F

EIUSDEM AUCTORIS
OPUSCULA PASTORALIA
I. Quaestiones de Castitate et Luxuria, ed. *4, in-8°, 130 p.
II. Quaestiones de Embryologia :
A. Series prima : De Embryologia et de Ministratione Baptis­
matis. ed. ait., in-8°, 88 p.
B. Series altera : De Embryologia et de Sterilisatione, in-8°.
105 p.
III. Quaestiones de Variis Poenitentium Categoriis, ed. ait
in-8°, 187 p.
IV. Quaestiones de Poenitentiae Ministro eiusque officiis, ed. ait.
in-8°, 137 p.
V.

Quaestiones de Partibus Poenitentiae et de dispositionibus
poenitentis, ed. ait. in-8°, 142 p.

VI.

Quaestiones de Variis Peccatis in sacramentali confessione
medendis, in-8°, 155 p.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

I. De Principiis, ed. li“, in-80, 788 p.
II. De Virtutibus Moralibus, ed. 11·, in-8°, 1031 p.
MARIOLOGIA.

Tractatus de B“* Virgine Maria, Matre Dei atque Deum inter
et homines mediatrice, in-8°. 424 p.

L:

SUMMA

THEOLOGIAE HORAEIS
AD

MENTEM

ET AD

QUAM

D. THOMAE

NORMAM IURIS NOVI

IN

USUM

SCHOLARUM

EDIDIT

BENEDICTUS HENRICUS

MERKELBACH O. P.

IN COLLEGIO ANGELICO DE URBE OLIM PROFESSOR THEOLOGIAE MORALIS.

EDITIO UNDECIMA AUCTA ET EMENDATA.

III.
DE SACRAMENTIS

DESCLÉE DE BROUWER
BRUGIS - BELGICA

NIHIL OBSTAT
Lovanii, die isa Maii 1962
P. fr. P. Van Overbeke, O. P., S. Th. Mag.
P. fr. R. Callewaert, O. P., S. Th. L.

IMPRIMI POTEST
Bruxellis, die 20’ Maii 1962
P. fr. L. Camerlynck
Prior Provincialis.

IMPRIMATUR
Brugis, die 29a Maii 1962.
M· De Keyzer
vie. gen.

PROLOGUS

In primo huius operis volumine, exposita inveniuntur in
generali universaliora principia totius scientiae moralis, atque
doctrina de virtutibus theologicis quae versantur circa ipsum
ultimum finem, qui est in agendis primum principium.
In altero volumine dictum fuit in speciali de variis mediis
ex ipsa rei natura intrinsece ad finem necessariis, ad quae
nos disponunt virtutes morales; quae omnes ad quatuor
reducuntur cardinales.
At alia quoque sunt media extrinseca, ex positiva Dei
voluntate ad salutem praescripta, nempe sacramenta a Christo
Domino instituta; inter quae eminet ss. Eucharistia, quae
simul est iuge Novae Legis sacrificium. Quapropter in praesenti
tomo tradenda tota venit doctrina moralis de sacramentis,
tum in generali, tum in speciali, cum omnibus regulis ei
praeceptis quae ad ipsa pertinent.
At practicas illas quaestiones intelligere perfecte non videtur
possibile, quin de sacramentorum generali natura et de
singulorum indole proprio rectus adsit conceptus; atque
antipaedagogicum habemus morales solutiones separare a
speculativa cui innituntur doctrina. Placeat igitur, ad instar
fundamenti, exponere et quaestiones de sacramentis specula­
tivas, breviter tamen ac summatim: longiores scii, demon­
strationes, profundiores explicationes atque investigationes
subtiliores relinquendo dogmaticis.
De sacramentis multa decrevit legislatio ecclesiastica, cuius

8

PROLOGUS

canones et praescriptiones profecto erunt attendenda, cum
quodam tamen moderamine: quando scii, et in quantum erit
necessarium ad sufficientem intelligentiam aut pleniorem
theologiae moralis cognitionem, qualem requiri in sacerdotibus
possit videri debitum. A maiore abundantia ieiuni manere
intendimus, ne moralem scientiam velimus convertere in
canonicam disciplinam; perfectiores scii, textuum elucidationes, intricatiora problemata, specialiores in iuridico
processu vias, atque totius iuris aspectum syntheticum existi­
mamus iurisperitis reservanda.
Faxit Deus ut, patrocinante B. Virgine, opus inceptum
compleri possit in certiorem scholarum eruditionem, potiorem
utilitatem cleri, atque perfectiorem aedificationem corporis
Christi.
Scribebam, in festo S. Alberti Magni, Confessoris atque
Ecclesiae Doctoris, die iffi novembris 1932.
Auctor.

THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS
DE SACRAMENTIS

INTRODUCTIO.

i. Materia tractanda. — Theologia est scientia ex
principiis revelationis deducta de ipso Deo et aliis rebus
in ordine ad Deum. Complectitur plures partes :
1) Una est mere speculativa, dogmatica, cuius finis
directus unice est cognoscere veritatem de ipso Deo :
tum a) in se ut supernaturale ens super omnia elevatum,
tum b) ut supernaturale principium, seu auctor atque
finis rerum, maxime hominis, quem destinavit Deus ad
visionem sui intuitivam in quam homo pervenire potest
per gratiam. Ex quo sponte nascitur :
2) Altera pars practica, moralis, cuius finis directus et
principalis est dirigere actiones humanas. Si enim Deus
est nostri principium et finis, sequuntur in nobis erga
ipsum relationes morales et officia : debemus scii, eum
auctorem nostri agnoscere, et ad eum finem ultimum
tendere. Pars moralis tractat in genere et in specie a) de
actibus humanis quibus in Deum tendere debemus, de
ipsorum regulis scil.de conscientia et de lege, et de ipsorum
principiis, scii, de habitibus, virtutibus nempe et Spiritus
sancti donis, quae omnia sunt media homini intrinseca
atque suapte natura necessaria quibus tendimus in Deum ;
et e contra b) agit de peccatis quibus a Deo elongamur
vel recedimus, et de ipsorum principiis, seu de vitiis.
Hae duae partes in theologia sunt necessariae, ita ut sine
ipsis nec concipi posset, nam esse non potest nisi sit de
Deo et nisi fiat ab homine cognoscente finem supernatu-

10

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ralem ; quodsi adsint, etiam intelligitur per se completa.
3) At in praesenti ordine, post peccatum originale, ex
libera voluntate ordinavit Deus alia media specialia homini
extrinseca ut eum cognoscere et ad ipsum tendere valeamus.
Sunt nempe a) Verbum incarnatum, quod viam veritatis
nobis ostendit et ad salutem nos perducit beatitudinis
aeternae ; b) sacramenta, quibus gratiam et salutem
consequimur, et quae a Christo efficaciam habent. Et sic
tertia pars theologiae fuit addita.
Porro doctrina de Verbo incarnato tota est speculativa
ideoque in dogmatica explicatur ; doctrina vero de sacra­
mentis in generali et in speciali partim est speculativa,
partim practica. Cum tamen sacramenta potius sint insti­
tuta ut recipiantur quam ut credantur, magis pertinent ad
theologiam moralem, et ideo rectius doctrina sacramentalis
in parte morali exponitur et opportunius. Atque haec est
materia quae nunc est tractanda.
Divisio tradita est summae S. Thomae, qui in I, q. 2, proaem.
scribit: « r° tractabimus de Deo, (non solum secundum quod in
se est, sed etiam secundum quod est principium rerum et finis
earum, et specialiter rationalis creaturae) ; 2° de motu rationalis
creaturae in Deum ; 3° de Christo qui (secundum quod homo)
via est nobis tendendi in Deum ».

2. Ordo in tractatione sequendus. — Materia expli­
canda est tota doctrina de Sacramentis tum in generali tum
in speciali, ac de quibusdam aliis quae cum ipsis connexio­
nem, relationem aut similitudinem habent, uti sunt sacramentalia, ritus et caeremoniae, irregularitates aut impedi­
menta, censurae aut indulgentiae. Quae declaranda sunt
secundum ipsum naturalem sacramentorum ordinem,scii.:
i° De Sacramentis in generali,
2° De Baptismo,
3° De Confirmatione,
4° De Eucharistia ut est sacramentum et sacrificium,
5° De Poenitentia,
6° De Extrema Unctione,
7° De Ordine,
8° De Matrimonio.

TRACTATUS

DE SACRAMENTIS IN GENERALI.

INTRODUCTIO.

S. Th. Ill, q. 60, a. i et 2.

3. Sacramentum secundum nomen etymologice
significat id quod sacrat, seu medium sacrandi ; unde
denominatur ex ordine ad aliquod sacrum et ad sancti­
tatem. Graece dicitur
quod significat id quod
est occultum ; at idem fere sonat : res enim sacrae seu
divinae maxime solent esse arcanae.
Quia autem multipliciter est aliquid sacrum, et multi­
pliciter ordo ad sanctitatem, multiplex est significatio
sacramenti. Sicut enim sanum dicitur non solum animal
quod proprie sanitatem habet, sed per analogiam etiam
vultus aut color qui est signum, et medicina quae est causa
sanitatis ; ita sacramenta dicuntur non tantum illa quae
in se habent aliquam sanctitatem occultam, sed ea omnia
quae ad illam vel signi vel causae ordinem vel qualemcumque aliam habitudinem habent. Hinc vox sacramentum
significat in sermone ecclesiastico :
a) veritates divinas, in se sacras, lumen rationis exce­
dentes1*
3, et speciatim illas quae in Ecclesia antiqua cela­
bantur non initiatis ;
b) figuras, parabolas, similitudines, symbola quibus res
i. Mt. ΧΙΠ, ii : « Vobis datum est nosse mysteria regni coelorum » ;
Eph. I, 9 : « ut notum faceret sacramentum voluntatis suae » ; item III,
3, 9 ; Col. I, 27 ; I Tim. III, 16 ; Sap. II, 22 ; VI, 24 ; I Cor. XIII, 2.

12

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

supernaturales nobis proponuntur1 ; quo sensu saepe
locutus est S. Augustinus 234;
c) caeremonias seu ritus et signa ad cultum Dei instituta,
quibus homo sanctitate sanctificatur et sacris initiatur2.
Sermone profano sumitur : a) pro omni secreto quatenus est
non violandum sed servandum ac si esset sacrum : ita Tob. XII,
7, legitur : sacramentum regis abscondere bonum est ; b) pro
iuramento, praesertim militum erga rempublicam, quia fit per
aliquod sacrum, et quia non violandum sed servandum est ut
aliquod sacrum ; c) pro pecunia litigantium deposita in templo,
quia ibi servatur ut res sacra.

lam a pluribus saeculis, usu theologorum et Ecclesiae
vox sacramentum signis sanctificantibus facta est maxime
propria1 ; unde in praesenti tractatu hoc sensu sumitur :
« proprie, ait S. Thomas, q. 6o, a. 2, dicitur sacramentum,
secundum quod nunc de sacramentis loquimur, quod est
signum rei sacrae in quantum est sanctificans homines ».

4. Divisio tractatus. — Tractatus dividitur in quinque
partes : de sacramentorum essentia, — necessitate seu
existentia, — effectibus, — causa, — et numero.
ia pars est : De essentia sacramenti: 1. de notione et
significatione signi sacramentalis ; — 2. de partibus signi
sacramentalis : a) de materia et forma, b) de unione materiae
et formae ; — 3. de determinatione signi sacramentalis :
a) de causa determinante materiam et formam ; b) de
mutatione materiae et formae.
1. Apoc. I, 20 : < sacramentum septem stellarum » ; XVII, 7 : < osten­
dam tibi sacramentum mulieris » ; Êph. V, 32 : « sacramentum magnum
in Christo et in Ecclesia » ; Dan. II, 18, 30, 47.
2. De Civ. Dei, 1. X, 5 : « Sacrificium visibile invisibilis sacrificii
sacramentum i. e. sacrum signum est » ;— c. Faust., 1. XIX, 11, caere­
moniae cultus externi, et 1. H de Pecc. mer. et rem., ritus impositi
catechumenis vocantur sacramenta ; — ep. ad Marcel. 138, n. 7 : « signa
cum ad res divinas pertinent vocantur sacramenta ».
3. I Cor. IV, i : « Sic nos existimet homo ut ministros Christi et
dispensatores mysteriorum Dei ».
4. Saeculo XII Hugo a S. Victore ait sacramenta gratiam continere,
Summa sententiarum eam Conferre, Petrus Lombardus eam causare.
Quae doctrina fuit communi usu recepta et probata a C. Tridentino.
Et positivum fundamentum habet in Patribus, licet apud ipsos sensus
vocis sacramenti sit valde indeterminatus. Describunt enim signa
sanctificantia, recolentes symbolum visible in quo est virtus Spintus
sancti et invisibilis gratia· Cfr. Tertullianus, de Bapt. IV ; Ambrosius,
de Spiritu sancto, I, 77 ; Augustinus, Q. in Hept., Ill, 84.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

13

2a pars est : De necessitate sacramentorum in praesenti
ordine, ante peccatum originale, ante et post Christum.
3a pars est : De effectibus sacramentorum : A. de gratia :
I. de gratia a sacramentis causata : a) de gratia habituali
gratum faciente, b) de gratia speciali seu sacramentali,
c) de gratia inaequali causata ; — 2. de modo quo gratia
causatur : a) de causalitate sacramentorum efficiente,
b) de causalitate sacramentorum instrumental!, c) de
virtute causativa sacramentorum, d) de causalitate sacra­
mentorum Veteris Legis ; — 3. de tempore quo gratia
causatur; — B. de charactere : 1. de existentia characteris;
— 2. de essentia characteris ; — 3. de sacramentis cha­
racterem imprimentibus.
4a pars est : De causa sacramentorum ; 1. de causa insti­
tuente ; — 2. de causa ministrante seu ministro : a) de
variis ministris, b) de fide et sanctitate ministri, c) de
intentione ministri, d) de iis quibus sunt sacramenta
ministranda $ — 3. de causa suscipiente seu subiecto :
a) de conditionibus validae susceptionis, b) de conditio­
nibus licitae susceptionis.
5a pars est : De numero sacramentorum : 1. de numero
septenario ; — 2. de sacramentorum ordine seu compa­
ratione ad invicem.
Sequitur appendix : de Caeremoniis sacramentorum et
sacramentalibus.
Theoria de sacramentis in generali non exhibetur in Scripturis
vel Patribus, sed tantum doctrina de singulis ; habet tamen
fundamentum in S. Augustino ; fuit autem aedificata a Scho­
lasticis saec. XII, qui per modum unius omnia sacramenta
considerare ceperunt1*
.
S.

i. De Sacramentis utiliter conferri possunt : S. Thomas, in III,
q.60-65, cum comment. Caietani, Iohannis a S. Thoma, Sylvii, Salmanticensium,Nugno Cabezudo, Billuart; item Petrus de Ledesma, Summa
de Sacramentis; Drouin, De Re Sacramentaria; —■ inter scholasticos S. I.
S. Rob. Beliarminus, Suarez, et de Lugo ; — inter recentes dogma­
ticos Franzelin, Billot, Heinrich-Gutberle., Hugon,De Baets, Van Noort,
Pohle, Diekamp, Del Val, Sasse ; — item Hame, Principia dogmaticomoraha universae theologiae sacramentalis; De Smet, Tractatus dogmaticomaralis de Sacramentis m genere; — Chardon, histoire des Sacrements;
Hahn, DieLehre von den Sakramenten in ihrer geschichtlichen Entwicklung;
Oswald, Die dogmatische Lehre von den h. Sakramenten; Probst, Sakra­
menten und Sakratnentalien in die drei erste Jahrhunderten; Pourrat,
La Théologie sacramentaire; Schanz, Die Lehre von den h. Sakramenten
der Katholische Kirche; Gihr, Die h. Sakramente der Katholische Kirche;

14

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

PRIMA PARS.
DE ESSENTIA SACRAMENTI.
QUAESTIO PRIMA.

DE NOTIONE ET SIGNIFICATIONE SIGNI
SACRAMENTALIS.
S. Th. Ill, q. 60, a. i, 2, 3.

5. Definitio sacramenti. — Plures traduntur sacra­
menti definitiones*
1, quae tamen omnes reduci possunt
ad duas. Prima est : sacramenta sunt signa caeremonialia
practica sanctificationis humanae. In qua definitione indi­
catur :
A. Genus ad quod sacramenta pertinent : sunt nempe
signa, et quidem externa quae significant per similitudinem
rerum sensibilium.
B. Id quod ipsis est proprium et quo differunt ab aliis
signis, nempe :
— pro quaestionibus practicis S. Alphonsus et manualia moderna, uti
Ballerini, Lehmkuhl, Marc, Aertnijs-Ùamen, Génicot-Salsmans, NoldinSchmitt, Priimmer, Tanquerey, Vermeersch ; — inter canonistas Cap­
pello, Tractatus canomco-moralis de Sacramentis, 1 ; — inter oratores
Monsabré, Les Sacrements.
i. Gregorius M., in c. 16 1. I Reg : « Sacramentum est in quo sub
tegumento rerum invisibilium divina virtus secretius humanari salutem
operatur ». — Hugo Viet., 1.1 de Sacr., p. 9, c. 2 : « Materiale elementum,
foris sensibiliter propositum, ex similitudine repraesentans, ex insti­
tutione significans, et sanctificatione continens invisibilem et spiritualem
gratiam ». — Mag. Sent. : « Sacramentum est quod ita signum est et
forma invisibilis gratiae, ut ipsius imaginem gerat et causa existât ». —
Cone. Trid. : « Symbolum rei sacrae et invisibilis gratiae forma visibilis,
sanctificandi vim habens » sess. 13, c. 3. — Cat. C. Trid. : « Sacramentum
est res sensibus subiecta quae ex Dei institutione, sanctitatis et iustitiae
tum significandae tum efficiendae vim habet », vel iuxta Augustinum
composita: «Invisibilis gratiae visibile signum ad nostram iustificationem
institutum ». — Cat. theol. ad Ordinandos : « Signum practicum rei
sacrae (Sanctificantis) ». — Scotus : « Est signum sensibile gratiam Dei.
yel effectum eius gratuitum ex institutione divina efficaciter significans,
ordinatum ad salutem hominis viatoris ». — Sylvius : « Sacramentum
V. L. est signum sacrum figurativum gratiae per passionem Christi
dandae. Sacramentum N. L. est invisibilis gratiae foima visibilis, ex
Dei institutione sanctificandi vim habens». Vel; invisibilis gratiae.signum
visibile ad nostram sanctificationem divinitus institutum, ut dicitur in
lure et apud S. Canisium.

—

-

:

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

-

15

i° Sunt signa caeremonialia1 i, e. signa sacra ex parte
rei significantis, lege permanenter instituta, ad publicum
et ordinarium cultum pertinentia.
Sic differunt a) ab omnibus signis, quae licet ad cultum non
pertineant, tamen divina repraesentant, uti sunt martyrium,
et etiam omnes creaturae ;
b) a symbolis quae non sunt instituta a lege, uti sunt imagines
Christi, Crucis, Sanctorum ;
c) ab iis quae non sunt instituta permanenter et in perpetuum,
uti lingua ignea in die Pentecostes, et signa quibus Christus
remittebat peccata
.*

2° Sunt signa practica i. e. efficacia, conferentia id quod
significant.
Sic distinguuntur a signis mere speculativis, res divinas
repraesentantibus v. g. ad populi instructionem, uti sunt simili­
tudines mysteriorum, imago crucis, et caeremoniae accidentales
sacramentorum *.

30 Sunt signa sanctificationis humanae, et quidem sancti­
ficationis arcanae qua homo Deo fini supernaturali coniungitur ; unde sacra sunt etiam ex parte rei significatae.
Sic distinguuntur tum a sacramentalibus,Uti consecratio altaris,
aspersio aquae benedictae, quae significant dispositionem ad
sanctitatem ‘ ; tum a sacrificio quod est signum interioris affectus
quo homo se devovet Deo, non autem sanctificationis per illud
conferendae : sacrificii enim finis directus est ut eius actione
Deus honoretur, sacramentum autem ut eius susceptione homo
sanctificetur.
Sanctificatio est duplex : una interior quae fit per gratiam
gratum facientem et virtutes infusas, qua homo fit capax vitae
aeternae : haec pertinet ad N. Legem ; altera externa et legalis
quae consistit in externa consecratione, purificatione, insertione
1. Augustinus, c. Faust., 1. XIX : « Signa sunt quibus in unum
religionis nomen fideles adunantur » et ab aliis distinguuntur ; unde
debent esse sensibilia.
2. Hinc sacramenta non sunt : transitus maris Rubri, petra fundens
aquas, manna, serpens aeneus, immolatio Isaac, verba Christi consti­
tuentis apostolos sacerdotes aut miracula facientis, baptismus Iohannis,
descensus columbae, lotio pedum, insufflatio in discipulos, charismata
extraordinaria.
3. Item verba Scripturae ; et illae caeremoniae V. L. quae sanctitatem
Christi significabant qua in se sanctus est, non illam qua sanctificat.
4. Alia sunt : tonsura, absolutio a censuris, professio religiosa, exor­
cismus, benedictio matrimonii, consecratio virginis, benedictio abbatis,
lotio pedum.

16

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

in populum Dei, dçputatione ad sacra ministeria (Hebr. IX, 13),
et quae est simul figurativa prioris : haec propria est V. Testamento. I amvero sacramenta efficiunt sanctitatem propriam illi
oeconomiae ad quam pertinent, unde oritur fundamentalis diffe­
rentia inter sacramenta V. et N. Legis : haec significant et efficiunt
sanctitatem interiorem in praesenti, illa significabant et efficiebant
in praesenti sanctitatem legalem (qua aliquis coram lege habetur
ut purus, sanctus, idoneus ad officia religionis), et huius collatione
erant signa, figurae, typi et reales promissiones Christi salvatoris
quem praedicabant venturum, et futurae sanctificationis inte­
rioris per passionem Christi et sacramenta N. Legis conferendae1.

6, Alia definitio S. Thomae. — Definitio supra tradita
indicat id quo sacramenta ab aliis signis distinguuntur,
nempe quod sint signa practica ; at non est omnino
completa, quia plura a sacramentis significantur quae ab
ipsis non producuntur. Unde S. Thomas tradit aliam
definitionem : Signum rei sacrae, in quantum est sanctificans
homines (a. 2) ; in qua haec ultima verba : « in quantum
est sanctificans homines » non referuntur ad signum sed
ad rem sacram ; unde sensus est : signum rei sacrae prout
haec est causa nostrae sanctificationis interioris.
Etenim sacramentum proprie dicitur id quod ordinatur
ad significandam nostram sanctificationem. Atqui in ea
« tria possunt considerari : videlicet ipsa causa sancti­
ficationis nostrae, quae est passio Christi ; et forma nostrae
sanctificationis, quae consistit in gratia et virtutibus ; et
ultimus finis sanctificationis nostrae, qui est vita aeterna.
Ergo haec omnia per sacramenta significantur » ; nam
significant rem sacram quatenus sanctificat, i. e. causam
sanctifiçationis quatenus effectus suos producit. Sed haec
est essentialis differentia inter sacramentum V. et N. Legis,
quod illud significabat Christum venturum et sanctitatem
futuram ; hoc autem repraesentat redemptionem iam
factam et sanctitatem praesentem, unde est « et signum
rememorativum eius quod praecessit, scii, passionis Christi,
i. Cfr. I-Π, q. 103, a. 2. — Hinc q. 61, a. 4, ad 3 : « illa (V. L.) fuerunt
congrua gratiae praefigurandae, haec autem (N. L.) sunt congrua gratiae
praesentialiter demonstrandae ·. Et Augustinus, in Ps. 73 : « Illa pro­
mittebant tantum et significabant ; haec autem dant salutem ».
Sacramenta humanae sanctificationis in V. L. enumerantur : circum­
cisio, initiatio sacerdotum, esus agni paschalis et panum propositionum,
expiationes plures et purificationes. Sacramenta vero non sunt : conse­
cratio tabernaculi aut vasorum, sacrificia, expiationes domorum.

DE SACRAMENTIS IK GENERALI
17
- -- ---- ---------------------------------- \ "· ----------------- ----et demonstrativum eius quod in nobis excitur per Christi
passionem, scii, gratiae, et prognosticum i. e. praenun­
tiativum futurae gloriae » (a. 3). Sacramenta autem V. Legis
haec omnia praenuntiabant.

Sic in Baptismo significantur simul gratia quae est semen
gloriae, et mors, sepultura, resurrectio Christi, secundum Rom.
VI, 3-6 ; in Confirmatione significatur mysterium Christi crucifixi
quod ludaeis est scandalum, Gentibus autem stultitia (I Cor. I,
23) ; in Matrimonio significatur unio Christi et Ecclesiae,
Christus autem dilexit Ecclesiam et seipsum tradidit pro ea, ut
illam sanctificaret (Eph, V, 25-32) ; Eucharistia est « sacrum
convivium, in quo recolitur memoria passionis, mens impletur
gratia, et futurae gloriae nobis pignus datur » (Cfr. I Cor. XI,
24-25 ; Ioh. VI, 50-59).
Similiter in V. Lege, circumcisio (Gen. XVII, 10 ; Rom. IV,
It) significabat causam sanctificationis, adventum Christi in
carne de semine Abrahae ; formam sanctificationis, gratiam
Christi ligantem concupiscentiam ; et cum fiebat octavo die qui
est dies resurrectionis Christi, repraesentabat etiam finem
sanctificationis, futuram resurrectionem et gloriam. Item Agnus
paschalis significabat Christum immolandum, gratiam reficien­
tem Eucharistiae, et salutem sanguine Christi consequendam.

7, Corollaria. — Ex praedictis facile intelligitur :
1. Quare S. Thomas ponit sacramenta in genere signi, non
autem in genere causae : a) quia sacramenta non causant nisi in
quantum significant ; b) quia sacramenta etiam significant res
sacras quas non causant.

2. Intelligitur etiam quod vox sacramentum non sit terminus
univocus sed analogus, qui perfecte et simpliciter dicitur de
sacramentis N. Legis, imperfecte et secundum quid de sacra­
mentis V. Legis1. Vel enim differunt a) in ipsa significatione
sanctitatis quam practice et simpliciter aut tantum speculative
et secundum quid significant ; vel b) in ipsa sanctificatione quam
efficiunt, quae est aut vera et perfecta sanctitas, aut tantum
imperfecta ipsius umbra.

i. « Sacramentum non dividitur per sacramenta V. et N. Legis sicut
genus per species, sed sicut analogum in suas partes, ut sanum in habens
sanitatem et signans eam : sacramentum autem simpliciter est quod
causât sanctitatem, quod est signum tantum non est sacramentum nisi
secundum quid, et ideo esse causam poni potest in definitione sacramenti,
sicut habens sanitatem in definitione sani » S. Thomas, ia IV, Sent.,
d. i, q. x,a. i,qc. 3,a d5. Et in Summa, III,q. 62,a. i,ad 1 : « Sacramenta
N. Legis simul sunt causae et signa ; et inde est quod sicut communiter
dicitur : efficiunt quod figurant. Ex quo patet quod habent perfecte
rationem sacramenti in quantum ordinantur ad aliquid sacrum, non
solum per modum signi sed etiam per modum causae ».
Summa Theologiae Morali» III — 2

18

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3· Sacramenta a) in ordine ad Christum, sunt quaedam divinae
Incarnationis reliquiae, quibus Christus sui memoriam nobis
reliquit atque suum meritum et fructus suae passionis nobis
applicat. Unde dicuntur ab eius latere fluxisse et a Ss. eius Corde,
una cum Ecclesia, dimanasse (Aug. in Ioh., tr. 120, n. 2) ;
b) in ordine ad Ecclesiam, sunt tesserae, quibus fideles ab in­
fidelibus distinguuntur ; vincula, quibus Ecclesiae membra in
unum corpus visibile colliguntur; instrumenta vitae divinae et
sanctitatis ; et ideo pertinent ad essentialia Ecclesiae constitutiva ;
c) quantum ad homines, sunt fontes salutis, medicinae quae
vulnera sanant, instructiones et eruditiones quibus homo per
sensibilia manuducitur ad spiritualia ;
d) quantum ad Deum, sunt mirabilia divinae Sapientiae inventa
quibus Deus medetur nobis, et insignes Omnipotentiae effectus,
quae infirmis elementis contulit virtutem sanctificandi.

8. Animadversio. — Sacramenta, quatçnus fuerunt des­
cripta, de facto existere est conclusio totius theologiae sacramentalis.

QUAESTIO SECUNDA.

DE PARTIBUS SIGNI SACRAMENTALIS.
Articulus I.

De Materia et Forms Sacramentorum.
S. Th. Ill, q. 60, a. 4 et 6.

9. Notiones. — Signum est id per quod aliquis devenit
in cognitionem alterius. Ad quod tres requiruntur con­
ditiones : ut sit manifestativum, ut ordinem dicat ad
alterum distinctum, ut sit prius cognitum.
Signum dividitur in naturale et conventionale, prout
inducit in alterius cognitionem ex natura sua, sicut fumus
significat ignem et vestigium animal, vel propter connexio­
nem ex positiva institutione ortam, sicut ramus olivae
indicat pacem. Conventionale est duplex : a) arbitrarium
seu ad placitum, quod ex natura sua est omnino indifferens
ad aliquid significandum : talia signa sunt verba, nam
quod vocamus domum posset vocari lapis, et vice versa ;
b) symbolicum, quod ex natura sua, independenter a
positiva institutione, non quidem significat alterum, habet
tamen ex natura sua aptitudinem ad hoc potius quam illud

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

19

significandum, propter aliquam similitudinem, convenien­
tiam seu analogiam quam ex se habet cum re significata.
Sic corporalis ablutio vel manducatio habet ex natura sua
aptitudinem ad^significandam purificationem vel refectio­
nem animae.

10. Principium I. Sacramenta tum V. tum N. Legis
non sunt signa naturalia, nec mere arbitraria, sed
ad ipsa requiruntur res quae symbolice significant.
Probatur : a) Non sunt signa naturalia, quja inter corpo­
ralia et spiritualia non est naturalis connexio ; ergo sunt
signa conventionalia ex positiva institutione.
b) Non sunt signa mere arbitraria sed symbolica : Homini
est connaturale ut per similitudines rerum sensibilium
perveniat in cognitionem spiritualium ; atqui res sacrae
quae per sacramenta significantur sunt quaedam spiritualia
bona quibus homo sanctificatur ; ergo homini est conna­
turale ut tamquam sacramenta sumantur res sensibiles,
lamvero sapientia Dei unicuique rei providet secundum
suam naturam. Ergo conveniens est, ut sapientia Dei
tamquam sacramenta sumat res sensibiles quae similitu­
dinem quamdam cum rebus sacris habent. Unde Augusti­
nus, ep. 98 ad Bonif., n. 9 : « Sacramenta, si quamdam
similitudinem earum rerum, quarum sacramenta sunt, non
haberent, omnino sacramenta non essent ».
11. Principium II. Ad perfectionem N. Legis requi­
ritur quod sacramenta constent rebus symbolicis et
simul verbis. — Certum est et pertinet ad doctrinam
catholicam1.
Probatur: a) Ex Scripturis, pro Baptismo (ad Eph. V,
26 ; Ioh. III, 5 et Mt. XXVIII, 19), Eucharistia (Mt.
XXVI, 26 ; Mc. XIV, 22 j Le. XXII, 19) et Extrema
Unctione (lac. V, 14, 15) ; indicatur forsan pro Ordine
(Act. VI, 6 ; XIII, 3) et pro Confirmatione (Act. VIII, 15).
b) Ex Traditione, cuius testes sunt tum Patres, uti pro
Baptismo : Didachè, c. 7 ; lustinus, Apol. I, 61 ; Tertul­
i. Modus loquendi iam adhibetur a Petro Lombardo, IV Sent., d. 1,
sub D.

/

20

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

lianus, adv. Prax. 26 ; de Bapt. 13 ; Origenes, in Rom.
V, 8 ; pro Eucharistia : lustinus, Apol. I, 66 ; Irenaeus,
adv. Haer. IV, 18, 5 ; V, 2, 3 ; Origenes, in Mt. XI, 14 ;
pro istis sacramentis et quibusdam aliis, ut pro Confir­
matione et Ordine, inde a saeculo IV et V communiter,
v. g. Gregorius Nysseuus, or. in Bapt. Christi ; praesertim
Augustinus, in Ioh. tr. 15, n. 4 ; tr. 80, n. 3 ; — tum Liturgici textus omnes et Ritualia, quae a saec. IV et V iam
exstant et quibus constat singula sacramenta rebus componi
et verbis ; — tum Concilia, ut Florentinum, deer, pro
Armenis.
c) Ratione aptissimae convenientiae : Sacramenta N. L.
tripliciter considerari possunt : i° ex parte causae sancti­
ficantis quae est Verbum incarnatum, cui sacramentum
quodammodo conformatur in hoc quod rei sensibili verbum
adhibetur, sicut carni sensibili est Verbum Dei unitum ;
2° ex parte hominis sanctificati, qui componitur ex anima
et corpore, cui proportionatur saçramentalis medicina,
quae per rem visibilem corpus et sensus tangit, et per
verbum ab anima creditur ; 30 ex parte ipsius signifi­
cationis saçramentalis : verba, ait Augustinus, de Doctr. chr.
II, 3, inter homines obtinuerunt principatum significandi,
quia per verba magis distincte possumus exprimere quod
mente concepimus, et. ideo ad perfectionem significationis
saçramentalis conveniens fuit ut significatio rerum sensi­
bilium per aliqua verba determinaretur. Aqua enim signifi­
care potest et ablutionem propter sui humiditatem, et
refrigerium propter sui frigiditatem ; sed cum dicitur :
ego te baptizo, manifestatur quod aqua utimur in Baptismo
ad significandam emundationem spiritualem.
Differentia praedicta sacramentorum corresponde! differentiae
ipsius oeconomiae V. et N. Legis :
i° Illa erat minus expressa, haec clarioris significationis,
secundum Apostolum, ad Hebr. X, 1, distinguentem umbram
coelestium in V. T., imaginem coelestium in N., res ipsas coelestes
in gloria ; utlde in sacramentis V. L. sufficiebant res quae Satis
obscure et tamquam per umbram coelestia significant, contra
in N, L. clarior significatio tamquam per imaginem requirebatur,
et ideo sacramenta constant rebus et verbis.
2° Clariora debent esse signa rei praesentis quam rei futurae i
sed sacramenta V. L. praenuntia erant Christi venturi, et ideo

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

21

non ita expresse (sed solis rebus) significabant Christum sjcut
sacramenta N. L. quae ab ipso procedunt et quamdam simili­
tudinem ipsius in se habent, utpote non solis rebus sed etiam
verbis constantia1. Cfr. Augustinus, c. Faust., 1. 19, c. 16 et 17.

12. Principium III. Sacramenta N. Legis constant
rebus et verbis tamquam materia et forma. — Iste
mpdus loquendi pertinet ad usum ab Ecclesia inde a saec.
XIII receptum2, quem improbare non liceret.
Probatur : Res et verba quibus constant sacramenta, per
analogiam recte vocantur materia et forma. Sicut enim res
corporeae constant duobus principiis realiter distinctis
quorum 1) unum, materia, est potentia indeterminata et
imperfecta (materia prima, — marmor), alterum, forma,
est actus determinans materiam ad esse tale vel tale et
illam perficiens (anima, — forma statuae) ; 2) materia
praesupponitur, forma accedit ; et sic 3) ipsarum unione
constituitur unum ens (unum vivens, — una statua) : ita
sacramenta constant duobus : 1) rebus quae magis confuse
significant, indeterminate et imperfecte, ac verbis quae
magis distincte, determinate, perfecte significant et quae
ideo res determinant ad aliquam determinatam signifi­
cationem, sicut declaratum est n. praec. ; 2) res praesupponuntur verbis, secundum illud Augustini, tr. 80 in Ioh.,
n. 3 : « Verbo Baptismus consecratur : detrahe verbum et
quid est aqua nisi aqua? Accedit verbum ad elementum
et fit sacramentum » j 3) harum unione constituitur unum
signum sacramentale habens unam significationem.
Cum autem hac formula, ipsa compositio signi saçramentalis
tam apte simul et concise indicetur, usu universalis .Ecclesiae
tam graecae quam latinae, et Cone. Const1, art. 22 (c. Wicleff,
et Hus), Flor. (decr. pro Armenis) et Trid., sess. 14 de poen.,
c. 2 et 3 ; de extr. unet., c. 1, fuit consecrata.

13· Animadversiones. —■ 1. Materia et forma hic intelhguntur partes reales sacramenti ; praeter eas assignari possunt
1. In Vetere Lege aliquando adhibebantur verba, sed erant mere
caeremoniaiia, non sacramentalia.
2. Dicunt generatitn ita prius locutum esse Gulielmum Altissiodorensem (f 1231) in Summa aurea composita inter a. 1215 et 1220. Alii
assignant Stephanum Langton (t 1228), uti Gdlmann, qui in Taufe
in nomen Jesu, et Sakramentenlehre id vindicat contra Schanz.

22

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

partes metaphysiçae seu logicae, scii : ex una parte totum sensibile,
constans ex rebus et verbis, quod est signum ; ex altera parte
eius significatio per quam est signum, quae est sacramenti forma
metaphysica, sicut humanitas in homine.

2. Ex hoc quod sacramentum definitur signum conventionale,
male concluderetur esse merum ens rationis, quod non existit
nisi dum cognoscitur. Non quidem est ens physicum quod habet
propriam existentiam, sed ens morale et iuridicum. Talia sunt
obligationes, iurisdiçtiones, tituli, dignitates, deputationes, signa
conventionalia : haec non existant nisi dependenter ab ordinatione
alicuius intellectus practici, sed illa ordinatio, quamdiu non revo­
catur, manet subiecto affixa. Unde in rebus et verbis sacramenti
simul ac in institutione adest reale fundamentum ut concipiatur
tamquam signum. Licet ergo ipsa significatio sit aliqua relatio
rationis, huius fundamentum tamen est reale, et ideo sacramentum
etiam existit, dum non concipitur. Eodem modo relatio creatoris
in Deo est rationis, sed in ipso et in creaturis adest fundamentum
ut Deus creator appelletur, et hoc fundamentum reale est, nam
Deus manet creator etiamsi ut talis non concipiatur.
3. Res quae sunt sacramenti materia intelliguntur non solum
res exteriores, ut aqua, chrisma, etc., verum etiam ritus sacri
seu actiones humanae sensibiles, uti ablutio, unctio, impositio
manus, confessio, etc. quia in his est eadem ratio indeterminata
significandi ac in rebus ; pariter verba formae, licet regulariter
sint voces, possunt esse ea quae ipsis aequiyalent, ut signa qui­
bus mutus matrimonium init.
In specie materia et forma sunt : in Baptismo ablutio hominis
per aquam, et : Ego te baptizo in nomine P. et F, et Sp. s. ; in
Confirmatione chrismatio hominis in fronte, et Verba: Signo te
signo crucis et confirmo te chrismate salutis... aut alia aequivalentia ;
in Eucharistia, accidentia panis et vini, et : Hoc est corpus meum,
hic est sanguis meus, etc. ; in Poenitentia, actus poenitentis :
contritio, confessio, satisfactio, et absolutio sacerdotis : Ego te
absolvo... ; in Extrema Unctione : unctio multiplex, et : Indulgeat
tibi Dominus quidquid deliquisti; in Ordine : impositio manuum
vel traditio instrumentorum, cum verbis appropriatis ; in
Matrimonio, traditio corporum et acceptatio verbis vel signis
expressa.

4. A materia ex qua intrinsece constituitur seu componitur
sacramentale signum, distinguenda est, tribus in sacramentis,
materia extrinseca circa quam solum versatur sacramentum : illa
vocatur materia proxima, haec materia remota. Talis est sub­
stantia panis et vini in Eucharistia, peccata in Poenitentia,
corpora in Matrimonio : licet enim praerequirantur ad sacra­
mentum, non tamen ingrediuntur signum sensibile. ■— In aliis
sacramentis, quia consistunt in applicatione seu usu rei sensibilis,
materia ex qua remota dicitur ipsa res quae adhibetur, v. g.
aqua, oleum ; proxima, ipsius applicatio seu usus, v. g. ablutio,
unctio.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

*3

5. Ex Cone. Flor, docenti (deer, pro Arm.) « sacramenta
perfici (i. e. confici) rebus tamquam materia, verbis tamquam
forma, et persona ministri cum intentione faciendi quod facit
Ecclesia », ne concludas sacramenta materia et forma non com­
poni : Concilium enim utitur verbo perfici, quia intentio ministri
quae necessaria est ad sacramentum efficiendum, non ingreditur
compositionem signi sacramentalis. Quodsi res et verba non
componerent, non sese haberent tamquam materia et forma ;
neque, ut dicit Trid., sess. 14, c. 3, essent partes sacramenti, ad
ipsius integritatem requisitae.
Articulus II.

De Unione Materiae et Formae.

14. Principium I. Ad essentiam seu validitatem
sacramenti per se sufficit partium unio seu simultas
moralis. — Sacramentum enim non est physice unum
sed morale compositum, scii, unum signum, ad quod
sufficit unio qua secundum communem aestimationem
hominum utraque pars concurrat ad unam significationem.
Unde debet inter materiam et formam tanta esse coniunctio
ut secundum moralem aestimationem hominum, spectata
natura cuiusque sacramenti, una alteram afficiht, hoc est,
ut verba censeantur cadere in talem rem, et cum ea unum
totale signum constituere. Ex quo sequitur unionem illam
vel simultatem materiae et formae non esse eamdem in
omnibus sacramentis, quia signa sacramentalia sunt naturae
diversae.
i° Hinç sacramentum Poenitentiae non exigit unionem
strictam, quia institutum est per modum iudicii, in quo sententia
non necessario sequitur statim examen causae ; unde potest quis
post plures horas vel dies absolvi, modo confessarius retineat
ideam status poenitentis.
2° Similiter in Matrimonio quia est contractus : sufficit enim
ut consensus unius ponatur, dum consensus alterius adhuc
moraliter perseveret.
3° E contra in Eucharistia requiritur simultas physica totalis,
quia pronomina hoc et hic demonstrant materiam esse praesentem
eo tempore quo verba pronuntiantur.
40 Denique pro ceteris sacramentis pauci auctores, inter quos
Caietanus, requirunt quamdam simultatem physicam quia eorum
formae significant materiae applicationem in praesenti ; at
partialem, qua scii, forma proferri inchoetur antequam materia
desistatur applicari, aut, vice versa, materia applicari incipiat
antequam forma desistatur proferri. Alii multi tenent esse illa

24

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

valida sacramenta, si forma pronuntiatur immediate ante vel
statim post adhibitam materiam, quia tempus praesens in forma
expressum, v. g. ego te baptizo, moraliter loquendo admittit
quamdam latitudinem, sicuti patet ex eo quod Baptismus est
certo validus, etiamsi ablutio non fiat nisi sub verbis : in nomine
Patris...
In praxi : cum in sacramentis, sententia solum probabili cum
periculo nullitatis uti, sit regulariter illicitum, iuxta primam
sententiam est agendum, ut ceteroquin a Rituali praescribitur ac
proinde requiritur saltem ad liceitatem ; quodsi sacramentum
aliter fuerit ministratum, repetatur sub conditione*
1.

15. Principium II. Ab eodem ministro debet fieri
unio seu applicatio totalis formae ad materiam, et in
sacramentis quibus materia externa sit applicanda subiecto,
etiam ab eodem poni debet materia ac pronuntiari forma.—
I. Legentes recentissime opera facile putarent hac in re aliquid esse
immutatum ; atque nunc omnino certum esse sacramentum habendum
ut validum nec sub conditione repetendum, quando ita fuit ministratum
ut cum materia immediate connectatur forma aut vice versa.
Sed haec conclusio non concordat cum instr. S.Off. 2 maii 1858, quae
sub conditione dicit repetendum Baptisma si completa ablutione forma
pronuntietur vel e contra absoluta prolatione formae ad ablutionem pro­
cedatur. Atque S. Alphonsus qui sententiam contrariam videtur appro­
bare in Th. M., 1. VÏ, n. 9, in Examine Ordinandorum, n. 6, et in
Conf. dir.,n. 3, illam vocat practice non probabilem. Invocant autem :
1) Plura decreta S. Off. (12 sept. 1877 ; 17 mart. 1897 ; 30 nov. et 14 dec.
1898), quibus ordinationes declarantur validae. Sed, ut notat Priimmer,
non dirimunt quaestionem, quia non constat de essentiali materia et forma
Ordinis ; — praeterea particulare est huic sacramento quod prius fiat
impositio manuum super singulos, tunc solum oratio proferatur super
omnes ; at ex eo quod est cuidam sacramento particulare nequit valide
deduci generalis regula quae valeat pro omnibus.Speciatim in decr.17 mart.
1897, non erat dubium de simultate materiae et formae, sed quaestio
erat de immediato tactu calicis, quem licet ordinandus antea immediate
tetigerit, sub pronuntiatione formae tamen ab hoc aliorum manibus
fuit prohibitus : ordinatio declaratur valida, quia tactus mediatus sufficit
atque aderat mediantibus aliorum manibus.
2) Etiam responsum S. C. de disc. Sacr. 17 nov. 1916. Est solutio
alicuius casus expositi de validitate Baptismi : « proposito dubio : An
validum dici possit Baptisma in casu, respondendum censuerunt : prout
proponitur negative ». Solutioni praeficitur in Act. S. Sedis, aliquod
adnotandum cuiusdam consultoris, in quo inter varias considerationes
legitur : « Communis doctrina est ad validitatem Baptismatis non requiri
unionem physicam materiae et formae, séd satis esse unionem moralem
quae habetur tum si fiat ablutio immediate antequam forma absolvatur,
tum si fiat immediate post ». Haec tamen non in ipso decreto inveniuntur,
nec approbationem àut auctoritatem habent a Congregatione, quia non
sunt motivum in quo decretum fundatur, cum Baptisma in casu nihil­
ominus invalidum declaretur.
A fortiori nequit did decretum S. Officii supra memoratum a. 1858,
ab hac alia Congr. de disc. Sacr. fuisse revocatum ; ac proinde suum
valorem conservare dicendum est.

DE

SACRAMENTIS IN GENERALI

25

Confectio enim sacramenti est una actio sacramentalis no­
mine Christi ponenda, quae ex duabus partibus componitur,
scii, ex applicatione formae ad materiam, vel et utriusque
ad subjectum ; unde ab eodem applicatio fieri debet nec
esset actio una si inter duos ministros divideretur ; — et
secus plerumque non verificaretur sensus verborum for­
mae, ut si unus aquam infunderet baptizando et ablueret
et alter diceret : ego te baptizo1.
Attamen 1) pro sacramentis in quibus non est materia
applicanda subiecto, non idem minister debet ponere materiam
et formam, sed sufficit quod formam applicet materiae. Ita in
Poenitentia sacerdos formam scii, absolutionem applicat materiae
seu actibus positis a poenitente ; in Eucharistia sacerdos valide
consecraret materiam, scii, hostiam aut calicem, a diacono in
altari repositam; in Matrimonio coniux acceptat corpus ab
altera parte oblatum.
2) Plures valide possunt simul integram materiam et formam
ponere totius sacramenti, ut si plures simul aquam infunderent
baptizando et dicerent : Ego te baptizo... vel te baptizamus (n.
140) ; et presbyteri ordinati simul cum episcopo consecrant.
3) In sacramentis quae pluribus constant partibus integralibus,
singulae valide possunt a diversis poni, dummodo idem materiam
et formam respiciat uniuscuiusque partis. Ita uno sacerdote
consecrante hostiam, alter valide consecraret calicem ; et in
extrema Unctione, posset unus sacerdos primam unctionem
peragere sub debita sua forma, alter secundam, tertius tertiam,
etc. uti heri solet in Ecclesia graeca.

QUAESTIO TERTIA.

DE DETERMINATIONE SIGNI SACRAMENTALIS.
Articulus I.

De Causa determinante Materiam
et Formam.
S. Th. Ill, q. 60, a, 5 et 7.

16. Principium I. Deus determinavit signa sacramentalia. — Certum est.
Probatur: Non pertinet ad aliquem determinare illud
i. Opinio de probabili valore sacramenti in casu quo materia simul
et forma non ab uno eodemque ministro posita fuerit, omnino reiicienda
est, ut etiam liquet de Baptismo ex decreto S. C. de Sacr. 17 nov. 1916.

26

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quod est in potestate alterius, sed solum id quod est in
sua potestate. Atqui sanctificatio hominis non est in
potestate ipsius, sed in potestate Dei sanctificantis. Ergo
non pertinet ad hominem proprio iudicio determinare signa
quibus sanctificatur, sed hoc debet esse divina institutione
determinatum.

17. Principium II. In Nova Lege Deus determinavit
signa sacramentalia mediante Christo, huius volun­
tati humanae determinationem committens facien­
dam. — Certum est, quia sequitur ex doctrina Trid, defi­
nientis, sess. 7, can. I, Christum sacramenta instituisse.
Potuit Deus determinare signa variis modis : a) per seipsum,
nullo interveniente homine, sicut iecit in Veteri Lege quam
Moyses tantum promulgavit ; b) potest deputare hominem ad
determinandum signum quod postea ratum habeat : ita, ante
egem mosaicam, interiore instinctu homines determinasse quae­
dam sacramenta sat generatim dicitur ; c) potest voluntati
humanae Christi relinquere determinationem signi, et ita egit in
Nova Lege.

Probatur: i° Ex fontibus revelationis: pro quibusdam
sacramentis constat ex Scripturis, scii, pro Baptismo
(Ioh. ΙΠ, 5 ; Mt. XXVIII, 19), prp Eucharistia (Mt. XXVI,
26) et pro Poenitentia (Ioh. XX, 22-23) ; —> pro aliis ex
traditione, cuius testis est Cone. Tnd., sess. 21, c. 2,
docens substantiam ipsam sacramentorum non fuisse refic­
iam Ecclesiae arbitrio ; ergo fuit determinata ab institu­
tore, quem c. 1 et sess. 7, can. 1, dicit esse Christum.
2° Ratione convenientiae: Christus ut homo promeruit
nobis gratiam datam per sacramenta ; unde congruum erat
ut ipse voluntate sua humana determinaret signa quibus
confertur.

18. Principium III. Christus materiam et formam
non determinavit in individuo sed solum quoad
substantiam ; — imo, probabilius, non semper
determinate in ultima specie, sed, pro quibusdam
sacramentis, solum generatim et in confuso.
Probatur ia pars : Christus enim non requirit specialem
aquam, v. g. pluvialem, vel vinum, v. g. album, vel oleum,

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

27

v. g. Palaestinense, sed quidquid sit vere oleum, vinum,
aqua, etc. sufficit ad sacramentum ; pariter non determi­
navit formam quoad materialem sonum verborum, quoad
idioma vel elocutionem grammaticam, sed tantum, quoad
essentialem significationem. Ergo non determinavit mate­
riam et formam in individuo, sed solum quoad substantiam.
Probatur 2a pars: Christus videtur non eodem modo
determinasse materiam et formam in omnibus sacramentis :
1) perfectissime eas determinavit pro Eucharistia et
Baptismo ;
2) minus perfecte pro Poenitentiae sacramento quod
solum statuit exercendum per modum iudicii ; et pro
Extrema Unctione, quam habemus insinuatam et adum­
bratam, Mc. VI, 13 ;
3) item pro Matrimonio, quod simpliciter elevavit ad
dignitatem sacramenti, relinquens arbitrio Ecclesiae et
contrahentium determinationem signorum quibus con­
sensum exprimerent ;
4) probabiliter modo valde generali pro Confirmatione
et praesertim pro Ordine : determinavit tantum, quod ab
Ecclesia adhiberentur signa et verba idonea ad exprimen­
dum characterem et gratiam propriam Confirmationis, vel
potestatem Ordinis; Ecclesia vero signa determinavit diversa
pro diversis temporibus et locis, et sic explicatur diversitas
materiae et formae in ordinationibus validis Ecclesiae
latinae et graecae. « Unde credimus, ait Innocentius IV,
in c. Presbyter, de sacr. iterandis, quod, nisi essent formae
postea inventae, sufficeret ordinatori dicere : « Sis sacerdos »,
vel aha aequipollentia verba ; sed Subsequentibus tempo­
ribus formas quae servantur Ecclesia ordinavit ». Et Cone.
Flor, in decreto pro Armenis, aliam materiam et formam
indicat Confirmationis et Ordinis ac primitus erant in
usu1.
i. Decretum illud, licet non sit documentum infallibile, non tamen
est mere practicum seu disciplinare, ut quibusdam visum est ; sed
depretum dogmaticum quod exponit doctrinam Ecclesiae romanae de
Sacramentis, et nomine Concilii et Ecclesiae romanae Pontifex tradi­
dit Ecclesiae Armenorum : in quo non facile admitti potest errorem
irrepsisse.

ii

28

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Neque dicas : Cone. Trid. declaravit Ecclesiam mutare non
posse sacramentorum substantiam; substantia autem constituitur
elementis essentialibus, scii, materia et forma, sine quibus
sacramentum esse non potest. — Responderi potest : in materia
et forma sacramentorum sola substantialia, iuxta modum loquendi
Concilii, sunt quae Christus instituit ; unde si generali modo
quasdam materias et formas determinaverit, substantia horum
sacramentorum npn mutatur per maiorem determinationem
specificam ab Ecclesia factam, dummodo generalis significatio a
Christo definita retineatur.
Et sane : in sacramentis attendendum est id quod est potius
et formale, scii, significatio, qua aliquid formaliter constituitur ut
signum, quae est forma sacramenti metaphysica, atque efficacia
huius signi ad gratiam specialem conferendam in ordine ad finem
cuiusque sacramenti. Quod si id a Christo fuerit determinatum,
vere dici poterit substantiam sacramenti instituisse ; nec plus
requiritur a Concilio, ut constat ex sententia illorum qui con­
cilio interfuerunt, uti Ruardi Tapper1 et Ravesteyn ’ Lovaniensium.
Articulus II.

De Mutatione Materiae et Formae.
S, Th. Ill, q. 60, a. 7 et 8.

19. Notiones. — Praenotandum est
1) determinationem materiae et formae non esse relictam
arbitrio hominum, uti patet ex art. praec., sed esse factam
a Christo aut, forsan partialiter, ab Ecclesia, sed ita ut a
ministro mutari non possint ;
2) in materia et forma distingui partem essentialem, sine
qua essentia sacramenti non subsistit et sacramentum non
est validum ; et partem perficientem seu mere integralem
quae concurrit ad sacramentum constituendum, sine qua
tamen est validum, sed imperfectum vel incompletum,
v. g. satisfactio in re quoad Poenitentiam, unctio pedum
in Extrema Unctione, verba: in nomine Patris... pro forma
absolutionis.

20. Principia, — I. Mutatio a ministro de industria
facta ex intentione mutandi essentialia ritus sacramentalis,
_ I. Explicatio articulorum 20 venerabilis facultatis S. Theologiae Lovaniensis, a. 1.
2. Apologia decretorum Concilii Tridentini,

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

29

reddit sacramentum invalidum, etiamsi maneat ritus
legitimus, quia minister non videtur habere intentionem
faciendi quod facit Ecclesia.
II. Omnis mutatio essentialis in materia vel forma reddit
sacramentum invalidum. Mutatio essentialis adest :
1. Quando materia quae adhibetur, iuxta usum commu­
nem et aestimationem hominum· non convenit in eadem
ratione et nomine cum materia essentiali quam adhibet
Ecclesia, etsi forsan physice non differat, v. g. si vinum vel
glacies sumatur loco aquae.
Fieri potest1 a) ob defectum complçmentî, si materia nondum sit
perfecta ad naturalem usum, v. g. panis crudus ;
b) ob corruptionem, si materia pristinam naturam amiserit,
v. g. panis macidus vel acetum ;
c) ob admixtionem alterius materiae, ita ut ex ipsa rei natura
vel ex hominum aestimatione nova quaedam, non vero prior
materia habeatur, v. g. si tritico hordeum in magna quantitate
admisceatur.

2. Quando ipse sensus formae corrumpitur.
Ita fit : a) si verba habeant sensum diversum a sensu intento
ab Ecclesia, v. g. si quis diceret : hic (adverbialiter) est corpus;
baptizo in nomine matris;
b) si magna cum interruptione pronuntientur, ita ut moraliter
non videantur cohaerere : interruptio syllabarum longe facilius
quam verborum interruptio sensum immutat, unde in praxi
verbum inceptum est repetendum nisi agatur de interruptione
modicissima ;
c) si pronuntientur divisim a pluribus, aut ab illo qui non
ponit materiam quando haec est applicanda subiecto ;
d) si essentialia partialiter omittantur, v. g. pro Baptismo :
te, in nomine Patris.

m.E contra mutatio accidentalis non reddit sacramentum
invalidum. Accidentalis mutatio adest :
1. Quando materia, iuxta communem aestimationem,
manet eadem, sed mutatur accidens eius contra praeceptum
Ecclesiae vel reverentiam sacramenti, v. g. si quis sine
necessitate baptizet in aqua non benedicta vel turbida.
2. Quando mutatio in forma relinquit debitum sensum.
Fit pluribus modis : a) sola mutatione idiomatis vel usu plurium
idiomatum in eadem forma ;
i.

De his cfr. Cappello, o. c. I, n. 22.

30

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) transmutatione verborum in verba et usu communi omnino
synonyma, v. g. : ego te abluo, lavo;
c) mera transpositione verborum seu ordinis interversione, v. g. :
ego baptizo te, hoc est meum corpus;
d) parva interruptione in prolatione, dummodo forma maneat
moraliter una, v. g. si quis dicit : ego te baptizo, silete ! in nomine,..,
aut si per pauca momenta tussit aut sternit inter verba ;
e) additione quae non mutet sensum, v. g. : in nomine Patris
creatoris... ; commendo te B. Μ. V. et te baptizo... ;
f) subtractione verbi vel syllabae quae non est de essentia :
ego, enim;
g) corruptione parva aut mutilarione verbi ex praecipitatione
aut balbutie, v. g. : in nomine Patrias, et Filias..., copus, calis,
e e ego.

IV. Si forma sit ambigua vel aequivoca, ita ut, iuxta
communem loquendi modum, duplicem sensum habeat,
ab intentione ministri dependet an mutatio sit substantialis
vel accidentalis, prout forma proferatur in sensu debito
vel in sensu falso.

!
'
,

Ita v. g. : In nomine Patris et Filiae est valida forma si sic dicatur
ex ignorantia lineuae latinae, sed si dicatur ad introducendam
haeresim est invalida ; — in nomine Patris maioris et Filii minoris...
est valida in sensu catholico, invalida in sensu ariano ; — ego te
baptizo in nomine Patris, ego te baptizo in nomine Filii, ego te
baptizo in nomine Spiritus sancti, si dicatur ad significandam non
eamdeffl esse essentiam Patris, Filii et Spiritus sancti, est invalida; secus valida est ut apud quasdam sectas quae habent
rectam intentionem illam proferendi (S. Off. n ian. 1882).

1

!
!
!
(

t

i
i
j
i
l|
I

21. Corollaria. — Exinde sequuntur conclusiones 1 :
I. Error ministri, si sit mere internus, non irritat formam, modo
intentio recta adsit ; si autem exterius manifestetur, videndum
est, num verba essentialia formae integra maneant, necne : in
primo casu sacramentum est validum, in altero invalidum.
2. Prava intentio ministri potest inducere mutationem formae
substantialem, quando minister consulto verbis substantialiter
erroneis aut aequivocis utitur.
3. Necesse non est, ut verba formae sensum ex se ipsis prae se
ferant intentum a Christo ; requiritur et sufficit ut ex modo quo
hic et nunc proferuntur, communi accipiendi ratione, eiusmodi
sensum suggerant audientibus.
4. Errores grammaticales, generarim loquendo, mutationem
substantialem formae non inducunt, nisi sensus plane diversus
inde oriatur, seu nisi verba nedum corrupta, verum et omnino
diversa resultent, ut si dicas : ego baptizar in nomine... Quod etiam
valet de corruptione ob defectum linguae aut imperitiam vel
praecipitationem.
i. Cappello, 1. c.

DB SAÇRAMENTIS IN GENERALI

SI

22. Mutatio materiae vel formae sacramentorum
est peccatum sacrilegii. — Nam includit irreverentiam
in sacramenta ; et quidem :
1. Mutatio essentialis est peccatum mortale ex genere
toto, quia a) gravem semper continet irreverentiam in
sacramentum, cuius est simulatio et irrisio, et in Christum,
in cuius nomine ageret sic ministrans et nihil faceret ;
b) praeterea peccatum grave est contra charitatem proximi,
quia hic fraudatur notabili bono spirituali ; et c) contra
iustitiam, saltem si ministro incumbat administratio sacra­
menti ex officio, imo semper, quia eo ipso quod voluntarie
in se suscipit sacramenti administrationem, ex tacito
contractu se obligat ad illud, pro posse, valide et recte
administrandum.
2. Mutatio accidentalis, extra casum necessitatis, est
peccatum sacrilegii mortale ex genere suo, quia est in
Ecclesia grave praeceptum, ex reverentia erga sacramenta
latum, ministris impositum, ut sacramenta non ministrent
nisi servatis solemnitate, idiomate, forma grammatica,
caeremoniis ab Ecclesia institutis (c. Trid. sess., 7, can. 13) ;
quod praeceptum tamen admittit levitatem materiae.
Hinc a) si mutatio sit notabilis, peccatum erit grave ; b) si
mutatio sit levis, peccatum erit veniale, ut si quis sacerdos in
Baptismo privato uteretur lingua vulgari, vel ex negligentia
corrumperet aliquantulum formam ; nisi tamen ita ageret ex
contemptu, cum periculo errandi in substantia aut cum gravi
scandalo fidelium.

23. Regulae practicae. — I. Extra necessitatem, nun­
quam licitum est uti materia vel forma dubia aut probabili,
imo etiam probabilius valida.
Valor enim sacramentorum pendet ab illo qui materiam et
formam instituit vel determinavit ; atqui dubium aut probabilitas
(etiam maior) opinionis nequit efficere ut materia et forma quae
non fuerunt institutae sint institutae, ut materia et forma ineptae
evadant aptae, ut v. g. id quod non sit aqua fiat aqua ; ergo qui
illis utitur se exponit periculo non conficiendi sed simulandi
sacramentum et simul detrimentum inferendi proximo. Unde sicut
peccat mortaliter contra religionem et charitatem vel iustitiam ille
qui facit sacramentum nullum, ita ille qui eodem periculo se
exponit. Hinc damnata fuit ab Innoc. XI propositio quae asserebat

32

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

licitum esse in sacramentis conferendis sequi opinionem proba­
bilem de valore sacramenti, relicta tutiore1.

II. In casu urgentis necessitatis vel magnae utilitatis, quando
aliter fieri nequit, licitum est uti materia vel forma dubia,
saltem pro sacramento necessitatis. Sic. v. g. infans in mortis
periculo baptizari debet in materia dubia si alia non adsit ;
absolvendus est moribundus dubie dispositus 2.
Ratio est, quia in tali casu minister non se exponit periculo
sed potius illud permittit, et proximo non facit iniuriam cum ipsi
tribuat quod tribuere potest. In quo casu, ut reverentiae sacra­
menti aliquo modo consulatur, et irreverentia, quantum possibile
sit, reparetur, ministrandum est sacramentum sub conditione :
si possum, vel si es capax ; quae conditio time sufficienter reparat
irreverentiam sacramenti (cfr. n. 84, 30 A).
Dicimus : aliquo modo, quantum possibile sit. Apponendo
enim conditionem, non valemus omnem ex periculo nullitatis
irreverentiam etiam materialem a sacramento auferre ; unde
qui, in casu, sine sufficienti necessitate ministraret, aut temere
iteraret sacramentum, sub conditione tamen, sine dubio gravem
iniuriam ipsi irrogaret et mortaliter peccaret, sine ratione se
exponens periculo nihil agendi et in re gravissima ludendi : si
enim ratio insufficiens est, censetur non adesse, et conditio, si
dubium inane est, pro non adiecta habetur. — At conditionem
apponimus, ut declaremus nos non agere nisi necessitate coactos,
ac melius ostendamus et protestemur nos non inferre sacramento
irreverentiam voluntariam : « Ratio igitur, ait Lehmkul, Th. Μ. Π,
n. 37, cur conditio... exprimatur, potius est reverentia sacro
ritui a Christo instituto debita, ita ut minister protestetur, sibi
deficiente necessaria conditione, in animo non esse ipsum
tentamen nomine Christi agendi facere ; quo magis absit ab
omni rei sacrae profanatione ».

24. Animadversio. — Regulae praedictae valent pro
suscipiente sicuti pro ministrante ; unde est illicitum recipere
sacramentum dubium, praesertim quod saepius hoc modo
suscipiens magnum damnum sibi inferat.

1. Prop. I inter damnatas : « Non est illicitum in sacramentis con­
ferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta
tutiore, nisi id vetet lex, conventio aut periculum gravis damni incur­
rendi ; hinc sententia probabili tantum Utendum non est in collatione
Baptismi, Ordinis sacerdotii aut episcopalis ».
2. Excipe Eucharistiam, pro qua, ob idololatriae periculum,nunquam
adhibere liceat materiam probabiliter invalidam ; nisi forte ad sacrificium
complendum.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

33

SECUNDA PARS.
DE NECESSITATE SACRAMENTORUM
QUAESTIO UNICA.

DE SACRAMENTIS DIVERSORUM TEMPORUM.
S. Th. Ill, q. 61.

25. Principium I. Post pecçatum originale sacra­
menta homini necessaria sunt ad salutem, necessi­
tate convenientiae. — Sacramenta quidem necessaria
non sunt necessitate absoluta : Deus enim potest sancti­
ficare hominem mediis quibus vult. At post peccatum
originale necessaria fuerunt necessitate convenientiae
propter triplicem conditionem humanae naturae lapsae:
1) Quantum ad intellectum, cuius est proprium in hoc
statu ut unice per corporalia et sensibilia in spiritualia et
intelligibilia deducatur1 ; ergo convenienter divina sa­
pientia auxilia salutis, quibus homo de spiritualibus eru­
ditur, confert sub corporalibus et sensibilibus signis.
2) Quantum ad affectum: homo enim peccando se
subdidit per affectum corporalibus rebus ; ibi autem debet
medicinale remedium homini adhiberi ubi patitur morbum ;
et ideo conveniens fuit ut Deus per quaedam corporalia
signa homini spiritualem medicinam adhiberet, ut ipse, in
humilitate, se corporalibus subiiciens, per ipsa ad Deum
erigeretur. Ceterum si spiritualia nuda ei proponerentur,
iis animus applicari non posset, corporalibus deditus.
3) Quantum ad actionem : est enim homo lapsus maxime
propensus ad actiones exteriores et corporales ; unde
nimis durum esset ei totaliter abstinere in cultu divino a
corporalibus actibus ; et ideo convenienter instituta sunt
corporalia exercitia in sacramentis ad evitanda quaecumque
exercitia superstitiosa·
i. In statu innocentiae non accipiebat intellectus cognitionem ex
sensibilibus sed ex influentia divini luminis. « Intellectio, ait Caietanus,
in a. 2, ad 2, quia ex speciebus non acquisitis ex sensibus sed infusis a
Deo procedebat, non dependebat a phantasmatibus sed utebatur illis
ut inferioribus, sicut anima utebatut corpore subdito ». Magis scii,
cognoscebat spiritualia ex influentia divini luminis.
Summa Theologiae Moralia III. — 3

34

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

« Sic igitur per sacramentorum institutionem homo conve­
nienter suae naturae (lapsae et sibi relictae) eruditur per sensi­
bilia ; humiliatur, se corporalibus subiectum agnoscens, dum sibi
per corporalia subvenitur ; praeservatur etiam a noxiis actionibus
per salubria exercitia sacramentorum » (a. i). Addi potest id
convenire naturae hominum sociali, ut colligantur sacris signis
in unam fidem et unum religionis cultum, nam « necessarium est
ad humanam salutem homines adunari in unum verae religionis
nomen » (a. i), ut notat Augustinus, c. Faust., 1. 19, c. 11.

26. Principium II. Ante peccatum originale non erat
conveniens dari sacramenta. — Probatur :
1) Medicina non est necessaria nisi aegroto ; sed sacramenta
sunt quaedam spirituales medicinae, quae adhibentur contra
vulnera peccati, ut dictum est n. praec. ; ergo non fuerunt
necessaria ante peccatum.
2) In statu innocentiae superiora inferioribus dominabantur
et nullo modo dependebant ab iis, nam sicut mens totaliter
subdebatur Deo, ita et inferiores animae vires subdebantur
menti, ei corpus animae. Sed per sacramenta anima dependet a
sensibilibus quantum ad instructionem et sanctificationem. Ergo
sacramenta sunt contra ordinem status innocentiae.
3) Ceterum nascerentur homines gratia instructi ; haec ergo
non debuit per sacramenta causari.
Unde « in statu innocentiae homo sacramentis non indigebat,
non solum in quantum ordinantur ad remedium peccati, sed
etiam in quantum ordinantur ad animae perfectionem » (a. 2).

27. Principium III. Naturae lapsae ante et post
Christum sacramenta necessaria fuerunt valde
diversa. — Probatur:
Sacramenta necessaria sunt ad salutem ut signa rerum quibus
homo sanctificatur. Sed post peccatum, nullus sanctificari potest
nisi per Christum. Ergo ante ipsum necessaria erant signa
quibus homo fidem suam protestaretur de futuro Salvatoris
adventu ; post ipsum signa quae ab ipso procedunt et vim
habent, et quibus fidem nostram protestamur in Christum
natum et passum, et in redemptionem impletam (a. 3 et 4).

28. Animadversiones. — 1. Sacramenta diversa diversis
temporibus congruunt. Hinc a) ante legem mosaicam homines
movebantur in Deum solo instinctu legis naturae et inspirationis
divinae, nulla lege exterius data, unde non fuerunt sacramenta
determinata, sed ex interiori instinctu determinabant homines
quibus rebus sensibilibus ad Dei cultum uterentur vel et fidem
ih redemptionem futuram significarent ; — b) decursu autem
temporum, et propter obtenebrationem legis naturae ex peccatis
hominum, et Simul ut fides in Christum esset expressior, fuit data

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

35

lex determinata scripta, in qua etiam fuerunt quaedam sacramenta
determinata (a. 3, ad 2).
2. In V, L. sacramenta proprie sunt illa quae in populo Dei
dabantur sive ministris sive fidelibus ad quamdam consecrationem
vel deputationem ad cultum Dei ; scii, a) institutio populi in
statu colendi Deum quae fiebat per circumcisionem ; b) institutio
sacerdotum in statu colendi Deum per consecrationem (Ex.
XXIX ; Lev. VIII) ; c) usus eorum quae pertinent ad cultum,
uti pro populo esus agni paschalis (Ex. XIII), pro sacerdotibus
esus panum propositionis (Lev. XXIV, 9) ; d) remotio immun­
ditiarum per quas aliqui impediuntur a cultu, quae fiebat per
varias expiationes et purificationes (Lev. XIV ; Num. XIX). Haec
omnia ordinabantur ad figurandum Christum (I-II, q. 102, a. 5).
3. Quaedam sacramenta N. L. habuerunt in V. L. sacramenta
figuralia sibi correspondentia. Nam circumcisioni respondet
Baptismus, convivio agni paschalis Eucharistia, omnibus puri­
ficationibus Poenitentia, consecrationi pontificis et sacerdotum
Ordo. — Confirmationi autem quae est sacramentum plenitudinis
gratiae ad robur non potest respondere in V. L. sacramentum,
quia nondum advenerat tempus plenitudinis ; similiter Extremae
Unctioni quae est immediata praeparatio ad introitum gloriae,
cuius aditus nondum patebat in V. L., pretio nondum soluto.
Matrimonium denique fuit in V, L. prout erat in officium
naturae, non autem prout est sacramentum coniunctionis Christi
et Ecclesiae quae nondum erat facta (ad 3).

TERTIA PARS.
DE EFFECTIBUS SACRAMENTORUM.
CAPUT I.

DE EFFECTU PRINCIPALI : GRATIA.

29. Doctrina Ecclesiae duplicem sacramentis tribuit
effectum : unum principalem qui ab omnibus confertur,
scii, gratia ; alterum secundarium, qui in quibusdam in­
venitur : character. De gratia Cone. Trid. docet tria,
quae in tribus quaestionibus sumus explicaturi :
1) definit sacramenta N. Legis vere continere gratiam
quam significant et illam conferre ex opere operato (sess. 7,
can. 6 et 8);
2) docet causalitatis modum: Baptismus (idem dic de
aliis sacramentis) est causa instrumentalis justificationis
(sess. 6, c. 7) ;

36

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3) definit quando sacramenta causant gratiam : scii, non
ponentibus obicem, i. e. omnibus, quantum est ex parte
Dei, si rite ea suscipiant (sess. 7, can. 6 et 7).
QUAESTIO PRIMA.

DE GRATIA CAUSATA.
Articulus I.

De Gratia gratum faciente a
Sacramentis causata.
S. Th. Ill, q. 62, a. i ; in IV Sent., d. 1, q. 1, a. 4 ; Q. D. de Ver. 27, a. 4.

30. Notiones. — Opus operatum1 est opus quod efficitur,
et opponitur operi operantis : hoc est ipsa subiectiva operatio
hominis prout ipsi est imputabilis et ab eo dignitatem,
valorem, meritum habet ; illud non est ipsa operatio
meritoria sed ipsum obiectivum opus editum, abstrahendo
a valore personali et merito operantis.
In sacramentis opus operatum est ipsum signum sensi­
bile ; hoc opus externum obiective spectatum
i° positive : secundum Cone. Trid. confert gratiam ;
20 negative: signum illud virtutem non habet ex
dispositione subiectiva seu merito, siye ministri operantis
positionem sacramenti, sive hominis operantis susceptio­
nem, sed a Deo ;
3° unde subiectiva operatio, sive ministri sive susci­
pientis, sua virtute non est ullo modo causa illius gratiae
quae per signum externum obiectivum confertur ;
40 est tamen ipsius conditio sine qua non ; nam sine opere
ministrantis non haberetur opus externum operatum, et
sine dispositione quae est opus suscipientis, in isto esset
I. Haec formula prius videtur usurpata fuisse a Petro Pictaviensi
(t 1205), in Lib. Sent. V,c. 6 ; adhibita fuit ab Innocentio III, De S. Al­
taris mysterio, 1. III, c. 5 ; a Gulielmo Altissiodorensi, Summa aurea,
in IV, d. i, a. 2 et 3 ; a S. Alberto M., in IV Sent., d. 1, a. 5 ; refertur
etiam a S. Thoma, in IV Sent., d. 1, q. 1, a. 5, qc. 1, et a S.Bonaventura,
in IV, d. i, a. 1, q. 5.

PE SACRAMENTIS IN GENERALI

37

obstaculum, propter quod opus operatum gratiam conferre
non posset \

31. Thesis. Sacramenta N. Legis gratiam causant
ex opere operato. — Est de fide ex definitione Cone.
Trid. sess. 7, can. 6-8, contra Protestantes.
Thesis adversatur :
1) Protestantibus, qui docent sacramenta esse symbola ordinata
ad fidem excitandam, et sigrla promissionum divinarum, non con­
ferentia sanctificationem nisi mediante fide suscipientis, uti dicunt
generarim cum Luthero (cfr. can. 5 et 8) ; vel et Spiritum sanc­
tum occasione sacramenti excitare fidem in praedestinatis, non in
aliis, ut habet Confessio Augustana (cfr. can. 7) ; vel esse signa
externa iustitiae per fidem acceptae, aut mera signa professionis
Christianae quibus fideles distinguuntur ab infidelibus, ut magis
placet Zwinglio, Socinianis, Unitariis et Rationalistis (cfr. can. 6);
2) Modernistis quorum damnata fuit haec propositio (41) :
« Sacramenta eo tantum spectant ut in mentem hominis revocent
praesentiam Creatoris semper beneficam » ;
3) Donatistis etiam, Waldensibus et Wicleff, qui contendebant
sacramenta non operari ex opere operato sed dependenter a
virtute ministri, ideoque sacramenta a pravo ministro çollata
esse invalida (cfr. can. 8 et 12).

Probatur : i° Ex Scripturis quae docent :
a) effectum sacramentorum non tam esse fidem quam
gratiam quae sanctificat (Eph. V, 26 ; I Cor. VI, 11),
spiritualiter emundat (Eph. V, 26), abluit vel remittit
peccata (Act. II, 38 ; XXII, 16 ; I Cor. VI, 11 ; lob. XX,
22, 23 ; lac. V, 14, 15), qua renascimur et renovamur
spiritualiter (Ioh. III, 5 ; Tit. III, 5), quae consistit in
collatione Spiritus Christi et salutis (Act. II, 38 ; VIII, 17 ,
XIX, 6 ; Mc. XVI, 16 ; Gal. III, 27 ; I Petr. III, 21 ;
Hebr. X, 22) ; porro haec omnia indicant gratiam habi­
tualem gratum facientem ;
b) docent hunc effectum obtineri vi ipsius signi sensi­
bilis, tamquam per causam : posito enim signo statim
habetur effectus (Mc. XVI, 16 ; Act. VIII, 17 ; Gal. Ill,
27) ; obtinetur per signum externum : per lavacrum
(Tit. III, 5) ; lavacro aquae in verbo vitae (Epji. V, 26) ;
I. « Non eorum meritis a quibus ministratur, nec eorum quibus
ministratur, constare Baptismum, sed propria sanctitate atque veritate,
propter eum a quo institutus est male utentibus ad perniciem, bene
utentibus ad salutem » Aug., c. Cresc. IV, 19.

38

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

per impositionem manuum (II Tim. I, 6) ; manducando
carnem Christi (Ioh. VI, 55) ; ipsum lavacrum regenerat et
renovat (Tit. III, 5) ; imo causalitas tribuitur aquae sicut
ipsi Spiritui sancto (Ioh. III, 5). Ergo ipsum signum
sensibile est vera causa gratiae.
2° Ex Traditione : secundum Patres a) Spiritus sanctus
et virtus seu omnipotentia divina elementis illabitur,et ita
vis supernaturalis inest symbolis ad sanctificandum ho­
mines 1 ; — b) comparant sacramenta causis naturalibus,
et speciatim aquam Baptismi regenerantem cum utero
materno ex quo generamur2 ; — c) explicite enuntiant
finem et effectum signi externi esse gratiam in anima
producendam3 ; et ideo virtutem symboli extollunt et
mirantur4. Unde Symbola et Concilia confitentur unum
Baptisma in remissionem peccatorum (C. Milev. can. 2 ;
Const. I ; Araus. II, can. 25 ; Flor. deCr. pro Arm.).
3° Ex praxi Ecclesiae, quae ministrat sacramenta pueris,
amentibus, sensibus destitutis; utitur in sacramentis lingua
latina, graeca, etc. ; praecipit omnibus receptionem sacra­
mentorum. Atqui si sacramenta non conferrent gratiam
ex opere operato, sed tantum excitarent fidem, sequeretur
a) quod Baptismus collatus infantibus nullius esset effi­
caciae ; b) quod sacramenta collata ei qui linguam non
intelligeret, nihil efficerent ; c) quod sacramenta gratiam
tam conferrent adstantibus quam suscipientibus, quod
tamen et ipsi Protestantes negant. Ergo praxis Ecclesiae
est contra Protestantes.

32. Corollarium. — Ex dictis facile intelligitur verba
sacramentorum non esse tantum concionatoria et promissoria, ut
dicunt Protestantes, sed esse consecratoria : licet enim, quod non
negamus, i° ea adstantes instruere et ad fidem excitare possint,
quia sunt reales praedicationes verbi divini ; item 20 ipsa
promissiones divinas contineant vel iam factas remémorent ;
1. Tertullianus, de Bapt. 4 ; Cyr. Hier. cat. myst. 3, n. 3 ; Cyr. AI.
in Ioh. III, 5 ; Ephraem, Adv. scrutat, serm. 40.
2. Cyprianus, ep. ad Don. n. 4 ; Cyr. Hier. cat. myst. 2, n. 4 ; Chrys.
in Ioh. hom. 26, n. 1 ; Greg. Nys. or. in Bapt. Christi; Ephraem, Hymn,
de Virgin. XXXVIII, 3 ; Leo, serm. 5 in Nat. D, 5.
3. Barn. ep. 11-12 ; Hermas, simii. IX, 36; Origenes, in Ioh. VI, 17 ;
Tertull., De Carn. res. 8 ; De Bapt. 5 et 7 ; Opt. Milev., De Schismate
V, i ; Aug., in Ioh. tr. 3, n. 5 ; in Ps, 83, 2.
4. Aug., in Ioh. tr. 80, n. 3 et plures sub a et b allegati.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

39

attamen 30 et praecipue ordinantur immediate ad rei vel personae
Benedictionem, consecrationem aut sanctificationem, et nonnisi
secundario et dependenter ab hoc fine principali, etiam sunt
concionatoria et promissoria (C. Trid., sess. 7, can. 5 et 6). —
Porro consecratpria sunt triplici modo : a) quantum ad materiam,
quam determinant ad significationem sacrarnentalem (n. 12) ;
b) quantum ad suscipientem, quatenus sunt pars signi ipsum
sanctificantis ac consecrantis ; c) quantum ad suam originem :
sunt enim instituta a Christo et ita consecrata ad supernaturales effectus producendos.
Unde Hugo a S. Victore, De Sacramentis 1. n. et scr. (P. L.
CLXXVÎ, 35) : « Sacramenta gratiae per invocationem Trinitatis
sanctificationem in se suscipiunt ac deinde sanctificationem con­
ferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia ».

33· Animadversio. — Protestantes obiiciunt textus
Scripturae : a) affirmantes nos iustificari per fidem ; et b) exclu­
dentes valorem operum distinctorum a fide.
Resp. Ad im : per fidem iustificamur, quia fides est una, imo
prima, ex dispositionibus ad iustificationem requisitis, cum sit
radix omnium aliarum ; unde iustificamur per fidem sensu
affirma.tivo, non exclusive : Scripturae enim et alias dispositiones
indicant aut exigunt (I Ioh. III, 3; Rom. VIII, 24; Le. VII, 47;
I Ioh. III, 14 ; Le. XIII, 3 ; Act. II, 38; III, 19), imo non sufficere
ipsam fidem affirmant (I Cor. XIII, 2; lac. II, 24-26 ; Gal. V, 6).
Ad 2m : hinc excluduntur opera quae non nituntur in fide,
ut opera legis mosaicae, aut mere naturalia, non autem opera
quae ex ipsa fide oriuntur, cum et ista necessaria sint (lac. II,
24-26 ; Mt. VII, 21 ; Rom. II, 6-13).
Quae latius explicari solent in tr. de Gratia.
Articulus II,

De Gratia speciali seu Sacramental i.
S. Th. Ill, q. 62, a. 2 ; in IV Sent., d. 1, q. 1, a. 5.

34. Thesis. Sacramenta N. Legis singula causant
gratiam specialem et sibi propriam. — Certum est.
Sacramenta non tantum causant communem gratiam
gratum facientem, cum virtutibus infusis et donis Spiritus
sancti quae cum ipsa connectuntur velut proprietates ;
sed insuper gratiam specialem quae ipsi aliquid addit
diversum in diversis sacramentis. Hinc gratia sacramentalis
non est sola illa specialis, nec sola communis gratia gratum
faciens, sed gratia gratum faciens prout quaedam gratia
specialis eam comitatur atque afficit.
Probatur ; 1) ex documentis Ecclesiae : Etenim sequitur
ex doctrina C. Trid. asserentis, sess. 7, can. 6, sacramenta

40

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

continere et conferre gratiam quam significant; cum autem
ipsorum significatio sit diversa, etiam gratia oportet sit
diversa ; quae ceteroquin pro singulis indicatur a C. Flor.,
in decr. pro Armenis.
2) ex rationÈ : Sacramenta ordinantur ad speciales effectus
in vita Christiana, alias frustra essent sacramenta instituta,
et instituta diversa. Unde producunt gratiam specialem,
et quidem a) diversam ab illa quae extra sacramenta
obtinetur, et b) diversam in unoquoque sacramento.

35. Formalis ratio gratiae sacramentalis. -r- Gratia
sacramentalis est speciale auxilium ad consequendum proprium
cuiuscumque sacramenti finem ; quod tamen diversimodo expli­
catur. Multi recentiores, post Caietanum et Suarez, tenent esse
gratiam habitualem intrinsece unam et eamdem, quatenus inducit
ordinem extrinsecum vel exigentiam ad gratias actuales speciales,
fini cuiuscumque sacramenti correspondentes, et ideo tribuit ius
ad illas gratias habendas in tempore opportuno. Probabilius tamen
çum S. Thoma dicimus gratiam habitualem esse aliquo modo
intrinsece diversam, seu gratiam gratum facientem quatenus vel
intrinsece ipsi inest modus quidam aut vigor specialis *, vel, quod
aliis magis placet *, ex ipsa fluit specialis habitus : contrarius
illis defectibus ad quos reparandos singula sacramenta fuerunt
instituta. Sicut enim originalis iustitia includebat vigorem aut
habitum quo facultates inferiores perfecte subdebantur rationi,
et quo concupiscentia erat totaliter ablata, ita gratia sacramentalis
est vigor aut habitus imminuens concupiscentiam prout praecise
fini sacramenti opponitur ; quia autem homo illum modum,
vigorem, aut habitum recepit, ideo habet etiam ius ad gratias
actuales tempore opportuno recipiendas.
Probatur: Deus non minus providet de ordine supernatural!
ac de ordine naturali, et ideo ad actus supernaturales non tantum
dat homini gratias actuales, sed principia habitualia et permanentia
quibus habitualiter illos efficere possit (I, n. 618); ergo etiam ad
effectus speciales sacramentorum non tantum dat gratias actuales,
sed principia quibus habitualiter ad illos disponimur. Atqui
sacramenta N. Legis sunt instituta contra vulnera peccati. Ergo
dantur auxilia habitualia quibus vulnera peccati habitualiter
quadamtenus ligantur.

36. Diversa est gratia sacramentalis in singulis
sacramentis. — Etenim :
i° In Baptismo est habitualis gratia gratum faciens regenerativa,
1. Ita S. Thomam interpretantur Iohannes a S. Thoma, Cabrera,
Contenson, Salmanticenses, BiUuart, Tanquerey.
2. Ita Paludanus, Capreolus, et recenter Billot.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

41

quatenus est plene renovans hominem, qui liberatur ab omni
reatu peccati et regeneratur in novam vitam quae est per fidem
Christi ; unde additur speciale auxilium contra obtenebrationem
intellectus et tarditatem cordis ad credendum, quae directe
impediunt fidem.
2° In Confirmatione est gratia roborativa,quatenus auget vitam
fidei et illam ducit ad aetatem perfectam, cum speciali auxilio
contra timorem et respectum mundanum.
30 In Eucharistia est gratia nutritiva et unitiva, quatenus
spiritualiter transformat hominem in Christum per charitatem,
cum speciali auxilio contra amorem proprium impedientem ne
homo in amore Dei persistat.
40 In Poenitentia est gratia sanativa seu reparativa, quatenus
formaliter remittens peccata actualia et ad Deum convertens,
cum speciali auxilio contra vulnera peccati actualis.
50 In Extrema Unctione est gratia plene sanativa et alleviativa,
quatenus est allevians animam aegroti et abstergens peccatorum
reliquias, cum speciali auxilio contra oppressionem animi in
ultimis vitae periculis.
6° In Ordine est gratia ministrorum consecrativa, quatenus est
aptans ad sancte obeunda sacra officia, cum speciali auxilio
contra infirmitatem quae ab his officiis retrahit.
70 Jn Matrimonio est gratia animorum unitiva et concupiscentiae
refrenativa, quatenus est adiuvans ad sancte operanda coniugii
officia, cum speciali auxilio contra concupiscentiam ut ab his
officiis retrahit,

37. Animadversio. — Notentur verba S. Thomae, IV
Sent., d. i, q. 1, a. 4, qc. 5, ad 2 : « Gratia virtutum opponitur
peccato secundum quod continet inordinationem actus ; sed
gratia sacramentalis opponitur ei secundum quod vulnerat
naturale bonum potentiarum animae ».
Articulus III.

De Inaequali

Sacramentorum Gratia.

38. Notiones. — Quaedam sacramenta per se et primario
sunt instituta ad causandam gratiam primam, quae scii,
datur illi qui eam non habet, seu quae ex iniusto facit
iustum. Vocantur sacramenta mortuorum, quia possunt
suscipi in statu peccati mortalis, licet non debeant : sunt
Baptismus et Poenitentia. Alia quinque per se et directe
sunt instituta ad causandam gratiam secundam, quae scii,
aliam supponit praeexistentem et illam auget, seu quae de
iusto facit iustiorem. Vocantur sacramenta vivorum, quia
in statu gratiae suscipi debent. Diversae ergo ad recipienda
sacramenta per se requiruntur dispositiones.

42

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Hinc quaeritur : i) utrum sacramenta mortuorum
quandoque per accidens producere possint gratiam secun­
dam et sacramenta vivorum gratiam primam ;
2) utrum gratia producta proportionetur dispositionibus,
ita ut, iisdem datis dispositionibus, aequalis conferatur
gratia, aut e contra inaequalis.
39. Thesis I. Sicuti sacramenta mortuorum Causant
gratiam secundam in illis qui gratiam iam habent,
ita a pari, per accidens, fit quod sacramenta vivorum
causant gratiam primam : non quidem in illis qui
sciunt se recipere sacramentum indigne, nam hi novum
peccatum committunt nec contritionem habent, sed in illis
qui bona fide existimantes se esse rite dispositos, inculpa­
biliter sacramentum in statu peccati recipiunt et simul
attritionem de peccatis suis habent. — Prima pars est
certa; altera est sententia S. Thomae atque communior et
probabilior.
Probatur : Cone. Trid. definit generali modo sacramenta,
— ad normam causarum naturalium, — conferre gratiam
non ponentibus obicem. Atqui iustus qui gratiam habet,
certo non ponit obicem gratiae. Ergo etiam sacramenta
mortuorum ipsi conferunt gratiam. — Pariter peccator
bona fide accedens, qui habet contritionem imperfectam
de peccato, non ponit obicem gratiae, uti patet ex illo qui
suscipit Baptismum et Poenitentiam. Ergo etiam sacra­
menta vivorum ipsi conferunt gratiam. Quod est valde
probabile de omnibus, at de Extrema Unctione est certis­
simum ex laç. V, 15 (q. 72, a. 7, ad 3 ; q. 79, a. 3 ; suppi,
q· 30» æ i.)
Ob diversam causam evenire potest ut quis constitutus in
peccato mortali recipiat bona fide sacramentum vivorum :
1) si invincibiliter ignoret se esse in statu peccati mortalis vel
huius sit immemor ;
2) si falso existimet invincibiliter illud esse purgatum con­
tritione, vel bona confessione aut valida absolutione,cum non sit;
3) si invincibiliter ignoret ad sacramenti receptionem requiri
statum gratiae et putet attritionem sufficere.

40. Thesis II. Sacramenta specie diversa causant
de se seu in aequaliter dispositis gratiam inae­
qualem ; eadem specie sacramenta de se seu aequa-

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

43

liter dispositis conferunt aequalem gratiam, in­
aequalem vero inaequaliter dispositis.
Probatur ini : Sacramenta diversae speciei de se, i. e.
supposita aequali dispositione, conferunt gratiam inae­
qualem. Causa enim nobilior et dignior de se nobiliorem
seu maiorem producit effectum. Sacramenta autem alia
sunt aliis perfectiora, ita ut omnibus praestet Eucharistia.
Ergo de se producunt gratiam inaequalem, et Eucharistia
de se confert gratiam omnibus aliis maiorem (q. 64, a. 3).
Probatur 2m : Sacramenta solo numero distincta de se,
i. e. supposita aequali dispositione, conferunt gratiam
aequalem, unde duo infantes recipiunt aequalem gratiam in
Baptismo; at, supposita inaequali dispositione, conferunt
gratiam inaequalem, maiorem vel minorem, secundum
quantitatem dispositionis,ut dicit Trid. de omni gratia iustificante, sess. 6, c. 7. Sacramenta enim operantur ad instar
causarum naturalium, quae in subiectis aequaliter dispo­
sitis aequalem causant effectum, in magis dispositis maio­
rem, in minus dispositis minorem (q. 69, a. 8).

QUAESTIO SECUNDA.

DE MODO QUO SACRAMENTA GRATIAM CAUSANT.

41. Notiones. — Causa est principium influens in esse
alterius. Causa extrinseca est duplex : vel enim influit
agendo seu operando et tunc est efficiens, vel influit per
modum obiecti, quatenus cognoscitur, et tunc est bonum
movens agentem ut sui gratia aliquid faciat, et haec est
finalis.
Causa efficiens dividitur :
a) ex parte virtutis qua agit, in principalem quae virtute
sibi propria et completa operatur effectum sibi similem vel
proportionatum ; et instrumentaient quae exercendo actio­
nem propriam et producendo effectum sibi proportionatum,
simul movetur ab agente principali, et sic cooperatur
ipsius effectui : operatio securis est scindere, sed in
quantum movetur ab artifice, scindit artificiose ;
b) ex parte modi quo attingit effectum, in perficientem

44

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quae efficit ultimam rei perfectionem, sicut animal gene­
rat animal ; et disponentem quae efficit aliquam dispositio­
nem exigentem ab alio introductionem ultimae perfectionis :
sic actio et semen patris non efficit animam humanam, sed
dispositionem in materia quae exigit animae infusionem.
Causa moralis seu occasionalis est illa quae afferendo
motivum, v. g. dignitate sua, excitat, allicit, et sic movet
causam intelligentem ad producendum effectum ; vocatur
moralis quia, iuxta communem aestimationem, effectus
causae intelligentis recte ipsi imputatur; A quibusdam
dicitur causa efficiens, quia movet personam ad efficien­
dum ; at nonnisi metaphorice et improprie dici potest
efficiens, nam motivum movet, non quidem aliquid produ­
cendo, sed per modum obiecti, quatenus cognoscitur et
eius gratia aliquis agit, et ideo potius reducitur ad causalitatem finis quam ad causalitatem efficientiae.
lamvero quaeritur utrum sacramenta sint causae mere
occasionales vel et morales, an potius vere efficientes
instrumentales, vel et physicae, et quomodo causalitas
eorum intelligi possit. Qua in quaestione erit difficile ad
veram pervenire certitudinem ; quapropter referendo aut
opinando, magis quam disputando aut dirimendo, nobis
loqui hac in re liceat.
Articulus I.

De Causalitate Sacramentorum
proprie dicta et efficienti.
S.Th. III, q. 62, a. i et 3 ; in IV d. 1, q. 1, a. 4; Q. D. de Ver. 27, a. 4.

42. Status quaestionis. — A. Quidam dixerunt
sacramenta non esse causas gratiae efficientes per se,
quia aliquid operantur, sed causas per accidens quia Deus,
sacramentis positis, operatur effectum.
Ita plures veteres, tempore S. Thomae, dein Scotus, Henricus
Gandavensis, Durandus, G.Biel, Nominales aliique; favet etiam
S. Bonaventura, quamvis tamen haesitanter loquatur. Quam
opinionem impugnavit S. Thomas, eo quod sacramenta non
essent verae et proprie dictae causae, sed tantum signa et con­
ditiones sine quibus non produceretur gratia J quod videtur
repugnare dictis S. Scripturae et praesertim SS. Patrum :
« Quidam dicunt quod non sint causa gratiae aliquid operando,
sed quia Deus, sacramentis adhibitis, in anima gratiam operatur ;

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

45

et ponunt exemplum de illo qui afferens denarium plumbeum,
accipit centum libras ex regis ordinatione : non quod denarius
ille aliquid operetur ad habendam praedictae pecuniae quanti­
tatem ; sed hoc operatur sola voluntas regis... Sed si quis recte
consideret, iste modus non transcendit rationem signi ; nam
denarius plumbeus non est nisi quoddam signum regiae ordi­
nationis de hoc quod pecunia recipiatur ab isto... Secundum
hoc igitur sacramenta novae legis nihil plus essent quam signa
gratiae ; cum tamen ex multis Sanctorum auctoritatibus habeatur
quod sacramenta novae legis non solum significant, sed causant
gratiam » (q. 62, a. 1).

Licet haec sententia a Conciliis Florentino et Tridentino
non fuerit expresse proscripta, horum tamen doctrinajn,
quae non est nisi vox traditionis : « sacramenta nempe
N. Legis differre ab antiquis eo quod continent et conferunt
gratiam, dum sacramenta V. Legis illam non causabant »,
in sensu proprio admittere nequit. Unde ab hoc tempore a
theologis fuit derelicta.
B. Recentiores illam paulo mutaverunt : sacramenta
ministrantur nomine Christi, ac proinde sunt moraliter
actiones Christi, sicut actiones legati censentur magis
actiones regis quam ipsius. Atqui actiones Christi habent
meritum, obiectivam dignitatem infinitam. Ergo sacramenta
hanc dignitatem participant, in quantum Christus in ipsa
derivat merita et ea exhibet Deo ad sanctificationem
nostram impetrandam et exigendam. lamvero merita Christi
dignitate sua habent vim movendi Deum ad gratiam
largiendam. Ergo sacramenta tam bene sunt causae morales
gratiae ac ipsa merita Christi : haec est sola differentia
quod merita habent dignitatem propriam, sacramenta
dignitatem ab ipsis derivatam ; unde sacramenta sunt
causae morales, non principales sed instrumentales.
Causalitatem moraletn sacramentis tribuunt Melchior Canus,
Molina, Becanus, Vasquez et alii multi e S. I.; praesertim Lugo,
Franzelin, Pesch, qui eam melius proposuerunt.

43. Sacramenta suntne dicenda causae morales?
— Hic modus dicendi minus probatur, propter varias
rationes :
i° Si sacramenta essent tantum causae morales, non essent
proprie dictae causae efficientes et instrumentales, et ideo non
verificaretur in sensu proprip quod de ipsis asserunt SS. Patres
et Concilia.

46

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° Dato quod essent instrumenta Christi hominis, non tamen
essent instrument^ Dei quem movent et a quo non moventur
ad gratiam impetrandam, nam secus Deus oraret seipsum.
3° Essent causae impetratoriae. Sed impetratio est causalitas
propria sacrificio quod est signum orationis internae ; ratio autem
sacrificii essentialiter differt a ratione sacramenti. Ergo causalitas
impetrativa sacrificii non est sacramentis tribuenda.
4° Non essent verae causae sed tantum signa: a) Actiones saçramentales non sunt ab ipsa persona Christi sed tantum moraliter
eius actiones censentur. Sed meritum est valor actionis personalis
et ideo ab hac inseparabilis. Ergo sacramenta non habent intrin­
sece dignitatem meritorum Christi, sed tantum extrinsece cen­
sentur hanc dignitatem habere. — b) Quod in sacramentis cau­
sât gratiam, non tam est operatio ministri quam ipsum signum
externum. Atqui hoc nequit habere dignitatem moralem, sed ad
summum repraesentare merita tamquam pretium quo acquiritur
gratia. Ergo non sunt nisi signa meritorum Christi et gratiae.
5° Unde haec causalitas moralis non satis ea distinguit a
sacramentis V. Legis, quae etiam repraesentant merita Christi, ut
dicetur a. 4 : quod enim merita sint praeterita vel futura, non
mutat modum causalitatis.

44. Sacramenta suntne verae causae efficientes
instrumentales ? — Si sacramenta non sunt causae
morales, sequitur quod sunt verae causae efficientes : non
principales quidem, quia ex natura sua non habent virtutem
supernaturalem, gratiae aut aliis effectibus supernaturalibus
proportionatam ; unde effectus productus non ipsis assimilatur sed Deo ;— verum instrumentales, quae ex influxu
Dei dicunt ordinem ad gratiam.
Hinc intelligitur quo sensu sacramenta dicuntur continere
gratiam, non quasi sit in iis ut accidens in subiecto, res in loco
vel liquor in vase, uti Protestantes catholicis imponunt ; sed ut
in signo et in causa efficiente : effectum enim aliquo modo in
virtute causae praecontineri necesse est.
Articulus II.

De Causalitate Sacramentorum
instrumental!.
S. Th. Ill, q. 62, a. 1-4 ; q. 63, a. 6, ad 3 ; q. 66, a. 1 ; q. 68, a. 8 ; q. 73,
a. i et 6 ; q. 84, a. 1 ; Suppi, q. 30, a. 3 ; q. 34, a. 2 ; q. 42, a. 1 et 3 ;
IV Sent., d. 1, q. 1, a. 4 ; Q. D. de Vei. 27, a. 4.

45. Origo quaestionis est ordinis historici. In Com­
mentario super Sententias S. Thomas proponit sacramenta
esse causas instrumentales dispositivas gratiae, quatenus

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

47

causant in anima dispositionem (scii, characterem aut
alium ornatum), quae est necessitas seu titulus postulans
ut a Deo gratia causetur ; in Summa theologica vero
huius non meminit sed simpliciter dicit sacramenta esse
causas instrumentales gratiae- Hinc quaeritur utrum
S. Thomas sententiam mutaverit et reliquerit causalitatem
dispositivam, ut adstruit Caietanus; vel e contra in Summa
eamdem sententiam teneat sed brevius exponat, non expli­
cite memorando dispositionem, quia id sufficienter erat
notum, dum omnes qui sua aetate veram causalitatem
tribuebant sacramentis, inteUigebant mere dispositivam :
ita v. g. Gulielmus, S. Albertus Magnus, Innocentius V.
Antiquiores thomistae per tria fere saecula hoc ultimo modo
interpretati sunt S. Thomam, uti Paludanus, Petrus de Tarentasia, Capreolus, Ferrariensis, Deza, Sylvester Prierias, Dionysius
Carthusianus, imo ipse Caietanus iunior ita scripsit. At in Com­
mentario Summae theologicae ponit Caietanus S. Thomam
ibi novam exponere sententiam sibi propriam, nempe sacra­
menta esse instrumenta quibus sub motione Dei virtus physica
tribuitur efficiendi ipsam gratiam ; et hoc modo dein thomistae
sat generatim interpretati sunt s. Doctorem. Recentiore tempore
Billot ad veteres rediit, et contendit S. Thomam nunquam
mutasse sententiam sed constantem fuisse in asserenda causalitate mere disppsitiva ; quam ipse tamen non intelligit physicam
sed intentionalem, quae scii, producit aliquid ordinis moralis
et iuridici, quod non existit nisi dependenter ab intentione et
ordinatione intellectus practici, uti sunt ius, titulus, dignitas,
potestas moralis, deputatio ad officium, etc. Plures secuti sunt
Billot, dum quidam alii defenderunt causalitatem dispositivam
physicam1.
Animadvertunt : a) S. Thomam post commentarium super
Sententias scripsisse Quaestiones disputatas de Veritate, et in
q. 27, a. 4, exponere causalitatem sacramentorum respectu
gratiae quin meminerit alicuius dispositionis ab ipsis causatae ;
et nihilominus in resp. ad 3, hanc rursus indicari, atque iterum
in Quaestione de Potentia 3, a. 4, ad 8, quae tamen est recep­
tioris compositionis ; — b) ipsum nunquam explicite doc­
trinam de causalitate dispositiva retractasse ; — c) atque nec
in Summa eam ullo modo confutasse, quod tamen eam neganti

i. De hac quaestione vide Billot, De Ecclesiae Sacramentis, I, th.
6 et 7 ; Pègues in Revue Thomiste, 1904 ; Hugon in opere dogmatico,
et in opusc. La causalité instrumentale en théologie/ Richard,La causalité
instrumentale, in Revue Néo-scolastique, 1909 ; Leroux, Les Sacrements
causes dispositives intentionnelles de la grâce, in Rev. Eccl. de Liège, 191415; Tuyaerts, Ütrum S.Thomas causalitatem Sacramentorum mere disposi­
tivam unquam docuerit, in Angelicum, 1931 ; Simonin et Meersseman,
De Sacramentorum efficientia apud Theologos Ord. Praed., 1936.

48

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

fuisset omnino necessarium, cum in Scholis tunc esset univer­
saliter recepta.
Haec tamen argumenta minime sunt convincentia; et ideogeneratim pergunt thomistae affirmare silentium S. Doctoris in Summa
sufficienter manifestare relinquendam esse causalitatem dispositivam eamque satis confutari implicite, in responsis ad obiectiones

Hinc quaeritur : i. utrum sacramenta sint aliquo sensu
causae instrumentales dispositivae, efficientes scii, dis­
positionem ad gratiam ; 2. utrum, etiam hoc dato, insuper
sint causae instrumentales perfeçtivae efficientes ipsam
gratiam.
Utrumque potest admitti, nam etiam illi qui dicunt
sacramenta effective et physice causare ipsam gratiam,
admittere possunt ipsa praevie causare quamdam ad gratiam
dispositionem \

46. Sacramenta suntne causae instrumentales
dispositivae ad gratiam ? — Ita videtur affirmandum :
Sacramenta vere producunt aliquem effectum, v. g. cha­
racterem in Baptismo, qui effectus est dispositio, quae
non tantum removet impedimenta gratiae : tunc non esset
vera causa ; sed quae exigit a Deo gratiae infusionem.
Secundum modum loquendi S. Augustini distinguentis inter
sacramentum seu signum et rem seu effectum sacramenti?, tria
sunt in sacramentis distinguenda 8 : 10 signum externum, com­
positum ex materia et forma, quod recte vocatur sacramentum
tantum, quia significat et non significatur ; 20 gratia collata, quae
vocatur res sacramenti, quia non significat sed tantum signifi­
catur ; 39 dispositio ad gratiam necessitans quae saltem natura
gratiam praecedit, ut intermedium inter duo vocatur res et sacra­
mentum, quia ex una parte est res significata a signo externo, et
ex altera parte est sacramentum seu signum gratiam significans,
lamvero sacramenta vere efficiunt id quod est res et sacramentum,
et hoc est dispositio seu titulus ad gratiae infusionem.

Probatur: Sacramenta efficiunt id quod figurant ut ab
ipsis conferendum. Atqui directe et immediate significant
1. Id testatur Hugon, Tract. Dogm., III, de Sacramentis, q. 3, a. 2,
n. xx.
2. Quaest. in Hept., Ill, 84.
3. Distinctio iam in usu est saec. XII et invenitur apud Hugonem
a S.Victore, Gul. Altissiodorensem, Mag. Sententiarum, et Innocentium
ΙΠ, c. 6, x, III, 41, de celeb. Missae, c. cum Marthae. A S. Thoma
traditur q. 63, a. 6, ad 3; q. 66, a. 1 ; q. 73, a. 1 et 6 ; q. 84 a. 1 ; suppi,
q. 30, a. 9 ; q. 34, a. 2 ; q. 42, a. 1.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

49

aliquem effectum a gratia distinctum, et nonnisi mediate
et dependenrer ab illo, ipsam gratiae collationem. Ergo
sacramenta directe et immediate efficiunt dispositionem a
qua dependet collatio gratiae.
Prob, minor : Verba formae a quibus pendet significatio
materiae directe et immediate significant aliquid diversum a
gratia :
i° In Eucharistia evidenter significant praesentium corporis
et sanguinis Christi, et nonnisi mediate refectionem spiritualem
animae quatenus corpus et sanguis Christi sumuntur.
2° In Matrimonio contractus significat vinculum conjugale,
quod exigit gratiam quatenus repraesentat unionem Christi
cum Ecclesia.
3° In Ordine significatur potestas sacra seu character, cuius
officium nequit convenienter exerceri sine gratia.
4° Item in Confirmatione.
5° Item in Baptismo, in quo sensus formae est : ego sacramentum
i. e. signum ablutionis tibi confero *. Baptismus enim potest esse
validus et non producere gratiam propter obicem ; sed signum
practicum quod non efficit id quod immediate significat est
invalidum ; ergo Baptismus non immediate significat gratiam,
sed characterem qui est signum internum ablutionis et reno­
vationis interioris.
6° In Extrema Unctione, forma deprecativa significat infirmum
committi in manus Dei, cuius indulgentia expectatur ; unde
aegrotus recipit aliquid quo interne Deo devovetur et quo ius
habet ad receptionem gratiae alleviantis.
7° Poenitentia est instituta per modum iudicii ; sed in iudicio
humano, absolutio a carcere significat ius datum ad liberationem ;
ergo etiam verba : Ego te absolvo a peccatis, recte dicuntur
significare : ego tibi do ius ad liberationem a peccatis. Unde res
et sacramentum est interior contritio significata ab actibus poenitentis, quatenus per absolutionem fit titulus ad gratiam quae a
peccatis Uberat
.
*

47· Animadversiones.— i. Sacramentum, cum sit signum
pro hominibus, necessario est externum ; unde dispositio seu
titulus ad gratiam non proprie, sed analogice tantum vocatur
sacramentum, quatenus est sensibilis per aliud ; ad quod requi­
ritur quod infallïbiliter et necessario cum signo externo connectatur2. Gratia licet sit radix et semen gloriae, nequit dici sacra­
mentum gloriae, quia non connectitur infaUibifiter cum signo
externo.
3. Omnes fere theologi admittunt existentiam illius quod
vocatur res et sacramentum, sed non concordant in illo assignando :
pro Poenitentia quidam indicant pacem conscientiae et serenita1. Conformiter ad S. Thomam qui ita explicat formam Poenitentiae,
q. 84, a. 3, ad 5.
2. Cfr. lohannes a S. Thoma, de Sacr., disp. 33, a. p. 5
Sumina Theologae Morali· ΙΠ. — 4

50

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tem animae, et pro Extrema Unctione alleviationem animae et
confirmationem contra pericula mortis. Non recte tamen : a) quia
non immediate significantur a signo externo ; b) quia producuntur
mediante gratia et quia non connectuntur infaUibiliter cum signo
externo, nam sacramenta possunt esse valida et hos effectus non
producere. Ergo sicut gratia nequit dici sacramentum, ita nec
illa.

48. Sacramenta suntne etiam causae instrumen­
tales perfectivae et physicae ipsam gratiam pro­
ducentes? — Sufficiat in hac quaestione scholastica,
principaliora tradere quae ex utraque parte afferuntur
argumenta.
A. Qui negant causalitatem physicam productivam gratiae, ita
arguunt :
1. « Causa secunda instrumentalis non participat actionem
causae superioris, nisi in quantum per aliquod sibi proprium
dispositive operatur ad effectum principalis agentis : si enim
nihil ibi ageret secundum illud quod est sibi proprium, frustra
adhiberetur ad agendum ; nec oporteret esse determinata instru­
menta determinatarum actionum » (I, q. 45, a. 5). Ergo sacra­
menta solum dispositive operantur, ad effectum principalis
agentis Dei ; ac proinde non producunt nisi effectum praevium
ad gratiam quae a Deo causatur.
2. Gratia proprie creatur vel saltem producitur actione quae
creationi aequivalet, quia est participatio naturae divinae ad quam
nulla creatura capacitatem positivam habet ; unde productio
gratiae exigit potentiam infinitam quae nequit communicari
creaturae. Ergo sicut nulla creatura potest esse instrumentum
creationis, ita nec instrumentum ipsam gratiam attingens.
3. Instrumentum debet cooperari principali agenti : exercendo
enim actionem propriam debet instrumentaliter agere, sicut
securis scindendo lignum producit formam scamni. Unde actio
instrumentalis debet esse in eadem linea ac actio instrumenti
propria, cuius est modificatio et elevatio. Sed actio sacramentis
propria est significare, actioni tamen significandi nulla Competit
causalitas physica, unde dicitur quod significando causant.
4. Sacramenta conferunt gratiam quando et ubi non existunt,
nam quae cum obice recipiuntur, obice remoto conferunt gratiam
(n. 57), et matrimonium valere potest etiam si per procuratorem
ineatur aut consensus non renovetur. Atqui a) causa physica
non agit nisi quando et ubi existit ; b) in praedictis casibus
sacramenta non causant gratiam nisi dispositione in anima
relicta; ergo item in aliis casibus, quia SS. Patres eodem modo
loquuntur de causalitate pro omnibus circumstantiis. Non ergo
sunt sacramenta causae physicae ipsius gratiae.
5. Sacramenta eodem modo operantur ac Christus patrabat
miracula. Atqui humanitas Christi solum signo vel gestu designa­
bat quaedam imperio divino et ita producebat exigentiam ut
in iis fierent miraculosa opera, divinitas ea physice efficiebat.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

51

Ergo sacramenta non producunt nisi exigentiam in anima, ut in
ea ipse Deus physice efficeret gratiam.
6. Patres comparant causalitatem sacramentorum generationi
humanae. Sed parentes non faciunt nisi disponere materiam·
Deus infundit principium vitae quod est anima. Ergo sacramenta
non producunt nisi dispositionem ad principium vitae supernaturalis quod est gratia, Deus solus eam infundit.
Ita veteres supra citati ; recentius Billot eiusque discipuli, uti
Van Noort, Hor. Mazzella, Richard, De Smet, Blondiaux,
Leroux, Bittremieux, de la Taille qui tamen tenent causalitatem
dispositivam intentionalem, dum alii adstruunt dispositivam
physicam, ut Delval, De Bellevue et Gonthier.
B. Qui tenent sacramenta physice producere ipsam gratiam
eamque directe et immediate attingere, ita respondent simul
argumentando in contrarium :
1. Instrumenta dicuntur dispositive operari, sive ex parte rei
operatae, jn quantum efficiunt dispositionem praeviam, sive
saltem ex parte modi operandi, modificando actionem principalis
agentis ita ut non sint pura media sed vere agant ; unde non
requiritur semper ut terminum distinctum ab effectu principali
habeant.
2. Gratia proprie non creatur, sed educitur de potentia animae;
unde nihil impedit quod mediante instrumento causetur : efficere
quidem gratiam virtute propria exigit potentiam divinam infini­
tam, non autem id facere potestate derivata et instrumentali.
3. In instrumentis creaturarum oportet ut actio accommodata
sit effectui producendo, sed in instrumentis Dei actio non debet
esse necessario accommodata, quia Deus actione cuiuscumque
instrumenti potest quodcumque efficere. Et tamen exercendo
actionem propriam, sacramenta agunt instrumentaliter : sicut
dum aqua corpus tangit, simul cor abluit (q. 62, a. 1, ad 2).
4. In sacramentis divina virtus inest quae simul adest omnibus
locis et temporibus ; insuper sacramenta valide recepta relin­
quunt in anima dispositionem aut vestigium, quo tamquam
physico instrumento Deus uti potest ad gratiam postea confe­
rendam1.
5. Humanitas Christi physice cooperatur Verbo, et est instru­
mentum physicum in patrandis miraculis et producendis effecti­
bus supernaturalibus. Ergo et sacramenta sunt physica instru­
menta jn productione gratiae.
6. SS. Patres, si eorum verba in sensu proprio et pleno su­
mantur, nequeunt intelligi nisi de vera virtute, efficacia, et
causalitate physiça. Quapropter haec causalitas omnino convenit
excellentiae et dignitati Sacramentorum N. Legis qualis in Eccle­
siae traditione celebratur.
Ita non solum Thomistae generatim post Caietanum, uti
Iohannes a S. Thoma, Nugno Cabezudo, Sylvius, Salmanticenses,
I. Plures sunt modi reVivisCentiae sacramentorum explicativi in
sententia causalitatis physicae, ut videre est apud Billuart, Hugon,
Marin-Sola, in Divus Thomas, 1925 ; Haynal, in Angelicum, 1927.

52

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Gonet, Gotti, Billuart, sed etiam Suarez, S. Bellarminus, Valentia,
Conimbri censes atque doctor sorbonicus Ysambertus ; novissime
autem Oswald, Bucceroni, Matiussi, Hugon, Nepveu, Casajoana,
Heinrich-Gutberlet et alii *.
Ex quibus patet thomistas minime cogi ad relinquendam
sententiam causalitatis physicae, sed eam ipsis videri posse pro­
babiliorem, et quidem merito.
Articulus III.

De Sacramentorum Virtute causative.
S. Th. Ill, q. 62, a. 4 et 5.

49. In sacramentis adest virtus instrumentalis
divina ad producendos sacramentales effectus. —
Virtus sacramentorum extollitur a Patribus ; et merito.
Ad producendum enim effectum requiritur in omni causa
quaedam virtus, quae in instrumento non est permanens
sed communicatur ipsi per motum agentis principalis ;
unde in sacramentis ad producendos spirituales effectus
est virtus instrumentalis spiritualis, habens esse fluens, et
transiens ex uno in aliud, et incompletum, sicut et motus
est actus imperfectus ab agente in patiens (a. 4).
Haec virtus diversimode intelligitur secundum diversum mo­
dum declarandi efficientiam sacramentorum. Ab aliquibus
admittitur sola virtus ordinis intentionalis, quae tota dependet ab
ordinatione intellectus, et inservit ad intentiones suas exterius ma­
nifestandas et deferendas sive speculativas sive practicas : sic
verba, quibus lex promulgatur vel testamentum fit vel quis depu­
tatur adbfficium,sunt instrumenta quibus intellectus in alio causât
obligationem, iura vel alias relationes morales. lamvero talem
virtutem aiunt sacramenta recipere participatam ab intellectu
divino, ad causandum deputationem ad officia sacra, titulum vel
ius quod gratiam exigit. — Ab aliis autem vis realis adstruitur
ordinis physici, qui potius considerant virtutem intentionalem
esse sacramentis extrinsecam atque insufficientem, cum ipsis
videatur non transcendere rationem signi.
Ne autem existimetur virtutem spiritualem non posse inesse
materiali signo : « Virtus spiritualis non potest esse in re corporea
per modum virtutis permanentis et completae... Nihil tamen pro­
hibet in corpore esse virtutem spiritualem instrumentaliter, in
quantum scii, corpus potest moveri ab aliqua substantia spirituali
ad aliquem effectum spiritualem inducendum ; sicut et in ipsa voce
sensibili est quaedam vis spiritualis ad excitandum intellectum

I. Praesertim legi meretur Hugon in o. c., p. 47, nota 1.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

53

hominis, in quantum procedit a conceptione mentis. Et hoc
modo vis spiritualis est in sacramentis, in quantum ordinantur
a Deo ad effectum spiritualem » (ad 1).

50. Sacramenta virtutem suam receperunt a
Christo, et speciatim ab eius passione. — Duplex
enim est instrumentum : unum separatum ut baculus, aliud
coniunctum ut manus. Per instrumentum autem con­
junctum movetur instrumentum separatum, sicut baculus
per manum. Principalis autem causa efficiens gratiae est
Deus, ad quem cooperatur humanitas Christi sicut instru­
mentum coniunctum, sacramentum sicut instrumentum
separatum. Et ideo oportet quod virtus salutifera a divini­
tate Christi per eius humanitatem in sacramenta derivetur
(a. 5).
Sed liberatio a peccatis et sanctificatio quae fit. per gratiam
sunt ex meritis et satisfactionibus Christi ; ergo sacramenta
specialiter habent virtutem ex passione Christi, et ideo ex latere
Christi dicuntur fluxisse : aqua enim et sanguis repraesentant
Baptismum et Eucharistiam, ad quae omnia sacramenta redu­
cuntur (Cfr, Rom. VÏ, 3 ; Eph. V, 2 et 25-26).

51. Animadversio. — Virtus sacramentis conceditur
r° quodammodo inchoative et in actu primo, per institutionem
Christi, et pro aliquibus per sanctificationem vel benedictionem
materiae quae facta fuit a Christo, si ipsa sit usus, ut pro Bap­
tismo, et Eucharistia, secus fit ab eius ministris, ut in Confirma­
tione et Extrema Unctione : hisce datur sacramentis quod possint
sanctificare ;
20 completive seu consummative et in actu secundo, ex mandato
Christi, quando nomine ipsius minister sacramenta applicat
ad usum : tunc ipsis datur quod actu sanctificant.

52. Corollaria. —■ Ex praedictis intelligitur :
i° Sacramenta eodem modo causalitatis operari suos effectus
ac humanitas Christi miracula patrabat vel peccata remittebat.
20 Protestantes nobis falso tribuere Deum non esse qui
iustificat, sed sacramenta id facere propria virtute quam appellant
vim magicam.

Articulus IV.

De Causalitate Sacramentorum
V. Legis.
S. Th. Ill, q. 62, a. 6.

53. Thesis I. Sacramenta V. Legis proprie non
causabant gratiam. — Certum est.

54

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Probatur: i° Ex Scripturis. Apostolus vocat ea infirma et
egena elementa (Gal, IV, 9) : infirma quia mundare a peccato
non poterant ; egena quia in se gratiam non continebant ; — non
efficiunt nisi sanctitatem legalem, emundationem carnis, et
nunquam valuerunt emundare conscientiam et perfectum facere
servientem (Hebr. IX, io-13) ; -r- quapropter iustificatio in
V. T. data fuit vi fidei, sed nunquam vi legis i. e. vi operum,
observantiarum, sacramentorum legis (Rom. III, 28), inter quae
est ipsa circumcisio (IV, 9). Unde lex fuit reprobata propter
infirmitatem eius et inutilitatem (Hebr. VII, 18).
2° Ex Traditione : Patres docent differentiam inter sacra­
menta V. et N. Legis, ut Augustinus, in Ps. 73, n. 2 : » Si discer­
nimus duo Testamenta, Vetus et Novum, non sunt eadem
sacramenta : N. L. sacramenta dant salutem, sacramenta V. L.
praenuntiant salvatorem ». Quam differentiam postea declaravit
C. Flor., deer, pro Arm. : « illa non causabant gratiam sed
eam solum per passionem Christi dandam esse figurabant » ;
Trid. autem eam definit (sess. 7, can. 2), non tamen formaliter
statuens in quonam praecise consistat.
3° Ex ratione: Sub V. Lege pretium gratiae nostrae, quod
erat passio Christi, nondum erat solutum. Sed pretio nondum
soluto, sacramenta in se virtutem ex passione Christi derivatam
habere non poterant, sed solum erant signa passionis futurae,
et sicut chirographus exhibens Christi meritorum promissionem.
Ergo signa erant gratiae, non causae.

54. Thesis II. In quibusdam sacramentis ante
Christum conferebatur iustificatio et gratia a Deo.
Probatur : a) Deus antecedenti voluntate sincera et operosa
vult salutem omnium ; quae voluntas difficulter intelligeretur,
nisi instituisset remedium seu ritum quo ante usum rationis
iustificarentur parvuli a peccato originali. Quem ritum determi­
narunt homines interiori instinctu, Deo illum ratum habente ;
at tempore Abrahae, pro masculis de ipsius genere institutum
fuit sacramentum circumcisionis, b) Quod principium, prima
occasione occurrente in controversia contra Pelagianos et Donatistas, explicite proposuerunt Augustinus et alii Patres post ipsum.
Hinc c) multis iam saeculis id communi consensu admittitur in
Schola, lice,: aliqui ut S, Bonaventura dixerint, extra casum
circumcisionis, non requiri sacramentum externum sed sufficere
fidem internam parentum. Unde d) Innocentius III, c. Maiores
de Bapt., asserit originalem culpam remissam fuisse per1 circum­
cisionis mysterium.
Atqui quod in voluntate Dei salvifica habet fundamentum,
a SS. Patribus explicite fuit declaratum, ab omnibus theologis
admissum et auctoritate S. Sedis firmatum, nequit negari sine
temeritate. Ergo.

55. Thesis III. In sacramentis V. Legis gratia conferri
poterat mediante fide in futurum Redemptorem,
i. Intellige tanquam per medium, non tanquam per causam.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

55

cuius fidei erant signa protestativa. —■ Christus est
caput populi redemptorum, unde omnes sanctificantur per eius
influxum qui ad nos pervenit per sacramenta. In N. Lege per ipsa
potest Christus operari sicut causa efficiens, quia ab ipso fuerunt
instituta ; quod non potuit in V. Lege, quia causa efficiens
nequit esse suo effectu posterior. Ergo non potuit influere
Christus nisi per modum causae finalis quae praecognoscitur et
desideratur ; et ideo sacramenta V. Legis non erant nisi signa
praefigurativa passionis et redemptionis Christi, et signa protesta­
tiva fidei et spei in desideratum Redemptorem eiusque merita.
Et quidem :
i° Adulti aggregabantur populo Dei et sanctificabantur, vi
meritorum Christi, ex opere operantis i. e. actibus fidei, spei et
charitatis quos exercebant et manifestabant in sacramentis, et ad
quos haec excitare poterant.
2° Parvuli autem, per actus aliorum sacramentum applicantium,
et nomine ipsorum fidem confitentium, aggregabantur populo
fideli, cuius fides ipsis applicabatur, ut iam inter fideles a Deo
reputarentur. Haec fides populi in Christum erat medium quo
unirentur metitis Christi, propter quae Deus ipsis gratiam
dabat : sacramentum ergo non erat vera causa, sed mera conditio
sine qua non dabatur iis gratia, et signum repraesentans merita
Christi futura, propter quae gratia conferebatur a Deo. « Et ideo,
ait S. Thojnas, ad 3, in circumcisione conferebatur gratia,
in quantum erat signum passionis Christi futurae ». Hoc sensu
ab aliquibus dicitur in circumcisione conferri gratiam quasi ex
opere operato, scii, non active, sed passive.

QUAESTIO TERTIA.

DE TEMPORE QUO GRATIA CAUSATUR A
SACRAMENTIS.
S. Th. Ill, q. 69, a. 10 ; suppi, q. 9, a. 1.

56. Notiones. — Sacramenta conferunt gratiam ex opere
operato non ponentibus obicem; quam formulam erronee
explicant Protestantes, ac si catholici docerent ipsum opus
externum iustificare absque fide aut bono motu interno
seu dispositione operantis, dummodo in ipso non adsit
actualis dispositio contraria, sed negative sese habeat. —
At catholici omnes docent obicem non tantum esse actum
contrarium, sed etiam statum habitualis adhaesionis ad
peccatum, ad quem removendum requiruntur actus supernaturales fidei, spei et contritionis imperfectae, qui actus,
licet non sint causa gratiae cum non influant in ipsius
productionem, tamen sunt conditio sine qua non producere-

J6

(
>'
i
'·
,
\
(
■

,

,i

n

1

I
I
L

1
Î

K
R

II

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tur, quia removent id quod infusionem gratiae impediret.
Imo quo maior est vel minor illa dispositio, eo maiorem
vel minorem gratiam confert sacramentum (n. 40) : eodem
modo ignis efficacius lignum comburit quod sit magis
siccum, licet siccitas sit mera conditio removens prohibens,
et non sit causa efficiens combustionis.
Ad quod bene intelligendum, definiendum est quid sint fictio
et obex in sacramentis.
A. Fictio idem est ac simulatio : consistit in hoc quod aliquis
dicto vel facto ostendit quod non est in rei veritate. Est duplex :
1° essentialis, quando aliquis fingit se velle suscipere sacramentum dum non vult : haec reddit sacramentum invalidum ;
2° accidentalis, quando aliquis recipit sacramentum sine debita
dispositione sed cum obice : qui enim sacramentum recipit
ostendit se velle percipere gratiam, unde si voluntas eius maneat
peccato adhaerens, aliud ostendit quam sit in rei veritate, et
sic est fictio qua fingit se ad effectum sacramenti esse dispositum
dum non est : tunc sacramentum est validum, sed informe i. e.
sine fructu seu forma gratiae.
B. Obex est duplex :
i° obex positivus, contrarius seu formalis est carentia, plene
voluntaria et graviter culpabilis, dispositionis requisitae ad
gratiam sacramenti, v. g, carentia fidei aut contritionis imperfectae; scii, peccatum indignae susceptionis sacramenti seu actus
hic et nunc positus contrarius infusioni gratiae ;
20 obex negativus seu materialis est carentia inconscia dispositio­
nis necessariae ad gratiam sacramenti, ex ignorantia vel oblivione
non graviter culpabili, seu solus status adhaesionis ad peccatum.
Distingui quoque potest : obex simpliciter, qui, ut diximus,
impedit effectum sacramenti principalem, ipsam gratiam ;
et obex secundum quid, qui impedit solum effectum quemdam
secundarium.

57. Principia. — I. Sacramenta non operantur ex opere
operato antequam realiter suscipiantur. Causa enim efficiens
non operatur antequam existât ; unde si quis cum con­
tritione perfecta habet desiderium seu votum sacramenti,
gratiam gratum facientem recipit ex opere operantis, non
tamen id quod est res et sacramentum, nec gratiam sacramentalem.
II. Sacramenta suscepta invalide propter fictionem es­
sentialem nihil unquam producunt, quia revera non sunt
sacramenta.
ΠΙ. Sacramenta valide suscepta efficiunt:
a) id quod est res et sacramentum eo tempore quo susci-

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

57

piuntur, secus enim non haberent suam significationem ;
excipitur Eucharistia in qua res et sacramentum, scii.
Christus, existit praesens ante susceptionem.
b) item gratiam gratum facientem et sacramentalem, si
non adest obex;
c) si obex adsit, dummodo et quamdiu manet res et sacra­
mentum, conferunt hanc gratiam momento quo obex removetur,
et quidem toties quoties peccator iustificatur. Ratio est quia
sacramenta operantur ad normam causarum naturalium,
quae si impediuntur a producendo effectu propter obicem,
statim remoto obice effectum consequuntur, dummodo m
subiecto relicta sit dispositio ad illum. Atqui sacramenta
transacta relinquunt in anima dispositionem quae exigit
gratiam. Ergo remoto obice, gratiam conferunt quamdiu
manet dispositio illam exigens ; et hoc appellant theologi
reviviscentiam sacramentorum. Consistit ergo reviviscentia in
eo quod sacramentum validum sed informe propter indispositionem subiecti, hac indispositione sublata, obtineat
effectum suum, scii, gratiae, primarium vel secundarium.
Removetur obex : i° negativus, per se dispositione cuius carentia
obex fuit, i. e. sola contritione imperfecta, ut dictum est n. 39 ;
2° per accidens si superveniat peccatum mortale, removetur
tantum contritione perfecta, vel contritione imperfecta cum novo
sacramento : ratio est quia nullum sacramentum habet virtutem
remittendi peccatum post ipsum commissum ;
3° positivus seu contrarius obex hoc etiam modo removetur,
contritione scii, perfecta, vel imperfecta cum novo sacramento :
fictio enim, quatenus impedit effectum sacramenti, est sacra­
mento, sicut ipse effectus, natura posterior ; ergo hoc sacramento
peccatum fictionis seu indignae Susceptionis non remittitur.

58. Corollaria. — Ex principio posito sequitur :
x° Baptismum, Confirmationem et Ordinem reviviscere durante
tota vita, quia relinquunt dispositionem permanentem in anima,
characterem. Quod extra omne dubium est pro Baptismo, quia
remotio originalis peccati est absolute necessaria ad salutem, et
neque sacramento Poenitentiae, neque iterato Baptismo, neque
ideo huius voto obtineri potest.
2° Eucharistiam non reviviscere, quia sacramento transacto,
nihil remanet in anima; quodsi aliquis dolendo de peccatis ante­
quam species corrumpantur, gratiam consequeretur, non esset
reviviscentia quia sacramentum adhuc adest.
3° Extremam Unctionem et Matrimonium reviviscere durante
eadem aegritudine vel eodem comugio : tamdiu enim remanet
res et sacramentum. Ita sententia longe communior.

58

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

4° Poenitentiam probabiliter reviviscere, casu, qui a pluribus
theologis habetur ut possibilis, quo contritio habeatur sufficiens
ut pars sacramenti, sed insufficiens ut dispositio ad gratiam :
reviviscit quando dispositio sufficiens ad gratiam accedit, sed
semel tantum, quia ita ius ad remissionem peccati absolutione
concessum iam est exhaustum.

CAPUT II.

DE EFFECTU SECUNDARIO

î

CHARACTERE.

QUAESTIO PRIMA.

DE EXISTENTIA CHARACTERIS.
S. Th, III, q. 63, a. 1.

59. Character (a voce graeca χ^ραζτ/ρ1 i. e. figura,
signaculum, nota ; merkteeken) est spirituale signaculum,
a ceteris distinctivum, indelebiliter animae impressum,
quo homo deputatur et consignatur ad quaedam pfficia
cultus Christiani.
Dicitur : 1) signaculum, quod licet de se non sit sensibile,
nobis tamen est signum ratione ritus externi quo confertur ;
2) spirituale, tum ratione potestatis quae traditur ad divina,
tum ratione subiecti in quo recipitur ;
3) indelebile : est proprietas quae characteri convenit, quia
est consecratio quaedam spiritualis quae tamdiu remanet
quamdiu eius subiectum ;
4) animae impressum: non ipsum Dei Verbum, ut erronee dixit
Rosmini2, sed quid creatum in anima ; quod tamen non intelligendum de ipsa animae essentia sed de eius facultate ;
5) quo homo deputatur ad officia cultus Christiani: continet
character aptitudinem seu potestatem divina suscipiendi aut
agendj ;
6) a ceteris distinctivum : cum sit signaculum, munus habet
distinguendi coram Deo quidem et angelis, et etiam coram
hominibus, ratione visibilis sacramenti quo imprimitur.

60. Thesis· Quaedam sacramenta animae impri­
munt characterem seu spirituale signaculum a
gratia distinctum. — Est de fide ex Cone. Trid., sess. 7,
1. Patres graeci tamen non utuntur hac voce sed termino : σφραγίς,
sigillum, a verbo σφραγίζει*, obsignare, sigillare, quod etiam adhibetur
in Scripturis.
2. Prop. 28 damn.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

59

can. 9 confirmante Cone. Flor., et sess. 23, c. 4 et can. 4,
contra Wicleff qui aiebat characterem Scripturae et Patribus
ignotum, et contra Protestantes qui dicunt Innocentium III
illum excogitasse.
Doctrina non clare eruitur ex Scripturis, quamvis affirment
Christianos sigillari, quod videtur de sacramentis intelligendum
(Il Cor. 1,21-22 ; Eph. 1,13 ; IV, 30); nec ex primitiva traditione ;
quia omnes textus intelligi de gratia saçramentali stricte possent.
1) Patres ab initio agnoscunt sigillum impressum quod homines
notat et distinguit coram Deo et angelis, quod comparant characteri
quo notantur milites in corpore vel oves in dorso, cum obsignatione
monetae, et annuli in cera, aut cum nota circumcisionis : per
hoc sigillum’ signantur fideles ut pertinentes ad familiam et
gregem Dei12
3*· Attamen non semper sigillum Patres sufficienter
distinguunt a gratia sacramenti, nec omnes habent illud ut
inamissibile.
2) A saec. IV magis explicite illud explicant, atque indelebile
dicunt, infragile, ac indissolubile quod nullo conatu frangi
potest8.
3) Denique aiunt illud esse separabile a gratia, nec in se
mutari cum gratia amittitur ’. Ita doctrina quae initio implicite
latebat et obscure proferebatur, postea explicite et clare fuit
proposita ; sed ab initio in ipsa Ecclesiae praxi erat certo contenta.

Probatur : i° Ex praxi Ecclesiae : Quaedam sacramenta
semel valide collata, semper ab initio Ecclesiae habita
fuerunt ut initerabilia ; nulla autem huius rei ratio esse
potest nisi quia characterem imprimunt indelebilem, ut
argumentatur Augustinus, in Ps. 39.
Probante scii, tota Ecclesia, defendit contra Donatistas :
a) sacramentorum validitatem non pendere a bonitate ministri,
Sed vera sacramenta dispensari ab haereticis et schismaticis ;
b) quaedam sacramenta sine sacrilegio iterari non posse, etiam
in iis qui ea ab haereticis acceperunt ; c) rationem initerabilitatis
1. Hermas, simii. VI, 3 ; IX, 16 ; 2a Clem. VIII, 6 ; Tertull., de
spectaculis, 24 ; de res. cam. 8 ; Cl. Alex., Qujs dives salvetur, 42 ;
Strom, Π, 3 5 Hippol., de Christo et Antichristo, 6 ; Cypr. ep. 73 ;
Cyr. Hier., Cat. I, 2-3 ; XVIII, 33 ; XXI, 7 ; XXII, 7 ; Chrys. in II Cor.,
1. Ill, n. 7 ; hom. 2 in Eph. n· 1 ; Ambr. de myst. 42 ; de Sp. S° 1. Ita
pro Baptismo : Hermas., 2“ Clem., Cl. Alex., Tertul., Cypr., Bas., Cyr.
Hier. ; pro Confirmatione : Cl. Alex., Tertul., Cypr., Cyr. Hier., Ambr. ;
pro Ordine : Greg. Nys., in Bapt. Christi.
2. Bas. in S. Bapt. 4-5 ; Greg. Naz. or. in Bapt. ; Greg. Nys. or. in
Bapt. n ; Cyr. Hier, procat. 16, 17 ; Const, apost., HI, 16.
3. Ambr., de Sp. s. 1 ; Bas. et Greg. Naz., 1. c., et praesertim Augus­
tinus.

I

6θ

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

esse quod sacramenta habent effectum infrustrabilem, characte­
rem indelebilem. In qua controversia Augustinus appellare
potuit ad sensum totius Ecclesiae et ad consuetudinem univer­
salem.

2° Ratione convenientiae : Sacramenta deputant homines
ad aliquas functiones spirituales et sacras, Atqui ille qui ad
aliquid deputatur, consuevit ad illud consignari, sicut
milites solebant notis corporalibus insigniri, eo quod
deputabantur ad militiam corporalem. Ergo conveniens
est quod in sacramentis charactere spirituali insigniantur
fideles.
Confirmatur : Sicut lex nova non tantum externe, sed partici­
patione naturae divinae nos interne reddit sanctos et filios Dei
adoptivos, ita ad eius perfectionem pertinet ut non tantum
ordinatione extrinseca rationis, sed etiam intrinseca et inhaerente
consecratione et obsignatione ad divina deputemur et participes
simus divinae potestatis *.

QUAESTIO SECUNDA.

DE ESSENTIA CHARACTERIS.
S. Th. Ill, q. 63, a. 2, 3, 4 et 5.

61. Character non est quid rationis, vel mera
relatio, sed qualitas realis et absoluta, non quidem
habitus sed potentia. — Etenim :
1° Non est mera ordinatio seu relatio rationis, sed etiam est
aliquid physicum, uti constat a) ex Conciliis quae illum dicunt
animae inhaerentem et impressum; b) ex SS. Patribus qui illum
comparant notae seu characteri corporali, quem imprimebant
Corpori illorum qui adscribebantur militiae ; c) ex consensu
omnium Theologorum, uno excepto Durando. Unde sine nota
temeritatis non posset negari.
2° Non est mera relatio : licet enim realem relationem includat
ut signum, distinctivum et configurativum Christo, harum
relationum oportet esse reale fundamentum.
3° Non est habitus, quia habitu bono nullus potest male uti ;
sed charactere potest quis male uti, sicut sacerdos dum sacrilege
consecrat > ergo character non est habitus.
4° Est potentia, qua aliquis fit capax ad officia divini cultus.

i. S. Thomas, in IV Sent., d. 4, q. 1, a, 2, qc. 2, ad 3.

DE SACRAMENT) S IN GENERALI

61

Probatur : Charactere deputamur ad cultum divinum qui
consistit in divina recipiendo et aliis tradendo. Sed ad
utrumque requiritur potentia, sive receptiva sive activa.
Ergo character est potentia.
62. Characteris potentia est ministerialis et instru­
menta lis. — Habere characterem competit ministris
Christi ; sed minister se habet per modum instrumenti in
quantum, ut servus domini, deputatur ad aliqua officia ; ergo
potentia characteris est sicut virtus instrumentalis, non
completa, sed participata. Cum autem character sit poten­
tia ordinans ad actus cultus, S. Thomas concludit ipsum
non residere in essentia animae, sed in potentia ; et qui­
dem in intellectu practico, quia cultus est professio fidei.
Potentiam illam non uno modo theologi explicant, sed secun­
dum diversas suas opiniones de causalitate sacramentorum. Qui
defendunt causalitatem moralem aut intentionalem, dicunt in cha­
ractere tradi potentiam moralem·, quae non confert simplex posse
recipere vel tradere sacra, sed id posse ex officio et tamquam mi­
nister Christi ad hoc deputatus, licet illa deputatio quandoque sit
conditio requisita ad validitatem ; haec tamen potentia non con­
ceditur nisi cum signaculo spirituali quo anima physice ut minister
Christi signatur. Unde duplex elementum in charactere admittunt
realiter distinctum.— E contra qui tenent causalitatem physicam,
docent characterem esse potentiam physicam, et praeterea nihil,
quae dat simplex posse, nempe sacra posse valide aut convenienter
recipere vel conferre.

63. Character importat triplicem relationem. —
i° Est signum gratiae cuius infusionem a Deo postulat :
in N. Lege enim sine gratia nullus convenienter exercere
potest officium cultus.
2° Est signum distinctivum : actiones characteris sunt
exercendae in Ecclesia visibili ; unde debet innotescere
fidelibus. Sed ex natura sua est invisibilis. Ergo non est
signum distinctivum, nisi propter necessariam suam con­
nexionem cum sacramento externo, quatenus hoc posito
habetur character, et hic nequit haberi extra sacramen­
tum.
30 Est signum configurativum Christo : sicut moneta
configuratur regi cujus imaginem fert, ita character sacramentalis est participatio potestatis sacerdotalis Christi, qua

62

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ipsi assimilamur et configuramur. Etenim character est
participatio potestatis illius cuius auctoritate deputantur
fideles ad officia sua ; sed hoc facit Christus in quantum
habet plenitudinem sacerdotii, et est auctor et institutor
totius cultus ; ergo.
Cum Christus non habeat participationem sed pleni­
tudinem sacerdotii, in ipso non est character.

64. Character est indelebilis, non tantum in praesenti
vita, quod est de fide ex definitione C. Trid., sess. 7, can. 9,
et constat ex initerabilitate trium sacramentorum quae a
Patribus per characterem explicatur ; sed etiam in futura
vita, quod est communis doctrina quae videtur certa.
Probatur : Quod non habet causam corruptionis, a Deo conser­
vatur in esse. Sed character nequit corrumpi, neque ex parte
subiecti quia anima est immortalis ; neque ex parte causae
principalis, quia Christus manet sacerdos in aeternum ; neque
ex parte sui, quia non habet contrarium.
Confirmatur : Character est quaedam consecratio ; sed res
Deo consecrata v. g. oleum, altare, etc. semper manet talis
quamdiu existit integra ; ergo.
In beatis remanet ad gloriam, sed ordinatur ad alios actus
coelesti hierarchiae proprios ; in damnatis remanet ad ignomi­
niam : ex ipso enim iustior apparebit damnatio eorum qui tantum
munus neglexerunt.

QUAESTIO TERTIA.

DE SACRAMENTIS QUAE CHARACTEREM
IMPRIMUNT.
S. Th. Ill, q. 63, a. 6.

65. Thesis. Tria sacramenta imprimunt characte­
rem. — Est de fide ex C. Trid. sess. 7, can. 9, definiente
doctrinam iam explicite affirmatam a C. Flor., decr. pro
Armenis.
Probatur: i° Ex Traditione quae tantum Baptismum,
Confirmationem et Ordinem omnino initerabilia agnoscit,
quia haec sacramenta in nobis haerent et manent; atqui
sacramentum externum non manet nec est in homine ;

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

63

ergo manet res et sacramentum. Sed res et sacramentum
quod perpetuo hominem signat est character. Ergo.
20 Ex ratione theologica : Character imprimitur iis
sacramentis quibus homo deputatur ad speciale officium
cultus publici. Atqui hoc non fit per Poenitentiam et
Extremam Unctionem, quae contra accidentalem defectum
peccati instituuntur ; nec in Matrimonio quod deputat ad
officium domesticum ; nec in Eucharistia quae non ordinat
hominem ad aliquid perfectius, sed ipsa est omnium finis
et consummatio. Ergo tantum in Baptismo, Confirmatione
et Ordine, quibus homo deputatur ad divina ex officio vel
recipienda, vel defendenda, vel ministranda.

66. Animadversio. — Per characterem Baptismi, homo
consecratur servus Christi et membrum Ecclesiae, et accipit
potestatem passivam recipiendi sacramentaliter quaecumque
sacra.
Per characterem Confirmationis consecratur miles Christi, et
accipit potestatem partim activam fidem Christi ex officio
profitendi, partim passivam aptius recipiendi alia sacramenta
et praecipue Ordinem.
Per characterem Ordinis consecratur sacerdos Christi et dux
in Eçclesia, et accipit potestatem activam conficiendi et minis­
trandi sacramenta.
Unde, sicut Christus est rex, propheta et sacerdos, ita in Ec­
clesia Christi triplici potestate Christi dotata, per Baptismum
configuramur Christo regi, quatenus efficimur eius servi ; per
Confirmationem configuramur Christo magistro et prophetae,
cum insigniamur milites fidei quam ipse docuit ; per Ordinem
formaliter configuramur Christo sacerdoti et efficimur eius
ministri et dispensatores mysteriorum Dei.

QUARTA PARS.
DE CAUSA SACRAMENTORUM.

67. Materia tractanda.— Causare sacramentum non est
simpliciter determinare signum sacramentale seu materiam
et formam, sed est ipsis dare virtutem significandi et effi­
ciendi, quod potest fieri dupliciter : 1) per auctoritatem
i. e. tamquam causa efficiens principalis, potestate propria
ab alia superiore non derivata ; 2) per ministerium i. e.

64

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tamquam causa instrumentalis, seu potestate a superiore
derivata, quae est iterum duplex : a) ministerialis princi­
palis, quae habet quamdam principalitatem respectu
aliorum instrumentorum, et b) simpliciter ministerialis, quae
est immediate ministrans.
Porro qualiscumque potestas considerari potest sive in
institutione, sive in dispensatione sacramentorum. Praeterea
ad existentiam sacramenti requiritur subiectum capax
susceptione, quod est causa materialis. Hinc dicemus : i. de
causa instituente, 2. de causa ministrante, 3. de causa
suscipiente.
QUAESTIO PRIMA.

DE CAUSA INSTITUENTE.
S. Th. Ill, q. 64, a. I, 2, 3, 4.

68. Principium I. Solus Deus est causa principalis,
potestate auctoritatis tum instituens sacramenta,
tum in ipsis operans. — Certum est.
Probatur : Ille instituit aliquid quod dat ei robur et vir­
tutem, sicut patet de institutionibus legum. Sed virtus
sacramenti est a solo Deo. Ergo solus Deus potest insti­
tuere sacramentum. Prpb. min. : Solus Deus potest operari
in anima, et solus ut causa principalis potest conferre sive
gratiam, quae est participatio eius naturae, vel ius ad
illam, sive virtutem instrumentalem eam causandi. Unde
solus Deus valet propria potestate instituere sacramen­
tum, et virtutem Uli communicare conferendi gratiam
(a. i et 2).

69. Principium II. Christus ut homo habet potesta­
tem ministerialem principalem in sacramenta, in
quantum operatur ad interiores effectus sacramentorum
meritorie et efficienter.
Probatur: Christus 1) ut caput totius humanitatis, ex
plenitudine gratiae aliis meruit gratias salutis et jta contulit
merita quae in sacramentis applicantur, et 2) unione
hypostatica est instrumentum Deo coniunctum, dum alii
ministri sunt instrumenta separata. Unde in genere causae

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

65

ministerialis habet quamdam principalitatem respectu
aliorum ministrorum, quae vocatur potestas excellentiae
(a. 3).
Haec consistit in quatuor : i) in hoc quod meritum et virtus
passionis Christi operatur in sacramentis (I Tim. II, 5, 6; Eph.,
V, 2), et ideo 2) sacramenta nomine eius ministrantur (Ioh. I,
33 ; Act. II, 38 ; I Cor. I, 13) ; unde 3) convenientissime ipsi
relicta est potestas ea instituendi, et 4) ipse potuit effectum
eorum etiam sine ipsis conferre (Le. V, 20 ; VII, 48 ; XXII, 19 ;
Mt. IX, 2).

70. Principium III. Christus instituit omnia sacra­
menta N. Legis.— Est de fide definitum a C.Trid.,sess. 7,
can. i, contra Reformatores ; et constat etiam ex prop,
damn. 39 et 40 Modernistarum.
Assertio intelligenda est de institutione saltem mediata, quia
Concilium non plus intendebat definire, dum nolebat damnare
theologos id defendentes1.
At sufficienter certum est Christum immediate per seipsuro
instituisse omnia sacramenta nec apostolis contulisse, generali
quodam mandato et indeterminate, potestatem ex propria
auctoritate determinandi sacramenta pro libitu secundum
speciem et numerum ; sed ipsum determinasse singula sacra­
menta, i. e. septem signa cum aliquali gratia speciali, et quidem
ad proprium finem. Qui tamen diceret Christum non omnia
sacramenta per seipsum revelasse apostolis, sed quaedam me­
diante Spiritu sancto post ascensionem, licet ista sententia nulli
argumento nitatur solido, non tamen certo affirmaret aliquid
quod iam ab Ecclesia iudicatur erroneum in sacra doctrina ‘.

1. Constat ex historia Concilii et ex testimonio illorum qui inter­
fuerunt Concilio, uti Ruardi Tapper et Dominici Soto. Cfr. De Baets,
in Revue Thomiste, mars 1906.
Inter scholasticos citantur plures qui pro quibusdam sacramentis
videntur admisisse institutionem mediatam, uti Hugo Victorinus, Mag.
Sententiarum, Alexander Alensis et S. Bonaventura pro Extrema
Unctione ; Gulielmus Altissiodorensis, Alexander Alensis et S. Bona­
ventura pro Poenitentia ; S. Bonaventura iterum et Alexander pro
Confirmatione. Quidam tamen eos benigne intelligunt de revelatione
seu manifestatione institutionis per Spiritum sanctum ; alii de ultima
determinatione materiae et formae. Quod ita intelligi possint, non videtur
certum, saltem pro omnibus.
2. Non tamen probandus est modus loquendi aliquorum modernorum
asserentium Christum quaedam sacramenta solum instituisse in suis
principiis. Modus dicendi est aequi vocus; imo falsus, si intenderent ea
tantum fuisse instituta virtualiter, quasi conclusiones quae solum postea
e principiis noscuntur deducibiles et deducuntur. Tunc enim non essent
formaliter revelata.
Summa Theologiae Moralis III. — 5

66

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Probatur; i) Ex documentis revelationis: <Si Christus
alicui dedisset potestatem sacramenta instituendi, id
maxime fecisset Apostolis. Atqui hi declarant se esse
tantum ministros et dispensatores mysteriorum (I Cor. I,
12 ; III, 5 ; IV, i). Ergo. — Unde Ambrosius, de Sp, s°, I,
prol., i8 : « Nostra enim Sunt servitia, sed tua (Christe)
sunt sacramenta ». Et Augustinus, in Ioh., tr. 5, ostendit
sacramentum non pendere a dignitate ministri, quia est
sacramentum Christi.
2) Ex Cone. Trid. quod Ecclesiae denegat potestatem
mutandi sacramentorum substantiam (sess. 21, c. 2) ;
huius autem nulla esset ratio, si apostolis aut Ecclesiae
tradita fuisset a Christo potestas instituendi sacramenta.
3) Ex ratione : Sacramenta pertinent ad ipsam consti­
tutionem Ecclesiae et sunt fundamenta N. Legis ; ergo
institui debuerunt ab ipso fundatore et institutore N. Legis,
Christo ; uti iam animadvertit Dionysius mysticus, in libris
de coelesti Hierarchia, I et de Hierarchia ecclesiastica, I.

71. Christus sacramenta instituit variis in adiunçtis
et temporibus :
i° Eucharistiam et Ordinem in ultima coena.
20 Baptismum, dum in Iordane contactu suo aquas sanctificayit
et virtutem sanctificandi ipsis contulit, unde etiam ipse postea
baptizavit (Ioh. III, 22) ; at praeceptum Baptismi non imposuit
nisi post resurrectionem (Mt. XXVIII, 19).
3° Poenitentiam in die resurrectionis (Ioh. XX, 23).
4° Matrimonium probabiliter dum benedixit nuptiis in Cana
Galilaeae (Ioh. II), sed legem indissolubilitatis indicavit Mt.
XIX, 6, 9.
5° Confirmationem et Extremam Unctionem non ministravit,
quia plenitudo gratiae non erat concedenda apte adventum
Spiritus Sancti, nec immediata praeparatio ad introitum gloriae
ante Christi ascensionem ; sed a) Confirmationem instituit
promittendo Spiritum sanctum (Ioh. XIV, 17) ; b) Extremam
Unctionem adumbrando futuram eius institutionem (Mc. VI, 13)
et post resurrectionem cum apostolis loquens de regno Dei ad
cuius constitutionem pertinent sacramenta (Act. I, 3) ; at c) pro­
mulgatae non fuerunt nisi per apostolos.

7?· Animadversio. —, Potuisset Christus potestatem ex­
cellentiae communicare ministris, nam potuisset mero homini
tantam plenitudinem gratiae concedere ut meruisset de condigno
pro omnibus aliis gratiam per sacramenta dispensandam, ut

I1

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

67

docet S. Thomas, a. 4. At de facto illam sibi reservavit, « propter
fidelium utilitatem, ne in homine spem ponerent, et ne essent
diversa sacramenta, ex quibus divisio in Ecclesia oriretur, sicut
apud illos qui dicebant : Ego sum Pauli, ego sum Apollo, ego sum
Cephae (I Cor. I, 12) » (ad 1).

QUAESTIO SECUNDA.

DE CAUSA MINISTRANTE.
Articulus I.

De

Variis

Sacramentorum Ministris.
S. Th. Ill, q. 64, a. 3 et 7.

73. Christus ut homo est minister principalis
conficiens et dispensans sacramenta, non quidem per
seipsum, sed per visibiles legatos qui, potestate ab ipso
recepta, nomine eius visibilia sacramenta agunt. Constat
ex variis locis Scripturae (Ioh. I, 33 ; Eph. V, 25 ; I Cor. I,
12 ; Mt. XXVIII, 19) et ex ipsa forma Eucharistiae.
Hinc non solum Christus et ipsa sacramenta, verum etiam
ministri sunt verae causae instrumentales sanctificationis. Et
ideo sicut ipsa signa sacramentalia, ita etiam potuit Christus
determinare personam seu ministrum a quo signa efficerentur,
et quidem ita ut hac persona ministri deficiente, signum non
esset validum nec suos produceret effectus. Unde illi sunt ministri
secundarii qui determinantur a Christo institutore.

74. Ministri secundarii de facto sunt :
i° Lege ordinaria homines viatores, utpote Christo
simul et suscipientibus similes, ratione utentes, quos solos
Christus alloquitur, dum in Evangelic de ministris agit
(Cfr Mt. XXVIII, 19 pro Baptismo ; Le. XXII, 19 Pro
Eucharistia ; Ioh. XX, 23 pro Poenitentia ; lac. V, 14 pro ex­
trema Unctione ; I Cor. IV, 1 sq. et Eph. IV, 8 sq. genera­
rim) ; — non autem Angeli vel animae separatae, quamvis
extraordinarie Christus ipsis hanc potestatem possit tribuere:
non enim virtutem suam allegavit ministris vel signis.
2° Non tamen omnes viatores, sed ministri ordinarii et
solemnitatis, ex officio agentes, sunt illi qui specialiter ad

68

summa theologiae moralis

hoc sunt consecrati per sacramentum Ordinis, ut definit
C. Trid., sess. 7, can. 10 contra Protestantes (Eph. IV, 11).
Excipitur Matrimonium, in quo sunt contrahentes.
3° Minister extraordinarius et necessitatis potest esse
laicus in Baptismo et in distributione Eucharistiae.
Notetur neminem posse sibi ministrare sacramentum, excepta
Eucharistia.

Articulus II.

De Fide et Sanctitate Ministri ad
Licitam Ministrationem requisitis.
S. Th. Ill, q. 64, a. 5, 6, 9 et 10.

75. Principium I. Ad validitatem sacramenti, in
ministro non requiritur fides nec sanctitas. — Hoc
ultimum est de fide, ex Cone. Trid., sess. 7, can. 12 ;
primum autem est de fide pro Baptismo ex Trid., sess. 7
de B., can· 4, pro aliis sacramentis est theologice certum ex
communi consensu Ecclesiaeque praxi, et deducitur ex
similibus argumentis ac pro Baptismo.
Probatur : i) Si fides vel sanctitas requireretur, id esset
vel ex natura sacramenti et potestatis ministerialis, vel ex
positiva voluntate Christi. Atqui :
A. Non primum : Sacramenta non operantur ex vir­
tute meritorum vel fidei ministri, sed virtute divina et ex
meritis Christi (Ioh. I, 33 ; I Cor. III, 4, 5, 7 ; I, 13). Haec
autem nequeunt impediri malitia hominis, etiam ministri.
Ergo non requiritur ipsius fides vel sanctitas ex natura
sacramenti vel potestatis ministerialis.
« Ministri, ait S. Thomas, instrumentaliter operantur in
sacramentis, eo quod quodammodo eadem ratio est ministri et
instrumenti... Instrumentum non agit secundum propriam
formam et virtutem, sed secundum virtutem eius quo movetur.
Et ideo accidit instrumento, in quantum est instrumentum,
qualemcumque formam vel virtutem habeat, praeter id qoud
exigitur ad rationem instrumenti ; sicut quod corpus medici,
quod est instrumentum animae habentis artem, sit sanum vel
infirmum... Unde ministri Ecclesiae possunt sacramenta conferre,
etiamsi sint mali » (a. 5). « Sicut autem pertinet ad propriam vir­
tutem hominis charitas, ita et fides. Unde sicut non requiritur

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

69

ad perfectionem sacramenti quod minister sit in charitate...j ita
non requiritur ad perfectionem saçramenti fides eius ; sed
infidelis potest verum sacramentum praebere, dummodo cetera
adsint quae sunt de necessitate sacramenti » (a. 9).

B. Nec requiritur positiva voluntate Christi, ut probatur
ex perpetua traditione. Constat :
a) ex controversia disciplinari inter S. Cyprianum et S. Stephanum R. P. : ille, secundum consuetudinem introductam ab
episcopo Agrippino, Uno ex praedecessoribus, rebaptizabat baptizatos ab haereticis et schismaticis, quia haec sacramenta habe­
bat ut invalida ; contra quem S. Stephanus, invocans usum
communem Ecclesiae rebaptizare prohibuit, imo excommunica­
tione minatus est S. Cyprianum ;
b) ex controversia dogmatica, habita saeculo IV, inter S. Au­
gustinum quem probavit tota Ecclesia, et Donatistas qui invalida
habebant sacramenta collata a peccatoribus, saltem publicis ;
c) ex Conciliis Arei. (314) can. 8 ; Nie. I (325), can. 8 et 19 ;
et Const. I (381), can. 7, quae aliquos haereticos admitti sine
rebaptizatione iubent; ex C. Carth. I (348) et Laod., can. 78 ;
Const1 sess. 45, a. 4 Wicleff, et a. 22 prof. fid. pro Wicleffitis et
Hussitis ; item decretis Innoc. Ill in prof, fidei pro Waldensibus ;
Iohannis XXII contra Fratricellos ; Èugenii IV in deer, uniorjis.

2) Si nullus sine interiore fide et sanctitate valide con­
ferret sacramenta, perpetua apud fideles esset incertitudo
et anxietas salutis.
Notetur sacramentum Poenitentiae, extra articulum mortis,
invalide ministrari a schismaticis et haereticis, non ex defectu
fidei sed ex defectu iurisdictionis.

76. Principium II. Ad liceitatem confectionis et
ministrationis sacramenti, in ministro requiritur
status gratiae, imo peccatum mortale sacrilegii committit
ille qui in statu peccati mortalis a) ut minister, b) agens ex
officio ad quod consecratus fuit, c) ponit actionem sacramentalem qua ministerialiter sanctificat. — Certum est.
Probatur: 1) Ex Rituali romano, quod expresse id
asserit, tit. I, n. 3 et 4 :
« Cum in Ecclesia Dei nihil sanctius, aut utilius, nihilque
excellentius, aut magis divinum habeatur, quam Sacramenta
ad humani generis salutem a Christo Domino instituta, Parochus
vel quivis alius Sacerdos, ad quem eorum administratio pertinet,
meminisse in primis debet, se sancta tractare, atque omni fere

7°

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

temporis momento ad tam sanctae administrationis officium
paratum esse oportere. Quamobrem illud perpetuo curabit, ut
integre, caste, pieque vitam agat ; nam etsi Sacramenta ab impuris
coinquinari non possint, neque a pravis ministris eorum effectus
impediri, impure tamen et indigne ea ministrantes, in aeternae
mortis reatum incurrunt. Sacerdos ergo, si sit peccati mortalis
sibi conscius (quod absit), ad Sacramentorum administrationem
ne audeat accedere, nisi prius corde poeniteat ; sed si habeat
copiam confessarii, et temporis locique ratio ferat, convenit
confiteri ».

2) Ex ratione: Gravis est irreverentia erga Deum et
sacramenta, esse Deo instrumentum immundum ad sanctis­
simos effectus producendos, nam rectus ordo postulat ut
minister deputatus, vi officii sui, conformetur tum
Domino, iuxta Lev. XIX, 2 : Sancti estote, quoniam ego
sanctus sum ; tum sanctitati rei quam perficit. Irreve­
rentiam scii, committit qui nomine Christi cum Deo pro
salute agit hominum, dum ipse Dei inimicus est.
Unde S. Thomas : « Non est dubium quin mali exhibentes se
ministros Dei et Ecclesiae in dispensatione sacramentorum
peccent. Et quia hoc peccatum pertinet ad irreverentiam Dei
et contaminationem sacramentorum, quantum est ex parte
peccatoris, — licet sacramenta secundum seipsa incontaminabilia
sint, — consequens est quod tale peccatum ex genere suo sit
mortale’ » (a. 6).
At deficiente una ex tribus conditionibus praedictis, non
probatur gravitas peccati cum sufficiente certitudine ; est tamen
veniale, quia Sacrum officium exercere in statu peccati includit
semper aliquam irreverentiam.

77. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
1. Minister in statu peccati a) solemniter baptizans sacrilegium
mortale committit ; b) baptizans privatim, non probatur peccare
mortaliter, quia non agit ex officio, ut minister, sed ut quivis
Christianus ; c) a fortiori si obstetrix vel laicus in casu necessitatis
baptizaret.
2. Ministrans in statu peccati Poenitentiam, Extremam Unctio­
nem, Confirmationem vel Ordinem, peccat mortaliter, quia
semper se exhibet ut ministrum. Non peccaret tamen, si in casu
improviso tempus non superesset eliciendi actum contritionis
perfectae, vel confitendi antequam administret sacramentum
I. Quantum est ex parte ipsius ministri, ait Caietanus, maculatur
actio illa, quoniam tractatur ut profana, non ut sacra. Manducans
sacrilege corpus Domin' non discernit ab aliis cibis sed sumit insum ut
cibum profanum, ait Paulus ; idem accidit in ministrante indigne.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

71

quod differri non potest. Quod est rarissimum, quia fere semper
aliquod saltem momentum temporis superest.

3. Sacerdos qui conficit Eucharistiam in statu peccati mortalis
peccat graviter ; at ille qui tantum distribuit, non probatur cum
certitudine peccare mortaliter, quia distributio communionis
non est actio sacramentalis gratiam causans et sanctificans, sed
sacramentum mere applicans, nec actio stricte ministerialis,
quia porrigens communionem non est stricto sensu minister ex
intentione agens nomine Christi.

4. Parochus in statu peccati assistens matrimonio non peccat
mortaliter, quia non est minister sacramenti. Contrahentes in
statu peccati mortaliter peccant quatenus suscipiunt sacramentum
indigne, non autem quatenus ministrant, quia non sunt ministri
specialiter constituti.
5. Non probantur peccare mortaliter qui in statu peccati
a) exercent diaconatum, subdiaconatum aut ordines minores ;
vel b) sacramentalia aut benedictiones agunt ; vel c) chrisma
Confirmationis aut oleum infirmorum conficiunt ; vel d) audiunt
confessionem sed non absolvunt aut ante absolutionem conterunt ;
vel e) S. Eucharistiam transferunt, aut de terra elevant, aut cum
illa populum benediçant ; vel f) corporalia, calices, reliquias, etc.
tangunt ; vel g) concinnantur, nisi ratione scandali si sint publici
peccatores. Ratio est quia omnes illae actiones non tendunt
proxime ad sanctificationem animae.

78. Animadversiones. — 1. Qui in statu peccati plura
sacramçnta absque interruptione ministrat, probabiliter non facit
tot peccata quot sacramenta, quia non constituunt nisi actionem
moraliter unam, unam ministrationem.
2. Minister conscius peccati mortalis debet, antequam sacra­
mentum ministret, se disponere ad gratiam, sive per confessionem,
quod est consultius, sive per contritionem perfectam, ad quam
eliciendam sufficit adhibere moralem diligentiam. At si agitur
de conficienda Eucharistia, cum simul suscipi debeat, ex praecepto
Ecclesiae tenetur prius confiteri, quantumvis sibi contritus
videatur (C. Trid., sess. 13, c. 7, et C. 1. C., can. 807).
3. Secundum Rituale romanum, 1. c., parochus vel quivis
alius sacerdos ad quem ex officio pertinet sacramentorum ad­
ministratio, tenetur semper se fiabere paratum ad ea ministranda
in gratia ; unde etiam si in casu necessitatis non peccet mortaliter,
ministrando sacramentum, peccabit tamen quia non poenitendo,
periculo se exponit ministrandi sacramenta indigne seu in statu
peccati. Idem dicendum de sacerdotibus quibus occasiones
ministrandi sunt obviae, uti sunt illi qui in amplis nosocomiis
aut castris ministrent vel paroeciis. Idem dicendum de obste­
tricibus, sed sub veniali.
4. Praeter statum gratiae regulariter in ministro requiritur:

72

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tum ut ipsi legitima facultas sit administrandi sacramentum,
qua ab Ecclesia ad hoc deputatur, seu debita iurisdictio ordinaria
aut delegata vel licentia, quia ministratio sacramentorum de se
est munus pastoris ; tum ut ab hoc non specialiter prohibeatur
ob censuram, irregularitatem, aut aliud impedimentum.

79. Cooperatio ad illicitam ministrationem. — Cum
ad sacramenta licite ministranda requirantur bonae dis­
positiones in ministro, sequitur in suscipiente obligatio,
ex charitate et religione, non recipiendi ea nisi a ministro
digno, ut vitetur tum scandalum, petendo sacramentum,
tum cooperatio ad irreverentem sacramenti ministrationem,
illud recipiendo. — Et quidem graviter peccat :
1. Ille qui sacramentum petit vel recipit ab illo qui est
illud invalide vel dubie ministraturus, quia est inducere
directe vel cooperari ad actionem intrinsece malam.
2. Ille qui petit vel recipit a ministro haeretico aut
schismatico, quia esset communicatio in divinis ; excipitur
casus extremae necessitatis pro Baptismo et Poenitentia,
et hac deficiente, pro Extrema Unctione, nisi tamen id
haberetur ut professio haeresis vel schismatis (I, n. 755).
3. Ille qui petit vel recipit a ministro censurato vitando;
nisi in mortis periculo, et quidem pro omnibus sacra­
mentis, si desint alii ministri (can. 2261, § 3).
4. Ille qui petit vel recipit a ministro malo, nisi sit
rationabilis causa necessitatis vel utilitatis, et nisi agatur
de S. Communione, quod non excedit veniale. — Petere
autem a ministro tplerato, qui non est in statu peccati,
non est peccatum.
Notetur : a) Non sufficere quod minister malus habeatur ex
conjecturis vel vanis rumoribus ; sed debet de malitia moraliter
certo constare ; quocirca non sufficit ut quis sciat eum peccavisse
mortaliter v. g. heri, cum possit supponi hodie emendatus, nisi
certo constet esse consuetudinarium aut versari in occasione
proxima voluntaria.
b) Cum aliena malitia nemini in suo iure noceat, hinc a ministro
malo sacramentum petere licitum est, et aliquando obligatorium,
si adsit iusta causa, maxime si desit alius qui possit aut velit
ministrare (can. 2261, § 2). Sufficit quaecumque causa rationa­
bilis, etiam levis, si agitur de ministro tolerato qui ex officio
tenetur ministrare, ut dum parochianus sacramenta pro more
Christiano suscipere velit (a. 6, ad 2) ; si de aliis ministris, requi­
ritur causa aliquando gravior, qualis est secundum S. Alphonsum,

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

73

Th. M., 1. VI, n. 89 : i° si urgeat praeceptum confessionis vel
communionis ; 20 si ex dilatione susceptionis immineat peri­
culum peccati ; 30 si alias permanere debeas in mortali ; 40 si
occurrat iubilaeum lucrandum (aut indulgentia plenaria iri loco
ubi rarae essent) ; 50 si velis missam applicare pro amico de­
functo ; 6° si alias diu carere debeas communione vel perito
directore.
Articulus III.

De Intentione Ministri ad Validam
Ministrationem requisita.
S. Th. Ill, q. 64, a. 8 et 10.

80. Principium I. Ad validitatem sacramenti, in
ministro, praeter potestatem, requiritur intentio
seu deliberata voluntas conficiendi sacramentum.—
Est de fide ex C. Trid.,sess. 7, can. 11, et can. 4 de Bapt.,
definitum contra Protestantes.
Probatur: i° Ex Traditione, cuius testes sunt Inno­
centius III, prof. fid. pro Waldensibus ; Cone. Const®,
sess. ult., const, contra Wicleff, a. 22 ; Flor., deer, pro
Arm. ; et Trid iam citatum.
2° Ex Scripturis, in quibus implicite adstruitur, I Cor. IV,
i : Sacerdos, in ministratione sacramentorum est minister
Christi ; atqui ut homo sit minister Christi debet velle
agere nomine Christi et intendere quod Christus instituit ;
ergo. Prob, minor :
a) Minister differt a caeco instrumento per hoc quod
sit agens voluntarium ; unde debet velle uti sua potestate
ministeriali, et sic per voluntatem seipsum subiicere agenti
principali : actus enim humanus non operatur ultra in­
tentionem agentis.
b) Similiter data fuit ministris non mera deputatio sed
potestas (Mt. XXVIII, 18-19 i Ioh. XX» 21 ; Le. XXII,
19) ; sed qui habet potestatem potest ea uti vel non uti ;
et ideo requiritur in ministris intentio utendi sua potestate
seu agendi nomine Christi.
Ergo requiritur intentio ex parte ministri.
3° Ratione: Positio materiae et formae est actio in­
differens quae varia potest significare et ad varios fines fieri :
ablutio v. g. ad munditiem corporalem, ad sanitatem, ad

74

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ludum, ad merum exercitium, ad solam repraesentationem ;
oportet ergo determinetur ad unam significationem sacramentalem, quod non fiet nisi per intentionem ministri.
Ergo etiam intentio requiritur ex parte operis.
Neque dicas : ritus externus determinatur per verba formae;
ergo superflua est intentio. — Resp. : supposito quod verba
proferuntur nomine Christi, in persona Christi ; secus non
suam haberent significationem sacramentalem.

81. Principium II. Intentio requisita est voluntas,
saltem virtualis et implicita, absoluta vel huic
aequivalens, determinata ad certam materiam et
personam, faciendi ritum sacramentalem. — Dicitur :
i° Voluntas; hinc impotens ratione, perfecte ebrius,
somnians, non conficit sacramentum, etiamsi hoc antea
intenderit, quia non agit humano modo, ex intentione.
2° Ex parte subiecti : saltem virtualis et implicita : non
enim sufficit intentio interpretative quam quis habuisset,
si ad hoc vel illud advertisset, nec mere habitualis i. e.
oljm habita et non retractata, nam hae non faciunt actum
humanum (I, n. 55) nec influunt in constitutionem sacra­
menti. Nec requiritur actualis quam quis hic et nunc
habet, quia non semper est in hominis morali potestate ;
sed virtualis qua quis ex virtute seu influxu intentionis
actualis praeteritae sacramentum ponit vel ponere pergit *.
Item non requiritur explicita, qua quis dicit : intendo
facere sacramentum, sed sufficit implicita, in alio actu
contenta, ut si quis vocatus, ad ecclesiam Vadit et omnia
requisita ad Baptismum distractus peragit.
In praxi, qui actiones ponit de more et intentionem non ex­
cludit, habet intentionem implicitam 5 a fortiori qui timet an
habeat intentionem sufficientem, hoc ipso habet plus quam
sufficientem.

30 Ex parte modi quo voluntas fertur in obiectum :
a) Absoluta vel huic aequivalens i. e. conditionata de
i. Apud veteres, intentio virtualis nonnunquam vocatur habitualis,
ut apud S. Thomam, a. 8, ad 3 ; sed intelligit virtualem, nam subiungit :
< ex virtute primae intentionis perficitur sacramentum ·. Ad vitandas
tamen aequivocationes, servanda est terminologia hodie recepta.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

75

praeterito vel praesenti : si enim momento quo sacra­
mentum fit, haec conditio velificatur, intentio transit in
absolutam et valet sacramentum ; secus non perficitur ex
defectu intentionis. At conditio de futuro contingenti
(v.g. si restitues), et etiam de futuro necessario (v.g. si sol
orietur) cum animo suspendendi sacramentum, reddit
illud invalidum : impedit enim unionem inter intentionem
ministri et applicationem materiae et formae, nam suspendit
praesentem intentionem et facit ut minister non habeat
voluntatem conficiendi sacramentum in praesenti ; verificata autem conditione etiam non est sacramentum, quia
tunc non amplius existunt materia et forma.
Excipitur matrimonium, quod sequitur naturam contractus ;
unde conditione verificata, si consensus perseveraverit, materia
et forma matrimonii adsunt, nam cum intentione perseveranti
coincidunt.

b) Determinata ad certam materiam, quia secus esset
indifferens, v. g. si quis sciens esse n hostias, vellet
consecrare io non indiçans quasnam ; et ad certam perso­
nam, quia secus nulla fieret applicatio, v. g. si quis diceret :
te absolvo, ad 2 personas.
Sufficit autem ut determinetur ad personam praesentem,
quaecumque illa sit ; unde valide absolvitur vir qui existimatur
femina, Petrus qui videtur Paulus. Error circa personam non
invalidât, nisi minister intentionem alligaret personae determi­
natae ; in matrimonio tamen error personae est substantialis,
quia persona est ipsum obiectum contractus.

40 Ex parte obiecti : faciendi ritum sacramentalem. Ritus
enim de se est indifferens et poni potest ad diversum finem :
tamquam sacer aut tamquam profanus, imo ludendo, aut
fingendo, absque voluntate scii, conficiendi sacramentum ;
ut ergo sit sacramentum, determinari debet per intentionem
ritum faciendi ut sacramentalem seu faciendi quod facit
Ecclesia1, ut dicunt Concilia, seu quod fit in Ecclesia.
Quod magis Venit explicandum.
i. Primus qui formulam adhibuit, est Gulielmus Altissiodorensis, in
IV Sent. De Bapt.

76

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

82. Principium III. Ad validitatem sacramenti non
sufficit intentio externa, i. e. tantum faciendi actum
externum, sed implicite saltem requiritur interna,
faciendi quod Christus instituit aut saltem quod
Ecclesia facit. — Non sufficit itaque intentio ponendi,
etiam serio et in habitu ministri, sed mere materialiter
actum externum (licet interius quis velit simulare) ;
quam intentionem appellant externam, ex parte nempe
obiecti, et quam aliqui dixerunt sufficere1 ; nam :
a) Qui habet solam intentionem externam, interne autem
non habet intentionem faciendi quod facit Ecclesia, impli­
cite intendit simulare sacramentum licet non aperte ; qui
autem sacramentum simulat sive aperte sive occulte,
nequit dici agere nomine Christi.
b) Actus externus, etiam in loco sacro a ministro vestibus
sacris induto positus, fieri potest ad diversum finem :
potest esse actio seria vel simulata, facta nomine Christi
vel nomine proprio, profana repraesentatio aut exercitatio
vel actio sacra. Non ergo determinabitur ad esse sacra­
mentum nisi per intentionem internam, externo actui
consonam, faciendi scii, actum formaliter ut sacrum, ut a
Christo institutum et ab Ecclesia intentum.
Quae sententia in praxi est omnino tenenda, quia sacramenta
sunt tutiori modo ministranda (n. 23) ; imo contraria videtur
nec speculative tuta, quia ab Alex. VIII damnata fuit prop. 28 :
« Valet Baptismus collatus a ministro qui omnem ritum externum
formamque baptizandi observat, intus vero in corde suo apud
se resolvit : non intendo quod facit Ecclesia ». Licet enim non
explicite damnatus sit ille qui solum negative non dicit : intendo
quod facit Ecclesia, sed positive non addit : non intendo quod
facit Ecclesia ; quia tamen hoc implicite dicit, ideo cum Bene­
dicto XIV2 merito aestimatur, ex damnatione propositionis
grave vulnus inflictum esse sententiae quae id sufficere asserit.

83· Corollaria. — Cum intentio implicita sufficiat, hinc :
1° Non requiritur explicita intentio illius quod intendit
Ecclesia, scii, conficiendi aliquod sacrum, vel sacramentum,
vel producendi eius effectum.
20 Nec requiritur fides in Christo, Ecclesia aut sacramento, sed
quaecumque sit opinio ministri de Christo, de sacramento et
1. Tribuitur Alano ab Insulis ; formaliter propositum fuit a Catharino,
Salmeron, Contenson, Juenin, Natali Alexander, Serry, Drouin et aliis.
2. De Syn, dioec., 1. VII, 4, 8.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

77

eius efficacia, valide ministrat dummodo velit facere ritum quem
facit Ecclesia, quique ab ea habetur pro sacro, etsi ipse illum
reputet nihil esse : «quia enim Ecclesia aliquid facit, ideo ex con­
sequenti et implicite intendit aliquid facere quamvis non expli­
cite », ait S. Thomas, in IV Sent., d. 6, q. 1, a. 3, sol. 2, ad 1.
3° Neque requiritur intentio explicita faciendi quod facit
Ecclesia Romana, sed generalis faciendi quod facit vera Ecclesia,
quidquid de ista'minister sentiat; unde haereticus, volendo quod
facit sua Ecclesia quam falso reputat veram, implicite vult quod
facit Ecclesia Christi et Romana.
4° Neque requiritur cogitatio expressa de Ecclesia, sed
sufficit intentio faciendi aliquid quod identice facit Ecclesia,
v. g. quod iubetur in Evangelio, quod Christiani faciunt, quod a
postulante petitur : sic baptizati sacramentum matrimonii mi­
nistrant quod ignorant esse Ecclesiae sacramentum.
5° Imo etiamsi minister habeat duas intentiones contrarias,
v. g. faciendi quod Christus instituit sed non quod Ecclesia facit,
quod Ecclesia facit sed nOn quod Ecclesia romana, celebrandi
matrimonium sed dissolubile vel non sacramentum, faciendi
sacramentum sed non dandi gratiam ; valet sacramentum, dum­
modo intentio generalis faciendi quod de facto facit Ecclesia sit
praedominans et praevaleat intentioni provenienti ex errore,
i. e. sit illa quam secundum actualem dispositionem minister
eligeret si cognosceret utramque simul consistere non posse.
Quodsi utraque esset aequalis, nihil operaretur, nam altera
alteram destrueret ; si autem de hoc dubitaretur, sacramentum
esset dubium.

84. Graviter peccat ex defectu intentionis debitae:
i° Ille qui ministrat sacramentum absque intentione, vel
sub conditione de futuro suspensiva intentionis, quia non est
validum sacramentum, sed eius simulatio et irrisio.
2° Ille qui ministrat sub conditione occulta, extrinseca
sacramento, sive sit humano modo incognoscibilis v. g.
si es praedestinatus, si Deus videt te hoc anno moriturum,
sive sit cognoscibilis v. g. si es ieiunus, si recitasti rosarium,
quia ex ipsa positione conditionis oritur dubium circa
validitatem sacramenti, et inde se exponit periculo nihil
faciendi et frustrandi proximum effectu sacramentali ; et
ex altera parte nulla potest esse ratio talis ministrationis.
Imo nonnullis, inter quos S. Alphonsus, Th. M., 1. VI,
n. 28, probabilius videtur sacramentum, sub occulta
conditione humano modo incognoscibili confectum, esse
invalidum, quia « cum Deus commiserit administrationem
sacramentorum cognitioni et voluntati hominum, nequit

78

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

apponi conditio, quae non potest cadere sub humana
cognitione ».
3° Ille qui sine gravi causa'. ministrat sub conditione
occulta de praesenti vel de praeterito Jet sacramento
intrinseca, seu ex natura sua ad eius valorem requisita, ita
ut dubium de valore non oriatur ex ipsa positione condi­
tionis: ludit enim in re gravissima et sanctissima, quia peri­
culum incurrit faciendi sacramentum nullum, et sic Christo
irreverentiam infert et proximum magno damno exponit.
E contra A. licitum est si adest causa sufficiens, qualis generarim
habetur quando sacramentum hic et nunc est necessarium aut
valde utile et nequit haberi certo validum :
a) si dubium serium oritur an sacramentum quod iterari
nequit fuerit collatum aut valide collatum, vel an confessarius
absolverit poenitentem ; tunc ministretur sacramentum sub
conditione : si nondum es baptizatus, absolutus, etc. ;
b) si dubium est an habeatur subiectum capax, v. g. an puer
confitens materiam peccati mortalis sit compos rationis, an sensi­
bus destitutus velit recipere sacramentum vel adhuc vivat, an
absolvendus poenitear, an foetus sit horno ; tunc ministretur
sacramentum, sub conditione : si es capax;
c) si dubium est de validitate materiae vel formae, v. g. an
hoc sit aqua, aut de potestate ministri : dubium enim de potestate
ministri, vel de eius iurisdictione pro sacramento Poenitentiae,
reddit materias et formas dubias ; tunc ministretur sacramentum
sub conditione : si possum.
B. Ponere conditionem apertam quam aliquis cognoscit de
facto verificari, non videtur nisi veniale, quia nullum adest pro
sacramento periculum nullitatis, sicut etiam sine ratione repetere
syllabam aut verbum in pronuntiatione formae.
C. Denique matrimonium, cum sit contractus, valide et, si
adsit causa gravis, 'etiam licite ministratur sub conditione de
futuro.

85· Animadversiones. — 1. Cum parochus non sit mi­
nister matrimonii, nulla requiritur apud eum intentio, sed sufficit
eius voluntaria assistentia ut testari possit contractum.
2. Ut quis licite ministret, etiam requiritur attentio ad actum
externum seu applicatio mentis ad ea quae fiunt, cuius defectus
tamen est tantum irreverentia levis, nisi adsit periculum errandi
substantialiter.
3. Ecclesia in Ritualibus nullibi agnoscit ministrationem sub
conditione : si es dispositus; unde ab ea videtur abstinendum.
Forma enim conditionalis adhibenda est casu quo sit dubium
de validitate sacramenti ne exponatur periculo nullitatis ; non
autem si dubitetur de sola dispositione suscipientis, praesertim

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

79

quod talis ministratio impediat reviviscentiam sacramenti.
Deficiente enim conditione, in casu dispositione, sacramentum
esset invalidum et ideo reviviscere amplius non posset.
Neque dicas ministrum conditione : si es dispositus, intelligere
capacitatem. — Id sane posset, si ita expresse intenderet. At
non est sensus, receptus : aliud enim est capacitas recipiendi
sacramentum, aliud dispositio ad sacramenti fructum. Verba :
si es capax, ego te baptizo vel absolvo, ex ipso contextu signi­
ficant : si es capax baptismi vel absolutionis ; e contra verba :
si es dispositus..., significant : si habes dispositiones requisitas
ad bene recipiendum baptismum vel absolutionem, scii, cum
fructu. Opportunum autem non est alium sensum suggerere,
quia est aequivocationem ponere, et occasionem continuandi
errorem illorum, qui putant etiam in dubio solius dispositionis
esse ministrandum sub conditione.
4. Conditio non est voce exprimenda, nisi quandoque ut
scandalum vitetur, vel si a rituali praescribatur, uti fit pro
sacramentis quae solent publice ministrari, sicut pro Baptismo in
casu reiterationis : si nondum es baptizatus; vel pro Extrema
Unctione in dubio mortis i si vivis.

Articulus IV.

De iis quibus sacramenta sunt
ministranda.
S. Th. Ill, q. 80, a. 6 ; q. 81, a. 2.

86. Officium ministrandi sacramenta in illo qui
curam habet animarum. — Qui curam animarum
habent i. e. qui ex officio seu titulo speciali jurisdictionis,
sive ordinariae (episcopus, praelatus religionis, parochus
et illi qui ad modum parochi sunt), sive delegatae (parocho­
rum coadiutores et vicarii cooperatores, iuxtaçan.476, §6),
aliquam partem ovilis Christi pascere debent, sub gravi
tenentur ex iustitia ratione muneris, contractus, stipendii,
etc. subditis ministrare sacramenta. In specie :
i° Sub gravi tenentur per seipsos regulariter sacramepta
ministrare suis subditis, quoties rationabiliter petant etiam
causa devotionis (can. 467, § 1 et 892, § 1) ; — nisi ipsi
sint legitime impediti, vel possint, sine incommodo sub­
ditorum, per alios ea ministrare : aliquoties tamen ea
negare per se non est mortale, quia ordinarie damnum
reparari facile potest.
Hinc peccat graviter parochus qui habitualiter vel ex consue­
tudine : a) est morosus et difficilis ad audiendas confessiones,
praesertim infirmorum ; vel b) aegre fert si quidam intra hebdo-

8o

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

madam communicant, et diu eos expectare facit sicque eos
Communione avertit ; vel c) recusat Eucharistiam deferre ad
aegrotos, etiam extra periculum mortis.

2° In gravi necessitate, et a fortiori in extrema, tenentur
cum evidenti vitae periculo ministrare sacramenta necessaria
scii. Baptismum et Poenitentiam (S. C. C. 12 oct. 1576),
et, si eodem periculo possunt, Eucharistiam et Extremam
Unctionem ; quodsi de Poenitentia non habeatur sufficiens
certitudo, debent ministrare Extremam Unctionem quae
per accidens necessaria foret.
Potest tamen parochus ministrationem aliis committere, nisi
expresse et nominatim requiratur ; non autem a grege, tempore
periculi communis v. g. pestis, discedere (S. C. C., 6 dec. 1576).

3° In necessitate communi tenentur Eucharistiam et
Extremam Unctionem ministrare etiam cum inçommodo
gravi.

87. Obligatio ministrandi sacramenta in simplici
sacerdote. — Alii sacerdotes, non ex iustitia, sed deficien­
tibus illis qui curam animarum habent, ex charitate tenentur
ministrare sacramenta. Et quidem :
i° in communi necessitate, sub levi, si id possunt sine in­
commodo ;
20 in gravi necessitate proximi, sub gravi, cum incom­
modo non Valde magno ;
30 in extrema necessitate proximi, vel gravi necessitate
communitatis, tenentur ministrare etiam cum periculo vitae,
dummodo sit fundata spes iuvandi et non sit alius qui
adiuvet.
Hinc non teneris, ad aliquem baptizandum vel absolvendum,
exponere certo vitam tuam, si verisimiliter perire debeas ante­
quam munus tuum exequi possis, ut si infantulus nondum
baptizatus certo moraliter debeat in flammis suffocari antequam
ad eum possis pervenire, quia nemo tenetur ad opus inutile,
aut quod prudenter tale praesumitur, cum proprio gravi damno ;
— vel si probabiliter praesumas illum esse baptizatum aut non
versari in statu peccati, aut etiam posse facile sibi subvenire
per actum contritionis ; — vel si tu, existens in mortali, dubites
de propria contritione ; — vel te moriente plurium aliorum
salus periclitaretur.

88. Obligatio denegandi sacramenta. — Cum ad
sacramenta valide et licite recipienda requirantur con­

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

8l

ditiones et dispositiones, sequitur in ministro obligatio
ea non ministrandi incapacibus vel indignis. Id enim per se
est grave peccatum sacrilegii in quantum sacrum pro­
fanationi exponitur, secundum Mt. VII, 6 : Nolite dare
sanctum canibus ; infidelitatis in quantum minister agit
contra officium boni dispensatoris ; et sèandali vel coope­
rationis ad peccatum grave. Per accidens tamen est licitum
propter gravissimam causam, quia actione non mala
licitum est cooperari peccato alterius, ad vitandum maius
malum (I, n.489), scii, ad vitandum scandalum,vel iniustam
diffamationem petentis, vel illegitimum usum notitiae in
confessione sacramentali acquisitae.
Hinc oritur obligatio aliquo modo cognoscendi statum suscipientis ;
et quidem :
1. Si agitur de sacramentis in quorum administratione sacerdos
est veluti iudex, tenetur inquirere de suscipientis idoneitate et
dignitate atque iudicare ex positivis indiciis. Ita speciatim :
a) in sacramento Poenitentiae prae ceteris maior requiritur
certitudo dispositionum suscipientis, cum minister sit ibi vere
iudex ;
b) in Ordine inquirendum de scientia et probitate suscipientis,
quod maxime spectat ad bonum commune Ecclesiae ;
c) in Matrimonio parochus inquirere tenetur de impedimentis
et de sufficienti instructione ;
d) in Baptismo adultorum inquirendum circa fidem et propo­
situm vitae christianae.
2. Pro aliis sacramentis : Confirmatione, Eucharistia, Extrema
Unctione, non tenetur sacerdos positive iudicare de suscipientis
dispositione ; quilibet fidelis, ubi exterius reverenter petit,
praesumitur dignus, nisi de contrario constet.

89. Regulae in denegatione sacramentorum ser­
vandae. — A. Deneganda sunt generatim sacramenta :
i° incapaci seu non apto, qui scii, valide non potest, vel
adultus non vult ea recipere, quia in casu vera haberetur
sacramenti simulatio, et ideo abusus rei sacrae intrinsece
malus : ita si quis vellet Baptismum conferre iam baptizato
aut illi qui baptizari non velit. Quodsi de capacitate
dubitetur in casu necessitatis, ministretur sacramentum
sub conditione ;
2° peccatori publico v.g. nominatim excommunicato vel
notorie existenti in peccato mortali, sive publice sive
occulte petat, nisi emendatus appareat cum debitis dis­
positionibus ; excipitur, pro sacramentis necessitatis, artiSumma Theologiae Moralis III. — 6

82

i

■

1
,
I
(

I
I

\
;
'·
i
]
!
I
|

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

culus mortis si sit sensibus destitutus et quaedam saltem
probabilitas sit debitae dispositionis ;
3° item peccatori occulto occulte petenti, modo minister
peccatum cognoscat aliter quam ex confessione, nam secus
nec moneri potest peccator extra confessionem.
B. E contra peccatori occulto publice petenti,vel publico
petenti in loco ubi non agnoscitur talis nec praevideatur
brevi agnoscendus, si sine scandalo vel diffamatione nequeat
praeteriri, concedenda sunt Baptismus, Confirmatio, Eu­
charistia et Extrema Unctio1 ; nisi velit Eucharistiam
recipere ad positive eam inhonorandam : tunc enim repel­
lendus est ut iniustus aggressor honoris sacramento debiti.
Absolutio vero datur occulte et Ordo non datur omnibus,
unde indispositis sunt neganda.
Quod si peccator petat, praesentibus tantum quibusdam
puerulis vel iis qui peccatorem cognoscunt, censetur petere
occulte, nisi sint rem evulgaturi.
luxta can. 2197, publicum est delictum, si iam divulgatum
est aut talibus contigit seu versatur in adiunctis ut prudenter
indicari possit et debeat facile divulgatum iri, sive sit notorium
notorietate iuris post sententiam iudicis competentis aut confessionem delinquentis in iudicio factam, sive notorietate facti,
cum delictum publice notum sit et in talibus adiunctis commissum, ut nulla tergiversatione celari nulloque iuris suffragio
excusari possit. Potest autem esse publicum sive absolute si
satis communiter, sive relative si a multis et praesentibus aut
a maiore parte delictum cognoscitur, quin ad communem vulgi
notitiam adhuc pervenerit.
Ex can. 855, « publice indigni sunt excommunicati, interdicti
manifestoque infames » uti meretrices vel concubinarii publice
noti, « nisi de eorum poenitentia et emendatione constet et
publico scandalo prius satisfecerint ». Hisce aequiparandi sunt
haeretici et schismatici, etiam bona fide errantes, quibus, iuxta
can. 732, « vetitum est sacramenta ministrare... nisi prius,
erroribus reiectis, Ecclesiae reconciliati fuerint ».
In dubio de publicitate delicti potius dandum est sacramentum
palam petenti ; in dubio de emendatione vel retractatione
delicti certo publici aut de amoto scandalo,potius est differendum.
Ubi indignitas ex solo crimine oritur, secluso scandalo amovendo, sufficit peccatorem publice esse confessum, ita ut brevi
eius poenitentia divulgetur. Si vero emendatio aut satisfactio
vel retractatio sit facienda ad scandalum removendum, regulariter

r. Regulae praedictae traduntur in Codice iuris, pro Eucharistia,
can. 855.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

83

prius est removendum scandalum per remotionem occasionis
vel retractationem publicam, aut saltem ita exhibitam ut brevi
evulgari possit ; — nisi tamen occulte peccator petat, aut alia
ratione scandalum praecaveri queat.

9°· Animadversiones. — 1, Ad vitandum sacrilegium
indignae susceptionis, licitum non est simulare sacramenti
ministrationem, quod est maius peccatum, utpote purum men­
dacium sacrilegum. Simulare sacramentum est externe agere ac
si esset sacramentum, ita quod absentia sacramenti innotescere
non possit. Unde simulatio sacramenti est ficta positio ritus
seu actionis apparenter sacramentalis, ita ut externe significetur
sacramentum confici vel ministrari, quod tamen est invalidum
propter occultum defectum ; quia in sacramento conficiendo
vel ministrando, aliquod saltem essentiale mutatur vel omittitur,
nimirum materia vel forma vel debita intentio. Ita v. g. ministrare
materiam et formam sine intentione, aut ita pronuntiare verba
absolutionis, celebrare missam consecrando aquam aut omittendo
verba consecrationis, quod etiam includit periculum idololatriae
materialis. Simulatio sacramenti nunquam licita est ; unde
damnata fuit prop. 29 ab Inn. XI : « Urgens metus gravis est
causa iusta sacramentorum administrationem simulandi. »
A simulatione sacramenti differt dissimulatio seu occultatio,
non sacramenti quidem sed denegati sacramenti. Haec consistit
in faciendo externe aliud ac sacramentum, quod cum ipso quam­
dam similitudinem habet ; unde est substitutio alius ritus ritui
sacramentali seu positio actionis non sacramentalis, qua nec
externa adsit species sacramenti nec videatur confici vel ministrari
sacramentum, sed huius negatio tamen adstantibus occultari
possit. Ita v. g. dare benedictionem loco absolutionis, saltem si
poenitens inde non decipiatur ; dicere formulam communionis :
corpus Domini etc. et praeterire peccatorem consentientem, adire
confessarium aut ingredi confessionale. lamvero aliquando, iusta
accedente causa, licitum est dissimulare negationem sacramenti,
non quidem directe ut proximus decipiatur, sed ut veritas
occultetur.
Notetur matrimonium, quia sequitur naturam contractus,
licitum esse ob metum gravem ficte contrahere : id non est
simulatio sacramenti, quia matrimonium metu extortum non
potest esse sacramentum validum ; imo nec est vera simulatio
contractus, quia ex circumstantiis ab omnibus fictio intelligi
potest. Unde non est nisi dissimulatio denegati consensus.
2. Sacramentum indigno ministrare, qui id postulet minando
mortis aut mali aequivalentis, certo illicitum est si postuletur
in odium fidei vel contemptum religionis ; ac etiam probabilius
si ob aliam rationem : talis enim postulatio est positive iniuriosa
sacramento atque veluti invasio honoris et reverentiae sacramento
debitae, cui obsecundans minister proxime cooperaretur, ex
quo malo solum mediate sequeretur effectus bonus nimirum
evasio mortis.

84

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUAESTIO TERTIA.

DE CAUSA SUSCIPIENTE.
Articulus I.

De Conditionibus ad Validam
Susceptionem requisitis.

91. Subiectum sacramenti est vera eius causa sed
materialis. — Suscipiens non est, sicut minister, causa
efficiens quae virtutem dat sacramentis, sed causa materialis,
quatenus deficiente suscipiente vel quadam dispositione
in ipso, non habetur subiectum capax recipiendi imme­
diatum effectum sacramenti, ac proinde hoc non habet
suam significationem et est invalidum·
Subiectum est homo viator qui solus est capax gratiae
recipiendae per signum sensibile ; pro Baptismo est omnis
huiusmodi homo, pro Confirmatione et Eucharistia
baptizatus, pro Ordine baptizatus masculus, pro Matri­
monio baptizatus qui habet usum rationis, pro Poenitentia
baptizatus qui peccavit, pro Extrema Unctione baptizatus
qui peccavit et infirmatur.
92. Principium I. Ad validitatem sacramenti requi­
ritur in adulto, praeter capacitatem, intentio susci­
piendi sacramentum, vel quod Christus instituit et
Ecclesia facit, aut quod Christiani recipiunt. — Ratio
est, quia sicut nullus adultus iustificatur et salvatur sine
consensu proprio, ut ait C. Trid., sess. 6, c. 7, ita nec
recipit media salutis, nec initiatur ad vitae novitatem aut
consecratur Deo : oportet enim haec ab adulto recipiantur
humano modo.
Ita Cone. Carth. III (a. 397) et Araus. I, can. 12 (a. 441) ;
Innocentius III, 1. 3, t. 42, cap. Mai. de Bapt. et dein omnes
theologi ; Rituale Romanum ; Instr. S. C. P. F. 23 iun. 1830 i
et deer. S. O. 28 nov. 1900. In pueris haec intentio suppletur
intentione Christi et Ecclesiae.
Neque obstat Cone. Flor, urgens tantum tria : materiam,
formam et intentionem ministri ; Concilium enim i° voluit tantum
exprimere ea quae ad sacramenta perficienda active se habent ; —·
2° agit de iis quae omnibus sacramentis sunt necessaria ; iamvero
suscipiens non requiritur ad perficiendam Eucharistiam ; simi­
liter intentio non requiritur in parvulis.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

85

93. Principium II. Intentio requisita est habitualis
i. e. actualis non retractata, et quidem per se sufficit
habitualis implicita suscipiendi sacramentum, seu
quod Christus instituit et Ecclesia facit, aut quod
Christiani recipiunt. — In subiecto intentio recipiendi
sacramentum seu consensus positivus voluntatis est con­
ditio ut susceptio sacramenti sit voluntaria, ad eius valorem
requisita ; unde :
A. Ex parte actus seu subiecti sufficit minor intentio
quam in ministro :
1. Non requiritur intentio actualis vel virtualis, quae
influit tamquam causa seu principium activum, et non ut
mera conditio : suscipiens enim non est principium
activum sacramenti sed subiectum passivum tantum ; unde
in ipso non requiritur intentio quae sit humanae actionis
principium.
2. Sed requiritur et sufficit intentio habitualis implicita,
olim habita et in praesenti persistens, utpote non retractata.
3. At non sufficit mere interpretativa, quae nullo modo
habetur sed quae tantum haberetur si cogitatio occurreret :
qua scii, quis vellet sed nondum vult.
Quod si aliquando dicant quodammodo sufficere interpretativam, est lis de verbis : ita loquuntur improprie, et noil intelligunt mere interpretativam de futuro, sed praesumptam de
praesenti, qua aliquis, secundum habitualem notitiam et dispo­
sitionem praesentem Christiane vivendi, explicite peteret sacra­
mentum si ab ipso quaereretur ; — sed ista est habitualis impli­
cita, quae ob conjecturalia signa praesentia adesse praesumitur.
Dicunt autem ad Poenitentiam et Matrimonium requiri
virtualem, quia subiectum actus humanos ponere debet 5 — sed
ista non requiritur praecise in subiecto, ad recipienda illa sacra­
menta, sed ad ponendam partem signi sacramentalis, scii,
materiam quam suscipiens praebere debet, et quidem momento
quo praebet : consistit enim materia in actibus humanis ad quos
ad minus requiritur intentio virtualis.
Eucharistia cum sit permanens est valida sine intentione
suscipientis : haec tamen requiritur ad validam susceptionem
sacramentalem.

B. Ex parte obiecti eadem intentio requiritur ac in
ministro : idem enim quod ipse ministrat debet subiectum
voluntarie suscipere. Est scii, voluntas, recipiendi sacra-

86

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

mentum seu ritum ut sacrum, saltem implicite, v. g.
suscipiendi quod Christus instituit, aut quod Ecclesia
facit, vel sicut Christiani aut Catholici recipiunt, aut
vivendi vel moriendi more christiano ; ■— non autem
sufficit sola intentio sese salvandi in contritione contenta,
quidquid aliqui dixerint·

'
'<
■
'■
!
/

/
i
1
;
1

'
i
i
i|,
L
p
!
t
I
I
i
1
[
j·
't
i
?

I
'

i° Haec enim intentio non est sufficienter determinata ; non
enim magis determinata est ad unum medium salutis, v. g.
Baptismum vel Poenitentiam, quam ad alia v. g. ex opere operantis ; imo si sufficeret, omnis fere homo intenuonem recipiendi
Baptismum haberet : unusquisque enim etiam Mahumedanus
vel ludaeus, etiam ille qui de Baptismo nunquam audivit, talem
intentionem habere potest, et tamen quis potest dicere illum
habere voluntatem Christianam religionem amplectendi? Habet
scii, iste voluntatem sese salvandi sed per religionem iudaicam
vel mahumedanam, non autem per Ecclesiam et sacramenta
Christi. Qui enim adhaeret alii religioni oppositae censeri non
potest habere implicitam voluntatem per Baptismum amplectendi religionem Christi. Unde per saecula non fuit mos tales in
extremis baptizandi, sicut nunc ab aliquibus introduci tentatur.
Similiter haereticus qui sacramentum Poenitentiae non ad­
mittit, imo positive recipere recusat, voluntatem sese salvandi
habet ; quomodo cum ahqua probabilitate dici posset, hoc ipso
illum velle recipere Poenitentiam ?
2° Talis intentio non est absoluta, sed mere conditionata de
futuro : voluntas enim recipiendi sacramentum, puta Baptismum,
nonnisi conditionate continetur in contritione. Haec est sola
voluntas servandi praecepta, non autem est immediate voluntas
Baptismi ; immediate est voluntas examinandi religionem Christi
si proponitur, et, si vera cognoscatur, recipiendi Baptismum ; unde
qui hanc voluntatem habet immediate intendit implere praecepta
cognita, et vellet Baptismum, si huius obligatio cognosceretur,
sed id non cognoscit et non vult. Ideo qui habet solam voluntatem salutis, valide recipere sacramenta non potest1. Cum hac
voluntate quidem potest quis pertinere ad Ecclesiae animam per
gratiam et charitatem, non autem ad corpus sociale Ecclesiae,
nec proinde, recipere Baptismum et a fortiori aha sacramenta :
haec enim sunt vincula socialia quibus coniungimur corpori.
Sicut ergo ad conferendum sacramentum non sufficit intentio
quaedam generalis salvandi aut sanctificandi, sed requiritur determinata intentio sanctificandi per ta e determinatum medium
aut sacramentum, ita ad suscipiendum sacramentum non sufficit
generalis voluntas salutis, sed exigitur determinata intentio sese
salvandi per determinatum sacramentum.
3° Hinc in omnibus documentis ecclesiasticis constanter
supponitur in suscipiente non sola voluntas salutis sed intentio
recipiendi sacramentum· Sic Rituale, t. 2, c. 3, n. i : < nonnisi
I. Ita Suarez, Lugo, Noldin, Marc, Prümmer, Umberg.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

87

sciens et volens baptizetur ; et in mortis periculo exigitur, si
Baptismum petere nequeat, ut manifestaverit aliquo probabili
modo intentionem Baptismum suscipiendi » ; quae verba repetit
Codex, can, 752, qui et exigit ut adultus «suo quisque animi
motu Baptismum petat » (can. 745). Eodem modo praescribit
Rituale, t. 5, c. 1, h. 8 : « Extrema Unctio praeberi non potest
nisi fideli » (can. 940), et n. 11 : « infirmis qui, cum suae mentis
compotes essent, illud saltem implicite petierunt aut verisimiliter
petiissent (can. 943) ». Et S. Off., ad quaestionem : « utrum missionarius conferre possit Baptismum in articulo mortis Mahumedano
adulto qui in suis erroribus supponitur in bona fide (et ideo
voluntatem sese salvandi habet),si iam advertentiam amiserit... »,
respondit 30 mart. 1898 : « De Mahumedanis moribundis et
sensibus iam destitutis respondendum est ut in deer, S. Off.
18 sept. 1850: Si ante dederint signa velle baptizari vel in praesenti
Statu aut nutu aut alio modo eamdem dispositionem ostenderint,
baptizari posse sub conditione, quatenus tamen missionarius
cunctis rerum adiunctis inspectis, ita prudenter iudicaverit », Ex
quo responso patet S. Off. contrariam sententiam non aestimare
ut probabilem, quoniam habetur ut non attendenda in praxi *.

94. Conclusiones practicae. — In praxi, habitualis
voluntas suscipiendi sacramentum implicita habetur :
i° pro Baptismo, in voluntate suscipiendi Christianam reli­
gionem aut essendi Christianum et vivendi Christiane ;
20 pro Confirmatione, in voluntate essendi perfectum Christia­
num aut sicut bonus Christianus vivendi aut agendi ;
3° pro Viatico et Extrema Unctione, in voluntate moriendi
more christiano aut non moriendi sine sacramentis ; atque id
etiam sufficit pro Poenitentia, in articulo mortis, dum aliqualis
confessio peccatorum vel manifestatio contritionis praecesserit.
At talis voluntas non sufficit, sed explicita requiritur :
a) ad S. Communionem in aliis adiunctis recipiendam, quia
voluntas vivendi Christiane non continet voluntatem toties et
tali tempore sacramentum Eucharistiae recipiendi ;
b) ad Ordinem et Matrimonium, in quibus novus status cum
novis officiis est suscipiendus.
95· Corollaria. — Ex dictis sequitur invalidum esse sacra­
mentum
i’ quod quis suscipit cum intentione neutrali, nec consentiens
nec dissentiens sed negative se habens ;
2° quod quis suscipit simulate, cum fictione essentiali, v. g.
iocose et irrisorie ;
3° quod per meram vim, animo repugnante, suscipitur.
E contra valide confertur dormientibus, ebriis, lapsis in amen­
tiam, sensibus destitutis, qui antea habuerunt intentionem illa
recipiendi ; sed est illicitum nisi in probabili periculo mortis,
vel nisi impedimentum usus rationis sit perpetuum.
i. Hinc nequit dici cum Génicot a S, Off. quemdam modum agendi
tantum commendari.

88

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus II.

De Requisitis ad Licitam
Susceptionem.

I
;
?
i
}
i

I

i
!
I
i

i

<

96. Principium I. Ad licitam sacramenti susceptionem in adulto requiruntur: a) capacitas et intentio
necessariae ad valorem ; — b) dispositio necessaria ad
fructum seu effectum.
Ad fructuosam susceptionem alia requiritur dispositio in
sacramentis vivorum et mortuorum. In his requiruntur fides,
spes et attritio sine quibus nullus adultus iustificari potest ;
non autem charitas. In illis requiritur conscientia status
gratiae, i, e. illa qua non cognoscit se esse in statu peccati.
Quodsi aliquis conscius sit peccati et Eucharistiam velit
recipere, confiteri debet ex speciali praecepto ; pro aliis
sacramentis vivorum etiam sufficit actus charitatis vel
contritionis perfectae.
97. Principium II. Grave peccatum sacrilegii com­
mittit qui sacramentum indigne suscipit ; nimirum :
i° ille qui recipit sacramentum sine capacitate vel intentione, quia est simulatio et irrisio sacramenti. Ita femina
qui accederet ad ordinationem, absolutionem postulans
sine attritione, Confirmationem recipiens non baptizatus ;
2° qui recipit sacramentum sine dispositione requisita
ad fructum, quia privat sacramentum principali suo effectu,
nempe gratia, ad quam significandam et producendam est
institutum ; unde reddit significationem sacramenti partialiter falsam et ipsius finem evacuat.

QUINTA PARS.

DE NUMERO SACRAMENTORUM.
QUAESTIO PRIMA.

DE NUMERO SEPTENARIO SACRAMENTORUM.
S. Th. q. 65, a. 1.

98. Thesis. Septem sunt N. Legis sacramenta nec

DE SACRAMENTIS ÏN GENERAL!

89

plura nec pauciora. — Est de fide definitum in Cone,
Trid., sess. 7, can· I contra Protestantes.

Probatur : i° Ex documentis revelationis : a) Scriptura et
Patres de quolibet sacramento mentionem faciunt, uti
probatur in tractatibus specialibus de singulis sacramentis ;
et praeter illa nulla alia proprie dicta agnoscunt. Unde b)
Ecclesia semper damnavit eos qui aliquod ex ipsis septem
recusarunt : ita saec. III Novatianos negantes Confirmatio­
nem, saec. IV Manichaeos de Matrimonio male sentientes,
saec. XIV Wicleffitas Extremae Unctioni adversantes;
saec. XVI Protestantes quorum alii tria, alii duo tantum
sacramenta admittebant, in quo errore adhuc hodie
perseverant, Ritualistis exceptis. Hinc c) in hac doctrina
perpetuus est consensus inter Ecclesiam Latinam, Graecam
et omnes sectas Orientales, uti constat ex Liturgiis et
Ritualibus, et ex Cone. Lugd. II et Flor. ; quod ostendit
ipsam doctrinam iam extitisse ante earum separationem ac
inniti in communi traditione.
20 Ex ratione convenientiae : Sacramenta ordinantur ad
perficiendum hominem in vita spirituali, quae concipienda
est per similitudinem ad vitam corporalem. Atqui vita
corporalis consideranda est 1. quantum ad individuas
personas quae existunt ante societatem, et sic ad eam
requiritur a) per se ut homo prius generetur et nascatur,
deinde Ut crescat ad aetatem perfectam et roboretur ad
plenam vitam, denique ut in vita nutriatur et conservetur ;
b) per accidens si infirmetur,ut prius ab infirmitate sanetur,
et deinde ut plene convalescat ab infirmitatis reliquiis ; —
2. quantum ad societatem requiritur potestas et eam regendi,
et eam conservandi, producendo nova membra. Ergo a
pari in vita spirituali 1. considerata quantum ad individuas
personas, requiritur a) per se ut homo illam acquirat per
Baptismum ; deinde in ipsa crescat ad plenitudinem vitae
et roboretur ad aetatem perfectam per Confirmationem ;
denique illam conservet et nutriat per Eucharistiam ;
b) per accidens autem si homo peccaverit, ut sanetur a
morbo peccati per Poenitentiam, et plene liberetur a
peccatorum reliquiis per Extremam Unctionem ;— 2, con-

il
90

I
!
)
)
i
}
ϊ

\
L

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

siderata quantum ad Ecclesiam, requiritur tum potestas
multitudinem regendi spiritualiter per Ordinem ; tum
potestas eam propagandi et conservandi per Matrimonium.
Numeratur autem Ordo ante Matrimonium, quia magis
participat de ratione spiritualis vitae ad quam ordinantur
sacramenta.
« Etiam patet sacramentorum numerus secundum quod
ordinantur contra defectum peccati. Nam Baptismus ordinatur
contra carentiam vitae spiritualis ; Confirmatio contra infirmitatem animi quae in nuper natis invenitur ; Eucharistia contra
labilitatem animi ad peccandum ; Poenitentia contra actuale
peccatum post Baptisma commissum J Extrema Unctio contra
reliquias peccatorum, quae scii, non sunt sufficienter sublatae,
aut ex negligentia, aut ex ignorantia ; Ordo contra dissolutionem
multitudinis, Matrimonium in remedium contra concupiscentiam
personalem et contra defectum multitudinis qui per mortem
accidit »1 (a. i).
Notentur verba S. Thomae, ad 8 : « Ad deletionem peccati
venialis non requiritur infusio gratiae. Unde cum in quolibet
sacramento novae legis gratia infundatur, nullum sacramentum
novae legis instituitur directe contra veniale ».

99· Animadversio. — Ante saeculum XII nunquam
inveniuntur omnia septem sacramenta simul numerata. Patres
enim a) non systematice tractant de sacramentis, et non
indicant nisi ea quae necessaria sunt ad peculiarem scopum quem
sibi proponunt, saepius practicum, uti v. g. instructionem neo­
phytorum, atque, propter disciplinam arcani, nonnunquam
parce loquuntur et non prolixe de sacramentis agunt. — b) Prae­
terea sacramenta, licet sub uno respectu quod gratiam causent
sint similia, sub aliis respectibus sunt res maxime diversae ;
unde Patres non enumerant simul nisi ea quae specialem simili­
tudinem vel connexionem habent, uti v. g. sacramenta initiationis
Christianae quae simul conferebantur, scii. Baptismus, Confir­
matio et Eucharistia ; — vel sacramenta consecratoria : Baptismus,
Confirmatio et Ordo, quibus aliquando connumeratur Eucha­
ristia ; — vel ea quae sunt specialiter medicinalia : Poenitentia
Extrema Unctio et Matrimonium. — c) Hinc apud Patres et
alios scriptores invenitur doctrina specialis de singulis sacra­
mentis, non autem doctrina generalis sacramentorum ; nec erat
possibile : cum enim significatio vocis « sacramentum » nondum
erat perfecte determinata, quandoque sub hoc eodem nomine
simul cum sacramentis proprie dictis enumerabant alia signa
1. Aliae convenientiae ab aliis traduntur. Ita S. Albertus M. in
IV Sent., d. 2, a. i, septem sacramenta opponit septem peccatis capi­
talibus ; S. Bonaventura, in Breviloquio VI, 3, ea ordinat ad septem
principales virtutes.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

91

sacra12, aut etiam in signis sacris enumerandis auaedam sacra­
menta poterant omittere. — d) At saeculo XII, sensu vocis
sacramentum iam perfecte determinato, quando synthesis theo­
logica totius doctrinae Christianae facta est, etiam ceperunt
tractare de sacramentis in generali, et statim invenitur enumeratio
eorum completa et exclusive *, in quam omnes dein unanimiter
consentiunt.

QUAESTIO SECUNDA.

DE ORDINE SACRAMENTORUM.
S. Th. Ill, q. 65, a. 2, 3, 4.

100. Quadruplex distingui potest ordo seu com­
paratio inter sacramenta : ordo naturae, dignitatis,
necessitatis, et prioritatis in usu.
Ordo naturae, qui servatur in ordinaria sacramentorum
enumeratione, est ordo relationis ad perfectionem vitae
spiritualis, qui iam fuit supra indicatus, n. 98.
ιοί. Ordo dignitatis. — Eucharistia aliis omnibus est
simpliciter dignior et perfectior :
1° In quantum est signum sanctificationis, tum a) rememorativum passionis Christi, quia perfectissime mortem
Christi i. e. ipsam separationem corporis et sanguinis
repraesentat (I Cor. XI, 24-25) ; tum b) demonstrativum
gratiae, quia significat gratiam per modum nutritionis seu
unionis animae ad Christum, et sic unionem animae ad
alia membra Christo capiti unita, et unionem inter Ec­
clesiam, corpus Christi mysticum, et caput Christum ;
tum c) prognosticum gloriae, quia continet ipsum beatitudinis obiectum.
2° In quantum est causa sanctificationis, quia in ipsa
continetur Christus substantialiter, in aliis sacramentis
1. Ita Petrus Damianus enumerat duodecim sacramenta, Hildebertus
novem. Bernardus ait esse multa, inter quae recenset lotionem pedum.
2. Enumerationem comoletam 7 sacramentorum iam tradit auctor
Sententiarum Divinitaris, probabiliter circa TI47-TT4S·, forsan antea S.Otto
Bambergensis in sermone habito in initio saec. ΧΠ, at alii sermonem
dicunt compositum s bioerapho, qui tamen scripsit circa 1150-1152.
Eam adoptavit Petrus Lombardus et dein omnes. Qui usus communis
constat ex prof, fidei Waldensibus imposita ab Innocentio III.

92

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

continetur tantum virtus instrumentalis a Christo participata.
3” In quantum est actus religionis ; etenim ut sacrificium
est actus principalis cultus externi, in quo ipse Christus
perfectissime protestatur Dei excellentiam et nostram
sublectionem.
Hinc alia sacramenta ad Euçharistiam ordinantur ut ad finem :
Ordo ad eius confectionem, Matrimonium ad eius repraesentatio­
nem, alia ad eius receptionem saltem meliorem. Cfr. C. Trid.,
sess. 13, c. 3.
Post Eucharistiam reliqua veniunt ordine sequenti : Ordo,
Confirmatio, Baptismus, Extrema Unctio, Poenitentia, Matri­
monium, nam non esse inter se paria testatur C. Trid., sess.
7, can. 3 ; quae tamen possunt esse digniora secundum quid :
Baptismus ratione necessitatis, Ordo et Confirmatio ratione mi­
nisterii quia non conferuntur nisi ab episcopo ; Matrimonium
ratione significationis.

102. Ordo necessitatis. — Tria sacramenta sunt
simpliciter necessaria necessitate medii ad vitam spiritualem :
Baptismus absolute omnibus, Poenitentia sub conditione
lapsis post Baptismum, Ordo Ecclesiae (Prov. XI, 14).
Alia non sunt necessaria nisi necessitate convenientiae,
quatenus sine ipsis non habetur vita spiritualis ita con­
venienter.
Necessitate praecepti necessaria sunt Baptismus et
Eucharistia, Poenitentia vero sub conditione peccati post
Baptismum commissi. De Ordine et Matrimonio non datur
praeceptum, quia non spectant ad omnes. Item de Con­
firmatione et Extrema Unctione probabiliter non datur
per se rigorosum praeceptum ; in praxi tamen qui ea, data
opportunitate, negaret, facile peccaret per accidens, ex con­
temptu, vel negligentia tanti medii salutis, vel scandalo.Etin
hoc sensu intelligendum putamus Codicem, 0311.78761944.

103. Ordo priori tatis in usu. —Est duplex: Unus quoad
valorem, et sic Baptismus praecedere debet alia sacramenta. Alius
quoad liceitatem, et sic Confirmatio debet praecedere Ordinem,
ordo inferior superiorem ; pariter supposito peccato, Poenitentia
praemitti debet in re susceptioni Eucharistiae, et saltem in voto
aliorum susceptioni sacramentorum vivorum.

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

93

APPENDIX.

DE CAEREMONIIS SACRAMENTORUM
ET SACRAMENTALIBUS.
Articulus I.

De Caeremoniis Sacramentorum.

104. Caeremoniae sunt ritus accidentales in solernni sacramen­
torum administratione adhiberi soliti. Unde a sacramentis differunt,
quia non sunt institutionis divinae sed ecclesiasticae ; et quia ad gratiam
conferendam non directe ordinantur, sed ad venerationem erga sacra­
menta et devotionem promovendam.
Protestantes illas contemnunt ut superstitiosas. At inde ab initio
semper quaedam caeremoniae in sacris ministrandis fuerunt adhibitae
in Ecclesia, cui potestas data est instituendi omnia quae ad convenientiam
cultus et sacramentorum ministratioiiis pertinent, ut docet C. Trid.,
sess. 22, c. 5. Unde sess. 7, can. 13 definit : « Si quis dixerit receptos et
approbatos Ecclesiae catholicae ritus, in solemni sacramentorum admi­
nistratione adhiberi consuetos, aut contemni, aut sine peccato a ministris
pro libitu omitti, aut in novos alios per quemcumque ecclesiarum pasto­
rem mutari posse, a. s. ».

105. Caeremoniarum utilitas est multiplex : 1) conferunt ad
ornatum et maiestatem divini cultus et reverentiam sacramentorum, ita
quod sancta sancte tractentur, dum maiorem reverentiam in ministris,
suscipientibus et adstantibus excitant ; 2) vivide declarant et veluti
oculis visibilem reddunt mirabilem efficaciam sacramentorum, et intel­
lectum quasi manuducunt ut doctrinam sacramentariam capiat atque
sibi impressam retineat ; 3) ita mentem erigunt ad contemplationem
divinorum, et fidem ac charitatem excitant ; 4) addi potest quod membra
Ecclesiae discernunt ab haereticis qui has caeremonias non observant.
106. Obligatio servandi caeremonias ex genere suo gravis est,
ita ut ministri in conscientia et sub peccato teneantur caeremonias servare,
sive ab Ecclesia universali sjve in particulari sua regione aut ordine vel
ritu praescriptas ; nisi necessitas excuset. Quodsi res arbitrio relinqueretur
ministrorum, maxima nasceretur difformitas et confusio.
Secluso etiam contemptu aut scandalo, peccant qui sine iusta ratione
caeremonias omittunt aut mutant, graviter vel leviter secundum mate­
riam ; haec eo facilius erit gravis quo caeremoniae sint altioris signifi­
cationis, aut effectum habeant specialem, aut non serventur in maiori
quantitate, aut exinde natum sit sequi maius fidelium scandalumArticulus II.

De Sacratnentalibus.

107. Sacramentale etymologice est id quod ad sacramentum
pertinet ; unde caeremoniae ritum essentialem Sacramentorum con­
comitantes, ab antiquis theologis saepe vocantur sacramentalia. Usu
tamen hodierno, sub hoc nomine veniunt ritus ecclesiastici qui peculiarem
cum sacramentis similitudinem habent, et sunt quasi minora sacramenta
i. Vox : sacramentalia, iam adhibetur a Petro Lombardo, in IV, d. 6, H.

94

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Differentiam simul et analogiam habent cum sacramentis : signa practice
sunt quae aliquatenus divino Cultui deputant, et effectum habent sed
gratia sacramentali inferiorem. Sunt enim res aut actiones quibus
Ecclesia in aliquam sacramentorum imitationem uti solet ad obtinendos
ex sua impetratione effectus praesertim spirituales (can. 1144). Definiri
possunt : ritus sensibil ;s et sacri ab Ecclesia instituti ad quosdam effectus
tum spirituales tum temporales significandos et producendos. Dicuntur:
1) ritus sensibiles: sunt enim rés uti aqua benedicta, agnus Dei, cereus
paschalis, aut actiones uti benedictiones personarum vel rerum, signum
crucis, oratio Confiteor ;
2) ab Ecclesia instituti, quae tamen potestatem ea instituendi al ipso
Christo receperit ; unde si quaedam independenter ab Ecclesia extitt tint,
tamen ab Ecclesia habent quod sacramentalia sint, stabiliter sCil. instituta.
Hinc can. 1145 : « nova sacramentalia constituere aut recepta authentice
interpretari, ex eisdem aliqua abolere aut mutare, sola potest Sedes
Apostolica » ;
3) ad quosdam effectus significandos et producendos tum praesertim spiri­
tuales tum temporales: ex sua Ecclesia: impetratione scii, obtinendos.
Hinc distinguuntur a) a meris sacramentorum caeremoniis, ut vestis
candida in Baptismo aut paramenta sacra, quae unice ad ornamentum
cultus et reverentiam conciliandam sacramentis ordinantur et ad eorum
efficaciam significandam ; b) a sacramentis, tum ratione originis, tum
ratione effectus qui non est ipsa iustificatio et habitualis gratia aut eius
augmentum, tum ratione modi operandi, quia non sunt causa: efficientes
ex opere operato, sed ut causae morales influunt ex opere operantis Eccle­
siae et vi ipsius impetrationis.

10S. Benedictiones sacramentalia plerumque consti­
tuunt vel et sacramentalia sunt.-—Distinguuntur benedictiones:
1) Constitutivae, quibus res aut persona fit sacra i. e. divino cultui
deputatur aut consecratur : ita benedictio ecclesiae, oratorii, Campanae,
vasorum, paramentorum ; consecratio templi, altaris, calicis ; benedictio
abbatis aut virginis ; deputatio clerici ad ministerium divinum per
tonsuram. Sunt causa efficiens rei sacrae, et per se sacramentalia proprie
non sunt ; per accidens tamen possunt esse si ipsa benedictione vel usu
rei benedictae bona nobis obvenienda impetrant tamquam causa moralis,
ut v. g. rosarium aut scapulare benedictum.
2) Invocativae, quibus rei vel personae a Dei benignitate aliquod
particulare beneficium impetratur. Sunt sacramentalia, ut causae morales
effectum obtinentes : ita benedictio mulieris, infantis, infirmi, nuptiarum,
agri, domus, mensae, alimentorum, animalium.
3) Constitutivae et simul invocativae, quibus res eo fine benedicuntur
ut ex earum applicatione vel usu aliquod bonum permanenter in hominem
redundet vel aliquod malum avertatur : ita panes benedicti aut cineres,
palmae benedictae, numismata, agnus Dei, aqua lustralis, etc.
4) Ad has ultimas referuntur exorcismi ad repellendam actionem
nocivam daemonis in personas aut res: in iis mbcentur formulae invoca­
tivae et simul daemoni iubetur et constituitur necessitas ut ab actione
nociva desistat.
'Hinc ad tres species reducuntur sacramentalia : a) ad benedictiones
Ecclesiae, b) ad rerum benedictarum usum, et c'i ad exorcismos.
Olim solebant aliae tradi divisiones, sed nec erant scientificae nec
sufficienter fundatae.

109. Efficacia sacramentalium ex hucusque expositis sat
intelligitur. Obtinent scii, quatuor effectus :
1) collationem gratiae actualis ad officia specialia peragenda, ad opera
salutaria, aut fervorem charitatis ;

DE SACRAMENTIS IN GENERALI

95

2) remissionem peccati venialis vel et poenae temporalis, quatenus
excitant motum contritionis, aut retractationem peccati saltem implicite
continent vel satisfactionem ;
3) cohibitionem et repulsionem daemonis;
4) largitionem boni temporalis, v. g. sanitatis, aut prosperitatis agro­
rum, in quantum utile esse possit ad salutem.
Obtinentur ex opere operantis Ecclesiae, non ex dispositionibus
ministrantis aut suscipientis, licet in maiori aut minori gradu secundum
dispositiones suscipientis a quibus pendent tamquam a conditione ;
a dispositionibus vero ministrantis v. g. viri sanctissimi non pendent,
sed ex ipsis addi potest alius effectus ex opere operantis ministri.
Non tamen obtinentur immediate, nec infallibiliter, quia deesse
possunt conditiones requisitae ut oratio sit ineffabiliter efficax, et adesse
obex ex parte rei petitae aut ex parte hominis ; at datis conditionibus
requisitis, impetrationes Ecclesiae infallibiliter exaudiuntur.

no. Dispositiones iuris canonici. — A· De ministro sta­
tuuntur :
can. 1146: «Legitimus sacramentalium minister est clericus, cui ad
id potestas collata sit quique a competente auctoritate ecclesiastica non
sit prohibitus eamdem exercere », uti prohibetur excommunicatis et
personaliter interdictis, etiam si requirantur post sententiam, nisi in
mortis periculo (can. 2261 et 2275).
can. 1147 : « § 1. Consecrationes nemo qui charactere episcopali careat
valide peragere potest, nisi qui vel iure vel apostolico induito id ei
permittatur ».
§ 2. « Benedictiones autem impertire potest quilibet presbyter, exceptis
iis quae Romano Pontifici aut Episcopo aliisve reserventur ». Pontifici
reservantur pallium aut agnus Dei, parocho benedictio nuptialis et
domorum sabbato sancto, episcopo benedictio Ecclesiae aut campanae
solemnis.
§ 3. « Benedictio reservata quae a presbytero datur sine necessaria
licentia illicita est, sed valida, nisi in reservatione Sedes Apostolica aliud
expresserit ».
§ 4. « Diaconi et lectores illas tantum valide et licite benedictiones dare
possunt, quae ipsis expresse a iure permittuntur ».
B. De ritu servando :
can. 1148 : « § 1. In sacramentalibus conficiendis seu administrandis
accurate serventur ritus ab Ecclesia probati.
§ 2. Consecrationes ac benedictiones sive constitutivae sive invocativae
invalidae sunt, si adhibita non fuerit formula ab Ecclesia praescripta ».

C. De subiecto :
can. 1149: «Benedictiones, imprimis impertiendae catholicis, dari
quoque possunt catechumenis, imo, nisi obstet Ecclesiae prohibitio, etiam
acatholicis ad obtinendum fidei lumen vel, una cum illo, Corporis sani­
tatem ». Attamen ea recipere prohibentur excommunicari et personaliter
interdicti post sententiam (can. 2260 et 2275), et qui matrimonium
mixtum sine Ecclesiae dispensatione inire ausi sunt (can. 2375).
can. 1152: «Exorcismi a legitimis ministris fieri possunt non solum
in fideles et catechumenos, sed etiam in acatholicos vel excommunicatos ».

TRACTATUS

DE BAPTISMO.

INTRODUCTIO.

in. Primum sacramentum est Baptismus, omnia
alia ordine receptionis et necessitatis praecedens, utpote
quo regeneramur in vitam spiritualem. Vocatur a voce
graeca βαπτίζω quae proprie idem significat ac immergere,
tingere, abluere {plonger, laver ; — dompelen, doperi) ;
unde significat ablutionem, et vario sensu usurpatur,
etiam in Scripturis, sive pro lotione communi (ludjth,
XII, 7), sive pro lotione legali et rituali (Neh. IV, 23 ;
Mc. VII, 4 ; Hebr. IX, 10), sive pro baptismo Iohannis
(Mt. III, 7, 11), sive denique pro baptismo christiano
(Mt. XXVIII, 19 ; Mc. XVI, 16). Metaphorice autem pro
ingenti afflictione, ut pro passione Christi (Le. XII, 50 ;
Mç. X, 38) ; et pro copiosa effusione gratiae Spiritus
sancti (Act. I, 5).
Sensu autem strictiore et theologico sumitur pro sacra­
mento regenerationis per lavacrum aquae et expressam
SS, Trinitatis invocationem
112. Baptismus definitur : Sacramentum N. L. a Christo
Domino institutum, in quo per ablutionem aquae sub invo­
catione SS. Trinitatis a ministro impertitam, homo viator
regeneratur in vitam supernaturalem et divinam atque
Ecclesiae aggregatur. In qua definitione indicatur :
i° Genus ad quod Baptismus pertinet : sacramentum
N. Legis,
20 Auctor Baptismi seu causa efficiens principalis :
a Christo Domino institutum,
30 Materia : in quo per ablutionem aquae,

DE BAPTISMO

97

4° Forma : sub invocatione SS, Trinitatis,
5° Causa ministerialis : a ministro impertitam,
6° Subiectum : homo viator,
7° Effectus tum principalis seu gratia : regeneratur in
vitam supernaturalem et divinam, tum secundarius seu
character : atque Ecclesiae aggregatur.

113. Baptismus variis nominibus fuit designatus :
1) A materia dicitur lavacrum (λου- οόν) aquae (Eph. V, 26),
sacramentum aquae, unda genitalis, fluvius aquae vitalis.
2) A forma sigillum (σφραγίς ; Il Cor. I, 22), signaculum vel
obsignatio fidei, sacramentum fidei, signaculum SS. Trinitatis.
3) Ab effectu: lavacrum regenerationis et renovationis (Tit.
III, 5 ; Herm. sim. IX, 16), ablutio peccatorum (Act. XXII, 16),
et illuminatio (φωπσαός : II Cor. IV, 4, 6 ; Hebr. VI, 4) prae­
sertim apud Graecos.

114. Divisio tractatus. — Tractatus dividitur in quin­
que quaestiones :
i° De ipso Baptismi sacramento : a) de eius institutione,
b) de materia, c) de forma.
2° De effectibus Baptismi.
3° De necessitate Baptismi.
40 De ministro Baptismi.
5° De subiecto Baptismi, scii, de baptizandis a) adultis,
b) pueris, c) filiis acatholicorum, d) nonnatis, e) abortivis,
f) monstris, et g) rebaptizandis sub conditione.
Accedit appendix de caeremoniis Baptismi

i. Praeter generalia de Sacramentis, specialia de Baptismate utiliter
conferri possunt : S. Thomas, III, q. 66-71 cum comm. Caietani, Sylvii
et Billuart ; — item Suarez ; — inter recentiores : Tanquerey in Th. dog­
matica et morali ; De Smet, De Sacramentis in genere, Baptismo et Confir­
matione; — dogmatici ut Billot, Van Noort et Hugon ; — historici et
positivae scientiae cultores : Corblet, Histoire dogmatique, liturgique,
archéologique du Sacrement de Baptême; Ennoni, Le Baptême dans VEglise
primitive; Diet, de Théol., art. Baptême; Imposition des mains; Coppens,
L’Imposition des mains et les rites connexes; d’Alès, De Baptismo et Confir­
matione; pro quaestionibus practicis S. Alphonsus et manualia modema
omnibus nota ; inter canonistas Cappello, Tractatus canonico-moralis de
Sacramentis, I ; Claeys-Bouaert et Simenon, Manuale luris Canonici.
Summa Theologiae Moralii ΙΠ. — 7

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

98

QUAESTIO PRIMA.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO.
Articulus I.

De

Baptismi Institutione.
S. Th. Ill, q. 66, a. i et 2.

115. Status quaestionis. — Reformatores admittebant
Baptismum a Christo fuisse institutum, sed virtutem
sacramenti negabant, cum dicerent solum valere ad exci­
tandam fidem ac proinde baptismupi Iohannis eamdem
vim habuisse cum Baptismo Christi. Protestantes autem
liberales et Modernistae negant Christum instituisse
Baptismum.
Contendunt enim Christum fundasse religionem mere spiri­
tualem absque ritibus externis, et Christianos ritum Baptismi a
ludaeis aut Graecis esse mutuatos ; — aut asserunt Christum
retinuisse baptismum Iohannis ut symbolum purificationis et
poenitentiae, Christianam vero communitatem primitivam bap­
tismo rationem et necessitatem sacramenti adiunxisse. Hinc
damnata fuit prop. 42 Modernistarum : «Communitas Christiana
necessitatem baptismi induxit, adoptans illum tamquam ritum
necessarium eique professionis Christianae obligationes adnectens ».
Contra quos catholici omnes ut dogma tenent sacramentum
Baptismi fuisse ab ipso Christo institutum, licet de tempore
institutionis diverse sentiant.

116. *Thesis Baptismus est verum sacramentum a
Christo institutum, a baptismo Iohannis essentialiter
diversum. — Est de fide : primum ex C. Trid., sess. 7,
de Sacr., can. 1 confirmante C. Flor. ; alterum ex eadem
sess., de Bapt., can. 1.
Probatur ; 1) Ex verbis Christi qui omnia elementa sacramenti
indicavit : a) vim regenerandi hominem Baptismo tribuit et
aperiendi regnum Dei (Ioh. III, 5) 5 b) determinavit materiam
scii, ablutionem, et. formam, invocationem SS. Trinitatis (Mt.
XXVIII, 19) ; c) in perpetuum instituit (ib. 20) et legem statuit
universalem necessario servandam ad obtentionem salutis (Ioh.
III, 5 ; Mc. XVI, 16).
2) Ex praxi Ecclesiae universalis inde ab initio : ab ipso die
Pentecostes Baptismi ritus adfaibetur ab apostolis in remissionem

DE BAPTISMO

99

peccatorum (Act. Π, 3&j 41 ; VIII, 12, 38 ; XVI, i4-t5j 33)>
quern in nomine seu auctoritate lesu ministrant (II, 38; VIII, 16 ;
XIX, 1-5) quique omnibus imponitur ut conditio aggregationis
ad communitatem Christianam, etiam Paulo qui a Christo mis­
sionem acceperat (IX, 18), Cornelio qui visibiliter recepit Spiritum
sanctum (X, 44-48) et iis qui receperunt baptismum Iohannis
(XIX, 1-5). Quem ritum Ecclesia semper ut necessarium retinuit,
ut iam testantur Didachè VII ; ep. Barn. Xl ; Hermas, simii.
IX, 16 ; lustinus, Ap. I, 61. Quae declarari nequeunt nisi Bap­
tismus ab ipso Christo fuisset institutus ; quod ceteroquin
Evangelistae aperte testantur (Mt. XXVIII, 19 ; Mc. XVI, 16 ;
Ioh. III, 5).

117. Baptismus videtur fuisse institutus quando
Christus a Iohanne fuit Baptizatus (Mt. Ill, 16 sq,).
Tunc enim, secundum S. Thomam, a. 2, aquae contulit suam
significationem sacramentalem atque virtutem sanctificandi con­
tactu carnis suae in praesentia manifestationis SS. Trinitatis ;
efficaciam tamen definitivam morte sua et passione in cuius
virtute sacramenta operantur ; denique praeceptivo mandato Bap­
tismum omnibus imposuit ante ascensionem (Mt. XXVIII, 19).

Sunt tamen qui aliter sentiunt :
a) Quidam, ut Alexander Alensis, solum post Christi resurrec­
tionem dicunt Baptismum institutum ; sed hoc non videtur
admittendum, tum quia Christus et apostoli vivente Christo
baptizaverunt (Ioh. III, 22 ; IV, 1-2), quod de baptismo Iohannis
minus bene intelligeretur, tum quia apostoli recepissent Eucha­
ristiam et Ordinem ante Baptismum, quod non videtur conve­
niens.
b) Alii, ut S. Bernardus et Estius, aiunt Christum instituisse
Baptismum, dicendo ad Nicodemum : Nisi quis renatus fuerit
ex aqua... (Ioh. III, 5) ; sed non Videtur sacramentum instituisse
in colloquio privato.
c) Denique alii, ut plures Scotjstae, Suarez, Wirceburgenses,
Pesch, tempus indicant quo Christus apostolos misit ad praedi­
candum (Mt. X, 1-10 ; Le. IX, I sq. ; Mc. III, 15 ; VI, 7) ; sed
huius assertionis nullum assignatur fundamentum positivum.

118. Animadversio. — « In sacramento Baptismi est tria
considerare .' aliquid scii, quod est sacramentum tantum ; aliquid
autem quod est res et sacramentum ; aliquid vero quod est res
tantum. Sacramentum tantum est aliquid visibile exterius exiStens,
quod scjl. est signum interioris effectus : hoc enim pertinet ad
rationem sacramenti ; exterius autem suppositum sensui est ipsa
aqua, et eius usus, qui est ablutio... facta sub forma praescripta
verborum. Res autem et sacramentum est character baptismatis,
qui est res significata per exteriorem ablutionem ; et est signum
sacramentale interioris iustificationis quae est res tantum huius
sacramenti, scii, significata, et non significans » (a. 1).

100

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus II.

De Materia Baptismi.
S. Th. Ill, q. 66, a. 3, 4, 7, 8.

119. Errores.— Circa materiam Baptismi plures erraverunt.
Gnostici quidam et Manichaei, testibus Irenaeo, Tertulliano,
Augustino, e collatione Baptismi excludebant aquam, quam
dicebant ortam a principio malo ; asseclae Marci oleum aquae
admiscebant ; discipuli Simonis magi et Cathari, ad litteram
sumentes verba Mt. III, 11, ut materiam ponebant ignem, et
ideo baptizabant in loco tenebroso medias inter lampades.
Luther et Deza contendebant quidquid balnei loco esse pptest,
deficiente aqua, aptum esse ad Baptismum. Calvinus, licet
agnosceret aquam requiri in Baptismo, vocem « aqua » in textu
Ioh. III, 5 intellexit metaphorice de aqua viva, seu Spiritu
vivificante ad instar aquae. Quakeri Baptismum aquae ut ritum
iudaicum Répudiant, et nonnisi spiritualem Baptismum agnoscunt
qui est in testimonio bonae conscientiae et Spiritus sancti re­
ceptione.
Baptistae et Anabaptistae, sicut plures Graeci schismatici cum
Marco Ephesino, solum Baptismum admittunt per immersionem,
modum in Ecclesia latina a saeç. XIV communius usitatum
habent invalidum vel et haereticum.
120. Principium I. Matçria Baptismi remota est
omnis et sola aqua naturalis (can. 737). — Est de fide
definitum in Cone. Trid., sess. 7 de Bapt., can. 2 : « Si
quis dixerit aquam veram et naturalem non esse de neces­
sitate Baptismi (contra Luther), atque ideo verba illa
D. N. I. C. : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu s.
ad metaphoram aliquam detorserit (contra Calvinum),
anathema sit ».
Probatur : 1) Ex documentis revelationis. Christus determinavit
aquam (Ioh. III, 5 et 22-26), Apostoli nonnisi in aqua baptizant
(Act. VIII, 27-39 5 X, 44-48). Unde Paulus Baptismum vocat
lavacrum aquae (Eph. V, 26), et Petrus in ia ep. III, 20 : « .Arca
in qua... animae salvae factae per aquam, quod et vos similis
formae salvos facit Baptisma ». Primitiva Ecclesia hanc praxim
firmiter tenet, ut constat ex Didachè VII ; ep, Barn. XI ; lust,
ap. I, 61 ; Patres confutant haereticos qui aquam non adhibent ;
Liturgiae omnes ab initio aquam praescribunt ; Innocentius III
declarat aquam ad verum Baptismum necessariam. Quod Concilia
confitentur : Lat. IV, c. 1 ; Vien., cqnst. de fide cath. ; et Flor.,
pro Arm.
2) Ex convenientia rationis : « Ex institutione divina aqua est
propria materia Baptismi ; et hoc convenienter... a) quantum
ad effectus Baptismi, quibus competunt aquae proprietates quae
sub humiditate lavat, ex quo conveniens est ad significandam et

DE BAPTISMO

ΙΟΙ

causandam ablutionem peccatorum; sUa frigiditate etiam temperat
superfluitatem caloris, et ex hoc competit ad mitigandam concu­
piscentiam fomitis ; sua diaphaneitate est luminis susceptiva, unde
competit Baptismo, in quantum est fidei sacramentum... ; —
b) quia ratione suae communitatis et abundantiae est conveniens
materia necessitatis huius sacramenti : potest enim ubique de
faciji haberi » (a. 3).

121. Ad validitatem Baptismi requiritur aqua
naturalis seu elementaris in statu liquido, i. e.
omne quod usu et nomine aquae venit apud homines.
Talis est aqua fluminum, pluviae, putei, fontis, stagnorum,
cisternarum, balnei, paludis, lacuum, maris, sive amara sit aut
venenata sive dulcis, sive calida et fervens sive frigida et gelida,
sive benedicta sit sive non sit. Item aqua resoluta ex nive, gelu,
grandine, rore, nebulis, vaporibus condensatis, vel fluens ex
lapidibus (quod dicitur sudor pavimenti), foliis, aut parietibus
nimbosp vel hiberno tempore ; item aqua arte chemica aut
distillatione alterius elementi obtenta, si ab elementis extraneis
sit pura ; item aqua mixta cum materia extranea in parva quanti­
tate, modo non tantum chemice sed etiam secundum communem
aestimationem aqua sit certo praedominans et adhuc vocetur
aqua, v. g. aqua putrida (S. Off. 17 apr. 1839), turbida aUt parum
lutosa, mineralis, sulphurea, ferruginea, etc.
Hinc 1) materia invalida sunt : vinum, oleum, ius carnis vel
adipis, humores corporis animalis aut humani : lac, sanguis,
urina, saliva, lacrymae, sudor, pituita, liquor amnii, sputum,
phlegmata, etc ; — succus ex arboribus, fructibus (pomis, pyris,
cerasis), floribus, herbis, radicibus, granis expressus; — nix,
glacies, grando, pruina, vapor et alia non resoluta quia non sunt
apta ad ablutionem ; — aqua valde permixta ita ut plus habeat
de aliena substantia quam de aqua, vel non sit amplius apta
ablutioni, v. g. lutum, atramentum, cerevisia valde bona, bonum
caffaeum, bona thea, bonum iusculum, lixivium. Haec enim omnia
non sunt aqua ; vel si sunt, secundum communem aestimationem
non habent usum nec nomen aquae.
2) Materia dubia sunt iusculum tenue, lixivium non nimis
crassum, parva cerevisia, aqua theana vel caffaema ordinaria,
parvum atramentum, aqua ex sale resoluta, aqua artificialis
distillatione extracta ex floribus vel herbis, v. g. rosacea, violacea,
etc. aut fluens ex vite vel arboribus.

122. Ad liceitatem requiritur aqua pura ac inunda ;
in Baptismo autem solemni, aqua ad hoc specialiter
consecrata. Baptismus autem solemnis est ille qui
ministratur cum omnibus caeremoniis (can. 737, § 2)
sicuti, extra periculum mortis, regulariter est conferendus
(can. 759, § 2).

102

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Graviter peccat, contra reverentiam sacramenti, ille qui
sine necessitate adhibet aquam impuram, sordidam, tur­
bidam, — vel qui in Baptismo solemni non utitur aqua
consecrata (can. 757, § 1) : quodsi in casu necessitatis
desit aqua consecrata, adhibeatur benedicta, secus naturalis
(S· Off., 20 iun. 1883) » extra casum necessitatis nova est
benedicenda (17 apr. 1839).
In Baptismo mere privato seu non solemni, melius est
uti aqua benedicta, — vel si baptizans sit sacerdos aut
diaconus, etiam aqua consecrata ; alii aqua consecrata uti
non possunt.

123. Principium II. Materia Baptismi proxima est
exterior corporis ablutio, — quae non solum per
immersionem, sed etiam per infusionem aut asper­
sionem valida esse potest. — Primum pertinet ad fidem,
uti constat ex universali praedicatione et usu Ecclesiae,
atque ipsa significatione nominis : Baptismus indicatur
multisque locis Scripturae (Act. II, 38 ; XXII, 16 ; I Cor.
VI, ii ; Eph. V, 26; Tit. III, 5; Hebr. X, 22), et patet
ex unanimi testimonio Patrum et Liturgiarum (can. 737).
Alterum est certum doctrina Ecclesiae quae ex ritualibus
et ex praxi liturgiae constat, et in Codice iuris refertur,
can. 758 ; ad quod etiam referri potest definitio C. Trid.,
sess. 7 de Bapt., can. 3.
Probatur : 1) Nomen : Baptismus, licet etymologice significet
immersionem, usu tamen communi, etiam in Scripturis relato,
significat omnem ablutionem (n, ni).
2) Ad essentiam Baptismi pertinet ablutio aquae per quam
Significatur interior ablutio peccatorum ; qua servata servatur
essentia sacramenti. Atqui servatur non solum per immersionem,
sed etiam per infusionem aut aspersionem quae, dummodo aqua
fluat, vere abluit. Ërgo non solum per immersionem, sed etiam
per infusionem aut aspersionem servatur essentia ac proinde
valor Baptismi.
3) Ab initio, usitatus aliquando fuit modus baptizandi per
infusionem aut aspersionem, uti explicite testatur Didachè VII, 3.
Ceterum ipsi apostoli videntur ita baptizasse in Pentecoste una
die trja millia, altera vero quinque millia hominum (Act. II, 41),
cum in his circumstantiis ritus immersionis vix fuerit possibilis ;
item quando S. Paulus baptizavit custodem in carcere (XVI, 33).
Et in Baptismo per immersionem, qui erat ritus ordinarius,
immersio apud adultos non solebat esse totalis, sed aqua ascen-

DE BAPTISMO

IO3

debat usque ad genua vel medium corporis et simul effunde­
batur super caput. Insuper Baptismus clinicorum qui in lecto
decumbentes baptizabantur habitus est ut validus ; atque martyres
in carcere vel in ipso loco supplicii per effusionem baptizati
sunt.
4) « Quandoque potest imminere necessitas (aliter baptizandi
quam immersione) propter paucitatem aquae, vel propter debili­
tatem baptizandi, cui potest imminere periculum mortis ex
immersione. Et ideo dicendum est quod immersio non est de
necessitate Baptismi » (a. 7).
Neque obstat sola immersione figurari nostram cum Christo
in sepulchro repositionem (Rom. VI, 3). — Etenim « in im­
mersione expressius repraesentatur figura sepulturae Christi...,
sed in aliis modis baptizandi repraesentatur aliquo modo, licet
non ita expresse : nam quocumque modo fiat ablutio, corpus
hominis, Vel aliqua pars eius aquae supponitur, sicut corpus
Christi sub terra fuit positum » (ad 2). Ceteroquin haec figuralis
significatio in Baptismo est mere secundaria.

124. Ad validitatem Baptismi requiritur ablutio
baptizandi a baptizante ; secus enim non verificaretur
sensus formae, et Ceteroquin ita habet universalis traditio.
Dicitur :
1) Ablutio, ad quam requiritur quod aqua corpus imme­
diate et physice tangat et successive fluat ac decurrat per
aliquam eius partem, ita ut censeatur lotum vel ablutum.
Ad quod tamen parva quantitas sufficit ; nec est necesse
ut sordes corporales abstergantur : Baptismatis enim
ablutio ad solam emendationem spiritualem ordinatur.
Fieri potest vel a) motu baptizandi in aqua, vel b) motu
aquae in baptizandum ; nimirum :
a) Per immersionem, ad quam requiritur i° ut quis in vel
sub aqua moveatur; unde invalidus esset Baptismus si
quis teneretur immotus in aqua immota ; 2° et probabiliter
iuxta quosdam, etiam ut ex aqua extrahatur.
Hinc dubie valida est ablutio occisiva qua aliquis proiiceret
infantem in fluvium ; insuper est graviter illicita quia non sunt
facienda mala ut eveniant bona : ipsa autem protectio in locum e
quo puer erui non potest iam de se mala est utpote tendens directe
ad solam occisionem, nec immediate habet effectum bonum
sicut ablutio, sed tantum mediate et per accidens, quia de facto
terminatur potius ad aquam et ablutionem quam ad aliquid aliud.
Ablutio scii, in casu est effectus proiectionis quae, etiam si non
fieret in aquam, nihilominus mortem causaret1. — Est tamen

I. Billuart, de Baptismo, art. 3, § III

104

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

licitum abluere aqua gelida, alia deficiente, etiamsi timeretur mors
aliquantulum acceleranda, quia haec actio per se et immediate
tendit ad ablutionem et sanctificationem, non ad occisionem
unde mors eveniret per accidens et excellentiore bono compensa­
retur vitae aeternae.

b) Etiam per infusionem et per aspersionem, quamvis hic
ultimus modus sit in praxi periculosus. Ad utramque
requiritur aliquis motus aquae.
Unde materia invalida est solus tactus aquae sine fluxu, uti
gutta vel sudarium madidum manens in fronte ; facile dubia
est ablutio una vel altera gutta aut per modum unctionis per­
acta (S. Off. 14 dec. 1898) ; valida si quis motu digiti vel sudarii
madefacti ablueret partem corporis.

2) Ablutio baptizandi i. e. a) totius corporis vel partis
praecipuae, scii, capitis in quo vigent omnes sensus inte­
riores et exteriores (a. 7, ad 3).
Validus est Baptismus si fiat super caput ulcerosa crusta
opertum, quia crusta non est nisi cutis infantis ex morbo foede
deturpata, et alias homo cuius totum caput variolis obductum
esset, nec ablui nec baptizari posset ; — dubius est Baptismus
si ablutio fiat in aliis membris quam capite, quia in nullo est
integritas vitae sicut in capite ; et eo magi? dubius qtio fiat n
membro minus notabili et a capite remotiore ; unde probabilius
est validus si fiat in corde, pectore, collo, scapulis, humeris,
magis dubius in brachio vel cruri, valde dubius in pede, manu,
digito (can. 746, § 2 et 3).

b) ipsius corporis, quod debet physice et immediate
tangi.
Hinc dubitatur de valore Baptismi çollati in capillis etiam
capitis, quia non certo sunt partes corporis 1 ; magis dubius est
si in barba vel unguibus ; valde dubius si in funiculo umbilicali
aut in una fiat ex duabus membranis quae immediate involvunt
infantem in utero matris quaeque nascuntur ex ovo : quamvis

i. Quodsi caput sit crinibus coopertum, debet sacerdos, dum dextra
manu aquam fundit super verticem capitis, sinistra crines discriminare
vel curare ut aqua per tempora capitis decurrat vel, quod in praxi est
facilius, conferre Baptismum in fronte quia in vertice esse abluendum
nullibi praescribitur. (Cfr. Noldin, Th. Μ.., ΠΙ, n. 60).— Quidam, ut
Lugo et Génicot, existimant Baptismum collatum in capillis esse aeque
certum ac in cuti, nam si crines animalis lavantur, animal dicitur ablutum
Responderi tamen potest verum esse de animali quod aliter lavari non
potest, non de homine qui natura sua crines ubique non habet, et ideo
immediate valet ablui.

DE BAPTISMO

IO5

enim sint originis foetalis, non tamen sunt pars permanens
infantis sed potius involucrum aut instrumentum transitorium ;
fere certo invalidus si in tertia fiat membrana exteriore foetum
involvente, quia haec oritur ex substantia matris ; invalidus si in
vestibus vel corpore matris (S. Ôff. 21 maii 1671).

3) Ablutio a baptizante : si enim fieret a baptizato, vel
a tertio, vel a sola causa naturali v. g. dum puer labitur
in aquam, falsa forent verba : ego te baptizo. Unde invalidus
est Baptismus in quo pronuntiatur forma sed non ab illo
qui facit ablutionem (S. C. S., 17 nov. 1916).
Valet Baptismus si quis tenet infantem sub aqua cadentem sine
alterius ope vel ab altero iam effusa, quia tenens est sola causa
ablutionis ; quodsi alter intendat vel sciat se infundere aquam
in infantem, Baptismus est dubius quia dubitatur an ille qui tenet
vel ille cuius ope aqua descendit sit causa ablutionis.

125. Ad liceitatem est ille modus ablutionis ser­
vandus qui in usu est apud singulas Ecclesias (can.
758). — Graeci per trinam immersionem baptizant, quam
etiam adhibere possunt dum apud Latinos commorantur ;
at in Ecclesia latina generatim ablutio facienda est per
infusionem trinam in modum crucis peragendam.
Graviter peeçat qui, in Baptismo solemni, modum ablutionis
usualem mutat, vel trinam infusionem non facit. Triplex ablutio
inhonorem SS.Trinitatis ab initio Ecclesiae fuit usitata, ut testa­
tur Didachè, VII, 4.

Articulus III.

De Forma Baptismi.
S. Th. Ill, q. 66, a. 5 et 6.

126. Principium. Forma Baptismi est : Ego te baptizo
in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, aut alia aequivalens (can. 737). — Est certum.
Probatur : 1) Ex verbis Christi, Mt. XXVIÏI, 19, ut intellecta
fuerunt in constanti et perpetua traditione Ecclesiae.
2) Ex praxi Ecclesiae inde ab initio, ut constat ex testimoniis
Didachè VII ; lustini Apol. Ï, 61 ; Tertulliani, de Bapt. 13 ;
adv, Prax. 26; Cypr. ep. 73; Ambrosii, de Myst. IV, 20 ; Au­
gustini, c. Don. VI, 25 ; Const. Apost. VII, 22 ; Can. Ap. can. 49 ;
Can. Hipp., can. 133 ; atque ritualium graecorum et latinorum ;
item Cone, Lat. IV, ç. 1 Firmiter; C. Vien., const, de fide cath. ;

Ιθ6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Flor., pro Arm., et Trid., sess.7,de Bapt., can. 4, licet jd non sit
directe obiectum definitionis.
3) Ratione convenientiae : « Oportet quod in forma Baptismi
exprimatur causa Baptismi. Est autem eius duplex causa : una
quidem principalis, a qua virtutem habet, quae est sancta Tri­
nitas ; alia autem instrumentalis scii, minister, qui tradit exterius
sacramentum. Et ideo oportet in forma Baptismi de utraque fieri
mentionem. Minister autem tangitur, cum dicitur : Ego te baptizo;
causa principalis, cum dicitur : in nomine Patris et Filii et Spiritus
sancti. Unde haec est conveniens forma Baptismi » (a. 5). Quod
certo convenit sacramento initiationis fidei, cuius praecipuum
mysterium est SS. Trinitas.

127. Ad validitatem Baptismi, quinque in forma
sunt exprimenda : persona baptizantis, — actus bapti­
zandi in alterum exercitus, — persona baptizati, — unitas
divinae essentiae, — trinitas personarum sub nominibus
distinctis et, probabiliter, propriis \
i° Persona baptizantis est exprimenda sive explicite, ut
in forma latina, sive implicite saltem, ut in forma graeca :
Baptizatur N. servus Christi, in nomine..., in qua vox :
baptizatur2, ex adiunctis idem valet ac baptizatur a me,
baptizatur hoc meo ministerio, ut explicat S. Thomas,
a. 5, ad i.
Hinc omissio pronominis ego non invalidaret Baptismum in
lingua latina ; in linguis modernis autem videndum an adsit
intentio recte pronuntiandi formam et an actio ministri suffi­
cienter ex adiunctis indicetur ; unde in praxi saepe erit invalidus
Baptismuss.

2° Actus baptizandi quoque est exprimendus, secus
1. A modo loquendi recepto recedit De Smet, o. c., n. 233, dicens ad
validitatem formae sufficere duo, nempe mentionem actionis baptismalis
et invocationem distinctam SS. Trinitatis : non postulatui mentio personae
ministrantis (ego) cum minister ipsa sacramentali operatione satis designa­
tur ; nec mentio personae subiecti (te) quia in ipsa actione baptizandi
certam personam afficiente, sufficienter determinatur subiectum, unde
S. Off. validam decrevit formam Armeniorum in qua talis mentio deside­
ratur : Baptizat (vel : baptizet) nunc manus mea in nomine...— Respon­
demus, cum S, Thoma, a. 5, ad 2, requiri saltem mentionem implicitam
aequivalentem,non solum ex parte materiae sed et ex parte formae ; unde
et in praedicta forma Armeniorum verba : nunc, manus mea sufficienter
indicant subiectum quod manus hic et nunc abluit.
2. Non : baptizetur, ut plures dixerunt, sed id ex confusione ortum
est propter similitudinem cum βαπτίζεται
3. Ita S. C. C. n febr. 1797 validam declaravit, ex intentione profe­
rentis sufficienter clara, formam : < Enfante, te baptise en nom... »
(Aertnijs, Th. Μ., II, n. 49, 2°).

DE BAPTISMO

IO7

forma materiam non determinaret, cum infusio aquae ad
varios fines posset fieri, ut animadvertit S. Thomas, ad 2,
et certo constat ex damnatione prop. 27 ab Alex. VIII1 ;
— et quidem actus in praesenti exercitus, secus tempus
praesens ; baptizo non verificaretur.
Valet Baptismus si qiiis utatur voce synonyma : ego te abluo,
lavo, mergo, tingo, intingo ; — non valet si çxprimatur sola
voluntas baptizandi : ego volo tibi ministrare sacramentum
Baptismi (S. Off. 23 iun. 1840), vel si actio praesens non ex­
primatur : baptizatus est in nomine (S. C. P. F. 27 mart. 1631),
vel si modus ablutionis non significetur sed alius modus vel
solus effectus : ego te mundo, purgo, ungo, tibi ministro sacra­
mentum remissionis peccatorum, etc. ; — dubius est si de hoc
dubitetur : ego pono tibi (super te) aquam Dei (S. Off. 17 febr.
1897) , ego te christianizo seu reddo christianUm23
.

30 Persona baptizati est exprimenda, quia forma circa
certam personam versari debet.
Exprimitur per verbum te vel aliud aequivalens (S. C. P. F.
5 iul. 1631), uti : baptizatur Paulus, metis hic, aut talis (N.)
servus Christi, baptizo dominationem aut maiestatem vestram,
vel : baptizo vos, si sint plures.

40 Unitas divinae essentiae exprimitur verbis : in nomine.
Hinc invalidus foret Baptismus si quis diceret : ip nominibus,
vel simpliciter : in... aut cum Patre..., aut ex parte Patris... ; —
vel : in nomine Patris et Filii, et gratia Spiritus sancti ; — vel :
in nomine Patris per Filium in Spiritu sancto; — dubius si : in
virtute, maiestate, auctoritate Patris..., vel : in uno Deo Patre,
Filio, Spiritu sancto ; — vel : nomine sine in ’. Hisce in casibus,
vel non sufficienter essentia Dei aut eius unitas exprimitur, vel
saltem id incertum est
Ambiguae sunt formae : cum nomine, in nomen (op den naatn) ;

1. « Valuit aliquando Baptismus sub hac forma collatus : In nomine
Patris... praetermissis : Ego te baptizo ». — Item Alex., III, c. 1, III, 42 :
« Si quis puerum in aqua immerserit in nomine P... et non dixerit : ego
te baptizo in nomine..., non est puer baptizatus ».
2. Per se significat effectum Baptismi, sed usu loquendi vox in quibus­
dam linguis Significat actionem sacramentalem scii, ablutionem sacramentalem : baptizo. Ita pro lingua Slavonics, uti scimus ex approbatione
ritualis slavonici (anno 1894).
3. Hanc ultimam aliqui dixenmt ambiguam, propter decretum
S. C. C., 12 sept. 1801, allegatum a N. Revue Théol.,X.K (1868), p.113.
At animadvertit Lehmkuhl (Th. Μ., II, n. 89, nota 1) ita esse ex usu
linguae italae vel etruscae, quo consueverunt supprimere litteram i ante
m et n, ita ut n’ nome omnino sit : in nome 5 quare minime constat id
etiam valere in latina aliave lingua.

Ιθ8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Patris maioris, Filii minoris ; in nomine Patris, in nomine Filii,
in nomine Spiritus sancti ; vel : ego te baptizo in nomine Patris,
ego te baptizo in nomine Filii, ego te baptizo in nomine Spiritus
sancti ; unde eorum validitas pendet ex intentione proferentis,
et sic intelligenda sunt decreta romana quae loquuntur de primo
et ultimo casu1. Item locutiones aliquatenus corruptae, ut in
nomine Patris et Filiae, in nomine Patrias et Filias, et forma :
in nomine Dei Patris, et Dei Filii, et Dei Spiritus sancti, quam
tamen aliqui ut dubiam habent. Similiter forma cui additur :
et B. Μ. V., vel : in nomine B. Μ. V., quia ex intentione pendet,
an ipsi B. Virgini idem nomen tribuatur ac Deo ; quodsi quis
diceret : in nomine B. Μ. V., et Patris..., esset ad minus dubia,
si non invalida.

5° Trinitas personarum est exprimenda
a) sub nominibus distinctis.
Hinc invalidus est Baptismus collatus in nomine lesu, Dei,
Dei unius et trini, SS. Trinitatis, trium personarum, in nomine
Paternitatis, Filiationis et Spirationis, in nomine matris, filii...
Omissio prioris verbi et non reddit formam invalidam (S. C. C.
12 sept. 1801) ; duplicis et, non repetito verbo : in nomine, reddit
dubiam; secundi verbi et reddit ambiguam, unde validitas pendet
ex intentione proferentis (S. C. C. 12 maii 1753), at secundum
alios tunc est dubia1.

b) probabiliter etiam sub nominibus propriis.
Unde dubius erit Baptismus collatus in nomine genitoris vel
ingeniti, geniti et procedentis, spirati vel doni ; — creatoris,
redemptoris et sanctificatoris ; — omnipotentis, sapientis et
boni ; — Patris, Christi lesu et Spiritus sancti ; rae, 2ae, 3“
personae SS. Trinitatis ;—Patris et Filii et Spiritus, omittendo:
sancti.

128. Ad liceitatem requiritur ut forma adhibeatur
ut in rituali indicatur propriae Ecclesiae ; nam unus­
quisque ritum suum sequi debet (can. 733, § 2 ; Rit. rom
tit. 2, c. i, η. 9).
luxta rituale romanum forma est : N. ego te baptizo in nomine
Patris, et Filii, ef Spiritus sancti, omisso Arnen (ita S. C. R.
9 iun. 1853), qua voce olim populus vel clerus praesens respon­
debat sacerdoti ministranti. Graeci e contra dicunt : Baptizatur
N. servus Christi in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Arnen.
Parva mutatio, transpositio, additio vel omissio, quae sensum

i. De sensu ultimi decreti non omnino concordant. Cfr. Lehmkuhl,
1. c. nota 3.

DE BAPTISMO

IO9

relinquit, per se est peccatum veniale ; notabilis mutatio etiam
relinquens sensum est peccatum grave, v. g. si sacerdos latinus
uteretur forma graeça aut vice versa.

129· Animadversiones. — 1. Forma pronuntianda est
simul cum infusione aquae, non solum moraliter, ita ut una
alteri immediate succedat, sed etiam physice. Sic non solum ad
liceitatem, sed etiam probabiliter ad validitatem, ita ut saltem
partialiter pronuntietur forma durante ablutione. Quod in praxi
omnino est tenendum, quia in dubio de valore sacramenti
faciendum est id quod est tutius (n. 14).
2. Ôlim disputatum est de validitate Baptismi collati in
nomine lesu aut Christi, ob quasdam locutiones Scripturae
(Rom. VI, 3 i Act. II, 38; VIII, 12, 16 ; X, 48 ; XIX, 5). Quem
plures, ut P. Lombardus et Caietanus existimarunt omnibus
temporibus validum1; alii autem ut S. Bonaventura, S. Thomas,
Scorns, dixerunt ex speciali dispensatione aut ex instinctu Spiri­
tus sancti factum fuisse ut solo tempore apostolico ita posset
valide conferri.
Prima sententia contradicit universae et antiquissimae traditioni,
unde iussu Pii V fuit expuncta ex operibus Caietani. Altera
sententia videtur improbabilis. Nunc enim meliores interpretes
Scripturae putant verba « in nomine lesu » non exprimere
formulam liturgicam seu ritualem Baptismi, sed esse formulam
iuridicam, quae indicat Baptismi indolem : illum scii, a Christo
institutum et eius auctoritate ac potestate ministratum, ab aliis
baptismatibus ludaeorum et nominatim a baptismate Iohannis
distinctum, quo homines Christo incorporantur et quem susci­
piunt ad professionem hominis lesu. Ipsae quoque Scripturae
hanc interpretationem innuunt (Act. XIX, 2-3) : cum enim
S.Paulus discipulos Ephesinos reperiit in ignorantia Spiritus sancti,
ab ipsis quaerit : « in quo ergo baptizati estis ? », ita insinuans
mentionem fieri de Spiritu sancto in ipsa collatione Baptismi.
3. Quidam auctores moderni Baptismum antiquitus quandoque
absque forma ministratum fuisse opinati sunt, quia in pluribus
Baptismi descriptionibus forma non memoratur. Sed argumentum
negativum nihil probat, quia sufficientia sunt documenta et
antiquissima in quibus explicita fit mentio verborum formae.
QUAESTIO SECUNDA.

DE EFFECTIBUS BAPTISMIS. Th. Ill, q. 69, et q. 66, a. 9.

130. Effectus sacramenti Baptismi, etiam in infan­
tibus, est regeneratio et renovatio in vita spirituali seu
I. Allegant responsum Nicolai I ad Bulgares. At non agitur de actu
infallibili, atque insuper de sensu illius disputatur. Cfr. Van Noort,
o. c., n. 189.

IIO

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nativitas ad novam vitam supernaturalem, qua homo
configuratur morti et resurrectioni Christi, et ideo a) mori­
tur peccato, et b) vivit Deo. Quod Scripturae praedicant :
primum in Act. II, 38 ; XXII, 16 ; I Cor. VI, 9-11 ; Rom.
VI, 3-6 ; alterum in Ioh. III, 5-6 ; Tit. III, 5 ; Rom. VI,
4-11 ; atque Patres id ab initio celebrant. Unde Baptismus :
A. negative : In omnibus non ponentibus obicem,
removet omne peccatum, et ideo causât
1) remissionem peccati originalis, ad quod principaliter
institutus est ;
2) remissionem omnis peccati actualis, si quid commise­
rint, sive mortalis sive etiam venialis ;
3) remissionem omnis poenae peccato debitae, non
soluin aeternae sed et temporalis, ita ut baptizatus statim
post mortem intret in gloriam ;
4) consequenter apertionem ianuae regni coelestis, a
quo impedimur reatu culpae et poenae.
Est de fide ex C. Trid., sess. 5, can. 5 et sess. 6, c. 7 et 14, quo
confirmatur Flor., deer, pro Arm.
Quodsi aliquis ponat obicem, obice per poenitentiam remoto,
effectus praedictos consequitur (q. 69, à. 10), ita quod Poenitentia
prius agat ut removens prohibens, Baptismus prius ut causa
gratiae (ad 2) ; et ideo si quis propter obicem nondum consecutus
sit quemdam effectum, ut remissionem peccati venialis, vi
Baptismi remittetur postea simul cum poena debita, quando scii,
retractat culpam, sive in hac vita, sive saltem in primo instanti
post mortem.

B. positive : Non ponentibus obicem confert gratiam, ut
est de fide ex definitione C. Trid., sess. 5, can. 5 et sess. 7,
can. 6 ; quod si obex adsit, Baptismus conferet gratiam eo
momento quo obex postea per poenitentiam removebitur :
1) gratiam habitualem gratum facientem, sine qua,
iuxta fidem, non habetur remissio peccati, ut scimus ex
doctrina de justificatione et gratia ;
2) omnes virtutes infusas et dona Spiritus sancti, quae
secundum doctrinam certam simul infunduntur cum gratia ;
3) gratiam specialem sacramentalem, nempe ad exer­
cendam fidem et ducendam vitam christianam, ut dictum
est n. 36 ;
4) ius ad gratias actuales, ad hunc finem necessarias,
durante vita consequendas.

DE BAPTISMO

III

C. denique : Omnes qui valide recipiunt, consecrat et
signat charactere indelebili, quod fide est credendum ex
C. Trid., sess. 7, can. 9 : ita homo incorporatur Christo et,
saltem iure et debito, fit discipulus Christi ac membrum
Ecclesiae (n. 66).
Hic effectus etiam producitur in illis qui ponunt obstaculum
gratiae. Insuper facit ut baptizatus jurisdictioni Ecclesiae in
perpetuum subiiciatur : ita Trid., sess. 7 de Bapt,, can. 8 et 14,
et Codex iuris, can. 87.

131. Animadversio. — Licet Baptismus non auferat
statim poenalitates praesentis vitae, eius virtute tamen
amittunt rationem poenae, atque auferentur a iustis in
resurrectione. Ita S. Thomas, a. 3 :
« Baptismus habet virtutem auferendi poenalitates praesentis
vitae, non tamen eas aufert in praesenti vita ; sed eius virtute
auferentur a iustis in resurrectione... Et hoc rationabiliter :
i° quidem quia per Baptismum homo incorporatur Christo et
efficitur membrum eius... Et ideo conveniens est ut id agatur in
membro incorporato quod est actum in capite. Christus autem
a principio suae conceptionis fuit plenus gratia et veritate ;
habuit tamen corpus passibile, quod post passionem et mortem
est ad vitam gloriosam resuscitatum. Unde et Christianus in
Baptismo gratiam consequitur quantum ad animam ; habet
tamen corpus passibile, in quo pro Christo possit pati ; sed
tandem resuscitabitur ad impassibilem vitam ; ut Apostolus
dicit... (Rom. VIII, 11 et 17); 20 hoc est conveniens propter
spirituale exercitium, ut videlicet contra concupiscentiam et alias
passibilitates pugnans homo, victoriae coronam acciperet...
3° hoc fuit conveniens, ne homines ad Baptismum accederent
propter impossibilitatem praesentis vitae, çt non propter gloriam
vitae aeternae... (I Cor. XV, 19) ».

132. Corollarium : Sacramentum Baptismi iterari
non potest ; ut definivit C. Trid., sess. 7, De Sacr.,
can. 9, et De Bapt., can. 11 et 13. Quod quadruplici ratione
ostendit S. Thomas, q. 66, a. 9 :
« 1° Quia Baptismus est quaedam spiritualis regeneratio, prout
scii, aliquis moritur veteri vitae, et incipit novam vitam agere...
Unius autem non est nisi una generatio. Et ideo non potest
Baptismus iterari, sicut nec carnalis generatio...
2° Quia in morte Christi baptizamur, per quam morimur
peccato, et resurgimus in novitate vitae. Christus autem semel
tantum mortuus est. Et ideo Baptismus iterari non debet...
3° Quia Baptismus imprimit characterem qui est indelebilis,

112

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et cum quadam consecratione datur. Unde sicut aliae conse­
crationes non iterantur in Ecclesia, ita nec Baptismus...
4Q Quia Baptismus principaliter datur contra originale pecca­
tum. Et ideo sicut originale pecçatum non iteratur, ita nec etiam
Baptismus... »

QUAESTIO TERTIA.

DE BAPTISMI NECESSITATE.
S. Th. Ill, q. 68, a. i et 2 ; q. 66, a. 11 et 12.

133. Principium I. Post promulgatum Evangelium
ex positiva Dei ordinatione Sacramentum Baptismi
omnibus hominibus per se et ordinario necessarium
est necessitate medii ad salutem ; adultis vero etiam
necessarium est necessitate praecepti naturalis et divini,
cum medium illud ab iis suscipi debeat voluntarie. — Est
de fide.
Probatur: Pro adultis ex verbis Christi, Mt. XXVIII, 19 et
Mc. XVI, 16 ; pro omnibus, etiam pueris, ex Ioh. III, 5-6 :
Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto..., quae verba
affirmant Baptismum esse conditionem sine qua non vitae
spiritualis ; quod ita esse, etiam pro pueris, intellexit Ecclesia.
Uti constat ex perpetua traditione ; et ex C. Flor., decr. pro
Arm. et pro lac. ; et ex definitione Trid., sess. 7, can. 5, sess. 5,
can. 5, et sess. 6, c. 4 (can. 737, § 1).
Necessitatem Baptismi tamquam medii negant Pelagiani
peccatum reficientes originale, et Protestantes tenentes solam
fidem sufficere ; pro pueris Lutherani id dicunt necessarium,
e contra Calvinistae, licet id habeant ut ritum introductionis in
Ecclesiam ; Baptistae negant validitatem Baptismi in infantibus.
Modernistae plures necessitatem Baptismi ortam dicunt ex lege
ecclesiastica (prop. 43).

134. Principium II. Sacramentum Baptismi extra­
ordinarie aut per accidens suppleri potest per bap­
tismum sanguinis seu martyrium, vel per baptis­
mum flaminis seu actum charitatis vel contritionis
perfectae cum voto saltem implicito ipsius sacra­
menti. — Certum est ex traditione Ecclesiae.
Probatur: A. Baptismus sanguinis est martyrium, seu mors
inflicta et tolerata pro Christo, pro vera fide aut alia virtute
Christiana.

DE BAPTISMO

113

Vices gerit sacramenti, uti constat ex verbis Christi, Mt. X,
32, 39 ; Le. IX, 24 ; etiam in pueris, quod patet ex eo quod inno­
centes ab Herode occisos semper Ecclesia ut martyres coluit,
« qui non loquendo sed moriendo confessi sunt ». Quod omnino
est convenientissimum : cum enim sacramenta ex passione Christi
eiusque meritis efficaciam habeant, oportet ut realis imitatio
passionis Christi, qua homo maxime configuratur Christo, appli­
cationem meritorum passionis et effectum sacramenti obtineat
(q. 66, a. 11).
B. Baptismus flaminis1 seu desiderii, qui ita non vocatur quia
adest desiderium Baptismi, cum in aliis adultorum baptismis
etiam adsit, sed quia Baptismi non adest nisi desiderium : est
actus charitatis vel contritionis Charitate perfectae, qui desiderium
seu Votum Baptismi saltem implicite includit, in voluntate faciendi
omnia quae Deus sub gravi praecipit et adhibendi omnia media
necessaria salutis, inter quae primum est Baptismus ; « in quantum,
ait S. Thqmas, q. 66, a. 11, alicuius cor per Spiritum sanctum
movetur ad credendum et diligendum Deum, et poenitendum
de peccatis ».
Vices gerit sacramenti in adultis, quia, cum sacramenta virtutem
habeant a Spiritu sancto ut a causa prima, potest aliquis per
virtutem Spiritus sancti consequi effectum, non solum sine
Baptismo aquae sed etiam sine baptismo sanguinis. Uti constat
assertis omnino generalibus de dilectione Dei (Ioh. XIV, 23)
et de poenitentia (Ez. XVIII, 21), quae comprobantur facto
Cornelii in quem, antequam baptizatus fuerit, visibiliter descendit
Spiritus sanctus (Act. X, 33, 44) ; item ex C. Trid., sess. 6, c. 4,
et ex doctrina de iustificatione ex opere operantis, i. e. actu chari­
tatis et perfectae contritionis, quae demonstratur in tr. de gratia,
et eruitur ex damn. prop. 30 Baii.
Cum autem votum sacramenti requiratur, sequitur illos qui
baptismo flaminis aut sanguinis fuerunt iustificati, manere obli­
gatos ad sacramentum Baptismi, data opportunitate, recipiendum ;
unde esset baptizandus qui in odium fidei iam lethaliter vulne­
ratus, aliquot adhuc instantibus vivere pergeret.

135. Corollarium. — Triplex est Baptismus : fluminis,
flaminis et sanguinis.
1. Baptismus fluminis vel aquae, nempe sacramentum Baptismi
est signum externum caeremoniale : ritus sacer a Christo institutus
et nomine eius ministratus, ut sit eius instrumentum in remis­
sionem peccatorum et insertionem in Ecclesia. lustificat ex opere
operato cum sola attritione, imprimit characterem et remittit
omnes poenas peccatis debitas, ut supra explicatum est n. 130.
2. Baptismus flaminis vel desiderii : est actus charitatis vel
contritionis charitate perfectae. Non est sacramentum, quia
non est signum externum, nec proinde characterem imprimit ;
unde post talem baptismum remanet obligatio recipiendi sacra-

i. Ista denominatio in usu est ab initio saec. XIII.
Summa Theologiae Moralis III. — 8

114

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

mentum Baptismi. lustificat ex opere operantis, et ordinario
non remittit omnes poenas.
3. Baptismus sanguinis seu martyrium. Non est sacramentum,
quia non est signum caeremoniale sacrum seu ritus a Christo
institutus, qui nomine eius ministratur ut sit eius instrumentum
ad sanctificationem ; unde non imprimit characterem. lustificat
quasi ex opere operato, non active scii, sed passive, cum sola
attritione, et in ipso remittuntur omnes poenae peccatis debitae.
Praestat aliis propter maiorem et perfectiorem conformitatem
cum Christo, et ideo maiorem gratiam in eo Deus largitur
(q. 66, a. 12).
Ne existimes ad Baptismum sanguinis non sufficere attritionem,
sed requiri dispositionem charitatis secundum illud I Cor. XIII,
3. — Nam a) martyrio in debita dispositione sine obice suscepto,
eo ipso obtinetur charitas ; b) requiritur charitas ad hoc quod
martyrium non solum sit medium iustificationis, sed etiam
opus meritorium, et in hoc sensu videtur loqui apostolus.

QUAESTIO QUARTA.

DE MINISTRO BAPTISMI.
S. Th. Ill, q. 67.

136. Notiones, — Minister alius est ordinarius qui vi
ordinis suscepti primario deputatur ad Baptismum con­
ferendum, alius extraordinarius qui vi ordinis tantum ad
id deputatur secundario, primario autem ad assistendum
ministro ordinis altioris ; — alius legitimus qui ad bapti­
zandum insuper habet debitam licentiam, alius illegitimus
qui hanc licentiam non habet ; — alius est minister Baptismi
solemnis, qui ministratur servatis Omnibus ritibus et
caeremoniis quae in rituali praecipiuntur, alius minister
Baptismi non solemnis seu privati qui sine omnibus
caeremoniis confertur (can. 737, § 2).
137. Principium I. Minister ordinarius Baptismi est
omnis et solus sacerdos, ut ait C. Flor., deer, pro Arm.
Cum collatio Baptismi sit actus pastoris, atque ea baptizatus
Ecclesiae etiam particulari aggregatur, aggregationem vero
facere pertinet ad illum qui iurisdictionem in illa Ecclesia
habet; hinc facultas baptizandi solemniter reservatur
parocho et Ordinario loci, et alius sacerdos non potest sua

DE BAPTISMO

115

potestate legitime uti nisi licentiam obtinuerit a parocho
vel loci Ordinario ; quâe tamen licentia in casu necessitatis
legitime praesumitur etiam pro Baptismo solemni (can,
738, § i)·
Hinc 1) Ordinarius loci et parochus ius reservatum habent
baptizandi per se vel per delegatum omnes qui in suo territorio
domicilium vel quasi-domicilium habent, atque etiam vagos, dum
actu in territorio commorantur.
2) Peregrinos per se baptizare non possunt, quia isti non sunt
subditi, et ideo ad propriam parochiam sunt deferendi ; nisi id
facile et sine mora fieri non possit : tunc enim quilibet parochus
in cuius paroecia sunt eos solemniter baptizare potest (can.
738, § 2) ; uti saepe accidere potest si mater in sanatorio parturit.
3) Extra territorium suum non possunt baptizare, ne suos
quidem subditos, sine debita licentia parochi vel Ordinarii
loci (can. 739).
4) Adultorum baptismus, ubi commode fieri possit, ad loci
Ordinarium deferatur, ut, si voluerit, solemnius conferatur
(can. 744).
5) Peccant parentes qui, extra casum necessitatis vel sine
licentia parochi, prolem deferunt ad alienos sacerdotes, quia ius
proprii parochi violant ; item sacerdotes qui, extra casum neces­
sitatis, eam baptizant sine facultate ordinaria vel delegata, et
quidem per se graviter, licet saepius in diversis adiunctis gravis
culpa abesse possit.

138. Principium II. Minister extraordinarius Bap­
tismi solemnis est diaconus ; qui tamen sua potestate
uti non potest sine licentia parochi vel Ordinarii loci, quae
non est concedenda nisi iusta de causa. Causa sufficiens
censetur si parochus abest vel aegrotat, vel si concione
habenda aut audiendis confessionibus sit occupatus. Ubi
necessitas urget, licentia legitime praesumitur (can. 741).
Diaconus solemniter baptizans : 1) omnes ritus et caeremonias
adhibere potest aç debet ; 2) at salem et aquam benedicere
nequit ; unde deficiente sale benedicto, omittat caeremoniam
cum oratione adiuncta (S. R. C. 10 febr. 1888) ; 3) si sine
parochi vel Ordinarii loci licentia baptizat, peccat et quidem
per se graviter ; sed irregularitatem non contrahit, quia non
usurpat ordinem.

139. Principium III. Minister extraordinarius Bap­
tismi privati est quilibet homo ratione utens, sive
vir, sive mulier, sive catholicus, sive haereticus aut schis­
maticus, sive fidelis, sive infidelis, qui semper valide, licite

'I

I

!

Il6

J

vero in mortis periculo et deficiente ministro ordinario,
baptizat (can. 742) ; uti certo constat ex doctrina et praxi
Ecclesiae, imo est de fide ex C. Lat. IV, cap. Firmiter;
C.Flor., et ex Trid., sess. 7, can. 4 definiente Baptismum
ab haereticis debito modo collatum esse verum Baptismum.

V

I

'
I'
I
(
1
l'
I
1

i

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

De quo notetur :
i° Casus necessitatis est in solo periculo mortis ; non autem
si sacerdos ob distantiam, intemperiem vel infirmitatem haberi
non possit nisi post diuturnum tempus. Sufficit autem probabile
periculum mortis, imo fundatus timpr, qui in missionibus ob
diversa adiuncta facilius admitti potest (S. R. C,, to febr. 1888).
2° In Baptismo privato est ordo inter ministros servandus :
< si adsit sacerdos, diacono praeferatur, diaconus subdiacono,
clericus laico et vir feminae, nisi pudoris gratia deceat feminam
potius quam virum baptizare, vel nisi femina noverit melius
formam et modum baptizandi », ait Rituale, tit. 2, c. 1, n. 16, et
firmatur can. 742, § 2. Quae regula intelligenda est de ministris
catholicis, ita quod :
a) quilibet fidelis non excommunicatus praeferendus sit
cuilibet haeretico etiam sacerdoti ;
b) fidelis etiam praeferendus sit clerico censurato post sen­
tentiam declaratoriam vel condemnatoriam (S. O., 20 aug. 1671) ;
c) femina extranea praeferatur patri infantis, nam, ait rituale,
< patri aut matri suam prolem baptizare non licet, praeterquam
in mortis periculo, quando alius praesto non est qui baptizet ·
(can. 742, § 3) : ita ne duplex paternitas in eadem persona cumu­
letur.
3° Graviter peccat ille qui contra praedictum ordinem baptizat
praesente sacerdote non prohibito ; nec potest sacerdos iure suo
cedere nisi ratione decentiae v. g. ad baptizandum foetum in
utero matris. Item grave erit si infidelis, haereticus, schismati­
cus, excommunicatus vitandus sine necessitate praeferatur catho­
lico etiam laico. In aliis casibus hunc ordinem praetervertere,
probabiliter est tantum veniale.

140. Principium IV. Plures ministri, quorum singuli
totum signum sacramentale ponunt independenter
ab actione et intentione aliorum, baptizant valide,
quamvis non licite. Tunc enim singuli sunt causa totius
sacramenti, ac proinde agunt ut ministri Christi qui
singulis dçdit potestatem totum sacramentum conficiendi
independenter ab aliis ; — e contra si agerent ut causae
partiales et inadaequatae quae vires ad invicem conferre
debent et ab invicem sunt dependentes, quia sic non
agerent ministrum Christi sed ut causa communis et
simul tanea.

DE BAPTISMO

117

Hinc dato quod duo baptizent :
i° Si uterque intendat baptizare non per seipsum solum sed
coniunctim cum altero seu dependenter ab actione et intentione
alterius, tunc neuter baptizat, quia non possunt plures ministri
tamquam causae partiales ad sacramentum concurrere.
20 A fortiori si unus ablueret et alter formam proferret.
3° Si vero uterque intendat baptizare divisim seu independenter
ab intentione alterius, tunc qui prius absolvit materiam et formam,
valide baptizat, alter invalide ; — si uterque simul absolvat,
uterque baptizat, at « non traderent aliud et aliud sacramentum,
sed Christus, qui est unUs interius baptizans, unum sacramentum
conferret » (a. 6).
4° Si una simul dicant : nos te baptizamus, intelligendo se ut
partiales causas convenire ad unum Baptismum conferendum,
ut naturalior est sensus verborum, invalide baptizant quia es­
sentialiter mutant sensum formae (a. 6) ; — e contra valide, si
singuli id dicerent tamquam causae totales et independentes.

141. Animadversiones. — I. In Baptismo necessitatis
adhibeantur, quantum fieri potest, duo testes vel saltem unus,
quibus Baptismi collatio probari possit (can. 742, § 1).
2. Curet parochus ut fideles, praesertim obstetrices, medici
et chirurgi, rectum baptizandi modum pro casu necessitatis
probe ediscant (Rit. tit. 2, c. 1, n. 13 ; can. 743). Quae obligatio
est gravis.

3. Cum parocho judicandum occurrit de valore Baptismi privati,
praestat prius personam baptizantem, deinde testes, separatim
interrogare. Examinare autem oportet :
a) quis baptiza verit et in quibusnam adi unctis : si enim
Baptismum contulit persona quae anxia, perturbata et perplexa
esse solet, vel si Baptismus collatus fuit a prudenti, at in adiunctis
difficilioribus, in quibus ob repentini casus periculum omnia
festinanter et perturbate agenda erant, facilius est dubitandi
locus ;
b) quam formam pronuntiaverit, an integre, an vocaliter et
non solum mente ;
c) quam et quantam aquam et ubi effuderit ;
d) num simul formam protulerit et abluerit ;
e) quam intentionem habuerit : nonnunquam enim obstetrices
quaedam sacramentum conferunt sub conditione de futuro : si
morieris, si non poteris ad ecclesiam deferri, si non poteris nasci,
etc., quae reddit sacramentum invalidum. Inquisitio tamen
praecipue erit de materia et forma, quia recta intentio praesumitur
nisi specialis sit ratio dubitandi.
Generarim expedit ut parochus, antequam ponat quaestiones
determinatas, personam quae baptizavit inducat ad narrandum
quomodo egerit.

Il8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUAESTIO QUINTA.

DE SUBIECTO BAPTISMI,
S, Th. Ill, q. 68, a. i.

142. Subiectum Baptismi est omnis et solus homo
viator, nondum baptizatus, sive infans sive adultus (can.
745, §1). — Dicitur :
1) omnis homo, quia Baptismus est necessarius omnibus
hominibus necessitate medii ad salutem seu finem ultimum
vitae aeternae (n. 133); unde omnis homo est baptizandus,
etiam qui iam iustificatus sit ex opere operantis per Bap­
tismum flaminis, aut miraculose formatus esset et peccatum
originale non contraxisset ;
2) solus homo viator, quia sacramenta conveniunt homi­
nibus viatoribus, non autem angelis aut animabus sepa­
ratis (n. 91) ;
3) nondum baptizatus, quia Baptismus nec licite nec
valide iterari potest, cum imprimat characterem indele­
bilem ;
4) sive infans, qui usum rationis nondum habet, sive
adultus, qui usum rationis sufficientem adeptus est. Porro
in adultis, ad validitatem requiritur intentio saltem habi­
tualis et implicita, ad liçeitatem insuper aliae plures
dispositiones ; — in pueris vero nulla requiritur dispositio,
et similiter in perpetuo amentibus qui nunquam rationis
usum habuerunt, quia in eo aequiparantur pueris.
Hinc can. 745, § 2 : « i° Parvulorum seu infantium
nomine veniunt... qui nondum rationis usum adepti sunt,
eisdemque accensentur amentes ab infantia, in quavis
aetate constituti ;
20 Adulti autem censentur, qui rationis usu fruuntur,
idque satis est ut suo quisque animi inotu Baptismum
petat et ad illum admittatur. »
In specie dicendum venit de baptizandis adultis, pueris,
filiis acatholicorum, nonnatis, abortivis, monstris, atque
dubie baptizatis rebaptizandis.

DE BAPTISMO

119

Articulus I.

De Baptizandis

Adultis.

S. Th. Ill, q. 68, a, 3, 8 et 12.

143. Principium I. Adulti tenentur Baptismum
petere et recipere quamprimum possunt moraliter
i. e. digne et commode. — Homo enim tota vita debet se
convertere et tendere ad Deum finem supernaturalem
secundum modum a Deo praescriptum, i. e. in vera eius
Ecclesia visibili. Atqui Baptismus est medium ordinarium
per se necessarium ut homo se perfecte convertat ad
Deum finem supernaturalem (n. 133-134), estque medium
omnino necessarium ut ingrediatur veram Ecclesiam. Ergo
homo tenetur Baptjsmum recipere quamprimum moraliter
possit, et non potest differre de die in diem (Cfr. C. Trid.,
sess. 7, can. 12).
Curn autem Baptismus quantum ad effectum principalem
possit suppleri per votum, adultis non omnino statim est confe­
rendus, sed oportet, probationis causa, « differre usque ad aliquod
certum tempus, r° quidem propter cautelam Ecclesiae ne deci­
piatur, sacramentum ficte accedentibus conferens ; 20 ad utili­
tatem eorum qui baptizantur, quia aliquo temporis spatio
indigent, ad hoc quod plene instruantur de fide et exercitentur
in his quae pertinent ad vitam Christianam ; 30 ...ad quamdam
reverentiam sacramenti, dum in solemnitatibus praecipuis, scii.
Paschae et Pentecostes, homines ad Baptismum admittuntur, et
ita devotius sacramentum suscipiunt ».
« Haec tamen dilatio est praetermittenda duplici ratione :
i° quidem quando illi qui sunt baptizandi apparent perfecte
instructi in fide et ad Baptismum idonei, sicut Philippus statim
baptizavit eunuchum (Act. VH!), et Petrus Cornelium et eos
qui cum eo erant (Act. X) ; 20 propter infirmitatem aut aliquod
periculum mortis... Peccat autem qui ultra tempus institutum
ab Ecclesia differat accipere Baptismum, nisi ex causa necessaria,
et licentia praelatorum Ecclesiae » (a. 3).
Peccatum est ex genere suo grave, et ideo peccat mortaliter
non solum ille qui ex contemptu sed etiam qui ex negligéntia
differt sine rationabili causa ; non solum qui differt usque ad
finem vitae, quod graviter reprehenderunt Patres, sed etiam qui
per notabile tempus : ad quod prudenter aestimandum, in praxi
attendenda sunt adiuncta, imprimis dilationis causa (Suppi,
q. 6, a· 5)·
Necessitas autem aliquantum differendi esse potest : instructio
in religione perficienda, grave malum hic et nunc vitandum,
gravissima persecutio timenda, ut si minorennis a patre e domo

120

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

eiiceretur et ita ad miseriam reduceretur. Attamen tunc fides
et Baptismus flaminis statim suscipi debent.

144. Principium II. In adultis, praeter voluntatem
recipiendi Baptismum, regulariter requiritur debita
instructio de mysteriis fidei atque dolor de peccatis.
— Ut dicit can. 752, § 1 : « Adultus, nisi sciens et volens
probeque instructus, ne baptizetur ; insuper admonendus
ut de peccatis suis doleat ».
Itaque : i° Ad validitatem sacramenti et impressionem cha­
racteris, requiritur intentio seu positiva voluntas, saltent habi­
tualis et implicita, recipiendi Baptismum (a. 7), et non sufficit
generalis voluntas salutis (n. 93).
2° Ad liceitatem et ad consequendam sacramenti gratiam,
requiruntur tamquam dispositiones (C. Trid., sess. 6, c. 6) :
a) assensus fidei, et ideo instructio in praecipuis mysteriis, etiam
SS. Trinitatis et Incarnationis (S. O., 25 ian. et 10 maii 1703),
et exercitatio in obligationibus vitae christianae ; sine qua fide
ceteroquin impossibilis est dolor supernaturalis et remissio
peccatorum (a. 8) ;
b) motus spei in vitam aeternam, atque in gratiam et remis­
sionem peccatorum in Baptismo obtinendas ; sine qua spe nec
possibilis est dolor de peccatis ;
c) vera et sincera attritio supernaturalis et appretiative summa
de omnibus peccatis propriis, saltem mortalibus, ad minus
habitualis i. e. habita et non retractata. Peccatoribus ergo qui
habent propositum persistendi in peccato non est sacramentum
conferendum : « i° quia per Baptismum homines Christo in­
corporantur... ; quamdiu autem aliquis habet voluntatem
peccandi, non potest esse Christo coniunctus... 20 quia in ope­
ribus Christi et Ecclesiae nihil debet fieri frustra ; frustra autem
est quod non pertingit ad finem ad quem est ordinatum : nullus
autem habens voluntatem peccandi simul potest a peccato
mundari... 30 quia in sacramentalibus signis non debet esse
aliqua falsitas : est signum falsum cui res significata non respon­
det ; ex hoc autem quod aliquis lavandum se praebet per Baptis­
mum, significatur quod se disponit ad interiorem ablutionem,
quod non contingit de eo qui habet propositum persistendi in
peccato » (a. 4).
Non tamen imponenda sunt opera satisfactoria baptizandis,
quia Baptismus liberat ab omni poena (a. 5) ; nec specialis con­
fessio exterior peccatorum sacerdoti facienda, sed sufficit interior,
et illa generalis quam faciunt abrenuntiando Satanae et omnibus
eius pompis et operibus. « Si qui tamen baptizandi ex devotione
sua peccata confiteri vellent, esset eorum confessio audienda,
non ad hoc quod eis satisfactio imponeretur, sed ad hoc quod
contra peccata consueta eis spiritualis informatio vitae traderetur»
(a. 6).

DE BAPTISMO

121

145. Principium III. In casu necessitatis sufficit in
adulto ut aliquo modo ostendat praecipuis fidei
mysteriis assensum praebere serioque promittat se
Christianae religionis mandata servaturum ; — imo
si in periculo mortis nec sacramentum petere queat,
baptizandus est absolute si certo, sub conditione si
aliquo probabili modo intentionem illud suscipiendi
manifestaverit. — Ita iuxta can. 752, § 2 et 3.
Si nullo modo manifestaverit voluntatem suscipiendi, Bap­
tismus ipsi conferri non poterit. Si vero postea convaluerit, erit
instructio eius complenda ; et si dubium de valore Baptismi
collati maneat (ob intentionem v. g. mere praesumptam), sub
conditione rursus erit baptizandus.

146. Corollaria. — 1. Amentes et furiosi non sunt
baptizandi, nisi tales a nativitate Vel ante adeptum rationis
usum fuerint : tunc enim baptizandi sunt ut infantes
(can. 754, § 1) quibus aequiparantur (can. 745, § 2).
Qui autem usum rationis habuerunt, tractandi sunt ut
adulti (a. 12). Unde a) si lucida habeant intervalla, dum
mentis compotes sunt, baptizentur si velint ; b) praeterea
imminente mortis periculo baptizandi sunt, si, antequam
insanirent, suscipiendi Baptismi desiderium ostenderint
(can. 754, § 2 et 3).
Quae etiam valent de iis qui lethargo aut phrenesi laborant :
vigilantes tantum et volentes baptizandi sunt ; at si periculum
môrtis impendeat, baptizandi sunt si ante lethargiam aut piirenesin
desiderium suscipiendi Baptismum habuerint (ib. § 4).

2. Dubie amentes et dubie adulti per se non sunt bapti­
zandi, sed Baptismus differendus donec plenius sint evo­
luti ; in casu necessitatis si expectare sit impossibile, bapti­
zentur, sub conditione (S. O. 18 iul. 1892).
Articulus II.

De Baptizandis Pueris.
S. Th. IIÏ, q. 68, a. 3 et 9.

147. Principium I. Infantes capaces sunt Baptismi. —
Est de fide uti constat ex prof. fid. ab Innocentio III

122

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

imposita Waldensibus, ex C. Lat. IV, cap. Firmiter,Vien.,
et Trid., sess. 7 de Bapt., can. 13 contra Anabaptistas,
et ex tota traditione et praxi Ecclesiae, inde ab initio.
Probatur : Pueros baptizari 1) est necessarium, quia nascuntur
in peccato originali quod Baptismo purgatur ; 2) est conveniens
«ut a pueritia nutriti in his quae sunt christjanae vitae, firmius
in ea perseverent»; 3) est fructuosum, quia sacramenta in omnibus
non ponentibus obicem producunt gratiam ; pueri autem obicem
apponere non possunt (a. 9).
Neque dicas pueros fidem suscipere non posse, sed fide et
intentione carere quibus adulti ad Baptismum ducuntur. Nam
licet non suscipiant fidem actualem, recipiunt tamen habitum ;
actuali vero dispositione aut intentione non indigent, sed fide et
intentione Ecclesiae ducuntur ad Baptismum.

148. Principium II. Fidelium pueri baptizandi sunt
quamprimum. — Praeceptum eos baptizandi est iuris
divini (n. 133) ; baptizandi quamprimum, si non iuris
divini, saltem est iuris ecclesiastici consuetudine intro­
ducti (can. 770).
Constat ex Siricio papa (384-398), ep. ad Himer., 2 ; ex Cone.
Flor., decr. pro lacobitis, quod « admonet, non esse per quadra­
ginta aut octogipta dies seu aliud tempus iuxta quorumdam
observantiam sacrum Baptisma differendum ; sed quamprimum
commode fieri potest, debere conferri » ; ex C. Trid., sess. 7,
can. 12, Baptistis anathema dicente qui aiebant « neminem esse
baptizandum, nisi ea aetate, qua Christus baptizatus est, vel
in ipso mortis articulo » ; item ex Rit. rom., tit. II, c. 1, n. 39 ;
ex Ben. XIV, Const. Omnium sollicitudinum, 12 sept. 1744 ; ex
S, O. n ian. 1899 et ex Leone XIII, ep. 13 aug. i899 qui consue­
tudinem differendi Baptismum infantium reprobat vehementis­
sime, qua « nil... iniquius, nil ecclesiasticis sanctionibus magis
contrarium... : detestabilem usum, in Deum simul impium ac
in homines, ubicumque infeliciter invaluerit, ex animo impro­
bemus et exsecremur ».
Rationem dat S. Thomas : « Si pueri sint baptizandi, non est
differendum Baptisma : i° quidem quia non expectatur in eis
maior instructio, aut etiam plenior conversio ; 20 propter peri­
culum mortis, quia non potest eis alio remedio subveniri, nisi
per sacramentum Baptismi » (a. 3).
Ex quibus patet Baptismum esse infantibus conferendum
quamprimum moraliter i. e. commode fieri potest, v.g. intra tres
dies ; atque grave peccatum esse diu differre. Et ideo graviter
peccant parentes qui sine iusta ratione ex negligentia Baptismum
infantium procrastinant per notabile tempus, v.g. per mensem
aut forsan per 10-15 dies ; ac etiam per tempus brevius si adsit
speciale infantis periculum, aut scandalum, aut particulare
praeceptum regionis vel dioecesis.

DE BAPTISMO

123

Hinc : 1. «Infantes quamprimum baptizentur, et parochi ac
concionatores frequenter fideles de hac gravi eorum obligatione
commoneant » (can. 770).
2. Sustineri non potest quod aliquibus, ut Ballerini, Génicot
et Noldin, placuit : dilationem scii. Baptismi etiam notabilem
non esse grave peccatum ubi mortis periculum non sit timendum.
Id Scii, non est conforme verbis Ritualis, Codicis atque Leo­
nis XIÏI. Unde in novis editionibus operis Noldin id a P. Schmitt
fuit emendatum.

Articulus III.

De Baptizandis Acatholicorum Filiis.
S. Th. Ill, q. 68, a. 10 ; IMI, q. 10, a. 12.

149. Principium I. Infantes ludaeorum et infidelium,
extra periculum mortis, non sunt baptizandi insciis
aut invitis parentibus (can. 750, § 1). — Licet enim
baptizentur valide, ut tenendum est contra Durandum,
non tamen licite, tum quia ita violatur ius naturale paren­
tum, tum quia iniuria fit fidei et sacramento propter certum
periculum defectionis, tum quia est contra consuetudinem
et legem Ecclesiae : ita S. Thomas et Thomistae contra
scholam Scoti quae id habebat licitum, nisi in casu quo
maiora sequerentur incommoda. Quam S. Thomae doctri­
nam probavit Ecclesia, scii. Benedictus XIV in Const.
Postremo mense, 28 febr. 1747, et Const. Probe te memi­
nisse, 15 dec. 1751, atque Instr. S.C. P. F., 17 aug. 1777.
Probatur ex S. Thoma : « Pueri infidelium filii aut habent
usum rationis aut non habent. Si autem habent, iam quantum
ad ea quae sunt iuris divini et naturalis, incipiunt suae potesta­
tis esse, et ideo propria voluntate, invitis parentibus, possunt
Baptismum suscipere, sicut et matrimonium contrahere. Et ideo
tales licite moneri possunt et induci ad suscipiendum Baptis­
mum. — Si vero nondum habent usum liberi arbitrii :
1) Secundum ius naturale sunt sub cura parentum, quamdiu
ipsi sibi providere non possunt... Et ideo contra iustitiam
naturalem esset, si tales pueri invitis parentibus baptizarentur ;
sicut etiam si aliquis habens usum rationis baptizaretur invitus.
2) Esset etiam periculosum taliter filios infidelium baptizare,
quia de facili ad infidelitatem redirent propter naturalem affectum
ad parentes.
3) Et ideo non habet hoc Ecclesiae consuetudo, quod filii
infidelium invitis parentibus baptizarentur » (a. 10).
Dicitur : extra periculum mortis; nam in periculo praevalet
necessitas salutis infantis quae elidit ius parentum, nec tantum
adest periculum perversionis.

124

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

150. Exceptionaliter infantes isti baptizari possunt
in triplici casu :
i° Quando versantur in eo periculo mortis, ut prudenter
praevideantur morituri antequam rationis usum attingant (S. O.,
18 iul. 1892) ; periculum intelligendum est infanti proprium,
non omnibus commune etiam saeviente lue (S. C. P. F., 17 aug.
1777)·
2° Quando extra potestatem parentum (i. e. patris, matris,
avi, aviae) vel tutorum positi possunt in catholica religione
educari : tunc enim neç violatur itis parentum, nec adest peri­
culum perversionis, uti si fuerint a parentibus expositi aut 'dere­
licti, aut si parentes et tutores omnino desint, aut ius in eos
amiserint, vel illud exercere nullo pacto queant (can, 750, § 2, 20).
3° Si parentes ambo consentiunt in Baptismo, aut alteruter,
vel tutores qui loco parentum exercent paternam auctoritatem,
aut saltem unus ex illis, et simul sit spes christianae educationis
(S. O., 13 febr. 1867 ; can. 75o,§ 2, i°) vel et spes conversionis
parentum : aequale enim naturale ius est in utroque parentum,
quod in casu committitur Ecclesiae, et in favorem pueri exercitum
praevalet perversae voluntati aliorum.
Non tamen baptizari debent, nisi in proximo mortis periculo ;
— imo nec stante hoc periculo, si sacramentum conferri nequeat,
quin infidelium odia et persecutiones in religionem Christianam
excitentur : bonum enim commune Ecclesiae bono privato
unius praeferendum est (S. C. P. F., 17 aug. 1777).

151. Principium II. Infantes duorum haereticorum
aut schismaticorum, aut duorum catholicorum qui
in apostasiam, haeresim vel schisma prolapsi sint,
licet stricto iure baptizari possent, Ecclesia tamen
statuit ut generatim servarentur eaedem normae ac
pro infantibus infidelium (can. 751).
Ecclesia enim a) per se baptizare potest infantes parentum
baptizatorum, quia Baptismate isti legibus Ecclesiae subduntur ;
unde per se ius Ecclesiae est observantiam urgendi divinae legis,
atque illos parentes ad Baptismum filiorum cogendi aut filios
invitis parentibus baptizandi.
b) Attamen, cum generatim spes non sit educationis catholicae,
sed e contra magnum sit defectionis periculum, Ecclesia, pru­
dentiae causa, non utitur iure suo, et servandas statuit normas
supra traditas pro infantibus infidelium. Hinc baptizari non
possunt, si parentes, deficiente v. g. ministro suae sectae, Baptis­
mum postulent sed educationem catholicam promittere nolint
(S. O., 26 aug. 1885); e contra si promittant et simul sit probabilis
spes debitae educationis, etiam si unus tantum petat et promittat.
c) Generatim dicuntur istae normae servandae, quia specialia
adiuncta possunt adesse, quae aliud suadeant.

DE BAPTISMO

I25

152. Animadversio. — Eaedem normae non praescri­
buntur applicandae infantibus catholicorum qui, indiffe­
rentes facti, Christiane non vivunt : illi enim infantes si
offerantur ordinarie baptizari possunt, quia facile spes
quaedam adest catholicae educationis. Idem valet si
alteruter parentum est catholicus ; quo casu iste, pro posse,
monere debet coniugem acatholicum de Baptismo collato
(S. C. P. F., 20 nov. 1672).
Articulus IV.

De

Baptizandis Nonnatis.
S. Th. ΙΠ, q. 68, a. II.

153. Status quaestionis. — Nonnati intelliguntur
foetus in utero matris reconditi vel saltem nondum perfecte
editi. Qui ob gravem infirmitatem aut statum matris vel
propter partum difficilem periclitari possunt, ita ut neces­
sarium esse possit eos ante nativitatem baptizare. lamvero
pro iis qui iam partim sunt editi, si caput emittant, Baptis­
mus in ipso collatus est certo validus ; si emittant aliud
membrum, Baptismus in eo collatus est dubius, iuxta
dicta n. 124. De iis Vero qui in utero sunt omnino recon­
diti, duplex datur theologorum opinio :
Prima sententia fere omnium veterum negat Baptismum
ipsis valide posse conferri, tum quia nullus potest renasci
antequam natus sit (Ioh. III, 5), tum quia baptizandus
debet esse membrum distinctum societatis humanae ac
proinde non sufficit abluere matrem ; ipse autem infans
in utero est clausus, ut olim per saecula dicebat Rituale
romanum, t. 2, c. 1, n. 16, post S. Thomam, q. 68, a. 11
et in IV Sent., d. 6, q. 1, a. 1. Haec ratio tamen non valet
quia supponit infantem non posse directe et immediate
attingi, quod hodie falsum est : plerumque enim attingi
valet instrumento ; — prima ratio autem non habet nisi
tenuem probabilitatem : homo enim iam dicitur natus in
utero, uti legitur Mt. I, 20 : « Quod in ea natum est de
Spiritu sancto est »,
Unde altera sententia, quae est paucorum antiquorum

126

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sed iam moraliter omnium recentiorum, recte affirmat
Baptismum valide infantibus in utero matris conferri :
qui enim contraxit peccatum originale et homo est viator,
capax est Baptismi (C. Trid., sess. 5, can. 4), dummodo
attingi valeat.

154. Principia. — I. « Nemo in utero matris clausus
baptizetur, donec probabilis (in sensu proprio, scii,
verisimilis) spes sit, ut rite editus baptizari possit » (can.
746, § i)·
Extra casum necessitatis enim in utero baptizare non decet,
eo vel magis quod Baptismus, ob difficultatem certo abluendi
caput infantis, facile sjt dubius ; dubium autem sacramentum
ministrare non est licitum extra necessitatem.

II. Deficiente probabili spe quod infans rite edi possit :
1) « Si infans caput emiserit et periculum mortis immi­
neat, baptizetur in capite ; nec postea, si vivus evaserit,
est iterum sub conditione baptizandus.
2) « Si aliud membrum emiserit, in illo, si periculum
immineat, baptizetur sub conditione (si es capax, vel si
possum) ; at tunc, si natus vixerit, est rursus sub condi­
tione (si nondum es baptizatus) baptizandus » (can. 746,
§ 2 et 3).
Cum membrum principale scii, caput emiserit, iam censetur
infans natus quia nata est pars praecipua, et ideo Baptismus certo
est validus ; e contra si aliud membrum emiserit, Baptismus non
est sufficienter certus. Hinc concludunt theologi : si membro
quodam emisso et Baptismate in isto collate, mortis periculum
perseveret, et aliud membrum multo nobilius vel capiti valde
propinquius emittatur, rursus baptizetur sub conditione : si
es capax et nondum es baptizatus.

III. Imminente omnino mortis periculo, infans in utero
clausus, pro posse baptizandus est sub conditione.
In casu enim ante omnia curandum est de salute aeterna
infantis. Ad quod disrumpeiida sunt velamina in quibus recon­
ditur infans, ut immediate aqua ablui valeat. Scissio velaminum
instanti periculo mortis ope instrumenti facile fieri potest ultimis
temporibus gestationis, quando foetus saltem probabiliter est
vitalis ·, in prioribus autem rarissime ob magnum periculum

DE BAPTISMO

127

quod ex velaminum destructione affertur partui, infanti, et
matri ; unde non est tentanda nisi certo constet et foetum vivere
et vita eius minui : tunc enim ante omnia salvanda videtur infan­
tis anima.
Non obstat scissionem membranarum primis mensibus aequivalere occisioni directae, quae nunquam licita esse potest, nec
ad Baptismum conferendum. In casu enim est actio quae imme­
diate habet duplicem effectum : unum bonum, alterum malum.
Nam ipsa perforatio membranarum aufert quidem elementum
necessarium ad vitam temporalem infantis, scii, liquorem amnii
cuius causât effusionem, sed aeque immediate confert elementum
necessarium ad vitam spiritualem : possibilitatem attingendi
infantem et conferendi Baptismum. Haec scii, possibilitas im­
mediate contingit ex ipsa perforatione, et non mediante conse­
quenti effusione liquoris, atque etiam eo non fuso subsisteret.
Aufert siquidem extremam necessitatem spiritualem, perfo­
rando membranam quae est obstaculum Baptismi, licet ita
simul ponat infantem in extrema necessitate temporali, ex
consequenti amissione liquoris1.

IV. « Foetus in utero baptizatus, post ortum denuo
sub conditione (si nondum es baptizatus') baptizari debet »
(can. 746, § 5),
Ratio est, tum quia Baptismus est in se aliquatenus dubius,
propter probabilitatem licet parvam sententiae asserentis nemi­
nem posse renasci antequam sit natus ; tum qüia valde difficile
est scire an quis caput sufficienter attigerit. Ita Benedictus XIV
et S. C. C., 12 iul. 1794 et 16 mart. 1897.

155. Quaestio : An foetus extrahendus est ex utero
matris ut baptizari possit? — Ait S. Thomas, ad 3 :
« Non sunt facienda mala ut eveniant bona, et ideo non
debet homo occidere matrem ut baptizet puerum ». Unde
sectio caesarea3 seu incisio yentris et uteri materni ad
extrahendum foetum vivum, est illicita si mortem matris
quasi necessario inferat.
A. Viva matre, operatio licita est, et per se tenetur
mater eam subire, his datis çonditionibus : si 1) mater
naturaliter parere non possit ; 2) salus matris et infantis
ope sectionis prudenter sperari possit, nam non potest
I. Ne inde concludas scissionem membranarum etiam fieri posse ad
salutem matris procurandam. Deest enim paritas ; quia possibilitas
salvandi matrem non obtineretur immediate sed tantum mediante nocu­
mento infantis, scii, mediante effusione liquoris.

t(
j'|

ί(
I

128

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

______________________________________________ :__________________________________________________
:::

occidi mater nec ipse foetus ut hic, antequam decedat,
baptizetur ; et 3) iudicio periti non possit infans aliter
baptizari. Tunc enim ex lege charitatis sub gravi tenetur
mater praeferre salutem aeternam proximi, scii, infantis,
incommodo et periculo propriae vitae temporalis.
Requiritur itaque ut 1) foetus pro adiuilctis praesentibus sit
vitalis, secus extractione ab utero materno occideretur ; 2) mater
sit robusta ; 3) et peritus sit chirurgus : tunc enim ob progressum
artis chirurgicae periculum mortis pro matre plerumque est
satis remotum.
In praxi : a) Obligatio matris raro existit, quia saepius foetus
supervivit matri defunctae vel seria adest spes quod supervivat, et
quia generarim ope instrumenti in utero baptizari potest ; er­
roneum tamen esset dicere nunquam obligari matrem *.
b) Etiam casu quo teneatur ad incisionem patiendam, generarim
prudentia vetat matrem, si in bona fide versetur, monere de gravi
obligatione, ob periculum ne forte, negando consensum, moriatur
in statu peccati ; ad sectionem tamen hortari eam debent sacer­
dos, item medicus et propinqui.
c) Medicus ad sectionem faciendam tenetur, si ab ipso petatur,
et tenetur hortari matrem ut illam patiatur, quia ex iustiria tenetur
adhibere media tutiora ad servandam vitam matris et prolis ;
unde ad hoc officium praestandum sacerdos medicum inducat,
d) Ab imperito, v. g. a sacerdote, viva matre sectio fieri non
potest.

B. Matre praegnante certo mortua, statim post mortem
facienda est operatio caesarea, uti praescribit Rituale,
tit. 2, c. i, n. 20 : « Si mater praegnans mortua fuerit,
foetus ab iis quos spectat extractus, si certo vivat, baptizetur
absolute ; si dubie, sub conditione » (can, 746, § 4).
Obligatio oritur ex gravi praecepto charitatis, qua tene­
mur aeternae salutis proximi, in casu infantis, consulere
etiam cum maximis incommodis temporalibus ; et si
foetus vitalis sit, accedit alia ratio conservandi eius vitam
temporalem.
i. Obligationem quidam practice negant, vel de ea dubitant, uti
Génicot, Th. Μ., Π, η. 144 ; Noldin, Th. Μ., II, η. 344 > Cappello,
ο. c., η. ιό5 ; quia certum deberet esse infantem alio modo salvari non
posse, atque operatione ceno salvari. — At 1) non requiritur hac in re
certitudo absoluta sed sufficit id esse moraliter certum ; 2) etiam non
requiritur ut operatione certo salvetur infans, sed ut huius adsit probabilis
spes : ita secundum regulas traditas in tractatu de Charitate, ubi de
auxilio ferendo in casu extremae necessitatis spiritualis. Unde P. Schmitt
hac in re emendavit doctrinam in ed” 20s quam dedit operis Noldin.

DE BAPTISMO

129

Secfio facienda est dummodo tres adsint conditiones :
1) mater moraliter certo mortua sit, unde, in dubio, non est
facienda nisi post testimonium periti de morte 5
3) probabile sit quod foetus vivat ; hinc nullus tenetur ad
illam sub graviditatis exordiis, sex prioribus hebdomadibus, vel
iuxta alios, secundo aut tertio mense, quia tunc foetus fere semper
est mortuus, vel saltem valde incertum est an vivens evadet ;
facienda tamen est quarto mense, praesertim si mulier subitanea
vel celerrima morte perierit, nisi graves adsint rationes existi­
mandi foetum ante matrem vel cum ipsa esse mortuum ;
3) idoneus adsit qui peritiam sufficientem habeat ut sectionem
sine foetus periculo perficere possit ; nullus tamen tenetur
artem aut modum addiscere, quia ad satisfaciendum praecepto
nullus tenetur media adhibere remote, quando scii, praeceptum
adhuc non urget.
Obligatio a) primo spectat medicum vel chirurgum, qui indu­
cendus est ad illam faciendam etiamsi dicat prolem iam mortuam,
quia hac in re solent levius procedere et ita loqui ne sectionem
faciant ;
b) quodsi nolit vel adesse nequeat, accedat quicumque alius
ad hoc idoneus, ut v. g. obstetrix : praeceptum enim charitatis
in extrema necessitate de se obligat omnes ; de quo proinde
sacerdos moneat, nisi gravissima timeantur incommoda ;
c) aliis vero, praesertim cognatis, incumbit curare ut sectio fiat;
d) deficientibus aliis, ad sectionem faciendam non certo videtur
teneri sacerdos, tum propter frequentem imperitiam, tum propter
indecentiam, tum praesertim propter periculum scandali et
maioris mali ex oblocutionibus, odio et calumniis inimicorum
religionis : magis enim curandum est bonum commune et vitan­
dum scandalum multorum quam procuranda salus unius infantis
(S. Off., 13 dec. 1899) ; ob quam rationem a demandanda et
peragenda sectione missionarii abstineant apud Sinenses (S. Off.,
15 febr. 1780). Hae tamen rationes non valent pro omnibus
circumstantiis, v. g. si familia catholica sit discreta, aut in mis­
sionibus, Sinensibus tamen exceptis ; unde, secundum plures,
per se teneretur sacerdos : hoc quamvis verius videri possit,
certum tamen dicere non audemus
Notetur non esse dubium quod foetus per horam, imo per
plures possit matri supervivere. Ut autem viia infantis facilius
conservetur, uterus matris defunctae pannis tegendus est, quo
calorem retineat ; os autem matris aperire, ne infans defectu
respirationis pereat, nullius utilitatis est, quia non respirat per
matrem.

156. Animadversiones, — 1. Baptismus in utero matris,
praevie disruptis, Si possibile sit, velaminibus, confertur ope
i. Sacerdotem teneri docent multi ut Cangiamila, Debreyne, Theologia
Mechliniensis, Vering, Konings, Lehmkuhl ; negant tamen alii ut
Bouvier, Gousset, Marres, Berardi. Modus faciendi operationem Caesa­
ream indicatur apud Dens, Theol. Mechl., Aertnijs, et apud Antonelli,
Medicina pastoralis, I, n. 446.
Summa Theologiae Moralis III.

9

130

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

alicuius instrumenti irrigatorii, v. g. syphunculi pleni aqua, vel
cum aliqua spongia, sed altera manu inquirendum est an aqua
partem infantis attingat ; — hisce autem mediis deficientibus
confertur sola manu madefacta, quamvis iste modus facile sit
dubius (S. Off., 14 dec. 1898). Adhibeatur aqua calida vel tepida,
quia frigida noceret matri ; imo quando ex aqua pura verum
mortis periculum in matre timendum sit, misceri potest cum
hydrargyro bichlorato corrosivo, soluta una parte huius chlorati
in mille partibus aquae, ut novimus ex resp. S. Off., 21 aug.
1901.
2. Ministerium ordinario a medico, vel, ipso deficiente, ab
obstetrice servandum est quae a medico vel a parocho est edu­
canda.
3. De Baptismo sic collato monendus est parochus (can. 778).
Articulus V.

De

Baptizandis

Foetibus

Abortivis.

157. Status quaestionis. — Foetus immaturi seu
abortivi sunt illi qui eiiciuntur ex utero matris non vitales,
i. e. ante tempus quo extra uterum matris vivere in hic
et nunc determinatis adiunctis possint. Hi, si vivant
anima rationali, sunt homines ac proinde certo baptizandi ;
at dubium est quonam momento foetus animatur anima
humana : an solum post aliquod tempus, quando iam suffi­
cienter apparet figura humana (quod nunc scimus accidere
post tres circiter menses), uti docuerunt Aristoteles,
S. Thomas et fere omnes veteres et rursus placet pluribus
recentioribus ; — an e contra ab ipso initio conceptionis,
ut nimis confidenter vel etiam absque ulla haesitatione
sat generatim affirmant moderni1. Cum tamen in neces­
sariis necessitate medii ad salutem, probabilibus aut dubiis
sententiis practice inhaerere sit illicitum, sed tutius sit
agendum, hinc in praxi omnes foetus vivi vel dubie vivi
sunt baptizandi ; ex quo facile intelliguntur regulae
sequentes.
158. Principia. — I. Foetus viventes, post tres circiter
a conceptione menses, seu praebentes figuram sufficienter
humanam, sunt absolute baptizandi.
I. De hac quaestione, sicut de tota materia huius atque praecedentis
et sequentis articuli, çfr. nostras Quaestiones de Èmbryologia et de Mini­
strations Baptismatis, II, q. 3, 4 et 5, quae rem latius exponunt.
I

DE BAPTISMO

BI

II. Foetus viventes, ante tres a conceptione menses, seu
non praebentes figuram humanam, saltem sunt baptizandi
sub conditione : si es homo, vel si es capax.
III. Foetus dubie viventes baptizandi sunt sub eadem
conditione.
159. Corollaria practica, — 1. Examinanda sunt quae
mulier gravida profudit in abortu vel fluxu sanguinis, etiam primis
mensibus, Ut si foetus detegatur baptizetur. Nec existimetur
foetus eiectus cito mortuus : notare iuvat foetus minimos paucis
diebus post eiectionem aliquando viventes inventos.
2. Cum tamen, ante sex menses, diu vivere non soleant, cito
sunt baptizandi. Neque enim terendum est tempus in inquirendis
signis vitae, sed si ovum apparet recens et foetus albus, non
gilvus nec subfusus, statim est baptizandus. Signum tamen
certum mortis est putrefactio ovi vel foetus non incipiens sed
bene apparens, cuius signa sunt maculae et foetor x.
3 .Ante finem tertii mensis, signa vitae solent esse incerta, et diffi­
culter observantur propter embryonis parvitatem2 ; unde de facto,
in praxi, coincidit tempus quo foetus certe sit homo et quo vita
cum certitudine observari possit. Et ideo Codex luris canonici
tamquam generali norma practica, quae valet ordinario et in
pluribus, statuere potuit, cap. 747 : « Curandum ut omnes foetus
abortivi, quovis tempore editi, si certo vivant, baptizentur
absolute ; si dubie, sub conditione ». Regulariter scii., nisi quid
certo obstet, ita est faciendum. Codex loquitur secundum
ordinaria contingentia et rarissimas potest negligere exceptiones3.
Ceterum canon forsan intelligi potest de vita humana, ut opi­
natur Vermeersch.
4. Foetus qui ovo vel involucro involutus editur, consultius
baptizatur per immersionem, tum quia est valde parvus, tum quia
ita facile in liquore amnii natat ut incertum sit utrum aqua
baptismali attingatur ; accedit quod secundum aliquos posset
occidi contractu aeris4.
Baptismus fit sequenti modo : sub aqua tepida velamina
disrumpantur, ut liquor amnii effluat, quo facto statim forma
t. De aliis signis vitae aut mortis, dicitur in dicto nostro opusculo,
q. 4, III et IV.
2. « Rarius contingit ante mensem tertium finitum vitam observari
in embryone, saltem absque involucris suis e sinu materno eiecto ; sic
autem eiici solet inde ab incepto tertio mense ». De Smet, o. c., n. 319.
3. Id valet etiam si redactores Codicis sententiam modernorum
secuti sint de animatione inde a primo instanti conceptionis. Nam, ut
notat Vermeersch, Th. Μ., ΙΠ, n. 219, Codex sententiam « minime
doctrinaliter proponit, sed mere tradit practicam normam ». Ceterum
auctoritas Codicis hac in re non est irrefragabilis, sicut nec illa Ritualis
romani. Unde sicut Rituale in praxi de Baptismo in utero matris vel de
baptizandis monstris errare per plura saecula potuit, ita posset et in
quaestione practica errare Codex ; de quo si constaret esset relinquendus.
4. Periculum tamen negat Capellmann, Medicina pastoralis, de Bap­
tismo.

132

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Baptismi pronuntietur : si es homo, ego..., dum materia ovi
immergatur tota ; et ut sacramentum certo validum omnino sit,
foetus etiam statim extrahatur.
Nec probari potest modus quem multi docuerunt auctores *,
foetum scii, prius esse baptizandum in membranis sub conditione :
si possum vel si es capax ; et iterum ruptis velaminibus, sub
conditione : si non es baptizatus. Neutrum enim Baptisma est
certum : non primum, quia non fit in foetum ; nec Secundum,
quia, ut isti dicunt, forsan aere occiditur foetus.
5. Non est conferendus Baptismus, si foetus certo sit mortuus,
aut si ovum abortivum efficiat massam carnam quam molam
vocant. Mola est fructus conceptionis vitiatus ita ut foetus
totaliter resorbeatur aut solum eius vestigium reperiatur. De quo
iam scribit Hieronymus Florentinius ’ : « Si involucrum illud
effusum appareat membrana circumdatum quae sit subalbi
coloris, similis intestinis, figurae ovalis, et quae digito tactu
mollescat et cedat, signum est foetum esse, non molam : si vero...
sit caro informis, nigris venis et sanguineis intexta, scabra, dura
aut vario colore infecta, tunc mola iudicabitur, non foetus »

160. Monitum. — A parocho, juxta can. 743, et occasione
data a confessario, caute et prudenter monendi sunt medici,
obstetrices, et matres de obligatione baptizandi minimos etiam
foetus abortivos, ne non baptizati proficiantur. Optimum est,
si medicus catholicus, vel ipso deficiente parochus, doceat obste­
trices, et istae, vel parentes, iuniores doceant matres vel uxores.
Articulus VI.

De Baptizandis Monstris.

161. Status quaestionis. — Monstrum est foetus in
quo species corporis humani totaliter aut notabiliter est
deturpata ; ostentum proprie vocatur quod membra solum
habet multiplicata aut diminuta aut aliter deformia, licet
apud moralistas etiam sub generali nomine monstri
comprehendatur. Monstra alia sunt simplicia, alia geminata
(duplicia vel multiplicia), prout unum, aut duo vel forsan
plura adsint individua ad invicem adhaerentia.
Monstra quae speciem humanam non praebent sed
ferinam, olim putabantur ex congressu mulieris cum brutis
oriri, et ideo non baptizabantur, aiente Rituali, tit. 2,
c. i, n. 19 : « monstrum quod humanam speciem non
1. Adhuc liodie ita dicunt : Theol. Meehl. ; Eschbach ; Mourreau
et Lavrand (Le médecin chrétien) ; olim docuerunt Cangiamila et De
Breyne.
2. Dissertatio de Hominibus dubie baptizandis, Lugduni, 1658.

DE BAPTISMO

133

prae se fert, baptizari non debet ». Hodie conceptionem
ex coitu cum brutis physiologi omnino negant speciemque
ferinam mulieris phantasiae vel conformationis defectui
tribuunt ; hinc monstra viventia generarim censentur esse
homines, et ideo sunt baptizandi, ut iam praescribit Rituale
in nova editione, n. 22, post Codicem (can. 748). Baptizandi
sunt absolute si certo vivant et speciem habeant humanam ;
— si vero speciem ferant bestialem, saltem conditionate,
quia ante finem tertii mensis deformari species forsan
potuit, ita ut nunquam fuerit humana, nec proinde, iuxta
sententiam animationis tardioris, anima rationalis unquam
advenerit, sed sola adsit sensitiva.

162. Principia. — I. Quoad monstra simplicia: bapti­
zanda sunt absolute si caput habeant humanum vel humano
propius ; sub conditione : si es homo, si habeant caput
ferinum.
II. Quoad monstra geminata : si monstrum plures homines
distinctos efformet, omnes absolute baptizandi sunt ; in
dubio vero utrum unus an plures sint homines, unus
absolute, ceteri sub conditione baptizandi sunt.
Hinc : 1) Si duo (vel plura) distincta sint capita et pectora,
ita ut sola trunci pars inferior sit communis, indubie, duo (vel
plufa) censentur individua adeoque singula seorsum sunt bapti­
zanda.
2) E contra si monstrum duo habet pectora et caput unum,
vel duo capita et unum pectus, vel duo capita et pectora non
distincta, unum caput absolute baptizetur ; alterum caput aut,
isto deficiente, pectus quod capiti non videtur respondere, vel
utrumque si nullum respondeat capiti, sub conditione : si non
es baptizatus.
3) Si unum habeatur caput unumque pectus, et sola membra
inferiora multiplicentur, unicum reputatur vitae centrum unum­
que individuum semel dumtaxat abluendum.

163· Animadversiones. — 1. Generali formula ait Codex
juris, can. 748 : « Monstra et osterlta semper baptizentur saltem
sub conditione ; in dubio autem unusve an plures sint homines,
unus absolute baptizetur, ceteri sub conditione. » Quod valet
per se et regulariter, dummodo sit possibilitas vitae humanae.
2. Nam baptizandum non est acardiacum, quod constat solo
ventre et pedibus sine capite et pectore1, ita ut etiam si cor adsit,
i. « Caput Sine pectore aut pectus sine capite non inveniuntur»
Capelltnann, o. c. p. m.

134

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quod tamen raro accidit, illud sit rudimentale et atrophicum ;
a fortiori baptizanda non est mola seu massa carnea informis,
ut iam dictum estn. 159, 5. In utroque casu certo non est homo,
utpote organis ad vitam humanam omnino necessariis carente.
3. Si vero dubitetur de praesentia capitis, sub conditione
Baptismus conferatur.
4. In casu multiplicis monstri, si periculum mortis immineat
tempusque non suppetat ut singula separatim baptizentur,
poterit minister, singulorum capitibus aquam infundens, omnes
simul baptizare dicendo : ego vos baptizo in nomine... Quod
tamen extra periculum imminens non est licitum, cum tunc
semper forma pro unoquoque sit repetenda.
Articulus VII.

De Rebaptizandis sub Conditione.

164. Principia. — Baptismus potest et debet repeti sub
conditione, quoties adest aliquod dubium positivum serium,
prudens et non spernendum de eius valore : dubium scii,
non in meris scrupulis sed in rationibus alicuius gravitatis
fundatum, ut semper fit quando Baptismus in utero fuit
collatus capite nondum emisso (can. 746, § 5) ; —
deficiente autem dubio positivo et serio, Baptismus iterari
non potest absque peccato gravi.
In primo enim casu lex charitatis procurandi salutem aeternam
praevalet legi religionis quae vetat sacramentum exponere
nujlitati ; in altero casu, sacrilegium est sacramentum ministrare
incapaci.
Quae principia, propter practicum in sacro ministerio re
momentum, variis occurrentibus casibus placeat applicare.

165. Pueri ab obstetricibus, medicis, laicis baptisati per se et indiscriminatim non sunt rebaptizandi ; —
tt in praxi, quia generatim adest quaedam suspicio, saepius
aunt rebaptizandi, nisi testimonium baptizatoris testimonio
zestium excultorum confirmetur, etiam unius fide digni,
aut nisi ipse sit omnino fide dignus.
Ubi ergo persona omnino seria, etiam mera obstetrix, quae
sit fide digna, circumspecta, et in ritu baptizandi instructa,
assereret infantem a se rite baptizatum esse, non esset cur de
valore Baptismi serio dubitaretur ; non facile tamen fidendum
declarationibus obstetricum, quia saepius non audent fateri se
male baptizasse ne amittant fiduciam parentum, vel quia agita­
tionis causa aut aliquando et ebrietatis compotes sui hoc motnento non fuerunt.

DE BAPTISMO

135

De tali Baptismo est instituendum examen, nisi quis certus
sit se ad certitudinem pervenire non posse, vel cognoscat modum
agendi baptizatoris esse dubium, vel parochus qui rem examinavit
aut alius fide dignus testetur Baptismata collata habenda esse
dubia, etc. Examen instituatur iuxta normam supra indicatam
η. 14X, 3.

166. Pueri expositi sub conditione baptizandi sunt,
etiam si apponatur schedula attestans ipsorum Baptisma,
nisi certa notitia habeatur personae a qua schedula sçripta
sit, vel nisi indicet quisnam baptizaverit. Unde can. 749 :
« Infantes expositi et inventi, nisi re diligenter investigata
de eorum Baptismate constet, sub conditione baptizentur ».

167. Qui inter christianos educatus caret testi­
monio Baptismi scripto vel orali, censeri potest et praesu­
mitur baptizatus in regione ubi omnes omnino baptizantur.
Si tamen serium dubium, ex positivis indiciis, ob aliquam
circumstantiam oriatur,v.g.quia parentes indifferentes vel négli­
gentes, vel vagabundam aut omnino turbatam duxerint vitam
tempore nativitatis, etc., baptizetur sub conditione.

168. Baptismus ab haeretico vel schismatico col­
latus examini est subiiciendus ; quod examen insti­
tuendum est in singulis casibus, episcopo consulto.
1. Si Baptismus iudicatus fuerit validus, non renovatur ;
sed recipitur abiuratio seu professio fidei coram duobus
testibus, et insuper datur puberibus absolutio a censuris
in foro externo ab episcopo vel a clerico ad hoc specialiter
delegato, et ministratur sacramentum Poenitentiae.
2. Si Baptismus fuerit invalidus, rursus conferatur abso­
lute1, et nulla fit abiuratio, nec fit confessio, nec datur
absolutio.
3. Si Baptismus dubius sit, vel si nulla inquisitio institui
aut circa valorem sacramenti nihil resciri possit, est
praesumendus dubius et iterandus sub conditione (S. Off.,
20 nov. 1878).
I. Quod intelligendum est in ordine ad receptionem iri Ecclesiam ;
nam in casu matrimonii mixti Baptismus non repetitur sub conditione,
si quis in haeresi manere vellet : in ordine ad matrimonium enim non
requiritur certitudo de valore Baptismi suscepti (S. Off., 13 apr. 1878)

136

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Quo casu hic ordo servetur :
i° abiurauo seu professio fidei, cum absolutione a censuris
in foro externo (pro puberibus) ;
2° congruentius tunc auditio peccatorum et excitatio ad
contritionem ;
30 Baptismus conditionatus j
40 confessio peccatorum quae, si instituta fuerit ante Baptis­
mum, summatim iteretur, et absolutio cpnditionata.
Ita conformiter ad Instr. S. Oif., 20 iul. 1859 et 2 dec. 1874.

APPENDIX.

DE CAEREMONIIS BAPTISMI.
S. Th. Ill, q. 66, a. 10 ; q. 67, a. 7-8 ; q. 71.

169. Obligatio servandi ritus et caeremonias. — 1.Baptis­
mus per se et extra casum necessitatis, solemniter conferri debet i. e. cum
omnibus caeremoniis et ritibus in rituali praescriptis (can. 755, § 1). Quae
obligatio est ex genere suo gravis, ex gravi praeceptp Ecclesiae ob reve­
rentiam erga sacramentum lato (n. ioj) ; unde graviter peccat minister
si absque iusta ratione omnes caeremonias omittat, vel notabilem earum
partem, vel eas notabiliter mutet.
Ita si negligat unctionem olei vel chrismatis, insufflationem, salivae
et salis impositionem, usum aquae consecratae, professionem fidei, vel
etiam plures caeremonias minores. Item grave peccatum est uti veteribus
oleis ultra annum, si tiova haberi possint ; secus enim non esset hac de
causa Baptismus differendus, sed ministrandus cum oleis armi praecer
dentis, quae ideo conservanda sunt donec nova advenerint. Mox
deficiente oleo benedicto, aliud oleum de olivis non benedictum adiiciatur, etiam iterato, minore tamen copia (Rjt. rom., tit. 2, c. 1, n. 47-49);
eodem modo ac pro aqua benedicta faciendum est si in baptisterio sit
imminuta (can. 757, § 2 ; Rit., η. 6).
Per accidens, in periculo mortis, Baptismus privatim conferri potest :
tunc si conferatur a ministro qui nec sacerdos est nec diaconus, ea tantum
ponantur, quae sunt ad Baptismi validitatem necessaria ; si a sacerdote
vel diacono, serventur quoque, si tempus adsit, caeremoniae, quae
Baptismum sequuntur (can. 759, §1).
2. Totus ritus baptismalis in lingua ritualis peragendus est, i. e. latine
in Ecclesia latina, etiam quoad interrogationes patrinis faciendas. Potest
tamen minister interrogationes latine prolatas in lingua vernacula repetere
et responsiones eadem lingua excipere ; imo aliquando a S. Sede conce­
ditur indultum ut simpliciter fiant in hac lingua. Pariter patrini recitare
possunt Pater et Credo lingua vernacula, dum sacerdos ea recitat latino
sermone.
Proles catholicorum baptizanda est ritu parentum ; quodsi parentes
sint diversi ritus, baptizetur ritu patris, nisi aliud i ure speciali cautum
sit. Si unus tantum parentum sit catholicus, huius ritu proles baptizanda
est (can. 756). Obligatio certe gravis est,
Baptizatus pertinet ad eum ritum cuius caeremoniis baptizatus est,
nisi fraus, vel necessitas, vel dispensatio apostolica intervenerit. Si autem,
contra praescriptum can. 756. ad preces parentum a ministro alieni

DE BAPTISMO

B?

ritus baptizatus sit, pertinet ad ritum in quo baptizari debuisset, ut
declaravit Coriim. interpr. Cod., 16 oct. 1919, nisi tamen legitima
Ordinarii venia accesserit.

3. Quamvis non sit praeceptum, sed solum de consilio ut nomen
Christianum detur baptizando, curet tamen parochus ne obscena, fabulosa,
aut ridicula, vel inanium deorum vel impiorum ethnicorum nomina
imponantur (Rit., n. 54). Quod si id impediri nequeat, non ideo Bap­
tismus differendus est sed puer baptizandus ; at nomini a parentibus
imposito addatur, submissa voce, nomen alicuius sancti et in libro
baptizatorum inscribatur utrumque (can. 761), ut scii, persona certo
dignosci possit.
Ius eligendi nomen pertinet ad parentes, tunc ad patrinos ; his defi­
cientibus parochus imponat. Nomen in Baptismate impositum, in
Confirmatione mutari licite potest ; id tamen generatim non videtur
opportunum, ne confusiones oriantur.

4. Caeremoniae pro infantium aut adultorum Baptismo diversae prae­
scriptae sunt atque servandae. At loci Ordinarius, gravi et rationabili
de causa, indulgere potest ut caeremoniae pro Baptismo infantium adhi­
beantur in Baptismo adultorum (can. 75S, § 2). Si caeremoniae praeter­
missae quavis ratione fuerint, quamprimum in ecclesia suppleantur
(can. 759, § 3), quae obligatio gravis est ; unde si in mortis periculo
sacerdos privatim baptizavit etiam caeremonias addens Baptismum
sequentes, cessante periculo ceterae postea supplendae sunt (Rit., c. 2,
n. 29). Cum autem caeremoniae sequantur Baptismum, hinc :
a) Si Baptismus catholici certo valide fuerit collatus ip infantili aetate,
pro adulto supplendae sunt caeremoniae e ritu Baptismi infantium.
b) Si Baptismus catholici sub conditione iteratur, caeremoniae si
quidem in priore Baptismo omissae fuerint, sunt supplendae ; si autem
in priore Baptismo adhibitae sint, repeti in altero possunt aut omitti
(can. 760). Idem videtur dicendum, si Baptismus fuerit certo invalidus.
c) Si Baptismus haeretici conditionate iteratur in adulta aetate, per
se caeremoniae sunt supplendae ; attamen Ordinarius loci permittere
potest ut omittantur (can. 7 $9, § 2) ; si in infantili aetate, caeremoniae
suppleantur secreto, nam hoc modo est Biptismus iterandus.
d) Si Baptismus haeretici est certo validus, iterari nequit et caeremoniae
suppleri non solent. Rituale ait, c. 3, n. 12 : « suppleantur, nisi rationabili
de causa aliter loci Ordinario videatur ».

170. Tempus et Locus Baptismi.

sequentes :

— Notentur canones

1. De tempore: Can. 770 :» Infantes quam primum baptizentur... »
(n. 148).
Can. 771 : « Baptismus privatus, urgente necessitate, quovis tempore
et loco administrandus est ».
Can. 772 : « Etiam solemnis Baptismus qpalibet die administrari
potest ; decet tamen adultorum Baptismum, secundum antiquissimum
Ecclesiae ritum, conferri, si fieri commode queat, in pervigilio Paschatis
et Pentecostes, praecipue in métropolitains aut cathedralibus ecclesiis ».
Can. 753 : « § i.Tam sacerdotem qui adultos baptizaturus est, quam
ipsos adultos qui sani sint, decet esse ieiunos.
§ 2. Nisi graves urgentesque causae obsi t, adultus baptizatus statim
Missae sacrificio assistat et s. commumonem percipiat ».

2. De loco : Can. 773 : « Proprius Baptismi solemnis administrandi
locus est Baptisterium in ecclesia vel oratorio publico », non in semipublico aut mere privato.

138

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Can. 774 : « § i. Quaelibet paroecialis ecclesia, revocato ac reprobato
quovis contrario usu vel privilegio vel consuetudine, baptismalem habeat
fontem, salvo legitimo iure cumulativo (sed non exclusivo) aliis ecclesiis
iam quaesito » quod etiam subsistit, novis ecclesiis paroecialibus cum
fonte erectis (C 'm. interpr. 12 nov. 1922).
«§ 2.I.OCÏ Ordinarius potest pro fidelium commoditate permittere vel
iubere ut fons baptismalis ponatur etiam in alia ecclesia vel publico
oratorio intra paroeciae fines. »
Can. 775 : « Si ad ecclesiam paroecialem, aut ad aliam quae iure
fontis gaudeat, baptizandus, propter locorum distantiam aliave adiuncta,
sine gravi incommodo aut periculo accedere aut transferri nequeat,
Baptismus solemnis a parocho conferri potest et debet in proxima
ecclesia aut oratorio publico intra paroeciae fines, licet haec bapdsmali
fonte careant. »
Quodsi nec hoc sit possibile, vel aliquo tempore expectari poterit
usque dum baptizandus ad ecclesiam poterit deferri, vel extraordinarie
ab Ordinario est licentia obtinenda Baptismum domi solemniter confe­
rendi, de qua can. sequens.
Can. 776 : « § i. ïn domibus autem privatis Baptismus solemnis
administrari non debet, nisi hisce in adiunctis :
« i° Si baptizandi sint filii aut nepotes eorum qui supremum actu
tenent populorum principatum vel ius habent succedendi in thronum,
quofies isti id rite poposcerint ;
« 20 Si loci Ordinarius, pro suo prudenti arbitrio et conscientia, iusta
ac rationabili de causa, in casu aliquo extraordinario id concedendum
censuerit », v. g. ob periculum permanens infamiae, vel si pater impius
obstinate prohibeat infantem baptizare in ecclesia, vel si infirmus prae­
videatur ad ecclesiam non deferri, vel si consuetudo invaluerit pro
infantibus nobilium (Cfr. S. Cqngr, Saçr., 22 iul. 1925).
« § 2. In memoratis casibus Baptismus conferendus est in sacello
domus aut saltem in alio decenti loco, et aqua baptismali de more bene­
dicta ».
Ergo solemniter baptizare in sacri tia non est licitum, nisi in iis adiun­
ctis quibus domi permitti potest, ac proinde solum ob rationabilem
causam ex Ordinarii licentia in singulis casibus concedenda.

171. De patriots. —Patrini seu susceptores dicuntur illi qui baptizatum de sacro fonte suscipiunt. Quo pacto fiunt quasi-pa entes spiri­
tuales, eo quod sub tutela et cura suscipiunt baptizatum, quia est veluti
parvulus nuper genitus qui nutrice et paedagogo indiget a quibus instrua­
tur in fide et vita Christiana. Hanc scii, specialem curam assumunt
patrini (q. 67, a. 7).
De patrinis attendendae veniunt plures determinationes iuris :
1. Ex can. 762 et 763, requiritur patrinus a) sub gravi quidem in Baptis­
mo solemni, « quatenus fieri potest » i. e. nisi gravis et rationabilis causa
excuset ; unde Baptismus solemnis diu differri non debet eo quod
patrinus inveniri non possit, ut in locis missionum facilius contingit ;
b) etiam in Baptismo privato, si facile haberi queat ; quod si non inter­
fuerit, adhibeatur in supplendis caeremoniis, quo tamen casu nullam
contrahit spiritualem cognationem ;
c) cum Baptismus iteratur sub conditione : idem scii, tunc patrinus,
quatenus fieri potest, adhibeatur qui in priore Baptismo adfuit ; extra
hunc casum in Baptismo conditionato pàtrinus non est necessarius, sed
licite adhiberi potest.
2. Unus patrinus tantum, licet diversi sexus a baptizando, vel ad
summum unus et una adhibeantur (can. 764). Hinc axioma : Sufficit
unus patrinus, permittuntur duo, prohibentur tres vel plures. Obligatio
gravis est, quia Ecclesia impedire voluit ne multiplicennir cognationes

DE BAPTISMO

I39

(C. Trid., sess. 24, cap, 2, de ref.). Grave peccatum est adhibere tres vel
plures ; adhibere duos patrinos eiusdem sexus reputatur tantum veniale,
si patrini sunt eiusdem cum baptizato sexus ; si sint diversi sexus a
pluribus cum S. Alphonso, Th. Al., 1. VI, n. 155, dicitur mortale, quia
eo casu multiplicantur impedimenta matrimonii. Si plures patrini
accedant a parentibus designati, parochus potest permittere ut omnes
testes sint,imo ut tangant, modo externe designet unum et unam, quibus
solis tradat infantem atque moneat eos tantum esse veros patrinos,
eosque solos adnotet tamquam tales. Ita S. Alphonsus, n. 154.
3. Ut quis valide sit patrinus, ex can. 765 oportet : « 1° Sit baptizatus,
rationis usum assecutus et intentionem habeat id munus gerendi ; —
2° Ad nullam pertineat haereticam aut schismaticam sectam>nec sententia
condemnatoria vel declaratoria sit excommunicatus aut infamis infamia
iuris apt exclusus ab actibus legitimis, nec sit clericus depositus vel
degradatus;— 30 Nec sit pater vel mater vel coniux baptizandi ;— 40 Ab
ipso baptizande eiusve parentibus vel tutoribus, aut his deficientibus,
a ministro, sit designatus ; — 50 Baptizandum in actu Baptismi per se
vel per procuratorem physice teneat aut tangat vel statim levet seu susci­
piat de sacro fonte aut de manibus baptizantis ».
Hinc : a) Patrini non sunt illi qui tangunt infantem sed a parentibus
vel a parocho non sunt designati, aut qui designati sunt sed infantem
non tangunt.
b) E contra qui a parentibus designati, si a parocho repellantur sed
niffilotninus infantem teneant ; — nisi repellantur ob defectum con­
ditionis requisitae ad validitatem.
c) Nemo per procuratum munus patrini suscipit, nisi huic consentiat.
Ut autem certo de hoc constet, reprobanda est consuetudo qua mandatum
expressum non datur, sed solum a parentibus procurator constituitur
(S. C. Sacr., 24 iul. 1925).
4. Ut quis licite patrinus admittatur, ex can. 766 : « i° Decimum
quartum suae aetatis annum attigerit, nisi aliud iusta de causa ministro
videatur ; — 20 Non sit propter notorium delictum excommunicatus vel
exclusus ab actibus legitimis (can, 2256, § 2) vel infamis infamia iuris,
quin tamen sententia intercesserit, nec sit interdictus aut alias publice
criminosus vel informis infamia facti ; — 30 Fidei rudimenta noverit ; —■
4° In nulla religione sit novitius vel professus, nisi necessitas urgeat
et expressa habeatur venia superioris saltem localis ; — 50 In sacris
ordinibus non sit constitutus, nisi accedat expressa Ordinarii proprii
licentia ».
Baptizans ipse non excluditur expresse ; in casu adhiberi debet
procurator (Cfr. S. C. R., 14 iun. 1873).
5. Effectus validae susceptionis sunt : A. Obligatio in patrinis « spiri­
tualem filium perpetuo sibi commendatum habere, atque in iis quae ad
Christianae vitae institutionem spectant, curare diligenter ut ille talem
in tota vita se praebeat, qualem futurum esse solemni caeremonia spo­
ponderunt » (can. 769). Quare curare tenentur ut filii sibi commendati
catechetica institutione erudiantur (can. 1335).
Obligatio gravis est cum sit de re gravi ; sed solum urget in casu
necessitatis quando baptizatus cura patrini et instructione indiget, ut
si inter infideles aut haereticos nutriatur, vel parentes habeat infideles,
aut haereticos, aut in instructione filii omnino négligentes. Quodsi puer
inter catholicos nutriatur, praesumi potest sufficienter a parentibus
instrui, donec contrarium constet (q. 07, a. 8).
B. Cognatio spiritualis inter patrinum et baptizatum, eodem modo ac
inter baptizantem et baptizatum, non autem inter patrinum et parentes
(can. 768). Ex qua cognatione oritur impedimentum dirimens matri­
monii (can. 1079), et reatus incestus spiritualis casu quo inter se carnaliter
peccent.

140

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Spiritualemjcognationem non contrahit : a) qui tantum procuratorem
egit nomine veri patrini, cum hic solus spiritualiter Hat cognatus ; b) qui
patrinus non fuit in Baptisffio, sed solum in supplendis caeremoniis
(can. 762, § 2) ; ç) qui tantum patrinus tuit in Baptismo sub conditione
iterato : hoc enim in casu neque patrinus qui priori Baptismo adfuit,
neque qui posteriori, cognationem spiritualem contrahit, nisi idem
patrinus in utroque Baptismo adhibitus fuerit (can. 763, § 2) : tunc enim
solum constat patrinum fuisse in valido Baptismo.
6. Munus pastoris in admittendis, designandis, repellendis patrinis
est prudentiae. Speciatim :
a) In dubio, utrum quis valide vel licite admitti possit necne ad patrini
munus, parochus, si tempus suppetat, consulat Ordinarium (can. 767).
Secus, ait Vermeersch, Th. Μ., Ill, n. 234, « dubium patrinum potius
arceat ; si sine serio incommodo id facere nequeat, adiungat alium
certe idoneum », si scii, secundu, iam non esset designatus.
b) « In reiiciendis indignis a munere patrini parochus utatur omni
prudentia et benignitate, ne alios offendat neve noceat bono religionis.
Hinc nunquam utatur verbis duris et iniuriosis, sed suavi modo dicat,
se unice ex praescriptis Ecclesiae agere atque non posse admittere talem
personam ut patrinum », notat Priimmer, Th. Μ., III, n. 147.
c) « Quando infans annuntiatur baptizandus, sacerdos iam statim
inquirat de qualitate patrinorum, et non expectet, donec omnes parati
sunt in ecclesia.Statim tunc moneat, ut alius patrinus designetur » (ibid.).
d) Si ex recusatione patrini indigni orirentur valde magna incommoda,
curet ne patrinus tangat baptizandum in actu Baptismi ; et si ne hoc
quidem possibile est, potest, si exinde grave non oriatur scandalum,
tolerare patrinum indignum, quia isx de patrinis indignis reiiciendis est
positiva ecclesiastica quae non obligat cum tam magno incommodo. Et
idem valet in casu de patrino tolerando haeretico aut schismatico, cum
ipse tamen ex can. 765 vere patrinus non esset.
e) Ex praescripto Ritualis, tit. 2, c.2, n. 31 : « Admonendi sunt suscep­
tores de spirituali cognatione, quam contraxerunt cum baptizato ; quae
cognatio impedit Matrimonium, ac dirimit ».

172. Animadversiones de Baptismi adnotatione et proba­
tione. — i. « Parochi debent nomina baptizatorum, mentione facta de
ministro, parentibus ac patrinis, de loco ac die collari Baptismi, in baptis­
mal! libro sedulo et sine ulla mora referre » (can. 777, § 1). Obligatio per
se gravis est ; inscriptio personaliter incumbit parocho, nisi sit ratio
excusans ; quo casu eam saltem confirmet subsignatione.
2. « Ubi vero de illegitimis filiis agatur, matris nomen est inserendum
si publice eius maternius constet, vel ipsa sponte sua scripto vel coram
duobus testibus id petat ; item nomeh patris, dummodo ipse sponte
sua a parocho vel scripto vel coram duobus testibus id requirat, vel ex
publico authentico documento sit notus ; in ceteris casibus inscribatur
natus tamquam filius patris ignoti vel ignotorum parentum » (can. 777,
§ 2). Nomen parentum ita inscribendum est ut omnis infamiae vitetur
occasio ; si infamia praevideatur, in casibus particularibus recurrendum
est ad S. Congr. Concilii (Com. interpr. 14 iul. 1922).
3. s< Si Baptismus nec a proprio parocho nec eo praesente administratus
fuerit, minister de ipso collato quamprimum proprium ratione domicilii
parochum certiorem reddat » (can. 778). Si baptizatus domicilio careat,
parochus quasi-domicilii, si vagus sit, parochus loci certior est reddendus.
4. « Ad collatum Baptismum comprobandum, si nemini fiat praeiudicium, saris est unus testis omni exceptione maior, vel ipsius baptizari
iusiurandum, si ipse in adulta aetate Baptismum receperit » (can. 779).
Si autem probatio alicuius iuri noceat, plenior requiritur, ut si nullitas
matrimonii ab ea pendeat : tunc tamen sufficeret testis qualificatus, e. g.
parochus qui deponat de rebus a se ex officio gestis (can. 1791, $ 1).

TRACTATUS

DE CONFIRMATIONE.

INTRODUCTIO.

173. Secundum sacramentum est Confirmatio. —
« In vita spirituali, ait S. Thomas, C. G. IV, 60, primum est
spiritualis generatio per Baptismum ; secundum est spiri­
tuale augmentum perducens ad robur perfectum per
sacramentum Confirmationis ». Nomen desumptum est
ab effectu : confirmatio (vormsel, olim vroomsel) enim
dicitur a verbo confirmare (i. e. confortare, firmum reddere ;
vromeriy, hoc sacramentum autem invita spirituali confortat,
roborat et quasi ad quamdam adultam aetatem perducit.
Denominatio fundamentum habet in Scripturis, II Cor. I, 21 ;
sed prius videtur adhibita fuisse saec. IV a S. Ambrosio, de
Mysteriis, VII, 42, certissime autem a Cone. Araus. I (a.441), can.2.
Aliis quoque nominibus vocatum fuit :
a) a materia remota dicitur chrisma salutis, sacramentum chris­
matis, Unguenti mysterium ·, graece : χρίσ/ζα, vel ro μύρον i. e.
unguentum, quod est nomen a Graecis recentioribus adhiberi
solitum ;
b) a materia proxima : signaculum seu σφραχίς, consignatio,
unctio, impositio manus seu χεφοθεσίζ ;
c) ab effectu : donum Spiritus sancti ; sacramentum plenitu­
dinis; perfectio et consummatio seu τελείωσις et βίβζίωσις.

174. Confirmatio definitur ; Sacramentum N. L. a
Christo Domino institutum, in quo manus impositione et
chrismatis unctione sub praescripta verborum forma baptizatis
confertur Spiritus sanctus ad fidem strenue profitendam.
In qua definitione indicatur :
1° Genus ad quod Confirmatio pertinet : sacramentum
N. Legis.
2° Auctor Confirmationis : a Christo Domino institutum.

142

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Materia : in quo manus impositione et chrismatis
unctione.
4° Forma : sub praescripta verborum forma.
5° Subiectum : baptizatis.
6° Effectus : confertur Spiritus sanctus ad fidem strenue
profitendam.
175. Divisio tractatus.— Tractatus dividitur in quatuor
quaestiones :
i° De ipso Confirmationis sacramento i a) de eius insti­
tutione ; b) de eius partibus constitutivis seu materia et
forma.
2° De effectibus Confirmationis.
3° De ministro Confirmationis.
4° De Confirmationis subiecto *.
Accedit appendix de caeremoniis Confirmationis.

QUAESTIO PRIMA.

DE IPSO CONFIRMATIONIS SACRAMENTO.
Articulus I.

De Institutione Confirmationis.
S. Th. Ill, q.

a. i.

176. Status quaestionis. — Reformatores Confir­
mationi denegarunt dignitatem sacramenti ; et hodie
Protestantes omnes, Ritualistis exceptis, hoc sacramentum
negant.
Iam olim Novatiani, Waldenses et Albigenses videntur hoc
Sacramentum negasse aut saltem neglexisse ut ritum inutilem.
Luthenjs autem primus fuit qui sacramentum expresse negavit,
et asseruit meram esse caeremoniam ecclesiasticam. Calvinus

i. De Confirmatione conferri possunt S. Thomas III, q. 72 cum comm.
Caietani et Billuart ; S.Bellarminus, Controv., de Confirmatione; Witasse,
Tractatus de Confirmatione; Van Noort, Tanquetey, De Smet, Hugon
in suis operibus de Sacramentis ; Chardon, 'Histoire des Sacrements ;
Nepefny, Die Firmung; Heimbucher, Die H. Firmung; L. Janssens,
La Confirmation; Bickell, Die Firmung bei den Nestorianern; Dolger,
Das Sakrament der Firmung historisch-dogmatisch dargestellt; Diet, de
Théol., art. Chrême et Confirmation; Coppens, L’Imposition des mains
et les rites connexes; d’Alès, De Baptismo et Confirmatione.

DE CONFIRMATIONE

143

docuit Dominum voluisse ut Apostoli manuum impositione
charismata Spiritus sancti seu gratias gratis datas fidelibus
communicarent ; at cessantibus charismatibus et ritus cessare
debuit. Sed Ecclesia eum retinuit ut solemnitate quadam cate­
chesis absolveretur qua adolescentes fidei suae rationem coram
episcopo exponebant. Fuit itaque ab episcopis invecta caeremonia
ut suam auctoritatem super fideles assererent ; posterior autem
aetas eam ut sacramentum posuit et ita dimidiam efficaciam a
Baptismo abstulit1.
Hodiernis temporibus Modernistae quidam statuebant : « Nihil
probat ritum sacramenti Confirmationis usurpatum fuisse ab
apostolis : formalis autem distinctio duorum sacramentorum,
Baptismi scii, et Confirmationis, haud spectat ad historiam
Christianismi primitivi » (prop. 44). Quod fuit ab Ecclesia
reprobatum.

177. Thesis. Confirmatio est verum N. L. sacra­
mentum a Christo institutum et a Baptismo dis­
tinctum. — Est de fide ex Cone. Lugd. II, prof. fid.
Mich. Palaeologi; Flor., deer, pro Arm. ; et Trid., sess. 7,
de Sacr., can. 1, et de Conf., cap. 1, cuius prima pars est
contra Lutherum, altera contra Calvinum.
Probatur: 1) Ex Scripturis: Act. VIII, 12-18 et XIX,
1-6, ex quibus constat Apostolos imposuisse manus
fidelibus baptizatis ut acciperent Spiritum sanctum.
Ubi omnia inveniuntur elementa essentialia sacramenti ;
a) signum sensibile : impositio manuum ;
b) gratiam conferens ex opere operato, quia manibus impositis
statim datur Spiritus sanctus ; hic autem, testante Scriptura
(Ioh. VII, 37-39 ; Rom. V, 5 ; I Cor. H, 12 ; III, 16 ; Gal. V, 22 ;
I Thés. IV, 8), non datur sine gratia ; in casu autem gratia
confert virtutem et robur ad confitendam fidem (Act. I, 8) ;
c) distinctum a Baptismo, quia manus imponuntur super antea
baptizatos, et hoc competit solis apostolis, non diaconis ; item
ab Ordine, quia impositio fiebat super omnes et tam mulieres
quam viros ;
d) permanenter institutum : adhibetur enim non semel, sed
communiter, non ab uno apostolo quidem, sed ab omnibus ; et
quidem ut impletio promissionum Christi qui Spiritum sanctum
omnibus promisit fidelibus. Unde refertur tamquam pertinens
« ad inchoationem Christi » (Hebr. VI, 1-4) i. e. ad initiationem
Christianorum. Quod ceteroquin ex universali patet Traditione.

2) Ex Traditione. Initio non sunt testimonia direct? et
formalia, quia scriptores sunt pauci et non intendunt
i. Van Noort, o. c., n. 242.

144

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

expositionem completam facere doctrinae aut praxeos
Ecclesiae aut etiam rituum initiationis ; at plures sunt
allusiones incidentes. A saeculo III testimonia explicita
habentur de Confirmatione ut distincta a Baptismo, ac
tamquam pertinente ad primitivam disciplinam et conti­
nuante apostolorum praxim. Saeculo IV communis est
doctrina. Unde Innocentius I saec. V eam recolit ut uni­
versaliter notam et usitatam.
Allusiones et insinuationes habent Clem. Rom. II, 2 ; Hermas,
Simii. IX ; Iren., adv. Haer. I, 23, 31 ; Clem. AI., Quis dives
salvetur, 42 ; Origenes, de Prine. I, 3. Testimonia explicita
exhibent Tertull., De Baptismo VI et VIII ; de earn.res. 8 ; de
praescr. 36 ; Cypr. ep. 73, n. 9, et 74, n. 7 ; Firmil. ep. ad Cypr.
n· 7 (75 inter ep. Cypr.) ; opus anonymum De Rebaptizante,
n. 3 ; Cornelius, ep. ad Fab. (H. E. VI, 43) ; Didascalia III, 12 ;
Cone. Elib. (a. 306), can. 38 ; Cyr. Hier., cat. myst. III, 3 ;
Greg. Naz., or. XL, 15; Hilar., in Mt. IV, 27 ; X, 2 ; XIX, 12 ;
Ambr., de myst. VI, 29 ; VII, 42; Chrys., in Act. horn. XVIII, 3 ;
Hieron., adv. Lucif. 9 ; Pacian., ad Sympr. I, 6 ; Opt. mil, de
schism. Don. II, 42 ; IV, 7 ; Aug., c. 2 ep. Pel. II, 104 ; de Trin.
XV, 26 ; Leo, serm. de nat. IV, 6.

3) Ex ratione convenientiae quam exponit S. Thomas, a. i :
Ubi occurrit specialis effectus gratiae, ibi oportet speciale sit
sacramentum. Atqui,sicut invita corporali alia specialis perfectio
est generari ad vitam, et alia pervenire ad perfectam aetatem,
ita in vita spirituali aliud est spiritualiter regenerari, et aliud
accipere quasi perfectam huius vitae aetatem. Ergo sicut est
speciale Sacramentum, nempe Baptismus, quo regeneramur ad
vitam gratiae, ita oportet esse speciale sacramentum quo adipis­
cimur perfectam huius vitae aetatem, et hoc est Confirmatio.
Unde Confirmatio est speciale sacramentum.

3F178. Animadversio. —-, De modo et tempore quo sacra­
mentum illud institutum fuit, multiplex fuit opinio. Melius
dicitur cum S. Thoma, ad 1 : « Christus instituit hoc sacramen­
tum, non exhibendo, sed promittendo (Ioh. XVI, 7) », quatenus
voluntate sua statuit esse conferendum, ipse autem non mi­
nistravit quia « in hoc sacraménto datur plenitudo Spiritus
sancti, quae non erat danda ante Christi resurrectionem et
ascensionem (Ioh. VII, 39) ».

DE CONFIRMATIONE

I45

Articulus II.

De Partibus Confirmationis
constitutivis.
S. Th. Ill, q. 72, a. 2, 3, 4 et 9.

179. Status quaestionis. — Magna fuit incertitudo et
opinionum diversitas de partibus constitutivis seu de
materia et forma Confirmationis. In Scripturis dicuntur
apostoli Spiritum sanctum contulisse impositione manuum
(Act. VIII, 17 ; XIX, 6), quin ulla mentio fiat alicuius
unctionis, vel etiam clare indicetur prolatio verborum
formae. Nunc autem, praemissa quadam manuum im­
positione in generali facta super omnes simul confirmandos,
— quae caeremonia in quibusdam Ecclesiis etiam omit­
titur, — sacramentum singulis confertur unctione chris­
matis facta in fronte : quae, cum fiat manu, hac ratione
quaedam specialis impositio manus dici posset.
Hinc quaerunt quaenam elementa in Confirmatione
fuerunt ab ipso Christo determinata ac proin immutabilia
sunt, et quaenam fuerunt determinata ab Ecclesia ; — item
quid nunc sit materia sacramenti et forma, aut etiam variis
temporibus fuerit
180. Opiniones diversae. — Ad praedictas quaestiones
solvendas multiplex pronuntiata fuit sententia :
ia quam tenent Aureolus, Sirmondus, Se-Beuve, essentialia sa­
cramenti ponit in sola impositione manuum versus omnes confir­
mandos et oratione correspondente. At certo falsa est, tum quia
contradicit Cone. Flor., deer. pro Arm., et omnibus ritualibus
quae materiam ponunt unctionem,tum quia S. C. P. F. declaravit,
6 aug. 1840, non esse repetendam Confirmationem in qua praeter­
missa fuerit ista generalis impositio manuum, tum quia haec
apud Graecos deest. Ceterum non bene componitur cum can. 2,
Cone. Trid., sess. 7, de Conf. : « Si quis dixerit, iniurios esse
Spiritui sancto eos qui sacro Confirmationis chrismati virtutem
aliquam tribuunt, a. s. ».
2“ est Maldonati et Sylvii, qui ponunt solam unctionem ut
materiam sacramenti, quae sola est in usu apud Graecos. At in
Scripturis commemoratur manuum impositio, atque traditio
semper retinuit mentionem manus impositionis. Ita Inno­
centius III, a. 1204 : « Per frontis chrismationem manus impositio
designatur quae alio nomine dicitur Confirmatio » ; et prof. fid.
Mich. Palaeologi in Cone. Lugd. II : « Sacramentum Confir­
mationis quod per manuum impositionem episcopi conferunt
Summa Theologiae Moralia. ΙΠ —· ίο

I46

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

chrismando renatos » ; recentissime Codex iuris, Can. 780 :
« Sacramentum Confirmationis conferri debet per manus impo­
sitionem cum unctione chrismatis in fronte et per verba in ponti­
ficalibus libris ab Ecclesia probatis praescripta. » Unde dicendum
videtur non solam chrismationem sufficere sed saltem requiri
impositionem manus concomitantem, quatenus chrismario non
quidem mediante instrumento, sed immediate tpanus contactu
imposito sit facienda.
3a ambas impositiones requirit et unctionem .· ita Tournely,
Habert, Gotti, Concina.At falsum est primam requiri impositio­
nem, uti constat ex Const. Benedicti XIV Ex quo primum
i mart. 1756 declarantis primam impositionem esse meram caere­
moniam atque valide conferri Confirmationem a Graecis qui illam
omittunt ; item ex deer. S. Off., 17 apr. 1872 et 22 mart. 1892.
4« quae esi multorum, inter quos S. Bellarminus, S. Alphonsus,
Billuart, ait materiam semper fuisse in chrismatione cum con­
comitante manus impositione. Sed mentio unctionis distinctae
ab unctione in Baptismo adhibita et Confirmationi propriae
nullibi occurrit in Ecclesia primitiva ; atque ipsi Apostoli non
dicuntur usi fuisse nisi manuum impositione, imo non videtur
ipsis fuisse tanta olei copia ad inungendas turbas. Quod si dicatur
apostolos ex speciali privilegio potuisse sacramentum conferre
sola manuum impositione, aut id aliquando ita fecisse per mira­
culum, secus autem adhibuisse unctionem quando solam gratiam
sine donis exterius apparentibus communicabant, haec sunt
coniecturae sine sufficienti fundamento.
5a quam tenuerunt Ruardus Tapper, Morinus, Estius, Mayer,
ait tum impositionem manuum tum chrismationem sufficere.
Haec sententia, quatenus affirmaret etiam hodie alterutram
materiam sufficere et episcopum inter utrumque ritum posse
eligere, certo falsa est, uti constat ex declaratione Benedicti XIV.
Si autem affirmet pro diversitate temporum et locorum diversam
fuisse materiam secundum diversam determinationem Ecclesiae,
probabilis est sed coincidit cum sententia sequente.
6a denique tenet Confirmationem primitus collatam fuisse im­
positione manuum, nunc autem conferri unctione chrismatis manu
imposita facta. Christus scii, non omnino determinavit signum
sacramentale, sed ultimam determinationem reliquit Ecclesiae
quae pro diversis temporibus et locis aliter determinare id potuit.
De facto historia primaeva testatur solam manuum impositionem ;
in fine saec. II addita fuit ut ritus secundarius consignatio in
fronte, absque unctione, quae saltem in Occidente ante saec. IV
non obtinuit. Saec. IV, ob praxim introductam seiungendi
Confirmationem a Baptismo, invaluit unctio chrismatis seu con­
signatio cum chrismate cui accessit forma propria. Decursu
vero saeculorum paulatim factum est, consuetudine scii, ab Ec­
clesia probata, ut unctio manu imposita praevaluerit et considerata
fuerit ut ritus essentialis, dum e contra generalis impositio
manus quae originarie erat ritus essentialis, facta sit mera caere­
monia accidentalis. Ita plures moderni, ut Billot, Tanquerey,
Galtier, De Smet, Hugon ; et revera sic melius dicitur spectatis

DE CONFIRMATIONE

147

documentis historicis, atque verificatur quod iam innuit C. Flor,
dicens : « Loco illius (apostolorum) manus impositionis datur
in Ecclesia Confirmatio ».

181. Materia remota est sacrum chrisma, i. e. oleum
olivarum admixtum balsamo atque speciali benedictione
consecratum ab Episcopo. Ita ex Ritualibus et ex decretis
Clementis VI, Eugenii IV in Cone. Flor., Clementis VIII
et Benedicti XIV.
Dicitur : i° Oleum olivarum, quod omnino requiritur ad
valorem sacramenti, nam :
« Proprie dicitur oleum, et maxime habetur in usu ubi haberi
potest ; quilibet autem alius liquor ex similitudine huius oleum
nominatur ; nec est in usu communi, nisi in supplementum
apud eos quibus deest oleum olivarum ». Ita S. Thomas, a. 2,
ad 3. Unde invalidum esset sacramentum, si ex petroleo, oleo
nucum vel amygdalum conficeretur.
Oleum significat tum nitorem conscientiae, ut ait C. Flor.,
deer, pro Arm., tum plenitudinem Spiritus sancti ad robur
spirituale, ut ait S. Thomas, a. 2, sicut pugiles ex olei inunctione
corpori agilitatem dabant et robur ad pugnam.

2° Admixtum balsamo, uti iam ab antiquis factum est
temporibus et probabilius ad valorem requiritur.
Sufficit autem balsamum cuiusque regionis, dummodo sit
in ea quantitate ut det sui odorem. Apud Graecos plura aha
aromata solent adiungi, sed non exigitur ad validitatem.
Balsamum significat odorem bonae famae, ut ait C. Flor.,
1. c., seu suavitatem virtutum et incorruptionem fidei (a. 2).

30 Benedictum, quod est de valore sacramenti, ut docent
*communissime
In sacramentis quibus usus est ipse Christus, non requiritur
benedictio sed ex ipso usu Christi materia aptitudinem recepit
signi sacramentalis. At in sacramentis quibus Christus non est
usus, specialis requiritur consecratio qua apta fiat materia ut sit
gratiae instrumentum (a. 3).

40 Ab Episcopo qui gerit personam Christi (a. 3, ad 3),
quod etiam ad valorem requiritur ex Cone. Flor.
Quamvis tamen quidam aliter sentiant aut putent ex commis­
sione S. Pontificis sacerdotem delegari posse ad consecrandum
chrisma ; quae delegatio tamen nunquam conceditur (can. 781,
S 1) etiam in Ecclesia graeca, nec ohm concessa certo noscitur.

148

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

5° Speciali benedictione, quod etiam probabilius requi­
ritur ad valorem, at non est omnino certum.
Hinc S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 163, dicit in articulo
mortis, sub conditione conferri posse sacramentum ex solo oleo
ab episcopo benedicto, propter magnam utilitatem sacramenti ;
at valde dubitare licet an Confirmatio unquam possit dubie
valida ministrari, cum non sit sacramentum necessitatis.

Ad liceitatem et quidem sub gravi requiritur chrisma recens.
In casu tamen necessitatis dum deficit recens, aut ex speciali
S. Pontificis dispensatione, cum vetere confirmare est licitum.

182. Materia proxima est unctio chrismatis in fronte
per modum crucis immediate facta per manus impositio­
nem. Constat ex Pontif. Rom. et ex can. 780 et 781, § 2.
Dicitur ; 1) Unctio, quae ad valorem sacramenti est
necessaria, ut constat ex decretis et praxi Ecclesiae.
2) Chrismatis, scii, ex oleo et balsamo specialiter com­
positi et benedicti ab episcopo, ut explicatum fuit supra.
Quantitas adhiberi debet ad unguendum frontem in forma
crucis sufficiens.

3) Infronte, ut significetur confirmandum, Christum eru­
bescere non debere. Quod valde probabiliter ad valorem re­
quiritur,quia sic est antiquus et universalis Ecclesiarum usus.
Hinc si fieret unctio in alia corporis parte, ut in maxilla aut
pectore, dubium esset sacramentum, et sub conditione iterandum.
In quibusdam Ecclesiis orientalibus non tantum in fronte sed
etiam in pluribus aliis partibus fiunt unctiones, at istae non
sunt essentiales sed solum intégrales sacramenti partes.

4) Per modum crucis facta, ut sic confirmandus accipiat si­
gnum Christi cuius miles efficitur ; quod etiam necessario re­
quiritur secundum communiorem sententiam, et postulatur
ab ipsa sacramenti forma qualis adhibetur in Ecclesia latina.
Rationes consignationis cruce factae in fronte exponit S. Tho­
mas, a. 9 : μ In hoc sacramento homo accipit Spiritum sanctum
ad robur spiritualis pugnae, ut fortiter, etiam inter adversarios
fidei, Christi fidem confiteatur. Unde convenienter signatur
chrismate signo crucis in fronte propter duo : t° quidem quia
insignitur signo crucis, sicut miles signo ducis, quod quidem
debet esse evidens et manifestum. Inter omnia autem loca corporis
humani maxime frons manifesta est, quae quasi nunquam

DE CONFIRMATIONE

I49

obtegitur ; et ideo linitur confirmatus chrismate in fronte, ut in
manifesto demonstret se esse Christianum, sicut et apostoli post
acceptum Spiritum sanctum se manifestaverunt, qui prius in
coenaculo latebant ; 2° quia aliquis impeditur a libera confessione
nominis Christi propter duo, scii, propter timorem, et propter
verecundiam. Utriusque autem horum signum maxime mani­
festatur in fronte,... unde verecundati erubescunt, timentes
autem pallescunt... Et ideo in fronte signatur chrismate, ut neque
propter timorem, neque propter erubescentiam nomen Christi
confiteri praetermittat ». Idem tradit Cone. Florentinum.

5) Immediate : non mediante instrumento, sed ipsa
manu imposita.
Ita S. Off., 14 ian. 1885 ; et can. 781, § 2 ; — secus enim vera
non adesset manus impositio et deesset conditio sequens.

6) Per manus impositionem, quatenus tamen ab ipsa
unctione manu facta non distinguitur sed in ea necessario
includitur.
Prima impositio manuum super omnes confirmandos facta
quae praemittitur unctioni, non pertinet ad ipsum sacramentale
signum, sed est mera caeremonia, ita ut ea omissa, confirmatis
sacramentum non sit repetendum, nec requiratur ut omnes
confirmandi ipsi intersint.
Ad liceitatem requiritur ut unctio fiat pollice dextero, reliqua ma­
nu super caput imposita ·, quod si absque iusta ratione fieret alio
digito aut manu sinistra, esset peccatum : grave esse non constat.

183. Forma est : Signo te signo crucis, et confirmo te
chrismate salutis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
Arnen. Haec est hodie praescripta a Rituali et traditur a
Cone. Flor. ; sed plures antea subiit mutationes. In Ecclesia
graeca est alia, quoad sensum substantialiter aequivalens
et ibi certo valida : Signaculum doni Spiritus sancti : Σφραγίς
δωρεάς ΙΙν-ύιζατος άγιου.
Convenientiam formae ostendit S. Thomas, a. 4 :
« Forma sacramenti continere debet quidquid pertinet ad
speciem sacramenti... In hoc sacramento datur Spiritus sanctus
ad robur spiritualis pugnae. Et ideo in hoc sacramento tria sunt
necessaria, quae continentur in forma praedicta; quorum im est
causa conferens plenitudinem roboris spiritualis, quae est sancta
Trinitas, quae exprimitur cum dicitur : In nomine Patris... ;
— 2m est ipsum robur spirituale quod homini confertur per
sacramentum materiae visibilis ad salutem, quod quidem tangitur
cum dicitur : Confirmo te chrismate salutis; — 3“ est signum

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

150

quod pugnatori datur, sicut et in pugna corporali milites insigniis
ducum insigniuntur, et quantum ad hoc dicitur : Consigno te
signo crucis, in quo scii, rex noster triumphavit ».

Ad validitatem requiruntur :
1) Signo te, scii, nota et charactere militis Christi ; cui
correspondet in graeco : signaculum seu sigillum ;
2) confirmo te chrismate salutis, in gratia accepta per
unctionem Spiritus sancti ; quod in graeco dicitur : doni
Spiritus sancti. Sigillare enim donum, i. e. gratiam, Spi­
ritus sancti, est eam habenti confirmare, firmiorem et
stabiliorem reddere ;
3) etiam probabiliter : in nomine Patris... ; non tamen
certum est, quia deest in graeco, nisi dicatur tota Trinitas
implicite indicari nomine Spiritus sancti. Ceteroquin
nihil impedit Ecclesiam diversam determinasse formam
pro Ecclesia latina et graeca. Unde practice sacramentum
non erit certum, nisi omnia dicantur.
Accidentalis mutatio esset, si quis diceret : corroboro pro con­
firmo ; aut sanctificationis loco salutis.

i

QUAESTIO SECUNDA.

DE EFFECTIBUS CONFIRMATIONIS.

Î
(
I

}

s
’
1

j
'
,

ί
i

I
I

S. Th. Ill, q. 72, a. 5 et 7.

184, Effectus sacramenti Confirmationis, etiam in
infantibus, est roboratio in vita spirituali seu confortatio et
augmentum vitae supernaturalis, ita ut homo in ea adducatur quasi ad aetatem perfectam. Id explicite docet
Cone. Flor., et ceteroquin constat modo loquendi a Scripturis et Patribus adhibito, iuxta quem in Confirmatione
ipse Spiritus sanctus infunditur et confertur simpliciter1,
i. e. plene cum omnibus donis, ad robur et firmitatem
iustitiae, et ad plenam eorum effusionem ac ubertatem, dum
in Baptismate iam contulit renascentiam et remissionem
peccatorum2. Et quidem :
i. Act. VIII, 15-16 ; XIX, 5-6.
3. Act. II, 38 ; XXII, 16 ; Hebr. X, 22 ; lob. III, 5 ; Eph. V, 26.

DE CONFIRMATIONE

151

A. Non ponentibus obicem confert gratiam, quod est
de fide ex C. Trid., sess. 7, can. 1 : per se gratiam secun­
dam, quia confortatio et augmentum in vita spirituali
hanc de se supponit ; per accidens probabiliter gratiam
primam, si quis bona fide in peccato accedat de ipso
attritus (a. 7, ad 2).
Hinc a) per accidens remittit peccatum mortale ; b) etiam
remittit venialia, mediante fervore seu exercitio charitatis prout
ef in quantum hoc illorum retractationem saltem implicite con­
tineat; c) quodsi quis ponat obicem, obice per poenitentiam
remoto, gratiam sacramenti obtinebit.

Confert autem sacramentum :
1) gratiam habitualem gratum facientem, quam auget,
ut diximus : non enim datur Spiritus sanctus nisi cum
gratia gratum faciente (a. 7) ;
2) omnes virtutes infusas et dona Spiritus sancti, quae
simul cum gratia infunduntur et cum ea proportionaliter
augentur ;
3) gratiam specialem sacramentalem confortantem (ad 3),
scii, ad strenue et audacter confitendum publice fidem
coram hominibus eamque defendendum et pro ea pugnan­
dum ; ut constat ex effectu producto in apostolis ;
4) ius ad gratias actuales, ad hunc finem necessarias, per
totam vitam opportuno tempore consequendas.
B. Omnes qui valide recipiunt consecrat çt signat
charactere indelebili, ut de fide est ex Trid., sess. 7, can. 9,
quo homo baptizatus fit miles Christi, potestatem accipiens
ex officio fidem publice profitendi et pugnandi atque
sacra congruentius recipiendi. Quod ita ostendit S. Thomas,
a. 5 :
« Character est quaedam spiritualis potestas ad aliquas actiones
sacras ordinata.. Dictum est autem supra, quod sicut Baptismus
est quaedam spiritualis regeneratio in vitam Christianam, ita
etiam Confirmatio est quoddam spirituale augmentum promovens
hominem in spiritualem aetatem perfectam. Manifestum est
autem ex similitudine corporalis vitae, quod alia est actio hominis
statim nati, et alia quae competit ei, cum ad perfectam aetatem
pervenerit. Et ideo per sacramentum Confirmationis datur homini
potestas spiritualis ad quasdam alias actiones sacras, praeter
illas ad quas datur ei potestas in Baptismo. Nam in Baptismo
accipit homo potestatem ad ea agenda quae ad propriam pertinent

152

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

salutem, prout scii, secundum seipsum vivit ; sed in Confir­
matione accipit homo potestatem ad agendum ea quae pertinent
ad pugnam spiritualem contra hostes fidei, sicut patet exemplo
apostolorum, qui antequam plenitudinem Spiritus sancti acci·?
perent, eram in coenaculo perseverantes in oratione ; postmodum
vero egressi non verebantur publice fateri etiam coram inimicis
fidem Christianam. Et ideo manifestum est quod in sacramento
Confirmationis imprimitur character ».
« Et ideo character Confirmationis est signum distinctivum,
non infidelium a fidelibus, sed spiritualiter provectorum ab his
quibus dicitur, I Petr. II, 2 : Sicut modo geniti infantes.. » (ad 1).
Hic effectus etiam producitur in illis qui ponunt obstaculnm
gratiae ; et est titulus permanens ob quem, remoto obice, gratia
sacramenti confertur et sacramentum semper reviviscit.

185. Corollaria.— 1. Character Confirmationis ex necessi­
tate praesupponit characterem baptismalem, quia nemo potest
promoveri in aetatem perfectam nisi prius fuerit natus ; unde
si aliquis non baptizatus confirmaretur, nihil reciperet (a. 6)·
2. Sacramentum Confirmationis est initerabile, quia imprimit
characterem indelebilem ; nec unquam in Ecclesia fuit iteratum
id quod valide putabatur ministratum. Quod si quandoque
legatur confirmatis in haeresi manus fuisse impositas cum invo­
catione Spiritus sancti vel ad accipiendum Spiritum sanctum,
id intelligendum est vel de ritu poepitentiali ; vel de gratia
confirmationis quae, ob remotionem obicis per poenitentiam,
eo momento largitur ; aut etiam, in quibusdam Ecclesiis, de reite­
ratione Confirmationis, quia eam ab haereticis ministratam
habebant invalidam, dum conditionem validitatis ab Ecclesia
positam putabant esse veram fidem ministri circaSS. Trinitatem.

QUAESTIO TERTIA.

DE CONFIRMATIONIS MINISTRO.
S. Th. Ill, q. 72, a. 11.

186. Minister ordinarius Confirmationis est solus
episcopus (can. 782, § 1), quia vi sui ordinis et muneris
sine speciali commissione S. Pontificis sacramentum valide
ministrare potest. — Est de fide ex Cone. Trid., sess. 7, de
Conf., can. 3, et sess 23, can. 7, confirmante doctrinam et
decisiones Innoc. I, Gelasii, Innoc. III, et Cone. Flor.
Innuitur in Scripturis, Act. VIII, 12-17, constat ex anti­
quissima traditione et praxi, cuius convenientiam ostendit
S. Thomas, a. 11 :

DE CONFIRMATIONE

153

« In quolibet opere ultima consummatio supremae arti aut
virtuti reservatur, sicut praeparatio materiae pertinet ad inferiores
artifices, superior autern dat formam.. ; unde epistola, quae
a notario scribitur, a domino signatur. Fideles autem Christi
sunt quodammodo divinum opus, secundum illud I Cor. Ill, 9 :
Dei aedificatio estis; sunt etiam quasi quaedam epistola Spiritu
Dei scripta, sicut dicitur II Cor. Ill, 3. Hoc autem Confirmationis
sacramentum est quasi ultima consummatio sacramenti Baptismi,
ita scii, quod per Baptismum aedificatur homo in domum spiri­
tualem, et conscribitur quasi quaedam spiritualis epistola ; sed
per sacramentum Confirmationis, quasi domüs aedificata dedi­
catur in templum Spiritus sancti, et quasi epistola conscripta
signatur signo crucis. Et ideo collatio huius sacramenti episcopjs
reservatur, qui obtinent summam potestatem in Ecclesia, sicut
et in primitiva Ecclesia per impositionem manuum apostolorum,
quorum vices gerunt episcopi, plenitudo Spiritus sancti dabatur ».

Ut autem licite episcopus confirmet, requiritur iurisdictio
ordinaria, aut licentia saltem rationabiliter praesumpta
ab eo qui talem iurisdictionem habet. Hinc can. 783 :
§1. « Episcopus in sua dioecesi hoc sacramentum etiam
extraneis legitime ministrat, nisi obstet expressa proprii eorum
Ordinarii prohibitio ». Quod valet etiam de locis exemptis
iuxta can. 792.
§ 2. « In aliena dioecesi indiget licentia Ordinarii loci saltem
rationabiliter praesumpta, nisi agatur de propriis subditis quibus
Confirmationem conferat privatim ac sine baculo et mitra ».
Obligatio est de se gravis, et ideo graviter peccaret episcopus
qui auderet has praescriptiones transgredi in aliquo puncto.

187. Minister extraordinarius Confirmationis est
presbyter cui vel ex iure communi vel ex peculiari vel
ex generali Sedis apostolicae induito facultas concessa sit
(can. 782, § 2). — Certum est ex C. Flor, et ex perpetuo
Ecclesiae usu.
An autem episcopus de se posset presbytero hanc facultatem
conferre, est dubium, quia talis delegatio simplicis sacerdotis
non refertur ad potestatem ordinis sed ad potestatem iurisdictioms. Hinc si olim id factum est, cum tacito consensu Sedis
Apostolicae factum dici potest, dum nunc lege canonica cautum
est ne fiat : in praesenti enim ius illud S. Pontifici est reservatum,
nec sine eius licentia, ex iure aut induito concessa valide exercetur.
De hac facultate sacerdotibus commissa notentur sequentes
dispositiones :
i. Hac facultate ipso iure gaudent, praeter S. R. E. Cardinales
quibus competit ubique terrarum, Abbas vel Praelatus nullius,
Vicarius et Praefectus apostolicus, qui tamen ea valide uti ne­

154

SUMMA THEOLOGIAE MORALES

queunt, nisi intra fines sui territorii et durante rrunere tantum
(can. 782, § 3)·
2. Secundum jus commune presbyter ritus latini cui, vi
indulti (et non ex iure communi), haec facultas competat, Confir­
mationem valide confert solis fidelibus sui ritus, nisi in induito
aliud expresse cautum fuerit (can. 782, § 4). — Decreto diei
i maii 1948 concessum est ut, quoties latini ritus presbyteri,
vi legitimi indulti, Confirmationis sacramentum valide et licite
administrari possunt fidelibus proprii ritus, idem — dummodo
constet ipsum immediate post Baptismum, uti mos est, jam
non fuisse collatum — conferre valeant fidelibus quoque rituum
orientalium quorum spiritualis cura ipsis commissa permaneat.
Haec valent etiam quoties sacramentum conferri potest ad
normam decreti « De confirmatione administranda iis qui,
ex gravi morbo, in mortis periculo sunt constituti » (Cfr infra
n. 5)·
3. Nefas est presbyteris ritus orientalis, qui facultate vel privi­
legio gaudent Confirmationem una cum Baptismo infantibus sui
ritus conferendi, eamdem ministrare infantibus latini ritus
(can. 782, § 5).
Hac facultate, quibusdam exceptis ut Maronitis et ItaloGraecis, gaudent generatim vi consuetudinis immemorabilis ;
unde administratio Confirmationis infanti latino, quamvis illicita,
tamen potius videtur valida, licet quidam de hoc dubitent.
4. Presbytero quoque licet, si apostolico locali (non mere
personali) privilegio sit munitus, in designato sibi territorio
confirmare etiam extraneos, nisi id ipsorum Ordinarii expresse
vetuerint (can. 784).
5. Per decretum Spiritus Sancti Munera Sacrae Congreg.
de Discipl. Sacram, generali induito omnibus parochis proprio
territorio gaudentibus, quasi-parochis, vicariis perpetuis, vicariis
oeconomis ac sacerdotibus quibus exclusive et stabiliter commissa
est in certo territorio et cum determinata ecclesia plena animarum
cura cum omnibus parochorum juribus et officiis, facultas
conceditur ut, per semetipsos, sacramentum Confirmationis
administrent, in proprio territorio, iis personis qui ibidem
degunt (non exceptis peregrinis neç commorantibus in locis
a paroeciali jurisdictione subductis) ac ex gravi morbo in vero
mortis periculo sunt constituti, sive sint infantes sive sffit
adulti. — Requiritur tamen ut Episcopus dioecesanus haberi
non possit vel sit impeditus, nec alius praesto sit Episcopus
catholicus, licet titularis tantum, qui sine gravi incommodo
ipsi suffici queat. — Si moribundi adhuc hujus sunt capaces
oportet ad fructuosam hujus sacramenti receptionem quantum
possibile praeparentur ; ac, si forte convaluerint, plenius in­
struantur.
Insuper serventur normae quas idem decretum praecipit
• Confirmatio conferatur servata disciplina per C. L C. inducta
et ad rem accommodata, nec non ritu adhibito ex Rituali Romano
excerpto, quae fuse et ex integro infra transcribuntur : gratis
vero quovis titulo est conferenda. »
« Ad normam canonis 798, collari sacramenti adnotationem

DE CONFIRMATIONE

155

minister extraordinarius in paroeciali confirmatorum libro
peragat, ibidem inscribendo nomen suum ac nomina confirmati
(et si eius subditus non sit, etiam illius dioecesis et paroeciae),
parentum et patrini, diem et locum, adiectis demum verbis :
< confirmatio collata est ex Appstolico induito, urgente mortis
periculo, ob gravem confirmati morbum ». Adnotatio facienda
est etiam in libro baptizatorum ad normam can. 470, § 2.
Si confirmatus sit alienae paroeciae, quamprimum minister
ipse de collato sacramento parochum confirmati proprium
certiorem reddat per authenticum documentum, quod omnes
notitias complectatur, de quibus supra. »
« Ministri extraordinarii tenentur praeterea singulis vicibus
statim ad Ordinarium dioecesanum proprium authenticum
nuntium mittere collatae a se Confirmationis, additis adjunctis
omnibus in casu concurrentibus1. »

188. Obligatio ministrandi Confirmationem. —
Episcopus tenetur sacramentum Confirmationis subditis
ministrare rite et rationabiliter petentibus, praesertim
tempore visitationis dioecesis (can, 785, § 1), quae singulis
quinquenniis absolvi debet (can. 343, § 1) ; non autem
cum periculo mortis, quia non est sacramentum necessi­
tatis : nisi forsan in casu quo ex non ministratione oriretur
scandalum. Eadem obligatione tenetur presbyter, privilegio
apostolico donatus, erga illos quorum in favorem est
concessa facultas (can. 785, § 2).
Obligatio ex natura sua gravis est, nisi gravis ratio excuset.
Unde Ordinarius legitima causa impeditus aut potestate confir­
mandi carens, debet, quoad fieri possit, saltem intra quodlibet
quinquennium providere ut suis subditis hoc sacramentum
administretur (§3).
Si autem graviter neglexerit sacramentum Confirmationis suis
subditis per se vel per alium ministrare, Metropolita debet
eum S. Sedi denuntiare (§ 4 et can. 274, 40).
Presbyter qui nec a iure nec ex Romani Pontificis concessione
I. Decretum exstat A.A.S., t. 38 (1946), pp. 349-358. — In omnibus
fere periodicis de re theologica aut canonica tractantibus, huiusce
decreti prodiere commentaria.
Per decretum S. Congr. de Prop. Fide, diei 18 dec. 1947, insuper
conceditur Ordinariis locorum a S. Congr. de Prop. Fide dependentibus,
potestas tribuendi « omnibus sacerdotibus sibi subditis curamque
animarum gerentibus, facultatem sacram Confirmationem fidelibus sive
adultis sive infantibus, infra fines missionalis circumscriptionis exstan­
tibus et in mortis periculo constitutis, valide ministrandi ; necnon
licite in ipso loco residentiae Episcopi, absente tamen quolibet Episcopo
vel legitime impedito ; servataque formula a Rituali Romano statuta »
(A.A.S., t. 40 (1948}, p. 41).

156

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

facultatem habens sacramentum Confirmationis ministrare ausus
fuerit, suspendatur ; si vero facultatis factae limites praetergredi
praesumpserit, eadem facultate eo ipso privatus existât (can.
2365).

189. Animadversio. — Theologi non concordant in de­
clarando modo quo simplex sacerdos obtineat potestatem Confir­
mationem ministrandi. Melius videtur dicendum ad hoc sacra­
mentum conferendum requiri dignitatem excellentem, quae
episcopis plene competit ex proprio suo charactere, sacerdotibus
non absolute et plene, sed solum radicaliter et inchoative ; unde
indigent extrinseco augmento dignitatis quo character ipsorum
ordinetur ad novum effectum, scii, collationem Confirmationis.
Hoc autem supplementum dignitatis ipsis confertur speciali
deputatione Pontificis, ita ut potestas eorum inchoata accedente
delegatione extendatur et compleatur. Pontifex scii, qui habet
plenitudinem potestatis in Ecclesia, valet infima superioris
muneris episcopalis quae respiciunt corpus Christi mysticum,
qualis est potestas confirmandi, committere iis qui iam habent
potestatem summam circa corpus Christi verum, nempe sacer­
dotibus 1.

QUAESTIO QUARTA.

DE SUBIECTO CONFIRMATIONIS.
S. Th. Ill, q. 72, a. 6 et 8.

190. Subiectum capax Confirmationis est omnis et
solus homo baptizatus et nondum confirmatus (can. 786).
Unde valide confertur pueris et perpetuo amentibus, qui
licet nullos hostes spirituales impugnandos habeant, robur
spirituale et augmentum gratiae accipere possunt ; adultis
vero, dummodo intentionem habeant saltem habitualem
et implicitam recipiendi sacramentum (n. 92-93).
Ut autem licite et fructuose recipiatur, debet suscipiens
esse in statu gratiae constitutus, cum agatur de sacramento
vivorum et, si usu rationis polleat, sufficienter instructus
(cân. 786), tum scii, de necessariis cognitu necessitate medii
et praecepti, tum de iis quae spectant ad sacramentum
suscipiendum, ut exponit Instructio S. C. P. F. anni 1774.
i. Cfr. S. Thomas, â. 11, ad 1; et IV Sent., d. 7, q. 3, a. 1, qc. 3 ;
Billuart, art. 7, obi. 2 ; Billot, o. c. th. 36 ; Hugon, Tract. Dogm. III, de
Conf., a. 5, r— Aliam opinionem proponit Pe Spipt, o. ç. n. 401

DE CONFIRMATIONE

IS?

191. Speciale praeceptum recipiendi Confirmatio­
nem per se non datur, quia sacramentum non est neçessarium ad salutem sed ad perfectionem salutis (a. 1, ad 3).
Hinc :
a) Qui illud non recipiunt per se non peccant graviter.
b) At praetermittere tam magnum medium salutis regulariter
et secluso sat magno incommodo non fit ex rationabili motivo,
ac proinde solet includere culpam levem,unde can. 787 : « Quam­
quam hoc sacramentum non est de necessitate medii ad salutem,
nemini tamen licet, oblata occasione, illud negligere... ».
c) Per accidens potest adesse grave peccatum ratione scandali,
aut contemptus, aut specialis necessitatis ob peculiare periculum
amittendae fidei.

192. Confirmatio omni aetati convenit et est de se
omnibus exhibenda. — Nam, sicut de intentione naturae
est ut omnis qui corporaliter nascitur ad perfectam aetatem
perveniat, licet hoc interdum impediatur, propter corrupti­
bilitatem corporis, quod morte praevenitur, ita et multo
magis de intentione Dei est ut qui nascitur spiritualiter
in perfectam aetatem perveniat vitae supernaturalis. Sed
anima, ad quam pertinet et spiritualis nativitas, et spiri­
tualis aetatis perfectio, immortalis est, et potest sicut
tempore senectutis spiritualem nativitatem consequi, ita
tempore iuventutis vel pueritiae consequi perfectam
aetatem ; quia huiusmodi corporales aetates animae non
praeiudicant. Ergo potest omni aetati conferri Confirmatio
et per se debet omnibus exhiberi (a. 8).
Hinc « etiam in puerili aetate homo potest consequi
perfectionem spiritualem aetatis... ; et inde est quod multi
in puerili aetate propter robur Spiritus sancti perceptum,
usque ad sanguinem fortiter certaverunt pro Christo »
(ad 2). Et etiam morituris hoc sacramentum dandum est,
ut in resurrectione perfecti appareant... Unde « et pueri
confirmati decedentes et maiorem gloriam consequuntur,
sicut et hic maiorem obtinent gratiam » (ad 4).
Primis saeculis Confirmatio dabatur statim post Baptismum.
A saec, V, propter multiplicationem fidelium in ecclesia latina
collatio Confirmationis, utpote episcopo reservata, cepit separari
a ministratione Baptismi; et ita paulatim mos invaluit eam diffe­
rendi ad annos discretionis, excepta tamen Hispania, ubi consue­

158

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tudo antiqua sicut apud Graecos servata fuit usque ad hodiernum
diem.
lamvero praesens consuetudo Ecclesiae latinae est convenientior, tum ob maiorem reverentiam tanti sacramenti, tum
ob spem uberioris fructus in suscipientibus conscie. luxta
hodiernam disciplinam can. 788 consecratam 1) regulariter
differenda est Confirmatio usque ad, nec ordinario ministranda
ante usum rationis ; 2) potest tamen antea conferri, si infans in
periculo mortis sit constitutus vel ministro id expedire ob iustas
et graves causas videatur ; 3) non tamen diutius est differenda,
sed convenienter datur ad septimum circiter aetatis annum.

APPENDIX.

DE CONFIRMATIONIS CAEREMONIIS.
S. Th. Ill, q. 72, a. 10 et 12.

193. Caeremoniae accidentales ab episcopo in Confirmationis
collatione adhibendae indicantur in Pontificali romano ; per se obligant
sub gravi, licet quaedam minoris momenti sub levi tantum praescri­
bantur (n. 106). Notandae veniunt :
1. Impositio et extensio manuum in principio super omnes confirman­
dos, cui, licet tnera sit caeremonia ad validitatem non requisita, omnes
tamen adesse tenentur (can. 789).
2. Alapa, super genam data, ut confirmatus meminerit se tamquam
fortem athletam paratum esse oportere ad omnia adversa pro Christi
nomine ferenda, ut nunc symbolice explicant *; antiquitus tamen videtur
fuisse osculum pacis, cui, decursu temporis, ratione decentiae respectu
mulierum successit levis tactus a. Ceteroquin censetur caeremonia
levioris momenti quae solum sub levi obligat.
3. Benedictio communis quae datur in fine, et cui omnes intéresse
debent (can. 789).
4. Caeremonia cerei non est in Pontificali praescripta sed solo usu
introducta.
5. Fascia seu vitta linea qua frons confirmati est ligandus, ex consuetu­
dine iam non obligat, dummodo pars inuncta diligenter abstergatur, ne
chrisma defluat.
6. leiunium, quod confirmandis mandatur in Pontificali, est tantum
de consilio ; unde consuetudo invaluit ut sacramentum non ieiunis, imo
post prandium, ministretur.
7. Aliud nomen, praeter baptismale, ab episcopo imponi potest, non
debet (S. C. R., 20 sept. 1749).
8. Vestes sacrae praescribuntur ab episcopo induendae ; ex qualibet
tamen iusta causa potest administrare sine mitra et baculq, adhibito
'rochetto et stola, imo privatim etiam cum sola stola (S. Off., 12 febr.
1851 ; can. 783, § 2).
Modus quo simplex sacerdos ex delegatione S. Sedis ministrare debet
indicatur in Instr. S. C. P. F., 4 maii 1774 (S. Off., iul. 1888), in appen­
dice ad Rit. rom. posita, et in recenti Instr. S. C. de Sacr., 20 maii 1934 >
1. Cat. rom., 2 p., c. 3, n. 26.
2. Dôlger, o. c., p. 155.

DE CONFIRMATIONE

159

non potest insignia pontificalia assumere, sed uti superpelliceo et stola,
vel et pluviali ; atque delegationem suam populo praelegere ac explicare
tenetur.

194. Tempus et locus Confirmationis. — 1. Confirmatio
quovis tempore conferri potest, maxime autem decet illam administrari
in hebdomada Pentecostes (can. 790). Olim praesertim conferebatur
sicut Baptismus, in vigiliis Paschae et Pentecostes.
2. Proprius Confirmationis administrandae locus est ecclesia ; nihilomi­
nus ex causa, quam minister iustam ac rationabilem iudicaverit, potest
hoc sacramentum in quolibet alio loco decenti conferri (can. 791).
Ministrare in loco indecenti, nisi gravi de causa, esset peccatum grave.
3. Episcopo ius est intra fines suae dioecesis Confirmationem admi­
nistrandi in locis quoque exemptis (can. 792).
195. Patrinus ex vetustissimo Ecclesiae more, ut in Baptismo, sic in
Confirmatione adhibendus est, si haberi potest (can. 793). Quae obligatio
de se gravis est (S. Off., 5 sept. 1877).
Rationem affert S. Thomas, a. 10 : « Hoc sacramentum exhibetur
homini ad robur pugnae spiritualis. Sicut autem aliquis de novo natus
indiget instructore in his quae pertinent ad conservationem vitae..., ita
illi qui assumuntur ad pugnam, indigent eruditoribus, a quibus instruan­
tur de his quae pertinent ad modum certaminis... Et propter hoc etiam
ille qui accipit hoc sacramentum, ab alio tenetur, quasi per alium in
pugna spirituali erudiendus. — Similiter etiam quia per hoc sacramentum
confertur homini perfectio spiritualis aetatis..., et ideo ille qui ad hoc
sacramentum accedit, sustentatur, quasi adhuc spiritualiter imbecillis
et puer ».
Unus tantum sit patrimis, vel una, pro singulis confirmandis (can.
794a § 2) ; nec permittuntur ut in Baptismo unus et una. Patrinus autem
Unum tantum confirmandum aut duos praesentet, nisi aliud iusta de
causa videatur (can. 794, § 1). Unde, si adsit iusta causa, minister per­
mittere potest ut unus tantum sit patrinus pro omnibus masculis, et una
pro omnibus feminis (S. G. C., 14 iun. et 12 iul. 1823), ut in pluribus locis
fieri solet.
Ut quis valide sit patrinus, requiruntur conditiones similes ac pro
patrinis Baptismi, scii, ex can. 795 :
1° Sit ipse quoque confirmatus, rationis usum assecutus et intentionem
habeat id munus gerendi ;
2° Nulli haereticae aut schismaticae sectae sit adscriptus, nec sententia
condemnatoria vel declaratoria sit excommunicatus aut infamis infamia
iuris aut exclusus ab actibus legitimis, nec sit clericus depositus aut
degradatus ;
3° Non sit pater, mater, coniux confirmandi ;
4° A confirmando eiusve parentibus vel tutoribus vel, hi si desint aut
renuant, a ministro vel a parocho sit designatus ;
5“ Confirmandum in ipso Confirmationis actu per 5e vel per pro­
curatorem physice tangat. Ad quod sufficit ut manum dexteram super
dextrum humerum confirmandi ponat.
Conditiones obligant sub gravi.
Ut quis licite ad patrini munus admittatur, oportet ex can. 796 :
l° Sit alius a patrino Baptismi, nisi rationabilis causa, iudicio ministri,
aliud suadeat, aut statim post Baptismum legitime Confirmatio confe­
ratur ;
2’ Sit eiusdem sexus ac confirmandus, nisi aliud ministro in casibus
particularibus ex rationabili causa videatur ;
3° Ut adsint omnia quae pro Baptismi patrino requiruntur (n. 171,4).
Effectus muneris patrini talis est ut, Sicut ex Baptismo, ita etiam ex
valida Confirmatione oriatur inter confirmatum et patrinum cognatio

I6o

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

spiritualis, ex qua patrinus obligatione tenetur confirmatum perpetuo
sibi commendatum habendi eiusque Christianam educationem curandi
(can. 797), si nempe confirmatus egeat et alius desit ; non tamen impedi­
mentum oritur matrimonium dirimens.

196. Animadversiones. — 1. Parochus in peculiari libro inscribat
nomina ministri, confirmatorum, parentum et patrinorum, diem ac locum
confirmationis ; atque in libro baptizatorum adnotationem scribat collatae
confirmationis (can. 798 et 470, § 2).
2. Si proprius confirmati parochus praesens non fuerit, de collata
Confirmatione minister vel per se ipse vel per alium quamprimum
eumdem certiorem faciat (can. 799) ; quod onus etiam incumbit ipsis
Cardinalibus (can. 239, § 1—n. 23).
3. Ad collatam Confirmationem probandam, modo nemini fiat praeju­
dicium, satis est unus testis omni exceptione maior, vel ipsius confirmati
iusiurandum, nisi confirmatus fuerit in infantili aetate (can. 800).

t

TRACTATUS

DE SS
*

EUCHARISTIA.

INTRODUCTIO.

S. Th. Ill, q. 73, a. 4 et 6.

197. Tertium sacramentum est SS.Eucharistia.—
Sicut enim prius in Baptismate debemus renasci ad vitam
spiritualem et divinam, dein in ea per Confirmationem
roborari et quasi crescere usque ad perfectam aetatem ;
ita per totam vitam nutriri in vita divina debemus, quod
fit per S. Eucharistiam.
198. Eucharistia est sacramentum omnium per­
fectissimum, ut supra declaratum fuit, n. 101, ita
quod alia sacramenta ad eam ordinentur ut ad finem.
Hinc per excellentiam vocatur sanctissimum, venerabile
sacramentum, sacramentum sacramentorum, vel simpliciter
sanctissimum; item donum, sancta dona, mysteria tremenda,
etc. ; et ideo etiam multis nominibus consuevit
appellari. Tanta scii, est huius sacramenti dignitas et
perfectio ut uno nomine exprimi nequeat, unde pluribus
vocabulis eam exprimere conati sunt. Etenim :
A. Omne sacramentum est signum rememorativum passionis
Christi, demonstrativum gratiae et prognosticum futurae gloriae,
lamvero Eucharistia i° ut signum rememorativum passionis Christi
vocatur sacrificium, hostia, sacramentum pretii nostri, novum
testamentum, memoriale redemptionis, holocaustum salutis,
etc. ; 20 ut demonstrativum unionis animae cum Christo et mem­
brorum Ecclesiae inter se vocatur communio, synaxis, mysterium
pacis et unitatis, sacramentum amoris, etc. ; 30 ut prognosticum
fruitionis Dei in patria dicitur viaticum, quia hic praebet nobis
viam illuc perveniendi ; item pignus haereditatis aeternae. —
Generaliter dicitur Eucharistia i. e. est bona gratia, quia Christus
in ipsius institutione gratias egit et optima est gratiarum actio quo­
tidie Deo oblata, et quia est bona gratia per excellentiam utpote
Christum tamquam fontem omnis gratiae, charitatis et vitae
Summa Theologiae Morali» HI, — n

T 62

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

aeternae continens12. Quod nomen est praecipuum et antiquis­
simum *.
B. Pariter, sicut in omni sacramento, ita in Eucharistia distin­
guuntur tria : sacramentum tantum seu signum externum, quod
tantum significat et non significatur ; res et sacramentum, quod
significatur et simul significat ; res tantum seu effectus gratiae,
quae significatur et non significat. Sacramentum tantum sunt
species panis et vini consecratae seu species informatae verbis
consecrationis, quae significant corpus et sanguinem Christi
praesentia in ratione cibi et potus ; res et sacramentum sunt
corpus et sanguis Christi, quae praesentia significantur per species
et significant spiritualem animae refectionem ; res est ipsa
spiritualis animae refectio per gratiam divinam3. lamvero
i° ratione signi externi quod est sacramentum tantum dicitur panis
vitae, panis sanctus, angelorum, supersubstantialis, qui de coelo
descendit, — vinum germinans virgines, calix benedictionis,
eulogia mystica seu benedictio et consecratio ; 2° ratione rei
contentae quae simul est sacramentum : corpus, caro, sanguis
Christi, sacramentum corporis et sanguinis Domini, sancta,
sancta sanctorum, sanctum Domini, ipsum bonum (το αγαΰον),
ipsum perfectum (το τελείου) ; 30 ratione effectuum qui sunt res
sacramenti : sacramentum gratiae, gratia salutaris, vita, cibus
animarum, aeternae vitae cibarium, alimonia, pharmacum et
poculum immortalitatis, etc.

C. Denique ratione circumstantiarum in quibus fuit instituta
vel ministratur, Eucharistia dicitur coena sacra, coena Domini,
mensa Domini, coelestis, mystica, sacrum convivium, agapae,
metalepsis (i. e. assumptio), sacramentum altaris, epulae divinae,
fractio panis.
Dicitur quoque mysterium fidei, quia est maximum mysterium
sola fide tenendum, et quia praecipua divina mysteria in uno
compendio Eucharistia simul complectitur.

199. Multiplex excellentia Eucharistiae etiam variis
figuris fuit praenuntiata. — Etenim :
i° Quantum ad id quod est sacramentum tantum, potissima
figura fuit oblatio Melchisedech qui obtulit panem et vinum
(Gen. XIV, 18); etiam panes primitiarum i^Lev. XXIII, 10) et
propositionis (XXIV, 5), ac multiplicatio panum a Christo facta
(Ioh. VI ; Mc. VI et VIII).
1. Unde S. Bonaventura, de inst. novit. : « hoc sacramentum memoriale
est totius dilectionis suae et quasi compendium quoddam omnium
beneficiorum suorum ».
2. Ita iam in Didacbè et apud S. lustinum.
3. Notissima sunt verba Innocentii III, Deer. 1. 3, tit. 41, c. 6: « Distin­
guendum est utiliter inter tria, quae sunt in hoc sacramento discreta,
videlicet formam sensibilem, veritatem corporis, et virtutem specialem.
Forma est panis et vini, veritas carnis et sanguinis, virtus unitatis et
çharitatis. Primum est sacramentum et non res, secundum est sacra­
mentum et res, tertium est res et non sacramentum ».

DE EUCHARISTIA

163

2° Quantum ad Christum passum qui in sacramento continetur,
et ita est res et sacramentum, figurae sunt omnia sacrificia V. L.,
praecipue sacrificium expiationis (Lev. XVI) et sanguis testamenti
(Ex, XXIV, 8).
30 Quantum ad effectum seu rem sacramenti, praecipua eius
figura fuit manna quod in se habebat omne delectamentum et
saporis suavitatem (Ex. XVI, 13 ; Num. XI, 7) ; item lignum
vitae (Gen.II, 9), panis subcinericius Eliae (lud. Vll, 13 ; III Reg.
XIX, 6, 8), hydria farinae quae non exhauriebatur (III Reg.
XVIÏ, 16).
At praecipua figura est Agnus paschalis, qui eam praefigurabat
quantum ad haec tria : quantum ad i”, quia manducabatur cum
panibus azymis ; quantum ad 2m, quia immolabatur a toto
populo Israel, tempore Paschatis, quod est figura immolationis
Christi in cruce ; quantum ad 3“, quia per sanguinem Agni
paschalis protecti sunt filii Israel ab Angelo devastante et educti
de servitute aegyptiaca.

200. Duplex est aspectus Eucharistiae, quia sacra­
mentum est simul et sacrificium. — Potest considerari
Eucharistia, vel respective ad homines quos sanctificat
et sub hac ratione est sacramentum, vel respective ad
Deum quem honorat seu ad eiijs cultum et sic est sacri­
ficium. Unde tractatus dividitur in duas sectiones, quarum
altera de ipso sacramento, altera de sacrificio agit, in qua
etiam de eius ministro et ritu dicetur.

Sectio A.

DE IPSO EUCHARISTIAE SACRAMENTO.

201. Sacramentum Eucharistiae definiri solet :
Sacramentum N. L. a Christo Domino institutum, quod sub
speciebus panis et vini consecratis, continet corpus et sanguinem
Christi, ad spiritualem hominis refectionem·
In qua definitione indicatur :
i° Genus ad quod Eucharistia pertinet : Sacramentum
N. Legis;
2° Auctor Eucharistiae : a Christo Domino institutum;
30 Signum externum quod est sacramentum tantum,
constans simul materia : quod sub speciebus panis et vini,
et forma : consecratis per ipsa verba Christi quae nunc
S sacerdote nomine eius proferuntur ;

164

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

4° Res et sacramentum : continet corpus et sanguinem
Christi ;
5° Res seu effectus proprius sacramenti : ad spiritualem
hominis refectionem, quibus indicatur et subiectum qui est
homo baptizatus : ipse enim solus qui Baptismate ad vitam
spiritualem est natus, spiritualiter refici potest.

202. Divisio tractationis. — Secundum datam defi­
nitionem, cuius veritas ostendetur toto decursu tractatus,
hic dividitur in tres partes :
Prima agit de sacramento externo : i° de ipso sacramento
in se, scii, de eius existentia, essentia et institutione; —
2° de materia : a) de materia in generali, b) de pane,
c) de vino ; — 30 de forma : a) de forma in generali, b) de
forma consecrationis panis, c) de forma consecrationis vini.
Secunda agit de corpore et sanguine Christi, quae sunt
res et sacramentum : x° de actione qua Christus fit praesens:
a) de reali praesentia Christi, b) de desitione et conversione
panis et vini, c) de accidentibus remanentibus ; — 20 de
modo quo Christus est praesens ; — 30 de speciebus sub
quibus Christus est praesens.
Tertia agit de effectibus qui sunt res sacramenti : i° de
ipsis effectibus secundum se ; — 2° de usu Eucharistiae
ad effectus obtinendos, i. e. a) de dispositionibus anijnae,
b) de dispositionibus corporis, c) de frequentia commu­
nionis, et d) de communionis necessitate1.
i. De Sacramento Eucharistiae conferri possunt : S· Albertus M.,
De Sacrosancto Corporis Domini Sacramento ; S. Thomas, C. Gent.
IV, 61 sq., et III, q. 73-80, cum comm. Caietani, Iohannis a S. Tho­
ma, Salmanticensium et Billuart ; — item Suarez, in IIIm pm ; S.
Bellarminus, Controv. : de Sacramento Eucharistiae; Lugo, De Vene­
rabili Sacramento Eucharistiae; Du Perron, Traité du Sacrement de
l'Eucharistie ; Franzelin, Tractatus de SS. Eucharistiae Sctcramento et
Sacrificio; Scheeben, Die Mysterien des Christentums, Billot, Van Noort,
Tanquerey et Hugon in operibus dogmaticis ; Labauche, Leçons de
Théologie Dogmatique, IV ; de la Taille, Mysterium Fidei; A. Van Hove,
de SSa Eucharistia; — Béguinot, La très sainte Eucharistie, exposé de
la Foi des 12 premiers siècles ; Corblet, Histoire dogmatique, liturgique,
archéologique du sacrement de ΓEucharistie ; Chardon, Histoire des Sacre­
ments; Ermoni, L’Eucharistie dans TÉglise primitive; Rauschen, Eucha­
ristie und Buszsakrament (gall, vers.) ; Battifol, L’Eucharistie (ed. 5a) ;
Diet, de Théol., art. Eucharistie; Struçkmann, Die Gegenwart Christi
in die H. Eucharistie nach den Schrift. Quellen der Vor-Nicaemschen Zeit;

DE EUCHARISTIA

165

PRIMA PARS.

DE SACRAMENTO EXTERNO.
QUAESTIO PRIMA.

DE IPSO SACRAMENTO SEU SIGNO.
Articulus I.

Sacramenti
Eucharistiae.

De Exîstentia

S. Th. Ill, q. 73, a. I.

Thesis. Eucharistia est verum et proprie dictum
N. L. sacramentum. — Ita declaratur a Cone. Lat. IV,
c. i, et Flor., deer, pro Arm.; ac definitur a Trid., sess. 7,
can. i ; nec a Protestantibus, paucis exceptis, negatur1.
Probatur : i° Ex eo quod Eucharistiae convenit definitio
sacramenti. Est enim a) signum sensibile per species panis
et vini et verba consecrationis ; b) rei sacrae : species enim
iam non significant substantiam panis et vini sed corpus
et sanguinem Christi ; c) in quantum est sanctificans ho­
mines : corpus enim et sanguis Christi ordinantur ad
spiritualem animae refectionem, secundum Ioh.VI, 48-59 :
Qui manducat hunc panem vivet in aeternum ; unde
est signum practicum sanctificationis ; d) a Christo N. L.
legislatore institutum in perpetuum (Le. XXII, 19).
2° Ex perpetua traditione quae constat ex Ritualibus,
Patribus et praxi Ecclesiae.
30 Ratione convenientiae : Sicut ad vitam corporalem
requiritur generatio per quam homo vitam accipit, et
augmentum quo perducitur ad perfectionem vitae, ita
requiritur etiam alimentum quo conservatur in vita ; et
d’Alès, Prima Linteamina tractatus dogmatici de SS. Eucharistia; Goossens, Les Origines de P Eucharistie ; Janssens, De H. Eucharistie; — pro
parte practice S. Alphonsus in Th. M., et alii auctores moderni ut
Aertnijs-Damen et Marc-Gestermann-Rausch, Ballerini, Lehmkuhl,
Noldin-Schmitt et Génicot-Salsmans, Prümmer, Vermeersch ; — pro
parte canonica : Gasparri, Tractatus canonicus de SS. Eucharistia; et
Cappello, Tractatus canonico-moralis de Sacramentis, I ; — inter ora­
tores : Monsabré, L'Eucharistie.
I. Negant Quakeri et Unitarii : hi dicunt esse meram commemora­
tionem coenae.

166

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ideo sicut ad vitam spiritualem oportet esse Baptismum
qui est spiritualis generatio, et Confirmationem quae est
spirituale augmentum, ita sacramentum Eucharistiae quae
est spirituale alimentum.
Articulus Π.

De Essentia Sacramenti Eucharistiae.
S. Th. Ill, q. 73, a. I, ad 3, et a. 2.

204. Thesis. Eucharistia continet corpus et sangui­
nem Domini non tantum in usu, dum sumitur, sed
a momento consecrationis ; unde sacramentum consistit
in re permanente, non autem in sumptione transeunte. — Ita
docent Cone. Lat. IV, c. 1, et Flor, pro Arm. ; definit
Trid., sess. 13, c. 3 et 6, et can. 4 contra Protestantes,
nominatim contra Lutherum.
Probatur : i° Ex perpetua fide et perantiqua praxi
Ecclesiae, sive domi sive in templis Eucharistiam asser­
vantis, adorantis, et ad infirmos et alios absentes deferentis.
20 Ratione : Ad essentiam sacramenti non requiritur
ut de facto hic et nunc conferatur gratia, sed ut habeatur
effectus quem immediate significat, scii, res et sacramentum
(n. 46), Atqui in Eucharistia immediatus effectus obtinetur
ante sumptionem, statim ac verba consecrationis profe­
runtur. Ergo sacramentum Eucharistiae habetur a momento
consecrationis, et non tantum in usu, dum sumitur. Prob.
min. : Verba consecrationis hic et nunc, independenter ab
usu, significant Christi praesentiam; ergo dum pronuntian­
tur, fit Christus praesens, secus ipsius verba forent falsa.
205. Quibus essentialiter componitur sacramen­
tum permanens Eucharistiae ?
Quidam theologi asserunt quod, ad differentiam aliorum
sacramentorum quae non sunt permanentia sed transeuntia, in
Eucharistia aliud est fieri et aliud esse seu factum esse : in fieri
componitur materia et forma, scii, substantia panis et vini, et
verbis consecrationis ; in facto esse loco materiae et formae
habentur species et corpus vel sanguis Christi.
Immerito tamen. Nam a) si nomine fieri intelligant successivam
positionem materiae et pronuntiationem formae, nomine esse

DE EUCHARISTIA

167

autem materiam totaliter positam et formam totaliter pronuntia­
tam, tunc etiam in aliis sacramentis distingyityr fieri et esse ; —
at quando agitur de materia et forma, non quaeritur ex quibusnam
sacramentum efficitur seu quaenam illud producunt quando non
adhuc est, sed ex quibus constituitur sey quaenam illud compo­
nunt quando vere est sacramentum ; sacramentum autem non
egt nisi momento quo omnia verba fuerunt pronuntiata et totum
signum fuit positum. — b) Si autem nomine fieri intelligant pri­
mum momentum quo totum existit sacramentum, non debet
distingui ab esse, quia primo momento quando totum fit, signum
iisdem componitur ac momentis subsequentibus quando iam
totum factum est.

Dicendum est itaque :
1. Verba consecrationis sunt pars essentialis et intrinsece
constitutiva sacramenti, quia species sine verbis non signifi­
cant Christum : non enim possumus cognoscere corpus
Christi per illas species, nisi quatenus cognoscimus illas
per verba consecratas ; unde verba speciebus dant suam
significationem et sic sunt pars componens signum sacramentale. Et ita de omnibus sacramentis verum est dicere
cum Cone. Flor., quod perficiuntur rebus tamquam materia
et verbis tamquam forma1.
2. Hinc materia permanens Eucharistiae sunt species
panis et vini ; forma permanens verba consecrationis
quatenus permanenti modo afficiunt et determinant species ad
significandum Christum, et sic moraliter et in virtute
significandi perseverant. Sacramentum enim non est com­
positum physicum cuius forma debet physice conservari,
sed est morale compositum, ad quod sufficit ut forma ma­
neat virtute : unum signum cuius forma semel prolata
maneat speciebus quasi affixa et ab intellectu perceptibilis.
Eodem modo benedictio transiens manet in aqua benedicta.

206. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
A. Differre Eucharistiam et alia sacramenta : 1° Concinet enim
aliquid absolute sacrum, scii. Christum, alia autem aliquid
sacrum in ordine ad aliud, scii, virtutem sanctificandi. Unde
2° Eucharistia perficitur in consecratione materiaç, alia vero
I. Optime Mannens, Th. Dogm. III, de Euch. : " Verba consecrationis
sensibiliter prolata virtualiter perseverant et determinant species ad
significandum et continendum corpus Christi, quod non significant et
continent nisi quatenus consecratae sunt, seu quatenus apprehenduntur
una cum verbis ; concurrunt ergo verba per modum formae ad intrinsece
constituendum signum sacramentale ».

ι68

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

in applicatione ad hominem sanctificandum. Hinc 3 ° in Eucha­
ristia res et sacramentum est in ipsa materia et res sacramenti
seu gratia est in suscipiente ; in aliis sacramentis utrumque est
in suscipiente.
B. Appellationem : sacramentum Eucharistiae vario modo sumi
posse: 1° proprie pro solo signo externo quod est sacramentum
tantum, et tunc sunt solae species panis et vini et verba conse­
crationis, quae scii, simul significant corpus et sanguinemChristi ;
ita dicitur : sacramentum Eucharistiae continet Christum ; —
2° minus proprie pro eo quod est res et sacramentum, et tunc est
corpus et sanguis Christi ; quo sensu dicitur : sacramentum
Eucharistiae est sub speciebus, adoratur, aut offertur ; — 30 com­
plete pro signo externo practice simul cum suo effectu immediato
sine quo non esset validum, et sic sunt species consecratae
quatenus Christum continent j hoc sensu dicitur : sacramentum
Eucharistiae duobus constat, vel sanctificat.

C. Ea quae mere transeunt non constituere essentiam Eucharistiae
ut sacramenti permanentis. Ita 10 consecratio, quae non est nisi actio
ipsum conficiens ; 2° substantia panis et vini, quae non est
materia intrinseca et proxima ex qua constituitur, sed tantum
materia extrinseca et remota ex qua fit sacramentum et circa
quam versatur actio sacramentalis ; 30 sumptio, quae non est
nisi conditio necessaria ut sacramentum iam in se perfectum
operetur gratiam : distributio enim non fieri debet a ministro
cum intentione agendi nomine Christi et faciendi quod facit
Ecclesia, sed valide fieret a puero vel amente, et ideo non est
actio stricte sacramentalis.

207. Eucharistia est sacramentum formaliter
unum, licet ex duabus partibus materialiter inte­
gratum. — Licet physice et materialiter diversae sint
species panis et vini, est tamen Eucharistia formaliter et
moraliter unum in specie.
Probatur : Unum dicitur non tantum quod est indivisibile
vel continuum, sed etiam aliquid perfectum quod ex
diversis partibus constat quae in uno conveniunt : ita partes
domus constituunt perfectam domum ; hoc quoque modo
sacramentum est unum in quantum plura, scii, materia et
forma, uniuntur ad unum significandum. At fieri potest ut
perfecta significatio non habeatur nisi pluribus materiis
et formis, uti v. g. in Extrema Unctione : tunc illae omnes
non constituunt nisi unum sacramentum. Sed a) corpus
et sanguis Domini, quae praecise ut in morte separatae
sunt causa nostrae salutis, non distincte et perfecte signi­
ficantur nisi per duas species separatim consecratas ; —

DE EUCHARISTIA

169

pariter b) refectio corporalis non fit per solum cibum sed
etiam per potum, et ideo refectio spiritualis non sat expresse
et perfecte significatur per solum cibum. Unde species
panis et vini sese mutuo complent in ordine ad aliquid
unum significandum. Ubi autem una est significatio, ibi
est sacramentum formaliter unum12. — Quodsi essent duo,
octo essent in Ecclesia sacramenta, quod est contra Cone.
Lat., Flor, et Trid.
Ex dictis tamen immerito concluderetur : 1. unamquamque
speciem non esse sacramentum, sicut unaquaeque unctio forsan
non est sacramentum infirmorum ; in unaquaque enim specie
continetur res et sacramentum, scii. Christus (C. Trid., sess. 21,
c. 3 et can. 3) ; — 2. Eucharistiam sub una specie sumptam non
conferre totam gratiam sacramenti : una enim species dicit ordi­
nem ad alteram, et sumitur ut pars totius sacrificii et convivii, et
sic participat vim significandi totius, imo continet totum Christum;
unde qui unam sumit, totum effectum sacramenti recipit *.

208. Animadversio. — Cum sacramentum sit ens morale,
non sunt tot sacramenta numero distincta, quot sunt species
physice distinctae, sed tot sunt quot species moraliter separatae,
i. e. quae non dicunt ordinem ad aliquid unum, v. g. ad unam
celebrationem, refectionem aut distributionem. Unde si decem
homines sumunt species, tot sunt sacramenta, vel si in diversis
altaribus ponuntur ; — e contra duae species panis et vini in
eadem missa, vel species in uno ciborio contentae non sunt nisi
unum sacramentum, et qui plures particulas simul, aut etiam
post breve intervallum suscipit, unicum recipit sacramentum ad
unam refectionem in uno convivio.
Articulus III.

De Eucharistiae Institutione.
S. Th. Ill, q. 73, a. 5.

209. Eucharistia instituta fuit in ultima coena,
uti referunt tres Evangelistae : Mt. XXVI, Mc. XIV, et
Le. XXII, et Apostolus, I ad Cor. XI, et definit Cone.
Trid,, sess. 13, c. 1.
Quod factum fuit convenientissime : a) Christus continetur in
hoc sacramento, unde seipsum relinquere debebat in specie
sacramenti quando in propria specie erat discessurus. — b) Eu1. Hinc dicendum est cum thomistis esse sacramentum unum ex
unitate finis et significationis.
2. Ita et in V. L. minima manducatio erat participatio totius sacrificii.

170

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

charistia repraesentat passionem Christi et succedebat sacrificiis
V. L., unde instituenda erat imminente passione qua vetera
sacrificia ipsius repraesentativa cessare debebant. — c) Quae ab
amicis discedentibus ultimo exhibentur solent esse maxima
dilectionis signa, et quae ultimo dicuntur magis retinentur et
profundius animae imprimuntur ; unde hoc potissimum donum
maximo affectu retinendum, instituendum erat immediate ante
Christi mortem.

2io. De die qua Christus coenam habuit, controVertitur. — Latini sat communiter docuerunt habitam fuisse
die qua ludaei manducare debebant agnum paschalem cum
panibus azymis, scii, vespere diei 14 mensis Nisan (Mt. XXVI,
17, 20 ; Mc. XIV, 12, 17; Le. XXII, 7), et consequenter dicunt
in tali pane Christum consecrasse, atque Christum passum esse
ipso die festi Paschatis.
E contra Graeci et quidam critici moderni tenent Christum
passum esse ipsa die ad festum Paschae praeparatoria, ad cuius
vesperam Pascha erat manducandum (Ioh. XIII, 1, 29 ; XVIII,
28 ; XIX, 14, 31, 42 ; t Cor.V, 7), et consequenter docent pridie
scii, die 13 institutam esse Eucharistiam atque Christum cele­
brationem Paschae anticipasse. Quod vario modo explicant,
sive dicendo anticipationem illam factam ad morem Galilaeorum ;
sive asserendo hoc anno mortis Christi dubium fuisse de novilunio ac proinde de die Paschae ; aut forsan de datatione commune
extitisse dubium atque Pharisaeos manducasse Pascha ad vespe­
ram feriae 5ae i. e. initio feriae 6ae, secundum quam datationem loquuntur Synoptici ; e contra Sadducaeos celebrasse ad
vesperam feriae 6ae (quam ipsi dicebant I4am Nisan) seu
ineunte sabbato, ad quem modum loquitur Iohannes h
Hinc concludunt Graeci pane fermentato, quo et ipsi utuntur,
Christum usum esse; immerito tamen, quia a vespere diei 13“®
quae est initium diei I4ae ludaei debebant omnem panem
fermentatum e domo removere, et quia Agnus paschalis a Christo
anticipatus non manducabatur nisi cum azymo.

QUAESTIO SECUNDA.

DE MATERIA EUCHARISTIAE.
Articulus I.

De

Materia in generali.

S. Th. Ill, q. 74, a, 1 et 2 ; q. 78, a. 6.

211. Principium I. Materia remota Eucharistiae est
panis et vinum (can. 814).—Est de fide. Licet enim primis
i. De hoc çfr. Lagrange, S. Mare, p. 318 sq. ; Vosté, Studia loannea,
VIII ; iterum Lagrange in Rev, Bibi., 1930, p. 287.

DE EUCHARISTIA

171

temporibus quidam veteres haeretici circa hoc erraverint,
catholici tamen per saecula in eo conveniunt, atque ita
tradunt Cone. Lat. IV, c. 1 ; Flor.; ac Trid., sess. 13, variis
in capitibus.
Probatur : a) Ex Traditione unanimi Ecclesiae graecae et
latinae quae usum contrarium semper damnavit.
b) Ex Scripturis : Mt. XXVI, 26, 27, 29 et Le. XXII, 19.
c) Ratione : Convenit enim 1° quantum ad usum sacramenti
qui est manducatio : sicut aqua recte assumitur in Baptismo,
quia corporalis ablutio communiter fit in aqua, ita in Eucharistia
panis et vinum quibus homines communius reficiuntur : refectio
enim completa est ex cibo et potu ; 20 quantum ad passionem
Christi, in qua sanguis est a corpore separatus, et ideo in hoc
sacramento quod est memoriale passionis, seorsum sumitur panis
ut sacramentum corporis et vinum ut sacramentum sanguinis ;
3° quantum ad effectum... qui est unio fidelium cum Christo
et inter Se in unum corpus mysticum : hoc enim constituitur
ex diversis fidelibus sicut panis conficitur ex diversis granis et
vinum fluit ex diversis uvis. Ita S. Thomas, q. 74, a. 1 et ad 1.—
Addit Catechismus C. Trid. id convenire quantum ad fidem
nostram : « cum panem et vinum in humanam carnem et san­
guinem vi naturae quotidie immutari advertimus, facilius
adduci possumus hac similitudine ut credamus panis et vini
substantiam in veram Christi carnem verumque eius sanguinem
caelesti benedictione converti ».

212. Principium II. Ad validitatem sacramenti requi­
ritur ut materia sit ministro praesens et demonstra­
bilis ac intentione eius in individuo determinata.
i° Debet esse praesens physice et moraliter, ita ut per
pronomina hoc et hic, secundum modum loquendi hominum
possit sensibiliter designari, secus non verificarentur verba
demonstrativa ; hoc, hic.
Hinc invalide consecraretur : a) materia posita retro altare,
post parietem, post tergum sacerdotis, nisi forte teneatur manu
(quo casu consecratio esset dubia) ; b) materia longe distans, etsi
videri possit : demonstranda enim non esset per verbum : hoc,
sed per verbum : illud ; quanta propinquitas requiratur ad
praesentiam moralem, iudicio prudentum est relinquendum,
attentis usu hominum, praxi Ecclesiae, materiae situ, magnitu­
dine, parvitate, etc. ; c) materia ita modica ut sensu percipi non
possit : haec enim nec designari nec signum sensibile esse potest.

2° Debet esse materia demonstrabilis, quin necessarium
sit ut actu percipiatur, seu ut videatur vel tangatur aut

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sono verborum quasi feriatur (unde improbanda est inde­
cora praxis eorum qui os proxime admovent ut halitum in
calicem et panem inspirent) ; sed sufficit ut per pronomina
hoc et inc sit demonstrabilis sive in se, sive in alio tamquam
in suo toto vel continente vel vase ad illam continendam
destinato.
Sic valide consecratur : a) in tenebris vel a caeco sacerdote ;
b) in ciborio, pyxide, calice, dolio, vase cooperto ; c) hostia sub
aliis latens : magna enim quantitas Valori non obstat dummodo
sit tota praesens ministro. ·— E contra dubie consecrantur hostiae
collocatae sub mappa, corporali, cussino, pede calicis, in foliis
missalis, vel in tabernaculo clausae, quia disputari potest an
sufficienter demonstrari possint.

30 Debet esse per intentionem ministri in individuo
determinata, quia pronomina hoc et hic designant materiam
determinatam, et quia actiones sunt circa singularia et
determinata. Sicut enim non consecrat minister nisi conse­
crare intendat, ita nec hanc materiam consecrat nisi eam
determinate intendat consecrare.
Unde invalide quis vellet consecrare plurium aut unius hostiae
partem non designans quamnam, vel hostias quas Deus elegerit
aut alter designaverit, si designationem nesciat : tunc enim materia
manet indeterminata pro ministro. É contra valide quis vellet
consecrare omnes hostias praeter infimam et supremam ; vel
omnes pares si sint ordine collocatae et determinetur initium
unde sint numerandae, qui lusus tamen esset graviter illicitus.
Sufficit quoque materiam determinare in globo, intentione
v. g. consecrandi omnes hostias praesentes, licet numerus
ignoretur vel circa illum erretur ; quae intentio commendatur
a Missali romano.
Ob hanc intentionem, dum adsit :
a) Si sacerdos in manibus inscienter habeat duas maiores
hostias, sunt ambae consecratae, et secundum Missale sumendae :
vult enim consecrare totum quod manibus tenet.
b) E contra non consecrantur hostiae positae in altari, inscio
sacerdote : voluntas enim non fertur in incognitum. Nec obstat
quod olim formaverit intentionem, semel pro semper, conse­
crandi totam materiam quae est in corporali ; nam intentio ista
mere habitualis non sufficit ad conficiendum sacramentum, quia
hic et nunc non virtualiter influit1 : ad conficiendum enim sacra-

i. Talem intentionem generalem semel pro semper elicitam sufficere
affirmant pauci recentiores. Ita Cappello, o. c., n. 302, et P. Castillon in
N. R. Th., 1920 : hic ultimus tamen in nota 4 cum quadam dubitatione
loquitur ; Noldin-Schmitt, n. 115 nota et Génicot-Salsmans, n. 174,

DE EUCHARISTIA

173

meatum requiritur aetus humanus qui exigit intentionem
actualem aut virtualem (n. 8t ; I, n. 55).
c) Secus vero si sacerdos ipse vel alter, ipso iubente vel adver­
tente, eas consecrandas ad altare antea detulerit, licet tempore
consecrationis ad eas non attendat, dummodo sint in corporali
repositae : certo sunt consecratae, quia intentio eas consecrandi
virtualiter perdurat.
d) Quodsi in corporali non reponerentur, probabiliter sunt
consecratae, quia intentio videtur perdurare ; plures tamen
auctores cum S. Alphonso, Th. M., 1. VI, n. 217, contrarium
tenent, quia nullus censetur velle consecrare extra corporale,
cum id obiective sit mortale peccatum ; vel etiam quia, ante­
quam super corporali fuerint repositae, dici possit in ipso solum
adfuisse propositum eas ibi reponendi ad consecrationem,
nondum consecrandi. Unde in praxi, cum agatur de valore
sacramenti, tutius est agendum ; ac proinde hostiae sumantur
(si paucae sint) post sanguinem, vel in alia missa sub conditione
consecrentur.
Nec sufficit dicere totum pendere ab intentione sacerdotis.
Sane si sacerdos explicite diceret se velle consecrare etiam extra
corporale (quod esset graviter malum), sine dubio essent hostiae
consecratae, sicut certo non essent, si explicite intenderet nolle
consecrare extra corporale ; sed quaestio est an intentio conse­
crandi potest praesumi adesse implicite, si nihil explicite intende­
rit sacerdos.Id autem potest videri dubium pro istis hostiis qua­
rum consecratio non est necessaria ad ipsam essentiam sacrificii.
e) Consecrato calice non consecrantur guttae exterius adhae­
rentes, nisi hoc expresse intenderetur, quod esset graviter illi­
citum.
f) De guttis calici interius adhaerentibus, si desit specialis
intentio, an sint consecratae disputatur : probabile est consecrari
proximiores fundo, sicut etiam verisimile est pro micis adhaeren­
tibus hostiae.

213. Principium III. Ad liceitatem consecrationis
requiritur, praeter hoc quod usus Ecclesiae et ritus iure
ecclesiastico praescripti serventur, ut utraque materia,
panis scii, et vinum, simul consecretur, et quidem
ex iure divino.
Probatur : a) Sacramentum est institutum a Christo per
videntur approbare,sed haec sententia nullam pro se habet antiquitatem.
Non invenitur expresse enuntiata apud S. Alphonsum aut ante ipsum ;
nec eam invçni apud Lehmkuhl, D’Annibale, Marc, Aertnijs-Dàmen,
aut Tanquerey. BaUerini, η. 56, solum ponit quaestionem de hostiis
inscienter allatis : quare consecratae non essent si omnes praesentes
sacerdos consecrare vellet? sed quaestionem non resolvit, et loquitur
de intentione in praesenti elicita. Nec Vermeersch, n. 348, audet dicere
intentionem securam, nisi saepius repetatur ; sed tunc iam est virtualis.
Atque etiam tunc dubitari potest an influat in materiam cuius praesen­
tiam nec suspicatur sacerdos.

174

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

modum convivii spiritualis ; atqui ad convivium requiritur
cibus et potus ; ergo.
b) Christus praecepit ut hoc sacramentum non confice­
retur nisi simul Deo offeratur sacrificium, imo non dedit
sacerdotibus potestatem consecrandi nisi per modum
sacrificii, ut patet tum ex C. Trid. quod sic explicat verba :
Hoc facite in meam commemorationem (sess. 22, c. i et
can. 2), tum ex forma ordinationis : Accipe potestatem
offerendi sacrificium. Unde non potest separari sacramentum
a ratione sacrificii. Atqui sacrificium non habetur nisi
consecratione duplicis speciei ; sine qua non repraesenta­
retur mystice separatio sanguinis a corpore Christi1.
Ergo iure divino simul requiritur utraque consecratio. —
Ex quo sequitur, si aliquis voluntate praedominante
sacrificium omnino nollet vel excluderet, consecrationem
fore invalidam.
Consecratio tamen unius materiae sine altera est valida, non
tantum si casu accidat, sed etiam si fiat ex intentione et de
industria, quia in omnibus sacramentis quando proferuntur
verba super materiam, statim habetur effectus, nec pendet ab
eventu futuro2 : verba enim efficiunt quod significant, ideoque
consecrato pane et non calice proponitur corpus Christi fidelibus
adorandum. — Neque obstat ministrum de industria conse­
crantem unam materiam non habere intentionem sacrificandi :
licet enim non intendat complere sacrificium, potest tamen
habere intentionem illud inchoandi seu ponendi eius partem et
sic intentionem sacrificii non omnino excludit ; quodsi etiam
hoc omnino excluderet, consecratio esset invalida.

214. Quaestio : Utrum ad praebendum viaticum
moribundo, licitum sit consecrare intentionaliter
unam materiam? — luxta Rubricas Missalis romani
et Codicem iuris, can. 817, est omnino illjcitum. Ratio eSt
1. Ne dicatur : in consecratione panis vi verborum ponitur corpus
sine sanguine ; ergo in sola consecratione panis vi verborum significatur
separatio corporis a sanguine. — Resp. Billuart, diss. 3, a. 5 : « In sola
consecratione panis ponitur vi verborum corpus sine sanguine, praecise
et fonnafiter vi verborum solius consecrationis panis, nego : adiuncta
consecratione calicis, conc. Si enim dicam praecise : Hoc est corpus meum,
non significatur formaliter corpus meum esse separatum a sanguine ;
bene vero cum addo : Hic est sanguis meus. Aperte enim tunc significatur vi
verborum meum corpus poni seorsum a sanguine vi verborum ».
2. S. Th. in IV Sent., d· n, Q· 2, a. 1, qc. 1, ad 4 ; d. 8, q. 2, a. 4 j
III, q. 78, a. 6, Aliquando citatur Lugo pro sententia opposita ; non tecte
tamen, uti constat ex de Euch., disp. 19, sect. 8, n. 102 et 104.

DE EUCHARISTIA

175

a) quia irrisorium est nomine Christi incipere sacrificium
quod quis scit non posse compleri ; b) quia ex una parte
sacramentum non est necessarium et ex altera parte
praeceptum Christi strictissimum (n. 213), nec in eo un­
quam fuit dispensatum vel dispensari potest, cum circa
substantiam sacramentorum (quae etiam integritatem
complectitur) Ecclesia nullam habeat potestatem (C. Trid.,
sess. 21, c. 2),
Per accidens tamen et praeter intentionem una materia conse­
cratur absque altera sine peccato, ob impossibilitatem physicam
vel moralem : a) si quis aquam vel alium liquorem pro vino
consecrasset, neque defectum intelligeret nisi diu post ; aut
postquam advertisset, non posset haberi vinum, vel non posset
illo uti sine gravi scandalo vel irreverentia (ut si tantum in
sacristia) aut sine vitae periculo (ut si vinum foret venenatum) ;
b) si consecrata hostia, immineret mortis periculum, v. g. ex
incendio, ruina templi, hostium invasione ; secluso tamen
scandalo et contemptu fidei, v. g. si ab hoste exigeretur ; c) si
sacerdos, consecrata hostia,continuare non posset ut si moreretur,
loquelam amitteret, in amentiam incideret, nec esset alius qui
posset sacrificium perficere ; quodsi alius supplere et sacerdos
infirmus communionem suscipere potest, debet hostia dividi
eique pars dari.

215. Animadversiones. — 1, Ad Vitandum periculum
corruptionis pro speciebus, non maior quantitas consecretur
quam tempore opportuno possit assumi.
2. Si misceantur hostiae non consecratae cum consecratis,
totus cumulus deferatur ad altare et totus consecretur sub con­
ditione, in quantum est necessarium : hoc modo scii, faciendum
est ut sic pars non consecrata certo sufficienter demonstretur.
Ita S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 216
3. Guttulae exterius adhaerentes calici non sunt consecrandae
nec praesumuntur consecratae. Guttulas interius adhaerentes
convenit abstergere purificatorio ante calicis oblationem (S. C. R.,
7 sept. .1816), non autem ante consecrationem . Porro de illis, sicut
nec de micis, non tenetur quis intentionem elicere ; quodsi velit,
melius eliciet semel pro semper intentionem non consecrandi , nisi
id quod se habet per modum unius continui : magis enim prae­
cavenda irreverentia sacramenti quam laesio ieiunii. Micae vero
quae sunt in ciborio convenientius consecrantur, quia abest peri­
culum illas perdendi.

4. Ob idololatriae materialis et nullitatis sacrificii periculum,
nunquam licitum est adhibere materiam (vel formam) proba­
biliter invalidam, neque ut infirmus viaticum recipiat, neque ut
populus die festo audiat missam ; sed forte tantum ad sacrificium
complendum.

176

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

5. Si minores hostiae pro communicando populo, paulo post
oblationem, afferantur sacerdoti, suppleta mentaliter oblatione,
licitum est eas consecrare ; imo etiamsi offerantur incepto iam
canone, quando plures secus sine communione remanerent, aut
etiam unus qui secus diu expectare deberet communionem : quo
Casu quidam commendant huic dare partem hostiae maioris.
Nunquam autem licitum est eas post consecrationem peractam
consecrare, quia esset incipere alterum sacrificium hocque facere
incompletum, unde id esset sacrilegium. Noldin id licitum
dixerat, sed in hoc fuit generaliter improbatus.
Articulus IL

De Pane in speciali.
S. Th. Ill, q. 74, a. 3 et 4.

216. Principium I. Ad validitatem sacramenti requi­
ritur panis triticeus usualis. — Probatur:
1. Ex praxi Ecclesiae, quae iam indicatur in Didachè
IX, 3-4 ; S.Iust., apol. I, 65-66; dial. 41 et 117 ; S. Iren.,
adv. haer. IV, 17-18 ; Tertull., ad ux. II, 5 ; adv.
Marc. I, 14 ; Cypr., de laps. 25 ; ep. 63 ; Clem. Alex.,
Strom. I, 9; Paed. 11; Orig., hom. 19 in 1er., 4, 18 ; c.
Cels. VIII, 33.
2. Ex declaratione Cone. Flor., Missalis, et can. 815;
3. Ratione convenientiae.
Ita convenit, tum a) quia panis triticeus communius apud ho­
mines est in usu, nam alii panes videntur introducti in huius
defectum, tum b) quia magis confortat et ita convenientius
significat effectum huius sacramenti.

217. Principium II. Ad panem triticeum requiruntur
quatuor: 1. ut sit ex grano tritici, 2. aqua naturali
confectus, 3. igne coctus, et 4. substantialiter in­
corruptus. — Debet esse :
i. Ex grano tritici, quod non est frumentum quodeumque sed nobilissimum.
Hinc : a) Materia insufficiens est panis confectus ex hordeo,
avena, panico, maizio seu tritico turcico, oryza, milio, vel ex
fabis, pisis, castaneis, amygdalis, pomis terrestribus vel aliis
leguminibus et arborum fructibus : communi enim aestimatione
a tritico distinguuntur, nec ipsis utuntur homines ad faciendum
panem usualem nisi ob defectum tritici. — b) Dubie sufficiens est

DE EUCHARISTIA

*

177

panis ex farre, speltal, secali seu siligine % amydo (quod fit ex
tritico corrupto), glutine. — c) Quodsi cum tritico misceantur alia
grana in parva quantitate, licet id per se sit graviter illicitum,
remaneret materia sufficiens et tota transiret in corpus Christi,
quia tota morali aestimatione est panis triticeus ; si vero magna
esset permixtio, v. g. ex aequo vel quasi ex aequo, esset materia
insufficiens ; unde hostiae vario colore tinctae, quibus solent ob­
signari litterae, sunt materia inepta vel saltem dubia, quia per
mixtionem sunt notabiliter alteratae nec panis usualis.

2. Aqua naturali confectus: granum scii, in farinam
redactum vel saltem contritum et compressum3, cum
aqua naturali est praeparandum, quia generarim usu com­
muni ita panis usualis conficitur.
Unde : a) Non est materia apta panis subactus lacte, ovis,
oleo, butyro, etiamsi alicubi fieri ita soleat, nisi horum sit exigua
quantitas et aqua Sit pars potissima in massa efibrmanda. —
b) Dubia est panis aqua rosacea vel alterius distillationis confec­
tus, aut etiam aqua marina, quia forte non est panis usUalis.

3. Igne coctus : massa scii, debet esse igne tosta sive in
clibano sive in ferro calido.
Hinc non sufficit farina crUda etiam aqua subacta, aut elixa
ad modum placentae vel libi, aut sole torrida.

4. Substantialiter incorruptus (can. 815) : si enim tanta
est corruptio quod solvitur species panis, ut si sapor et
color et alia accidentia mutantur, ex tali materia non potest
confici corpus Christi.
Aliquando vero non est tanta corruptio quae speciem solvat
sed est aliqua dispositio ad corruptionem, quod declarat aliqualis
mutatio saporis, et ex tali pane potest valide confici corpus
Christi ; sed peccat conficiens propter irreverentiam sacramenti,
nisi necessitas urgeat. Quod peccatum est mortale ex genere suo.

218. Principium III, Ad liceitatem requiritur ut
1. Spelta apud quosdam videtur significare speciem frumenti, scii,
suevicum ; quo casu esset materia valida.
2. Siligo significatione classica est praestantissima species veri fru­
menti ; sed apud S. Thomam et alios videtur idem esse ac secale, vel
quaedam species frumenti imperfecta, quo casu est materia dubia.
3. luxta deer. S. Off., 23 iun. 1852, ad validitatem non requiritur
quod panis sit ex farina molita confectus ; sed ex granis contritis et
compressis usque ad materiam albam validus est, et aliquando licitus.
At curandum est, si fieri possit, « ut frumentum non contundatur solum­
modo sed apto instrumento ih farinam redigatur, quae cribro exacte
purgetur ».
Summi Theologiae Moralis III. — 12

178

summa theologiae moralis

hostia sit 1. recenter confecta, 2. munda, integra et
pura, et 3. figurae et qualitatis determinatae iuxta
ritum et consuetudinem Ecclesiarum. — Debet esse
hostia panis :
1. Recenter confecta, ita ut nullum sit periculum cor­
ruptionis (can. 815 et 1272).
Uti pane aliquatenus mucido per se est grave peccatum ; si
tameia vera adesset necessitas, non esset illicitum.

2. Munda, integra et omnino pura : ita ut panis sit mere
triticeus (can. 813)
Secluso semper scandalo, videtur solum veniale sine causa
rationabili consecrare hostiam fractam vel maculatam, et nullum
est peccatum, si deprehendatur post oblationem.

3. In Ecclesia latina debet esse figurae orbicularis, et pro
celebrante : maior, in qua imago crucifixi sit expressa
secundum constantem consuetudinem quae servanda est
(S. C. R. 26 apr. 1834) ; atque confecta ex pane azymo.
Si maior hostia desit, potest sacerdos, etiam solius devotionis
causa, celebrare cum hostia minore, modo absit scandalum, quod
praecaveri generatim potest monendo populum de defectu
hostiae maioris.
Graeci adhibent hostiam quadratam, et pro particulis distri­
buendis, triangulares, et utuntur pane fermentato, qupd etiam
faciunt plures Orientales.

219. Consuetudo diversa utendi pane azymo vel
fermentato pro diversis Ecclesiis, est antiquissima1
et C. Flor, firmata.
Consuetudo Ecclesiae latinae est rationabilior : i° quia Christus
hoc sacramentum instituit quando nihil fermentatum in domibus
ludaeorum esse debebat ; 2° quia panis est proprie sacramentum
corporis Christi quod sine corruptione conceptum est ; 30 quia
magis significat puritatem et integritatem cordis cum qua sumi
debet (I Cor. V, 7, 8) ; 40 quia species facilius servantur incor­
ruptae. — Habet tamen consuetudo Graecorum aliquam rationem
1° propter significationem : a) quia Verbum indutum est carne
sicut fermentum miscetur pani ; b) quia Christus suscepit nostra
peccata sicut panis corruptionem frumenti ; c) quia fermentum
habet vim penetrantem et efficit panem sapidiorem, et ideo

1. A sæc. VI historice constat usus panis fermentati ; pro Ecclesia
latina testimonia de azymo assurgunt ad saec. VIII.

DE EUCHARISTIA

179

congruenter designat charitatis fervorem et suavitatem hoc sacra­
mento datam ; 20 in detestationem haeresis Nazaraeorum qui
ritus ludaeorum Evangelio miscebant.
Definitum est in Cone. Flor., decr. unionis, non referre ad
valorem sacramenti sive consecretur panis fermentatus sive
azymus : uterque enim est panis triticeus usualis, nec Christus
determinavit materiam in individuo sed quoad substantiam
tantum. Tenetur tamen unusquisque sacerdos in missae cele­
bratione servare ritum suae Ecclesiae, et quidem « ubicumque
Sacrum litet », ut iam omnino certum est ex can. 816. Quod
praeceptum propter reverentiam erga sacramentum in hoc ritu
antiquissimo servando quod toti Ecclesiae est utilissimum, con­
suetudo ecclesiastica adeo urget ut nec ad communicandum
infirmum nec ut populus die festo audiat missam licitum sit hunc
ritum mutare, Sed in solo casu integrandi sacrificium, nempe
si sacerdos post secundam consecrationem deprehendat panem
esse defectuosum nec possit praescriptum habere.
luxta novam Codicis disciplinam, ex can. 851 : « Sacerdos
sacram communionem distribuat azymo pane vel fermentato,
secundum proprium ritum. Ubi vero necessitas urgeat nec sacer­
dos diversi ritus adsit, licet sacerdoti orientali qui fermentato
utitur, ministrare Eucharistiam in azymo, vicissim latino aut
orientali qui utitur azymo ministrare in fermentato ; at suum
quisque ritum ministrandi servare debet » (Cfr. can. 733, § 2).
Fideles per se etiam tenentur in communione servare ritum
suae ecclesiae ; at ex recentiore concessione (S. C. P. F., 18 aug.
1893 ; 30 nov. 1894), si commode nequeant proprio ritu com­
municare, iam ipsis datur facultas ut, pietatis causa, sacramentum
quolibet ritu suscipiant. Quod iam consecratur can. 866 ; at
suadet codex ut praecepto communionis paschalis suo quisque
ritu satisfaciat ; id vero praecipit pro viatico : « Sanctum
Viaticum moribundis proprio ritu accipiendum est, sed, urgente
necessitate, fas est quolibet ritu illud accipere ».

Articulus III.

De Vino in speciali.
S. Th. Ill, q. 74, a. 5-8.

220. Principium I. Ad validitatem sacramenti requi­
ritur vinum de vite· — Probatur :
1. Ex institutione Christi dicentis Mt. XXVI, 29 : Non
bibam amodo de hoc genimine vitis...
2. Ex perpetua traditione, quae constat ex Didachè IX, 2.
3. Ex declaratione Cone. Flor., decr. pro Arm., Missalis
romani, et can. 815.
4. Ratione convenientiae.

ι8ο

summa theologiae moralis

Ita convenit a) quia solum vinum de vite proprie et communiter
habetur ut vinum, nam alii liquores vina dicuntur secundum
quamdam similitudinem ad vinum vitis ; b) quia magis significat
effectum huius sacramenti qui est spiritualis laetitia.

221, Principium II. Ad vinum de vite usuale seu
potabile requiritur et sufficit succus, ex uvis maturis
expressus, non corruptus.— Omnis scii, species vini est
materia valida, cuiusvis sit coloris, regionis, conditionis,
aetatis, et ex quibuscumque uvis maturis expressum, etiam
ex uvis passis, dummodo ex colore, odore et gustu dignos­
catur esse verum vinum (S. Off., 22 iul. 1706 ; 7 maii
1879 ; 10 apr. 1889).
Hinc materia invalida sunt :
i° Liquores seu vina artificialia ex granis, pomis, pyris, moris,
malogranatis, vel aliis fructibus aut herbis expressa, uti sicera,
cerevisia, rythmum, licet cum vino magnam habeant simili­
tudinem.
2° Vinum chemice compositum, quamvis omnia vini elementa
contineat.
3° Ea quae sunt a vite sed quae non sunt vinum, uti a) succus
in uvis adhuc inclusus, quia non est potus sed cibus, nec proprie
vinum, nec satis demonstrari potest verbis : hic calix ; — b) vinum
in offa panis imbibitum, quia non solum est vinum sed simul
etiam panis, nec potus sed cibus ; — c) agresta seu omphacium
{verjus) i. e. liquor ex uvis immaturis expressus, quia est via ad
vinum sed nondum habet speciem vini 1 — d) acetum quod est
vinum corruptum, quia mutatio substantialis facta est chemica
combinatione inter alcool et oxygenium aeris ; — e) vappa seu
vinum perfecte evanidum, e quo scii, alcool quod est elementum
vini essentiale evanuerit et vinum factum penitus putridum ; —
f) spiritus vini seu vinum adustum, etc.
4° Lora {piquette) quae fit aqua in magna copia superfusa acinis
iam expressis ; nisi tamen multus succus adhuc in ipsis uvis
remaneret, quo casu hoc secundum vinum esset materia valida
vel dubie valida, sed graviter illicita.
5° Sapa seu defrutum i. e. mustum seu vinum recens nondum
defaecatum, sed ad 1 /2m vel 1 /3m partem decoctum, quia in
communi aestimatione non est amplius vinum nec potus, sed
cibus.
6° Vinum permixtum in magna quantitate cum aromate vel
cum alio liquore : si permiscetur liquor in tanta quantitate quod
possit perfundi per totum vinum, totum fieret permixtum et
solveretur species vini ac esset liquor alterius speciei ; si vero
liquor adiunctus esset tam parvae quantitatis quod non posset
perfundi pet totum, non fieret totum permixtum sed aliqua
pars eius, et liquor additus transiret in speciem vini et vini
species remaneret.

DE EUCHARISTIA

l8l

222. Principium III. Ad licëitatem requiritur ut
vinum sit i. perfectum, 2. purum, 3. liquidum seu
non congelatum, 4. aqua naturali modicissima
mixtum. — Debet esse :
1. Perfectum ex facta fermentatione, ob reverentiam scii,
sacramenti.
Mustum (moût) i. e. vinum recens nondum perfecte fermen­
tatum et defoecatum, habens proinde admixtas foeceS non
consecrabiles, est materia de se graviter illicita, nisi adsit neces­
sitas, alio vino deficiente.

2. Purum, i. e. non mixtum, nec acescens aut putrescens,
ea acescentia quae inceptam corruptionem indicat.
Hisce uti est peccatum mortale ex genere suo, nisi adsit neces­
sitas alio vino deficiente ; at veniale est ob parvitatem materiae,
si esset v. g. vinum paulo impurum aut omnino parum acescens.
Imo licitum esse potest in modica quantitate addere materiam
alienam, puta aquam, spiritum vini, sacçharum, si sit necessarium
v. g. ad vinum conservandum vel emendandum. Ita iuxta decl.
S. Off., 30 iul. 1890 licitum est adhibere vinum album cui miscetur
quantitas spiritus vini dummodo spiritus extractus fuerit ex geni­
mine vitis, et quantitas alcooliça addita cum ea quam vinum
naturaliter continet, non excedat proportionem 12 pro centum, et
admixtio fiat quando vinum est valde recens, i.e. quando fermentatio tumultuosa decrescit. Imo, si vinum naturaliter iam contineat
plus quam 12 % spiritus, licite additur usque ad 18 %, si neces­
sarium sit ad conservandum vinum quod exportetur (5 aug. 1906).
Attamen ad vini corruptionis periculum praecavendum praeferri
debet ut ebulliatur vinum ad 65 altitudinis gradus, potius quam
parva addatur quantitas liquoris « eau de vie »(8 maii 1887);—
item spiritus alcoolicus, quia est de vite, potius addendus quam
saccharum (5 aug. 1896) ; — nec expedit uti chemico processu
ad vini acredinem naturalem corrigendam (27 apr. 1892).

3. Liquidum seu non congelatum, et quidem sub gravi,
quia debet esse potabile.
Est tamen validum, quia retinet substantiam et denominatio­
nem vini, manetQue ex natura sua potabile sicut panis induratus
est comestibilis, licet non proxime ; ceterum post consecrationem
Christus manet praesens si species vini congelatur, uti constat
ex Missali.

4. Aqua naturali modicissima mixtum (can. 814), quod in
celebratione sacrificii requiritur Sub gravi ex praecepto
ecclesiastico.

I h

182

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Aqua requiritur naturalis'; unde uti aqua rosacea vel alterius
distillationis esset grave peccatum. Quantitas requiritur sensibilis,
sed sufficit una gutta ; nunquam excedat octavam vel quintam
partem vini, vel forte tertiam secundum diversam vini generosi­
tatem.

223. Commixtio aquae et vini i°non est de necessitate
sacramenti, uti constat ex missali praescribente esse omit­
tendam post consecrationem, de def. c. X, n. 7, et ex modo
loquendi Conciliorum quae indicant esse consuetudinejn
ac praeceptum, nunquam necessitatem essentialem ; —
2° nec est de praecepto divino : licet enim Christus aqua
usus sit, non tamen omnes circumstantias ultimae coenae,
v. g. colorem vini, servandas praecepit, sed tantum actionis
substantiam ; — 30 sed est de iure ecclesiastico, uti constat
ex C. Flor., deçr. pro Arm., et Trid., sess. 22, c. 7, can. 9.
Est autem praeceptum grave, licet res sit in se levis, quia
multum conducit ad finem gravem, significationem magni mo­
menti : fit enim a) propter institutionem, quia creditur quod
Dominus ad morem ludaeorum aquam cum vino miscuit ;
b) quia convenit repraesentationi passionis : aqua enim fluxit
cum sanguine e latere Christi ; c) quia convenit ad significandum
effectum sacramenti, qui est unio populi fidelis cum capite
Christo, cuius unionis exemplar est unio humanae naturae cum
Verbo : sicut enim aqua iil vinum convertitur, ita unitur humana
natura Verbo et populus Christo, et sic vitam divinam partici­
pant (C. Trid,, 1. c., c. 7).
Aqua illa miscetur vino, et cum vinum non sit nisi mixtio
plurium substantiarum inter quas est aqua, hinc modica aqua
addita in vinum transit, et sic mediate convertitur in sanguinem
Christi.

QUAESTIO TERTIA.

DE FORMA EUCHARISTIAE.
Articulus I.

De Fqrma in generali.
S. Th. Ill, q. 78, a. i et 4.

224. Principium I. Forma Eucharistiae sunt verba
Christi, non autem preces sive praecedentes apud
Latinos, sive sequentes apud Graecos.— Propositio est

DE EUCHARISTIA

183

theologice certa ex Cone. Flor, dicente : « Forma huius
sacramenti sunt verba Salvatoris, quibus hoc confecit
sacramentum », et ex Trid., sess. 13, c. 3 et 1.
Ita contra Graecos schismaticos recentes, qui praeter verba
Christi insuper requirunt epiclesim i. e. invocationem Spiritus
sancti, quae consecrationem subsequitur et qua rogatur ad panem
et vinum immutanda ; — et contra Catharinum qui tamquam
conditionem sine qua non exigebat orationem -.Quam oblationem...,
quae in ritu romano consecrationem praecedit1.

Probatur: i° Ex praecepto Christi: Sacerdos eodem
modo consecrat ac Christus, secundum praeceptum : Hoc
facite in meam commemorationem; quod non esset nisi
ab utroque fieret per sola verba : Hoc..., Hic... ; uti cetero­
quin docent Cone. Trid. et Patres. Porro sacerdos in persona
Christi dicens : Hoc..., Hic..., dicit verum. Ergo vi horum
verborum, independenter a praecedentibus et subsequentibus, adest corpus et sanguis Christi. In his solis verbis
scii, loquitur sacerdos in persona Christi ; in aliis oratio­
nibus solum in persona Ecclesiae.
2° Ex traditione cuius testes sunt Liturgiae et Patres 2,
quam Graeci, Marco Ephesino excepto, in Cone. Flor, con­
fessi sunt ; quamque istud Concilium ad Armenos decla­
ravit. Ceterum haec sola verba sunt eadem apud omnes.
30 Ratione convenientiae: Eucharistia est sacramentum
excellentissimum ; convenit ergo ut verba proferantur,
non ex persona ministri in propria persona loquentis, sed
quasi loquentis ex persona Christi, i. e. quod minister non
solum loquatur ut minister (Ego baptizo, absolvo...) sed
etiam personam Christi quasi induat.
1, Est etiam çontra Gnosticos, qui non habent formam sed orationem,
quia similitudinem cum coena tollunt et rememorationem passionis,
sed unice considerant donum immortalitatis. — Contra Graecos schisma­
ticos hac in re pluries animadvertit Ecclesia : Benedictus XII, a. 1341
inter errores Armenorum notatos ; — Clemens VI, a. 1351 ad Armenos ;
— Benedictus XIII 8 iul. 1729 ; — Pius VII, 8 maii 1822 ; -r- Pius X,
26 dec. 1910 in epistola contra Max de Saxonia.
2. lust. ap. I, 66 ; Iren. ady. haer. IV, 18 ; Tertul. adv. Marc. IV,
40 ; Cypr. ep. 63, c. 14 ; Origenes, in Matt. horn. XI, 14 5 c. Ceis.
VIII, 33 ; Euseb. de laud. Const. 16 ; Cyr. Hier. cat. XIX, 7 ; XXI, 3;
XXVI, 4 ; Greg. Nys. or. cat. 37 ; Chrys. horn, i de prod. lud. ; Ambr.
de myst. IX, 32 ; auctor 1. de Sacr. IV, c. 4, n. 14 ; Aug. serm. 227.
Cfr. Missale rom., de def., V, 1.

184

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

« Quia forma debet esse conveniens rei, ideo forma huius
sacramenti differt a formis aliorum sacramentorum in duobus :
i° quidem, quia formae aliorum sacramentorum important
usum materiae, puta baptizationem vel consignationem ; sed
forma huius sacramenti importat solam consecrationem materiae,
quae in transsufestantiatione consistit ; puta cum dicitur : Hoc
est corpus meum, vel : Hic est calix sanguinis mei; — 2° quia formae
aliorum sacramentorum proferuntur ex persona ministri : sive
per modum exercentis actum, sicut cum dicitur : Ego te baptizo...·,
sive per modum imperantis, sicut in sacramento ordinis dicitur :
Accipe potestatem...', sive per modum deprecantis, sicut cum in
sacramento extremae unctionis dicitur : Per istam unctionem et
nostram intercessionem... Sed forma huius sacramenti profertur
ex persona ipsius Christi loquentis, ut detur intelligi quod
minister in perfectione huius sacramenti nihil agit nisi quod
profert verba Christi » (a. i).
Subsequent! autem Spiritus sancti invocatione Graeôi, sicut
Latini oratione praecedenti, non tam rogant ut fiat corpus Christi,
sed potius ut fiat salutare fidelibus : « ut nobis fiat corpus et
sanguis dilectissimi Filii tui D. N. I. C.1 ». Imo etiam dicendum
videtur aliquando orationes liturgicas successive explicare quod
in instanti peragitur, et ideo referendas esse non ad tempus quo
dicuntur sed ad tempus pro quo dicuntur : ita post consecrationem
invocari Spiritus sanctus ad faciendum quod in ipsa consecratione
peragitur. Quodsi Patres quandoque dicant transsubstantiationem
fieri invocatione SS. Trinitatis vel Spiritus supervenientis, non
intelligenda est specialis invocatio epiclesis, sed ipsa verba conse­
crationis quae sunt oratio liturgica et practica invocatio Spiritus
sancti, nam virtute divina fit transsubstantiatio, quae per appro­
priationem, utpoteopus sanctificationis, tribuitur Spiritui sancto.

225, Principium II. Verba : Hoc est corpus meum, Hic
est calix sanguinis mei, sunt probabiliter sola essentialia,
ita ut verba subsequenda in consecratione calicis
pertineant tantum ad integritatem. — Probatur :
a) Illa sola verba sunt essentialia quae significant id
quod efficitur ; atqui verba praedicta, omissis omnibus
aliis, significant conversionem panis et vini in corpus et
sanguinem Christi.
b) Quidam Patres : lust., ap. 2 ; Damasc., IV de Fide
orth. 14; Innoc. Ill, 1. 4 de Missa, c. 6, aiunt consecra­
tionem confici his verbis : Hic est sanguis meus.
c) Unde Graeci et Orientales quaedam ex aliis aut
etiam omnia omittunt, sicut Latini in consecratione panis
i. Quidam censent epiclesim post consecrationem olim extitisse
etiam in multis liturgiis latinis. — De epiclesi consuli potest Dictionnaire
de Théologie'catholique, art. Épiclèse.

DE EUCHARISTIA

185

non habent verba : quod pro vobis tradetur, quae pro­
nuntiantur in diversis Ecclesiis orientalibus.
Hinc : i° Verba quae adduntur in consecratione calicis : novi...
non videntur esse de essentia ; sunt tamen de integritate quia
declarant virtutem sanguinis Christi in passione effusi vel in
sacramento oblati ; determinationes autem praedicati sunt de
integritate locutionis. Quidam tamen illa ut essentialia habent,
etiam invocantes testimonium S. Thomae (q. 78, a. 3 ; IV Sent.,
d. 8, q. 2, a. 2, qc. 1), cuius verba tamen ab aliis intelliguntur
de sola integritate. Unde in praxi illicitum est verba illa omittere,
quia est sacramentum exponere periculo nullitatis ; — et si
omissa fuerint, forma sub conditione erit repetenda, ut praescribit
Missale, de def. tit. 10, n. 3.
20 Verba praecedentia : Qui pridie... Simili modo... non sunt
de essentia nec de integritate. Secundum Scotum (IV Sent.,
d. 8, q. 2, n. 4) tamen,conditio necessaria sunt ut sacerdos loquatur
non in propria persona de proprio corpore, sed in persona
Christi de ipsius corpore Salvatoris. Sed hoc caret omni solido
fundamento : loqui enim vel non loqui in persona Christi pendet
ex sola intentione ministri, uti patet ex eo quod minister proferens
sine intentione verba : Qui pridie..., hoc est..., non tamen perso­
nam Christi sed tantum personam narrantis ageret. In praxi
nihilominus dicenda sunt ex gravi praecepto Ecclesiae.
3° Similiter verbum : enim, non est nisi particula Coniunctiva
cum praecedentibus ; illud omittere probabiliter est tantum
culpa levis, nisi fia1 ex contemptu.

226. Animadversio. — Verba consecrationis proferenda
sunt non tantum historice, narrative et recitative quasi a Christo
dicta, ex intentione nempe narrandi quae Christus fecit : hoc
enim facit minister in propria persona nec est necessarium ad
valorem sacramenti, uti patet ex dictis, nam qui omitteret verba :
Qui pridie, non historice loqueretur ; — sed etiam dicenda sunt
assertive seu significative ex intentione imitandi Christum et ap­
plicandi verba materiae praesenti : non enim applicat formam
materiae quae Christo fuit praesens, sed in ipsius Christi persona
loquens imitatur eum intçndens applicare verba materiae prae­
senti, ac si Christus per os suum ea diceret ; item effective et
practice : vult enim facere quod verba significant ac si Christus
sacramentum faceret. In praxi qui habet intentionem cele­
brandi missam aut offerendi, hanc quoque habet intentionem.
In illis verbis, secundum Patres, sicut in aliis sacramentis, inest
virtus instrumentalis ad faciendam transsubstantiationem. Quod
diversimode explicant in diverso systemate causalitatis sacra­
mentorum. In transsubstantiatione consideranda sunt duo : reces­
sus panis et vini, et accessus corporis et sanguinis Christi,
lamvero qui adstruunt causalitatem mere dispositivam, dicunt
illam virtutem attingere solum panem et vinum iisque necessi­
tatem imponere recedendi in ordine ad praesentiam Christi;
quae necessitas est dispositio exigens a Deo ut transsubstantia-

1

I.

Iy

186

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

;
i

—
'
■
■-------tionem perficiat atque praesentiam Christi. Qui vero tenent
causalitatem physicam perficientem, dicunt virtutem pertingere
ad ipsam praesentiam Christi, licet tantum immediate attingat
panem et vinum quae convertit, solum mediate ipsum Christum.

J

Articulus II.

'

De Forma Consecrationis Panis.

j

S. Th. Ill, q. 78, a. 2 et 5.

!
!
Ï

.
;
<
i

i
i

i

227. Sensus formae consecrantis panem. — In
verbis : Hoc est corpus meum, quibus consecratur panis :
i° Hoc non significat formaliter rem determinatam, secus
dicendo : hoc est liber, significaremus : liber e§t liber,
quod est tautologia ; sed significat indeterminate id quod
est coram me, quod teneo manibus, quod est contentum
sub his speciebus.
2° Est sumitur, non metaphorice et figuraliter pro
significat, sed proprie et substantive : indicat identitatem
inter subiectum et praedicatum.
30 Corpus est, non sola caro, sed compositum materiale
ex carne, ossibus, nervis etc., abstrahendo tamen a sanguine
et anima.
40 Meum determinat vocem corpus ad significandum
corpus Christi ; denotat verba proferri a sacerdote in
persona Christi.
Ideo verbum : hoc a) non significat panem nec eius
species : falsum est enim quod panis aut eius accidentia
sint corpus Christi ; — b) nec significat corpus Christi,
secus sensus esset : corpus meum est corpus meum ; —
c) nec indicat significatum per hoc: tunc enim Christus
non esset ibi secundum veritatem ; — sed d) significat
aliquid commune pani et corpori scii, substantiam in
communi, i. e. rem praesentem, praescindendo a determi­
natione suae naturae, id quod est contentum sub speciebus
non indicando quid sit. En significatum formale. Unde
sensus est : quod continetur sub his speciebus vere est
corpus meum, scii. Christi.
Quia autem de facto nihil indeterminatum existit, hinc de­
monstratur aliqua res determinata, licet non formaliter ut talis
significetur : ilia res est significatum materiale. Circa quod est

DE EUCHARISTIA

187

differentia inter propositionem speculativam et practicam : illa
enuntiat id quod est et illud non facit ; haec facit verum esse
illud quod enuntiat. Hinc in propositione speculativa praesupponitur identitas inter subiectum et praedicatum ; unde res
demonstrata seu significatum materiale subiecti : hoc, est idetn
in initio et in fine propositionis, ut in ista : hoc est liber ; — in
practice identitas illa efficitur, unde res demonstrata a subiecto
seu significatum materiale subiecti : hoc, in fine propositionis
est saltem aliquo modo aliud ac in initio. Unde Pro verbis conse­
crationis, significatum materiale seu id quod demonstratur in
initio est substantia panis, in fine est corpus Christi. Significatio
autem ac proinde veritas vel falsitas propositionis non habetur
nisi quando tota est enuntiata. Sensus ergo non est : hoc quod
(nunc i. e. initio) est panis, est corpus meum ; sed : hoc quod
teneo manibus et est contentum sub speciebus (quod erat panis
initio locutionis) est (consequenter ad enuntiationem) corpus
meum seu verum corpus mei, i. e. Christi.

228« Forma consecrationis panis est convenientissima. — Forma significare debet id quod sacramento efficitur,
scii, conversionem panis in corpus Christi. Sed conversio conside­
rari potest in fieri et in facto esse. Haec autem conversio non
debuit significari in fieri sed in facto esse : a) quia non est succes­
siva sed instaiitanea ; unde in ipsa non est nisi factum esse 5
b) quia in sacramentis praecipue intenditur non fieri sed res
facta. Porro in facto esse non manet panis secundum substantiam
sed tantum secundum accidentia, unde convenienter designatur
modo indeterminato secundum sola accidentia per verbum hoc :
id quod est sub accidentibus ; — at adest corpus Christi, et ideo
convenienter enuntiatur determinate et expresse designatur.
Unde forma conveniens est : hoc est corpus meum.

229. Applicationes practicae.— I. Invalida foret conse­
cratio si mutaretur sensus formae :
a) Si loco hoc diceretur illud quod designat rem absentem vel
remotam ; aut hic adverbialiter (non masculine per errorem
grammaticum), aut : ecce corpus meum, hic ponitur corpus
meum, quia non significatur conversio.
b) Si omitteretur verbum est, quia nulla adiuncta indicant
illud subaudiri ; aut si eius loco poneretur : erit, fit, fiat, sit,
aut diceretur: hic panis convertitur in corpus meum, quia non
significaretur conversio iam facta.
c) Si minister diceret : hoc est corpus Christi, quia sic loquere­
tur in propria persona tantum.
d) Si diceret : hoc est substantia mea, hoc est corpus meum
figuratum.
II. Dubia est forma :
a) Si loco hoc poneretur istud, quia dubitatur an sufficienter
demonstratur res praesens.
b) Si loco corpus diceretur caro, quia ex una parte corpus plus
dicit quam cato, ex altera in Scriptura corpus aliquando caro
dicitur.

l88

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

III. Ambigua videtur forrna : hoc corpus est meum. Potest enim
corpus tam bene pertinere ad praedicatum quam ad subiectum :
sed a pluribus habetur ut invalidai unde practice est dubia.
IV. Valida sed graviter illicita esset forma : hic cibus, haec res
contentum sub speciebus est corpus meum ; hoc est meum
corpus ; hoc meum est corpus, hoc est corpus meum reale, quod
de Virgine suscepi; hoceSt coipus meus...,quia idem est sensus.
Veniale solum esset si ex negligentia in pronuntiatione parva
induceretur corruptio.

Articulus III.

De Forma Consecrationis

Vini.

S. Th. HI, q. 78, a. 3.

230.Sensus formae consecrantis vinum.—In verbis :
flic est calix sanguinis mei... quibus consecratur vinum :
i° Hic non est sumendum adyerbialiter, sed idem sonat
ac hoc ; siçut idem est dicere : istud est panis vel iste est
panis.
2° Calix sanguinis mei est locutio figurativa secundum
metonymiam, qua ponitur continens pro contento, ut sit
sensus : Hic est sanguis meus contentus in calice. Sanguis
enim Christi in sacramento continetur quatenus est potus
fidelium, quod oportuit designari per vas huic accom­
modatum.
30 Sanguinis mei: est humor praecipuus corporis, abstra­
hendo ab hoc quod sit in corpore contentus vel ab eo
separatus.
40 Testamenti sumitur sive a) pro promissione, pacto,
foedere, sive b) pro signo a promittente relicto. lamvero :
a) In V. L. foedus erat circa promissiones terrenas, in
N. L. est promissio haereditatis coelestis a Christo facta
nobis peccatoribus, quae non valet nisi ipsius Christi
morte in remissionem peccatorum oblata. Sanguis ergo
Christi est pars promissionis seu foederis novi.
b) Sanguis in cruce effusus, et etiam sanguis in calice
fusus qui effusionem crucis repraesentat, est signum
authenticum a Christo relictum, in confirmationem promis­
sionis, atque instrumentum quo foedus sancitur ; et hoc
modo calix non tantum dicitur continere sanguinem quo
N. T. sancitur, sed etiam, ut Paulus et Lucas dicunt, est

DE EUCHARISTIA

189

ipsum Novum Testamentum. Eodem modo in V. T.
foedus sancitum fuit sanguine animalium a Moyse dum
populum aspersit, dicens Ex. XXIV, 8 : Hic est sanguis
foederis quod Dominus pepigit vobiscum.
5° Novi, tum quia nunc exhibetur, tum ut contra vetus
distinguatur ; et aeterni, tum quia ab aeterno foedus fuit
praeordinatum, tum quia est de bonis aeternae haereditatis,
tum quia durat in aeternum.
6° Mysterium fidei, quia sanguis Christi est occulto modo
in sacramento, fideque sola cognosci potest, atque passio
Christi per fidem iustificat.
7° Qui pro vobis, sumentibus, et pro multis, i. e. omnibus
quantum ad sufficientiam, effundetur in Cruce et, durante
tota N. Lege, in hoc sacramento, vel secundum textum
graecum : effunditur i. e. nunc in coena et brevi post in
passione ; in remissionem peccatorum, quae est effectus
passionis Christi aeque ac huius sacrificii.

231. Forma consecrationis vini est conveniens.
— Convenit
a) quoad conversionem, quae significatur eodem modo ac in
forma panis ;
b) quoad verba addita, quibus designatur virtus sanguinis.
Haec enim ordinatur ad tria : i° et principaliter ad aeternam
haereditatem (Hebr. X, 19) ad quam designandam dicitur : Novi
et aeterni testamenti; 20 ad iustitiam gratiae quae est per fidem
(Rom. III, 25) et ideo dicitur : Mysterium fidei; 30 ad removenda
peccata quae sunt impedimenta duorum praedictorum (Hebr. IX,
14) et quantum ad hoc subditur : Qui...
Porro sanguis seorsum consecratus expressius passionem Christi
repraesentat, et ideo potius in consecratione sanguinis fit mentio
de passione et de fructu operis quam in consecratione corporis,
quod est passionis subiectum, ut etiam designatur per verba :
quod pro vobis tradetur i. e. passioni subiicitur.

232. Animadversiones practicae. — 1. De formis
invalidis et dubiis indicetur eodem modo ac pro forma panis.
2. Valida sed graviter illicita esset forma : hic calix, hic potus
est sanguis meus ; — hic est calix novum testamentum in meo
sanguine (ut habet Lucas) ; — hic est sanguis meus infiniti valo­
ns ; — hic est meus sanguis ; — item in Ecclesia latina : hic (non
adverbialiter sed masculine) vel hoc est sanguis meus.
3. Omissio verbi : novi, aut aeterni, et mysterium fidei non reddit
formam invalidam, quia implicite dicuntur in aliis1.
i. Cfr. Salmanticenses morales, tr. 4, c. 5, puncto 2, n. 39.

190

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

SECUNDA PARS.

DE CORPORE ET SANGUINE CHRISTI
QUAE SUNT RES ET SACRAMENTUM.
QUAESTIO PRIMA.

DE ACTIONE QUA CHRISTUS FIT PRAESENS.

233. Doctrina catholica. — Secundum doctrinam
catholicam, verbis consecrationis efficiuntur tria maxime
admiranda, tribus in articulis explicanda :
i° Christi corpus et sanguinem hoc sacramento vere
contineri,
2° nullam in eo elementorum, i. e. panis et vini, substan­
tiam permanere,
3° accidentia quae sensibus percipiuntur in nulla re
esse subiecta.
Articulus I.

De Reali Praesentia Christi.
S. Th. Ill, q. 75, a. 1.

234. Thesis. In sacramento Eucharistiae continetur
Christus vere, realiter et substantialiter, et non tan­
tum in signo, vel figura, aut virtute. — Ita definivit
Cone. Trid., sess. 13, c. 1 et can. 1 contra Sacramentarios,
uti sunt Zwinglius, Carlostadius, Oecolampadius, post
Cone. Lat. IV, c. 1 contra Albigenses, et Cone. Flor., decr.
unionis
Continetur Christus i° vere, i. e. non tantum representative
in signo : quod praecipue est çontra Zwinglium ;
2° realiter, i. e. non tantum in figura seu similitudine expressa,
vel obiective quatenus per fidem apprehenditur et per contempla­
tionem fidei praesens figuratur id quod in coelo est : quod magis
videtur contra Oecolampadium ;
3° substantialiter, i. e. non tantum secundum effectum, opera­
tionem et virtutem : quod est directe contra Calvinum et multos
anglicanos.

i. Idem docetur in prof. fid. pro WaldensibUs ab Inn. Ill praescripta ;
ac damnatione prop. Wicleff in C. Const1, sess. 8 et 13·

DE EUCHARISTIA

Ι9ί

235. Doctrina probatur ι° ex verbis promissionis.
— Christus promisit, Ioh. VI, panem vitae aeternae, qui de
coelo descendit : carnem suam manducandam in verum
cibum. Atqui, licet panis a. v. 27 ad 47 forte intelligendus
sit sensu figurato et translato de spirituali per fidem
manducatione, seu de fide in Christum aut de gratia, verba
tamen a. v. 48 ad 59 sensu proprio et immediato intelligenda
sunt de propria Christi came realiter manducanda. Ergo
Christus promisit carnem suam realiter manducandam, quae
promissio non verificaretur nisi in Eucharistia vere esset
praesens. — Similiter promisit suum sanguinem bibendum.
Probatur: a) Christus si vellet loqui sensu proprio, non posset
loqui nec in ultima coepa locutus est clarius et apertius : panis
enim manducandus est eadem caro quam dabit pro mundi vita
(v. 52) i. e. caro sua pro salute mundi immolata, ubi manducatio
proponitur ut participatio immolationis. Sed participatio sacrificii
cruenti ubique terrarum fit per realem manducationem victimae.
Ergo agitur de vera came realiter manducanda, quae ideo vere
est cibus (v. 56). — Si autem Christus loqui vellet sensu figurato,
non posset loqui obscurius.
b) Etenim locutionis bibere sanguinem apud ludaeos a sanguine
abhorrentes nullus est sensus metaphoricus ; locutio autem man­
ducare carnem alicuius in hebraica aliisque orientalibus linguis
sensu translato sumitur in malam partem de calumniis, iniuriis,
persecutionibus contra aliquem *. Atqui ille sensus hic est impos­
sibilis : quomodo enim Christus praeciperet et praemio donaret
calumnias in se directas? (v. 52, 54, 55, 57).
c) Quapropter auditores verba Christi intellexerunt in sensu
proprio de came vere et realiter manducanda, et ideo hanc rem
ut impossibilem existimant (v. 53, 61). Atqui si ex ignorantia
male intellexissent, Christus errorem correxisset ut facere solebat12 ;
non autem correxit, imo sexies confirmavit, exigendo fidem in
verba sua ut a ludaeis fuerant intellecta (v. 54-59).
d) Imo cum propter sensum proprium multi discipuli abierint,
Christus eos abire sinit ; quod non fecisset si male intellexissent,
cum simplicissima explicatione eorum apostasiam impedire
potuisset. At etiam apostolos abire permisisset, si verbis suis
non credidissent (v. 68).
e) Hinc de sensu proprio intellexit tota traditio catholica :
Patres, et Concilia Eph., Nie. II, et Trid., sess. 13, c. 2 ; sess. 21,
c. i, licet id non definiat.

1. Ps. XIII, 4 ; XXVI, 2 ; lob XXXI, 31 ; Mich. III, 3 ; Eccle. IV, 5 ;
Zach. XI, 9 ; Ezech. XXXIX, 17, 18 ; Gal. V, 15.
2. Christus corrigit Ioh. III, 5 ; IV, 32-34 ; VI, 32-36 ; VIII, 21-23 ;
32-34 ; 40-44 ; XI, 14 ; Mt. XVI, 6-11 ; XIX, 24-26 ; Mc. VIII, 15-21 ;
— contra confirmat Ioh. V, 41-51; VIII, 56-58; X, 30-38; Mt. IX,
2-6.

192

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Neque dicatur Christus errorem correxisse et sensum spi­
ritualem indicasse, dicendo : Spiritus est qui vivificat, caro non
prodest quidquam; verba quae ego locutus sum vobis spiritus et vita
sunt (v. 64). — Non correxit enim, uti probat recessus discipu­
lorum, et praeterea verba illa non opponenda sunt praecedentibus
sed cum ipsis componenda ; nec idem profecto est dicere : verba
mea spiritus et vita sunt, ac dicere : verba mea metaphorica sunt.
Est ergo sensus : caro non prodest quidquam ad intelligenda spiri­
tualia i. e. homo animalis ea non percipit, sed spiritus vivificat
i. e, homo spiritualis gratia Dei adiutus ea percipit. Unde caro
Christi non est mere materialiter manducanda sicut cibus cor­
poralis, sed spirituali et sacramentali modo, ac cum debita dispo­
sitione. lamvero verba quae locutus sum vobis spiritus et vita sunt
i. e. sunt de re spirituali. Sed quidam inter vos sunt homines
carnales et ideo non credunt1. Ita iam Chrysostomus.

236. Doctrina probatur 2° ex verbis institutionis. —
In ultima coena Christus, designans id quod continetur
sub speciebus panis et vini, dicit esse corpus et sanguinem
suum (Mt. XXVI, 26-29 ; Mc. XIV, 22-25 i Le. XXII,
19-20 ; I Cor. XI, 23 sq). Atqui haec verba sunt sumenda
sensu proprio et immediato, non autem sensu translato.
Ergo corpus et sanguis Christi vere continentur sub specie­
bus panis et vini.
Probatur: a) Christus si vellet loqui in sensu figurato, locutus
esset maxima obscuritate, ut ex hoc solum patet quod iam anno
1577 plus quam 200 interpretationes diversas verborum Christi
invenerint Protestantes ; si autem sensu proprio, non posset
loqui clarius. Qui sensus adhuc expressius significatur graece
per emphasim : Hoc quod do vobis manducandum (manducate :
hoc est enim) est ipsum corpus meum, ipsum quod pro vobis
traditur ; id quod porrigo bibendum est ipse sanguis meus,
ipse N1 T
,
*
ipse qui pro multis effunditur. Corpus autem tra­
dendum est verum corpus ; sanguis in sacrificium effundendus
N. T. sanciens, verus sanguis sicut V. T. vero sanguine fuit
sancitum.
b) Et sane Christus statuebat foedus, condebat testamentum,
instituebat sacramentum, ferebat legem, dogma tradebat cre­
dendum, et amicos instanti morte alloquebatur ; quae omnia
fieri solent propria et clara locutione, non autem verbis metaphoricis, saltem aequivocis et obscuris, ac captu difficilibus.
c) Imo sensu figurato Christus loqui non potuit : Apostoli
enim erant viri simplicissimi, miraculis assueti, nihil impossibile
reputantes ; unde sensum metaphoricum nullo modo manifestum

I. Alii aliter interpretantur : caro mea a divinitate Verbi, spiritu
vivificante, seiuncta nihil prodest ; prodest autem unita spiritui vivificanti
i. e. cum divinitate. Sed interpretatio non videtur cohaerere textui nec
est conformis menti audientium.

DE EUCHARISTIA

193

ac captu difficilem nec suspicari poterant1. Christus ergo qui est
Deus apostolos decepisset, et per eos Ecclesiam in errorem
perniciosissimum iniecisset quem sciebat per 20 saecula dura­
turum.
d) Unde apostoli verba Christi in sensu proprio intellexerunt :
cum enim figuras minus obscuras declarare soleant2, hic nec
unus eorum sensum figuraient insinuat etiam verbulo. Imo
Paulus, I ad Cor. XI, 27, ex ipsis concludit : Itaque quicumque
manducaverit panem hunc vel biberit calicem Domini indigne,
reus erit corporis et sanguinis Domini; sed Christo non praesente,
reus non esset ipsius corporis sed huius symboli ; e contra : qui
manducat indigne iudicium sibi manducat, non diudicans corpus
Domini, i. e. quia non discernit illud a pane vulgari, aut quia
practice actione sua rem quam suscipit non aestimat ut corpus
Christi.
e) Et ita intellexit communis interpretatio Patrum, quam defi­
nivit credendam Cone. Trid., sess. 13, c. 1.

237. Doctrina probatur 30 ex Traditione et perpetua
fide Ecclesiae. — Constat variis modis :
A. Ex Patribus, quorum testimonia sunt indubia inde ab
aetate apostolica, et in omni regione : Ignatius, qui Docetas
reprehendit « eo quod non confitentur Eucharistiam
carnem esse Salvatoris... quae pro nobis passa est », ad
Smyrn. VII, 1 ; lustinus qui loquitur secundum doctrinam
receptam, quam probat per ipsa verbaChristi ex evangeliis
desumpta, apol. I, 65-67 ; dial. 41, 70, 117 ; Abercius in
epit., referens factum universale ; Irenaeus qui dicit
Eucharistiam institutam a Christo et Ecclesiae traditam
ab apostolis et acceptam in universo mundo, atque constare
duplici elemento, terrestri scii, et coelesti (i. e. corpore
Christi et spiritu divinitatis), adv. haer. IV, 17, 18 ; V,
2, 3 ; Clem. Alex., Paedag. I, 5,6; Origenes, hom. 9 in
Lev. 10 ; hom. 13 in Ex· 3 ; Tertull. adv. Marc. IV, 22 ;
de cam. res. 8 ; Cypr. de laps. 16 ; ep. 57 et 63 ; Dion.
Alex. ap. Euseb. H. E. VI, 44 ; VII, 9 ; Athan. fragm. VII ;
Cyr. Hier., cat. XX, 1, 3 ; XXII, 1-2 ; XXIII, 20-22 ;
Chrys. hom. 46 in Ioh. 3 ; hom. 82 in Mt. 4 ; Bas. ep. 93 ;
1. Sic Mt. XVI, tr ; Ioh. XI, 12 ; ÏV, 32 ; Le. XXII, 36-38 ; Ioh.
XIV, 7-9, apostoli intclligunt proprie.
2. Declarant v. g. sensum metaphoricum : Ioh. II, 19-21 ; III, 3-5 i
IV, 32-34 ; VII, 38-39 ; VIII, 32-34 i XXI, 19-23 ; Mt. XVI, 6, 12 ;
XVII, 12, 13 ; Ioh. XII, 4 cum Mt. XXVI, 8 et Mc. XIV, 4 ; Le. XXII,
39 ; Mt. XXVII, 44 et Mc. XV 32.
Summa Theologiae Moralis III — 13

194

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Greg. Naz. or. 45, η. 19 ; Greg. Nys· or· cat. 37; Aphraates
dem. Ill, 2 ; Ephrem, hymn, de Virg. XXXVII ; Hilar.,
de Trin. VIII, 14 ; Ambr. de myst. 8-9 ; Lib. de Sacr8
IV, 16; Hier. ep. 14, n. 8; Aug., serm. 71 et 272 ; inter
ined. 6 ; in Ioh. XXVII, 11 ; XLVII, 2 ; in Ps. XCVIII,
9 ; XXXIII, 2 ; Cyr. Alex., in Luc. XXII, 19 ; in Mt.
XXVI, 27 ; loh. Damasc., de fide orth. IV, 13
Patres i° provocant ad Christi verba promissionis et insti­
tutionis ut realem praesentiam probent ;
20 docent corpus quod manducamus esse ipsum corpus Christi
quod natum est de Virgine, passum in cruce, resuscitatum sedens
ad dexteram Patris ;
3° non esse meram figuram aut imaginem sed verum corpus
et sanguinem Christi ;
4° Christum non sumi sola fide vel mere spiritualiter, sed vere,
physice et corporaliter ;
5° hoc sacramentum confici per veram conversionem panis
in corpus Christi ;
6° esse maximum mysterium, stupendum miraculorum com­
pendium, omnem sensum ac rationem superare ;
7° utuntur praesentia reali ut principio demonstrationis contra
Gnosticos, Docetas, Monophysitas, Nestorianos, Arianos, Macedonianos, etc.
8° dicunt Eucharistiam adorandam et summa cum reverentia
tractandam.

B. Ex Liturgiis etiam antiquissimis.
Tales sunt : forma antiquissima liturgiae romanae quam refert
Hippolytus, apost. trad. (s. II) ; ea quae legitur in Constitutio­
nibus apostolicis, VIII, 12 (s. IV), et in essentialibus concordat
cum iis quae referuntur a Clemente romano ; ea quae in Aegypto
adhibebatur iuxta Sacramentarium Serapionis (fin. s. III) ;
similiter liturgia alexandrina, et ea quae refertur a Cyrillo
Hierosolymitano (s. IV) ; item chaldaica, etc.

C. Ex Conciliis Nie. I, Eph., Nie. II, Turonensi, Roma­
no II, Vien., Lat. IV, Const1., Flor, et Trid.
D. Ex Ecclesiae magisterio, quod semper reprobavit
minimum errorem contra veritatem Eucharistiae.
i. De doctrina Patrum conferri possunt : Nicole et Amauld.La perpé­
tuité de la Foi de FÉglise catholique touchant l’Eucharistie ; Bellarminus,
Controv : de sacr. Eucharistiae ; Billuart, Franzelin, Van Noort, Tanquerey, Hugon in tr. theol. ; Wiseman, Lectures on the Real presence;
Dictionnaire de Théologie, art. Eucharistie; Mgr Besson, La présence
réelh de N. S. J. C. dans le sacrement de l'Eucharistie ; Battifol,
L’Eucharistie, ed. 5* ; d’Alès, De Sanctissima Eucharistia.

DE EUCHARISTIA

195

Ita S. Ignatius Antiochenus iam carpit Docetas qui ab Eucha­
ristia abstinent, quia est caro Salvatoris. Origenes, de or. V, 1 et
Epiphanius, haer. LX, 11, testantur quosdam haereticos non uti
Eucharistia vel eam abiicere. Nestoriani non negabant quidem
praesentiam realem, sed errabant quia Christi carnem dicebant
non unitam Verbo, sicut e contra Monophysitae illi qui non
admittebant carnem in Christo.
Saec. XI Berengarius qui transsubstantiationem prius negavit,
postea etiam praesentiam realem, a Cone. Romano coactus fuit
ad retractationem. Item saec. XII ut haereticus habitus est
Tanchelinus qui negabat praesentiam realem ; et Petrus de
Bruis qui dicebat sacerdotes non habere potestatem consecrandi ;
saec. XIII Waldenses transsubstantiationem negantes, et Albi­
genses quidam etiam realem praesentiam, quibus praescripta
fuit professio fidei ab Inn. Ill ; saec. XIV Wicleff qui erravit
saltem circa transsubstantionem, qua occasione etiam damnata
fuit in Cone. Const
*
haec propositio 3a : Christus non est in
eodem sacramento identice et realiter propria praesentia corpo­
rali (cfr. interrog. pro Wiclefftis et Hussitis 16 et 17) ; saec. XV
Pius 11 reprobavit errorem Zanini de Solcia : In hostia consecrata
Christum non quoad humanitatem sed divinitatem dumtaxat
existere; saec. XVI damnati Protestantes ; saec. XIX Modernistae
qui historicitatem negant institutionis, sed secundum fidem aiunt
oportere ut noster agendi modus sit ac si essemus coram Christo.

E. Argumento praescriptionis. Saeculo XI, quando audita
fuit prima negatio realis praesentiae a Berengario, in illam
universa Ecclesia possidebat fidem possessione tranquilla
et immemoriali, uti patet ex ipsa confessione Berengarii
et ex oppositione universali contra eius affirmationes.
Haec autem possessio probat originem apostolicam huius
doctrinae ; ergo.
Etenim : a) doctrina tam magni momenti introducta fuis­
set vel simultanée, de consensu omnium, quod factum tam
illustre constaret historice ; vel paulatim et successive, et hoc non
fuisset factum sine contradictione et oppositione, quod etiam
historia narraret ; b) talis introductio eo magis improbabilis est
quod eadem doctrina apud omnes sectas invenitur orientales,
primis saeculis ab Ecclesia seiunctas ; c) introductio rei non
revelatae ut dogma in tota Ecclesia esset contra promissionem
infallibilitatis ipsi factam a Christo.
Obiiciunt quasdam locutiones aequivocas quandoque a Patribus
adhibitas; ad quas intelligendas valere possunt sequentes regulae :
i° Eucharistiam vocant figuram, similitudinem, typum, ima­
ginem, signum corporis Christi, quia ratione specierum est signum
et sacramentum, tum corporis non quidem absentis sed praesentis,
tum corporis in cruce immolati,cuius immolatio hic adumbratur,

196

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tum corporis mystici seu Ecclesiae, cuius unitas per panem ex
multis granis confectum repraesentatur.
2° Sacramentum Eucharistiae dicitur panis, tum ratione acci­
dentium quae remanent, tum ratione materiae quae conversa est
in corpus Christi.
3° In Eucharistia dici potest non esse idem corpus quod de
Virgine est naturo et in cruce passum, quoad modum scii, essendi,
quamvis idem credendum sit quoad substantiam.
4° Manducationem spiritualem commendant ut solam veram,
hoc sensu quod sumptio externa et realis absque spirituali nihil
prosit.
5° Dicunt panem benedictum non esse corpus Christi,
intelligendo panem ante consecrationem, vel eulogias seu panem
benedictum qui non communicantibus dabatur in signum
unionis.
6° Dicitur corpore Christi corpus nostrum nutriri et augeri,
tum ratione specierum quibus continetur, tum ratione incorruptionis et immortalitatis quod nostris corporibus tribuit.
7° Si antiquiores minus accurate aut obscure scripserint, non
est tribuendum errori in fide, sed vel terminologiae defectuosae
nondum scientifice definitae, vel simplicitati quia sciebant se a
fidelibus recto sensu intelligi, vel quandoque disciplinae arcani,
Speciatim S. Augustinus, qui pluribus in locis indubie asserit
praesentiam realem, in aliis locis primo intuitu aequivoce et
obscure loquitur. Nec tamen Augustinus Augustino est oppo­
nendus sed cum seipso conciliandus, qui a sententia sui in
Christo patris S. Ambrosii et ab universali fide sui temporis non
putandus est recessisse.
In specie : a) saepius dicit Christum dedisse signum corporis sui,
illud signum dici posse ipsum corpus Christi, fideles corpus Christi
edere in signo. Quod non intelligendum est nudum signum,
sed sacramentum, scii, signum practicum vere continens Domi­
num; porro sacramentum seu ipsae species consecratae possunt
dici corpus Christi quatenus illud continent ; atque fideles illud
sumunt in sacramento, non in propria specie, sed sub figura
panis, non visibiliter Sed invisibiliter.
b) Carnalem manducationem reiicit et spiritualem adstruit.
Reiicit scii, manducationem in propria specie, qualem intelligebant Capharnaïtae, non vero sacramentalem ; haec tamen mandu­
catio vere spiritualis non est, si caro Christi mere materialiter
et externe sumatur in sacramento, nec etiam spiritui Christi seu
divinitati communicetur.
c) Unde dum ait : manducare illam escam et illum bibere potum
est in Christo manere et illum manentem in se habere, quod fit per
charitatem ; non negat sacramentalem manducationem realis cor­
poris Christi, sed haec vere manducatio non est, nisi sit cum
fructu atque anima reficiatur et nutriatur, i. e. nisi fiat simul
cum dispositione et adsit coniunctio cum Christo per spiritum.
S. Augustinus scii, ingenio suo synthetico varios aspectus
sacramenti successive aperit, atque plus quam praedecessores
ipsi rei sacramenti insistit atque eius effectibus spiritualibus.

DF EUCHARISTIA

197

238. Doctrina confirmatur ratione convenientiae.
— Ita S. Thomas, a. 1 : Christum esse vere praesentem
conveniens est propter tria :
i° perfectioni N. L., cuius sacrificium debebat continere
Christum passum, non tantum in figura, ut iam fiebat in
V. L., sed in veritate ;
2° charitati Christi: proprium enim amicitiae est con­
vivere amicis ; unde Christus per essentiam in sacramento
est praesens ut sit, in hac via, perfecta coniunctio capitis
ad membra, et sic maximae charitatis sit signum, et nostrae
spei sublevatio ex tam familiari coniunctione cum Christo ;
30 perfectioni fidei : sicut enim divinitatem suam exhibet
Christus invisibiliter, ita et in hoc sacramento carnem
suam nobis exhibet invisibili modo.

239. Obiiciunt : A. Protestantes :
i® Locutiones similes verbis Christi saepe esse figuratas, unde
in ipsis subintelligendum est : in figura vel in signo, v. g. dum
quis statuam indicans dicit : Hic est CarolUs Magnus i. e. in
imagine, vel quando Scriptura dicit : septem spicae plenae vel
septem boves pulchrae ubertatis anni sunt (Gen. XLI, 26),
ager est mundus (Mt. XIII, 38), Sara et Agar duo testamenta
sunt (Gal. IV, 24), petra erat Christus (I Cor. X, 4), semen est
verbum Dei (Le. VIII, n), ego sum ostium, vitis vera, panis
(Ioh. X, 2, 7 ; XV, i ; VI, 35). Unde et verba Christi signi­
ficare possunt : hoc est corpus meum in figura.
Resp. : In istis locutionibus, vel a) praedicatum enuntiat
proprietatem subiecti per similitudinem, et sic est figura subiecti,
v. g. ego sum vitis vera, ostium, Alexander est leo ; sed tunc non
sunt similes verbis eucharisticis, in quibus subiectum est indeter­
minatum et praedicatum determinatum, e contra in illis ; — vel
b) subiectum est figura praedicati, sed tunc requiritur ut ex
natura sua (v. g. statua), vel ex usu loquendi recepto (v.g. ramus
olivae), vel ex nota iam institutione (v. g. typi V. T.), vel ex
contextu appareat esse signum. Sed hic panis et hoc vinum desi­
gnata, nec ex se, nec ex usu recepto, nec ex Christi monitione aut
aliis adiunctis spectari possunt ut signa corporis et sanguinis ;
unde verba sunt absolute intelligenda, non de eo quod res signi­
ficat sed de eo quod est. Et sane, licet figuraliter quis dicere
possit : Alexander est leo, nullus tamen dicet : hic leo est
Alexander ; — simili modo : caro mea est cibus vel panis, non
autem : hic panis est caro mea.
2° Verbum est aliquando sumitur pro significat. Ita Gen. XVII,
ip, de circumcisione dicitur : Hoc est pactum meum ; sicut Ex.
XII, II de agno paschali : Est enim phase i. e. transitusDomini.
Quod maxime verum est in lingua aramaica seu syro-chaldaica
quae caret verbo significat.

198

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Resp. : a) Locutiones non sunt similes : in illis enim subiectum
est quaedam caerempn’a (circumcisio, agnus paschalis) qüae ex
natura sua est signum, et praedicatum non est quaedam sub­
stantia ; praeterea b) ita exponi possunt ut verbum est suam signi­
ficationem conservet : circumcisio enim est pars foederis, unde
dicitur hebr. pactum meum observandum ; ac nomen phase
impositum ftrt ipsi ritui agni paschalis, ergo hoc sensu ipse est id
quod vocatur phase seu transitus Domini ; c) ceterum in casu
sensus locutionum clarus est, nec potest ansam praebere decep­
tioni. d) Verba Christi autem non syriace sed graece nobis relata
sunt in Scripturis iuxta sensum ab apostolis intellectum qui
non est figuratus, atque Syri, etsi vocabulo careant, plus quam
40 modos habent ad exprimendum signum ; ceteroquin Christus
usus est dialecto hierosolymitana quae talibus locutionibus
abundat.
3“ Christus in sui memoriam instituit sacramentum ; atqui
sacramentum ex natura sua est signum, memoria non est rei
praesentis sed absentis ; ergo ex adiunctis apostoli intelligere
debebant Christum non esse praesentem nisi ut in signo.
Resp. : Christus non prius indicavit se instituere sacramentum,
ut exinde apostoli recte intelligerent verba mox pronuntianda ;
sed prius intellexerunt verba, et exinde intellexerunt species
continentes Christum esse signa sacra. Deinde Christus ipse
non fecit sacramentum in sui memoriam, sed voluit ut postea
fieret in memoriam suiipsius ut passi et gloriam manifestantis in
coelo : hac autem ratione non est praesens. Denique memoria
non opponitur praesentiae sed oblivioni, unde aliquid fit in me­
moriam rei praesentis sed invisibilis.

B. Critici liberales et modernistae :
Narrationem institutionis dicunt pon esse historicam et Chris­
tum non instituisse sacramentum ; unde verba : Hoc facite in
meam commemorationem, non leguntur apud Matthaeum et
Marcum, et Evangelium Iohannis nec institutionis meminit.
Christus scii, cum apostolis celebravit quamdam vulgarem
coenam iudaicam seu convivium fraternum, ut aiunt J. Réville,
Loisy, Harnack, vel ipsis proposuit parabolam aut svmbolum
memorativum suae passionis, ut dicunt Weiszaecker et Jülicher ;
id autem paulatim apud Christianos evolvit in coenam Damini
ad commemorandam eius mortem, tunc in sacramentum, demum
in ipsum cornus Domini manducandum.
Resp. a) Epistola Pauli ad Cor. scripta est circa a. 55 et est
antiquior evangeUis Matthaei et Marci ; in ea non imponit aposto­
lus aliquid ex se sed natrat quod ipsi traditum est (XI, v. 2a), id
supponit Corinthiis notum nec ipsis directe inculcat sed mere occasionaliter meminit, occasione abusuum qui in celebratione Eu­
charistiae irrepserant. Affirmat etiam a Christo praeceptam fuisse
hanc celebrationem in commemorationem suae passionis (v. 24) ;
quod etiam refert Lucas, qui tamen in scribendo libro Actuum
ac proinde etiam in Evangelio noscitur ab epistolis paulinis esse
independens. Unde narratio Pauli valorem habet historicum,
quem merum silentium Matthaei et Marci non potest auferre

DE EUCHARISTIA

199

nec ipsi omnino silent, cum relatione inter coenam et agnum
paschalem innuant novum pascha a Christo instituendum.
b) Iohannes de institutione silet, quia sufficienter eam annuntia­
verat eamque universaliter notam sciebat; ex altera parte narratio
huius facti non postulabatur indole speciali sui evangelii, quod
est potius doctrinale quam biographicum.
c) Adversarii explicare nequeunt haec tria : i. quomodo
apostoli et christiapi in ideam devenerunt renovandae coenae,
vulgarem coenam habuerunt ut coenam Domini, atque puta­
verunt praeceptam eius reiterationem dum praecepta non fuit j
quodsi dicatur esse parabola Domini : aliae sunt parabolae aut
eventus in vita Christi qui magis debuerunt afficere discipulos ;
si ergo coena non sit nisi parabola et fractio panis, cur una coena
reiteratur? — 2. quomodo benedictio mensae usualis effecta est
sacramentum ; — 3. quomodo panis usualis habitus est ut factus
corpus Christi. Non explicant scii, quomodo tam modico spatio
25 annorum tanta evolutio, absque controversia et reclamatione,
invalescere potuit universalis in communitate quae a novitate
potius abhorrebat : est enim factum quod conscientia primitivae
Ecclesiae credit in sacramento. Ad tantam evolutionem tempus
sufficiens defuit.

240. Corollarium. — Cum in Eucharistia Christus sit
vere praesens, sequitur hoc sacramentum esse adorandum.
Christus adoratur ut obiectum principale, sed coadorantur
ut obiectum secundarium et cultu relativo species, quatenus
coniunguntur corpori Christi, sicut purpura regis simul
honoratur cum rege. Cfr. Ç. Trid., sess. 13, c. 5,
can. 6.
Articulus II.

De Desitione et Conversione Panis
et Vini.
S. Th. Ill, q. 75, a. 2, 3, 4, 6, 7, 8.

241. Thesis. Verbis consecrationis i° desinit tota
substantia panis et vini, 20 totaque substantia panis
convertitur in corpus et tota substantia vini in
sanguinem Christi ; qua conversione Christus fit
praesens. — Propositio est de fide quoad utramque par­
tem, ex Cone. Lat. IV, c. 1 ; et ex Trid., sess. 13, c. 4 et
can. 2 contra Protestantes, qui universaliter omnes con­
versionem reiiciunt.

200

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Conversio illa aptissime appellata fuit transsubstantiatio 1, i. e.
mutatio totius et solius substantiae in totam et solam substantiam,
et a Cone. Trid. definitur : mirabilis et singularis conversio
totius substantiae panis in corpus et totius substantiae vini in
sanguinem Christi, manentibus dumtaxat speciebus panis et
vini (can. 2).

i,'

Probatur i° Ex Scripturis : a) Verbum hoc indicat sub­
stantiam immediate contentam sub his accidentibus ; si
ergo substantia panis remaneret, accidentia necessario
indicarent substantiam suam propriam et sensus formae
esset : hic panis est corpus meum, qui sensus est falsus.

1

i:

F

r
i
i

f

)

Neque dicas per metonymiam saepe continens exhiberi pro
contento, ut si quis, designando calicem dicat : hoc est vinum ;
ita enim dici potest si aliquid usu communi ad aliud continendum
destinatur, sed quando Christus est locutus, panis non destina­
batur ad continendum suum corpus. Sicut nullus dicit de pane
continente aurum : hoc est aurum, sed hic (adverbialiter) est
aurum, ita si panis mansisset Christus non : Hoc, sed : Hic
dicere debuisset.

b) Porro substantia panis non cessat, vel annihilatione,
vel alia actione (v. g. resolutione in materiam) diversa
ab illa qua Christus fit praesens : verba enim efficiunt
tantum id quod significant ; sed non significant nisi actio­
nem qua Christus fit praesens ; ergo oportet panem
desinere eadem actione propter praesentiam Christi. Sed
actio qua unum desinit et alterum accedit est conversio
unius in alterum. Ergo substantia panis desinit conversione
in Christum.
20 Ex Traditione quae constat ex Liturgiis antiquissimis,
Patribus, Conciliis Lat. IV, Lugd. II in decl. fid. Graec.,
Const1, Flor, in deer, pro Arm., Trid.; atque S. Pontificum
decretis, nominatim professione fidei imposita Berengario
in Cone. Rom. II, atque bulla dogmatica Auctorem Fidei
contra syn. Pistor, a Pio VI edita, qua sub n. 29 damnatur
doctrinam transsubstantiationis esse quaestionem mere
I. Stephanus de Balziaco Augustodunensis ep. (f 1139-40) videtur
primus fuisse qui scripserit transsubstantiari ; Rolandus Bandinelli
(Alexander III) habet transsubstantiationem ; quae vox recognita fuit a
Cone. Lat. IV. A S. Thoma (a. 4) dicitur quod proprio nomine vocari
potest transsubstantiatio.

DE EUCHARISTIA

201

scholasticam ; insuper ex doctrina sectarum orientalium
ab Ecclesia primis iam saeculis separatarum.
Non semper eodem modo hoc dogma fuit enuntiatum :
1° Initio, tribus i18 saeculis id solum implicite et aequivalenter
docent : Eucharistiam nempe non esse panem et potum commu­
nem, sed esse corpus et sanguinem Christi. Ita Ignatius, ad
Smyrn. VII, i ; lustinus, ap. I, 66 ·, Irenaeus, adv. haer. IV,
17 ; V, 2.
20 A saec. IV explicite praedicatur : a) quantum ad terminum
a quo, dicunt non amplius esse panem et vinum. Ita Cyril.
Hier., cat. XXIII, 7, et Ephraem, de Fide hymni, 1 ; b) quantum
ad terminum ad quem, aiunt panem fieri et effici corpus Domini.
Ita Ephraem, 1. c. et hymn, de sacerdotio; lib. de Sacr. IV,
c. 4 ; Aug. serm. 227 ; c) quantum ad actionem conversionis,
docent materiam transmutari in corpus Domini, esse transelementationem, transformationem, conversionem. Ita Chrys.,
hpm. i de prod. lud., n. 6 ; Greg. Nys., or. cat., c. 37 ; Ambr.
de Fide IV, c. 10 ; lib. de Sacr. IV, c. 4 et 5 ; Theod. Mops,
in Mt. XXVI, 26 ; Cyr. Alex, in Mt. XXVI, 27 ; in Le. XXII,
19 ; Caes. Arei., hom. 5 de Paschate ; Ioh. Dam., de Fide
orth. IV, c. 13.
3° Dogma explicant ex analogiis cum conversionibus natura­
libus aut miraculosis. Ita Cyr. Hier., c. XXII, 2 ; Greg. Nys.,
or. cat. c. 37 ; Ambr., de myst. 19 ; lib. de Sacr. IV, c. 4.

30 Ratione : Christus in sacramento nequit fieri substan­
tialiter praesens, nisi a) per actionem quae realiter mutat
ipsum, vel substantialiter, quod esset creatio vel reproductio;
vel accidentaliter in ipso producendo accidens scii, novum
ubi, quod esset adductio vel introductio sub speciebus ; —
aut b) per actionem quae realiter mutat aliud, et haec
esset conversio alterius in Christum. Atqui Christus non
fit praesens per productionem, quia non producitur nec
esse acquirit quod iam est ; nec per adductionem, quia
corpus eius gloriosum est impassibile et immutabile ;
quae infra magis probantur. Ergo per conversionem.

242. Doctrinae damnatae. -— Ex praedictis sequitur :
i° Corpus Christi non tantum coniungi localiter pani,— aut
in ipso esse inclusum ('inio saçramentalis) sicut aqua in vase, —
aut ipsi uniri sacramentaliter quatenus est in, sub et cum pane,quia
est ubi est Verbum quod in sumptione panis operatur dum
sumitur, ut dicebat Lutherus (consubstantialia) : etiam si non
repugnaret corpus Christi esse ubicumque sit Verbum, in hisce
tamen nulla est conversio.
2. Christum non assumpsisse panem et vinum personaliter,
ut docuit Osiander (impanatio): non enim esset veri nominis

202

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

conversio, nec corpus carneum de Virgine formatum, nec sanguis;
vinum enim assumptum non est sanguis.
3. Panem non converti in corpus Christi, quatenus desineret
esse in se et ideo essç substantiam, sed esset in alio ut in subtecto
et sustentaretur a corpore Christi ut a Subiecto, quod damnatum
est in Bayma (S. Off., 7 iul. 1875), — vel informaretur anima
Christi rationabili aut sensitiva, quod reprobatum in Rosmini
(prop. 29 damn, a S.Off., 14 dec. 1887) non enim esset conversio
haec singularis, nec totius substantiae, nec panis in verum
corpus natum de Virgine et in cruce oblatum.

243. Natura transsubstantiationis. — Conversio est
transitus unius rei in aliam, secundum aliquam rationem
entis vel substantialem vel accidentalem ; hinc ad eam
requiritur :
i° Duplex terminus : unus a quo qui desinit, alter ad quem
qui accedit. Deficiente termino a quo, habetur creatio ex
nihilo ; deficiente termino ad quem, habetur annihilatio.
In Eucharistia terminus a quo est substantia panis et vini,
terminus ad quem substantia corporis et sanguinis Christi
*
2° Ut sit nexus intrinsecus inter desitionem unius et succes­
sionem alterius, ita ut imius desitio ordinetur ad succes­
sionem alterius et haec successio exigat desitionem prioris.
Non sufficit mera concomitantia vel successio, seu nexus
mere extrinsecus ex sola voluntate Dei, qua una res
desineret eodem tempore ac loco ac altera inciperet : tunc
enim essent duae actiones per accidens se concomitantes,
quarum una annihilatio, altera creatio dici deberet ; sed
oportet haec fiant eadem actione et nectantur ex natura rei,
ita ut ipsa actio qua desinit unum sit etiam actio qua fit
alterum, a. v. ut recessus unius sit accessus alterius. Hinc
in Eucharistia non habetur, uti dixerunt Scotus et Nomi­
nales, annihilatio cuius terminus est nihil : panis enim non
desinit in nihil, sed ut sit aliquid aliud, scii, corpus Christi ;
non desinit cessatione conservationis divinae, sed ipsa
actione positiva qua ponitur corpus Christi (Cfr. bulla
Pii VI, Auct. fidei, prop. 29).
3° In conversionibus naturalibus praeterea requiritur ut
utriusque termini sit aliquid commune tertium, quod est
subiectum conversionis : creatura enim non agit nisi
i. Hisce aliquatenus iam praeiverat Cartesius, sed non aperte senten­
tiam proponebat.

DE EUCHARISTIA

203

praesupposito subiecto quod mutat, seu materia quam
transformat. At si Deus conversionem faciat, id non
probatur necessarium, quia non tantum ens secundum
aliquam rationem vel formam, sed secundum omnem
rationem attingit et ideo totaliter convertere potest, ita ut
hoc totum ens fiat totum illud. Attamen in Eucharistia
manent accidentia communia, non quidem ut elementum
et subiectum conversionis : haec enim est solius substantiae
in substantiam ; sed ut conditio sine qua Christus non
fieret praesens.
Haec perfecte verificantur in sententia Magnorum
Scholasticorum, imprimis S. Thomae \ quae adstruit
veram et jormalem conversionem, scii, unam simplicem
actionem qua Deus, ut auctor entis, quidquid entitatis est
in substantia panis immediate mutat in id quod est enti­
tatis in substantia corporis Christi (materiam in materiam,
formam in formam), ita ut id quod nunc est panis sit
corpus Christi, et corpus Christi praeexistens 1
2 sit id quod
erat panis. Qua actione corpus Christi nullo modo muta­
tur intrinsece, sed solus papis in Christum ; etiam panis
non annihilatur, sed actione divinae omnipotentiae quid­
quid est entis in pane desinit in corpus Christi praeexis­
tens et immutatum. Quapropter vere dici potest : ex
pane fit corpus Christi.
Id bene intelligere non valemus, sed admittimus quia
non est nisi enuntiatio magis explicita, sine ullo addito,
mysterii revelati in Çonc. Trid. definiti ; atque expositio
praedicta sola videtur conformis modo loquendi Conci­
liorum.
244. Sententiae non probandae. — Ad explicandam
actionem transsubstantiationis, praeter modum expositum, triplex
praecipue datur sententia :
Ie tenet corpus Christi adduci. Haec a pluribus proposita fuit
iam tempore S. Thomae, qui eam confutat, a. 2, soletque tribui
Scoto.— Adductio autem fit per motum localem ; unde in hac
explicatione sequeretur a) quod Christus desineret esse in coelo,
1. Ita etiam Alexander Alensis, S. Albertus M., S. Bpnayentura,
Aegidius rom., Dionysius Carth., Caietanus, Iohannes a S. Thoma,
Nugno Cabezudo, Billot,Hugon, Van Noort, de la Taille. Legi meretur
Cachia, De Natura transsubstantiationis iuxta S.Thomam et Scotum.
2. Si non praeexisteret, non esset conversio quia fieret ex nihilo subiecti.

2P4

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) quod pertransiret omnia loca intermedia, c) quod non esset
in diversis locis : nihil enim ad divçrsa loca simul movetur.
2» est Suarezii, quae tenet corpus Christi reproduci. Ita etiam
Lessius, Franzelin, imo aliquatenus Billuart. — At a) non
intelligitur quod producatur ex nihilo sui et esse acquirat illud
quod iam existit : quodsi novum esse ipsi non detur, productio
hon esset, et iam non esset ratio cur Christus fieret praesens ;
quodsi detur, praesens non esset corpus Christi illud antea
existens quod in cruce fuit oblatum. Praeterea b) idem ens
secundum unum esse substantiale posset conservari, vivere,
velle bonum, etc., et simul secundum aliud esse annihilari, mori,
velle malum, etc., quod videtur contradictorium.
3a est Card, de Lugo, quem sequuntur Sylv. Maurus, Lahousse,
Desan : tenet corpus Christi non tam adduci sed potius introduci
vel constitui sub speciebus, quia recipit novum ubi, quod secundum
ipsum, est speciale accidens enti intrinsecum, quo fit praesens
huic vel illi parti spatii imaginarii. — At a) esse locatum hic vel
illic, sicut esse vestitum, non videtur esse accidens intrinsecum,
sed est extrinseca relatio ad dimensiones aliorum corporum ;
b) multilocatio videtur impossibilis : ens enim unum est in se
et indivisum ; multilocatione autem a seipso dividitur et locorum
distantiis separatur ; c) conversio substantialis non potest
terminari ad solum esse accidentale : ubi ; accidens scii, non
potest habere vim multiplicandi substantiam ; nec conversio
eucharistica potest exerceri circa ipsum corpus Christi, quod,
cum sit impassibile, secundum se converti nequit.
Praeterea : i° In sententiis praedictis non verificatur quod una
et eadem actione Christus fiat praesens et panis desinat ; unde
affirmant panis conversionem et annihilationem negant nominetenus, re autem admittunt unam actionem qua Christus fit
praesens, et alteram annihilationi similem qua panis desinit.
2° Deinde actio immediate versatur circa Christum, dum
pmnis conversio immediate versatur circa id quod convertitur.
3° Denique, cum Christus reproduci vel adduci posset etiamsi
panis maneret, conversio panis non esset necessaria ad Christi
praesentiam, nec conversio ut talis esset mirabilis, sed alia actio
illa quae posset esse eadem, etiamsi panis maneret ; quod videtur
esse contra modum loquendi Conciliorum.

245· Corollaria· — 1. In conversionibus naturalibus
compositum transit in compositum, sed materia non transit in
materiam, nec forma in formam : agens enim naturale non potest
attingere principia entis secundum se. Hic autem et totum con­
vertitur in totum, et partes convertuntur, quia materia panis fit
materia corporis Christi et forma panis fit forma corporis Christi.
2. Conversio illa fit in instanti : i° quia terminus ad quem
est substantia et ideo non suscipit maius et minus : non enim
magis vel minus aliquid potest esse corpus Christi ; 2° quia non
datur subiectum conversionis quod successive praeparatur ;
3° quia fit virtute infinita quae operatur solo imperio.

DE EUCHARISTIA

205

Articulus III.

De Accidentibus remanentibus.
S. Th. Ill, q. 75, a. 5.

246. Thesis. Species seu accidentia panis et vini,
peracta consecratione, remanent, et quidem secun­
dum esse obiectivum et reale.
Species panis et vini sunt accidentia illa quae sensibilia
sunt, ut quantitas, figura, color, sapor, etc., et relationem
ad perceptionem dicunt. Post consecrationem illas manere
sensibiliter constat testimonio sensuum et doctrina Conci­
liorum. Porro illae species non sunt pure intentionales
seu merae apparentiae, ut quidam dixerunt, quatenus
virtute divina, sive in sensibus nostris eaedem sensationes \
sive in aëre vel aethere eaedem vibrationes producerentur
ac produceret panis et vinum 2, sed sunt aliquod obiec­
tivum et reale.
Propositio est ad minus theologice certa, quia Concilia
Lat. IV, Conste, Flor, et Trid. illam manifeste supponunt.
Licet non explicite definiatur, in connexione tamen cum
dogmate enuntiatur in Conciliis : a) opponunt enim totam
substantiam panis et vini quae convertitur, speciebus quae
manent, cuius sensus obvius est : aliquid obiectivum quod fuit
panis et vini transire, et aliud obiectivum quod fuit panis et
vini non transire sed manere et idem esse ac antea ; praesertim
b) quod tempore Conciliorum nomine specierum omnes intelligebant aliquid obiectivum. Deinde c) in Cone. Const12damnata
est propositio 2a Wicleff : Accidentia panis non manent sine
subiecto ; unde vera est contradictoria, quod sine subiecto
manent ; sed solae apparentiae non recte dicuntur accidentia
panis, et sunt in subiecto ; ergo. — Neque dicas Concilium
damnasse propositionem ad sensum Wicleff qui intelligebat ea
non manere sine subiecto panis : tunc enim nulla esset differentia
cum propositione ia, in qua iam damnatur substantiam panis
et vini manere. Ceterum coaetanei narrant Wicleff in tribus
errasse, et errorem fundamentalem qui originem aliis dedit,
fuisse accidentia non manere sine subiecto etiam per potentiam
Dei ; porro Concilium illos tres errores in tribus propositionibus
voluisse damnare. Unde ante exortam philosophiam Cartesianam
theologi omnes doctrinam ut certam habebant.
1. Ita Msignan, Saguens, et aliquo modo Drouin et Wittasse.
2. Ita Tongiorgi, Palmieri, etiam aliquatenus Franzelin, quorum
explicationes non in omnibus concordant.

206

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

247. Doctrina traditionalis probatur :
i° Ex Traditione quae constat ex doctrina Patrum,
Conciliorum et Theologorum, ut iam dictum est.
Patres prius implicite id exprimunt, dicentes Eucharistiam
esse escam seu panem, et potum, sed non communem : lust.,
ap. I, 65 ; Iren., adv. haer. IV, 18 ; — aiunt eam constare duplici
elemento : terreno, sensibili, visibili, i.e. speciebus, atque coelesti,
intelligibili, invisibili, scii. Christo : Orig., hom. 13 in Ex., 34;
Cyr. Hier., cat. XXIII, n. 20 ; Chrys., hom. 82 in Mt. 4 ;
Aug. de Trin. III, 10 ; serm. 272 ; — elementum visibile
dicunt esse figuram, antetypum, similitudinem, signum corporis
Christi : Tert., adv. Marc. IV, 40 ; Çyr. Hier., cat. XXII, 9 ;
XXIII, 20 ; Aug., c. Adimant. XII, 3 ; enarr, in Ps. III, 1 ;
‘— dicunt illud esse qualitates, permanentem naturae proprie­
tatem, imo naturam sensibilem, aut manere quoad apparentias,
quoad phenomena, quae distinguunt ab illo quod revera est :
Cyr. H., cat. XXII, 4 sq. ; Greg. Nys., or. cat. 37; Cyr. AI., in
Luc. XXII, 19; Gelas. (?), 1. de 2 naturis in Christo, 14; — imo
ex obiectiva eorum realitate arguunt contra quosdam Monophysitas : sicut manent accidentia, ita revera manet corpus
Christi eiusque natura humana in incarnatione, quamvis aliqui
hac in re excesserint, verbotenus saltem admittentes permanentiam substantiae panis et vini.

2° Ex verpis institutionis. Ut vera sit propositio : hoc est
corpus meum, requiritur ut invariata maneat formalis
significatio subiecti : hoc, licet res demonstrata mutetur ;
hoc autem significat id quod est sub his accidentibus.
Atqui si transirent accidentia sub quibus designatur res
demonstrata, non invariata remaneret significatio subiecti.
Ergo accidentia manent.— A. v : ut hoc sit corpus meum,
hoc debet manere.
30 Ratione : a) Eucharistia per species est signum sensibile
et visibile 5 illae species dicuntur frangi, separari, circum­
ferri, corrumpi. Atqui sensu obvio haec omnes intelligunt de re aliqua obiectiva sensibili, non autem de modi­
ficatione in nostris sensibus vel obiectis circumpositis.
b) Deus nequit esse auctor deceptionis. Atqui si desinente
pane, procuraret constanter et universaliter apparentiam
obiecti non existentis, deciperet ; si autem accidentia
remanent, nulla est deceptio in sensibus, quia accidens
quod est obiectum proprium sensus manet, intellectus
vero cuius obiectum proprium est substantia, per fidem
a deceptione praeservatur.

DE EUCHARISTIA

207

c) Imo permanentia specierum videtur esse conditio
essentialiter requisita ut Christus sit realiter praesens.
Nulla enim substantia est alicubi praesens ut contenta sub
determinatis dimensionibus, nisi per relationem ad reales
dimensiones et spatium ; unde etiamsi panis convertatur
in corpus Christi, hoc non fieret praesens ubi est panis,
nisi quatenus dimensiones panis, quae in spatio continebant
substantiam panis, remaneant et iam determinentur ad
continendum Christi \ corpus, quod ideo cum ipsis et
spatio relationem habet.
Aliis verbis : in accidentibus est realis relatio continentiae quae
terminabatur ad substantiain panis ; per conversionem in corpus
Christi terminus huius relationis non est amplius panis sed
corpus Christi, quod proinde sine ulla sui mutatione fit praesens
sub speciebus.

248. Animadversio.—'Accidentia remanere,rationabiliter
per divinam providentiam fit : 1° quia non est consuetum homi­
nibus sed horribile carnem hominis comedere et sanguinem
bibere ; 20 ne hoc sacramentum ab infidelibus irrideretur si
sub specie propria Dominum manducaremus ; 30 ut dum in­
visibiliter corpus et sanguinem Domini nostri sumimus, hoc
proficiat ad meritum fidei (a. 5).

QUAESTIO SECUNDA.

DE MODO QUO CHRISTUS EST PRAESENS.
S. Th. Ill, q. 76 et q. 81, a. 3 et 4.

249. Thesis I. In Eucharistia totus Christus praesens
est sub unaquaque specie. — Est de fide ex Cone.
Trid., sess. 13, c. 3, can. 3.
Probatur : i° Ex Scripturis. Ioh. VI, 58 dixit Christus :
Qui manducat me et ipse vivet propter me. Verbum : me
significat totum Christum ; ergo totus sumitur ac proinde
praesens est sub specie panis, sub qua sola manducatur.
Unde Ap.ad Cor. XI, 27, dicit reum esse corporis et sangui­
nis Domini, illum qui manducaverit panem consecratum
vel biberit Calicem Domini.
20 Ex Traditione quae constat ex Liturgiis, Patribus, et
Conciliis Flor., Const1, sess. 8, art. 17, et Trid., 1. c.

208

summa theologiae moralis

Liturgiae et Patres dicunt in sacramento esse Christum
vivum, integrum, ut in coelis est, Deum. Praxis est adorandi etiam
unam speciem, in qua proinde saltem adest quoque divinitas ;
item praxis est communicandi sub una specie, in qua proinde
Christus est totus, nam dicitur Christus manducari.

3° Ratione : a) Quod alicubi continetur, ibi est totaliter
cum omnibus quae, tamquam partes hic et nunc insepa­
rabiles, ipsi uniuntur in unitate individui, secus enim a
seipso esset divisus ; ergo totus Christus est praesens sub
unaquaque specie.
b) Absurdum foret quod corpus ^ Christi gloriosum esset
alicubi mutilatum vel sine sangüine aut anima ; nâm
« Christus resurgens ex mortuis jam non moritur » Rom.
VI, 9250. Thesis II. In Eucharistia sub speciebus, aliud
continetur per se i. e. vi sacramenti seu vi verborum
consecrationis, aliud per accidens seu per realem
concomitantiam. — Est doctrina communis et certa,
etiam a Conciliis consecrata, Flor., et Trid., sess. 13, c. 3.
Probatur : Verba per se efficiunt quod formaliter signi­
ficant : efficiunt enim in quantum significant ; ergo vi
sacramenti seu vi verborum fit praesens id quod significant
scii, corpus et sanguis Christi.E contra per concomitantiam
adest quod de facto alteri realiter unitur ; ergo per con­
comitantiam naturalem aut supernaturalem in sacramento
praesens est quidquid naturaliter vel supernaturaliter
Corpori aut sanguini Christi est unitum.
Itaque : 1° Vi verborum et per se continetur id ad quod
directe et per se terminatur conversio quae fit virtute verborum,
seu in quod convertitur panis et vinum, scii, sola substantia
corporis sub specie panis, et sola substantia sanguinis sub specie
vini. Quod enim sub specie panis per verba : Hoc est corpus
meum contineri significatur, est substantia corporis Christi,
praescindendo a sua propria specie connatural! et ab accidentibus,
a sanguine, ab anima, et a divinitate.
Nam corpus meum significat solam substantiam quae habet
esse corporis, abstrahendo ab omni alio esse addito substantiali
vel accidentali, abstrahendo an illud esse recipiat ab anima vel
ab alia forma, abstrahendo ab hoc quod adhuc sit Filio Dei
et divinitati unitum vel non ; cum non sit essentiale corpori
quod taliter vel taliter se habeat. — Simili modo argumentari
potest pro specie vini.

DE EUCHARISTIA

209

2° Per accidens et naturalem concomitantiam adest illud quod
de facto cum termino conversionis naturaliter unitur ; cum
corpore autem naturaliter unitur sanguis et cum sanguine
corpus, et cum utroque anima et omnia accidentia propria.
3° Per accidens et supernaturalem concomitantiam sub utraque
speçie adest divinitas Filii propter indissolubilem cum corpore,
sanguine et anima Christi unionem hypostaticam (Cone. Trid.,
sess. 13, c. 3).
Per circuminsessionèm etiam praesentes ibi sunt Pater et
Spiritus sanctus, ubi est. Filius ; sed quia non sunt uniti corpori
et sanguini, proprie non sunt ibi per concomitantiam.
Hinc a) nunc adest corpus, sanguis, anima, et quidem in statu
glorioso, sub unaquaque specie : in Christo enim immortali
haec omnia inseparabiliter uniuntur ;
b) in ultima coena non\ fuerunt sanguis et anima a corpore
separata : aderat enim corpus vivum, sed adhuc passibile, mortale,
non gloriosum ;
\
c) si in triduo mortis Christi facta fuisset consecratio, solum
corpus fuisset sub specie panis, solus sanguis sub specie vini,
anima nullibi, divinitas sub utraque specie, quia quod Verbum
assumpsit, nunquam dimisit j
d) si autem sacramentum conservatum fuisset, mortuo Christo,
cessasset praesentia sanguinis et animae sub specie panis, corporis
et animae sub specie vini, quia non amplius fuissent vere unita ; ~
resuscitato Christo rursus accessissent in statu glorioso.

251. Thesis III. Totus Christus existit sub tota specie,
et totus sub singulis eius partibus post earum
separationem ; — imo etiam iam ante separationem.
— Primum est de fide ex Cone. Trid., sess. 13, can. 3 ;
alterum est theologice certum ex eodem Cone., sess. 13,
c. 3 et ex universali theologorum consensu.
Probatur ia pars : a) Ex universali praxi Ecclesiae, fran­
gendi hostiam consecratam et distribuendi particulas tam
panis quam vini consecrati.
b) Apostoli ex uno calice biberunt (Mc. XIV, 23).
Atqui unusquisque bibendo totum Christum sumpsit.
Ergo totus Christus est praesens sub singulis partibus,
facta separatione.
Probatur 2a pars : Praesentia Christi non efficitur divisione
partium sed consecratione. Ergo si totus Christus praesens
est sub singulis partibus divisis, iam praesens est totus
ante divisionem.
Utraque pars etiam constat ex modo quo Christus est praesens,
quae est praesentia per modum substantiae, ut declarabitur
n° seq.
Summa Theologiae Moralis III. — 14

210

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Non tamen in una hostia pluries existit ante divisionem, sed
semel tantum. Etenim Christus non est in sacramento pluries
quia ipse multiplicatur, sed quia, unus cum sit, pluribus specie­
bus continetur. Sed quamdiu hostia est indivisa, unum est
continens. Unde ante divisionem non nisi semel adest Christus,
post divisionem tot sunt praesentiae quot partes sacramenti.

252. Christus sub speciebus nop est praesens per
modum quantitatis sed per modum substantiae. —
Cum totus Christus sit praesens iÿ sacramento, sequitur
ipsum adesse cum tota sua quantitate seu extensione, cum
suo organismo et omnibus potentiis çorporis, imo Cum
perceptionibus, operationibus et passionibus quas in coelo
habet ; secus enim a seipso divideretur. Attamen non est
praesens modo extenso seu peri modum quantitatis, sicut
est in coelo, nam partes suas non extendit ad partes spatii
ita ut una pars corporis correspbndeat uni, et altera alteri
parti spatii, Etenim :
1° Non extenditur per extensionem specierum panis et vini.
Per transsubstantiationem quidem Species continent corpus
et sanguinem Christi sed non ipsi insunt, in ipso non resi­
dent nec ipsum afficiunt, unde ipsi non communicant
suam extensionem. Ceterum impossibile est quod Christus,
homo adultae aetatis, habeat extensionem non maiorem
parva hostia.
2° Neque extenditur ad spatium per extensionem propriam
Omnis enim substantia etiam corporea per se ipsam non
est extensa, sed indivisibilis ; habet dimensiones i. e.
plures partes, et unam extra aliam, atque fit extensa per
quantitatem dimensivam. Substantia tota praesens est in
qualibet sua parte, sed ratione suae quantitatis seu ex­
tensionis continetur in uno loco ubi extenduntur suae
dimensiones : hae enim natae sunt occupare locum et
determinatum situm.
In Eucharistia vero per se est sola substantia corporis et
sanguinis Christi, ad quam terminatur conversio ; unde
Christus non est praesens ratione extensionis seu quanti­
tatis ; sed e contra extensio et alia accidentia Christi
praesentia sunt per concomitantiam et ratione substantiae,
unde praesentia sunt per modum substantiae i. e. eo modo quo

DE EUCHARISTIA

211

praesens est substantia. Ergo Christus est totus in tota
specie panis et vini et totus in qualibet sua parte.
Itaque : dum ordinario substantia corporea git alicubi
in loco ratione suae extensionis, hic e contra extensio
alicubi est ratione substantiae.

253· Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
i° Christum non aliquid pati a rebus circumstantibus nec. in
eas corporaliter operari, quia non adest extenso modo,qui modus
est conditio sine qua non ad motum seu actionem corporalem1.
20 Corpus Christi in sacramento non moveri per se, quia
nullam actionem seu motum recipere potest ; sed mere per
accidens quatenus, motis speciebus quibus unitur, cessat esse
ubi fuerunt et incipit ubi nunc sunt.
3° Oculum corporeum non posse videre Christum in Eucha­
ristia, quia non adest modo extenso. Unde nec ipse Christus videt
alios Circumstantes nec auoit loquentes, licet haec omnia et
visione beatifica et scientia sua infusa, speciali titulo suae in
Eucharistia sacramentalis praesentiae, cognoscat.
Sed nec intellectus creatus viribus propriis cognoscere potest
praesentiam Christi, quia supernaturalia excedunt suam capa­
citatem, bene tamen illam cognoscere potest visione beatifica.
4° Corpus Christi non esse in parva hostia per quamdam
condensationem vel partium compenetrationem.
5° Corpus Christi in sacramento non esse localiter i. e. exten­
dendo partes suas ad spatium, aut circumscriptive quatenus
limitibus loci continentis circumscriberetur et mensuraretur ;
neque definitive, quia praesentia sua non limitatur ad unum locum,
cum possit esse in aliis ; nec per modum spiritus qui est in loco
quia operatur in corpora : licet enim corpus Christi totum sit
in qualibet parte specierum, nihil tamen in ipsas operatur.

254· Animadversio. — De apparitionibus Christi in sacra­
mento, ait S. Thomas, q. 76, a. 8 : « Dupliciter contingit talis
apparitio, qua quandoque in hoc sacramento miraculose videtur
caro, aut sanguis, aut etiam aliquis puer. Quandoque enim hoc
contingit ex parte videntium, quorum oculi immutantur tali
immutatione, ac si expresse viderent exterius carnem, vel san­
guinem, vel puerum, nulla tamen immutatione facta ex parte
sacramenti. Et hoc quidem videtur contingere quando imi
videtur sub specie Carnis vel pueri, aliis tamen videtur, sicut
et prius, sub specie panis ; vel quando eidem ad horam videtur
sub specie carnis vel pueri, et postmodum sub specie panis... Et
quia per hunc modum nulla immutatio fit ex parte sacramenti,
manifestum est quod non desinit Christus esse sub hoc sacra­
mento, tali apparitione facta.
i. Hinc nullatenus admittenda singularis sententia Cienfuegos, qui
tenet Christum e sacramento exercere actiones vitae sensitivae, ac vi­
dere et audire adstantes.Id est contra modum praesentiae sacramentalis.

212

'
/
I
J
i
i
'
j

(

Quandoque vero contingit talis apparitio non per solam
immutationem videntium, sed specie quae videtur realiter
exterius existente, et hoc quidem videtur esse quando sub tali
specie ab omnibus videtur, et non ad horam, sed per longum
tempus ita permanet ; in hoc casu quidam dicunt quod est
propria species corporis Christi... Sed hoc videtur esse inconveniens..., quia corpus Christi non potest in propria specie
videri nisi in uno loco, in quo definitive continetur. Unde cum
videatur in propria specie, et adoretur in coelis, sub propria
specie non videtur in hoc sacramento... Et ideo dicendum est
quod manentibus dimensionibus quae prius fuerant, fit miraculose quaedam immutatio circa alia accidentia, puta figuram
et colorem, et alia huiusmodi, ut videatur caro, vel sanguis,
aut etiam puer... Et sic patet quod, remanentibus dimensionibus,
quae sunt fundamenta aliorum accidentium..., remanet vere
corpus Christi ».

j

QUAESTIO TERTIA.

!

DE SPECIEBUS SUB QUIBUS CHRISTUS
EST PRAESENS.

i
,
'
i

'

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

!

i
Ί

,

t

i
>
I
I
/

j

I
I

S. Th. Ill, q. 77-

255. Principium I. In sacramento Eucharistiae accidentia panis et vini collective sumpta remanent sine
subiecto.— Non enim sunt in pane, aut vino, quia desinit ;
— nec in Christo : homini enim talia accidentia non cpnveniunt et Christus gloriosus non mutatur aut alteratur ; —
nec in circumstantibus : accidentia enim non transeunt
de subiecto in subiectum.
Si autem comparantur ad invicem, sola quantitas dimensiva
seu extensio proprie subsistit sine subiecto, et cetera in ipsa
ut in subiecto manent : experientia enim constat omnia accidentia
corporis esse extensa, quod esse nequit nisi in quantitate extensiva
resideant.

i

256. Principium II. Deus supplet causalitatem
subiecti seu substantiae respectu accidentium : non
quidem ut causa materialis cui accidentia insunt, sed ut
causa efficiens, quatenus sublato influxu subiecti quod est
substantia, conservat nihilominus accidentia sub proprio
suo esse.

!

Quod non est impossibile, quia essentia accidentis non est id
quod est in alio seu quod substantiae inhaeret, sed id cui com-

DE EUCHARISTIA

213

petit ex natura sua esse in alio, seu quod habet aptitudinem et
exigentiam inhaerendi alteri. Sicut autem substantia quae
exigit ex natura sua ut sit per se, supernaturaliter potest non esse
per se, uti patet ex mysterio incarnationis ; ita supernaturaliter
potest aliquod accidens non esse in alio. Quod tamen impossibile
est pro his accidentibus quae essentialiter sunt modificationes
seu modi essendi alicuius subiecti, uti habitus, gratia, sanitas,
actio, motus, relatio, etc.

257. Principium Illi. Consequenter ad suam conser­
vationem miraculosam, accidentia omnem actionem
agere possunt quam agerent existente pane et vino.
— Agere enim sequitur esse ; unde si ipsis detur esse
sine substantia, datur et agere. Similiter pati possunt
quidquid paterentur existente pane aut vino ; unde viribus
naturae possunt corrumpi ab agente naturali.
Corruptis speciebus, idem ex iis generatur ac ex ipsorum
substantia fieret ; quod constat experientia, v. g. phenomeno
nutritionis. Hoc non fit ex substantia per conversionem corporis
Christj, quod est impassibile, nec attingi valet ab agente naturali ;
quodsi converteretur in aliud, amplius non esset. Fit autem
actione divinae omnipotentiae ministrante materiam absentem,
non quidem per novum miraculum sed vi miraculi praecedentis :
cum enim accidentia panis et vini possunt pati sicut substantia,
si in ipsis producuntur dispositiones quae aliam substantiam exi­
gunt, materia huius substantiae, quae deest, a Deo fieri debet :
vel illam creando, ut quidam dicunt, vel melius, ut alii: conver­
tendo quantitatem specierum remanentem in hanc materiam.

258. Principium IV. Speciebus ita corruptis ut ipsa
substantia panis et vini secundum communem
aestimationem corrumperetur, cessat praesentia
Christi. — Tunc enim verbum hoc non retinet suam
significationem, nec manent species quae sunt signum
sensibile a Christo institutum.
Non cessat praesentia Christi conversione, ut dictum est
n. praec. ; nec abductione vel annihilatione ; sed desinit quia
cessat habitudo sui corporis et sanguinis ad species : cessante
enim continente, etiam cessat contentum contineri. Desinit
tamen absque ulla sui mutatione, sicut Deus desinit esse dominus
creaturae cessantis.

259· Corollaria. — Desinit Christus non tantum si species
stricto sensu corrumpantur ; sed etiam
a) si species dividantur in partes tam parvas ut non sint amplius
sensibiles ;

214

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) vel non amplius sint panis et vinum ;
c) item si vino consecrato infundatur alius liquor quo vinum
chemice substantialiter immutetur, ad quod aliquando parva
quantitas potest sufficere ;
d) pariter si vino misceatur alius liquor in tam notabili quanti­
tate ut diffundatur per totum et non amplius censeatur vinum ;
e) imo probabilius, si in tanta quantitate vinum addatur vino
consecrato. Plures in hoc casu, cum quadam probabilitate
censent manere consecratum, praesertim si addatur vinum
eiusdem speciei, quia manent species quae sunt signum sensibile
sacramenti,unde consultum est ut sacerdotes in secunda ablutione
plus aquae sumant quam vini ; — verius tamen negat S. Thomas :
licet enim maneant species vini, non tamen est hoc idem numero
vinum, saltem secundum communem aestimationem.
Notetur sub liquore aut vino addito certissime Christum
non fieri praesentem, quia illud non fuit consecratum.

260. Animadversiones practicae.— Permanentia spe­
ci erum in homine pendet ab uniuscuiusque virtute digestiva quae
est valde diversa. Unde apud aegrotos etiam permanent post plu­
res horas, vel etiam forte post diem. Pro sanis quidam dixerunt
eas citissime corrumpi, nisi forsan stomachus plenus sit cibis ;
communius aestimant post quadrantem esse corruptas ; alii
tamen ad plenam corruptionem exigunt dimidiam horam, qui
magis loquuntur scientifice quam secundum aestimationem
hominum1. Hiric in praxi :
i° Hostiae non sint nimis tenues ne citius corrumpantur.
20 Convenit, propter reverentiam erga sacramentum, ut
communicantes saltem per quadrantem horae instituant gratiarum
actionem et a rebus saecularibus abstineant.
3° Item ne manducent ; quodsi fieret sine ulla ratione, facile
aderit levis quaedam irreverentia.
4° Qui sacram recepit communionem, intra aliquot horas
a sumpto sacramento non potest, ob quamdam stomachi infirmi­
tatem, se ad vomitum provocare aut stomachum lavare, quia
ob infirmitatem adest periculum species nondum esse corruptas.
Ita quamdiu probabilis sit permanentia specierum.
5° In casu vomitus, valet praescriptum Missalis romani,
tit. 10, de def., η. 14 : « Si species integrae appareant, reverenter
sumantur, nisi nausea fiat ; tunc enim species consecratae caute
separentur et in aliquo loco sacro reponantur, donec corrum­
pantur, et postea in sacrarium proficiantur. Quod si species non
appareant, comburatur vomitus, çt cineres in sacrarium mit­
tantur ».
6° In actu expuendi tamen nullum est periculum irreverentiae,
quia sputa proveniunt ex via respirationis, non ex stomacho ;
at cautum est ab hoc abstinere quodam tempore, ne forte aliquod
fragmentum dentibus seu faucibus adhaeserit et reficiatur.
I. Dicitur qualitates chemicas diutius permanere. At aliquid forsan
chemice potest esse panis, licet non amplius sit secundum aestimationem
hominum, quia iam desunt qualitates sensibiles physicae.

DE EUCHARISTIA

2Ï5

7° Tussis, etiamsi frequentior sit et multa simul sputa exsecrentur, communionem non impedit, quia sputa quae tussiendo
expelluntur, non e stomacho et oesophago, sed a pulmonibus et
bronchis proveniunt. Tunc solum, si vehementissime tussi aeger
subito tentaretur, periculum esset ne, ipso tussis impetu, vel
vomitu qui tussiendo excitaretur, hostia sacra reiiceretur.

TERTIA PARS.

DE EFFECTIBUS QUI SUNT RES SACRAMENTI.
QUAESTIO PRIMA·

DE IPSIS SACRAMENTI EFFECTIBUS.
S. Th. Ill, q. 79 ; in IV Sent., d. 12, q. 2, a· 1 et 2.

261. Principium I. Effectus proprius et primarius
Eucharistiae est gratia gratum faciens quatenus est
adunatio hominis ad Christum et transformatio in
Christum per charitatem1. — Certum est ex Cone.
Flor., deer, pro Armenis, et annuntiatur a Christo, Ioh.
VI, 48-59.
Si enim character, qui est participatio sacerdotii Christi, a Deo
gratiam exigit, etiam repraesentatio passionis Christi,et praesertim
multo magis praesentia ipsius auctoris gratiae. Haec tamen
gratia Eucharistiae differt ab illa quae datur in aliis sacramentis :
i° Gratia et charitas datur vel augetur per omnia sacramenta,
sed quasi propter aliud et ad finem peculiarem a charitate
distinctum : ita in Confirmatione ad resistendum exterioribus
impugnationibus fidei ipsam confitendo ; Eucharistia autem ordi­
natur per se primo et directe ad nutriendam charitatem ut ad
proprium finem, seu propter solam charitatis perfectionem quae
consistit in unione cum Deo : « ad hoc quod homo in se perfectus
existât per coniunctionem ad Deum », ait S. Thomas, a. 1, ad 1.
20 Hinc gratia sacramentalis directe charitatem fovet ; unde
praebet homini speciale auxilium contra inordinatum amorem
sui : nihil enim directius opponitur charitati Dei et proximi
quam egoismus, quo quis omnia fefett ad propriam personam
üt ad finem.
3“ Non tantum datur charitas quoad habitum, sed etiam
excitatur quoad actum : exercitium charitatis Scholastici vocant
eius fervorem (ad 2 et a. 4).

I. De tota hac quaestione conferri possunt articuli quos conscripsimus
in Revue Eccl. de Liège, 1906-1909 .· Les Fruits de la S. Communion.

2l6

SUMMA theologiae moralis

Probatur : i° Ex verbis Christi, Ioh.VI, 57 : Qui manducat
meam carnem... in me manet et ego in eo. Atqui manere in
altero et habere alterum manentem in se est locutio quae
significat amorem perfectum, quo amans secundum
affectum unitur amato et in ipsum transformatur, iuxta illud
I Ioh. IV, 16 : Qui manet in charitate, in Deo manet et Deus
in eo. Ergo.
20 Ex traditione quae constat ex Patribus et ex Conciliis
Flor., 1. c. et Trid., sess. 13, c. 2.
Patres « describunt unionem sacramentalem cum Christo ut
capsam unionis cum ipso capite et inter nos invicem;—describunt
vitam derivatam a carne Christi, quae est caro Verbi, et ideo
caro vitae et ipsa vivifica ; — describunt derivata a corpore et
sanguine Christi dona gratiarum, quibus haec vita constat, eamque
declarant velut transmutationem nostri in ipsum Christum1 ».

30 Ratione : Proprius effectus uniuscuiusque sacramenti
sumi debet ex similitudine cum effectu corporali signi
sacramentalis. Atqui effectus panis et vini est corporalis
refectio per assimilationem physicam. Ergo effectus pro­
prius Eucharistiae est refectio animae per unionem spiritua­
lem cum Christo ; haec autem Unio est per charitatem. Sed
cibus non tantum reficit habitualiter sed etiam actu restau­
rat. Ergo Eucharistia nutrit charitatem et habitu et actu.
Est autem differentia, quia cibus corporalis convertitur et
transformatur in substantiam nostram, sed spiritualis cibus non
convertitur in manducantem sed eum ad se convertit. Unde
proprius effectus huius sacramenti est conversio et transformatio
hominis in Christum, ut dicat cum Apostolo : Vivo ego, non
iam ego, vivit vero in me Chriitus.
Transformatio fit per charitatem. Amor affective unit amantes.
Amatus manet in amante, quatenus impressus in mente per
cogitationem et in affectu per complacentiam, unde amans illum
habet ut unum sibi et alterum se, atque tam vult vel agit pro
amato sicut pro seipso. Vicissim amans manet inamato, quatenus
adhaeret ipsi quasi unum cum ipso, et reputat bona eius et
mala ut sua, et voluntatem eius ut suam, atque cogitat, vult,
desiderat et agit sicut ipse, factus quasi idem amato. Unde trans­
formatur in amatum2.
Ita in communione eucharistica, per charitatem unimur
Christo. Christus manet in nobis quatçnus ipsi bonum volumus

1. Ita Franzelin, o. c., th. XVII; textus Patrum ibi referuntur in
th. VIII.
2. Id explicatum fuit in tr. de Charitate.

DE EUCHARISTIA

217

et agimus propter Christum sicut, imo plus quam, propter nos ;
nos manemus in Christo quia eius voluntatem reputamus ut
nostram atque volumus et agimus sicut ipse, effecti quasi alter
Christus : ita transformamur in ipsum.

262. Principium II. Eucharistia generali modo ut
effectus secundarios habet quantum ad vitam spiri­
tualem, omnia quae cibus et potus materialis facit
quantum ad vitam corporalem, scii, vitam spiri­
tualem sustentat, auget, reparat et delectat. — Certum
est ex Cone. Flor, et Trid. 1. c.
Effectus proprius et primarius sacramenti est ille qui primo
significatur et immediate producitur a signo sacramentali ;
secundarii sunt illi qui ex effectu primario derivantur. Sacramenta
enim efficiunt quod figurant ; non autem significant directe nisi
unum effectum, scii, proprium et primarium ; ergo omnia alia
quae producunt derivantur ab hoc effectu primario. Ita Eucha­
ristia non figurat nisi refectionem spiritualem, quae fit per unio­
nem charitatis. Ergo omnes alii effectus quos producit derivantur
ab effectu primario qui est unio charitatis.

Probatur : Eucharistia est cibus spiritualis, et ideo
producit quantum ad vitam spiritualem omnes effectus
quos producit cibus corporalis quantum ad vitam corpo­
ralem. Atqui cibus corporalis primo unitur substantiae
nostrae corporali et ab ea assimilatur, et ideo consequenter
vitam nostram corporalem sustentat, auget, reparat et
delectat. Ergo Eucharistia nos unit et transformat in
cibum spiritualem, Christum, et ideo vitam nostram
spiritualem sustentat, auget, reparat et delectat.
1° Sustentat i. e. dat gratiam ad perseverandum et praeservat
a peccatis futuris. Quod facit excitando fervorem charitatis, et
minuendo amorem proprium qui est causa omnium peccatorum,
atque largiendo gratias actuales ad perseverandum (Ioh. VI,
50-54)·
2° Auget : cum enim vita gratiae minui non possit, hinc
Eucharistia quae nutrit, per se necessario eam auget.
3° Reparat : sicut cibus restaurat vires quotidie deperditas
per actionem caloris naturalis, ita Eucharistia vires deperditas
ex calore Concupiscentiae per venialia peccata.
4° Delectat : gaudium enim est naturalis effectus actus chari­
tatis, quae delectatur tum de perfectione ipsius Christi amati,
tum de eius in nobis praesentia et per sacramentum et per gratiam.
* Per hoc sacramentum, quantum est ex sui virtute, non solum
habitus gratiae et virtutis confertur, sed etiam excitatur in actum
see. illud II Cor. V, 14 : Charitas Christi urget nos. Et inde est

2l8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quod ex virtute huius sacramenti anima spiritualiter reficitur,
per hoc quod anima spiritualiter delectatur, et quodammodo
inebriatur dulcedine bonitatis divinae, see. illud Cant. V, i :
Comedite, amici, et bibite, et inebriamini, charissimi » (a. I, ad 2).
Unde canit Ecclesia : Panem de coelo praestitisti eis, omne delecta­
mentum in se habentem.

263. Principium III. Speciatim quoad peccata,
Eucharistia per se non remittit peccata mortalia,
sed venialia; a mortalibus tamen praeservat, et
concupiscentiam ad peccandum inclinantem minuit.
Unde ait Cone. Trid., sess. 13, c. 2 : antidotum quo
liberemur a culpis quotidianis, et a peccatis mortalibus
praeservemur.
i° Eucharistia per se non remittit mortalia, uti constat ex uni­
versali praxi Ecclesiae denegandi Sacramentum et non admittendi
peccatores publicos ante reconciliationem ; et ex doctrina
communi Patrum et Theologorum, ac Cone. Trid., sess. 13,
c. 2, can. 5, atque ex doctrina Apostoli et praecepto confitendi
ante communionem (I Cor. XI, 27-28; C. Trid., c. 7, can. n).
Ceterum cibus ex natura sua vitam non dat sed auget.
Per accidens tamen producit gratiam primam, si peccator,
bona fide putans se esse in statu gratiae, accedat et, saltem ante
consumptionem specierum, contritionem imperfectam eliciat.
2° Venialia quibus homo non adhaeret affectu, Eucharistia
remittit directe. Directe enim opponuntur effectui primario
sacramenti scii. fervori charitatis. Unde illa remittit quatenus
excitat ad tales actus charitatis qui saltem implicite et virtualiter
includunt venialium displicentiam.
3° A peccatis futuris praeservat, tum mortalibus, tum venialibus
quae disponunt ad mortale : a) directe, quia sustentat, auget,
roborat vitam spiritualem ; b) indirecte, quia minuit causas
peçcati : exteriores, nam hoc sacramentum est signum passionis
Christi, et ideo repellit impugnationes daemonis (a. 6) ; interiores,
quia licet non directe, tamen indirecte minuit fomitem con­
cupiscentiae « ex quadam consequentia in quantum auget charitatem » (ad 3), qua homo magis delectat de rebus coelestibus
quam de. mundanis (Zach. IX, 17).

264. Principium IV. Quoad gloriam coelestem,
Eucharistia speciali modo causât adeptionem gloriae
estque pignus haereditatis coelestis et resurrectionis
gloriosae. — Ita Ioh. VI, 50, 52, 55 et 59 ; et Cone.
Trid., sess. 13, c- 2.
Nam Eucharistia r) quoad animam a) dat specialia auxilia ad
perseverandum ;b) specialiter perficit unionem charitatis, quam
unionem perficiendo praeparat ad perfectam unionem in coelo.

DE EUCHARISTIA

219

Etiam 2) quoad corpus, quia ex anima redundat effectus gratiae
ad corpus : propter unionem nostram cum Christo per charitatem, nos ut seipsum, et ideo carnem nostram velut suam consi­
derat in resurrectione conformandam. Ergo Eucharistia corpori
dat incotruptionem et gloriam. Unde Christus : Qui manduca
meam carnem et bibit meum Sanguinem, habet vitam aeternam et
ego resuscitabo eum in novissimo die (Ioh. VI, 55).
Hinc a Patribus dicitur semen gloriae et pharmacum immortalitatis.

265. Quomodo impediuntur fructus sacramenti ?—
Augmentum gratiae habitualis non impeditur defectu devotionis
vel affectu ad peccata venialia, sed sola adhaesione ad peccatum
mortale : hac enim absente non est obex ad gratiam, unde Cone.
Trid., sess. 13, c. 7, non aliam dispositionem exigit ad vitandum
sacrilegium, cum tamen communicare sine ullo fructu certe
esset grave peccatum. ~~ Peccata venialia praeterita et habitu
tantum remanentia nullo modo impediunt effectum sacramenti,
quia per ipsum tolluntur ; venialia virtualiter adhuc placentia
vel actu exercita, et defectus devotionis et mentalis recollectionis
etiam involuntarius, impediunt fervorem charitatis et spiritualem
dulcedinem, quia hisce opponuntur, et minuunt augmentum
gratiae habitualis, ita ut ille qui esset omnino tepidus, minimum
augmenti reciperet (a. 8).

266. Corollaria. — I. Duplex est unio cum Christo,
a) Unio materialis per receptionem sacramenti : haec non est
fructus, sed sola applicatio sacramenti facta homini, seu ipsa
communio, quae haberi potest in peccatore. Praeter quam nulla
alia unio physica concipi potest, cum corpus Christi in nostram
substantiam converti non possit (n, 257), nec extra species
sanguis eius per totum nostrum corpus diffundi, nec ipsae species
ante corruptionem per totum corpus vadant. — b) Unio spiri­
tualis per charitatem, quae est fructus primarius communionis.
De hac sola agit lohannes c. VI, nam v. 57 est parallelus cum
v. 55j 58 et 59, unde agit de unione quae de se durat in perpe­
tuum, ut omnes fatentur ; unio autem materialis cum Christo
est tantum momentanea.
2. Eadem est ratio unionis cum Christo et cum membris
eius. Cum ergo Eucharistia perfecte unit Christo per amorem,
eo ipso perfecte unit aliis Christo unitis, secundum I Cor. X, 17 :
Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus, omnes qui de uno
pane participamus,

3. Quidam theologi tenent Christum, propter ipsum contactum
physicum corporis nostri cum suo, illud suo velle conformare ;
unde concupiscentiam veneream in nobis quantum potest
extinguit, et nobis est specialis titulus ad resurgendum in corpore
glorioso. — At a) hi effectus non sunt nisi secundarii, unde
nobis non proveniunt immediate ex ipso contactu physico, sed
mediante effectu primario, charitate ; b') concupiscentia quae
immediate per sacramenta minuitur est illa tantum o,uae oppo-

,1

220

il
'

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nitur ipsorum fini, unde in Eucharistia est solus amor sui ;
concupiscentiam autem veneream, sicut quamcumque aliam,
minuit mediate, quo stante verum manet usum frequentem
Eucharistiae optimum esse remedium contra luxuriam, et
fovere virginitatem, c) Christus vult carnem nostram confor­
mare suae in resurrectione, quia per charitatem fit primo­
genitus inter fratres ; unde Eucharistia hunc effectum producit
mediante charitate; ceterum non relinquit in nobis specialem
titulum exigitivum gloriae, quia res et sacramentum non est in
homine suscipiente, sed in speciebus panis et vini.

267· Animadversiones. — 1. Sacramentum Eucharistiae
poenas temporales non remittit directe : sacramentum enim vi
sua et directe non tollit nisi id quod opponitur ipsius fini ; sed
Eucharistia non est instituta ad satisfaciendum sed ad nutriendam
charitatem ; reatus autem poenae temporalis nec charitati nec
eius fervori opponitur. Remittit tamen concomitanter, excitando
ad actus charitatis, qui possunt esse satisfaçtorii secundum
mensuram devotionis operantis.
Licet Eucharistia ut sacramentum non remittat directe poenas,
ut sacrificium habet tamen vim satisfactivam (a. 5).
2. Eucharistia, ut sacramentum, ex opere operato non prodest
aliis quam sumentibus, quia cibus non prodest nisi sumenti.
Et tamen recte sumitur : t° pro animabus purgatorii, quia com­
munioni adnecti potest indulgentia ipsis applicabilis ; imo 2° pro
ipsis et pro vivis : a) communio enim est excellens actus religionis,
unde potest esse satisfactoria coram Deo ex opere operantis
et potest prodesse aliis per modum suffragii ; b) excitat chari­
tatem, et sic reddit nos aptiores ad impetrandum pro aliis (a. 7).
Aliis tamen qui non sumunt prodest per modum sacrificii, in
quantum pro salute eorum offertur.

QUAESTIO SECUNDA.

DE USU SEU SUMPTIONE SACRAMENTI
AD EFFECTUS OBTINENDOS.
S. Th. Ill, q. 80.

268. Usus seu sumptio Eucharistiae est eius mandu­
catio et potatio, quae non est completa dum cibus vel potus
est in ore, sed solum quando traiicitur ex ore in stomachum,
vel, secundum alios, illuc pervenit.
Unde 1) qui species in ore tenet ibi dissolvendas, aut eas
statim ex ore elicit, non manducat nec communicat, nec fructus
sacramenti percipit.
2) E contra qui eas déglutit et postea evomit.
3) Qui modo artificioso per fistulam stomacho vel ventri

DE EUCHARISTIA

221

appositam, sacramentum transfunderet quod modo naturali non
potest sumere, non videtur communicare quia, licet sacramentum
nutrire posset, non tamen per modum manducationis sumeretur,
saltem secundum aestimationem hominum ; ceteroquin modus
iudicatur non expedire (S. Off., 27 ian. 1886 ; 27 nov. 1919).
4) E contra qui modo naturali illud sumeret in ore sed per
oesophagum artificialem in stomachum traiiceret.

In ipso actu manducationis, quando scii, sumptio est
completa, sacramentum causai gratiam habitualem in illis
qui non ponunt obicem; si obex adsit et postea removeatur,
valde probabile est tunc conferri gratiam, dummodo species
non sint consumptae. Sed semel data, non videtur amplius
augeri vi sacramenti, quia manducatio est finita ; fervorem
charitatis tamen, nascente vel crescente nostra dispositione,
probabiliter cauSat vel auget sacramentum toto tempore
quo manet in nobis, sicut cibus, quamdiu adest, actu
reficit et confortat.
Hinc non est carpenda sacerdotis devotio, qui multum vini
sumit ad consecrationem ut diutius sacramentum in ipso perse­
veret ; attamen Innocentius XÏ damnavit abusum (S. C. C.,
12 febr. 1679) tradendi communicantibus plures particulas
simul vel solito grandiores, si fieret ad insanam quamdam
devotionem fovendam.

269. Triplici modo sacramentum Eucharistiae
sumi potest secundum Cone. Trid., sess. 13, c. 8, conformiter ad doctrinam S. Thomae, a. 1 :
1) sacramentaliter tantum, quando sumitur realiter et
valide sed absque fructu gratiae propter obicem : tunc
sumitur id quod est res et sacramentum ;
2) spiritualiter tantum, quando a insto sumitur solo
affectu et desiderio, ex quo aliquis sacramenti fructus prove­
niat ex opere operantis : tunc sumitur sola res sacramenti;
3) sacramentaliter et spiritualiter simul, quando sacra­
mentum realiter sumitur cum fructu ex opere operato :
tunc sumitur res et sacramentum simul et res.
Si sacramentum reciperetur invalide, v.g. ab adulto non bapti­
zato, vel inscio, aut ab animali, esset manducatio materialis
tantum, non autem sacramentaliS nec spiritualis

Dicendum venit de dispositionibus tum animae tum corporis
requisitis ad communionem, et de eius frequentia ac necessitate.

222

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus I.

De Dispositionibus Animae.
S. Th. Ill, q. 8o, a. 2-6 et 9.

270. Subiectum capax communionis est omnis et
solus homo viator baptizatus, qui solus est subiectum
Eucharistiae proportionatum, quia solus est capax eius
effectuum. Angeli non habent corpus; ceterum beati modo
perfectiore et eminentiore uniuntur Christo per visionem
beatificam et per charitatem perfectam ; quibus non com­
petit recipere in signo, quia non habent fidem sed mani­
festam visionem.
In adultis ad validitatem requit itur intentio, quae pro
viatico sufficit habitualis et implicita : qui enim vult
Christiane vivere, implicite vult non mori sine sacramentis ;
— ad dignam et fructuosam receptionem non sufficit sola
fides (C. Trid., sess. 13, can. n), sed tres requiruntur
dispositiones animae ; duae remotae : a) probatio status
gratiae, et b) sufficiens discretio, atque una proxima :
c) magna devotio et reverentia.

271. Requiritur imprimis sub gravi probatio status
gratiae. — Consistit in eo quod aliquis prudenti existi­
matione non sit conscius mortalis peccati ; vel si conscius
sit, praemittat confessionem sacramentalem, quantumvis
sibi contritus videatur.
Probatio requiritur ex iure naturali et divino (I Cor.
XI, 28), quia Eucharistia est sacramentum vivorum ; non
autem probatio per confessionem, quia sine ipsa, sola
contritione perfecta, reverentiae sacramenti consuli posset.
Concessio autem praecipitur ex iure ecclesiastico, et intro­
ducta fuit antiqua consuetudine declarante talem probatio­
nem esse necessariam, quam servandam decrevit Trid. sess.
13,0.7, quamque confirmavit Codex iuris (can. 856 et 807).
Dicitur : i° non sit conscius mortalis peccati; unde a) dubitans,
sive negative sive positive, utrum mortaliter peccaverit, confiteri
non tenetur ·. ipse enim non habet conscientiam i. e. certam
scientiam ; b) negative dubitans an peccatum fuerit rite confessus,
i. e. nullam solidam rationem habens id credendi, ad confessionem

DE EUCHARISTIA

223

tenetur ; positive i. e. propter gravem rationem dubitans, pro­
babiliter non tenetur, quia non est amplius peccati conscius ;
2° si conscius sit, praemittat confessionem; unde si quis confessus
fuerit et sine gravi culpa peccatum mortale omiserit, praecepto
iam satisfecit, quia per confessionem eius status gratiae fuit
probatus.
Hisce tamen casibus consulenda est confessio ; non autem
scrupulosis.

272. Absque praevia confessione communicare vel
celebrare est licitum : quando simul necessitas urget
et deest copia confessarii.
A. Necessitas requiritur gravis, quia etiam grave est non
exequi praeceptum magni momenti in tam gravi materia ;
unde per se non sufficeret celebritas festi, onus missae
dicendae ex beneficio, magna devotio, indulgentia lucranda,
sacerdotis paupertas nisi esset omnino gravis.
Communiter inter necessitates excusantes recensentur :
1° Periculum mortis sive ipsius communicaturi (si sit sacerdos
ipse, vel laicus praesente sacerdote qui nescit loqui), sive alterius
(ut consecretur hostia pro ipso).
2° Officium implendum ex quo sequitur magna utilitas plurium,
ut si parochus vel alius sacerdos teneatur celebrare v.g. ut populus
die festo audiat missam, et desit alius ; non autem, ut videtur,
pro utilitate unius, ut si pro laico urgeat praeceptum commu­
nionis annuae vel paschalis, quia potest differri.
Certo tamen non posset sacerdos celebrare ut ipse valeat audire
missam, quia non est necessitas : nullus enim sacerdos tenetur
celebrare ut missam audiat.
3° Fundatum periculum infamiae vel scandali, quod oriretur
ex omissione sacri (v. g. in celebrandis funeribus vel benedicendis
nuptiis) vel communionis (v. g. si quis in scamno communionis
peccati recordetur nec sine infamia recedere possit).
4° Integritas sacrificii, quando non adsit alius ad illud perfi­
ciendum, aut si celebrans post consecrationem peccati recor­
daretur vel reus fieret.
Quodsi fiat ante consecrationem, per se confiteri vel sacrificium
abrumpere debet ; fn praxi tamen fere semper timeri potest
infamia vel scandalum.
5° Periculum profanationis, v. g. in subita irruptione eorum qui
hostias profanabunt.
In hisce casibus tamen praecipitur actus contritionis perfectae
cum morali diligentia eliciendus, nisi tempus desit, uti accidere
potest dum quis sedens ad mensam communionis peccati recor­
datur, vel dum hostes irruptionem faciunt ; quo ultimo casu
non sumatur hostia sacramentaliter ex intentione communicandi,
sed mere materialiter ad illam in corpore abscondendam.

224

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

B. Deest copia confessarii, non quidem si absit ille cui
soles vel cupis confiteri, vel si non adsit nisi familiaris, cui
solum cum magna erubescentia confiteri possis, sed si
Confessio institui nequeat, aut non sine magno incommodo
ipsi extrinseco.
Ita : i° Si nullus sit praesens sacerdos approbatus cum iurisdictione, ad absentem vero ire nequeas sine magna difficultate,
quae aestimanda est, spectatis debilitate, aetate, negotiis sacer-,
dotis, et circumstantiis aëris, distantiae, brevioris temporis,
conditionum itineris, etc.
2° Si praesens nolit vel non possit audire confessionem, v. g.
surdus, complex, ignarus linguae, censura ligatus.
3° Si ex confessione timeas grave incommodum confessioni
extrinsecum excusans ab eius integritate materiali, uti sunt fractio
sigilli, infamia complicis, infamia propria apud tertium, graves
inimicitiae, gravis provocatio ad malum.
Non sufficit magna confusio subeunda aut infamia apud
confessarium, quia est incommodum intrinsecum confessioni.
Pauci recentiores tamen censent, ex epichia, verecundiam
extraordinariam et vere invincibilem esse incommodum extrin­
secum, ut si soror apud fratrem, pater apud filium deberet
confiteri peccatum valde probrosum. Sed ita nunquam fuit
declaratum decursu tot saeculorum, ideoque solum ultimo
tempore pauci illi auctores legem bene intellexissent ! Ceterum
pro hac exceptione nullum afferunt positivum fundamentum ;
ea autem admissa, facile occasio esset multiplicandi casus, et ita
periculum legem eludendi.

273. Celebrantibus absque praevia confessione
specialiter praeceptum est confitendi quamprimum.
— Cone. Tridentinum imponit sacerdotibus peccati
consciis, qui cum vel sine contritione ex necessitate urgente
absque praevia confessione celebrarunt, ut quamprimum
confiterentur (sess. 13, c. 7) ; et hoc confirmatur Codice
iuris, can. 807, Quod non est consilium sed strictum
praeceptum, uti patet ex prop. 38 ab Alex. VII damnata
Cum sit lex ecclesiastica, est stricte interpretanda ; unde non
applicatur laicis, nec sacerdotibus solum communicantibus, nec
illis qui ita celebrarunt ex mera malitia, i. e. sine necessitate
aut dum copia eis fuerit confessarii, nec illis qui post missam
inceptam peccati recordarentur Vel rei fierent, uti indicant
verba : absque praevia confessione.
Porro illud quamprimum non significat : cum sacerdos suo temi. « Mandatum Tridentini, factum sacerdoti sacrificanti ex necessitate
cum peccato mortali, confitendi quamprimum, est consilium, non prae­
ceptum ».

DE EUCHARISTIA

225

pore confitebitur, uti patet ex prop. 39 damnata1, sed moraliter
statim, quod ordinarie explicant infra tres dies : quod enim
intra triduum fit, in iure dicitur fieri statim. Non potest tamen
talis sacerdos iterum celebrare antequam sit confessus, nisi
necessitas et simul defectus confessarii perseverent. Quodsi
confessarius moraliter praesens sit profecturus et praevideatur
alius defecturus, esset confitendum sine mora.

274. Communicare cum conscientia peccati est
peccatum sacrilegii valde grave. — Apostolus enim,
ad cuius modum loquuntur Patres, dicit reum corporis
et sanguinis Domini iudicium sibi manducare et bibere
(I Cor. XI, 27-29), quod confirmat Trid., sess. 13, can. 11,
c. 7. Et sane : Qui impedit effectum principalem sacramenti
notabiliter peccat, quia quantum potest reddit significatio­
nem eius falsam ; quod est contra reverentiam debitam
sacramento et eius institutori Christo ; unde est sacri­
legium.
< Quicumque, ait S. Thomas, a. 4, hoc sacramentum sumit
significat se esse Christo unitum, quod fit per charitatem,
quam nullus habet cum peccato mortali ; et ideo ille qui cum
peccato sumit, falsitatem in hoc sacramento committit, et ideo
incurrit sacrilegium tamquam sacramenti violator ».
Magis complete in Comm. super IV Sent., d. 9, q. 1, a. 3,
qc. i, indicat triplicem esse abusum, quasi ex triplici falsitate, in
indigna receptione sacramenti : « 1° Ex eo quod est sacramentum
tantum, ex quo apparet quod hoc sacramentum in modum cibi
proponitur, cibus autem non competit nisi viventi ; unde si
carens vita Spirituali per peccatum mortale accipiat hoc sacra­
mentum, abutitur ipso. 2° Ex eo quod est ibi res et sacramentum,
quod est ipse Christus, qui est sanctus sanctorum, unde recepta­
culum eius debet esse sanctum ; et ideo si aliquis cum contrario
sanctitatis corpus Christi sumat, sacramento abutitur. 30 Ex eo
quod est res tantum, quod est corpus Christi mysticum, quia
ex hoc ipso quod aliquis ad hoc sacramentum accedit, significat
se ad unitatem corporis mystici tendere ; unde si peccatum in
conscientia tenet, per quod a corpore mystico separatur, fictionis
(in stricto sensu) culpam incurrit, et ita abiititur sacramento ».
Attamen non est peccatum omnium gravissimum :
I? Per se i. e. exparte obiecti graviora sunt peccata quae directe
opponuntur Deo vel reverentiae ipsi debitae (contra virtutes
theologicas vel virtutem religionis), uti infidelitas, blasphemia,
periurium ; et ea quae fiunt contra humanitatem Christi in propria
specie (laedendo religionem), quia immediate Christum attin­
I. « Illa particula quamprimum intelligitur cum sacerdos suo tempore
confitebitur ».
Summa Theologiae Moralia III —15

226

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

gunt; unde si communio sacrilega a Patribus comparatur peccato
ludae osculantis vel occidentium Christi, id intelligendum est
cum proportione, secundum quamdam similitudinem, quia
utrumque committitur contra corpus Christi, non tamen secun­
dum criminis quantitatem. Porro gravior est irreverentia proiicere
sacramentum in lutum (ad conculcandum) aut dare canibus
(ad manducandum), quia sic magis ab usu sacramenti receditur.
— Est tamen gravius peccatis quae fiunt contra alia sacramenta
vel res sacras, — aut contra creaturas (laedendo alias virtutes
morales), quamvis haec possint esse graviora ex parte nocumenti
seu damni illati (v. g. homicidium).
2° Neque per accidens i. e. ex parte peccantis est ordinarie
gravius aliis, quia raro ex contemptu fit sed saepius ex timore,
ne aliquis existimetur peccator.

275. Requiritur etiam sufficiens instructio et
discretio. — Ex natura rei ea requiritur instructio atque
discretio, qua saltem sacramentalem hanc mensam a
profana, coelestem hunc panem a communi discernant :
ab adulto enim, sacramentum non recipitur valide sine
intentione, quae impossibilis est sine praedicta instructione
et discretione. Ob maiorem reverentiam tamen, ex consue­
tudine requiritur instructio maior circa veritates fidei et
officia vitae christianae : quae instructio quam statuit lex
ecclesiastica non est exigenda ad Viaticum quod praeci­
pitur jure divino.
Ita can. 854 : « § 1. Pueris, qui propter aetatis imbecillitatem
nondum huius sacramenti cognitionem et gustum habent,
Eucharistia ne ministretur.
§ 2. In periculo mortis, ut sanctissima Eucharistia pueris
ministrari possit ac debeat, satis est ut sciant corpus Christi a
communi cibo discernere illudque reverenter adorare.
§ 3. Extra piortis periculum plenior cognitio doctrinae christia­
nae et accuratior praeparatio merito exigitur, ea scii, qua ipsi
fidei saltem mysteria necessaria necessitate medii ad salutem pro
suo captu percipiant, et devote pro suae aetatis modulo ad
sanctissimam Eucharistiam accedant ».
Ad recipiendam itaque S. Communionem aliqualis requiritur
usus rationis, qui tunc haberi censetur atque tantum habetur,
cum puer mortaliter peccare possit. Ut patet ex Cone. Trid.
quod in docendo « parvulos usu rationis carentes, nulla obligari
necessitate ad sacramentalem Eucharistiae communionem »,
unam huius rationem assignat, eos mortaliter peccare non posse :
« si quidem, inquit, adeptam iam filiorum Dei gratiam in illa
aetate amittere non possunt » (sess. 21, c. 4). — Valide tamen
ante usum rationis pueri communicarent : qui enim vivit per
Baptismum etiam potest nutriri 5 ut ceteroquin patet ex praxi

DE EUCHARISTIA

227

primitivae Ecclesiae, quae praxis usque ad nostra tempora
viguit apud Orientales, et hodie adhuc de iure saltem existit
apud Graecos, sed in Ecclesia latina rationabiliter est abrogata
per consuetudinem approbatam et in Rituali romano expressam
(tit. 4, c. i, n. 10 et 11) : ut enim a fidelibus maxime aestimaretur
sacramentum, nulli illud concedit Ecclesia qui tantum donum
discernere nesciat. Unde pueris ante usum rationis iri Ecclesia
latina concedere Eucharistiam esset graviter illicitum.
Hinc : i° Sub gravi prohibitum est dare Viaticum illis qui ad
usum rationis nondum devenerint, uti amentibus perpetuis.
2“Plene amentibus qui habuerint usum rationis, et delirantibus
est dandum viaticum, dummodo antea habuerint intentionem
saltem implicitam communicandi,et absit periculum irreverentiae.
3“ Semifatuis et senibus repuerascentibus detur communio in
Paschate si habeant dispositionem stricte sufficientem ; quodsi
maiorem habeant, dari potest aliquoties in anno pro gradu
discretionis et devotionis.
4° Amentibus qui lucida intervalla habent,phreneticis, epilep­
ticis, energumenis, a daemone possessis, dari communio potest
quando sunt sui compotes, in lucidis scii, intervallis vel momentis
tranquillitatis.
5° Surdo-mutis a nativitate, etiamsi caeci nati sint, detur
si fuerint instructi, pro gradu discretionis qui in ipsis dignoscitur.
6° In dubio positivo de pueri capacitate ad recipiendum
viaticum, eliget parochus quid velit : est enim casus perplexus.

ludicium de sufficienti puerorum dispositione competit confessario ipsorum, atque parentibus et iis qui loco parentum
sint (can. 854, § 4). Itaque non est ius exclusivum parochi ; huic
duplex ius et officium assignatur : tum invigilandi ne pueri
ad S. Synaxim accedant ante adeptum usum rationis vel sine
sufficiente dispositione, ad quod etiam eos examini subiicere
poterit si opportunum prudenter judicaverit, ut si merito suspi­
cetur ne confessarius vel parentes hac in re imprudenter se
gerant ; — tum curandi ut usum rationis assecuti et sufficienter
dispositi quamprimum hoc divino cibo reficiantur (can. 854, § 5).

276. Requiritur praeterea magna reverentia et
actualis devotio, seu elevatio mentis in Deum. — Ut ait
Cone. Trid., sess. 13, c. 7, « quo magis sanctitas et divinitas
huius sacramenti viro Christiano comperta sit, eo diligentius
cavere ille debet, ne absque magna reverentia et sanctitate
ad id percipiendum accedat » ; unde hortatur Concilium
omnes ut hoc sacramentum « ea fidei constantia et firmitate,
ea animi devotione, ac pietate et cultu credant et venerentur,
Ut vere eis sit animae vita et perpetua sanitas mentis » (c. 8).
Ex natura rei requiritur ut communio fiat :
1) cum actibus saltem implicitis fidei, spei, desiderii, piae

228

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

religionis; quorum actuum commendatur modus perfectior
ex maiori intensitate, aut ex accedente humilitatis, contri­
tionis, et praesertim charitatis exercitio procedens : quanto
enim maiore dispositione gaudent fideles, tanto maiores
fructus percipiunt ;
2) cum attentione : communio enim est actus religionis
qui cum attentione fieri postulat ;
3) ad bonum finem et sine peccatis venialibus actu exercitis
aut virtuali affectu ad venialia ; haec enim positivam
quamdam includunt irreverentiam, et impediunt effectum
sacramenti qui est fervor charitatis, atque augmentum
gratiae minuunt. At quia non tollunt omnem effectum,
ideo in casu non adest praeceptum grave ex stricta necessi­
tate ne communio sit indigna, sed solum leve ex con­
venientiae necessitate omnem vitandi irreverentiam.
Hinc : i° Qui communicat cum distractione voluntaria, com­
mittit veniale peccatum irreverentiae.
20 Qui habet venialia praeterita non remissa et iis actu non
adhaeret, non peccat quia non adest positiva irreverentia sed
mera absentia perfectioris reverentiae ; si autem affectu suo hic
et nunc iis adhaeret, venialem incurrit irreverentiam.
3° Qui in actu communicandi ponit actum qui etiam aliter
est veniale peccatum, v. g. cogitationem vanam, desiderium
levis furti, malitiam huius peccati et malitiam levis irreverentiae
contrahit.
4° Item si communionem façit ad finem secundarium venialiter
malum, v. g. ad vanitatem.

277. Animadversiones. — 1. Secundum dicta in tr. de
Sacramentis, n. 89, peccatoribus deneganda est S. Communio,
etiam illis qui sensibus sunt destituti, nisi certa signa dederint
poenitentiae ; item sensibus destitutis quorum dispositio igno­
ratur : ex una parte enim non est ipsis necessaria, ex altera parte
reverentia erga tantum sacramentum anteponenda est merae
utilitati fidelium. Nulla tamen adest ratio eam negandi supplicio
afflictis, si poeniteant ; quibus per modum viatici est ministranda
ipso die vel pridie supplicii.
Ad peccatorem publicum poenitentem, Viaticum publice
deferri non potest nisi publicum scandalum reparaverit ; quodsi
sit impossibile, deferri potest occulte.
2. Prohibetur communio, tum excommunicatis (can. 2260,
§ 1), tum personaliter interdictis (can. 2275, § 2), antequam
fuerint a censura absoluti.

229

DE EUCHARISTIA

Articulus II.

De Dispositionibus

Corporis.

S. Th, III, q. 80, a. η et 8.

278. Ex parte corporis ad S. Communionem
requiruntur, praeter capacitatem communicandi i. e.
hostiam deglutiendi, duae dispositiones : ieiuniupi naturale,
et decentia ; haec autem consistit in eo quod communi­
caturus sive in externo habitu sive in corporis compositione
nihil prae se ferat quod Sanctissimum dedecet, unde
complectitur duo : decentem habitum et munditiem.
Hinc tria dicuntur requiri : 1. habitus externus decens ;
2. mundities corporis ; 3. ieiunium.

279. Habitus externus decens et humilis ex rei natura
requiritur sub levi, ita ut communicans ex~vçstibus et
actione corporis reverentiam externam prae se ferat. Qui
nimis irreverenter accedunt, sunt arcendi ut inopportuni
et inurbani ; nec exinde oritur ipsis infamia, cum non
arceantur tamquam peccatores.
Hinc : r° Non accedant cum vestibus aut calceis dilaceratis
vel sordidis, quantumvis viles apud pauperes esse possint.
2° Mulieres accedere debent in habitu modesto (can. 1262,
§ 2), pectore sufficienter cooperto, et sine vano ornatu ; quodsi
aliqua turpiter denudata vel nimis immodeste accederet, neganda
esset communio, praesertim si publica monitio praecessisset, et
scandalum esset timendum.
30 Ex consuetudine mulieres communicent capite tecto, viri
e confia detecti et capite nudo.
4° Convenit ut milites deponant atma et laici chirotecas.
5° Sacerdotes et diaconi, more laicorum communicantes, ex
Rituali (tit. 4, c. 2, n. 4) stolam induere debent, etiam si in aegri­
tudine communicent. Quod obligat sub veniali.

280. Mundities corporis est absentia inquinamenti ex
maculis aut sordibus. Haec non impediunt communionem
per se, quia non continent malitiam moralem, sed per
accidens, vel propter periculum irreverentiae quod in­
cludunt, vel propter effectus secutos.
i° Propter irreverentiam : a) Sordes et maculae apertae sunt
abstergendae, si fieri potest.

230

summa theologiae moralis

b) Quod si sit impossibile, at brevi auferendae sperentur, et
commode communio differri possit, ex reverentia differatur, vel
privatim recipiatur ; secus si sint perpetuae aut diuturnae, uti
lepra, fistula, etc. Idem dicendum est de fluxu sanguinis.
Sacerdos tamen infectus lepra vel alio morbo horrorem affe­
rente prohibetur celebrare in publico, propter scandalum et
horrorem populi ; secreto ergo potest.
c) Licitum non est communionem dare aegris, qui ob assiduam
tussim in periculo etiam probabili versantur ne s. hostiam ex ore
reficiant, aut non in stomachum dimittere possint ; semel tamen
sumpta, per se non est timendum ne expellatur cum sputis, quia
tussis et sputa e stomacho non proveniunt,utdiximus n.26o,6°et7°.
d) Nec licitum est illis dare communionem qui vomitu laborant,
quamdiu duret periculum probabile ; quodsi vomitus cesset,
consulatur medicus si fieri possit, secus tentetur prius experientia
cum liquore, vel cum levi cibo si vomitus ex solo cibo proveniat.
Quodsi dubium remaneat, communio differatur, quia magis
urget reverentia sacramenti.
20 Propter alios effectus, scii, propter evagationem vel pertur­
bationem mentis, aut turpem recordationem vel commotionem
in animo relictam, quae impediunt ne homo se disponat debita
reverentia et devotione, tunc communionem impedire possunt
pollutio aut actus coniugalis. Et quidem :
a) De consilio tantum actus coniugalis eadem die vel nocte
praecedenti sine peccato habitus. Quod etiam valeret de tempore
purgationis post partum, et de fluxu menstruo si iste talem
perturbationem causaret.
b) Sub veniali autem actus coniugalis ob meram voluptatem
habitus, et pollutio inculpabilis aut non graviter culpabilis.
Haec tamen non sunt universaliter applicanda, ut si adsit iusta
quaedam causa necessitatis aut devotionis S vel perturbationem
quis repellat, vel pollutio saepius a diabolo excitetur aut a scrupulo
vel anxietate. Ita abstinere generatim non debent coniuges,
qui frequentissime solent communicare et saepius actum coniugalem recte omnino exercent.
De hisce confessarius non loquatur cum mulieribus nisi inter­
rogetur; quo casu uxori dicat eam obligari ad debitum reddendum
si saepe communicat v. g. singulis hebdomadis, ne scjl. periculo
exponatur peccandi contra iustitiam vel charitatem ; quodsi
raro, v. g. in praecipuis festis, roget virum abstinere in honorem
communionis, modo non incurrat viri indignationem.

3° Propter utrumque communionem impedit sub veniali actus
luxuriae consummatus graviter culpabilis sive in se sive in sua
causa, uti pollutio ex cogitatione mortaliter mala vel propter
nimiam crapulam secuta, etsi quis gratiam in confessione recu­
peraverit ; — nisi scandalum vel iusta causa sat notabilis excuset
prout confessario videbitur. Ita Massale, de def. tit. 9, n. 5.
I. Causa iusta esse potest solemnitas occurrens, scandalum vitandum,
periculum notae, iubilaeum vel indulgentia specialis lucranda, specialis
devotio, regula ordinis communionem imponens.

DE EUCHARISTIA

231

Simili ratione impediri potest communio propter graves iras,
contentiones, ebrietates, immediate antea habitas.

281. leiunium naturale, a primis Ecclesiae temporibus
introductum, et universali consuetudine, Conciliis, Rituali
et missali confirmatum, praescriptum jure ecclesiastico
(Can. 808 et 858), hodie regitur Constitutione Apostolica
« Christus Dominus » (diei 6 jan. 1953) et Motu Proprio
« Sacram communionem » (diei 19 martii 1957), in quo indulta constitutionis praedictae extenduntur. Exinde disciplina
vigens pro fidelibus omnibus in locis quibuscumque talis
est :
Tempus jejunii eucharistici servandi a sacerdotibus ante
missam et a christifidelibus ante sacram communionem, horis
sive antemeridianis, sive postmeridianis, limitatur ad tres
horas quoad cibum solidum et potum alcoholicum, ad unam
autem horam quoad potum non alcoholicum.
Potus qui conceditur est potus quilibet non-alcoholicus, etiam
si ei admisceatur saccharum, vel farina, vel ovum, etc...
Notetur quod jejunium per tempus supra dictum servare
tenentur etiam illi qui missam celebrant vel sacram communionem
recipiunt media nocte aut primis diei horis, prout fit nocte Nativi­
tatis Domini et Paschatis.

Praeceptum jejunii :
i° Est negativum: non enim praecipitur ieiunium, sed
prohibetur ne quis non ieiunus accedat ad communionem.
Non prohibetur cibus vel potus, sed communio post frac­
tum ieiunium, unde ille qui minimum quid sumpserit,
quamvis per modum medicinae, sive voluntarie sive non,
communicare non potest; si tamen fractio non est certa,
non probatur prohibitio et manet ius communicandi, sive
quis dubitet an aliquid sumpserit, sive an sumpserit
ante vel post horam permissam : factum enim fractionis non
praesumitur sed est probandum.
20 Est grave, quia latum fuit ob finem gravem, scii,
a) praecipue ob reverentiam Eucharistiae debitam, ut inde
fideles discant discernere inter hunc cibum et cibos ordina­
rios ; b) ad indicandum quod Christus et eius charitas debet
primum occupare locum in cordibus nostris ; c) propter peri­
culum vomitus et ebrietatis, quod contingit ex hoc quod

232

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

homines inordinate cibis utuntur (a. 3), vel ob devotionem,
ut mens sit liberior et expeditior ad divina tractanda.
3° Imo non admittit parvitatem materiae, quia, cum sit
negativum, consistit in indivisibilia
282. Ut ieiunium frangatur tres requiruntur con­
ditiones :
i° Ut res sumpta sit cibus vel potus, i. e. sit per se digesti­
bilis a stomacho et ita habeatur aestimatione communi.
Aquae tamen sumptio non frangit jejunium.
Aqua non intelligitur tantummodo aqua naturalis, sed illa
omnis quae usu communi vocatur aqua. Sic non frangit jejunium
sumptio aquae « mineralis », etiamsi ad effervescendam « gasa »
quaedam addita sint, nec aquae cui ad desinfectionem chemicalia
quaedam admixta sint.
Hinc metallum, frustum ligni solidi et duri ac plene sicci,
ungues, capilli, saxum, vitrum, filum ex serico aut lana, lapilli,
ossicula fructuum omnino depurata non frangunt ieiunium, quia
nullo modo alterantur in stomacho. E contra charta, filum ex
lino, terra, carbones, creta, pulveres ex ossibus vel lapidibus,
pulveres medicinales ex metallo vel vitro, ligna comestibilia ut
rhabarbarum vel glycyrrhiza, cera, palea, gumma, quia saltem
aliquo modo digestibilia sunt et secundum communem aesti­
mationem ita censentur.

2° Ut sumatur per modum çibi et potus, i. e. per modum
comestionis et potationis, etsi inadvertenter aut in somno
factae.
Hinc non frangit : a) id quod sumitur per modum simplicis
gustationis in ore et dein expuitur, quia in stomachum non descen­
dit, imo etiamsi casualiter aliquid transeat permixtum salivae
ut infra dicetur ; — e contra si quid deglutiretur et postea
evomeretur ;
b) id quod sumitur per modum simplicis respirationis, v. g.
fumus ciborum vel tabaci, pulvis in aëre versans, pulvis tabaci
vel aqua per nasum, musca, floccus nivis, guttula pluviae ;
respirare enim non est edere et bibere, etiamsi casu aliquid cibi
vel potus in stomachum descenderet, dummodo fiat praeter
intentionem ; — e contra si ex proposito, quia non esset respi­
ratio, nec sumeretur per simplicem attractionem, sed per volun­
tariam traiectionem ;
c) id quod sumitur per modum salivae, ut si quis casualiter et
praeter intentionem cum saliva permixtum deglutiat modicum
aquae, lavando dentes, os vel guttur, aut modicum quid prove­
niens ex gustatione, reliquias ciborum dentibus adhaerentes,
guttulam sanguinis vel pelliculam a labiis, aut modicum succi vel
folii tabaci ex fumigatione vel masticatione, licet hoc sit indecens

DE EUCHARISTIA

233

valde. Quodsi quantitas magna sit, vel si advertenter, et data
opera seu ex intentione deglutiatur, non amplius sumitur per
modiim salivae ;
d) id quod sumitur per modum iniectionis subcutaneae, vel
clysterii nutritivi, vel et, probabiliter, lavamen artificiale stomachi
cum aqua ope syphonis gastrici ; — dummodo hic exterius oleo
vel unguento comestibili non sit inunctus : etenim sola aqua
adhiberi solet ad stomachum lavandum et ideo traiectio alterius
censetur vera comestio aut potatio. Quidam tamen id etiam
permittunt.

3° Ut sumatur ab extrinseco.
Hinc sanguis ex digito vulnerato, humor descendetis ex naribus,
lacrimae ex oculis, lac ex mammis, urina, etc. frangunt ieiunium ;
non autem saliva, sanguis, pituita intus ex ore vel gengivis, aut
ulcere intra os aut interius ex naso profluens ; nec probabiliter
reliquiae ciborum si ex intentione deglutiantur, quia moraliter
censentur partes comestionis praecedentis, imo, secundum
quosdam, nec cibus aut po^us qui momento ante mediam noctem
iam in ore sumptus hora sonante traiiceretur. E contra, dicendum
de illo qui, hora sonante, cibum sumere pergit, aut haustum
potus perficit ; item de illo qui cibum v. g. saccharum ante horam
permissam os immittit ut paulatim deglutiat, et post horam per­
missam cum saliva traiicit : cum enim in hunc finem ori imposuerit
ut sensim deglutiatur, non est reliquia comestionis praecedentis
sed comestio voluntarie et intentionaliter continuata.

283. Licitum est non ieiunum communicare :
i° In probabili mortis periculo ex quacumque causa prove­
niat, sive sit ex morbo, vulnere, veneno, etc., sive urgeat eX
sententia iudicis, aut instante praelio vel operatione chirur­
gica periculosa (Rit. rom., tit. 4, c. 4, n. 4; can. 858, § 1).
Perseverante periculo, licitum est saepius, distinctis diebus,
communicare, imo per se quotidie ; in praxi tamen spectetur
iudicium confessarii, et in paroeciis consuetudo.

2° Propter reverentiam sacramenti, vel a) ad perficiendum
sacrificium consecratione inceptum, sive illud continuando,
sive particulas proprii sacrificii immediate post ipsum
sumendo1, imo alterius sacrificii si sit solum medium
aptum salvandi eas ab irreverentia, ut si ad tabernaculum
sine incommodo deferri non possent ; non ita hostiam
maiorem, nisi omnino deesset locus decens ad eam servan­
dam 2 ; — vel b) in periculo ne pereat sacramentum vel
profanetur ex parte hostium·
1. Missâle, de def. tit. 3, n. 5 et tit. 4, n. 5.
2. Ib., tit. 7, n. 2-3.

234

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

In ultimo casu si desit sacerdos aut diaconus, potest laicus
ipse Eucharistiam sumere; potest quoque minister eam praebere
laicis non ieiunis.

3° In periculo gravis scandali aut infamiae, ut si laicus in
mensa communionis vel sacerdos ante consecrationem
recordaretur se non esse ieiunum et sine infamia non posset
recedere, vel si parochus aut vicarius die festivo, stante
funere, aut beneuictione nuptiali non esset ieiunus, quod
ab aliis ignoratur, et sacrum omittere non posset sine
suspicionibus, gravi obmurmuratione vel offensione populi,
periculo ne plures sacrum deinceps omittant, etc. Proba­
biliter censent plures licitum uti epichia, casu quo solemniter sacerdos est celebraturus primitiis vel puer primant
communionem solemnem et ieiunium inadvertenter viola­
verit, et laesio manserit occulta.
4° Si ritus praescribat, ut in Baptismo adultorum, sale
praegustato (S. C. P. F., 13 feb. 1806).
5° Infirmi, quamvis non decumbant, potum non alcoholi­
cum et veras ac proprias medicinas, sive liquidas, sive solidas,
ante missae celebrationem vel Eucharistiae receptionem sine
temporis limitatione sumere possunt. Infirmi autem non
tantum illi sunt, qui graviori morbo laborant sed etiam qui
minori morbo sunt affectati, ut feminae indispositae ex
graviditate, senes debilitate laborantes, et generarim omnes
qui datis circumstantiis rationabiliter medicamento egent.
Sub medicamento Vero intelligitur verum medicamentum
etiam si non sit a medico praescriptum aut a pharmacopola
venditum, dummodo aestimatione communi medicamentum
vocari possit.
6° Ex dispensatione, si adsit rationabilis causa praeter
casus praevisos in constitutione Apostolica Christus
Pominus, a S. C. de Sacr. pro communicantibus fidelibus,
etiam sacerdotibus, a S. C. de Relig. pro communicantibus
religiosis, a S. Officio pro sacerdotibus celebrantibus.
Notetur omnes facultates et dispensationes, tum terri­
toriales tum personales, hactenus a S. Sede concessas
abrogatas esse per constitutionem supra dictam.

284. In aliis casibus non videtur licitum communicare
non ieiunum. — Ita sacerdos non potest celebrare non

DE EUCHARISTIA

235

ieiunus, ut viaticum dare possit moribundo, quia non
debet suum praeceptum violare ut alter adimpleat praecep­
tum viatici.
Excipe forsan : a) si sacramentum Poenitentiae aut Extremae
Unctionis recipi nequeat : tunc enim Eucharistia est sacra­
mentum necessitatis ut ex attrito quis fiat contritus ; b) si sacerdos
moribundus sibi ipsi velit dare Viaticum, quia hoc casu lege
ieiunii non tenetur, saltem ad communicandum.
Ratio est quia Eucharistiae sacramentum, sicut maioris
est dignitatis, ita minoris est necessitatis ; unde maior habenda
est ratio reverentiae erga sacramentum quam utilitatis fidelium.
Hinc non urget praeceptum communionis, nisi possit conve­
nienter cum debita reverentia et ritu praescripto adimpleri ; imo
cessat praeceptum Viatici si obtineri nequeat iuxta ritum Ec­
clesiae, sicut etiam cessat quando sacerdos, ut ministrare hostiam
consecratam posset, deberet celebrare sine vestibus sacris aut
in pane fermentato. Unde in can. 858, § 1, non indicantur nisi
duae in lege ieiunii exceptiones : periculum quod urget mortis,
et necessitas impediendi irreverentiam in sacramentum.
Quidam theologi aliter sentiunt, quia praeceptum recipiendi
communionem est divinum,praeceptum ieiunii est ecclesiasticum,
unde cedit priori. — At a) praeceptum communionis annuae non
est mere divinum, sed ecclesiasticum determinans praeceptum
divinum indeterminatum communicandi aliquoties in vita, b)
Etiam praeceptum divinum potest cedere praecepto ecclesias­
tico, casu quo ex huius violatione maiora orirentur incommoda,
c) Maxime, etiam praeceptum ieiunii non est mere ecclesiasti­
cum, sed determinat praeceptum naturale et divinum reverentiae
in sacramentum, ac proinde maioris momenti esse potest. Sicut
ergo praeceptum communionis annuae est in substantia prae­
ceptum divinum aliquoties communicandi, ita praeceptum ieiunii
est in substantia praeceptum naturale servandi externam reve­
rentiam erga sacramentum, et ideo strictius urgeri potest et
etiam ab Ecclesia urgetur. Unde verius est illos theologos optare ut
lex ieiunii iam mitius interpretaretur, quam quod iste sit sensus
legis antiquae, aut quod ipsa lex, hac in re, mutationem subierit ;
quia huius rei nullum adducunt positivum fundamentum.

285. Animadversio. — Ut hostia vel particulae ori
adhaerentes possint deglutiri, etiam extra periculum mortis,
cum hostia vel post illam dari potest ablutio aquae vel vini,
quamvis haec prius deglutiatur quam hostia. Violatio enim
ieiunii saltem moraliter non praecedit communionem ; ceterum
lex ieiunii praescribit tantum ut nihil sumatur ante sacramenti
sumptionem, quod adimpletur.

236

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Afticulus III.

De Frequentia Communionis.
S. Th. Ill, q. 8o, a. io.

286. Status quaestionis. — Communio frequens est illa
quae saepius in hebdomada vel etiam quotidie sumitur ;
non autem hebdomadaria proprie et stricto sensu est fre­
quens. Quoad s. communionis usum duo tantum statuit
Ecclesia : i° ut semel tantum in die sumi possit, excepto
casu Viatici pro eo qui eadem die ex devotione communi­
cavit (can. 857) ; 20 ut Semel saltem in anno communio
sumatur. Intra quos duos limites Ecclesia nihil amplius
praecepit, quamvis ad frequentationem sacramenti adhortetur. Hinc quaeritur utrum, quando, et quibusnam
communio frequens sit commendanda ; et quaenam sint
dispositiones omnino requisitae aut valde congruae fré­
quentions usus sacramenti.

287. Principium I. Communio per se et ex vi
ipsius sacramenti, cuius virtus est hominibus salu­
taris, utilis est et semper laudabilis, etiamsi Sit
quotidiana, ut homo quotidie eius fructum percipiat.
Probatur : i° Ex usu frequenti communionis in primitiva
Ecclesia.
An autem extiterit usus quotidianae communionis satis uni­
versaliter, est incertum, quia solebant communicare in missa,
sed missa non semper singulis diebus offerebatur ; at etiam domi
reficiebantur sacra Eucharistia.

2° Ex Traditione antiqua et perpetua.
Constat a) ex doctrina Patrum : Tertul. 1. 2 ad uxor. c. 6 ;
de or. dpm. c.6; Cypr.de or.dom. c.18; Chrys.in ep.adEph. I,
hom. 3 ; in I ad Tim., hom. 6 ; Hüar. fragm. VII; Lib. de Sacr.,
1. 5, c. 4 ; Hieron. ep. 27 ad Licin. ; Aug. ep. 54 (al. 118) ad
lan.; serm. 227 ad inf.; serm. 351 de poen., n. 10;—b) ex C.Trid.
quod, sess. 13, c.8, omnes et singulos fideles hortatur ut ea fide,
devotione, pietate et cultu panem illum venerentur ut frequenter
suscipere possint ; et sess. 22, c. 6, optaret ut in singulis missis
adstantçs sacramentaliter communicarent;—c) ex Catech. C.Trid.
qui monet parochos ut hortentur fideles etiam ad quotidianam
communionem,p.2,c.4, q.58;—d) ex variis decretis, utexprop.
22 et 3 ab Alex. Vili damnatis1; ex deer. S.C.C., 12 febr. 1679
i. « Sacrilegi sunt iudicandi, qui ius ad communionem percipiendam
praetendunt, antequam condignam de delictis suis egerint poenitentiam >.

DE EUCHARISTIA

237

sub Inn. XI, quod reprobat prohibitionem frequentis com­
munionis, nullum statum etiam negotiationis vel coniugii illam
impedire asserit, atque iudicium de internis dispositionibus ad
frequenter communicandum relinquit confessariis ; maxime
autem ex decr. eiusdem S. C. C., 20 dec. 1905 sub Pio X, quo
faciliores conditiones ad frequentem communionem determi­
nantur ac a pluribus theologis statui solebant.

30 Ratione : Sacramentum hoc convenienter sumitur
quotidie, tum quia traditur per modum cibi spiritualis,
« unde sicut cibus corporalis quotidie sumitur, ita et hoc
sacramentum quotidie sumere laudabile est» (a, 10, ad 4) ;
— tum quia manna quae illud praefigurabat quotidie
dabatur populo in deserto ; — tum quia institutum est
ad augendum charitatis fervorem in remedium quotidiani
defectus et ut medium ad perseverandum aptissimum; —
tum quia in se perfectius est accedere ad illud ex amore
quam recedere ex timore reverential! (ad 3).
Per accidens tamén et si consideratur communio « ex parte
sumentis, in quo requiritur quod cum magna devotione et reve­
rentia ad hoc sacramentum accedat », non semper est utilis et
laudabilisx. « Et ideo si aliquis se quotidie ad hoc paratum
inveniat, laudabile est quod quotidie sumat... Sed quia multoties
in pluribus hominum multa impedimenta huius devotionis
occurrunt propter corporis indispositionem vel animae, non est
utile omnibus quotidie ad hoc sacramentum accedere, sed quoties
se homo ad illud praeparatum invenerit » (a. 10).

288. Principium II. Dispositiones ad communionem
frequentem aut quotidianam requisitae non sunt
maiores ac pro omni communione, nimirum status
gratiae et recta piaque intentio ; quantumvis expediat
ut frequenter communicantes magis se disponant et etiam
a venialibus peccatis, saltem plene deliberatis, eorumque
affectu sint expertes.
Ita ex decr. S.C.C. Sacra Tridentina synodus, sub Pio X,
20 dec. 1905.
Requiritur et sufficit :
a) Status gratiae, quo scii, actu hic et nunc seu mo— « Similiter arcendi sunt a sacra communione, quibus nondum inest
amor Dei purissimus et omnis mixtionis expers ».
I. Damnata fuit ab Innocentio XI, prop. 56 : « Frequens communio
etiam in iis qui gentiliter vivunt, est nota praedestinationis ».

238

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

mento communionis, « culpis mortalibus vacent cum pro­
posito se nunquam in posterum peccaturos ».
b) Recta mens seu intentio, qua scii, quis « non usui aut
vanitati aut humanis rationibus indulgeat (v. g. inani
aemulationi,desiderio captandae benevolentiae superiorum,
aut sensibili suavitati potius quam solidae pietati), sed
Dei placito satisfacere velit, ei arctius charitate coniungi ac
divino illo pharmaco suis infirmitatibus ac defectibus
occurrere ». Ita in laudato decreto, in quo tres conditiones
negativae sunt copulative, positivae disiunctive videntur
intelligendae. Saltem substantialiter verifiçari debeiit, licet
forsan accessorie quaedam humana consideratio misceatur.
Probatur : i° Communio in statu gratiae est actus
substantialiter bonus, qui fructum producit ex opere ope­
rato, saltem augmentum gratiae habitualis ; quodsi cum
mente undequaque recta fiat piaque intentione, actus
iste nullo modo vitiatur, et erit ex omni parte bonus.
20 Communio non est merces virtutis aut meriti, sed
medium ad virtutem acquirendam ; nec ante omnia ad
honorandum Deum, sed ad hominum utilitatem est
instituta. Unde secundum intentionem Christi magis in
ea quaerenda est utilitas communicantis, quam perfectior
ad eam dispositio.
Congruit tamen omnino ut meliores, quantum fieri possit,
adsint dispositiones ; ideo in decreto optima adduntur consilia
atque prudentes regulae :
a) « Etsi quam maxime expediat ut frequenti et quotidiana
communione utentes, venialibus peccatis, saltem plene delibe­
ratis, eorumque affectu sint expertes, sufficit nihilominus ut
culpis mortalibus vacent, cum proposito se nunquam in posterum
peccaturos ; quo sincero animi proposito fieri non potest, quin
quotidie communicantes a peccatis etiam venialibus, ab eorumque
affectu sensim se expellant ».
Expedit ut omnis absit affectus ad peccata venialia, qui si
actu perseveret, impedit effectum sacramenti qui est fervor seu
actualis exercitatio ac dulcedo charitatis. Non tamen in hoc est
speciale peccatum quod impediatur sacramentalis effectus, dum­
modo non omnis effectus impediatur sacramenti. Quod in çasu
eo magis verum est, cum ex frequentia communionis fiet ut
paulatim et istud impedimentum removeatur.
b) « Cum vero Sacramenta N. L., etsi effectum suum ex opere
operato sortiantur, maiorem tamen producant effectum quo
maiores dispositiones in iis suscipiendis adhibeantur, idcirco

DE EUCHARISTIA

239

curandum est ut sedula ad sacram communionem praeparatio
antecedat, et congrua gratiarum actio inde sequatur, iuxta
uniuscuiusque vires, conditionem ac officia ».
Una communio valde fervens multo maiores fructus producere
valet quam plures ordinariae aut multae tepidae. Hinc sedula
est praeparatio procuranda, tum remota tum proxima. Remota,
qua habitualiter quis conservetur in puritate, in dies magis ab
omni culpa et defectu se liberet, ac maiori desiderio s. commu­
nionis ardeat ; proxima quae in diversis affectibus consistit :
viva fide, magna in Christum fiducia, ardenti desiderio, humili
etiam de venialibus contritione, profunda reverentia, et praesertim
perfecta charitate unitiva, quae scii, aptius ad proprium effectum
sacramenti disponit.
Gratiarum actio ferventissimis actibus constet : vivido et,
quoad fieri possit, perseveranti amore quo appetamus ut plus a
nobis et ab omnibus creaturis diligatur lesus, profunda adora­
tione, plena oblatione et traditione sui, subtectione intellectus
per fidem et voluntatis per charitatem, ommum virium submis­
sione Spiritui sancto qui est Spiritus Christi, pia gratitudine,
humili petitione, ac perdurante per diem tanti recordatione
beneficii. Eo magis de immediata gratiarum actione videtur
cura adhibenda quod, manentibus speciebus, sacramentum
quemdam fructum producere pergit, charitatis scii, fervorem
et dulcedinem (n.263); nisi distractione, incuria aut inordinato
affectu ponamus obicem (n. 265).
c) « Ut frequens et quotidiana communio maiori prudentia
fiat uberiorique merito augeatur, oportet ut confessarii consilium
intercedat. Caveant tamen confessarii ne a frequenti seu quoti­
diana communione quemquam avertant, qui in statu gratiae
reperiatur et recta mente accedat ».
Itaque non requiritur confessarii licentia, sed solum consilium
prudentiae causa et uberioris fructus. Nec ipsius est commu­
nionem concedere, sed de opportunitate eius iudicare atque
declarare dispositiones adesse requisitas ipsisque invigilare. Ut
enim indicavit Innocentius XI, 12 feb. 1679, “ frequens ad sacram
alimoniam percipiendam accessus, confessariorum secreta cordis
explorantium, iudicio est relinquendus; qui ex conscientiarum pu­
ritate et frequentiae fructu et ad pietatem processu laicis,quod pros­
picient eorum saluti profuturum, id illis praescribere debebunt ».
Nullo modo igitur interveniat confessarius Ut illos qui rectam
habeant intentionem arceat, sed ut de recta dispositione certiores
reddat ; et omnes ad ferventiorem dispositionem et maiorem
puritatem exstimulet ; ac etiam illos aliquando prohibeat quorum
recta intentio aut debita dispositio suspecta habeatur, quo scii,
ferventius accedere doceantur : quales sunt qui post multas
communiones venialia non curant, sed omnino deliberate eademque frequentia recidivi committunt, et linguae vitiis V. g. pluri­
mum indulgent, aut vitam vere mundanam vel tepidam ducunt.
Invigilet quoque ne frequens communio cum detrimento susci­
piatur, sive officiorum status in famulis, ancillis, matribusfamilias,
sive pacis et tranquillitatis familiarum.

24O

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

289, Corollaria practica. -r- Ie Parochi, confessarii
et contionatores, Christianum populum ad pium et salutarem com­
munionis frequentis et quotidianae usum, crebris admonitionibus
multoque studio cohortentur ; et quidem personas cuiusvis
ordinis, conditionis ac aetatis (can. 863).
Caveant tamen ne eam tamquam praeceptam imponant, cum
tantum sit valde commendata ; nec aliquem ad ipsam quasi
cogant, ne scii, absque gustu sed cum fastidio eam suscipiat ;
Sed potius progressive fideles ad eam perducant. Loqui vero
frequentius non omittant de requisitis dispositionibus ; doceant
effectus uberiores esse quo meliores sint dispositiones ; sedula
cura inculcent potissimum congruam praeparationem et gratia­
rum actionem.
2. Communio frequens et quotidiana praesertim in religiosis
institutis cuiusvis generis promoveatur, quammaxime autem in
clericorum Seminariis, quorum alumni altaris servitio inhiant ;
item in aliis Christianis omne genus ephebeis.
Hinc can. 595, § 2 superioribus iniungit : « Frequens imo
quotidianus accessus ad ss. Eucharistiam religiosis rite dispositis
libere pateat », de quo iudicare, non ad superiores, sed ad confessarium per se pertinet. Attamen : § 3 « Si post ultimam sacramen­
talem confessionem religiosus communitati gravi scandalo fuerit
aut gravem et externam culpam patraverit, donec ad poenitentiae
sacramentum denuo accesserit, Superior potest eum, ne ad sacram
communionem accedat, prohibere ».
3. Quapropter si quae sint instituta, quorum in regulis aut
constitutionibus communiones aliquibus diebus affixae aut iussae
reperiantur, normae istae non tanquam praeceptivae sed ut mere
directivae sunt habendae ; numerusque communionum praefixus
ut quid minimum pro religiosorum pietate (can. 595, § 4).
4. Omni studio curandum est ne pueri ex mera consuetudine,
distracti et irreverentes accedant : periculum enim est attenta
eorum levitate, ne eucharisticus panis ipsis ex usu quotidiano
vilescat. Hinc superiores, in catholicis ephebeis, nonnisi caute
et prudenter huic vel illi in particulari suadeant frequentiorem
communionem, ne forte hypocrisim foveant et sacrilegiis ansam
praebeant. Magna sit communionis libertas.
5. Frequens communio non est iis neganda qui interdum in
mortale peccatum labuntur, modo illud detestentur et serio
emendare proponant ; neque iis qui affectum ad venialia delibe­
rata habent ; imo nec iis qui ex interna fragilitate vel ex vehementiore tentatione in mortalia recidivi inveniuntur at seriam
ostendunt voluntatem contra peccatum dimicandi ; —- sed iis
qui affectum voluntarium ad mortalia habent et ex prava volun­
tate frequenter in mortalia labuntur.
Quod si quidam poenitentes sedulam praeparationem et
congruam gratiarum actionem iuxta ipsorum vires, conditionem
ac officia habitualiter negligant, id ordinario erit signum non recta
mente eos accedere atque necessariis dispositionibus carere. Qui
proinde ad meliores dispositiones sunt provocandi, aut a
frequentiore communione aliquatenus retinendi ut reverenter
magis et ferventius accedere addiscant.

DB EUCHARISTIA

241

6. Hebdomadariâ confessio pro frequenter communicantibus
valde est commendanda 5 non tamen est exigenda nec semper
opportune suadetur, sive ob defectum temporis ex parte confessariorum aut poenitentium, sive ob periculum ne accessus ad
confessionem iis difficilior reddatur qui ea magis indigent.
Ceterum maius bonum spirituale ex frequenti communione
percipi solet quam ex frequenti confessione ; unde, ubi utrumque
coniungi nequeat, praestat confessionem potius quam commu­
nionem omittere. Ne tamen diutius a confessione abstineant,
et singulis quindenis, Vel saltem mensibus accedant ; unde
omnibus sat facilis pateat copia confessionis1.

290. Animadversiones. i° De tempore communionis
recipiendae.
Ut sacrificio immediatius participent et ad communionem
tamquam ad caenam communem accedant, fideles quantum
possibile sit, intra missae sacrificium et quidem post commu­
nionem sacerdotis celebrantis, communionem recipiant.
Permittitur tamen fidelibus juxta can. 867, § 4 ut communi­
cent extra missam horis quibus missae sacrificium offerri
potest secundum can. 812, § 1 ; hoc est abhinc una hora ante
auroram usque ad unam horam post meridiem, et quantum
ad communionem postmeridianam vel proxime ante vel
statim post missam vespertinam, vel si non datur missa
vespertina occasione cujuslibet caeremoniae religiosae (Congr.
S. O., die 21 martii i960).
20 De communione spirituali.
Quando sacramentum realiter suscipi nequeat, a Sanctis
valde commendatur communio spiritualis, quae est votum
seu desiderium ex fide viva, quae scii, per dilectionem
operatur, conceptum sumendi Eucharistiam, ex quo pro­
venit aliquis sacramenti effectus ex opere operantis. Ita
conformiter ad Cone. Trid·, sess. 13, c. 8.
Tribus actibus perficitur : i° actu fidei vivae in praesentiam
Christi ; 2° actu charitatis cui adiungitur peccatorum contritio ;
3° actu desiderii in unionem intimam cum Christo per sacra­
mentum obtinendam.
Licet rectum non sit desiderium Eucharistiam sumendi pluries
in die, tamen pluries in die desiderium habere sumendi Eucha-

l. De praedictis in decreto Sacra Tridentina Synodus, et in iis qui
de eo scripserunt commentarium. Conferri possunt Cappello, Noldin,
Aertnijs-Damen in o. c.
Summa Theologiae Moralia ΓΠ. — 16

242

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ristiam momento opportuno est laudabile, etiam pro illis qui
mane communicaverunt : est enim excellens praeparatio ad
communionem sequentem.
Peccatores etiam desiderare possunt communionem sed sub
conditione conversionis ; at non communicant spiritualiter quia
ex hoc desiderio non provenit ipsis effectus sacramenti.
Articulus IV.

De Communionis Necessitate.
S. Th. Ill, q. 73, a. 3 ; q. 80, a. n et 12.

291. Principium I. Sacramentum Eucharistiae in re
non est absolute necessarium necessitate medii ad
iustificationem et salutem. — Est de fide quoad par­
vulos ex Cone. Trid., sess. 21, c.4 et can. 4 contra quosdam
Graecos et Calvinistas ; certum est quoad adultos.
Eucharistia est enim sacramentum vivorum, unde sine ipso
haberi gratia potest gratum faciens quae ad salutem obtinendam
sufficit ; siquidem per Baptismum datur et per Poenitentiam
recuperatur. Ergo Eucharistia non est necessaria sicut haec
sacramenta, et ideo Ecclesia eam quibusdam denegavit. Cfr.
Rom. VIII, i ; Gal. III, 27 5 Tit. Ili, 5, et S. Aug., 1. 1 de
pecc. mer. et rem. XIX, 25.
Necessarius tamen est effectus Eucharistiae, scii, unio cum
Christo eiusque corpore mystico, quae per gratiam Baptismi
inchoative obtinetur.
Eucharistia itaque non est necessaria necessitate medii quoad
realem susceptionem, sed quoad rem ab ea significatam.

292. Principium II. Sacramentum Eucharistiae ne­
cessitate medii est quodammodo necessarium in
voto seu in proposito ; non quidem ut medii neces­
sarii in re, sed ut finis contenti in volitione medio­
rum. — Est sententia S. Thomae et veterum, cui recentissimi rursus magis insistunt.
Probatur : 1. Non requiritur votum sacramenti tamquam medii
necessarii in re : hoc enim modo necessarium tantummodo est
illud quod necessarium est in re, quando de facto recipi nequit.
2. Requiritur votum Eucharistiae tamquam fontis et finis
omnium sacramentorum. Id sequitur ex S. Thomae1 doctrina,
iuxta quam alia sacramenta non conferunt gratiam nisi respiciendo
ad Eucharistiam tamquam omnium sacramentorum finem, et in
virtute Eucharistiae quae ex seipsa virtutem infundendi gratiam
habet (η. 101). Quo posito, ita argumentari liceat :

I. Q. 65, a. 3 ; q. 79, a. 1, ad 1 ; q. 73, a- 3-

DE EUCHARISTIA

243

Omnis res inclinatur in suum finem, et omnis inchoatio est
propter consummationem. Eucharistia est finis et consummatio
omnium sacramentorum. Unde qui Baptismum recipit, per gra­
tiam quae inchoat unionem cum Christo, inclinatur ad perfectio­
nem et consummationem huius unionis quae habetur in Eucha­
ristia. Et qui Baptismum recipit aut vult recipere, debet velle
et saltem implicite vult Eucharistiam tamquam finem et consum­
mationem eius. Quam intentionem in pueris supplet Ecclesia.

293. Principium III. Eucharistia, secundum *
ordina
riam Dei Providentiam, adultis est medium moraliter
necessarium ad perseverandum longo tempore, estque etiam necessaria necessitate praecepti divini.
— Certum est.
Constat ex ipsis verbis Christi, Ioh.VI, 54 : Nisi manducaveritis
carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis
(manentem) vitam in vobis1». Qui ceteroquin expressis verbis
praeceptum illud imposuit dicendo, Le. XXII, 19 : Hoc facite in
meam commemorationem. Quod fatetur C. Trid., sess. 13, c. 2
(C. Nie. I, c. 12-13).

294. Praeceptum divinum sumendi Eucharistiam
obligat omnes adultos, fideles immediate, infideles mediate,
mediante scil.Baptismate ad quod suscipiendum tenentur ;
et quidem sub gravi, quia Eucharistia est medium neces­
sarium perseverantiae (Ioh. VI, 54).
Praeceptum obligat, non quidem quotidie, uti constat
ex decreto Innoc. XI, 12 febr. 1679, sed :
a) aliquoties in vita. Christus enim instituit Eucharistiam
in cibum spiritualem animae ; cibus autem saepius est
sumendus ad vires reficiendas- Quoties autem sit Eucha­
i. Non est perfecta paritas cum verbis similibus quae dixit Christus
de Baptismo, Ioh. III, 5 : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto.
Nam « haec verba : Nisi manducaveritis, in secunda persona diriguntur
ad adultos praecepti capaces, et sic pro illis important praecepti necessi­
tatem ; ista vero : Nisi quis renatus fuerit, in tertia persona dicuntur
generaliter et de omnibus. Altera disparitas est quod Baptismus sit
institutus ut renascentia necessaria necessitate medii ad salutem. At
Eucharistia ut cibus spiritualis, qui vel non est necessarius ad vitam
aliquamdiu servandam, ut patet in cibo corporali ; vel si sit necessarius,
cum sit spiritualis, sufficit quod sumatur spiritualiter (q. 73, a. 3, ad 2).
Haec est enim differentia inter alimentum corporale et spirituale, quod
alimentum corporale convertatur in substantiam illius qui nutritur, et
ideo non potest homini prodesse ad vitae conservationem nisi realiter
sumatur ; sed alimentum spirituale convertit hominem in seipsum... :
potest autem aliquis in Christum mutari, et ei incorporari voto mentis
et actibus virtutum, praesertim charitatis, sine reali perceptione huius
sacramenti. > Billuart, diss. 6, a. 1, § 1.

244

ristia sumenda, determinandum relinquitur iudicio Ecclesiae ; unde qui adimplet praeceptum ecclesiasticum,
eo ipso adimplet divinum ;
b) praesertim in proximo periculo mortis, quavis ex causa
procedat, uti constat ex universali praxi (C. Nie. I, c. 13).
Eucharistia enim instituta est ut medium ad perseveran­
dum in gratia et ut viaticum confortans adversus animae
hostes. Numquam autem magis est necessaria conservatio
gratiae quam in fine vitae, in quo tentationes etiam possunt
esse graviores. Unde tenentur non tantum extreme decumbentes, sed capite damnati, periculose navigaturi et praeliaturi, periculosam incisionem subituri, et illae mulieres
quae regulariter cum periculo mortis pariunt (can. 864, §1).

•
i
,

'

i
,
I
1
1'
\
j
!;
'

|j

·

;
v
>
.
i
1
I
?
I
Ij

I

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Notetur : 1) illos qui eadem die sacra communione fuerint
refecti, non stricto teneri ut in vitae discrimine adducti denuo
communicent, quamvis sit valde suadendum : ita can. 864, § 2 ;
quod etiam probabiliter videtur valere de illis qui paucis ante
diebus ex devotione communicaverint ;
2) illum qui post viaticum susceptum peccavit, non teneri ad
illud denuo recipiendum ;
3) e contra illum qui sacrilege recipit viaticum, adhuc teneri,
quia communione sacrilega non satisfecit praecepto divino
communicandi. Unde communicet alia die praetextu devotionis ;
quodsi adsit infamiae periculum et mortis imminentis, clanculo
potest deferri sacramentum etiam a confessario religioso, non
autem eadem die ;
4) per accidens i. e. ratione alterius praecepti obligari posse
aliquem ad communionem, quoties superanda est gravis tentatio,
quae aliter superari moraliter nequit ; quo casu sât raro, si omitteretur, non esset peccatum contra praeceptum communicandi,
sed contra virtutem contra quam tentatio insurgeret.

295. Praeceptum ecclesiasticum sumendi Eucharistiam. -r- Ecclesia pro variis temporibus, vario modo
determinavit praeceptum divinum. A tempore Cone.
Lat. IV, c. 21, statutum est quod adhuc enuntiatur in
Codice iuris, can. 859, § 1 : « Omnis utriusque sexus
fidelis, postquam ad annos discretionis, i. e. ad rationis
usum, pervenerit, debet semel in anno, saltem in Paschate,
Eucharistiae sacramentum recipere ; nisi forte de consilio
proprii sacerdotis, ob aliquam rationabilem causam, ad
tempus ab eius perceptione duxerit abstinendum ». Quod
praeceptum obligat sub gravi.

DE EUCHARISTIA

245

Dicitur : 1) Omnis utriusque sexus fidelis, scii, omnis
baptizatus, nemine excepto, sive laicus sive sacerdos, sive
iustus sive peccator, etiam excommunicatus, sive sanus
sive infirmus, quamvis huic posset aliquando concedi
quaedam dilatio.
2) Postquam ad annos discretionis pervenerit, seu ad suffi­
cientem usum rationis quo discernere sufficienter valeat bo­
num et malum, atque ad finem ultimum tendere et ab illo se
avertere atque peccatum mortale committere capax sit, ut
scimus ex Cone. Trid., sess. 21, c. 4 de ref. (n. 275), et ex
decr. S. *C de Sacr. Quam singulari, 8 aug. 1910. Quod,
nostris temporibus et nostris in regionibus, solet accidere
circa septennium, ut declaratum invenimus in eodem
decreto.
3) Debet Eucharistiae sacramentum recipere, devote scii,
et cum debitis dispositionibus, uti patet tum ex fine
praecepti, tum ex eo quod Cone. Later, explicite addebat
verbum: reverenter.
4) Semel in anno : id est principaliter praeceptum quod
sacramentum reciperetur semel in anno ; qui annus ex
decl. auth. Eugenii IV, 8 iul. 1440, computandus non est a
prima ianuarii, neque ab ultima communione, sed a
paschate ad pascha.
5) Saltem in Paschate : id est secundario praeceptum,
quod communio ad minus fiat tempore Paschatis, licet
Ecclesia exoptet ut pluries recipiatur. Tempus paschale
currit a dominica Palmarum usque ad dominicam in albis 1.
At locorum Ordinarii possunt ex iusta causa, i. e. si ita
personarum ac locorum adiuncta exigant, hoc tempus
etiam pro omnibus suis fidelibus anticipare, non tamen
ante 4am dominicam Quadragesimae, vel postponere, non
tamen ultra festum SS. Trinitatis (can.859, § 2); quo pri­
vilegio, si sit locale, uti possunt peregrini commorantes.
Parochus autem non potest tempus anticipare nec in casu
particulari, quia tempus praecepti nondum est inceptum,
sed solum postponere, ut explicite dicitur.
I. Opportune elegit Ecclesia tempus paschale : a) quia illo tempore
Christus hoc sacramentum instituit ; b) quia communio est memoriale
passionis quae circa Pascha contigit ; c) quia fideles ieiunio quadragesi­
mal! ad digne communicandum melius sunt dispositi.

246

SUMMA THEOLOÇIAE MORALIS

6) Nisi forte de consilio proprii sacerdotis, ob aliquam
rationabilem causam, ad tempus ab eius perceptione duxerit
abstinendum. Proprius sacerdos est parochus (et a fortiori
Ordinarius loci), qui ob rationabilem causam ad aliud
tempus potest differre, v.g. si mulier post partum nondum
devenerit ad ecclesiam, si quis iter suscipere debeat a quo
brevi sit rediturus, si quis aegrotet et brevi possit adire
ecclesiam, si pleniore cognitione doctrinae Christianae
egeat vel meliore praeparatione. Item confessarius qui in
foro interno locum tenet proprii sacerdotis, sed in con­
fessione et ob causam conscientiae tantum.
Notetur : a) Ille qui ante septennium habet usum rationis
seu discretionem sufficientem, tenetur ad communionem (can.
859, § 1), non tamen statirn sed infra annum faciendam.
b) Praecepto communionis recipiendae non satisfit per sacri­
legam communionem (can. 861), ut iam certum erat ex prop. 55
ab Inn. XI damnata.
c) Praeceptum paschalis communionis adhuc urget, si quis
illud praescripto tempore, quavis de causa, non impleverit
(can. 859, § 4). Etsi praeceptum secundarium communicandi in
Paschate impleri amplius non valeat, non cessat implendum
praeceptum principale communicandi semel in anno. Et quidem
quamprimum, ut est securius ne oblivioni tradatur, et innuitur
verbo : urget; licet iuxta aliquos sufficiat ut ante Pascha sequens
fiat.
d) Qui praevidet fore impediendum toto tempore Paschali,
non tenetur praevenire. Imo nec praeveniendo satisfacit, quia
tempus obligationis non est inceptum ; msi tamen licentiam
anticipandi obtinuerit ab Ordinario loci.
e) Qui, Paschate incepto, praevidet impedimentum pro ultimis
diebus, tenetur communicare quamprimum.
f) Qui omisit communionem in Paschate, sive omiserit ex
peccato, sive inculpabiliter, adhuc tenetur communicare : et
quidem si dispensatus fuerit ad differendum, tenetur tempore
quod ipsi fuerit assignatum ; secus durante anno, saltem ante
futurum tempus paschale.
g) A Cone. Lat. IV praescriptum fuerat ut communio paschalis
reciperetur a proprio sacerdote, i. e. a parocho eiusve delegato
ac proinde in ecclesia paroeciali. Nunc autem dicitur can 859, § 3 :
« Suadendum fidelibus ut huic praecepto satisfaciant in sua
quisque paroecia. Et qui in aliena satisfecerint, curent proprium
parochum de adimpleto praecepto certiorem facere ». Quod tamen
non est extendendum ad sacerdotes, qui etiam antea satisfaciebant
ubivis, celebrando.

296. Animadversiones.— 1. « Perdurante mortis periculo,
sanctum Viaticum secundum prudens confessarii consilium,
pluries, distinctis diebus, administrari et licet et decet » can.
864, § 3·

DE EUCHARISTIA

247

2. « Sanctum Viaticum infirmis ne nimium differatur ; et qui
animarum curam gerunt, sedulo advigilent ut eo infirmi plene
sui compotes reficiantur » can. 865. Quae obligatio est ex genere
suo gravis,
3. «Obligatio praecepti communionis sumendae,quae impuberes
gravat, in eos quoque ac praecipue recidit, qui ipsorum curam
habere debent, i. e· in parentes, tutores, confessarium, institu­
tores et parochum » can. 860. Obligatio evidenter est gravis.
4. Puerorum prima communio in forma solemni, quae in
nonnullis regionibus viget, per se reservatur parocho, atque illis
institutis qui hospitatis ibi iuvenibus educandis dant operam
(S. C. Ep. et Reg., 14 Mart. 1908).

297. Principium IV. Eucharistia non est necessaria
sub utraque specie omnibus fidelibus. — Est de fide
ex Cone. Trid., sess. 21, c. 1 et can· 1 contra Hussitas,
Lutherum, Calvinum, et Orientales schismaticos ; ita post
Cone. Conste, sess. 13, quod statuit ut laici in sola specie
panis communicarent.
Constat ex uinversali Ecclesiae praxi : licet prioribus saeculis
haec fuerit diversa, saepius tamen servabatur sola species panis,
sicut pro infirmis, tempore persecutionis, monachis in solitu­
dinibus ; imo in publicis conventibus aliquando sub una specie
tantum distribuebatur communio; item in missa praesanctificatorum, quae dieParasceves celebratur, apud Graecos vero pluries in
hebdomada toto tempore Quadragesimae durante, E contra ali­
quando ministrabatur sola species vini, uti infantibus post Bap­
tismum, vel, urgente necessitate, etiam infirmis.
Neque obstant verba Christi, Ioh. VI, 54 : Nisi manducaveritis
carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam
in vobis.— Nam t° particula et, licet de se sit copulativa, saepe
tameq in Scripturis sumitur disjunctive, v. g. Exod. XXI, 15,
ubi hebraice habetur et pro aut; et Act. IIT, 6, ubi Petrus ad
claudum quem sanavit, dixit : « Aurum et argentum non habeo »,
ubi illud significare voluit, ait Benedictus XIV, sibi neque esse
aurum neque argentum. 20 In verbis Christi autem sumenda
est pro vel ; nam, ur argumentatur C. Trid., sess. 21, c. 1 : Qui
dixit : « Nisi manducaveritis... », dixit quoque : « Si quis mandu­
caverit ex hoc pane vivet in aeternum. » Et qui dixit : « Qui
manducat meam carnem et bibit meum sanguinem habet vitam
aeternam », dixit etiam : « Panis quem ego dabo caro mea est
pro mundi vita. » Et denique qui dixit : « Qui manducat meam
carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo »,
dixit nihilominus : « Qui manducat hunc panem, vivet in aeter­
num. » 30 Quod particula et in verbis quae obiiciuntur debeat sumi
disiunctive, praeter allatam sententiam : Qui manducat meam
carnem vivet in aeternum, quae falsa furet, si sumeretur copu­
lative, manifeste tradit Paulus,! Cor. XI, 27: « Itaque quicumque
manducaverit panem hunc vel biberit calicem Domini indigne,
reus erit corporis et sanguinis Domini ».

I

248

I

i
,

j
1

.
;
!
!

1
,
1
·.

,
/
1,

’
*
■

■l
:

!

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

298. Principium V. Communio si spectetur ex parte
sacramenti, convenit quod sumantur corpus et sanguis ; si vero spectetur ex parte sumentium qui debent
sumere cum summa reverentia et cautela, melius
indicavit Ecclesia ut non sumatur sub utraque specie,
Primum constat ex eo quod in utraque specie consistit per­
fectio sacramenti (n. 207), et ideo quia ad sacerdotem pertinet
hoc sacramentum perficere, nullo modo debet corpus sumere
sine sanguine.
Secundum patet ex Cone. Trid. quod asserit, sess. 21, c. 3 et
can. 2., Ecclesiam ita egisse ob graves et iustas causas. Causae
autem recenseri possunt :
i? Ne sanguis Chris’! in terram funderetur, praesertim in
magno communicantium concursu.
20 Cum s. Eucharistia aegrotis praesto esse debeat, timendum
est ne, si diutius species vini asservaretur, acesceret.
3° Ut servaretur uniformitas in hoc sacramento unitatis : sunt
enim multi abstemii qui a vino abhorrent ,· sunt alii qui repugnant
ex eodem calice bibere post sordidos, foetidos, etc.
4° In pluribus regionibus maxima est vini penuria.
5° Ad convellendam duplicem haeresim : unam quae negabat
sub qualibet specie totum Christum contineri; alteram Hussitarum, quam adoptarunt Protestantes, quae damnabat ut sacrilegii reos qui unam tantum speciem sumebant.
Mutatio in modo communicandi facta est consuetudine, quae
ab Ecclesia fuit approbata. Apud Graecos et quosdam Orientales
communio sub utraque specie adhuc est in usu durante missa.

299. Corollarium. — Ex eo quod Eucharistia non sit
necessaria sub utraque specie, concludi debet cum Cone.
Trid., c. 3, « nulla gratia, necessaria ad salutem, eos
defraudari, qui unam speciem solam accipiunt ».
At Eucharistia sub una specie, non solum fidelibus
nullam defraudat gratiam ipsis ad salutem necessariam ;
verum per se producit eamdem gratiam ac sub duplici
specie, ut dictum est n. 207. Per accidens tamen potest
producere maiorem, scii, vel quia species diutius pçrdurant, vel propter maiorem devotionem illius qui s. sanguinem sumit.
Infunditur gratiae habitualis augmentum, ipso momento
sumptionis panis ; nec tamen altera species inutilis est, propter
maiorem scii, significationem passionis.

I

'
<

3°°· Animadversio. — Certis in casibus licitum est laicis
sumere speciem vini :
i° Si sit periculum ne profanetur.

I
».

DE EUCHARISTIA

249

2° Si sacerdote post sumptionem corporis defuncto, non adsit
alter sacerdos qui speciem vini remanentem consumat.
3° Si sanguinem effusum sacerdos lambere recuset.
4° Ex privilegio.
Non tamen, in Ecclesia latina, ad sumendum viaticum (can.
852), ut communiter docent theologi conformiter ad dicta n. 284.

Sectio

B.

DE SACRIFICIO EUCHARISTIAE.
S. Th. Il-Il, q. 85 et q. 86, a. 1 ; I-II, q. 102, a. 2, 3, 4 ; III, q. 22, a. 2 ;
q. 47, a. i ; q. 48, a. 3 ; q. 49.

301. Alia est ratio sacramenti, alia sacrificii. —
Licet in Eucharistia eadem sit res contenta et oblata,
multipliciter tamen differt ratio sacramenti et sacrificii :
i° Sacramentum consistit in re permanente, etiam sub
una specie ; sacrificium in actione transeunte : oblatione
et immolatione Christi sub utraque specie.
2° Sacramentum per se et primario ordinatur ad sancti­
ficationem nostram cuius est causa efficiens; sacrificium
ad reddendum Deo cultum, quod potest esse causa impetratoria beneficiorum a Deo obtinendorum L
30 Sacramentum sumentibus est causa meriti ; sacri­
ficium non merendi tantum sed satisfaciendi quoque
efficaciam habet.
40 Sacramentum ex opere operato prodest soli suscipienti,
sacrificium celebranti et aliis.
302. Sacrificium secundum nomen. — Sacrificium
dicitur a sacrum facere, et ideo significat actum quo homo facit
aliquid sacrum; unde
i° in sensu latissimo significat actum vel opus cuiuscumque
virtutis factum in honorem Dei, et a virtute religionis imperatum,
v. g. opera misericordiae vel obedientiae (Hebr. XIII, 15-16 ;
Ps. L, 19) ;
20 in sensu strictiore est omnis actus a virtute religionis elicitus,
qui scii, non aliam bonitatem habet nisi quia fit in honorem Dei ;
hoc sensu sacrificium internum (Ps. XLIX, 14 ; I Petr. II, 5, 9)
quo anima seipsam offert Deo, magis est sacrificium quam exter­
num : cultus enim exterior non est nisi expressio interioris ;
i. Hinc S. Thomas, q. 79, a. 7 : « In quantum in ipso repraesentatur
passio Christi qua Christus se obtulit hostiam Deo... habet rationem
sacrificii ; in quantum vero in ipso traditur invisibilis gratia sub visibili
specie, habet rationem sacramenti >.

25°

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° in sensu strictissimo et proprio est actus praecipuus cultus
externi et publici ab omnibus aliis distinctus, solemnissimus et
excellentissimus, quia perfectius testatur supremum Dei domi­
nium et omnium plenam ab eo dependentiam j unde est sacrum
facere per excellentiam (Os. VI, 6 ; I Reg. XVI, 2-5).
Consequenter, per extensionem et improprie sacrificium etiam
designat terminum actionis sacrificalis, scii, rem sacrificatam
seu victimam, quatenus sacrificio sit Deo oblata et facta sacra ;
Seu ipsum sacrum factum.

303. Realis definitio sacrificii. — Sacrificium stricte
dictum definitur : Oblatio externa rei sensibilis et permanentis
per aliquam eius immutationem aut destructionem a sacerdote
facta Deo ad testificandum supremum eius dominium et
nostram subiectionem. In qua definitione indicatur :

i° Genus ad quod sacrificium pertinet : oblatio, qua ali­
quid offertur Deo deputandum çultui divino ; et quidem
externa, quia pertinet ad cultum externum et publicum :
sic differt a devotione et sacrificio mere interno.
2° Materia : rei sensibilis et permanentis ; sensibilis quidem,
quia sacrificium est sensibile signum, cum ad significandam
fiat internam mentis oblationem qua homo se Deo ut
supremo domino offert ac subiicit ; permanentis quoque,
quae scii, apta sit tum ad significandum dominium per­
manens Dei in hominem et in totam creationem, tum ad
repraesentanduip ipsum hominem qui seipsum tradit Deo.
Per hoc oblatio differt ab adoratione, quia haec actionem
transeuntem, v. g. genuflexionem, illa exhibet Deo rem perma­
nentem, quae in sacrificio offertur ut vicaria substantiae nostrae
sensibilis et permanentis ; unde intelligitur quare ad sacrificia
praesertim adhibita fuere illa animalia et aliae res quae inserviunt
homini eiusque sustentationi.

3° Forma : per aliquam immutationem aut destructionem,
qua scii., ad significandum supremum Dei in omnia domi­
nium, res subtrahitur omni usui hominum atque totaliter
et in perpetuum cedit in dominium Dei, ac ita tota conse­
cratur Deo et fit sacra.
Non requiritur a) ut immutatio semper habeatur per destructio­
nem realem Seu physicam, sed potest sufficere aequivalens, quae
scii, quoad formam exteriorem aut secundum aestimationem
hominum in ratione significandi reali immutationi aequivaleat :
sic res quae ad naturales usus redditur inepta, ut vinum effusum,
vel in via ponitur destructionis, et quidquid destructionis fert

»

I'
DE EUCHARISTIA

<

251

speciem ita ut aptum sit ad exprimendam significationem sacri­
ficio propriam ; — b) nec requiritur necessario ut significetur
destructio vitae humanae in honorem Dei : etiam oblatio alius
rei quae tota consecratur Deo apta est ad significandum supre­
mum Dei dominiqm nostramque totalem subjectionem, imo
significatio immolationis vitae humanae per se minus congrua
videri posset. Supposito tamen peccato, quo homo dignus est
morte, ad placandum Deum offensum et peccatum expiandum,
factum est ut in sacrificio propitiatorio victima vicaria vitae
humanae destrueretur loco hominis ad significandam expiationem
peccati. Ut notat S. Thomas, I-II, q. 102, a. 3, ad 3 : « per occisio­
nem animalium significatur destructio peccatorum et quod ho­
mines erant digni occisione pro peccatjs suis, ac si illa animalia
loco eorum occiderentur ad significandam expiationem pecca­
torum ».
Destructione vel immutatione sacrificium ab omnibus aliis
oblationibus distinguitur : in simplici oblatione res dum offertur
manet integra, quamvis postea possit consumi ; in sacrificio
ipsa oblatio formaliter fit per immutationem aut destructionem j
unde S.Thomas, II-II, q.86, a. 1 : « nomen oblationis commune
est ad omnes res quae in cultum Dei exhibentur, ita quod si
aliquid exhibeatur in cultum Dei, quasi in aliquod sacrum quod
inde fieri debet consumendum, et oblatio est et sacrificium ; si
vero exhibeatur ut integrum maneat, divino cultui deputandum
vel in usum ministrorum expendendum, erit oblatio, non sacri­
ficium ». Item, paulo antea, q. 85, a. 3, ad 3: « Sacrificia proprie
dicuntur quando circa res Deo oblatas aliquid fit, sicut quod
animalia occidebantur et comburebantur (sacrificium cruentum),
quod panis frangitur et comeditur et benedicitur (sacrificium
incruentum). Et hoc ipsum nomen sonat, nam sacrificium dicitur
ex eo quod homo facit aliquid sacrum. Oblatio autem directe
dicitur, cum Deo aliquid offertur, etiamsi nihil circa ipsum fiat,
sicut dicuntur offerri denarii vel panes in al tari, circa quos nihil
fit. Unde omne sacrificium est oblatio, sed non convertitur ».

40 Causa efficiens scii, minister : a sacerdote. Ad expri­
mendum sensum religionis publicum nomine societatis,
requiritur persona publica, i. e. quae publica auctoritate
gaudet, vel ab ipsa legitime deputatur ut pro omnibus vel
nomine omnium agat.
Ita antequam constituerentur civitates et regna, dum non
erant nisi familiae et tribus, paterfamilias aut primogenitus
quasi naturaliter indicabantur ad offerendum sacrificium ; postea
et reges id quandoque fecerunt sicut Melchisedech ; at plerumque
ad hoc designatj fuerunt ministri distincti : convenit enim ut in
societate sint ministri a populo segregati, permanenter ad hoc
instituti, qui vocantur stricto sensu sacerdotes ; quibus institutis,
invalide talis actus sacrificii ah aliis tentaretur. Cum autem
Christus constitutus fuerit caput omnium hominum, naturaliter
sacerdos erat totius humanitatis. Quodsi ordinationem totius
cultus sibi reservet Deus, uti factum est in ordine supernatural!,

2§2

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nullus alius sacrificium vel sacerdotium instituere potest (Hebr.
V, 14).

1

50 Finis sacrificii, tum finis cui : facta Deo, nam sacri­
ficium est actus virtutis religionis ; tum finis qui : ad testis
ficandum supremum eius dominium et nostram subtectionem.
Ex eo quod in honorem Dei res destruatur aut immutetur,
atque subtrahatur omni usui humano et tota tradatur et conse­
cretur Deo, significatur plenum in cunctas res dominium Dei
et omnium ab ipso dependentiam, imprimis dominium eius in
esse et vitam hominis ad quem cunctae res fuerunt creatae.

i
i

'
ii

'(I
j,
!
,

'

i'
;

j
i
!
i

i
j

i'
!>

304. Animadversiones. — 1. Sacrificium est in genere
oblationis, et tamen oblatio non est tota eius essentia : omne enim
sacrificium est oblatio, sed omnis oblatio non est sacrificium· Hoc
est specialis oblatio, quae simul est signum externum, nam « fit
ad aliquid significandum : significat autem interius spirituale
sacrificium quo anima seipsam offert Deo » (II-II, q. 85, a. 2).
Unde est actio externa qua res tota consecratur Deo et fit sacra,
ad significandam exterius totalem consecrationem nostrae mentis
ad Deum.Oblatio se habet per modum generis, signum ad modum
differentiae specificae.
2. Hinc immutatio victimae qua consecratur Deo, non est mera
conditio praerequisita ad oblationem sacrificalem, sed est ele­
mentum eius constitutivum, quatenus oblatio sacrificalis fit
per ipsam sacram immutationem, et haec sit quaedam realis
oblatio et pragmatica donatio.
3. Quapropter immutatio victimae nec est dicendum elementum
quasi materiale in sacrificio, sed ipsum elementum formale quo
praecise constituitur et ab omnibus aliis actibus religionis
formaliter differt.
Ad praecavendam aequivocationem, duplex omnino in illo
distinguendum est formale elementum : aliud quo formaliter
constituitur in ratione actus religionis, et hoc est intentio interna
honorandi Deum seu sacrificium internum, sine quo cultus
externus non esset nisi simulatio ; aliud quo formaliter constituitur praecise ut sacrificium externum et non sit mera oblatio,
aut adoratio, aut oratio vel alius actus religionis, et hoc est signum
externum quo res immutatione quadam aut destructione tota
dicatur Deo.
4. Destructio tamen seu immutatio mere materialiter spectata
non est sacra, sed si spectetur formaliter in quantum significatione
spirituali informatur. Hinc quando occisio victimae praecedebat
sacrificium, — ut quandoque contigit, — nec a sacerdote fiebat,
qui victimam prius occisam offerebat Deo, duplex quidem erat
actio materialis et physica, sed una tantum formaliter in ratione
significationis, ex qua fiebat quod mactatio, ut a sacerdote praecepta vel ratam habita, iam esset sacra, et oblatio non mera
oblatio sed vere sacrificalis.
5. Cum sacrificium non aliam bonitatem habeat nisi ratione
suae significationis, quia est signum interioris affectus quo homo

DE EUCHARISTIA

f
i

253

se totum submittit Deo, hinc non est signum naturale quod illud

ex natura sua significat, sed conventionale, unde requirit posi­
tivam institutionem ; non tamen est mere arbitrarium, sed symbolicum, quia ex se habet aptitudinem ad repraesentandam
nostram totalem ad Deum subtectionem.
6. Hinc thurificatio, candelarum incensio, etc. non sunt sacri­
ficium, tum quia etiam fiunt ab illis qui non sunt sacerdotes,
tum quia non fuerunt institutae ad agnitionem supremi Dei
dominii, sed ad augendam solemnitatem, ad excitandam fidem
et devotionem, etc. (C. Trid., sess. 22, c. 5).
7. Oblatio sacrificalis saepius vocatur immolatio. Haec vox in
sensu proprio significat mactationem cruentam, quo sensu
sumitur a S. Thoma, III, q. 83, a. 1 ; a Patribus tamen et Scho­
lasticis, ut P.Lombardo et Alberto M., etiam adhibetur de sacri­
ficiis incruentis, et tunc significat omnem actionem proprie
sacrificalem seu immutationem sacrificii constitutivam, quo sensu
loquitur ipsum Cone. Trid., sess. 22, c. 1 et 2.

305. Diversae sacrificii species. — Omne sacrificium es­
sentialiter et primario est latreuticum, quia fit in honorem Dei
ad testificandum Deum esse primum principium, a quo homo
totaliter dependet et quo est quidquid est. Ex quo consequitur
a Deo ipsum habere quidquid habet, et expectare quidquid reci­
piet, et si a Deo se avertat per peccatum, esse poena mortis
dignum ; ad quae agnoscenda etiam possunt offerri sacrificia.
Hinc ratione finis, sacrificium di viditur in latreuticum (huldeoffer)
quod specialiter offertur ad cultum Dei ; et eucharisticum (dankoffer) pro beneficiis acceptis ; et impetratorium (smeekoffer) pro
beneficiis accipiendis ; et propitiatorium (zoenoffer') quod etiam
specialiter fit ad placandum Deum offensum et peccatum repa­
randum.
In V. L. ratione formae et finis distinguebantur : holocaustum
(brandoffer), quod totum comburebatur in honorem Dei et ideo
erat sacrificium latreuticum et perfectissimum ; — hostia pro
peccato (zondeoffer) aut pro delicto, quae magis specialiter offere­
batur pro peccatis populi, in qua altera pars cedebat sacerdoti
qui ideo dicebatur edere peccata populi ; — et hostia pacifica
(vredeoffer), quae magis specialiter offerebatur pro beneficiis
acceptis vel accipiendis, in qua tertia pars cedebat in usum
offerentium (Lev. VI-VII).
Ratione modi quo offeruntur, alia sunt sacrificia cruenta^ quae
fiebant cum occisione victimae, v. g. sanguinis effusione, com­
bustione, et in V. L. erant principalia ; alia incruenta, in V. L.
accessoria, utpote quae offerebantur potius una cum cruento aut
loco cruenti, quae fiunt sine morte victimae, v. g. fractione
aut combustione rei solidae, effusione liquidi (Lev. I-II), missione
in desertum, etc.
306. Omnibus sacrificiis successit, tamquam emi­
nentius, unum sacrificium Novae Legis : immolatio
Christi quam consummavit in passione et morte

I

254

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

crucis1 (Mt. XXVI, 53 ; Ioh. XVIII, 6). In quo sacrificio :
i° Victima est Filius Dei caro factus ut substitueretur
pro hominibus (Hebr. II, 11,17 ; I Tim. II, 5, 6 ; Rom. V ;
Eph. V, 2), atque ipsa unione hypostatica sanctificatus et
consecratus hostia in aeternum.
20 Forma non tam est materialis occisio quam volun­
taria depositio animae et dispositio propriae vitae, in hono­
rem Dei facta, et externe manifestata in libera permissione
mortis ; ita quod Christi humana natura, « cum in passione
oblata est Deo, sanctificata novo modo fuerit, scii, ut
hostia actualiter tunc exhibita » (III, q. 22, a. 2, ad 3).
30 Minister : non sunt ipsi occisores, sed Christus qui
mortem inferre, dum impedire potuit, voluntarie admisit
(Ioh. X, 17, 18).
40 Valor, scii, honor Dei, meritum et satisfactio, est
infinitus.
Itaque sacrificium Christi ab antiquis sacrificiis valde differt :
i° dignitate qua infinite ab iis distat : a) ex parte offerentis qui
est Filius Dei homo factus, et b) ex parte rei oblatae quae est
eius corpus et sanguis ;
2° fine, quia offertur simul ad quadruplicem finem j
39 efficacia : non tantum valet ex opere offerentium hominum,
sed intrinseca dignitate semper est àcceptabile Deo quem
infallibiliter honorat, unde ex opere operato non tantum tollit
immunditiam legalem, sed quantum est de se etiam infallibiliter
impetrat gratiam ;
4° perfectione et stabilitate, quia nullum aliud praefigurat,
annuntiat et praeparat, sed ipsum ab omnibus aliis praefiguratur,
quae proinde, ipso accedente, cessare debebant (C. Trid., sess.
22, c. I).
Erant in antiqua lege hostiae multiplices, transeuntes ac valoris
mere relativi ; hostia Novae Legis est una, perpetua et valoris
absoluti, utpote infinitae dignitatis ac semper grata et accepta Deo.
Nunquam ergo erit novum sacrificium, meritorium aut propitiatorium, quia Christus satisfecit pro peccatis omnium et
omnibus meruit gratias salutis.

307. Sacrificium Novae Legis cruente consum­
matum in cruce, est in sacramento Eucharistiae
i. Oblationem crucis esse verum et prpprie dictum sacrificium
constat ex doctrina Apostcli, ad Eph. V, 2 ; ad Hebr. VII, 26-27 ; IX,
25, 28 ; X, 10, 14, 18, ex universali et constanti fide, et ex C. Trid., sess.
22, c. i.

3

DE EUCHARISTIA

255

perpetuo offerendum, tum ad Dei dominium agnos,cendum, tum ad merita et satisfactiones crucis
applicandum. — Haec est doctrina catholica quam ita
proponit Cone. Trid., sess. 22, c. 1 et 2 :
lesus Christus « Deus et Dominus noster, etsi semel seipsum
in arca crucis, morte intercedente, DeO Patri oblaturus erat, ut
aeternam illic redemptionem operaretur : quia tamen per mortem
sacerdotium eius extinguendum non erat, in coena novissima,
qua nocte tradebatur, ut dilectae sponsae suae Ecclesiae visibile,
sicut hominum natura exigit, relinqueret sacrificium, quo cruentum
illud semel in cruce peragendum repraesentaretur, eiusque memoria
in finem usque saeculi permaneret, atque illius salutaris virtus
in remissionem eorum, quae a nobis quotidie committuntur,
peccatorum applicaretur ; sacerdotem secundum ordinem Melchisedech se in aeternum constitutum declarans, corpus et sanguinem
suum sub speciebus panis et vini Deo Patri obtulit, ac sub earumdem
rerum symbolis Apostolis, quos tunc Novi Testamenti sacerdotes
constituebat, ut sumerent, tradidit, et eisdem eorumque in
sacerdotio successoribus, ut offerrent, praecepit per haec verba :
Hoc facite in meam commemorationem, uti semper Catholica
Ecclesia intellexit, et docuit. Nam, celebrato veteri Pascha, quod
in memoriam exitus de Aegypto multitudo filiorum Israel
immolabat, novum instituit Pascha, seipsum ab Ecclesia per sacer­
dotes sub signis Visibilibus immolandum in memoriam transitus
sui ex hoc mundo ad Patrem, quando per sui sanguinis effusionem
nos redemit eripuitque de potestate tenebrarum et in regnum
suum transtulit.
...Et quoniam in divino hoc sacrificio, quod in Missa peragitur,
idem ille Christus continetur et incruente immolatur, qui in ara
crucis semel seipsum cruente obtulit, docet s. Synodus, sacrificium
istud vere propitiatorium esse, per ipsumque fieri, ut, si cum vero
corde et recta fide, cum metu et reverentia, contriti ac poenitenteS
ad Deum accedamus, misericordiam consequamur, et gratiam
inveniamus in auxilio opportuno. Huius quippe oblatione
placatus Dominus, gratiam et donum poenitentiae concedens,
crimina et peccata etiam ingentia dimittit. Una enim eademque
est hostia, idem nunc offerens sacerdotum ministerio, qui seipsum
tunc in cruce obtulit, sola offerendi ratione diversa. Cuius equidem
oblationis cruentae, inquam, fructus per hanc uberrime perci­
piuntur : tantum abest ut illi per hanc quovis modo derogetur ».

308. Sacrificium eucharistiçum seu altaris defi­
nitur : Sacrificium incruentum Novae Legis, — in quo
corpus et sanguis Christi sub speciebus panis et vini, —
mystica immolatione, — per legitimum Christi ministerium
offeruntur Deo,
ad recognoscendum supremum eius domi­
nium, nobisque merita sacrificii crucis applicanda. — Jn qua

256

1
b
!

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

definitione successive indicantur omnia elementa sacrificii:
materia, forma, minister, et finis.
Definitionem esse realem probabitur toto decursu
tractatus l.
Sacrificium incruentum altaris vocari solet missa. Vox proba­
biliter derivatur a verbo mitto, ita ut idem Sit ac missio ; hoc
nomine autem appellatur hoc sacrificium a dimissione quarum­
dam personarum, quae vel sacrificio interesse prohibebantur
(missa catechumenorum), vel eidem interfuerunt (missa fidelium).
Etiam dicitur sacrum, eo quod res oblata sit sacratissima, vel
potius eo quod sit actio sacra per excellentiam ; graece appel­
latur μυσταγωγία i. e. initiatio, peractio mysterii ; λατρεία i. e.
cultus servitutis ; ιερουργία i. e. sacrificium, victima ; θυσία
i. e. immolatio ; praesertim λειτουργία i. e. cultus publici
officjum.

309. Divisio materiae tractandae. — Materia divi­
ditur in duas partes : prima agit de ipso Missae sacrificio ;
altera de praeceptis ad sacrificium pertinentibus.
In ia parte : de ipso sacrificio eucharistico dicitur :
i° de existentia sacrificii ;
20 de materia sacrificii ;
3° de forma sacrificii : a) de actione qua offertur, b) de
modo quo offertur;
4° de ministro sacrificii : a) de ministro principali,
b) de ministro secundario celebrationis, c) de ministro
distributionis ;
50 de fine et effectibus sacrificii : a) de variis effectibus,
b) de modo quo producuntur, c) de iis quibus effectus
obveniunt, d) de iis pro quibus sacrificium offerri potest,
e) de valore et quantitate effectuum.
I. De sacrificio eucharistico cfr. S. Thomas, III, q. 82-83 cum comm.
Caietani, Iohannis a S. Thoma, Billuart, et alia opera pro sacramento
Eucharistiae iam recensita (p. 162, n. 1) ; ulterius haec specialia :
Pasqualigo, De Sacrificio N. Legis; Benedictus XIV, De SS. Missae
Sacrificio; Thalhofer, Das Opfer des A. und N. Bundes; Lambrecht,
De SS. Missae Sacrificio; Schwane, Die Eucharistische Opferhandlung;
Renz, Die Geschichte des Messopfers-Begriff; Gihr, Das H. Messopfer,
dogm. U. ascet. erklart; Brouwer, Het H. Misoffer, of liturg. verklaring;
Dom Vendeur, La S'-- Messe; Guilleaume, Le S. Sacrifice de la Messe;
Simons, Le sacrifice parfait et universel de la loi nouvelle; Lamiroy,
De essentia s. Missae sacrificii; de la Taille, Mysterium Fidei, Bittremieux, De nota destructionis in sacrificio Missae; Lepin, L’Idée du
Sacrifice de la Messe d’après les théologiens.

DE EUCHARISTIA

257

In 2a parte agitur de praeceptis pertinentibus ad sacri­
ficium, scii.
i° de obligatione celebrandi sacrificium : a) ex sacer­
dotio, b) ex officio, c) ex beneficio, d) ex stipendio, e) ex
praecepto obedientiae aut voto ;
20 de requisitis ad ministrationem.
Accedit appendix de caeremoniis, ritibus, aliisque prae­
ceptis ad celebrationem Eucharistiae et dispensationem
pertinentibus.
PRIMA PARS.
DE IPSO SACRIFICIO EUCHARISTICO.
QUAESTIO PRIMA.

DE EXISTENTIA SACRIFICII.

*
310
Status quaestionis. — Missam vere esse sacri­
ficium, praeter Albigenses, negarunt Novatores Omnes,
non solum ii qui negabant praesentiam realem, uti Sacramentarii, Calvinistae et multi Anglicani, sed etiam qui
eam retinebant, ut Luther cum suis.
Nullum enim admittunt sacrificium, nisi spirituale bonorum
operum, atque dicunt Christum non instituisse nisi signum seu
nudam commemorationem sacrificii in cruce peracti, aut meram
coenam in qua nobis se tradit manducandum. Critici autem
liberales, ulterius progressi, ipsam negant historicitatem insti­
tutionis Eucharistiae, uti iam diximus,n.239, B. Imo Modernistae
dicunt doctrinam sacrificii crucis non esse evangelicam sed
paulinam, atque coenam Christianam paulatim indolem actionis
assumpisse liturgicae (prop. 38, 45, 49). Atque quidam catholici,
ut Renz et praesertim Wieland, cuius opera in Indicem relata
sunt 2 ian. 1911, dixerunt per duo fere saecula Ecclesiae latuisse
notionem sacrificii et ex influxu paganismi notiqnem sacrificii
applicatam fuisse apud Irenaeum. E contra nostris diebus, inter
Anglicanos, Ritualistae et praesentiam realem et veritatem sacri­
ficii eucharistici rursus admittunt.

Doctrina autem catholica statuit in Missa celebrari
verum et proprie dictum sacrificium, quod simul est es­
sentialiter repraesentativum sacrificii crucis, non tamen
meram huius imaginem, repraesentationem aut comme­
morationem.
Summa Theologiae Moralis III. — 17

258

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

311. Thesis. Celebratio Eucharistiae est verum et
proprie dictum sacrificium Novae Legis. — Est de
fide ex Cone. Trid., sess. 22, c. 1, can. 1 et 2.
Probatur :
A. Ex Scripturis: i° Ex vaticinio Malachiae I, 10-11 :
« Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exer­
cituum ; et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu
enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum
in Gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini
meo oblatio munda ».
Ad quae verba notandum venit a) occasionem huius prophetiae
fuisse sacerdotes malos, qui, tempore prophetae, sacrificia sua
neglexerunt, contempserunt et polluerunt, quos increpat verbis
adductis ; b) verba : sacrificatur et offertur esse praesentis temporis
et tamen significare futurum, secundum morem prophetarum
qui tam certi sunt de futuris ut ea tamquam praesentia describant,
atque absque respectu temporis, ea veluti praesentia vident ;
c) verba : sacrificatur et offertur oblatio munda, vi vocis hebraicae
atque usu Scripturae designare sacrificium proprie dictum, ac
praesertim incruentum.

Praedictis verbis propheta annuntiat sacrificia ludaeorum
esse abolenda, iisque substituendum esse novum atque
verum et proprie dictum sacrificium ; quod non potest
esse aliud ac sacrificium eucharisticum.
Et quidem : a) Annuntiatur sacrificium novum, nam cultui
hebraico opponitur alius cultus oblatione munda in Omni
loco Gentium reddendus, et hic praecise est ratio cur Deus
munus sacerdotum ludaeorum non suscipiat : ab ortu
enim solis... ; ergo sacrificium ludaeorum displicet Deo
non solum ratione offerentium sed ratione ipsius sacrificii,
et ideo est abolendum,
b) Est sacrificium proprie dictum, tum quia voces hebraicae
id significant, tum quia opponitur proprie dictis, quibus est
substituendum, sacrificiis, tum quia sacrificium improprie
dictum seu spirituale non est novum sed est in usu omnium
temporum ; unde *e in c. III iam designantur ministri
qui illud sunt oblaturi et de quibus specialem curam
habebit Dominus (coll. Is. LXVI, 18)·
c) Non aliud esse potest quam sacrificium eucharisticum :
non enim est sacrificium aaroniticum, quia non est novum
et praecise dicitur reprobandum; non sacrificium paganum,

DE EUCHARISTIA

259

cum prophetae eiusmodi sacrificia abhorrean ; non sacri­
ficium crucis quod semel tantum oblatum non offertur
in omni loco nec apud Gentes. Ergo est sacrificium eucha­
risticum cui soli perfecte conveniunt characteres sacrificii
annuntiati : est enim novum, universale, mundum, a sacer­
dotio diverso offerendum, ex quo magna glorificatio nominis
Dei in omnibus Gentibus procedit.
Confirmatur : i” ex interpretatione Patrum ab initio Ecclesiae :
Didachè, 14 ; lust. dial. 41 ; Iren. adv. haer. IV, 17 ; Tertul.
adv. lud. 5 ; Euseb. dem. ev. I, to ; Chrys. adv, lud. V, 12 ;
Aug. de Civ. D. XVIII, 35 ; loh. Dam. de F. orth. IV, 14 ;
2° ex authentica interpretatione ipsius Cone. Trid., sess. 22,
c. i, quod de sacrificio missae dicit : « Haec illa munda oblatio
est, quae nulla indignitate, aut malitia offerentium inquinari
potest, quam Dominus per Malachiam nomini suo quod magnum
futurum esset in gentibus, in omni loco mundam offerendam
praedixit ».

2° Ex psalmo CIX, 4, explicato in ep. ad Hebr. V, 5, 6 :
« Christus non semetipsum clarificavit ut pontifex fieret,
sed qui locutus est ad eum : Filius meus es tu, ego hodie
genui te ; quemadmodum et in alio loco dicit : Tu es
sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech »
Ad quae notandum : a) sacerdotium alicui conferri in ordine
ad sacrificium, atque per se et primario respicere sacrificium,
ut testatur epistola, V, 1 : « Omnis pontifex ex hominibus as­
sumptus, pro hominibus constituitur in iis quae sunt ad Deum
ut offerat dona et sacrificia pro peccatis » ; b) Christum dici
sacerdotem, non secundum ordinem Aaron, sed secundum
ordinem, i. e. secundum similitudinem, modum, ritum Melchi­
sedech, qui, testante Gen. XIV, 18, protulit panem et vinum ;
c) Christum dici sacerdotem in aeternum, ac proinde aliquo modo
permanere eius sacrificium.

De Christo itaque annuntiantur tria : a) eum oblaturum
esse verum sacrificium, cum sit sacerdos ; b) esse sacer­
dotem secundum ordinem seu ritum Melchisedech ; c) esse
sacerdotem in aeternum et ideo eius sacrificium semper
duraturum. Atqui Christus secundum ritum Melchisedech
sacrificium offerre non potuit nisi in ultima coena, quando
corpus sub speciebus panis et vini posuit, et hoc quotidie
in Eucharistia renovatur ex praecepto Christi mandantis :
Hoc facite in meam commemorationem. Ergo Eucharistia

200

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

verum est sacrificium ; quodsi non esset, Christus non esset
vere, ut sacerdos, seu in sacerdotio, secundum ordinem
Melchisedech.
Confirmatur : i° Licet sub aliis etiam rationibus Melchisedech
typum gesserit Christi, et quia rex simul et sacerdos, et quia
vi nominis est rex iustitiae, et quia erat rex Salem i. e· pacis,
et quia in Scriptura apparet « sine patre, sine matre, sine genea­
logia, neque initium dierum neque finem vitae habens » et ita
perennitatem Christi sacerdotis praefiguret, atque talibus conside­
rationibus solis epistola ad Hebraeos attenderit, non tamen per
hoc esset Christus formaliter sacerdos secundum ordinem
Melchisedech.
2° Unde Patres de Eucharistia intelligunt Christi sacerdotium
secundum Melchisedech : Cypr. ep. 63 ; Cl. Al. strom. IV ;
Euseb. dem. ev. V, 3 ; Lib. de Sacr. V, 1 ; Chrys. et Theodor,
in ep. ad Hebr. ; Ambr. de myst. VIII, 16; Hier. ep. 73 ; Aug.
de Civ. D. XVI, 22 ; XVII, 20 ; XVIII, 35 ; ep. 177, n. 12.
3° Et ita declarat Cone. Trid., sess. 22, c. 1.
Intelligitur autem in ep. ad Hebr. nop fieri mentionem sacrificii
Melchisedech, cum scopo intento nullatenus poterat inservire,
qui erat probandi excellentiam sacerdotii eius super sacerdotium
leviticum : sacrificia enim aequalia, imo excellentiora, utpote
cruenta oiferebant sacerdotes aaronici.

30 Ex verbis, institutionis, Le. XXII, 17-20 ; I Cor. XI,
24-25 : « Hoc est corpus meum quod pro vobis datur
(al. tradetur)... Hic est calix novum testamentum in
sanguine meo qui pro vobis fundetur » ; vel Mc. XIV,
22-24 et Mt. XXVI, 26-28 : « Hoc est corpus meum...
Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis
effundetur », et addit Mt. « in remissionem peccatorum ».
Circa quae notandum : a) verba : dari aut tradi et effundi pro
vobis aut multis, i. e. in vestri aut multorum beneficium, ex usu
recepto verum significare sacrificium ; — b) verba : qui pro vobis
effundetur, apud Lucam et Paulum, non referri grammatice ad
sanguinem sed ad calicem, quod patet ex graeco, ita ut sensus
sit : hic calix effunditur ; ubi per metonymiam pqnitur continens
pro contento ; unde sensus est effundi sanguinem quatenps est
in calice aut relationem habet ad calicem, vel sanguinem in calice
relationem habere ad effusionem ; — c) verbum : effundetur in
textu graeco poni in praesenti : effunditur, sicut in praesenti est :
datur, traditur; ita ut obvie intelligatur de traditione et effusione
praesenti, quamvis etiam possit intelligi de proxime futura. In
primo casu directe affirmatur corpus nunc tradi et sanguinem
nunc effundi, et poni in statu immolationis quae realiter consum­
metur in cruce quam mystice adumbrat ; in altero casu directe
significatur corpus tradendum et sanguis fundendus in cruce,

DE EUCHARISTIA

261

quae tamen iam exhibentur sub ratione corporis traditi et san­
guinis effusi.

In institutione itaque Eucharistiae Christus sub speciebus
panis et vini corpus et sanguinem suum in externo statu
immolationis, nempe corporis traditi et sanguinis effusi,
posuit et obtulit pro nobis in remissionem peccatorum.
Atqui traditio corporis et effusio sanguinis pro aliis in
remissionem peccatorum manifeste declarant sacrificium.
Ergo positio corporis et sanguinis Christi sub speciebus
in statu immolationis declaratur esse sacrificium. lamvero
idem quod in coena factum est iussit Christus facere in
perpetuum, dicens : Hoc facite in meam commemoratio­
nem. Ergo celebratio Eucharistiae est instituta a Christo
in perenne sacrificium.
Confirmatur : i° ex eo quod Christus coenam substituerit
paschae iudaicae, et sanguinem N. T. sanguini effuso in confir­
mationem foederis antiqui (Ex. XXIV, 8) ;
20 ex interpretatione Patrum, v. g. Cypr. ep. 63; et Cone.
Trid., sess. 22, c. 1.

40 Ex usu Ecclesiae primitivae.
Positive indicatur Act. XIII, 2 : Ministrantibus illis (gr. yeiτουρχούντων) i. e. cultum sacrificalem exhibentibus ; item
I Cor. X, 18-20, ubi opponitur calix et mensa Domini calici et
mensae daemoniorum, i. e. sacrificiis daemoni oblatis, ut constat
ex voce θυσία (v. 18) quae indicat verum sacrificium ; pariter
insinuatur ad Hebr. XIII, 10 ; — negative autem constat ex
eo quod post Christum alia omnia cessarunt sacrificia.
Facta ex scripturis argumenta singula non semper sufficientem
praebent, certitudinem, sed omnia simul.

B. Ex Traditione, quae manifeste constat e Patribus,
Liturgiis, ac decretis Ecclesiae.
1° Initio Patres testantur Eucharistiam verum esse sacrificium :
Did. 14 et 15 ; lust. dial. 41, 70, 117 ; Iren. adv. haer. IV, 17 ;
Tert, de or. 19 ; HippoL in Cant. Ill, 4 ; Cypr. ep. 63 ; Orig.
hom.9, inLev.; c. Cels.VIII,33; Chrys. hom.17in Hebr.; Eus.
dem. ev. I, to ; Cyr. Hier. cat.XXIII, 7-10 ; Gr.Nys. or. cat. 18 ;
item Liturgiae in quibus passim occurrunt voces : oblatio,
immolatio, sacrificium, hostia. Hoc sacrificio dicunt, omnia
sacrificia consummari, atque impleri prophetia Malachiae,
eiusque antitypum esse sacrificium Melchisedech ; ut iam
diximus supra.

202

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° Aliquatenus rationem sacrificii explicant Iren. adv. haer.IV,
18 ; Orig. c. Cels. VI-VIII ; Hippol. in anaph. ; Cypr. ep. 63 ; Gr.
Naz.or. 4 et ep. 171; Gr. Nys.in Ch.res.or. 1,atque insistunt in
eo quod consecratione panis et vini Deo offeruntur corpus et san­
guis Christi olim pro nobis in cruce traditi ; cuius mortis memoria
sic semper apud fideles renovatur, ita ut sacrificium totum sit
in oblatione victimae olim morti traditae, qua mors vivide re­
praesentatur.
3° Magni Patres : Ambr. in Le. I, 28 ; de Off. I, 48 ; in Ps.
XXXVIII, 25 i Chrys. de Sacerd. III, 4 ; Aug. ep. 98 ; ep. ad
Bonif.; Greg.dial.IV, 58, plenius exponunt rationem sacrificii ac
repraesentationis sacrificii crucis ; ad quod saepe utuntur verbis
« immolationis in sacramento » ; quibus non quidem intelligunt
sacrificium mere symbolicum ac nude repraesentativum, sed
symbolicum simul et reale, et realiter continens id cuius est
figurativum.
40 Quae doctrina sacrificii eucharistici etiam invenitur apud
Ecclesias orientales separatas, atque pluries fuit authentice ab
Ecclesia confirmata : ita ab Innoc. Ill in prof. fid. pro Wald. ;
a Cone. Lat. IV, c. x ; in Cone. Lugd. II, prof. fid. Mich. Pal. ;
atque prof. fid. Pii IV, Greg. XIII et Bened. XIV.

C. Ratione : Sacrificium est ex iuris naturalis praecepto
offerendum (II, η. 693), unde nulla unquam fuit natio aut
religio sine sacrificio ; ergo in vera religione a Christo
fundata oportet esse sacrificium offerendum. Nullum
autem esset, nisi celebratio Eucharistiae esset sacrifi­
cium.
Unde et in illa omnes verificantur conditiones sacrificii, uti
sumus ostensuri.

312. Obiiciunt Protestantes : ex ep. ad Hebr. unum esse
saçerdotem Christum (VII, 23-25) ; atque pariter unum sacri­
ficium (VII, 27 ; X, 12-14). Ergo in N. L. non est nisi unum
sacrificium crUcis.
Resp. : Ad xm, dist. : non est nisi unus sacerdos principalis,
conc.; non est nisi unus ministerialis, nego: apostoli et eorum
successores sunt enim ministri Christi et dispensatores myste­
riorum Dei (I Cor. IV, 1), qui sacrificium offerunt ex praecepto
Christi iubentis : Hoc facite in meam commemorationem (ib.
XI, 24).
In ep. ad Hebr. excluduntur sacerdotes qui se succedunt eo
modo quo sacerdotes levitici, ita quod sint ab invicem independentes, aequales, et nomine proprio offerentes ; non autem
sacerdotes secundarii et ministeriales, essentialiter subordjnati
et dependentes, atque vicarii Christi sacerdotis in aeternum qui
ipsorum utitur ministerio. Unde in eadem ep. innuitur sacri­
ficium altaris (XIII, 10).

DE EUCHARISTIA

263

Ad 2m dist. : non est nisi unum sacrificium simpliciter et quoad
substantiam, conc.; non est nisi unum quoad modum offerendi
et secundum quid, nego.
Unum est sacrificium N. L. ita ut non erit nova victima nec
nova realis immolatio, quia una sua immolatione crucis Christus
infinitum acquisivit meritum atque pro peccatis abunde satisfecit.
Unde nunquam erit novum sacrificium de se propitiatorium ;
sed nihil impedit quominus eadem hostia rursus offeratur in
sacrificium laudis et adorationis, quod essentialiter est rememorativum et applicativum meritorum et satisfactionum crucis.
Secundum ep. ad Hebr. repetenda sunt sacrificia V. L., utpote
in se insufficientia et inefficacia ad condignam satisfactionem ; —
satisfactione autem plus quam sufficiente praestita per realem
immolationem infinitae virtutis et perpetuae efficaciae, non
amplius ad satisfaciendum est offerendum sacrificium, quasi
in supplementum sacrificii peracti, at nihil impedit quominus
immolatio eiusdem hostiae symbolice renovetur in signo, ut
fructus ipsius nobis proveniat ac magis magisque applicetur.

QUAESTIO SECUNDA.

DE MATERIA SACRIFICII SEU RE OBLATA.
S. Th. Ill, q. 83, a. i ; q. 82, a. 4 3 q. 79, a. 7.

313. Thesis. Victima est Filius Dei secundum
naturam humanam ipsi soli propriam, et quidem
i° corpus et sanguis Christi, 2° quatenus sunt sensi­
bilia per species panis et vini. — Certum est ex perpetua
praedicatione Ecclesiae et ex Conc. Trid., sess. 22, c. 1 et 2.
Probatur ia pars : Hostia est ipse Christus, seu potius
corpus et sanguis Christi.
l° Ex verbis Christi instituentis et declarantis in hoc
sacramento esse corpus suum quod frangitur seu traditur,
ac sanguinem suum qui effunditur, seu esse veram hostiam,
in remissionem peccatorum.
20 Ex traditione quae constat; ex modo loquendi Patrum,
Liturgiae et Conc. Tridentini.
Patres et Conchium id docent, tum implicite unum et idem
dicendo sacrificium missae et crucis, tum explicite asserendo in
missa Christum offerri ipsum,aut eius corpus et sanguinem; quod
etiam faciunt Liturgiae.

3° Ratione: a) Eadem est hostia in missa et in cruce,

264

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

in qua Christus obtulit corpus suum et sanguinem ; b) con­
gruit perfectioni Ecclesiae ut offerat Deo id quod est maius
et excellentius in ea : de melioribus bonis enim sacrificium
fieri consuevit; melius autem et perfectius in Ecclesia est
corpus ef sanguis Domini.
Probatur 2a pars : Est Christus sub speciebus panis et vini ;
nam :
1. Christus sacrificium illud sub speciebus panis et
vini instituit.
2. Christus est sacerdos secundum ordinem Melchisedech, offerentis panem et vinum ; quod verum non esset
nisi offerret seipsum sub panis et vini specie.
3. Nulla actio nostri attingit Christum in propria specie
existentem.
4. Res oblata debet esse sensibilis ; sed corpus et sanguis
Christi non sunt sensibilia nisi per species panis et vini.
Species tamen non sunt pars rei oblatae, ut quidam dicunt,
sed sunt conditio necessaria ut reddatur sensibilis ; sunt quidem
pars sacramenti, non autem sacrificii, unde Cone. Trid. dicit
corpus et sanguinem offerri sub (non cum) speciebus.

314. Corollarium. :— Solus Christus est victima in hoc sacri­
ficio; unde non sacrificantur panis et vinum quae in Christum conver­
tuntur. Nam :
1° Iuxta Cone. Trid., una et eadem hostia, sola offerendi
ratione diversa, offertur in missa et in cruce, in qua nihil fuit
oblatum praeter Christum.
20 Nulla est ratio cur Christus, praeter oblationem excellen­
tem corporis et sanguinis, voluerit offerri res minimas ut panem
et vinum.
3° Non congruit perfectioni N. L. quod eaedem res offeran­
tur, quae in V. L. in figuram novi sacrificii fuerunt oblatae.
Neque obstat quod panis et vinum destruantur ; nain a) non
destruuntur sensibiliter ; b) non omne quod destruitur est victima
sacrificii : requiritur enim positiva institutio in signum cultus.
Panis et vinum igitur non sunt nisi terminus a quo, et materia
ex qua victima fit praesens sub speciebus.

DE EUCHARISTIA

QUAESTIO TERTIA.

DE FORMA SACRIFICII,
Articulus I.

De Actione qua Christus

offertur.

S. Th. Ill, q. 83, a. i et 4 ; q. 79, a. 5 et 7 ; q. 82, a. 4 ; a. 10 et ad 1 ;
q. 80, a. 12, ad i et 3.

315. Thesis L Tota essentia sacrificii eucharistici
consistit in consecratione ; et quidem utriusque
speciei. — Est sententia longe communior.
Probatur ia pars : Tota essentia est in sola consecratione.
i° Ex verbis Christi : Christus, in vetbis consecrationis
quae sunt effectiva et practica, declarat corpus suum
frangi seu tradi, et sanguinem suum effundi in remissionem
peccatorum. Atqui haec, secundum modum loquendi
Hebraeorum, significant immolationem sacrificii. Ergo in
consecratione perficitur sacrificium.
2° Ex auctoritate Patrum et Theologorum, nominatim
Iren. adv. haer. IV, 18 ; Chrys, hom. i in prod. lud., 6 ;
Greg. Nys., or. i in res. ; Cyr. Hier., cat. XXIII, 8 ; et
S. Thomae qui inter alia habet :
« In quantum in hoc sacramento repraesentatur passio Christi,
qua Christus se obtulit hostiam Deo, habet rationem sacrificii »
q. 79, a. 7. Atqui « repraesentatio Dominicae passionis agitur
in ipsa consecratione huius sacramenti, in qua non debet corpus
sine sanguine consecrari » q. 80, a. 12, ad 3. Ergo « in consecra­
tione Eucharistiae sacrificium Deo offertur » q. 82, a. 10, ad 1 ;
sed « consecratio... alterius materiae, non est sacrificium, sicut
consecratio Eucharistiae » q. 82, a. 4, ad 1.

30 Ratione : a) Christus est principalis offerens et sacerdos
eius nomine visibiliter offert (I Cor. XI, 24-25 ; Le» XXII,
19) ; atqui in sola consecratione sacerdos explicite agit
in nomine Christi, ita ut propriae personalitatis quasi
objitus, agat ac loquatur ac si ipse Christus esset, dicens :
hoc est corpus meum... ; ergo.
b) Celebratio sacrificii altaris est sacrificii crucis
essentialiter repraesentativa ; quod non significat actio­
nem quamdam vel circumstantiam sacrificio additam re­

266

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

praesentare crucem, sed id fieri per ipsam actionem
sacrificalem. Atqui haec repraesentatio solum fit in conse­
cratione. Ergo in consecratione perficitur actio sacri­
ficalis altaris.
c) Principalis potestas sacerdotis est consecrare. Atqui
in ordinatione sacerdotis non dicitur : accipe potestatem
consecrandi, sed accipe potestatem offerendi sacrificium.
Ergo ipsum consecrare est sacrificium offerre ; secus non
appareret quandonam potestas consecrandi traderetur.
Quibus argumentis si simul considerentur, et una cum iis
quibus excluduntur aliae sententiae, thesis ad minus dicenda
est probabilissima, si non moraliter certa.

Probatur 2a pars : Ad essentiam sacrificii utraque requi­
ritur consecratio.
i° Christus dicitur sacerdos secundum ordinem Melchisedech i. e. secundum ritum offerendi Melchisedech, —
ut intellexit traditio, — qui solus in utroque, scii, pane
et vino, sacrificavit.
2° Sacrificium altaris est expressa repraesentatio sacrificii
cruenti crucis. Atqui in cruce fuit sanguis a corpore
effusus et separatus. Ergo et in altari debet sanguis reprae­
sentari a corpore separatus et effusus ; quod non esset nisi
specie vini a pane separati repraesentaretur sanguis ut a
corpore effusus.
« Repraesentatio dominicae passionis agitur in ipsa conse­
cratione huius sacramenti in qua non debet corpus sine sanguine
consecrari » q. 8o, a. 12, ad 3. Nam « sanguis seorsum a corpore
consecratus, expresse passionem Christi repraesentat», «quia se­
paratio sanguinis a corpore fuit per passionem » q. 78, a. 3, ad 2
et i.
Licet ergo consecratio unius speciei de se posset videri sufficiens
ad sacrificium et ad victimae symbolicam immolationem, non
tamen sufficit ad sacrificium quod a Christo fuit institutum, qui
in honorem Dei nullum aliud instituit praeter repraesentationem
suae mortis per sanguinis effusionem (C. Trid., sess. 22, c. 1).
Et haec est sententia longe probabilior.

316. Corollaria. — Ex praedictis sequitur ad essentiam
aut integritatem sacrificii non pertinere :
i° Actiones quae praecedunt consecrationem vel sequuntur
communionem, quia non versantur circa corpus et sanguinem
Domini, sed sunt mera sacrificii praeparatio vel gratiarum actio.

DE EUCHARISTIA

*

267

2° Item actiones quae inter consecrationem et communionem
ponuntur, uti sunt elevatio vel oblatio verbalis victimae, fractio
hostiae et mixtio specierum, tum quia non sunt a Christo insti­
tutae nec fiunt in persona Christi ; tum quia secundum missale
aliquando omitti possunt (de def., tit. 3 et 4) ; tum quia non
repraesentant passionem nisi secundum quamdam circumstan­
tiam frustraque dicerentur adhiberi ad Christum immolandum,
cum ipsum non immutent nisi ad summum localiter1.
3° Item communionem populi: a) quia Cone. Trid., sess. 22,
can. 8, declarat missas in quibus solus sacerdos communicat
esse licitas (cfr. C. Nie. I, can. 18 ; prop. 28, syn. Pist. damn,
a Pio VI) ; b) quia communio non semper a sacerdote distribuitur
sed aliquando a diacono, imo olim a laicis ; ergo non est actio
sacrificalis ; c) quia sumptio est participatio sacrificii (I Cor. X,
16 ; Hebr. XIII, ip), unde supponit hostiam iam oblatam et
immolatam2.

I

317. Thesis II. Communio specierum in eodem
sacrificio consecratarum facta a celebrante non est
de essentia sacrificii ; est tamen de eius integritate.
Probatur ia pars : Communio non est de essentia sacrificii3.
i° Ex auctoritate Patrum et Theologorum : Cypr. de
laps. 26.; Chrys. hom. 1 in prod. lud. 6; Greg. Nys., or. 1
in res. ; Cyr. Hier., cat. XXIII, 7-10 ; C. Toi. XII, a. 681,
c. 5 ; et S. Thomae, q. 79, a. 5 et q. 82, a. 4.
2° Manducatio est actio inepta ad sacrificium : non enim
offertur aliquid Deo, nec aliquid usui humano sub­
trahitur in honorem Dei deputandum, per actionem qua
ab homine aliquid in propriam utilitatem consumitur.
A. v. consumptio in propriam utilitatem non est symbo­
lum nostrae subiectionis erga Deum.
3° Sacrificium offertur nomine^Christi ; sed communio
1. Plures theologi, ut M. Canus, Estius, Valentia, fractionem hostiae
dixerunt essentialem ; alii, ut S. Bellarminus, eam habuerunt ut partem
intégraient sacrificii. Utrumque manifeste opponitur S. Thomae, q. 83,
a. 4 ; a. 5, ad 7 ; a. 6, ad 6.
2. S. Thomas, q. 79, a. 7, ad 3.
3. Contrarium docuerunt plures : quidam moderni, ut Bellord, eam
dixerunt totam essentiam, quia sacrificium nihil aliud esse quam con­
vivium cum divinitate autumant, quod tamen falsum est, cum in holo­
causto nulla detur comestio victimae, et tamen illud erat sacrificium
magis perfectum ; — alii consecrationem simul et communionem
ponebant essentiam, sed praecipue in communione, quam praeparat
consecratio : ita S. Bellarminus et S. Alphonsus ; — alii vero praecipue
in consecratione, licet partialiter in communione, ut Dom. Soto, Lugo,
Salmanlicenses.

268

SUMMA theologiae moralis

non fit in persona Christi, nam Christus non fit cibus pro
seipso nec se manducat per alium.
Nec dicas : Christus tradit se ad communicandum, sicut
tradebat se ad crucifixionem. — Nam interfectores quibus se
tradebat non erant ministri nomine eius immolantes, dum
sacerdos est verus eius minister qui nomine Christi agere debet.

4° Sacrificium altaris essentialiter est repraesentativum
passionis Christi ; atqui communio non repraesentat
passionem ; ergo.
Neque obstat I Cor. XI, 26 ; nam communicantes annuntiamus
Christi mortem, non quatenus ipsa sumptio esset imitatio crucis,
sed quatenus participes passionis victimae in cruce immolatae
et nunc in memoriam mortis rursus oblatae.

5° In communione nulla actio adest quae ipsam victimam
afficiat, sed afficit solas species ; unde erronee diceretur
Christus ipsa immutari, destrui aut immolari.

Probatur 2a pars : Communio celebrantis est pars integralis.
Ita S. Thomas, q. 79, a. 7, ad 3 ; q. 82, a. 4 ; q. 83, a. 6.
i° Ex praxi Ecclesiae, quae ita urget communionem in
omni circumstantia ut nunquam licitum sit illam omittere,
et, defectu celebrantis, ab alio sacerdote, etsi non ieiuno,
sit facienda (Missale, tit. 10, n. 3).
2° In hoc sacrificio paratur Christus in rationem cibi
et potus ; hoc autem dicit naturalem ordinem ad sumptio­
nem, quod agnoscunt Patres : Chrys. hom. 3 ad Eph. ;
Aug. in Ioh. XXVI, 13 ; Greg. dial. IV, 58; ergo sumptio
est pars complens integritatem sacrificii.
3° Sacrificium altaris est sacrificium propitiatorium et
pacificum, in quo sacerdos participare solet sacrificio in
signum pacis et societatis Deum inter et homines.
Unde sine sumptione missa esset verum sacrificium sed
incompletum, sicut vir sine brachio est verus homo sed incom­
pletus. Hinc missa in Parasceve a Patribus et Theologis negatur
esse sacrificium ; quodsi ab aliis sacrificium vocetur, id intelligunt
sensu imperfecto de sacrificii participatione.

318. Obiiciunt : In sacrificio requiruntur duo : praeparatio
seu adductio victimae et eius immolatio. Atqui in consecratione

%

DE EUCHARISTIA

269

non habetur immolatio sed tantum positio victimae : nihil enim
immutatur aut destruitur in quantum ponitur ; quodsi tunc fieret
mutatio Christi, non fieret in altari sed in coelo. Ergo insuper
requiritur communio ut Christus immoletur seu destruatur.
Respondetur illa duo requiri distincta si victima in propria
specie offertur, quia tunc non ponetur in statu victimae nisi per
actionem quae attingit et mutat ipsam ; si autem offertur in specie
aliena, poni potest in statu victimae per actionem quae realiter
mutat aliud in ipsam. Non sequitur tamen quod Christus immo­
letur quatenus mutetur in coelo vel praecise quatenus hic ponatur,
sed quatenus ponitur in statu victimae ; quae actio, licet physice
sit positio et non immutatio, huic tamen aequivalet secundum
aestimationem hominum, quia Christus per actionem quae
mutat panem et vinum in ipsum, hic ponitur in externo statu
immolationis et victimae. Unde eadem actio sub diversa ratione
est praesentatio et quasi adductio victimae per transsubstantiationem, simul et oblatio ac immolatio.

319· Corollaria practice. — Ex doctrina exposita plura
sequuntur in praxi attendenda :

1. Specialis applicatio missae necessario fieri debet ante conse­
crationem, ita ut postea facta invalida sit et nullius valoris.
2. Qui consecrationi adest, sacrificio quoad essentiam interest
et fructuum eius fit particeps ; licet Ecclesiae praecepto audiendi
die festo sacrum non satisfaciat, cum Ecclesia missam praecipiat
integram.
i
*

3. Celebrans tenetur de suo sacrificio communicare, nec
potest sumere hostiam in alia missa vel ab alio sacerdote conse­
cratam, et hostiam a se consecratam reponere in pyxide aut in
ostensorio.
4. Eadem quoque hostia, quae simul cum calice consecrata
fuit, et non alia, debet frangi et a celebrante sumi ; nam liturgica
fractio hostiae est praeparatio ad sumptionem.
5. Ipsa pariter hostia modo consecrata, et non alia antea
consecrata elevari debet, ut adoretur ; et omnes caeremoniae
per se peragi debent cum una eademque hostia, uti postulat
perfecta sacrificii integritas.

6. Sine gravissima causa, licitum minime est particulas in
missa consecratas sumere de altari ante communionem cele­
brantis, ut distribuantur fidelibus communicaturis, quia ex eodem
sacrificio prius celebrans, dein fideles communicare debent.
7. Pariter hostiae in missa consecratae non sunt ante peractam
communionem reponendae, sed super altari usquedum relin­
quendae, quia quodammodo pertinent ad sacrificium quod
communione completur.

270

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus II.

De Modo quo Christus

offertur.

S. Th. Ill, q. 74, a. i ; q. 79, a. 7 ; q. 83, a. 1 ; q. 78, a. 3, ad t et 2.

320. Status quaestionis. — Demonstrato essentiam
sacrificii verificari in consecratione, quaeritur de modo quo
in consecratione oblatio et immolatio sacrificalis fiat, seu
de modo quo Christus offeratur et immoletur.
Circa quod multae per decursum temporum enuntiatae fuerunt
sententiae, quae ad tres classes reduci possunt.
a. Alii tenuerunt sacrificium altaris diversa ratione esse abso­
lutum et repraesentativum, seu in se verum et proprie dictum
sacrificium esse per aliud quam per repraesentationem passionis
Christi.
b. Alii e contra ipsam rationem sacrificii constituunt in ipsa
repraesentatione mortis Christi, vel in immolatione seu destruc­
tione mystica passionem repraesentante.
c. Alii denique, hac immolatione vel eius repraesentatione
supposita, actionem sacrificalem formaliter reponunt non quidem
in destructione sed in oblatione rei immolatae aut destructae.

321. Principium I. Sacrificium altaris non alia
ratione est sacrificium et alia repraesentativum
crucis, sed in quantum est sacrificium est reprae­
sentativum, et in quantum repraesentat passionem
etiam verum est sacrificium.
Haec est doctrina traditionalis, quae ab initio et constan­
ter invenitur enuntiata apud Patres et Scholasticos : ipsum
Missae sacrificium formaliter esse repraesentativum crucis,
non quidem per accidens, seu per quamdam circumstantiam
ipsi additam, sed per se i. e. per suam essentiam seu immo­
lationem ipsi propriam ; quod non esset nisi ipsa repraesen­
tatio sacrificii cruenti crucis ipsa esset immolatio Christi
in missa, et haec immolatio incruenta Christi esset reprae­
sentatio immolationis cruentae.
Ita v. g. lust., dial. L.XX, 4 ; Cypr., ep. 63 ; Cyr. Hier.,
eat. 23 ; Sacram. Serapionis XIII, 12-14 ; Const. Apost. VII,
25, 4 ; Eusebius, dem. ev. I, 10 ; H. E., X, 2-3 ; Greg. Naz.,
ep. 171 ; Chrys., de Sacerd. III, 4 ; de prod. lud., I, 6 ; in Mt.,
hom. 82, i ; Caes. Naz., dial. 3, inter. 169 ; Ambros. in ps.
XXXVIII, 7 ; de off. min. I, 48 ; Aug·, ep. 98 ; Greg., dial.
IV, 58 ; Cyr. Alex., ep. 17 ; Pasch. Radb. de corp, et sang.

DE EUCHARISTIA

i
3.

27i

. ...... —
—
D1, XIX, 3 ; Lanfrancus, de corp, et sang. D1, 14 ; Alex. Al.,
p. 4, q. 10, m. 3, a. 2 j S. Thomas, q. 79, a. 7 ; q. 73, a. 4, ad 3 ;
q. 74, a, I ; a. 7, ad 2 ; q. 76, a. 2, ad 1 ; q. 78, a. 3,ad 7 ; q. 80,
a. 12, ad 3; q. 83, a. Ix.
Confirmatur quoque ex sacrificiis V. L. quae eatenus erant
praefgurativa crucis quatenus in ipsis hostia immolabatur.
Plures aliter sentierunt, scii, non sufficere repraesentationem
passionis Christi realiter praesentis ut verum adsit sacrificium :
ita enim non est verum et reale sacrificium quo Christus destrui­
tur, sed tantum destrui repraesentatur, non est vera immolatio
sed mera immolationis repraesentatio ; et quidem :
1° Alii, ut S. Bellarminus et S. Alphonsus, dixerunt Christum
destrui quatenus sumitur in communione et sic ejus praesentia
sub speciebus cessat ; quod iam sufficienter confutavimus in
art. praec., n. 317.
2° Alii pauci dixerunt esse sacrificium, quatenus vere destruun­
tur panis et vinum. At a) id asseritur sine fundamento, ut nota­
vimus n. 314 ; b) non jam offerretur sacrificaliter aut immo­
laretur Christus ; c) panis et vinum non destruuntur visibiliter,
unde id non sufficit ad constituendum sacrificium proprie dictum
scii, externum et visibile.
3° Al?’, ut Suarez et Scheeben, posuerunt destructionem conversivam, dicentes panem et vinum sacrificari quatenus destruuntur,
Christum quatenus producitur : non enim tantum offertur res
quae mutatur et destruitur, ut animal, sed etiam illa in quam
mutata fuit seu quae de novo producitur, uti fumus in holocausto.
At a) panis et vinum non sacrificantur, ut iam dictum est n. 314 ;
b) falsum est quod Christus producitur (n. 244) ; c) licet
res producta offerri possit, tamen contra sensum communem
dicitur res sacrificari in quantum producitur.
4° Alii, ut Lugo et Franzelin, dicunt Christum destrui non
realiter sed aequivalenter seu humano modo, quatenus, cum sit
gloriosus in coelo, hic sub speciebus panis et vini constituitur
in statu decliviori, humiliori et quasi mortuus, redactus ad statum
cibi et potus, destinatus ad consumptionem, et ineptus ad exer­
cendas actiones connaturales vitae corporeae, non secus ac
incarnatio Verbi dicitur ab Apostolo exinanitio Filii Dei (Phil.II,
7). Ad quam sententiam aliquo modo accesserunt Waffelaert et
Lamiroy, dicentes Christum poni in statu immolatitio, quatenus
eius corpus fit manducabile et cibus, sanguis potabilis ac potus,
ac proinde poni in statu victimae immolatae.

i. Neque generatim id negant auctores illi qui sacrificium formaliter
reponunt, non in immolatione seu destructione, sed in sola oblatione.
Audiatur imus de la Taille, M. F., élue. XIX : « Celebrationi nostrae
eucharisticae inesse et rationem sacrificii et passionis repraesentationem ;
imo hinc pendere sacrificii indolem quod habeatur imago passionis
(seu immolatio symbolical uno ore Patres proclamavere. Quorum
sententia tam aperte est tamquam nota iis qui vel extremo digito paginas
illorum volutaverunt, ut si quis testimoniis insisteret congerendis, is
nonnisi actum agere videretur ». Item Lepin, L’idée du Sacrifice de la
Messe, p. 750, conformiter ad de Condren, Olier, Juenin, Le Brun,
aliosque eiusdem scholae.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

At a) nihil sacrificatur quatenus destinatur in usum hominis
aut ponitur in statu cibi : sic enim magis accommodatur in usum
hominis quam offeratur Deo. b) Christus manet in hoc sacra­
mento immutatus (n. 243-244) ; licet ergo non exerceat actiones
circa res circumstantes, quia ibi existit modo inextensc scii,
ad modum substantiae, est tamen ibi cum omnibus actionibus
vitalibus atque gloriosis dotibus quas in coelo exercet aut habet.
Unde Christus in se npn subit immunitionem, sed solum externe
ponitur in humiliore statu rei inanimatae, quasi non viveret1.
Praedictae sententiae omnes sunt reficiendae, quia, ut dictum
est, ipsum sacrificium missae, per hoc ipsum quod est sacrificium,
etiam est repraesentativum passionis ; quod in dictis Sententiis
non verificatur.

322. Principium H- Sacrificium eucharisticum es­
sentialiter consistit in immolatione Symbolica seu
mystica, i. e. in ipsa passionis dominicae reprae­
sentatione, quatenus Christus, semel cruente im­
molatus, sub signis sacramentalibus in externo
habitu immolationis per species reparatas ponitur
et offertur ac si sanguis eius esset a corpore realiter effusus.
Est perfectior enuntiatio et accuratior doctrinae traditionalis expositae sub principio prirno. Probatur :
i° Ex verbis Christi instituentis, qui Eucharistiam esse
sacrificium docet, dicendo corpus suum ibi dari et sangui­
nem suum effundi. Atqui sanguis Domini non effunditur,
nisi quatenus sub distincta specie praesens fiat ac si esset
a corpore separatus. Ergo in hoc consistit sacrificium
eucharisticum.
20 Ex auctoritate Patrum et Theologorum supra tradi­
torum.
30 Ratione : Essentia sacrificii eucharistici repraesentat
immolationem crucis ; atqui sacrificium crucis repraesen­
tatur quatenus Christus sub distincta specie offertur ;
ergo in hoc consistit ipsa essentia sacrificii eucharistici.
I. Inutile est rememorari singularem sententiam Cienfuegos (Vita
abscondita, disp. 2, lect. 1) dicentis Christum miraculose in sacramento
exercere actus vitae sensitivae, hos autem postea suspendere, atque in
mixtione corporis cum sanguine, iterum eos assumere ; porro in actuum
illorum vicissitudine reponi essentiam sacrificii. — Sed haec asseruntur
sine ratione, et contradicunt doctrinae S· Thomae, q. 76, a. 7, ad 2,
et 8. ad 2 ; nec ita haberetur sacrificium essentialiter repraesentativum
passionis.

DE EUCHARISTIA

273

Id tamen non semper recte explicatur ; et quidem :
i<- Vasquez et Perrone, ad quos aliquatenus accedit Coghlan,
dixerunt Missam non esse sacrificium in se absolutum, sed mere
repraesentativum, ac proinde in ipsa non requiri realem immo­
lationem seu veram immutationem, sed sufficere meram huius
repraesentationem. — At a) tunc missa non esset verum sacri­
ficium, sed tantum eius imago : repraesentatio enim ut reprae­
sentatio non est sacrificium,cum tamen Cone. Trid·, sess.22, c. i,
dicat missam esse verum et proprium sacrificium ; b) licet a sen­
tentia Protestantium, quae ait missam esse nudam commemora­
tionem sacrificii crucis, haec sententia differat verbo quia dicit
esse sacrificium relativum, et ideo a Trid., can. 8, non fuerit
damnata, re tamen ab ipsa differre non videtur. Non confundi
potest vera immolatio incruenta cum immolatione mere figurait
et metaphorica.
20 Multi, uti Lessius, Sylvius, Gonet, Billuart, Pesch, Hugon,
tenent Christum immolari, quatenus vi verborum sanguis sepa­
ratur a corpore : quamvis enim per concomitantiam cum corpore
etiam adsit sanguis, hoc tamen fit per accidens quantum ad verba
consecrationis. ■— At a) si per accidens sanguis non separatur,
per accidens non datur sacrificium, ad quod non sufficit ut causa
ponatur immolationis sed ut victima revera immoletur : ita si
gladius non occidat victimam, per accidens non erit sacrificium.
Restat ergo quod in praedicta sententia non est nisi sacrificii
tentamen ; — b) verba non habent vim separandi sanguinem a
corpore, nam sanguinem non excludunt : ante consecrationem
vel sanguis erat separatus, et tunc separatio non fit vi verborum ;
vel non erat separatus et tunc verba non separaverunt nec
separabunt.
3° Unde aliter et magis sobrie est dicendum : Vi verborum scii.
Solum corpus est praesens sub specie panis, et solus sanguis sub
specie vini ; unde species consecrata panis non repraesentat nisi
corpus, species vini non repraesentat nisi sanguinem. Corpus
ergo et sanguis, licet non realiter, sacramentaliter tamen i. e.
signis suis sunt separata; unde Christus sub speciebus est in
externo habitu separationis sanguinis a corpore, non aliter ac si
sanguis esset realiter a corpore separatus. Insuper species panis
et vini sunt species rei inanimatae ; ergo non repraesentant nisi
corpus et sanguinem inanimata : corpus exsangue et mortuum,
sanguinem effusum ; unde licet Christus non sit realiter mor­
tuus, est tamen in externo habitu destructionis et mortis, non
secus ac si esset cruente occisus.
Positio hostiae in tali statu sufficit ad sacrificium, quod est
signum symbolicum supremi Dei dominii et nostrae ad eum
subtectionis ; signum autem est aliquid externum et visibile ;
ergo ad essentiam sacrificii non requiritur immolatio realis et
cruenta, sed sufficit symbolica et perfecta huius repraesentatio,
qua hostia realiter praesens ponitur in externo habitu mactationis
et mortis, ita ut exterius omnino appareat ac si mortua esset. Et
licet externus ille habitus non semper sufficeret ad reparandum
peccatum et ad sacrificium de se efficaciter propitiatorium, ad
quod requiritur vera et realis immolatio, quia peccatum facit reum
Summa Theologiae Moralis III. — 18

I
(

274

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

mortis ; eamdem tamen ac mors realis habet vim significandi
nostram submissionem, et multo expressius quam effusio vini
aut fractio cibi vel missio hirci in desertum. Et ideo sufficit ad
hostiam iam realiter immolatam rursus in honorem Dei offeren­
dam in sacrificium, quod non est propitiatorium nisi quia revera
continet hostiam immolatam et quia applicat huius satisfac­
tiones pro peccato iam praestitas12
.

Haec est sententia quam S. Thomas a traditione didicit
atque docet 1. c., quamque proponunt magni Thomistae,
ut Caietanus et Iohannes a S. Thoma, item Pasqualigo,
Bossuet, recentius vero Billot, Van Noort,’Grimai, Pègues,
et Garrigou-Lagrange.

323. Principium III. Sacrificium eucharisticum alta­
ris, licet formaliter consistat in oblatione, non
tamen oblationem exigit ab immolatione distinc­
tam, sed offertur ipsa incruenta seu symbolica
immolatione.
Ita contra plures recentiores qui immolationem ut
meram conditionem praerequisitam habent ad sacrificium,
id autem formaliter, aut etiam exclusive, in oblatione
reponunt. Immerito, ut videtur.
Nam : 1) Id opponitur S. Thomae dicenti q. 79, a. 7 : « in
quantum in hoc sacramento repraesentatur passio Christi, qua
Christus obtulit se hostiam Deo...,habet rationem sacrificii»,et

1. Notetur sententiam nostram a doctrina omnino differre quam
proposuit De Lugo : i° quia affirmamus repraesentationem sanguinis
effusi, in ordine ad significationem sacrificalem, aequivalere immolationi
reali, quod ipse negat ; — 2° quia in hac repraesentatione essentiam
sacrificii reponimus : essentia enim rei est id quod tamquam primum in
ipsa concipitur, et ex quo omnia alia derivantur ; atqui ih morte cruenta
id quod concipitur tamquam primum est effusio sanguinis, a qua deri­
vatur et absentia motus et vitae, et status mortis ,· ergo et in morte sym­
bolica, id quod concipitur tamquam primum et quasi essentia est ipsa
sacramentalis separatio sanguinis a corpore, cuius externus habitus
mortis est tantum concomitans consequentia. Non ergo negamus exter­
num habitum mottis pertinere ad rationem sacrificii, sed dicimus non
esse principalem in ipso, tamquam essentiam, sed se habere potius per
modum cuiusdam consequentiae ; — 30 quia explicamus cur essentia
sacrificii consistat in consecratione duplicis speciei, sine qua non reprae­
sentatur effusio sanguinis ; in sententia Lugonis huius rei nulla datur
ratio, quia et sub una specie Christus constituitur in externo habitu
mortis.
2. Ita de quibusdam iam fert Habert; id expresse docuerunt in Gallia
plures, ut de Condren, Olier, Plowden; recentius Thalhofer, de la
Taille, Lepin, ad quos accedunt aliquatenus Battifol, Rivière, Mac
Donald, Grivet ; etiam d’Alès.

DE EUCHARISTIA

275

q. 73, a. 4, ad 3 : « dicitur sacrificium in quantum repraesentat
ipsam passionem Christi ».
2) Sacrificium non constituitur mera et fprmali oblatione :
a) non quidem oblatione interna : haec quidem est formale
elementum quo sacrificium constituitur in ratione actus virtutis
scii, religionis, et quod sufficit ad sacrificium internum ; sed
est insufficiens ad constituendum sacrificium externum et proprie
dictum ut tale, aut ab aliis actibus religionis formaliter distin­
guendum ; b) nec externa oblatione, quia non omnis oblatio est
sacrificium ; — sed c) constituitur reali oblatione quae sacrificio
est propria, quaeque habetur per sacrificalem immolationem.
Ergo verum sacrificium eucharisticum altaris non constituitur
tale interna oblatione Christi ; nec mera oblatione externa
sacrificii peracti in cruce, quae etiam in coelis fit Patri per quod­
dam sacrificium metaphoricum et improprium ; sed ipsa symbolica et incruenta immolatione Christi offertur.
3) Sicut ipsa mors Christi voluntaria fprmaliter est sacrificium
cruentum crucis, ita ipsa repraesentatio crucis in sacramento est
formaliter sacrificium incruentum, non autem per oblationem
actu distinctam.

324· Corollaria. — 1. Sacrificium missae non est nova
immolatio in sensu proprio, seu mactatio cruenta; unde S. Thomas,
q. 83, a. i, docet quod celebratio huius sacramenti dicitur im­
molatio Christi, quia imago est quaedam repraesentativa passionis
Christi, quae est vera eius immolatio, et quia per hoc sacramentum
participes efficimur fructus dominicae passionis. — Nihilominus
in altari nova fit immolatio symbolica et analogica,seu vera immolatio
incruenta, uti loquuntur Patres : Cypr., ep. 63 ; Aug., ep. 98,
Greg., dial. 4, et Scholastici, ut Petrus Lonabardus et Albertus M.
Quare ipsum Cone. Trid., sess. 22 : « in divino hoc sacrificio...
Christus... incruente immolatur » (c. 2), quoniam « novum
instituit Pascha, seipsum ab Ecclesia per sacerdotes sub signis
visibilibus immolandum » (c. 1).
2, Non fit nova hostia in altari. Christus ipsa unione hypostatica
sanctificatus est et consecratus hostia in aeternum, quod tamen
non impedit quin humana eius natura, « cum in passione oblata
est Deo, sanctificata novo modo fuerit, scii, ut hostia actualiter
tunc exhibita » (III, q. 22, a. 2, ad 3). Per resurrectionem et
ascensionem Christus acquisivit statum definitivum hostiae
immolatae, acceptatae et glorificatae remanentis in aeternum.
Hinc in sacrificio altaris non consecratur novo modo in hostiam,
sed hostia perpetua constituitur sacramentaliter praesens denuo
offerenda.
3. Sacrificium crucis et sacrificium altaris aliquo modo sunt
unum, alio modo duplex sacrificium. Est substantialiter unum,
ratione offerentis principalis Christi, ratione rei oblatae seu
hostiae, et ratione valoris seu meriti et satisfactionis ; modaliter
duplex, ratione formae seu ritus offerendi, nam ait C. Trid.,
ratio offerendi est diversa. Et quia in sacrificio offerens, et donum
quod offertur seu hostia, et meritum sunt principale, modus

276

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

autem seu ritus potius aliquid secundarium, ideo sacrificium
N. L. est simpliciter unum, et duplex secundum quid.
Hinc si in sacrificio formaliter spectatur ipsa oblatio et immolatio
sacrificalis : a) sacrificium missae est a sacrificio crucis distinctum;
nam, etiam si diceretur oblatio interna Christi mansisse una et
eadem atque mansura in aeternum, externa tamen oblatio quae
sacrificii proprie dicti est essentialiter constitutiva renovatur
per sacerdotem ; unde sacrificium incruentum multiplicatur
quoties passio Christi multiplicatis oblationibus repraesentatur ;
—■ b) etiam est sacrificium missae a sacrificio crucis aliquo modo
diversum, quia diversa est oblatio in immolatione incruenta et in
cruenta ; — c) nihilominus dicunt essentialem ordinem ad invicem :
sacrificium, missae essentialiter refertur et subordinatur cruci
quia essentialiter cornmemorativum et applicativum crucis : non
enim est sacrificium nisi quia continet passionem, scii. Christum,
hostiam realiter in cruce immolatam, sub ipsis signis immolationis;
sacramentalis autem immolatio in signo non est immolatio nisi
ratione immolationis realis in cruce. Ünde non sunt adnumeranda,
sed sunt sacrificium unum unitate ordinis et immolationis, quia
eadem immolatio in re et in signo, idem sacrificium in specie
propria et in specie sacramenti1.
4. Sacrificium missae idem est quoad substantiam cum sacrificio
coenae, ab eo differt tamen açcidentaliter : in coena Christus oblatus
est passibilis et mortalis, per seipsum, ad significandam mortem
crucis futuram, atque in unione cum ista ad acquirendum meri­
tum et pro peccatis nostris satisfaciendum ; — in missa offertur
impassibilis et immortalis, per manus sacerdotis, ad repraesen­
tandam mortem crucis praeteritam et ad merita acquisita nobis
applicanda.
QUAESTIO QUARTA.

DE MINISTRO

SACRIFICII.

325. Materia tractanda. — Minister, alius est princi­
palis, scii, ipse Christus cuius nomine sacrificium offertur ;
alius secundarius, qui nomine et in persona Christi agit
ministri principalis, quique spectari potest tum in actu
celebrationis sacrificii, tum in actu dispensationis, quo
hostia distribuitur in communionem participanda fidelibus.
Articulus I.

De Ministro

principali.

S. Th. Ill, q. 78, a. i et 4 ; q. 82, a. 1, 5 et 7, ad 3 ; q. 83, a. 1, ad 3.

326. Christus est sacerdos N. T., summus et sux Cfr. T. II, n. 697·

DE EUCHARISTIA

277

prentius, iureiurando constitutus a Deo in aeternum, pon­
tifex coelestium, unctus in ipsa incarnatione per gratiam
unionis hypostaticae, quando ingrediens mundum homo
factus» destinatus est ut seipsum offerret in sacrificium
redemptionis et voluntate sua humana hoc munus accepit.
Ita in ep. ad Hebr. V-XL Unde Augustinus, in ps. 26 : « In
carnis susceptione unctus est ille Christus ut rex et sacerdos ».
Est autem sacerdos secundum naturam humanam : ut Deus
enim, sicut Pater et Spiritus sanctus superiorem non habet cui
sacrificet, sed ipse est cui sacrificium offertur; ut homo autem,
secundum naturam ipsi propriam est servus Dei cui sese sub­
mittere potest et debet, et secundum hanc naturam sacrificat
naturae divinae, i. e. Patri, Spiritui sancto et sibi ipsi ut Deus.
Quod perfecte adimplevit uno actu infinitae dignitatis et valoris,
in sacrificio crucis, ut probatum supponimus in tr. de Redemp­
tione.
Quaeritur autem utrum, sicut in cruce, ita et in altari Christus
sit sacerdos seu minister.

327. Thesis. Christus est minister principalis sacri­
ficii altaris. — Certum est ex C. Lat. IV, c. 1 et Trid.,
sess. 22, c. 2.
Probatur: i° Ex Scripturis: Christus, in Ps. CIX, 4,
dicitur sacerdos secundum ordinem Melchisedech, quod
secundum traditionem interpretatum fuit, quia sacrificavit
in pane et vino ; et sacerdos in aeternum, quod non esset
verum nisi sacerdos esset sacrificii quod semper iteratur·
Similiter ad Hebr· VII, 24, dicitur sacerdos N. T. cui
nemo alius succedit, sempiternum habens sacerdotium ;
ergo ipse sacrificat in missa, secus aliquis ipsi succedisset,
cum sit eadem hostia ac in cruce.
2° Ex Traditione, scii, ex Patribus, ut Iren. adv. haerIV, 17-18 ; Cypr. ep. 63 ; Chrys. hom. 50 in Mt. 3; 17 in
Hebr. 3, et 1 de prod. lud. ; L. de Sacr. IV, 4,14 ; Theodor.
inPs. 109; Eus. Caes. dem. ev. V, 3 ; Aug. de Civ. D. XVII,
20 ; Liturgiis, et Conciliis, ut Lat. IV, c. 1, Flor., decr.
pro Arm., et Trid., sess. 22, c. 1 et 2.
30 Ex verbis consecrationis : Sacerdotes non consecrant
nisi personam Christi agentes et ipsius verbis utentes ; ergo
sacrificium offerunt nomine Christi, et ideo non sunt nisi
ministri secundarii, dum Christus est minister principalis.
4° Ratione convenientiae, tum a) ob excellentiam sacri­

278

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ficii, quod, secundum Mal. I, est oblatio munda, quae
semper exhibet Deo magnum honorem ; atqui dignitas
praesertim pendet a dignitate offerentis ; ergo requiritur
ut offerens semper sit maxime sanctus, quod maxime
convenit Christo ; — tum b) ob dignitatem rei oblatae,
quae est res infinitae dignitatis atque purissima, et ideo
a simili offerente debçt offerri, Christo.
328. Quomodo Christus sit minister principalis. —
Sacrificium non perficitur mere materiali immolatione
victimae, secus omnis mutatio aut destructio facta a sacer­
dote esset sacrificium ; sed morali actione religiosa, qua ex
intentione honorandi Deum immolatio ipsi offertur. Unde
requiritur : i° ut immolatio Victimae aliquo modo de­
pendeat a voluntate sacerdotis ; 20 ut dirigatur per ipsum
in honorem Dei.
Qqae duo in missa verificantur de Christo :
i° Christus non tantum instituit sacrificium, quod non
sufficeret ut esset sacerdos in ipso, sed humana voluntate
voluit illud perpetuo offerri nomine suo per sacerdotes tam­
quam per suos legatos, quibus hanc potestatem concessit,
ita ut sacerdotes non exequantur nisi voluntatem Christi, et
actio sacerdotum sit moraliter actio Christi et potius huic
tribuatur quam sacerdotibus, sicut actio legati magis
tribuitur regi quam ipsi.
2° In ultima coena Christus praevidens omnia et singula
sacrificia futura, iam time omnia et singula voluit fieri in
honorem Dei eaque ipsi obtulit, quae voluntas habitualiter
perseverat non retractata.
Hoc modo Christus est verus sacerdos. Cum multis theologis
addi potest : cum Christus ipse sit praesens in sacrificio cum
sua voluntate, impossibile est quod illud non tantum habi­
tualiter sed etiam actuali voluntate dirigat in Dei honorem.

329. Obiicitur : Actio sacrificalis debet esse a sacerdote
ut a causa principali. Atqui consecratio est actio supernaturalis,
quae non habet causam principalem nisi Deum, et cuius Christus
homo mere est instrumentum. Ergo Christus homo non est sacerdos.
Respondetur distinguendo: actio sacrificalis, formaliter ut est
actio moralis et religiosa, i. e. ut testificatio reverentiae interioris
et honoris erga Deum, debet esse a sacerdote ut a causa
principali, conc.; ut est actio physica, nego ; sacerdos enim
v. g. potest imperare victimae occisionem, quae ab aliis exe-

DE EUCHARISTIA

279

cutioni datur. Atqui consecratio ut actio physica non habet
causam physicam principalem, nisi Deum, cone.; ut actio moralis
et religiosa, seu ut testificatio non habet nisi Deum causam
moralem principalem, ad exclusionem Christi hominis, nego.
Homo scii. Christus, voluntate humana sibi propria voluit uti
sua potestate patrandi miracula, ad causandam transsubstantiationem in honorem Dei ; et hoc fecit non ut instrumentum
divinitatis sed ut causa principalis, quamvis executio operis non
pertineat ad ipsum nisi Ut ad causam instrumentalem. Est ergo
Christus homo causa moralis principalis in sacrificio, et causa
efficiens instrumentalis.
Articulus II.

De

Ministro

secundario celebrationis.

S. Th. Ill, q. 82, a. 1, 2, 5, 6, 7 et 8 ; q. 78, a. 1 et 4 ; q. 83, a. 1, ad 3.

330. Thesis. Omnes et soli sacerdotes sunt ministri
secundarii proprie dicti in sacrificio altaris (can. 802),
utpote soli a Christo in Apostolis designati per verba :
Hoc facite in meam commemorationem. — Est de fide ex
Cone. Lat. IV, c. 1 et Trid., sess. 22, c. 1 et can. 2, et ex
doctrina fidei de sacramento Ordinis.
Ita contra Gnosticos quosdam, etiam mulieres admittentes,
et contra Waldenses, aptos reputantes omnes viros pios, et contra
Lutheranos et Calvinistas dicentes omnes christianos baptizatos
esse sacerdotes.

Probatur : i° Ex universali et perpetua praxi Ecclesiae,
quae testificata invenitur a Patribus, ut Ign., ad Smyrn.,
VIII, i ; lust., i ap., 65 ; Orig., in Num. hom. IV, 3 ;
Cypr., ep. 5 et 63 ; Eus., dem. ev. IV, 3 ; Chrys., de
Sac. III, 4 ; Hier., ep. 146 ; Ambr., in ps. XXXVIII, 7 ;
L. de Sacr. IV, 4 ; Aug., C. D. XVI, 22 ; XVII, 17 ; et
confirmata fuit a Conciliis Nie. I, can 18 ; Lat. IV, c. 1 ;
Flor. decr. pro Gr. ; Trid., sess. 22, c. 1, can. 2; sess. 23,
c. i et 4, can. 1.
20 Ratione quam affert S. Thomas, q. 82, a. 1 : « Hoc
sacramentum est tantae dignitatis, quod non conficitur nisi
in persona Christi. Quicumque autem aliquid agit in per­
sona alterius, oportet hoc fieri per potestatem ab illo con­
cessam. Sicut autem baptizato conceditur a Christo potestas
sumendi hoc sacramentum ; ita sacerdoti, cum ordinatur,
confertur potestas hoc sacramentum consecrandi in persona
Christi- Per hoc enim ponitur in gradu eorum quibus

28ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

dictum est a Domino (Lc.XXII, 19) : Hoc facite in meam
*commemorationem Et ideo dicendum est quod proprium
est sacerdotum conficere hoc sacramentum ».
Potestas sacerdotis consistit in indelebili charactere ordinis,
unde valide consecrat etiamsi sit malus, haereticus, schismaticus,
suspensus, excommunicatus, degradatus : sacerdos enim non
consecrat nomine suo et virtute propria, sed nomine Christi, in
cuius persona agit tamquam minister, et virtute ipsius Dei.
Non autem ex hoc ipso desinit aliquis minister esse Christi,
quod est malus. Cfr. Cone. Trid., sess. 7, can. 12; sess. 23, c. 4,
can. 4 ; Cone. Const®, sess. 8, prop. 4 et art. 22.

331. Plures sacerdotes simul consecrare et sacri­
ficare possunt. ■— Non quidem ut causae partiales, sive ex
parte formae cuius unusquisque pronuntiaret partem, sive ex
parte virtutis ac si nullus haberet potentiam sufficientem ad con­
secrandum solus sed tantum omnes simul; verum ut causae
totales quae singulae consecrationem efficiunt, dummodo omnia
verba formae pronuntient et ad idem instans eorum intentio
feratur, quo omnes formam absolverint ita ut simul unum
signum ponant. Non ergo sufficit ut « plures sacerdotes valide
missae sacrificium concelebrent, si unus tantum eorum verba
« Hoc est corpus meum » et « Hic est Sanguis meus » super panem
et vinum proferat, ceteri vero verba Domini non proferant, sed
celebrante sciente et consentiente, intentionem habeant et mani­
festent sua faciendi verba et actiones ejusdem ». Sed « ex institu­
tione Christi, ille solus valide celebrat, qui verba consecratoria
pronuntiat ». Resp. Congr. S. O., die 23 maii 1957.
In Ecclesia latina concelebratio tantum licita est in ordinatione
presbyterorum et in missa consecrationis episcoporum (can. 803),
et secus graviter prohibita ; in Ecclesia orientali autem adhuc
in usu est. Curent concelebrantes ut finiant verba simul (saltem
moraliter) cum celebrante principali, habeantque intentionem
saltem implicitam consecrandi non ante ipsum sed simul cam
ipso ; ad quod sufficit intentio faciendi meliori modo aut id quod
intendit Ecclesia.

332. Quomodo sacerdos est verus minister sacri­
ficii. — Minister sacrificii est ille a cuius voluntate de­
pendet oblatio et immolatio victimae, et qui illam vult in
honorem Dei. Atqui
i° ad voluntatem sacerdotis debita cum intentione
materiam et formam ponentis, Christus fit praesens et
incruente immolatur ;
20 hanc immolationem in honorem Dei sacerdos vultsaltem implicite : qui enim vult facere quod facit Christus
vel intendit Ecclesia, implicite vult sacrificium in honorem
Dei offerre, quia hoc Christus et Ecclesia intendunt.

DE EUCHARISTIA

281

Quodsi pravus sacerdos nollet sacrificare, sed voluntate
praedominante tamen vellet consecrare, non offerret nomine
suo, sed tantum nomine Christi et Ecclesiae
333. Quid requiritur in sacerdote ut tamquam
minister Christi licite sacrificet. — ut sacerdos licite
consecret et sacrificet, requiritur praeterea ut sit in statu gratiae,
ex praemissa confessione in casu peccati regulariter recuperandae,
nullaque censura, irregularitate vel impedimento canonico
irretitus, atque a media nocte ieiunus existât (can. 807 et 808),
ut iam explicatum fuit n. 271 et 281.
Sacerdos in mortali celebrans non videtur committere plura
peccata distincta, scii, indignam confectionem, ministrationem
ab indigno, et factam indigno, ac indignam susceptionem, sed
unicum, quia omnia illa ordinantur ad unum sacrificium ; licet
peccatum sit tanto gravius quod plures malitias contineat.

*
334
Quonam sensu Ecclesia et fideles dicuntur
offerre sacrificium. — Ecclesia et fideles dicuntur
offerentes, non quidem sensu proprio seu ministerialiter,
quatenus victimae oblatio et immolatio ac eius ordinatio
in honorem Dei ab ipsorum voluntate penderent, sed
improprie, quatenus ad oblationem et immolationem sacri­
ficalem concurrunt vel intentioni Deum honorandi partici­
pant, et ita moraliter uniuntur sacerdoti.
i° Participare possunt intentioni Deum honorandi, coniungendo voluntatem voluntati Christi et sacerdotis :
a) voluntate implicita et habituali, uti facit Ecclesia : Christus
enim seipsum offert pro societate Ecclesiae cuius est caput,
et sacerdos ex designatione Ecclesiae, nomine totius Ecclesiae
i. e. omnium fidelium (etiam infantium) sacrificium offert ;
b) perfectius voluntate explicita et actuali, intentionem uniendo
intentioni Christi et sacerdotis ;
C) melius, assistendo sacrificio et internam intentionem externe
manifestando ;
d) optime tandem, assistendo simul et communicando : sic
enim plenissime fiunt participes sacrificii et suum assensum in
illud manifestant, confitendo sacrificium pro ipsis oblatum atque
hostiam, Christum, pro ipsis esse immolatam (I Cor. X, 18).
2° Concurrere externe possunt ad sacrificium :
a) petendo aut procurando quod Sacrificium celebretur, v. g.
praestando stipendium, faciendo fundationem, etc.
b) ministrando necessaria ad sacrificium, uti vasa, vestes,
luminaria, panem, vinum, etc.
c) inserviendo altari, maxime tamquam diaconus.
Cooperatio est eo maior quo obiective sit propinquior sacri­
ficio, aut subiective cum perfectiore dispositione praestetur.

!
282

,

summa theologiae moralis

1
,
Ii

335· Obiiciunt Protestantes illud I Petr. II, 9 : « Vos autem
genus electum, regale sacerdotium », unde aiunt omnes esse
sacerdotes atque sacrificium ut tales offerre posse.
Resp. Omnes sunt regale sacerdotium sensu improprio, conc.;
sensu proprio, nego. Secundum contextum enim debent fideles
spirituales hostias offerre Deo, ut ipse Petrus explicavit v. 5 ;
seu, ut ait Paulus, Rom. XII, 1, exhibere corpora sua hostiam
viventem Deo ; ergo sunt sacerdotes secundum analogiam. —
Quod si aliquando dicantur offerre ipsum sacrificium altaris,
id faciunt, mediantibus sacerdotibus, ut explicatum fuit.

I

Articulus III.

1

De Ministro secundario dispensationis.

I'

'1

S. Th. Ill, q. 82, a. 3 et 9.

336. Principium I. Solus sacerdos est minister
ordinarius dispensationis s. Eucharistiae (can. 845,
§1). — Certum est.
Probatur : i° Ex verbis Christi : Hoc facite in meam
commemorationem, ad apostolos directis.
2° Ex traditione apostolica et constanti usu Ecclesiae, uti
constat ex Patribus : Cl. Rom., ad Cor. XL, 1-4 ; Didac.
X, 7 ; XV, i ; Ign., ad Smym. VIII, 1-2 ; lust., 1 ap., 65 ;
Iren., adv. haer. IV, 18 ; ep. ad Viet. 3 ; Cl. Al., Strom.
IV, 25 ; Cypr., ep. 43 et 70 ; et ex Conc. Trid., sess. 13,
c. 8 ; sess. 23, c. I.
3° Ratione et quidem triplici : a) Sacerdos consecrat in
persona Christi ; atqui consecratio de se ordinatur ad
distributionem, unde Christus sicut consecravit in ultima
coena, ita et aliis sumendum dispensavit ; ergo sicut ad
sacerdotem pertinet consecratio, ita et dispensatio. —
b) Sacerdos constituitur medius inter Deum et populum ;
unde sicut pertinet ad eum dona populi Deo offerre, ita et
dona divina populo tradere. — c) In reverentiam sacramenti statutum est ut non tangatur nisi a re consecrata
seu benedicta ; unde corporale, calix, manus sacerdotis
consecrantur ; alii ergo illud tangere non possunt, nisi in
necessitate, uti ad vitandam profanationem sacramenti.

i
I
,
j‘

I

’
i'
\
!
I
1
!

1
I
j

j
.

337· Principium II. Diaconus, quasi propinquus
ordini sacerdotali, aliquid participat de eius officio,

g

DE EUCHARISTIA

283

et, iuxta vigentem disciplinam, est minister extraor­
dinarius dispensandae communionis (can. 845, § 2).
Constat ex antiqua et constanti traditione, quam testantur
lust., i ap., 65, 67 ; Cypr., de laps. 25 ; Conc. ap. VIII,
13 et 28 ; Dion. Alex, in H. E. VI, 44 ; Damasus, carm. 18 ;
Bas., ep. 93 ; et ex usu Ecclesiae. Olim enim, sicut adhuc
hodie in Ecclesia graeca, diaconus erat dispensator san­
guinis ; non autem corporis nisi in necessitate, iubente
episcopo vel presbytero, quod adhuc in praesenti obtinet.
Unde iuxta can. 845, § 2, minister « extraordinarius est
diaconus, de Ordinarii loci vel parochi licentia, gravi de
causa concedenda, quae in casu necessitatis legitime
praesumitur. ».
Ex commissione itaque sive Ordinarii loci sive parochi (non
autem Ordinarii regularis vel simplicis rectoris ecclesiae, ut
quidam gratis asserunt sine positivo fundamento) potest diaconus
communionem distribuere, dummodo concedatur ex rationabili
causa sufficienter gravi, ut si sacerdos absit vel sit infirmus, si
nullus sit qui commode possit administrare, si in magno festo
omnes sacerdotes confessionibus audiendis aut praedicationi valde
occupati sint, aut non sufficientes adsint pro numero communi­
cantium, si non adsit nisi sacerdos censuratus et ut talis publice
declaratus, etc. ; — in casu autem necessitatis commissio non
exigitur sed legitime praesumitur, imo diaconus ministrare tene­
tur si adsit necessitas ministrandi viaticum et desit omnis sacerdos
qui possit aut velit ministrare.

338. Quaestio : An deficiente ministro, quandoque possit
esse licitum communicare seipsum?
Respondetur : i° Sacerdos vel diaconus potest deficiente
ministro seipsum communicare in ordine ad viaticum. Imo,
iuxta plures, praesertim recentiores, etiam solius devotionis causa
dummodo non sit timendum scandalum ; sed id non auderemus
asserere, quia ex una parte non adest necessitas recipiendi sacra­
mentum, et ex alia parte recipi nequit iuxta modum communi­
candi nunc receptum et Ecclesiae consuetudine iam diu per saecula
firmatum.
2° Alius clericus vel laicus, an possit, urgente necessitate et
deficiente ministro, sibi ministrare viaticum, ut in Ecclesia
primitiva quandoque factum est, disputatur. Recentiores plures
affirmant, quia in casu obligat praeceptum divinum communi­
candi, quod magis urget quam consuetudo ecclesiastica praescri­
bens modum communionis. Merito tamen negant praesertim
veteres cum S. Thoma, in IV d. 13, p. 1, a. 3, sol. 1, ad 3, quia
praeceptum divinum cessat quando cum debita reverentia ex
recepta consuetudine Ecclesiae statuta impleri nequit (n. 284),

284

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

praesertim quod receptio huius sacramenti non sit necessitatis ;
— nisi forsan in casu quo peccator aliud sacramentum recipere
non posset et dubitaret de perfectione suae contritionis.
De sententia recentiorum qui in utroque casu benignius
sentiunf, verius est dicere illos hac in re potius optare quamdam
ecclesiasticae consuetudinis mutationem, quam demonstrasse
antiquam consuetudinem iam fuisse in novam legitime immuta­
tam, cuiqs rei nullum assignant positivum fundamentum.
Notetur 1) haec tamen licite fieri posse ex obtenta dispensatione
aut permissione ;
2) extra casum necessitatis, omnes diacono inferiores solemniter ministrantes s. communionem incurrere irregularitatem
(can. 985, § 7) ;
3) diaconum indebite ministrantem non incurrere, quia non
usurpat ordinem (ibid.).

339. Principium III. Ad licitam dispensationem in
ministro etiam requiritur iurisdictio vel debita
*licentia — Ratio est, quia ad pastorem pertinet pascere
oves et ministrare sacramenta ; Unde necessaria est potestas
iurisdictionis, vel facultas seu licentia ab eo obtenta quae
talem iurisdictionem habet ; ita ut peccaret graviter qui
sine ulla facultate aut licentia ministraret.
Hinc Eucharistiam dispensare possunt :
i° Ex iurisdictione ordinaria vel quasi-ordinaria, praeter
S. Pontificem, Ordinarius loci ; parochus in sua paroecia
et qui ad instar parochi sunt ; superiores religionis clericalis
non solum quoad professos et novitios, sed etiam quoad
eos qui in religiosa domo diu noctuque manent, famulatus,
educationis, hospitii aut infirmae valetudinis causa iuxta
can. 514, § i ; rector Seminarii quoad omnes qui in semi­
nario sunt (can. 1368) et rector ecclesiae (can. 484, § 1).
20 Ex licentia omnes sacerdotes qui eam directe vel
indirecte, explicite vel implicite, de iure vel ab homine ob­
tinuerunt ; qualem omnes habent tum in casu necessitatis,
tum si missam celebrent : possunt scii, communionem
ministrare intra missam, et si, praeter missam solemnem
aut cantatam aut conventualem, privatim celebrent, etiam
proxime ante et statim post (can. 846, § 1) ; imo etiam si
celebrent in oratorio privato, nisi Ordinarius loci, iusta
de causa, in casu particulari id prohibuerit (can. 869).

285

DE EUCHARISTIA

Adduntur aliae praescriptiones : 1. « Etiam extra missam
quilibet sacerdos eadem facultate pollet ex licentia saltem
praesumpta rectoris ecclesiae, si sit extraneus » can. 846, § 2.
2. « Ius et officium s. communionem publice ad infirmos etiam
non paroecianos extra ecclesiam deferendi, pertinet ad parochum
intra suum territorium. Ceteri sacerdotes id possunt in casu
tantum necessitatis, aut de licentia saltem praesumpta eiusdem
parochi vel Ordinarii » can. 848.
3. « Communionem privatim ad infirmos quilibet sacerdos
deferre potest, de venia saltem praesumpta sacerdotis cui custodia
sanctissimi Sacramenti commissa est » can. 849, § 1.
4. « S. communionem per modum Viatici sive publice sive
privatim ad infirmos deferre, pertinet ad parochum » can. 850 ;
in Seminario tamen ad rectorem (can. 1368), in religione clericali
ad superiores (can. 514, § 1), qui etiam extra domum professis
et n°viciis eam deferre possunt sive privatim, sive publice de
licentia parochi (com. int. 16 iun. 1931, ad 1), et in monialium
domo ad confessarium ordinarium vel vices gerentem (can. 514,
2). In solo casu necessitatis aut de licentia parochi alii sacerdotes
Viaticum ministrare possunt.

34®· Animadversio.
Praeter debitam licentiam, requi­
ritur etiam ut minister non sit censuratus vel impeditus. Et
quidem :
1) si sit simpliciter toleratus, non potest sponte ministrare, sed
solum si a fidelibus requiratur, aut adsit causa excusans gravis
scandali vel infamiae vitandae ;
2) si sit censuratus sententia condemnatoria aut declaratoria, et
a fortiori si sit vitandus, non potest ministrare nisi in mortis
periculo, deficientibus aliis ministris. Cfr. can. 2261, § I, 2 et 3.
Quodsi aliter egerit, erit irregularis ex delicto (can. 985, n. 7).

QUAESTIO QUINTA;

DE FINE ET EFFECTIBUS

SACRIFICII.

341. Principium generale. — Sacrificium N. L.
omnibus anterioribus successit, et ideo « bona omnia, per illa
significata, veluti omnium consummatio et perfectio com­
plectitur » (C. Trid., sess. 22, c. 1) ; unde offertur ad qua­
tuor sacrificiorum fines, et est simul latreuticum, eucharisticum, propitiatorium et impetratorium. Et ideo habet
effectus quadruplici fini correspondentes. De quibus iam
venit dicendum.

286

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus I.

De Variis

Sacrificii Effectibus.

S. Th. Ill, q. 79, a. 5 et 7.

342. Principium I. Sacrificium altaris, quantum ad
Deum, est latreuticum et eucharisticum, quantum
ad nos est impetratorium et propitiatorium. — Ita
Conc. Trid., sess. 22, can. 3.
Sacrificium altaris institutum est ad quatuor fines, ac
proinde quadruplicem habet effectum :
A. Quantum ad Deum : i° Est latreuticum. Omne enim
sacrificium offertur in Dei honorem et agnitionem supremi
eius dominii et nostrae servitutis.
Quod ceteroquin in casu patet ex Mal. I, n, et ex pluribus
verbis Missae. Huic fini respondet primus effectus,cultus latriae
excellentissimus, qui Deo procurat honorem infinitum.

2° Est etiam eucharisticum, quia offertur pro beneficiis
a Deo acceptis, specialiter pro beneficio redemptionis,
Patet ex ipso nomine Eucharistiae (Mt. XXVI, 27; I Cor. XI,
24) et ex pluribus verbis Missae. Huic fini respondet secundus
effectus : gratiarum actio.

B. Quantum ad nos est propitiatorium, ut definivit
Conc. Trid., sess. 22, c. 1 et 2, can. 3, non quidem ut
sacrificium crucis quod persolvit pretium redemptionis de
se sufficiens ad omnia peccata reparanda, sed quatenus
impetrat applicationem satisfactionum et meritorum crucis,
ad quam obtinendam fuit institutum.
Secundum etymon vocis et secundum modum loquendi Concilii
sacrificium est propitiatorium, quia habet vim non tantum
negative placandi Deum i. e. auferendi eius indignationem, ne
inferat mala pro peccatis ; sed etiam consequenter positive incli­
nandi et movendi Deum ad favorem, ut concedat remissionem
peccati et reconciliationem, ac alia bona quae amicis dare con­
venit. Nam a) in omni hypothesi, sacrificium datur impetra­
torium ad obtinenda beneficia vel gratias ; b) supposito autem
peccato, quo Dei incurrimus indignationem, praevie debemus
impetrare quod auferatur Dei indignatio, et sic impetratio fit
propitiatio, et sacrificium impetratorium fit propitiatorium. Aliis
verbis propitiatio impetrationem includit, et aliquid addit, scii,
quod fiat etiam ad placandum Deum offensum et peccatum

287

DE EUCHARISTIA

reparandum. Unde haec duo non sunt consideranda ut duo fines
adaequate distincti et separati.

Hinc : i° Sacrificium est stricto sensu propitiatorium, et
offertur pro peccatis.
Constat a) ex doctrina Apostoli, ad Hebr. V, 1-3, dicentis
munus sacerdotis esse ut offerat pro peccatis ; sacerdos autem
nullum aliud sacrificium offert praeter missam ;
b) ex verbis Christi dicentis in Eucharistia corpus suum tradi,
sanguinem suum effundi pro multis in remissionem peccatorum
(Mt. XXVI, 28 ; Le. XXII, 19-20) ;
c) ex traditione quae conservatur a Patribus : Orig., hom. 13
in Lev. 3 ; Tertul., de cor. mil., 3 ; Ambr., de off. I, 48 et exh.
ad virg. 14 ; Cyr. Hier., cat. XXIII, 8-9 ; Chrys., hom. 69 ad
pop. Ant. ; hom. 3 in ep. ad Phil., 4 ; Hier., in Tit. I, 8 ; Aug.,
conf. IX, 11-12, et enchir. noj
d) ex liturgiis, etiam antiquis, quales Sunt illae quae dicuntur
S. lacobi, S. Chrysostomi, S· Basilji, et syriaca.
Huic fini corresponde! tertius effectus : remissio peccatorum,
poenarum et satisfactionum.

2° Est etiam impetratorium, et offertur pro gratiis obti­
nendis.
Constat a) ex Patribus, Conciliis et Liturgiae verbis,
b) ex eo quod Christus non tantum nobis meruit in cruce
remissionem peccatorum, sed etiam alia beneficia ; merita autem
crucis sunt in missa applicanda,
c) si missa valet ad remissionem peccati et gratiam inimicis
reddendam, quanto magis ad bona peccatis deperdita reddenda
aliaque amicis tribuenda.
Huic fini respondet quartus effectus : obtentio bonorum tum
spiritualium tum temporalium ad salutem conducentium.

343. Animadversio. — Sacrificium altaris participat de
Omnibus formis sacrificii : de holocausto, quia mystica oblatio
tam pretiosae vitae multo perfectius significat debitum nostrae
servitutis erga Deum, quam totalis illa combustio animalis quae
fiebat in incenso taurorum vel arietum ; de hostia pacifica etiam,
quia horrorem sanguinis non habet ; de sacrificio pro peccato
demum, quia repraesentat expiatoriam Christi mortem, ac per
hoc aptum est impetrare iis pro quibus offertur, applicationem
generalis satisfactionis in cruce Deo exhibitae1.

344. Principium IL Sacrificium altaris offertur soli
Deo, potest nihilominus offerri in honorem Sancto­
rum. — Offertur soli Deo, uti patet ex inspectione quatuor
finium. Et tamen illud celebramus in honorem Sanctorum ;
I. Billot,

de Ecclesiae Sacramentis,

I, de

sacrificio,

§ II.

288

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

i. e. i° ad gratias agendas Deo pro Beatorum sanctitate, victoriis
*
virtutibus, et aliis mirabilibus aut bonis quae in iis vel per eos
operatus est Deus, qui proinde in eis laudatur (C.Trid., sess. 22,
c. 3) ; — 2° offerimus illud ad Obtinendum quod cultus Sanctorum
hic in terris augeatur, v. g. canonizatione aut festi institutione
vel solemniori celebratione ; — aut 30 ad obtinendum patrocinium
Sanctorum tamquam ad finem, ut illi pro nobis intercedere
dignentur in coelis quorum memoriam agimus in terris, scii,
petimus a Deo ut per sacrificium obtineamus hanc gratiam quod
Sancti pro nobis orent in coelo (ibid., c. 3 et can. 5) ; — 40 etiam
offerimus illud per Sanctos, implorando eorum patrocinium, scii,
petimus ab iis quod sacrificium Deo placeat ; non quidem ut
offertur a Christo vel Ecclesia : sic enim semper placet Deo ;
sed quatenus offertur a nobis, ut fiat Sanctorum intercessione
Deo acceptum.

Articulus II.

De Modo quo effectus producuntur.
S. Th. Ill, q. 82, a. 6 et a. 7, ad 3.

345. Principium generale. — Effectus sacrificii non
tam pendent a dignitate rei oblatae et a modo offerendi quam
a dignitate offerentis (Gen. IV, 4; Le. XXI, 3; Mc. XII, 42) ;
unde secundum quod diversi sunt offerentes, diversi sunt
effectus. Hinc considerari possunt :
i° Effectus ex opere operantis, tum sacerdotis, tum fidelium
offerentium. Sacrificio enim sicuti aliis operibus bonis
possunt mereri, satisfacere, impetrare secundum gradum
devotionis eorum ; hi effectus maiores sunt in sacerdote
sanctiore aut bono quam in minus sancto aut malo.
2° Effectus ex opere operantis Ecclesiae. Haec nequit
mereri aut satisfacere, quia non habet actualem sed tantum
habitualem voluntatem, meritum autem supponit actionem
personalem ; potest tamen per sacerdotem impetrare bona
pro fidelibus et quidem melius quam aliis orationibus,
quia hisce missa est excellentior. Quodsi sacerdos non sit.
membrum Ecclesiae, uti publicus haereticus vel schisma­
ticus, aut excommunicatus vitandus, hos effectus non con­
sequitur, quia non agit nomine Ecclesiae.
30 Effectus ex opere operantis Christi qui offert seipsum
et merita crucis applicat. Isti sunt ex opere operato (i. e. ex
dignitate rei oblatae et ministri principalis) quantum ad alios
offerentes et ad Ecclesiam ; et de his in praesenti agemus.

DE EUCHARISTIA

289

Duo ultimi effectus iidem sunt, sive sacrificium offeratur
a bono sive a malo sacerdote : Christus enim et Ecclesia
semper sunt sancti Deoque grati et accepti.
346. Principium I. Effectus sacrificii, ut est latreuticum et eucharisticum quantum ad Deum, habentur
immediate, infallibiliter et statim post consecra­
tionem. — Ex ipsa enim immolatione Christi honor et
gratiarum actio sponte nascuntur et exhibentur Deo.
347. Principium II. Effectus sacrificii,ut est propitiatorium nobis et impetratorium, alii habentur im­
mediate, alii mediate. — Idem enim dicendum de
effectu impetrationis sacrificii ac de effectu omnis alius
orationis.
Et quidem : i° Non datur immediate
a) remissio peccatorum mortalium : nullus enim secundum
doctrinam catholicam iustificatur nisi eX opere operantis,
vel ex opere operato per sacramenta ;
b) remissio peccatorum venialium : haec enim non remit­
tuntur nisi mediantibus actibus contritionis vel charitatis,
quae eorum retractationem includunt ;
c) gratia habitualis gratum faciens : haec enim immediate
non causatur nec augetur nisi ex opere operantis, vel a
sacramentis ; quodsi a sacrificio daretur, sequeretur quod
parvulus baptizatus pro quo plura offerrentur sacrificia,
posset esse sanctior quam üle qui diuturnam vitam in praxi
omnium virtutum peregisset, quod est contra communem
Ecclesiae sensum.
Haec tamen obtinentur mediate : peccata enim possunt esse
causa cur Deus ex iusta ira uberiores non concedit gratias, quas
concederet si peccata non obstarent ; per sacrificium iusta Dei
ira placatur ne in poenam peccatori deneget gratias, imo movetur
eius bonitas ad dandas gratias uberiores ; unde « placatus Do­
minus gratiam ad poenitendum », i. e. ad contritionem vel ad
sacramenti poenitentiae congruam receptionem concedit, et his
mediantibus peccata non tantum venialia sed « etiam ingentia
dimittit » (cfr. C. Trid., sess. 22, c. 2). Simili modo sacrificium
obtinet gratias actuales ad opera meritoria vel ad sacramentorum
receptionem, quibus mediantibus gratia habitualis potest obti­
neri et augeri.
Summa Theologiae Moralis III — 19.

290

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

'

2° Immediate dantur, sicut aliis orationibus fieri potest :

!
!)
ί
[
'

a) relaxatio satisfactionum a vivis praestandarum pro
peccatis remissis : sacrificium enim substitui potest loco
satisfactionum a vivis praestandarum seu operum poenitentiae quibus poenae redimuntur ;
b) remissio poenarum temporalium a vivis vel defunctis
pro peccatis remissis luendarum : Christus enim debita
solvit poenae peccatorum, et Deus, factam solutionem pro
iis acceptans, ea condonat, ita ut fideles iam pati non debeant vel pro iis satisfacere ;
c) alia bona spiritualia et corporalia.

'l

i
l'

i

i
i!
i
;l

i
■j

I
j
J

j

1

μ

348. Principium III. Effectus sacrificii ut est propitiatorium nobis aut impetratorium non semper obti­
nentur infallibiliter. —■ Missa enim eos obtinet, illos
impetrando ; oratio autem, ut infallibiliter impetret, plures
habeat conditiones necesse est, scii, ex parte orantis ut
sit pia, ex parte sublecti i. e. illius pro quo fit, ut quis
non sit indispositus, et petat pro se, ex parte orationis ut sit
perseverans, ex parte obiecti ut petantur necessaria ad
salutem.
ia Conditio ex parte orantis semper verificatur, nempe
ex parte Christi offerentis principalis : qui semper bene
orat et dignus est ut exaudiatur, quia est persona infinita
et quae per passionem omnia ad salutem necessaria nobis
promeruit.
2a Conditio est ex parte illorum pro quibus offertur
sacrificium. lamvero non requiritur ut quis offerat illud
pro se : ex natura sua enim sacrificium fit pro omnibus,
et ex sua institutione est propitiatorium pro offerente et
pro aliis ; — requiritur tamen ut hi impetrationi Christi
non ponant obicem indignitatis : Christus enim non impe­
trat bona pro homine qui ad illa ponit obicem.
Hinc a)remissio peccatorum non obtinetur ab illo qui iis adhaeret,
vel etiam de mortalibus omnino non doiet, aut nullo modo in
eorum remissione confidit. Quodsi non ponat obicem et gratiam
recipiat ad poenitendum de peccatis, non adhuc sequitur infal­
libiliter horum remissio, quia Deus potest dare gratiam suffi­
cientem cui homo potest non cooperari,
b) remissio poenarum et satisfactionum non obtinetur, nisi ab
illo qui est in statu gratiae et qui obtinuit remissionem illius

DE EUCHARISTIA

29I

peccati de cuius poena est purgendus : nequit enim remitti poena
temporalis illi qui reus est aeternae, vel illi qui nondum solutus
est culpa,
c) placatio irae divinae, largitio gratiae, aut remissio poenarum
potest esse plenior vel minus plena pro gravitate peccati, pro
actuali dispositione subiecti, pro aliis operibus bonis antea factis,
etc.

3a Conditio ex parte orationis requirit ut sit perseverans,
unde fit ut uno sacrificio non semper exaudiamur ; quot
sacrificia requirantur dependet a dispositionibus subiecti,
a gravitate eius peccati et a voluntate Dei.
4a Conditio ex parte obiecti requirit ut petantur neces­
saria ad salutem. Unde requiritur
a) ut res sit expediens ad salutem : Christus enim non
impetrat quod ad salutem non expedit ; quod autem tunc
aliud bonum concedat, est pia sed non certa sententia;
b) ut sit secundum ordinarium cursum Providentiae :
non enim institui potest medium ordinarium in Ecclesia,
ad obtinenda infallibiliter miracula vel beneficia extraor­
dinaria-

349· Animadversio. — Effectus supra descripti, qui com­
petunt sacrificio ut est nobis propitiatorium, alii dantur statim po­
sito sacrificio seu peracta consecratione, scii, placatio irae divinae,
remissio poenarum et satisfactionum ; alii tempore opportuno,
scii, gratiae actuales ad peccati remissionem vel alias necessitates
spirituales, et bona temporalia, statim tamen datur aliquale ius
ad illos.
Hinc 1° applicatio fructuum a sacerdote non videtur valide
fieri posse post consecrationem.
20 Licet multi probabile habeant applicationem valide fieri
post iam et ante 2am consecrationem peractam, quia utraque
est de essentia sacrificii, in praxi tamen non est licitum ita
agere sacerdoti qui ex iustitia, v. g. ex contractu, stipendio aut
beneficio, tenetur ad applicandum, quia ipsi committitur valor
applicationis, et ideo tenetur facere applicationem certo validam
eamque non exponere periculo nullitatis1. Quae solutio adhuc
hodiernis temporibus est urgenda, quia quidam theologi adhuc
censent primam consecrationem solam esse de essentia ; nec
e recentissimis disputationibus hac in re maior facta est certi­
tudo sed potius minor.
3° Melius est applicationem facere ante missam seu ab eius
initio, ut scii, preçes et orationes etiam prosint iis pro quibus
sacrificium offertur.
i. Cfr. Haine, o. c. q. 99 ; Gasparri, o. c., n. 470.

292

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus III.

De Iis quibus effectus obveniunt.

350. Triplex sacrificii distinguitur fructus. — Ef­
fectus sacrificii, in quantum est propitiatorium aut impetratorium ex opere operato,vocantur fructus, quorum triplex
distinguitur portio :
iQ Generalis quae obvenit toti Ecclesiae.
Etenim a) ex communione Sanctorum singula membrorum
Ecclesiae opera bona omnibus prosunt aliis membris ; a fortiori
fructus oblationis Christi qui est eorum caput ; b) Christus qui
in cruce se obtulit mediator pro omnibus, hic ut caput Ecclesiae
se offert ad merita crucis applicanda ; unde se offert directe pro
omnibus Ecclesiae membris quorum est caput : « pro omnibus
fidelibus Christianis vivis et defunctis », et indirecte pto omnibus
aliis ut Ecclesiae membra fiant, sicut dicit Missale : « pro nostra
et totius mundi salute ». — Non tamen omnes eamdem partem
recipiunt sed maiorem pro maiore dignitate, sanctitate et disposi­
tione, participatione vel concursu ad sacrificium.

2° Specialis, quae obvenit illis pro quibus sacerdos
intendit celebrare.
Hanc etiam sibi potest applicare, si pro nullo alio celebreti

3° Specialissima, sacerdoti propria, qui eam recipit
etiamsi pto aliis celebret : ipsi enim non tantum obvenit
fructus ex opere operantis quia offert nomine proprio vel
Ecclesiae, sed etiam ex opere operato quia offert nomine
Christi cuius vices gerit.
Haec probabiliter ita est propria sacerdoti, ut nec valide eam
possit abdicare (Hebr. VII, 27), et certo non licite ceditur alter,
pro secundo stipendio, tum quia ex contractu sacerdos obligatur
ad applicationem certo validam (n. 349), tum quia Ecclesia id
prohibet, in damnatione prop. 8 ab Alex VII1.

351. Principium I. Ad percipiendum fructum gene­
ralem vel specialissimum, nulla requiritur applica­
tio ; e contra ad percipiendum fructum specialem.
— Nam ex ipsa voluntate Christi fructus generalis aut
specialissimus derivatur in illos qui, obicem non ponentes,
I. « Duplicatum stipendium potest sacerdos pro eadem missa licite
accipere applicando petenti partem etiam specialissimam fructus ipsimet
celebranti correspondentem ».

DE EUCHARISTIA

293

ipsius sunt capaces ; — e contra portio fructuum specialis
relicta est liberae applicationi sacerdotis.
Constat a) ex universali, ab Ecclesia probata (C. Trid., sess. 23,
c. i ; Pius VI, bulla Auçt. fid., n. 30), fidelium praxi qui, erogato
stipendio v. g., petunt sacrificium pro se specialiter offerri ad
determinatum finem, et expectant fructum non ex opere operantis
sacerdotis sed ex opere Christi,
b) Sacrificium est oratio realis ; sed oratio est de se indifferens
et non determinata ad talem personam ; unde nisi applicetur
specialiter, non prodest. Quae applicatio facienda est a sacerdote :
ille enim qui habet potestatem offerendi, et habet potestatem
applicandi fructum sacrificii.
Animadvertantur tria ; i° Sacerdos potestatem applicandi
fructus sacrificii habet vi suae ordinationis ; unde ab illo haec
nequit auferri mandato superioris vel sententia Ecclesiae, ac
proinde semper valide applicat cuicumque vult.
20 Sacerdos valide fructus potest applicare pluribus, imo fructus
inter eos dividere, ita ut v. g. uni applicetur sacrificium in remis­
sionem peccati, alteri ad impetrandam gratiam, et si teneatur
applicare uni, valide sed illicite dividit fructus.
3° Quodsi nulli applicet aut nonnisi incapaci, remanebit
fructus in thesauro Ecclesiae.

352. Principium II. Ad applicationem fructus spe­
cialis requiritur et sufficit voluntas habitualis, abso­
luta vel huic aequivalens, saltem implicite determi­
nata ad certam personam vel certum finem. — Di­
citur :
i° Habitualis, i. e. actualis, olim habita, quae tamen non
fuerit retractata, etiamsi ita praeterita sit ut non moveat
ad ponendum actum praesentem.
Applicatio enim est donatio seu translatio fructus ; donatio
autem, etiam multo tempore anteaçta et multis actibus interrupta,
valida est, dummodo revocata non fuerit. Unde qui heri promisit
Petro sacrificium crastinum, hodie vero de hoc non cogitat,
valide applicat. — Non tamen sufficit intentio mere interpretàtiva,
quam aliquis habuisset et qua fructus applicare voluisset casu
quo hoc vel illud advertisset ; nam de facto non voluit nec appli­
cavit.

2° Absoluta, vel huic aequivalens, i. e. conditionata de
praeterito vel de praesenti.
Etenim applicatio conditionata de futuro, quia suspendit in­
tentionem, facit ut sacrificium pro illa intentione non offeratur :
ita qui applicaret cuidam sub conditione quod postea alter volue­

294

summa theologiae moralis

rit, vel quod stipendium sit oblaturus aut prius moriturus1.
Valide tamen applicaret pro eo quem scit de facto iam velle
petere missam, nisi sit pro effectu ad quem nondum iuvaret
sacrificium.

3° Saltem implicite determinata ad certam personam vel
certum finem; secus enim nulla fieret applicatio.
Ita v. g. si quis applicaret uiii ex decem misSis legendis, non
determinatis cuinam, vel illi cui Deus aut B. V. vult applicare,
quia Deus aut B. V. nulli determinato applicat relinquens id
sacerdoti ; e contra plures dicunt valere si quis Vellet applicare
illi pro quo Deus aut B. V. mavult vel praefert eum applicare. —
Non tamen requiritur ut sacerdos explicite cognoscat et velit
personam, sexum, vel necessitatem, sed sufficit quod velit
implicite, intendendo v. g. missam quam intendit alius sacerdos,
sacrista, superior, — dummodo iste determinatam voluntatem
habeat, — aut quam exigit fundatio vel stipendium, aut quam
sibi notavit in libello, aut pro eo qui prius stipendium dederit,
vel secundum ordinem quo stipendia ipsi obvenerunt, aut pro
maximo peccatore, pro anima gravioribus tentationibus afflicta,
pro anima purgatorii maxime derelicta aut proxima redemptioni,
etc. : ita quoque valet applicatio si quis erronee legat pro defuncto
loco defunctae, quia est error mere accidentalis.
Quodsi plura v. g. 20 stipendia fuerint a pluribus collecta
aut a variis ignotis oblata v. g. in ara ecclesiae, sufficit illa dicere
secundum ordinem statutum ab eo qui illa distribuit, aut secun­
dum ordinem eorum qui stipendia dederunt, quam intentionem
implicite censetur habere ille qui toties legit ad intentionem
dantis, quia qui prius est tempore, potior est iure ; — at etiam
possunt dici omnes missae ad intentionem omnium, iuxta
proportionem pecuniarum aut missarum quae singulis compe­
tunt, quia cum fructus sit divisibilis, idem est 20 mi sas dare
simul omnibus quam unicuique missam unam, et ideo celebrato
numero missarum, singuli acceptum habebunt quod eis debitum
est (S. Poen., 7 dec. 1892).

353· Animadversiones. — 1. In casu quo sacerdos
duplicem applicationem fecerit contrariam, si fuerit memor
prioris intentionis, valet secunda ; si immemor, attendendum
quaenam sit voluntas praedominans : erit prior, si voluerit
applicare absolute, etiamsi postea aliud intenderit ; erit secunda,
si adfuerit ratio mutandi, v. g. repentina necessitas, oblatio
stipendii ; si utraque aeque efficax et absoluta fuerit, videtur
secunda praevalere, quia est actualis et fortior ad sacrificium.
In praxi nulla est difficultas : Offeratur enim crastina die pro
intentione cui non fuit satisfactum.
2. Anticipata applicatio, pro eo qui primo sit petiturus aut
daturus stipendium est illicita (can. 825, i°), tum quia fideles
i. Quod si applicaret sub conditione : si Deus sciat esse futurum,
applicatio esset saltem dubie valida, ut dictum est n. 84.

DE EUCHARISTIA

295

non petunt missam celebratam sed celebrandam, tum quia sacer­
dos exponit dantem periculo ne privetur fructu : potest enim ille
pro quo missa offertur, nondum esse rite dispositus, vel causa
pro qua petitur nondum existere, v. g. si pro primo in paroecia
morituro, aut pro liberatione ab infirmitate nondum contracta.
Unde S. C. C. id prohibuit 25 nov. 1605.

3. Attamen si sacerdos praevideat quod missae postulandae
sint pro aliquo iam defuncto, valide illas nunc offerret, quia
offeruntur pro determinata persona disposita et iam existente
causa, et solum incurreret sacerdos stipendii amittendi periculum.
Sed iure vigente id est prohibitum, ac proinde illicitum (can. 825,
i°) ; et ideo ut in casu licite retineat stipendium oblatum, con­
sensum offerentis obtinere debet ac proinde ipsi declarare
tenetur se iam applicasse.
4. Valide et licite anticipantur missae fundatae ut semel, bis,
ter in hebdomada aut in mense dicantur sed tantum in honorem
Dei vel Sanctorum, aut in requiem animae hominis iam defuncti ;
e contra illicite si fundatae sint etiam pro defunctis futuris,
ut pro defunctis paroeciae aut pro successive morituris, vel affixae
sint Certis diebus v. g. sabbato in honorem B. Μ. V., feriae VI
in honorem Passionis, vel fundatae in commodum populi ne
certis diebus missa deesset, vel in fundatione id fuerit expresse
prohibitum.
Articulus IV.

De Iis pro quibus Sacrificium
offerri potest.
S. Th. Ill, q. 79, a. 3 ; Suppi., q. 71.

354. Principium I. Sacrificium altaris offertur no­
mine Ecclesiae seu societatis fidelium a Christo
huius capite ; unde offertur directe pro bono fidelium et
eorum societatis, scii, pro eius conservatione et propa­
gatione, et sic indirecte pro aliis, scii, ut eorum conversione
Ecclesia augeatur
*
Fructus ergo generalis directe prodest i° omnibus fidelibus
vivis, i. e. omnibus membris corporis Ecclesiae quae pertinent
ad communionem sanctorum, et 20 fidelibus defunctis, quo
nomine non quidem veniunt damnati, quales sunt infantes non
baptizati, qui ad Ecclesiam lion pertinent, nec Sancti : hisce
enim nec illis sacrificium prodest, — sed a) omnes defuncti
baptizati qui sunt in purgatorio, quamvis in terris haeresi aut
schismati adhaçserint : remoto enim obice adhaesionis ad suam
sectam, iam perfecte pertinent ad Ecclesiam, et sunt de illis
qui nos praecesserunt cum signo fidei ; imo b) etiam probabiliter
omnes qui, etsi non baptizati, in purgatorio sunt, quia pertinent
ad Ecclesiam qualiter in purgatorio exjstit, et sunt simpliciter

296

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

de corpore mystico Christi : in purgatorio enim deest distinctio
inter corpus et animam Ecclesiae.
Sacrificium offerri pro defunctis probatur, tum exemplo V. L.
(II Macch. XII, 43), tum ex traditione quae constat Liturgiis,
Patribus1 (n. 342), et Ecclesiae sensu et praxi ; tum ex fidei
definitione a C. Trid., sess. 22, c. 2, can. 3 et sess. 25 de purg.,
confirmante doctrinam C. Flor., decr. unionis.

355. Principium II. Ecclesia generatim et regulariter
non orat nisi pro fidelibus et pro conversione alio­
rum ; exceptionaliter autem orat quandoque pro
aliis et pro eorum bonis cuiuscumque generis. — Ita
pro catechumenis, haereticis, schismaticis, infidelibus,
aut natione vel patria infidelium, uti constat tum exemplis
V. L. (I Esdr. VI ; II Macch. III), tum ex doctrina Apostoli
(I Tim. II, i sq.), tum ex historia Ecclesiae.
Potest etiam pro illis orare per sacrificium missae, et similiter
sacerdos habet potestatem pro ipsis offerendi et fructum specialem
applicandi ; quibus in casibus etiam Christus pro illis oraret,
nisi forsan obicem apponerent.

356. Principium III. Sacerdos valide applicat sacri­
ficium cuicumque, vivo vel defuncto, dummodo hic
non sit incapax ; non tamen licite, quia Ecclesia
quasdam applicationes prohibet.
Iuxta vigentem disciplinam, prohibita est :
i° Applicatio publica, qualis ex annuntiatione freta com­
munitati esse potest, aut ex natura rei ut in missa exequiali
et anniversario cantato :
a) pro excommunicatis quibuslibet vivis (can. 2262), quia
effectus censurae est privatio publicorum suffragiorum
Ecclesiae ;
b) pro defunctis quibus denegata fuit sepultura ecclesiastica
(can. 1241).
Tales sunt infideles (exceptis catechumenis), notorii apostatae,
sectae haereticae vel schismaticae aut sectae màssonicae aliisve
eiusdem generis notorie addicti, excommunicari vel interdicti
post sententiam, qui mandaverint suum corpus cremationi
tradere, peccatores publici et manifesti. Si vero in dubio Ordinarius
I. Conferri possunt : Did. ap. VI, 59 ; Tert. de cor., 3 : de exh.
cast., it ; de monog., 10; Cypr. ep. 66, n. 2; Cyr. Hier. c. XXIII,
n. 8-10 ; Chrys. horn. 3 in Phil., n. 4 ; hom. 21 in Act. n. 4 ; Epiph.
anacephal. II; Ambr. de off. I, 48 ; Aug. in Hept., q. 57, η. 4 ; conf. ΙΧ, ΐ2.

DE EUCHARISTIA

297

alicui ex his sepulturam ecclesiasticam concesserit, etiam missa
publica dici potest.

2° Applicatio privata, quae scii, secreto fit et occulte,
ac soli sacerdoti aut uni vel alteri nota est, prohibetur pro
excommunicatis vitandis, nisi pro eorum conversione
(can. 2262, § 2, 2).
Ergo privatim iam licitum est pro omnibus, fidelibus et infideli­
bus, etiam haereticis et schismaticis, vivis et defunctis stipendio
quoque accepto aut ad eorum intentionem applicare, secluso
tamen scandalo (S. Off., 12 iul. 1865), et exclusis solis excommu­
nicatis vitandis. Unde can. 809 : « Integrum est missam applicare
pro quibusvis tum vivis tum etiam defunctis purgatorio igne
admissa expiantibus, salvo praescripto can. 2262, § 2, n. 2 »,
in quo dicitur : « Non prohibentur sacerdotes missam privatim
ac remoto scandalo pro excommunicato (qualis ex can. 2314, § 1
censetur haereticus et schismaticus) applicare ; sed, si sit vitandus,
pro eius conversione tantum ».

357· Corollaria. — 1. Non prohibetur sacerdos pri­
vatim orare pro excommunicato licet vitando, etiam inter memento
missae.
2. Applicatio contra prohibitionem Ecclesiae facta, quamvis
illicita, tamen valida est ; unde sacerdos qui pro tali applicatione
stipendium accepit, applicatione iam facta ad restitutionem non
tenetur.
Articulus V.

De Valore

Sacrificii et Quantitate
eius effectuum.

S. Th. ΠΙ, q. 79, a. 5 ; a. 7, ad 3 ; Suppi, q. 71, a. 13, ad 2.

358. Differunt valor et effectus sacrificii. — Valor
est quantitas virtutis et efficaciae, quam ad producendos
effectus sacrificium habet ex dignitate offerentis et
rei oblatae ; effectus autem est id quod consequitur eX
illa dignitate vel intuitu eius datur. Valor considerari
potest in se, i. e. in actu primo seu quoad sufficientiam; et
in actu secundo, quoad efficientiam seu applicationem, i. e.
simul cum effectibus de facto productis.
359. Valor sacrificii vario sub respectu est infinitus
aut finitus. — Sacrificium spectari potest prout offertur
ab Ecclesia et fidelibus, vel a Christo, secundum se vel
quoad applicationem, respectu Dei aut nostri. lamvero :

298

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

A. Valor sacrificii, si consideretur ex opere operantis
sacerdotis, fidelium et Ecclesiae, est finitus : licet enim res
oblata sit infinite digna, actus tamen illam offerendi habet
dignitatem finitam et quidem maiorem pro maiori sancti­
tate.
B. Valor sacrificii ex opere operato seu ex opere Christi :
i° In se consideratus est infinitus, tum ex dignitate rei
oblatae et offerentis, tum quia applicat merita infinita
crucis.
20 Consideratus quoad applicationem respectu Dei est
infinitus : Christus enim tribuit Deo cultum infinite
dignum adorationis et gratiarum actionis.
30 Consideratus quoad applicationem respectu nostri est
finitus :
a) intensive, et quia homo est incapax boni infiniti quod
eius dispositione limitatur, et quia poeûa infinita inferni
sacrificio non remittitur ; fructus tamen crescere possunt
in indefinitum pro quantitate nostrae devotionis ;
b) etiam extensive quoad fructum generalem et specialis­
simum, quia numerus fidelium vel sacerdotum concele­
brantium est finitus ; crescit tamen ille fructus in inde­
finitum pro numero fidelium aut concelebrantium : non
enim minores fructus percipiunt fideles, aut sacerdotes
simul idem sacrificium celebrantes, eo quod maior sit
eorum numerus ;
c) praesertim quoad fructum specialem : hic enim non
videtur crescere, sed e contra quanto pluribus applicatur
tanto minus datur singulis. Id saltem nobis videtur verius.
Etenim 1. sacerdos habet potestatem limitandi fructum
specialem ad unam personam, quae potestas non intelligeretur
si fructus ille esset extensive infinitus ; 2. in Ecclesia viget praxis
fidelium qui pro seipsis petunt peculiarem applicationem ad
peculiarem finem, aut particularem applicationem pro particulari
defuncto ; porro praxis illa foret nociva si fructus esset extensive
infinitus : multo melius enim omnia sacrificia offerrentur pro
omnibus vivis et defunctis.

360. Quaestio disputata. — Ultima sententia non admit­
titur ab omnibus. Multi enim theologi censent fructum specialem
impetratorium, et plures fructum stricte propitiatorium» esse

DE EUCHARISTIA

299

extensive infinitum, ita ut non minuatur in singulis si pluribus
applicetur, sed e contra unicuique tantum prosit si pluribus ac
si uni applicetur3.
Haec sententia est probabilis, unde si quis missam titulo
mere gratuito offert pro aliquo, potest illam sententiam sequi
et applicare ei secundam intentionem, sub conditione quod
fiat absque praeiudicio illius pro quo celebrare tenetur ratione
tituli onerosi ; non tamen licite potest applicare pro stipendio
et sitnul alio titulo debito, puta obedientiae aut fidelitatis
(can. 825, 20). A fortiori non potest unam missam applicare
pro duabus intentionibus ex iustitia debitis, quia tunc tenetur
ad applicationem certo validam ; ita autem agendo exponeret
alteram applicationem periculo nullitatis ; unde Ecclesia id
prohibuit damn. prop. 10 ab Alex VII2, et can. 825, 20 et 30,
Ceterum in casu pro altero stipendio deficit titulus sustentationis.

361. Animadversio. — Limitatio fructuum sacrificii non ab
omnibus eodem modo explicatur.Plures dicunt eam oriri ex mera
voluntate Christi qui fructus limitavit ut fideles frequentius
celebrationem procurarent ; apt ex voluntate Dei, quia iuxta
ordinem suae providentiae, causas determinatas ordinat ad
detertninatos et limitatos effectus. Alii, forsan melius, dicunt
mensuram fructuum praecipue pendere ex duobus : ex perfectione
applicationis et ex dispositionibus, ita ut in paritate dispositionum
et in paritate applicationis sacrificium eosdem effectus producat :
sicut autem fructus limitatur intensive dispositionibus requisitis,
ita extensive ex eo quod applicatio non est aeque perfecta si pro
pluribus ac si pro uno offeratur. Applicatio enim est actus huma­
nus sacerdotis determinantis intentionem ad unam personam et
unum finem ; actus autem humanus, quanto in plura obiecta
tendit, tanto minus determinate fertur in singula ; unde minus
perfecta est applicatio seu minus determinata intentio, ac proinde
missa oblata pro pluribus non tantum prodest singulis ac si
offetatur pro uno.
E contra pro fructu generali ad quem nulla requiritur appli­
catio specialis : cum enim singuli fideles aliquo modo per sacer­
dotem et cum sacerdote offerant, multiplicantur oblationes ac
proinde earum fructus.
t. Fructus sacrificii esse extensive finitos, doçent S. Bonaventura,
in IV, d. 45, a. 2, q. 3, Scotus, Paludanus, D. Soto, Suarez, Lugo,
S. Bellarminus, Pasqualigo et multi recentiores inter quos Lambrecht
et Billpt. E contra Caietanus, Iohannes a S. Thoma, Salmanticenses,
Habert, Tournely, Gonet, Wigandt et plures Thomistae ; res tamen
dubia est, ait BiUuart. S.Alphonsus infinitatem tenuit in Th. Μ., I. VI,
n. 312; sed, ut notat Gaude, post annum 1769 in opusculo De Caerem.
missae, ac In Trid., sess. 22, n. 22 mutavit sententiam. De mente S. Tho­
mae disputant : in III, q. 79, a. 5 videtur favere extensioni infinitae ;
e contra in IV Sent, d. 45, q.2, a. 4, qc. 3, ad 2, et qc. 2, sed contra, et in
Suppi, q. 71, a. 3, ad 2. Aliqui tenent limitationem pro fructu satisfactorio, extensionem infinitam pro impetratoriO : ita inter alios Lehmkuhl
et Cappello.
2. « Non est contra iustitiam pro pluribus sacrificiis stipendium
accipere et sacrificium unum offerre ».

300

summa theologiae moralis

SECUNDA PARS.

DE PRAECEPTIS PERTINENTIBUS AD
SACRIFICIUM ALTARIS.
QUAESTIO PRIMA.

DE

OBLIGATIONE CELEBRANDI

SACRIFICIUM.

362. Obligatio celebrandi ex vario fonte oriri
potest : ex ipso suscepto sacerdotio, ex officio suscepto vel
beneficio possesso, ex tradito stipendio, ex particulari
praecepto aut voto.
Articulus I.

De Obligatione

ex Sacerdotio.

S. Th. Ill, q. 82, a. 10.

363. Praecipua obligatio celebrandi oritur ex
sacerdotio. — Christus sacerdotibus imposuit grave
praeceptum celebrandi sacrificium, uti certissimum est,
tum ex ipsius verbis : Hoc facite in meam commemorationem,
quae ita explicat Cone. Trid., sess, 22, c. 1 ; tum ex natura
potestatis sacerdotalis, quae data est a Deo ut nomine
omnium honoretur et omnibus gratiae procurentur salutis :
talis autem potestas certo instituta fuit ut exerceretur.
Praeceptum illud obligat ad minus communitatem sacerdotum
(ib. can. 2) ; an autem illud praeceptum vel etiam aliud eccle­
siasticum obliget singulos sacerdotes ratione sacerdotii, a
quibusdam fuit in dubium revocatum. Nunc autem generatim
admittunt gravem obligationem singulis incumbere sacerdotibus,
quia unusquisque tenetur uti gratia sibi data cum fuerit oppor­
tunum, praesertim si cedat in magnum honorem Dei et utilitatem
totius societatis ; talis autem est potestas sacerdotis, quam nisi
exerceret, fine suo frustaretur. Ceterum omnes debemus Dei
dominium agnoscere per sacrificium (Π, n, 698) ; videtur
autem inordinatum, si sacerdos qui recepit potestatem id faciendi
per sacrificium proprium (Hebr. V, 1), id nunquam faciat nisi
sacrificio aliorum. Quod consentaneum est C. Trid., sess. 23,
c. 14, et decr. S. C. C., nov. 1696. Et in Codice iuris iam dicitur,
can. 805 :«Sacerdotes omnes obligatione tenentur Sacrum litaridi
pluries per annum ».
Obligatio est gravis propter gravitatem materiae ; sufficit
tamen ut aliquis celebret in praecipuis festis vel, ut alii dicunt,

DE EUCHARISTIA

3OI

ter quaterve in anno, debita distantia servata ; quodsi non faceret,
fidelibus facile esset grave scandalum.

36À Animadversio. — Convenit omnino ut sacerdotes
saepius celebrent, praesertim singulis dominicis et festis, unde
in praedicto can. 805 additur : « Curet autem episcopus vel
superior religiosus ut iidem (sacerdotes) saltem singulis diebus
dominicis aliisque festis de praecepto divinis operentur », quod
omittere, sat facile posset populo Christiano videri scandalosum.
Imo, ait S. Alphonsus, 1. Th. M. 1. VI, n. 559, illum qui quotidie
celebrare\ possit et, ubi consuetudo quotidie celebrandi viget, sine
ulla iusta, causa, sed tantum ob desidiam celebrare negligat, vix
posse a veniali culpa excusari. Non autem si ex rationabili motivo,
v. g. majoris praeparationis, reverentiae, humilitatis, aut veri
incommodi, aliquoties a celebrando abstineat.
Articulus II.

De Obligatione ex Officio.

365. Obligatio celebrandi iure divino oritur ex
officio pastorali. — Praeceptum divinum omnes pastores
animarum, qui scii, pastorale officium susceperunt, sub gravi
obligat non solum certis diebus celebrare, sed et pro populo i. e.
pro ovibus sibi commissis sacrificium applicare.
Haec obligatio in ipso officio pastorali continetur (Hebr. V, 1),
quod officium est iuris divini ; unde Cone. Trid. ait praecepto
divino mandatum esse omnibus quibus animarum cura commissa
est, pro ovibus suis sacrificium offerre (sess. 23, de ref., c. 1).
Ad illud tenentur episcopi iure divino absoluto, quia sunt insti­
tutionis divinae ; parochi et alii pastores iure divino hypothetico,
si Ut pastores ab Ecclesia instituantur.
Obligatio oritur ex iustitia, quia ad eam, sicut ad alia officia
pastoralia, tenentur pastores ex quasi contractu ; ad quid praecise
obligantur, generali et abstracto modo praescribit lex divina,
sed determinari in concreto debet lege ecclesiastica.

366. Ad quid tenentur pastores. — I. S. Pontifex sola
lege divina, non vero lege ecclesiastica, et ideo tantum
aliquoties tenetur missam celebrare aut pro ovibus appli­
care.
II. Episcopi dioecesani, abbates vel praelati nullius,
vicarii capitulates sede vacante, administratores apostolici
permanenter constituti, parochi sive saeculares sive reli­
giosi, et vicarii oeconomi in paroecia vacante constituti,
tenentur, a capta possessione, missam celebrare pro grege
diebus dominicis atque festis de praecepto etiam suppres-

302

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

I

/

sis (can. 339, § i et 466, § 1 ; comm. interpr. 17 febr.
1918 et S. C. C. 28 dec. 1919).
/
Non obligantur stricte vicarii generales, episcopi titulares,
coadiutores aut auxiliares, praelati regulares, vicarii substituti et
coadiutores, nec a fortiori vicarii cooperatores vel capellini.

III. Vicarii et praefecti apostolici, atque quasi-parochi,
a capta possessione tenentur missam applicare pro grege
solum 11 diebus festis de praecepto (can. 306).
/
367· Animadversiones. — 1. Si dies festus incidit in diem
dominicam, unica missa obligationi satisfit (can. 339. ® 2).
2. Si festum ita transferatur ut in die ad quem, non/ solum fiat
officium cum missa festi translati, sed serventur quoque obli­
gationes audiendi missam et abstinendi a servilibus/ missa pro
populo applicanda est in die ad quem; secus in die a quo (can. 339,
§3)·
'
3. Episcopus aut parochus, qui duas vel plures dioeceses, aut
plures paroecias, aeque principaliter regat, aut praeter propriam
dioecesim aut paroeciam, aliam vel alias in admfinistrationem
habeat, unam tantum missam pro populis sibi commissis applicare
debet (can. 339, § 5 et 466, § 2). Quod etiam valet de vicario
oeconomo qui plures paroecias tempore vacationis regit (com.
interpr., 14 iul. 1922). Si autem festa patronorum unius et alterius
parochiae diversis diebus occurrant, in utroque die festo applicatio
fieri debet (S. C. C., 12 nov. 1927).
368. Modus implendi obligationem. — Obligatio
applicandi pro populo est realis, personalis, localis, et
affixa diei.
i° Realis, ita ut pastor, qui ex iusta causa impeditus
applicare non potest, per alium aut alio die obligationi
satisfacere debeat, et qui applicationem omisit, quamcitius
applicare teneatur (can. 339, § 4 et 6).
Notetur nullam causam excusare a missa pro populo celebranda,
nec consuetudinem immemorabilem ; praeter dispensationem
S. Pontificis in casu particulari.

2° Personalis, ita ut pastor per se ipse applicare teneatur,
nisi legitime impediatur (ib.). Impedimentum legitimum
est infirmitas, obligatio celebrandi missam conventualem,
si parochus simul sit canonicus, vel legitima absentia
(can. 466, § 5), aut quodcumque aliud dummodo grave
indicetur.

I

DE EUCHARISTIA

SOS

S. Ç. C. declaravit, ut parochus excusetur, causam iustam non
esse i a) consuetudinem contrariam ; b) exequias celebrandas;
c) missam pro sponsis dicendam ; d) missam pro certo die
fundatam, quae in diem festum de praecepto incidat ; e) per­
suasionem fidelium qui putant missam paroecialem solemnem
cum cantu et explicatione Evangelii semper pro populo applicari
et ideo libenter ad eam confluunt. Ita per se et nisi aliud incommodumlgrave accedat.

30 Localis, ita quod missa pro populo in ecclesia paroeciali \dicatur ut populus ei interesse possit, nisi rerum
adiunctalaliud exigant aut suadeant (can. 466, § 4), v. g.
si sit fesrnm in ecclesia filiali, aut si agatur de mera sup­
pletione missae omissae.
Localis opligatio existit pro parochis, non autem, ut patet, pro
episcopis qui ubique pro grege celebrare possunt. Quodsi
parochus legitime absit, pro lubitu vel ipse in loco, ubi moratur,
vel alius prq eo in ecclesia paroeciali applicare potest (can. 466,
§5).
Ί

4° Affixa\diei, ita ut applicatio sine necessitate in
alium diem transferri non possit ; nisi Ordinarius loci iusta
de causa id permittat (can. 466, § 3).
Causa iusta \esse potest missa exequialis, pro sponsis, in die
anniversaria opitus vel depositionis, aut pro urgenti causa
publica.
Non requiritur ut missa quae pro populo applicatur sit missa
solemnis, cantata vel ipsa paroecialis ; etiam per privatam
missam obligatio adimpletur.

369. Animadversiones. — 1. Qui obligationem quoad
substantiam implet, sed debitum modum non servat, nisi fre­
quenter sine iusta ratione fiat, peccat tantum leviter.
2. In quibusdam dioecesibus ex induito permittitur ut diebus
festis suppressis missa non applicetur pro populo, sed ad mentem
episcopi vel pro stipendio huic tradendo pro piis operibus. Quo
casu iam permittitur, ut non ipsa die, qua tenentur, nec per se,
sed per alium sacerdotem, parochi huic obligationi satisfaciant
(S. C. C., 16 dec. 1914).

3. Pauperibus parochis conceditur, ut, si die festo offeratur
pingue stipendium, missa ad intentionem offerentis dici possit,
applicatione pro populo in alium diem translata (Ben. XIV,
Const. Cum semper, 19 aug. 1744).

304

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus III.

De Obligatione ex Beneficio.

370. Obligatio celebrandi Oritur ex beneficio sus­
cepto. — Beneficium est ius perpetuum percipiendi/iructus
ex bonis ecclesiasticis propter aliquod officium spirituale,
clerico auctoritate ecclesiastica copstitutum (canJ 1409) ;
qùod est curatum vel simplex, prout curam animarum
adnexam habet vel non habet. In praesenti intelligitur
beneficiujn simplex, quod beneficiato imponit obligationem
ex pia fundatione missam celebrandi, sive quotidie, sive
certis diebus. Obligatio ex iustitia commutative est satis­
faciendi institutioni fundatoris, i. e. missas impositas non
solum celebrandi, sed etiam ad intentionem | fundatoris
applicandi, quia talis praesumitur fundatoris voluntas ; —
nisi certo constaret illum celebrationem imposuisse solam»
applicatione totaliter aut partialiter relicta liberae cele­
brantis determinationi.
I
Applicatio missarum praesumitur totaliter facienda animae
fundatoris (S. C. C., 18 aug. 1668 5 26 mart. 1718), nisi tamen
certum e celebrandis missis numerum sibi applicandum prae­
scribat : tunc enim applicationem aliarum liberam reliquisse
censetur.
I

371. Modus implendi obligationem, -fi Beneficiatus
qui ad missae obligatur celebrationem, tenétur :
1° Omnia adiuncta a fundatore praescripta implere,
quantum ad missae speciem seu qualitatem, locum vel
tempus.
Hinc peccat si, absque iusta causa, adiuncta stipulata omittat,
et quidem graviter, si saepius ea omittantur et determinata
fuerint ob gravem finem perdurantem, ut ob commodum populi,
ob specialem Sancti cultum, ob specialem memoriam ; e contra
si ex gravi causa excusante vel si finis non subsistat, aut si dispen­
satio legitime obtenta fuerit, quam ad perpetuum concedere
potest S. Sedes, ad tempus ob iustam causam Episcopus.

2° Non tamen per seipsum satisfacere, nisi id expresse vel
aequivalenter exigatur ; sed potest facere per alium.
Praesumitur onus reale principaliter adnexum loco, non
personale.
Qui habet onus missae quotidianae : a) si onus sit reale, ita ut
possit per alium satisfacere, nullam missam potest omittere, sed,
ipso non celebrante, curare debet ut per alium missa dicatur ;

DE EUCHARISTIA

f

3°5

b) e tantra si onus sit persona'e et ipse per se quotidie celebrare
teneatur, missam aliquando ex iusta causa omittere potest nec per
alium\supplere debet, quin tamen possit pro se vel suis applicare
nec a fortiori pro stipendio. Ita S. C. C., 18 sept. 1683.
lusta causa in casu excusans est :
a) Brevis infirmitas, qualis generatim censetur illa quae non
excedit!quindecim dies (S. C. C., 4 iun. 1689 ; 17 nov. 1695);
quodsi sit diuturna, bénéficiants per alium supplere tenetur,
excepto casu quo factus sit omnino impotens nec aliunde haberet
unde viaret (S. C. C., 5 febr. 1650 ; 24 apr. 1655).
b) Religio, ad celebrationem ob defectum dispositionis, aut
humilitatis vel reverentiae causa omittendam movens ; quod
permittunt semel in mense.
c) Impedimentum rationabile, uti iter instituendum, exercitia
spiritualia) peragenda, sed per paucos dies tantum.

372. Corollaria practica. —■ 1. In cathedralibus et
collégialités ecclesiis missa conventualis, quae quotidie a
canonicis ! celebranda est, applicari debet benefactoribus
generatim ^cuiuslibet respectivae ecclesiae (can. 417, § 1).

*r

Si secunda aut tertia missa conventualis celebretur, in hisce
sub memento defunctorum fiat commemoratio benefactorum
ecclesiae generatim. Quodsi canonicatuum praebendae tenues
sint, possunt a S. C. Concilii facultatem implorare non applicandi
benefactoribus missam conventualern diebus ferialibus, sed tan­
tum diebus festis ex praecepto (Ben. XIV, const. Cum semper,
19 aug. 1744} § ii).
Notandum Unsupet :
a) Capitularis infirmitate detentus non tenetur eleemosynam
praebere sacerdoti capitulari, qui ipsius vicem supplet in missae
conventualis celebratione et applicatione, nisi statuta capitularia
vel particulari^ consuetudo aliud ferant (can. 417, § 2).
b) Servari potest consuetudo praebendi stipem celebranti, ve)
ex cumulo distributionum, vel ex reditibus omnium praebendarum
per contributum (ib., § 3).
c) Si quis eodem die urgeatur onere celebrandi missam et pro
populo et conventual!, hanc ipse celebret applicetque per se,
illam per alium vel per se die sequenti (can. 419, § 2).

2. Parochus a) ius habet exonerandi omnes fundationes in
sua ecclesia institutas, per se vel per alium, nisi aliter in
fundatione exprimatur ; b) offimtm habet adimplendi eas
vel curandi ut adimpleantur, iuxta voluntatem fundatoris
quoad numerum missarum, locum, tempus, modum
celebrationis.

j,

Fundationis stipendium est id quod fundator determinavit ;
determinatione deficiente id quod taxa dioecesana vel consuetudo
statuit. At, quando parochus fundationem per alium sacerdotem
adimplet, generatim sufficit quod ipsi iustum stipendium, iuxta
legem aut consuetudinem vigentem, tribuat, retenta sibi, si
Summa Theologiae Moralis III. — 20

3O6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

detur, parte excedente redituum: praesumitur enim fundatio
cum pinguiore stipendio facta in favorem parochi vel réctoris
ecclesiae ; — nisi tamen in ipsa fundatione expresse/ aliter
notetur.
/

3. Reductio seu imminutio numeri missarum celebrandarum
fieri potest, quando reditus fundationis ad rationem iusti
stipendii non iam sufficiant, sive minuentibus ipsis redi­
tibus, sive augente taxa legali stipendii.
\
Nequit fieri privata auctoritate ; et ideo, usqtieduir» reductio
per legitimam auctoritatem facta fuerit, debet parochusrvel rector
ecclesiae tqt celebrare missas et cum tali solemnitate qnam prae­
scripserit fundator, etiamsi reditus fundationis sint Incongrui.
Legitima auctoritas in casu est ille quem fundator /designavit
in ipsa fundatione ; qua designatione deficiente est /spla Sedes
apostolica, non autem episcopus, nisi speciale indultum acceperit
(S. C. C., 31 iun. 1625 ; can. 1517, § 1 et 1551). Reductione ab
Ecclesia facta fundatores nullum damnum patiûntur, quia
fructum satisfactorium ex thesauro suo supplet et satisfactiones
Christi et sanctorum illis applicat pro quibus missae erant
offerendae, fructum vero impetratorium ex oratione supplet
quatenus preces, quae nomine eius fiunt, in hunc dirigit.
Notetur : Si absque culpa, dos pro missarum fundatarum onere
prorsus perierit, vel reditus eius percipi nequeant, cessat vel
suspenditur obligatio celebrandi (S. C. C., 20 iun. 1641 et 18 aug.
1705)·
[
Si autem dos, sine culpa, partialiter perierin et fundator
stipendium pro singulis missis determinaverit, sufficit dicere
tot missas quot stipendia percepta ; si vero stipendium non
determinaverit, sed solum numerum missarum celebrandarum,
non potest numerus earum imminui, nisi reductione obtenta a
legitima auctoritate, ut dictum est.
/
Articulus IV.

!

De Obligatione ex Stipendio.

373. Obligatio celebrandi oritur ex tradito sti­
pendio. — Stipendium est summa pecuniae vel alia res
pretio aestimabilis, quae tribuitur sacerdoti ad susten­
tationem, cum munere offerendi sacrificium ad determina­
tum finem. Obligatio illa est iustitiae commutativae : oritur
ex contractu oneroso innominato : do ut facias, quo ex una
parte sacerdos, accepto stipendio, celebrare pro illo qui
stipendium praebuit tenetur ex iustitia, ita ut si pon faciat,
restituere teneatur ; et ex altera parte, quando cum pro­
missione stipendii sacerdos celebravit pro aliquo, hic
tenetur ex iustitia stipendium solvere.

DE EUCHARISTIA

307

Çoatractus ille non est emptionis et venditionis rei sacrae et
simomacus, sed licitus : non enim datur stipendium ut pretium
missa» vel laboris ipsi intrinseci et ab ea inseparabilis, sed unice
ad sustentationem sacerdotis ut suum ministerium exequi possit.
Etenim a) pictor dicitur gratis pingere ecclesiam, etiamsi ipsi
dentur \colores et alia necessaria ad pingendum, imo et ipsa
sustentaio ; — b) sicut a fidelibus exigi possunt cera, panis,
vinum, Vestes sacrae, ita etiam sustentatio sacerdotis qui ad
sacrificium missae est necessarius ; — c) nam sacerdotes de
sacerdotio vivere possunt, quia dicitur I Cor. IX, 13-14 : Nescitis
quoniam qui in sacrario operantur, quae de sacrario sunt edunt, et
qui altarii deserviunt, cum altari participant ? Ita, et Dominus
ordinavit tis qui evangelium annuntiant, de evangelio vivere; cum
dixerit : Dignus est enim operarius cibo suo..., mercede sua (Mt. X,
10 ; Le. XI 7) ; unde et in V. L. sacerdotes vescebantur victimis ;
— d) sanelnullus tenetur gratis se tradere servitio aliorum (I Cor.
IX, 7); ergo sacerdotes possunt vivere de oblationibus fidelium;
quodsi servitio particulari unius se tradant missam ipsi appli­
cando, ab ipso particularem oblationem exigere possunt ; —
e) cui concordat universalis praxis Ecclesiae, ab eius auctoritate
probata : C.Trid., sess. 22, de obs.; C. Const1, sess. 8, prop. 25 ; Pio
VI in damni prop. 54 Syn. Pist. ; et can. 824, § 1 : « Secundum
receptum et probatum Ecclesiae morem atque institutum, sacer­
doti cuilibet missam celebranti et applicanti licet eleemosynam
seu stipendium recipere ».
Confirmatur ex origine stipendii, qui est in Oblationibus
fidelium. In primitiva Ecclesia, intra missarum solemnia, fideles
oblationes suas scii, panem et vinum dabant ad altare, ex quibus
sacerdotes sumebant necessaria ad sacrificium pro omnibus
oblatum ; quae supererant cedebant partim clericis partim
pauperibus. Postea praeter panem et vinum, in usum sacerdotum
et clericorum, alia offerebantur in eleemosynam : oleum, lac,
mei, fructus, incensum, dein etiam denarii. Inde factum est
quod denarios etiam offerrent ante missam atque offerentes
postularent ut ipsum sacrificium pro ipsis specialiter offerretur.
A saeculo VII consuetudo introducta est ita celebrandi pro
particularibus fidelibus ad specialem intentionem ; saeculo XII
usus stipendiorum est universalis.

374· Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
i° Non tantum pauperem sed etiam divitem sacerdotem
accipere posse stipendium, uti fert universalis praxis : omnis enim
munere suo vivere potest, et operarius est dignus mercede sua ;
nec ipse, sed ille qui sacrificium postulat tenetur necessaria ad
illud tribuere.
2° In die Nativitatis Domini tria stipendia licite accipiuntur,
quia totum quod sacerdos illa die accipit et aliis diebus non
excedit victum necessarium pro toto anno ; per se id quoque
licitum esset in commemoratione omnium defunctorum, aut in
binatione, nisi Ecclesia ad cupiditatem refrenandam prohiberet.
Unde can. 824, § 2 : « Quoties autem pluries in die celebrat, si
unam missam ex titulo iustitiae (i, e. ex officio, beneficio aut

308

summa theologiae moralis
/
----- -------------------.---- ---- -,------------- :-------------------------------- y------I
stipendio) applicet, sacerdos, praeterquam in die Nativitatis
Domini, pro alia eleemosynam recipere nequit, excepta/aliqua
retributione ex titulo extrinseco *.
/
3° Beneficiarii qui ex fundatione tenentur certis diebus imissam
celebrare, non autem applicare, possunt stipendium ab alio acci­
pere cui applicent : hoc enim casu stipendium fundationis datur
ob laborem extrinsecum, vel officium susceptum erga paroeciam,
ecclesiam aut capellam.
/

375. Quantitas stipendii. — Titulus stipendii est
sustentatio sacerdotis, non quidem unius diei integrae, nam in
reliquo diei potest etiam concionare, docere et similia agere;
neque praecise sustentatio pro solo tempore / missae :
celebratio enim impedit sacerdotem per magnam diei
partem ab aliis multis operibus quibus possjet victum
quaerere ; quare S. Alphonsus dicit sufficere sustentationem
mediae vel tertiae diei partis.
>
Cum victus, vestitus, habitatio, libri, et alia /sacerdotibus
necessaria, sicut etiam ipsa pecunia, non semper teint eiusdem
valoris, cumque varient circumstantiae locorum e/t temporum,
etiam variat stipendium. Sicut autem pretium rerum civili
auctoritate taxari potest, ita etiam S. Pontifex, et|Episcopus in
dioecesi, determinare valet quantitatem sustentations tribuendam
et quantitatem pecuniae ipsi correspondentem, quae determinatio
praesumitur recta nisi evidentem iniustitiam contineat ; unde
efficit ut non possint sacerdotes plus exigere, nec fideles invito
sacerdote minus stipendium pro missa celebrata ■ tribuere, quin
iniuste agant. Deficiente autem taxatione legali, stipendium
determinatur a consuetudine. Hinc can. 831 :
« § i. Ordinarii loci est manualem missarum stipem in sua
dioecesi definire per decretum, quantum fieri potest, in dioecesano
Synodo latum ; nec sacerdoti licet ea maiorem exigere.
§ 2. Ubi desit Ordinarii decretum, servetur consuetudo dioe­
cesis.
§ 3. Etiam religiosi, licet exempti, circa stipem manualem
stare decreto Ordinarii debent aut dioecesis consuetudini ».
Exigere ultra stipendium iustum est simonia, saltem iuris
ecclesiastici (can. 730).

376. Animadversiones.— i° Episcopus prohibere nequit
sacerdotibus ne maius stipendium accipiant sponte oblatum
(S. C. C., 16 ian. 1649); at prohibere potest ne minus accipiatur,
ut sacrificium missae non vilescat (S. C. C., 16 iul. 1689). Hinc
can. 832 : « Sacerdoti fas est oblatam ultro maiorem stipem pro
missae applicatione accipere ; et, nisi loci Ordinarius prohibuerit,
etiam minorem ».
2° Sacerdos exigere potest stipendium maius pro labore
extraordinario et titulo missae extrinseco, v. g. pro itinere longo,
hora tardiore, cantu, determinata die, etc. ; nisi id iam aliunde
debeatur. Non tamen pro emolumento spirituali, v. g. pro cele-

DE EUCHARISTIA

309

—-—---------------------------- -- ----------------------------------------- --------- - -----------------------------------------

bratiône in altari imaginis miraculosae ; unde can. 918, § 2 :
« pro missis celebrandis in altari privilegiato nequit, sub obtentu
priyilegii, maior exigi missae eleemosyna ».
3° Licitum est de missarum stipendio pacisci, sed secundum
taxationem vel consuetudinem : cum enim tribuitur ex iustitia,
nihil obstat quominus possit in pactum deduci ; vitetur tamen
scandalum in talibus pactionibus, quantum possit.

*
377
Qualitas et quantitas obligationis ex sti­
pendio. — Ex stipendio oritur obligatio celebrandi sacri­
ficium iuxta intentionem illius qui stipendium tribuit.
Obligatio est iustitiae, quia sacerdos et fidelis ineunt verum
contractum, in quo ex una parte fidelis stipendium praebet
ut celebretur missa, et sacerdos ex altera parte stipendium
accipit cum onere sacrificium celebrandi. Obligatio, etiam
unius missae dicendae, est ex genere suo gravis, quia
gravidas hic mensuranda est non ex stipendio sed ex fructu
spirituali, cuius privatio est notabile damnum.
Quod patet ex instantia quacum Ecclesia multis decretis
obligationem gravem urgebat, et ex eo quod id hodie iam com­
muniter docent auctores ; — nisi forsan magnus dicendus sit ad
eamdem omnino intentionem missarum numerus, aut nisi stipen­
dium sit adeo tenue ut missa censeatur gratis promissa, quia
simplex promissio per se et nisi qui? aliter intenderit, non obligat
sub gravi.
Hinc in casu quo unica missa fuerit omissa, gravis manet
obligatio eam applicandi quamprimum, si finis adhuc obtineri
possit, aut monendi oblatorem et reddendi stipendium. Et qui
missam tempore congruo applicare omiserit, stipendium restituere
tenetur ex iustitia ; obligatio restituendi tamen non est gravis,
nisi stipendium materiam saltem relative gravem constituat.

378. Modus implendi obligationem. — Obligatio
contracta ex stipendio spectari potest :
i°Quoad personam.?er se loquendo potest sacerdos satis­
facere per seipsum vel per alium ; quodsi donans id aegre
ferat, non videtur tamen obligatio gravis celebrandi per
seipsum, quia etiam per alium satisfit quoad substantiam.
Ex can. 838, « qui habent missarum numerum de quibus sibi
liceat libere disponere, possunt eas tribuere sacerdotibus sibi
acceptis, dummodo probe sibi constet eos esse omni exceptione
maiores vel testimonio proprii Ordinarii commendatos » ; quo
casu tamen « obligatione tenentur usquedum acceptatae ab eis­
dem obligationis et recepti stipendii testimonium obtinuerint »
(can. 839).
A fortiori licet missas celebrandas tradere Ordinario.

ί

310
--

I

1
1

ji
«
J
I,

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS
—---------- — — —■ . ..................................... ... _ ;.................... ....... ...... *- — ------

2° Quoad numerum : Sacerdos tenetur tot sacrificia
celebrare et applicare quot acceptavit stipendia, eqam si
sint exigua (can. 828) ; quia donans stipendium petit
applicationem certo validam, imo missam sibi reservatam,
ad exclusionem aliorum si applicatio hisce facta sibi, noceat.
Hinc qui aliter fecerit, ad reparationem tenetur si àdhuc sit
possibilis, et secus ad restitutionem.Cfr.Urb. VIII, 21 iun. 1625 ;
et prop. 8 et 10 ab Alex. VII damnatas.

30 Quoad tempus: Sacerdos tenetur celebrare tempore
explicite vel implicite determinato (can. 834).

1

I
i

i

Hinc a) qui stipendium accepit ut certo die, v. g. in festo
determinato, celebret, tenetur isto die celebrare ; b) missa postu­
lata pro urgenti necessitate, v. g. pro agonizante, lucranda lite
proxime iudicanda, recenter defuncto, felici partu, evadendo
periculo, quamprimum celebranda est et tempore utili ; c) si
magnus numerus missarum eidem sacerdoti simul 'tradatur vel
si tradens sciat sacerdotem ad multas alias missas teneri, tunc
merito censetur consentire in longiorem dilationem ; e contra
si magnus numerus tradatur communitati multorum sacerdotum ;
d) qui stipendia offerunt in locis ubi Ob magnum concursum
multa stipendia offeruntur, censentur consentire in dilationem ;
e) quod si tempus nullo modo determinetur, tenetur celebrare
sacerdos infra modicum tempus, pro maiore vel minore missarum
numéro ; f) si oblator arbitrio sacerdotis tempus celebrationis
expresse reliquerit, sacerdos poterit tempore quo sibi magis
placuerit eas celebrare, at saltem infra annum a tempore re­
ceptionis computandum. Ita ad normam can. 834 et 835.
Modicum tempus S.C.C., 11 maii 1904, interpretata est ita :
« infra mensem pro una missa, et semestre pro 100 missis, et
aliud longius vel brevius temporis spatium plus minusve longum
iuxta maiorem vel minorem numerum missarum », v. g. mensem
pro 3 vel 4 missis, 40-45 dies pro 10, 2 menses pro 20,3 pro 40,
4 pro 60 ; 5 pro 80, 6 pro 100, annus pro 200 (S, C.C., 27 febr.
I9°5)· Quae taxatio, licet Codex ab ea proponenda abstinuerit,
praebet tamen prudentem regulam a qua non erit multum
recedendum. At non mathematice sed moraliter est sumenda, et
intelligenda est quantum ad singulos offerentes, non autem
cumulative quantum ad omnes. Tempus computandum est
a momento quo missae recipiuntur sive a donatore, siye a tradente,
sive etiam ab Ordinario, nisi aliud constet (can. 837), i. e. nisi
aliud sive explicite sive implicite pactum sit, ut si urgens adsit
causa, vel tempus expresse determinatum sit, vel transmittens
conditionem adiiciat.

Dilatio notabilis est peccatum grave : obligat ad restitutionem, si causa celebrandi cessaverit ; si maneat, tenetur
sacerdos ad compensandum bonis spiritualibus (ut oratio-

DE EUCHARISTIA

31I

nibus, ieiuniis, indulgentiis) damnum spirituale quod
forsan ex dilatione fuerit secutum.
40 Quoad locum et qualitatem aliasque circumstantias. Si
oblator expresse aliquas circumstantias in missae cele­
bratione determinaverit, sacerdos, eleemosynam acceptans,
eius voluntati stare debet (can. 833).
Sacerdos, si circumstantias servare non possit aut non
velit, de hoc oblatorem monere debet ; et isto non contra­
dicente, ad circumstantias non tenetur. Si celebraverit non
servando circumstantias, in materia gravi debet defectum
supplere. Non tamen tenetur restituere stipendium, nisi
circumstantia ab offerente fuerit intenta tamquam conditio
sine qua non.
Hinc a) quando aliquis acceptat stipendium ut celebret in
tali loco, v. g. in altari B. Μ. V., in tali sacello, tenetur ibi cele­
brare ; omissio tamen huius circumstantiae generatim non est
graviter culpabilis, et excusatur per rationabilem causam, nec
per se inducit onus restitutionis ; facilius foret gravis omissio
eiusdem circumstantiae in multis missis eiusdem donationis,
modo circumstantia ob gravem rationem fuerit stipulata.
b) Qui ex stipendio obligatur ad celebrandum in altari privilegiato, non satisfacit in altero altari, nisi privilegio personali altaris
gaudeat, nec satisfacit applicando aliam indulgentiam plenariam,
quia hanc defunctus non tam certo lucratur (S. C. Indulg.,
2 maii 1852). Quodsi ex errore bona fide commisso non satisfecerit,
in compensationem tenetur aliam indulgentiam plenariam appli­
care defuncto (S. G. Indulg., 22 feb. 1847 et 24 iul. 1885).
c) Qui missam votivam dicere tenetur, non satisfacit applicando
missam de die, nisi legitimum impedimentum excuset ; qui
tamen defectus per se veniale peccatum non excedit.
d) Si fidelis missam petit pro defuncto, sacerdos satisfacit per
missam de sancto nec tenetur dicere missam de requie, nisi
expresse fuerit postulata ; similiter qui debet applicare pro vivis
satisfacit per missam de requie, nisi alia fuerit expresse petita.
Praesumitur oblator solam quaerere applicationem, non ritum
(çan. 833).
e) Si petitur missa in honorem alicuius mysterii Christi, B. Μ. V.
vel Sancti, satisfit missa diei currentis, nisi expresse petatur
votiva ; quamvis consultius sit, pro posse, per votivam satisfacere
missam (S. C. R., 13 iun. 1899).
f) Si fidelis petit missam cantatam aut solemnem, sacerdos
applicans missam lectam valide applicat, sed non perfecte
satisfacit (S. C. P. F., 8 iun. 1844), et ideo tenetur ad missam
cantatam vel solemnem celebrandam, quam tamen non debet
huic fideli, sed alteri applicare potest.
g) Si petantur 30 missae gregorianae, sine interruptione 30 diebus
continuis pro uno eodemque defuncto missa celebretur, quin

312

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tamen necesse sit ut ab eodem celebretur sacerdote. Vocantur
gregorianae, quia, ut declaravit S. C. Indulg., 15 mart. 1884,
pie et rationabiliter creditur animas pro quibus applicantur,
specialiter iis adiuvari ob intercessionem s. Gregorii ut a purga­
torio liberentur. Essentiale est ut sine interruptione missae
' · celebrentur per 30 dies continuos, tribus ultimis diebus hebdo­
madae sanctae exceptis (S. Off., 12 dec. 1912).
Hinc circumstantia illa graviter obligat. Unde qui voluntarie
tricenarium interrupit, ad repetendam seriem tenetur ; qui vero
involuntarie, an ita supplere teneatur disputant. Plures negant,
quia sacerdos non censetur se voluisse ad id obligare, nec offerens
stipendium rationabiliter id exigere ; suadent tamen indulgentiam
plenariam defuncto applicare in compensationem1. Sed nimis
>, confidenter loquuntur, nam tota res pendet ab intentione lar­
gientis stipendium ; suntque inter largientes, praesertim in
' .certis regionibus, qui stricte exigunt executionem contractus
certo validam. Unde in praxi potius videtur, ad cautelam,
recurrendum ad S. Poenitentiariam2 ; censent tamen quidam
etiam sufficere ut interrumpens curet unam missam celebrari
ad altare Gregorianum in Urbe, vel ad aliquod aliud, quod
instar Gregoriani privilegiatum est, quia putant ita obtineri
idem S. Gregorii adiutorium.

379. Corollaria. — Hinc facile intelliguntur disposi­
tiones sequentes :
A. « Nunquam licet :
1° Missam applicare ad intentionem illius qui applicationem,
oblata eleemosyna, petiturus est, sed nondum petiit, et elee­
mosynam postea datam retinere pro missa antea applicata (nisi
oblator monitus id ratum habeat, ut diximus n. 353, 3) ;
2° Eleemosynam recipere pro missa quae alio titulo debetur
et applicatur ;
30 Duplicem eleemosynam pro eiusdem missae applicatione
accipere ;
40 Alteram recipere eleemosynam pro sola celebratione, alteram
pro applicatione eiusdem missae, nisi certo constet unam stipem
oblatam esse pro celebratione sine applicatione » can. 825.
B. « Tot celebrandae et applicandae sunt missae, quot sti­
pendia etiam exigua data et accepta fuerint » can. 828. Quod si
inscio sacerdote traditum fuerit stipendium taxato inferius et
offerens ignoretur, sacerdos potest illud in capsam eleemosy­
narum pro missis celebrandis immittere aut Ordinario tradere loci.
C. « Licet sine culpa illius qui onere celebrandi gravatur,
piissarum eleemosynae iam perceptae perierint, obligatio non
cessat » can. 829. Stipendium enim traditione in dominium
sacerdotis transivit ; res autem perit domino.
D. « Si quis pecuniae summam obtulerit pro missarum appli­
catione, non indicans earumdem numerum, hic supputetur
1. Ita v. g. Marc, Aertnijs-Damen, Priimmer, Cappello.
2. Ita Vermeersch, Th. Μ., III, n. 278, quod etiam tenet Cappello,
o. c., n. 769.

DE EUCHARISTIA

313

secundum eleemosynam loci in quo oblator morabatur, nisi aliam
fuisse eius intentionem legitime praesumi debeat » can. 830, v.g.
si de taxa dioecesana quaesierit, aut aliud stipendium dare con­
sueverit.
E. « Nemini licet tot missarum onera per se celebrandarum '
recipere quibus intra annum satisfacere nequeat » can. 835. At
licitum est si oblator in id manifeste consentiat (can. 841, § 2),
aut si per alios celebrandae sint missae (can. 836).
F. « In ecclesiis, in quibus ob fidelium peculiarem devotionem
missarum eleemosynae ita affluunt, ut omnes missae celebrari
ibidem debito tempore nequeant) moneantur fideles, per tabellam
in loco patenti et obvio positam, missas oblatas celebratum iri
vel ibidem, cum commode poterit, vel alibi » can. 836.

380. Specialis prohibitio cuiuscumque negotia­
tionis vel mercaturae cum stipendiis missarum. —
Praescribit cari. 827 : « A stipe missarum quaelibet etiam
species negotiationis vel mercaturae omnino arceatur » ;
quibus verbis non solum ipsa negotiatio vel mercatura,
sed etiam quae harum speciem i. e. apparentiam vel fun­
datam suspicionem gerunt, atque cooperatio ad ea omnia
prohibentur. (S. C. C., 11 maii 1904.) Quae prohibitio est
ex genere suo gravis.
Negotiationem vel mercaturam agit cum stipendiis missarum:
i° Qui ope stipendiorum eo de fine collectortm vel
acceptorum, commercium aliquod agit v. g. librorum aut
sacrorum utensilium, merces scii, pro stipendiis tradendo,
ut ex stipendiorum differentia vel etiam ex sola mercium
venditione lucrum percipiat.
Non tamen prohibetur : a) librariis sut mercatoribus missas
pro se suisque defunctis celebrandas committere sacerdoti eique
pro stipendio libros aut utensilia tradere ;
b) sacerdotibus pro missis celebrandis aut celebratis accipere
vinum, oleum, frumentum aliaque, aut debitum solvere, modo
species negotiationis arceatur ;
c) rectoribus ecclesiarum et seminariorum aut piorum operum
moderatoribus stipendia sponte oblata acceptare ac sacerdotes
rogare ut gratis missas persolvant, praefatis operibus devolvendo
eleemosynam ;
d) vicariis cooperatoribus aliisve sacerdotibus in dpmo parochi
degentibus, huic pro victu et servitio cedere eleemosynam missae
quotidianae siye lectae sive cantatae.
Haec non sunt negotiationes, sed solutiones aut donationes.

2° Qui colligit vel acceptat stipendia ut, transmittens
missas celebrandas minori stipendio, vel ex cambio pe­
cuniae, lucrum percipiat. Hinc can. 840, § 1 : « Qui mis-

314

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sarum stipes manuales ad alios transmittit, debet acceptas
integre transmittere, nisi aut oblator expresse permittat
aliquid retinere, aut certo constet excessum supra taxam
dioecesanam datum fuisse intuitu personae ».
Ex intentione enim oblatoris totum stipendium per se desti­
natur celebranti, nec proinde ad pios usus pars retineri potest.
Unde qui retinet partem stipendii peCcat contra iustitiam et
restituere tenetur celebranti.
Attamen :
a) Non est illicitum partem retinere : I. si oblator expresse
permittat ; 2. si certo constet stipendium pinguius datum fuisse
intuitu personae, v. g. ratione specialis amicitiae, necessitatis,
gratitudinis, recompensationis, etc. ; 3. si sacerdos, cui com­
mittitur celebratio, sponte remittat pattern stipendii ; 4. si maior
eleemosyna ad iura parochialia pertineat, quae dicuntur iura
stolae, ut in missis exequialibus vel nuptialibus, quia istae
parocho competunt ; 5. si quis habeat indultum post 1904 con­
cessum ; 6. si agatur de missis fundatis quae tempore debito
celebrari non potuerunt, nisi obstet mens fundatoris. De his
enim valet can. 840, § 2 : « In missis ad instar manualium (fun­
datis scii, quae non potuerunt debite applicari), nisi obstet mens
fundatoris, legitime retinetur excessus et satis est remittere
solam eleemosynam manualem dioecesis in qua missa celebratur,
si pinguis eleemosyna locum pro parte teneat dotis beneficii
aut causae piae >.
b) Nec est illicitum intentiones missarum commutare, etiam
si stipendia sint inaequalia, ut si Petrus hodie celebret ad intentio­
nem Pauli, et Paulus crastina die ad intentionem Petri ; aut
Paulus in ecclesia Petri ad intentionem Petri absentis, et Petrus
ad intentionem Pauli : talis conventio non est nisi de mutuo
servitio reddendo.
c) Non est illicitum de stipendio retinere pro expensis trans­
missionis aut administrationis, dummodo non plus retineatur
quam pro expensis necessarium sit (S. C. C., 25 febr. 1905) -,
at idem non valet pro expensis altarium, paramentorum, lumi­
num, vini, hostiarum, nisi ecclesia sit valde pauper (Inn. XII,
Const. Nuper, 23 nov. 1697, VII), quo casu Ordinarius concedere
potest ut moderata exigatur stipes, quam ipsius est definire ita
ut nemini, nec religiosis exemptis, fas sit maiorem exigere
(can. 1303, § 2 et 3).

381« Monita practice. — 1. Can. 837 : « Qui missas
per alios celebrandas habet, eas quamprimum distribuat, firmo
praescripto can. 841 ; sed tempus legitimum pro earumdem
celebratione incipit a die quo sacerdos celebraturus easdem
receperit, nisi aliud constet », ut dictum est n. 378, 30.
2. Can. 841 : « § i. Omnes et singuli administratores causarum
piarum aut quoquo modo ad missarum onera implenda obligati,
sive ecclesiastici sive laici, sub exitum cuiuslibet anni, missarum
onera quibus nondum fuerit satisfactum, suis Ordinariis tradant
secundum modum ab his definiendum.

DE EUCHARISTIA

SIS

»
>
'j

§ 2. Hoc autem tempus ita est accipiendum, ut in missis ad
instar manualium obligatio eas deponendi decurrat a fine illius
anni intra quem onera impleri debuissent ; in manualibus vero,
post annum a die suscepti oneris, salva diversa offerentium
voluntate ».
Ita sane, nisi agatur de minore numero missarum quae brevi
sint dicendae.
3. Can. 842 : « Ius et officium advigilandi ut onera missarum
adimpleantur, inecclesiissaecularium pertinet
adloci Ordinarium ; in religiosorumecclesiis, adeorumsuperiores ».
4. Can. 843 : « § i. Rectores ecclesiarum aliorumque piorum
locorum sive saecularium sive religiosorum in quibus eleemosynae missarum recipi solent, peculiarem habeant librum in
quo accurate notent missarum receptarum numerum, intentionem, eleemosynam, celebrationem.
§2. Ordinarii tenentur obligatione singulis saltem annis
huiusmodi libros sive per se ipsi sive per alios recognoscendi ».
5. Can. 844 : « § 1. Ordinarii quoque locorum et superiores
religiosi qui propriis subditis aliisve missas celebrandas committunt, quas acceperint missas cum suis eleemosynis citp in
librum per ordinem referantcurentquepro viribus ut
quamprimum celebrentur.
§ 2. Imo omnes sacerdotes sive saeculares sive religiosi debent
accurate adnotare quas quisque missarum intentiones receperit,
quibusve satisfecerit ».

»

Articulus V.

ί
I
J
ΐ
<
i
j
j
i
(
J
!

1

I
I
I
I
j
»
§

1

De

>

Obligatione ex Praecepto
Obedientiae aut Voto.

382. Obligatio celebrandi oriri potest ex speciali
praecepto obedientiae a legitimo superiore imposito. —
Ita :

i° S. Pontifex omnibus saceidotibus, et Episcopus
sacerdotibus sibi subditis, saltem ratione muneris suscepti
aut implendi, praecipere potest celebrationem missae ;
imo et applicationem pro determinata intentione, quae
non est actus mere internus, sed actus internus cum
externo coniunctus (I, n. 327).
20 Superiores regulares praecipere possunt suis subditis,
etiam in virtute obedientiae, ut celebrent secundum
intentionem ab ipsis statutam aut a constitutionibus
praescriptam, salvis tamen exceptionibus a constitutionibus
aut a legitima consuetudine sancitis.
r

Quo casu, religiosi tenentur etiam ex iustitia et quidem sub
gravi, si stipendia missarum a superioribus accipiuntur eo

316

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

pacto, ut per subditos missas celebrari curent ; — e contra, si vi
potestatis dominativae missae applicationem superiores iniungarlt, aut vi constitutionum missam ad certam intentionem
exigant, religiosi tenentur tantum ex obedientia, graviter, leviter,
aut sub sola poena, iuxta superioris intentionem.

383. Animadversiones. — 1. Praeter votum religiosae
obedientiae, ex quo aliquis, praecipiente superiore in virtute
obedientiae, teneri potest ad celebrandam missam, potest quis
ex voto privato se ad id obligare ; quae obligatio erit gravis, nisi
vovens intenderit se tantum obligare sub levi.
2. Simplex promissio alicui facta offerendi sacrificium pro ipso,
obligat, dummodo sit vera promissio ; non tamen sub gravi, nisi
quis expresse ita intenderit.
3. Confessarius sacerdoti poenitenti iniungere potest missae
celebrationem aut applicationem tamquam poenitentiam sacra­
mentalem ; quo casu, nisi aliud expresse dixerit, praesumitur
exigere missae applicationem ab omni alia obligatione distinctam
et separatam.
QUAESTIO SECUNDA.

DE REQUISITIS AD CELEBRATIONEM.

384. Ad licite celebrandum requiruntur tria : i° ex
parte corporis, immunitas a vitio quod impedit celebratio­
nem et constituit irregularitatem ex defectu (can. 984, n. 2)
— ieiunium (can.808), — et mundities, ut supra fuit expli­
catum (n. 280-284) J 20 ex parte animae : status gratiae,
post conscientiam peccati mortalis, confessione probatus
ut dictum est n.271-272 (can. 807), immunitas a censura,
irregularitate aliisque poenis et impedimentis canonicis
(can. 2261), et debita praeparatio (can. 810) ; 30 ex parte
adiunctorum externorum; observantia caeremoniarum, ri­
tuum et aliorum ab Ecclesia praeceptorum.
385. Obligatio valde gravis est caeremonias et
ritus servandi aliaque Ecclesiae praecepta quoad
celebrationem sacrificii. — Cum enim nihil sanctius
sit sacrificio altaris, vult Ecclesia ut cum multo apparatu
et cultu externo offeratur, et ideo multa praescripsit circa
locum aut tempus, circa res adhibendas et ritus servandos,
ut cum decore, reverentia ac pietate actio sacra exerceatur,
ut scii., ait Cone. Trid., sess. 22, c. 5 : « et maiestas tanti
sacrificii commendaretur, et mentes fidelium per haec visi-

DE EUCHARISTIA

317

bilia religionis et pietatis signa ad rerum altissimarum, quae
in hoc sacrificio latent, contemplationem excitarentur ». De
quo in Cone. Trid., sess. 7, can. 13 ; sess, 22, c. 4 et 5,
can. 7 et 9 ; atque in Codice iuris, can. 733, 811, 818,
821 et 822.
Quaedam ordinavit Ecclesia, quae ex interpretatione recepta
habentur ut mere directiva, sicut ea quae missam praecedunt aut
sequuntur ; multa vero sunt vere praeceptiva; inter haec autem
quaedam, reverentiae debitae causa, omnino stricte urgentur ita ut
nunquam aut vix unquam sine iis licite celebraretur : ita nun­
quam posset sacrificium offerri sine calice, quasi nunquam sine
vestibus sacris aut extra altare, raro extra locum sacrum.

386. Peccatum est ex genere suo grave rubricas
sacrificii praescriptas mutare. — Est enim transgressio
gravis praecepti Ecclesiae ; et quidem
i° rubricis addere ex animo mutandi seu introducendi
novum ritum, est peccatum grave, quia est usurpare aucto­
ritatem Eçclesiae in re magni momenti ; ex indiscreta vero
devotione, est veniale si materia sit levis, grave si notabilis ;
2° e rubricis omittere aliquid de se notabile, specialem
continens significationem, est grave ratione qualitatis ;
caeremonias autem leviores omittere est veniale, nisi fiat
in magna parte, quo casu est grave ratione quantitatis.
APPENDIX.

DE RITIBUS, CAEREMONIIS ALIISQUE PRAECEPTIS

in Eucharistiae celebratione ac dispensatione servandis.
S. Th. Ill, q. 83, a. 2-6.

387. De tempore celebrationis, -r- A. Dies. — Sacerdoti bene
disposito, per se loquendo et seclusa Ecclesiae prohibitione, quotidie
celebrare licitum est, imo et laudabile. Nam, ut ait Liber de Imitatione
Christi, IV, c. 5 : · Quando sacerdos celebrat, Deum honorat, angelos
laetificat, Ecclesiam aedificat, vivos adiuvat, defunctis requiem praestat,
et sese omnium bonorum participem efficit ». Et S. Bonaventura, de
praep. ad mis., c. 5 : « Sacerdos qui non celebrat, quantum in ipso est,
privat Trinitatem laude et gloria ; in purgatorio existentes refrigerio ;
Ecclesiam Christi speciali beneficio ; seipsum medicina vel remedio
contra quotidiana peccata et infirmitates ». « Quia enim fructu dominicae
passionis quotidie indigemus propter quotidianos defectus, notat
S. Thomas, a. 2, quotidie in Ecclesia regulariter hoc sacramentum
offertur ». Hinc can. 820 : « Missae sacrificium omnibus diebus celebrari
potest, exceptis iis qui proprio sacerdotis ritu excluduntur ».
Ritu latino : 1) Penitus excluditur dies Parasceves, quia illa die passio
Domini recolitur prout realiter i. e. cruente gesta est, et ideo non re­

318

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

praesentatur mystice seu incruente (a.2, ad 2). Omnibus tamen fidelibus
communicare licet, ut infra dicetur num0 392.
2) Feria 5· in Coena Domini Missa Chrismatis in ecclesiis cathedralibus celebranda est post Tertiana. Missa vero in Coena Domini
solemniter celebranda est vespere, hora opportuniore, non tamen ante
horam 5am nec tardius hora 8a. Ubi vero salus animarum id suadeat
Ordinarius loci permittere potest ut in qualibet ecclesia aut oratorio
publico una vel duae missae lectae celebrentur, in oratorio vero semipublico una tantum, ita ut omnes fideles Sacro assistere necnon S. Com­
munione refici possint. MisSae privatae vetantur. Lectae quae ab Ordi­
nario permittuntur iisdem horis dicantur quibus et solemnis.
Sabbato Sancto nulla missa permittitur, nisi solemnis de nocte.
(Decr. Maxima Redemptionis, S. C. Rit., 16 Nov. 1955, cum Instructione
adnexa).

I
,
•
i

v
i

i

'
i
I
j
J
i
!
'
j
i(

||
i,
li
ij
j'
;

B. Hora. — Iuxta hodiernam disciplinam « Missae celebrandae
initium ne fiat citius quam mia hora ante auroram vel serius quam una
hora post meridiem » can. 821, § 1.
Aurora est initium diluculi diei seu primae lucis irradiatio, quae prae­
cedit ortum solis plus minusve secundum temporum et locorum varie­
tatem ; ubi aurora non habetur, sumatur ab exordio vitae civilis, moralis
et usualis, quo homines surgant ad opera (S. C. R., 2 nov. 1634). Quod
tempus non est mathematice sed moraliter accipiendum, et quidem
pro missa publica secundum communem loci usum ; pro privatis vero
secundum tempus sive verum, sive medium, sive legale (can. 33, § 1).
Praescriptio obligat sub gravi (C. Trid., sess. 22 ; Pius V, 29 mart. 1566),
ita ut mortale peccatum sit eius transgressio notabilis, qualis censeri
solet illa quae noram integram ante vel post tempus statutum excedit.
Exceptiones tamen admittuntur :
i° Ex privilegio, saltem si post Cone. Trid. sit concessum, uti factum
est quibusdam ordinibus religiosis.
2° Ex dispensatione Ordinarii in casu particulari (o. C. R., 7 iul.
1899, ad 4).
3° Ex consuetudine rationabili, v. g. ut opifices et famuli summo
mane possint audire sacrum.
4° Ex iusta causa occurrente, v. g. itineris, publicae supplicationis,
funerum, nuptiarum, viatici ministrandi : levior causa sufficit pro
modico recessu a tempore lege permisso, et eo gravior requiritur quo
notabilior fiat anticipatio aut postpositio.
5° Ut stabilitur decreto S. C. Rit., diei 16 Nov. 1955 :
a) Fer. V in Coena Domini, Missa solemnis, necnon et lectae quae
ab Ordinario loci permittuntur celebrari debent vespere, non tamen
ante horam 5am nec tardius hora 8a.
b) Fer. VI in parasceve solemnia liturgica celebrentur post meridiem,
circa horam 3am. Si tamen ratio opportuna id suadeat, tardius celebrari
possunt, non tamen ultra horam 6am.
c) Solemnia Vigiliae Paschalis ita habeantur ut missa solemnis vigiliae
incipiat circa medietatem noctis inter Sabbatum Sanctum et Dominicam
Resurrectionis Domini.
Si tamen judicio Ordinarii loci expediat citius celebrationem Vigiliae
incipere, id permittitur, nullatenus tamen ante solis occasum.
6° In nocte Nativitatis Domini, media nocte, sed non antea, inchoari
potest missa conyentualis vel paroecialis, non autem alia sine aposto­
lico induito (can. 821, § 2) ; at in omnibus religiosis et piis domibus
oratorium habentibus ciim facultate ss. Sacramentum habitualiter asservandi, unus sacerdos tres rituales missas, vel, servatis servandis,
unam tantum celebrare potest (ib. § 3) ; item s. communio potest
petentibus ministrari (ib., et can. 867, § 4 ; cfr. n. 392 A, c. 1).
Quod tamen non importat facultatem celebrandi ianuis apertis: in hoc

DE EUCHARISTIA

«

1
I

i';
,1
I
I
J

I
I
!

319

enim se conforment etiam regulares prohibitionibus episcoporum
(S. Off., 26 nov. 1908).
7° Constitutio Apostofica « Christus Dominus » et Instructio C. S.
Officii die sexu januarii 1953 Ordinariis locorum facultates tribuit
quoad Missas vespertinas. Facultate scilicet fruuntur permittendi in
proprio territorio Missae vespertinae celebrationem, si adjuncta id
necessario exigunt, praescripto çan. 821, § 1, non obstante. Bonum commune aliquando sacrorum mysteriorum celebrationem post meridiem
expostulat : v. g. pro quarumdam industriarum opificibus, qui festivis
quoque diebus laboribus succedunt in vices ; pro illis operariorum
classibus, qui matutinis festorum horis occupantur, ut muneribus
portuum addicti ; pro iis pariter qui ex dissitis regionibus maxima
frequentia in unum locum conveniunt, ad quandam festivitatem refigiosam vel socialem celebrandam, etc.
Motu Proprio «Sacram Communionem» diei 19 martii 1957, ordinariis
locorum, exceptis vicariis generalibus sine mandato speciali, facultatem
tribuit permittendi missae celebrationem horis postmeridianis et hoc
quidem quotidie, si bonum spirituale notabilis partis christifidelium id
postulet. Ejusmodi missae non possunt celebrari ante horam quartam post
meridiem.
C. Quoties in die. — Iuxta can. 806, § 1, excepto die Nativitatis Domini
et die Commemorationis omnium fidelium defunctorum, quibus facultas
est ter offerendi sacrificium, non licet sacerdoti plures in die celebrare
missas, nisi ex apostofico induito aut potestate facta a loci Ordinario.
Quod obligat sub gravi, ita ut sacerdos qui aliter facere praesumpserit
sit puniendus (can. 2321). Itaque :
r° In Ecclesia latina possunt sacerdotes ter celebrare in Natalities
Domini, in honorem triplicis nativitatis Christi : temporalis, spiritualis,
et aeternae ; item in commemoratione omnium defunctorum 5 et qui ex
induito semper dicit missam votivam, v. g. B. V., aut missam quamdam
pro defunctis, potest ter eamdem respective dicere (S. C. R., 26 ian. 1920).
2° Ordinarius loci potest facultatem binandi concedere, sed nonnisi
« cum, prudenti ipsius iudicio, propter penuriam sacerdotum die festo
de praecepto notabilis fidelium pars missae adstare non possit (qualis
censetur multitudo saltem 20 vel 30 personarum) ; — non est autem in
eius potestate plures quam duas missas eidem sacerdoti permittere »
(can. 806, § 2). Ita binatio permitti, imo praecipi potest, si unus sacerdos
duas paroeçias regat aut duas ecclesias satis distantes, aut si una tantum
sit ecclesia ad quam insimul populus universus convenire non potest
ad eamdem missam propter angustiam loci vel tempus minus congruum ;
dummodo tamen in utroque casu nullus alius adsit sacerdos. Tres autem
missas dicere licitum non est nisi ex speciali induito apostofico.
Facultas binandi, non quidem ex induito personaliter habita, sed ab
Ordinario concessa non est mere personalis, sed reatis ; unde, parocho
absente vel impedito, potest ipsa uti vices supplens. In casu autem
necessitatis repentinae licentia episcopi, si adiri nequeat, praesumi
potest ; nisi statuta dioecesana vel provincialia postulent, ut indicium
vicarii foranei seu decani intercedat.
Sacerdotes, qui bis vel ter celebrant possunt in prioribus missis
ablutiones praescriptas sumere, sed tantum adhibita aqua nisi agatur
de tribus Missis in die Nativitatis Domini vel in Commemoratione om­
nium Fidelium Defunctorum sine intermissione celebratis in quibus
rubricae speciales harum Missarum observare tenentur.
30 Sacerdotes qui Missam Solemnem de nocte celebrant in Vigilia
Pasçhatis, possunt in die Resurrectionis et missam festivam diei offerre,
vel etiam plures missas si facultate ad hoc polleant.
Ordinarii locorum qui, feria V in Coena Domini, Missam Chrismatis
post Tertiam celebrant, possunt et Missam Solemnem celebrare in

320

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

vespere. Iisdem Ordinariis licet, si Sabbato Sancto missam Vigiliae
Paschalis celebraverunt, etiam missam solemnem Dominicae in Resur­
rectione celebrare, quin ad hoc teneantur. (Cfr. Decr. S. C. Rit. diei
16 Nov. 1955, cum Instructione ab eadem S. Congreg. addita).
D. Tempus impendendum. — Pro missa privata temporis spatium
impendendum fere accedat ad mediam horam ; atque, monente Bene­
dicto XIV, de saçrif. mis., sect. 2, η. 217, « ad tertiam horae partem
saltem debet pertingere, neque horae dimidium excedere ». Non facile
excusabitur a mortali, qui infra quadrantem missam absolvit, saltem
habitualiter, cum id de se natum sit gravem irreverentiam importare
sacramenti et grave scandalum populi : ita S. Alphonsus, Th. Μ·>
1. VI, η. 400.

388. De loco celebrationis. — Regulariter, ex iure com­
muni, » missa celebranda est super altare consecratum, et in ecclesia vel
oratorio consecrato aut benedicto ad normam iuris » (can. 822, § 1), i. e. in
ecclesia vel oratorio publico, aut semipublico. Quae obligatio est gravis
ex fine intento (C. Trid., sess. 22). Rationem convenientiae assignat
S. Thomas, a. 3, ad 2: «tum ad repraesentandam sanctificationem quam
Ecclesia consecuta est per passionem Christi ; tum etiam ad significandam
sanctitatem quae requiritur in his qui hoc sacramentum suscipere
debent ».
Exceptionaliter celebrari potest :
l° In oratorio privato : et quidem « in privatis coemeteriorum aediculis,
Ordinarius loci permittere habitualiter potest, etiam plurium missarum
celebrationem j in aliis oratoriis domesticis nonnisi unius missae, per
modum actus, in casu aliquo extraordinario, iusta et rationabili de causa »
(can. 1194), se<l * ex induito Apostolicae Sedis, i. e. S. C. de Sacr8,
celebrari potest, postquam Ordinarius, per se vel per alium, oratorium
visitaverit et probaverit, unica missa lecta singulis diebus, exceptis festis
solemnioribus » (can. 1195) iuxta tenorem indulti, et saltem excepto
festo Paschatis ; « dummodo oratorium divino tantum cultui reservatum
sit et ab omnibus domesticis usibus liberum » (can. 1196).
20 Extra ecclesiam et oratorium super petram sacram et decenti loco
(etiam sub dio vel tentorio), nunquam autem in cubiculo, licentiam
celebrandi concedere potest loci Ordinarius, aut, si agatur de domo
religionis exemp'tae, superior maior ; at iusta et rationabili de causa, in
aliquo extraordinario casu et per modum actus (can. 822, § 4), i, e. etiam
pluries, sed non habitualiter. Haec facultas Ordinarii est tamen restric­
tive interpretanda (com. int., 16 oct. 1919, ad 12).
In urgente necessitate, si Ordinarius adiri non possit, licentia potest
praesumi, dum magnus numerus fidelium missa careret de praecepto.
3“ In altari portatili, quod privilegium « vel iure, ut Cardinalibus et
Episcopis, vel induito Sedis tantum apostolicae conceditur », et « ita
intelligendum est, ut secum ferat facultatem ubique celebrandi, honesto
tamen ac decenti loco et super petram sacram, non autem ni mari »
(can. 822, § 2 et 3).
4° Denique in mari, quod iure conceditur Cardinalibus et Episcopis,
aliis vero tantum ex induito omnino speciali, quod saepius datur missionariis, quos S. C. P. E., 1 mart. 1902, monet « ut quoties ex privilegio
utuntur, sedulo et religiose servent praescriptas regulas, in ipso apostoli­
cae concessionis rescripto apponi solitas : videant nempe utrum mare
sit adeo tranquillum ut nullum adsit periculum effusionis ss. specierum
e calice ; curent ut alter sacerdos, si adsit, celebranti rite adsistat ; et,
si in navi non habeatur capella propria vel altare fixum, caveant omnino
missionarii ne locus ad missae celebrationem delectus quidquam indecens
aut indecorum prae se ferat », ut si « in cellulis celebraretur pro privatis
usibus destinatis » ; nisi « quando adiuncta removeant omnia irreverentiae
pericula », ut 13 aug. interpretata est eadem S. Congr.

DE EUCHARISTIA

321

Illicitum est < missam celebrare in templo haereticorum vel schismati­
corum, etsi olim rite consecrato aut benedicto » (can. 823, § 1) ·, item in
ecclesia execrata, nempe si tota simul destructa fuerit, vel maior pars
simul corruerit, vel in usus profanos ab Ordinario loci redacta sit (can.
1170) ; in ecclesia violata antequam reconciliata fuerit (can. 1172 et
1173, § 1) 5 ac in ecclesia interdicta, exceptis casibus a iure exceptis
(can. 2270, § x).
Peccatum grave est celebrare in oratorio domestico vel loco profano
sine licentia auctoritatis ecclesiasticae, vel in ecclesia non consecrata
et non benedicta, a fortiori in ecclesia execrata, violata aut interdicta ;
quodsi violatio accidat ante missae canonem vel post communionem,
missa statim interrumpi debet ; secus sacerdos prosequatur usque ad
communionem (can. 1173, § 2).
Notetur can. 804 : < § 1. Sacerdos extraneus ecclesiae in qua celebrare
postulat, exhibens authenticas et adhuc validas litteras commendatitias
sui Ordinarii, si sit saecularis, vel sui superioris, si sit religiosus, vel
S. Congregationis pro Ecclesia orientali, si sit ritus orientalis, ad missae
celebrationem admittatur, nisi interim aliquid eum commisisse constet,
cur a missae celebratione repelli debeat.
§ 2. Si iis litteris careat, sed rectori ecclesiae de eius probitate apprime
constet, poterit admitti ; si vero rectori sit ignotus, admitti adhuc potest
semel vel bis, dummodo, ecclesiastica veste indutus, nihil ex celebratione
ab ecclesia in qua litat, quovis titulo, percipiat, et nomen, officium
suamque dipecesim in particulari libro signet.
§ 3. Peculiares hac de re normae, salvis huius canonis praescriptis, ab
Ordinario loci datae, servandae sunt ab omnibus, etiam religiosis
exemptis, nisi agatur de admittendis ad celebrandum religiosis in ecclesia
suae religionis ».
Quae sane intelligenda sunt de celebratione accidentali, non diuturna
aut habituali, nam nulla per se datur obligatio aliquem admittendi ad
habitualem in determinata ecclesia celebrationem.

389. De requisitis ad celebrandum. — A. Altare est lapis
quadratus ad sacrificandum destinatus et consecratus. « Quod quidem,
ait S. Thomas, a. 3, ad 5, competit significationi huius sacramenti, tum
quia altare significat Christum : dicitur enim I Cor. X, 3 : Petra autem
erat Christus ; tum etiam quia corpus Christi sepulcro lapideo fuit
reconditum. Competit etiam quoad usum sacramenti : lapis enim et
solidus est, et de facili potest inveniri ubique, quod non erat necessarium
in V. L., ubi fiebat in uno loco altare ».
Altare aliud est fixum, i. e. mensa seu tabula lapidea, unico lapide
naturali integro et non friabili constans, una cum stipitibus, per modum
unius cum eadem consecratis (can. X197, X° et 1198, § 1) : tabula seu
mensa lapidea ad integrum altare protendi debet, et apte cum stipite
cohaerere (v. g. calce seu coemento) ; stipes autem (i. e. basis) sit lapideus
vel saltem latera seu columellae quibus mensa sustentatur sint ex lapide
(can. 1198, § 2), quin tamen necesse sit ut ex uno lapide sint. Requiritur
ut in ecclesia consecrata, saltem unum altare, praesertim maius, sit fixum.
Aliud est mobile, scii, petra, ut plurimum parva, quae sola consecratur ,·
vel petra cum stipite qui tamen non fuit una cum eadem consecratus
(can. 1197, § i, 2°) : in hoc ultimo casu altare dicitur fixation, quod sufficit
pro indulgentiis lucrandis ; secus vocatur petra sacra, quae tunc inserenda
est in altari ligneo vel ex alia materia confecto, ut habet missale. Petra
ex unico lapide naturali, integro et non friabili constet, atque tam ampla
sit ut saltem hostiam et maiorem partem calicis capiat (can. 1198, § 1 et 3).
In utroque altari, fixo aut mobili, debet esse sepulcrum lapide clausum,
continens reliquias (can. 1198, § 4), ex partibus corporis plurium Sancto­
rum, praesertim martyrum (S. C. R., 6 oct. 1837) ; ad validitatem tamen
Summa Theologiae Moralis ΠΙ. — 21

322

ii

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

consecrationis sufficit ut includantur reliquiae unius martyris (16 febr.
1906).
Grave praeceptum est sacrificium missae celebrare super altare conse­
cratum, ut constat ex constanti praxi Ecclesiae, ex Missali, rubr. gen.,
tit. 20; de def.,tit. 10, et ex can. 822, § 1 et 2, et quidem ita ut nunquam
fas sit sine altari celebrare (S. C. P. F., 2 sept. 1780) atque S. Sedes
nunquam concedat indultum celebrandi extra altare. Hinc vix posset
dari casus in quo licitum esset, nisi « forte mortis, non tamen in con­
temptum religionis, intentatae », ait Billtiart, diss. VIII, a. 10.
Notetur : a) Altare debet esse consecratum secundum liturgicas
leges et proprium ritum ad quem pertinet celebrans.
b) Deficiente altari proprii ritus, sacerdoti fas est ritu proprio, cele­
brare in altari consecrato alius ritus catholici^ non autem super Graecorum
antimensiis (can. 823, § 2), quae non sunt altaria lapidea sed panni quidam,
altarium ritu et vice consecrati, quibus utuntur Graeci etiam extra altare.
cj In altaribus papalibus nemo celebret sine apostolico induito (can.
823. § 3)·
d) Altare tum immobile tum mobile debet esse divinis tantum officiis,
et praesertim missae celebrationi reservatum, quolibet profano usu
prorsus excluso (can. 1202, § 1).
e) Subtus altare nullum sit reconditum cadaver ; cadavera autem,
quae prope altare sepulta forte sunt, distent ab eo saltem spatio imius
metri ; secus missam in altari celebrare non licet, donec cadaver remo­
veatur (can. 1202, § 2).
Grave peccatum est sacrum facere extra altare, vel super altare non
consecratum, aut execratum quod scii, consecrationem amisit, aut inter­
dictum. luxta can. 1200 :
« § i. Altare immobile amittit consecrationem, si tabula seu mensa
a stipite, etiam per temporis momentum, separetur; quo casu Ordinarius
potest permittere ut presbyter altaris consecrationem rursus perficiat
ritu formulaque breviore.
§ 2. Tum altare immobile tum petra sacra amittunt consecrationem :
i° Si frangantur enormiter sive ratione quantitatis fractionis, sive
ratione loci unctionis (ut si tabula fuerit in duas vel plures notabiles
partes divisa, vel si pars defracta unam contineat ex lateralibus crucibus
ab episcopo in altaris consecratione specialiter inunctis).
20 Si amoveantur reliquiae aut frangatur vel amoveatur sepulcri oper­
culum, excepto casu quo ipse episcopus vel eius delegatus operculum
amoveat ad illud firmandum vel reparandum, vel subrogandum, aut ad
visitandas reliquias.
§ 3. Levis fractio operculi non inducit execrationem et quilibet sacerdos
potest rimulam cemento firmare.
$ 4. Execratio ecclesiae non secum fert execrationem altarium, sive
immobilium, sive mobilium ; et vice versa ».

B. Ornatus altaris. — Ex rubricis generalibus Missalis, tit. 20, altare
ita ornari debet :
1° Opertum sit tribus tobaleis seu mappis mundis et benedictis. Confici
debent ex lino aut teneri cannabe (S. C. R., 15 maii 1819) : superior
debet esse longa, utrimque ad terram usque demissa (9 iun. 1899),
reliquae duae breviores esse possunt, seu una duplicata.
20 In anteriore facie pallio seu antependio ornatum, coloris, quoad fieri
potest, diei festo vel officio convenientis ; nisi tamen ipsa structura
antependio non indigeat, ut si sit marmorea, aut ornata metallo vel lapide
pretioso, aut per modum tumbae seu urnae sit confecta.
30 Cruce in medio superimposita cum imagine Crucifixi, atque duobus
saltem candelabris cum cereis accensis, hinc et inde in utroque eius latere.
Crux debet esse sat magna ut sacerdos celebrans ac populus sacrificio
assistens Crucifixum facile et commode intueri possint. Quodsi in altari

1

1

DE EUCHARISTIA

323

sit magna Crucifixi effigies picta vel caelata, non requiritur alia crux ; —
item, si in altari ubi publice expositum est ss. Sacramentum celebretur,
crux necessaria non est, sed quaelibet ecclesia servet hac in re suam
consuetudinem (S. C. R., 2 sept. 1741) : tolerari tamen non potest usus
collocandi crucem in throno qui publicae expositioni ss. Sacramenti
inservit (2 iun. 1883 et 11 iun. 1904).
Candelae debent, saltem pro maxima parte, esse cereae (S. C. R.,
14 dec. 1909, 13 dec. 1957). Exceptis Cardinalibus et Episcopis, in missa
stricte privata non est aliis sacerdotibus licitum habere quatuor candelas
accensas, at ratione alicuius solemnitatis permittitur habere etiam plures
(S. C· R·, 12 sept. 1857).
4° Cum tabella secretarum ad crucis pedem, et missali super pulvinar vel
parvum pulpitum in cornu epistolae. Aliae duae tabellae minores iam
solent apponi in utroque cornu altaris, quae, usu et maioris commoditatis
gratia fuerunt introductae ; sed non praeceptae.
Addit Missale : a) « A parte epistolae paretur cereus ad elevationem
sacramenti accepdendus » usque ad communionem. Sed iste usus fere
communiter desiit, quae consuetudo potest servari (S. C. R., 9 iun. 1899) ;
apud Praedicatores tamen usus permansit.
b) « Super altare nihil omnino ponatur, quod ad missae sacrificium
vel ipsius altaris ornamentum non pertineat ». Possunt tamen ad ornatum
apponi ss. reliquiae et imagines atque flores, ut constat ex damn. prop. 23,
syn. Pist. ; sed a reliquiis et imaginibus est abstinendum tempore Pas­
sionis, et, praeter imagines angelorum adorantium, etiam durante
expositione publica ss. Sacramenti ; a floribus tempore Adventus et
Quadragesimae, festis occurrentibus exceptis (S. C. R., n maii 1878).
Peccatum est praedictas praescriptiones sine necessitate aut absque
induito transgredi ; grave autem, absque gravi necessitate celebrare
sine ulla mappa, aut sine ullo lumine, aut sine missali ; quod ultimum
exponit periculo errandi, unde non licite fieret nisi casu quo deesset
missale et sacerdos ex experientia vere certus esset se non erraturum.
Deficiente lumine infra missam, si ante consecrationem totaliter
deficiat et aliud haberi non possit, desistendum est a celebratione ; si
unus tantum cereus extinguatur, aut etiam uterque sed post consecra­
tionem, non est desistendum sed absolvendum sacrificium. Cereis inter
celebrandum extinctis, iterum accendantur, quin tamen interim sacrum
interrumpatur.
C. Vasa sacra et accessoria. — Vasa sacra sub gravi requisita sunt
calix cum patena, ex debita materia confectus, et quidem ab episcopo vel
habente privilegium consecratus; quam consecrationem conferri solo usu
calicis in celebranda missa gratis affirmaretur. « Consecrationes, ait
S. Thomas, a. 3, adhibentur his rebus quae veniunt in usum huius
sacramenti, tum propter sacramenti reverentiam, tuni ad repraesentan­
dum effectum sanctitatis quae ex passione Christi provenit, secundum
illud Hebr. XIII, 12 : lesus ut sanctificaret per Suum sanguinem popu­
lum... »
Debet esse calix, ex auro vel argento, saltem quoad cuppam, ut dicit
Missale, tit. x, n. 1,—et stante paupertate, potest esse ex stanno, vel, ut
recentius concessum est, ex aluminio aliis metallis commixto (S. C- R·,
6 dpc. 1866) ; cuppa et superficies patenae, si non sunt aureae, sub gravi
debent esse intus inauratae (can. 1305, § 2). Non potest esse ex aere,
cupro, aurichalco, ligno, cornu, multo minus ex vitro propter fragilitatem.
Utrefert S.Thomas,ib._,ad 6: «statutum est ut «calix Domini cum patena,
sive ex auro omnino, sive ex argento fiat, vel saltem stanneus habeatur.
De aere aut ex aurichalco non fiat, quia ob vini virtutem aeruginem
parit, pariterque vomitum provocat. Nullus autem in ligneo seu vitreo
calice praesumat missam cantare », quia scii, lignum porosum est, et
sanguis consecratus in eo remaneret ; vitrum autem fragile est, et posset

324

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

fractionis periculum imminere ; et eadem est ratio de lapide. Et ideo
propter reverentiam sacramenti statutum est ut ex praedictis materiis
calix fiat ». — In quibusdam regionibus calici adjungitur parvum cochlear
quo aqua in vinum immittatur ; cuius usus non est prohibitus (S. C. R.,
6 febr. 1858) : confici potest ex quacumque materia nec benedicen­
dum est.

:

j
!
;

i
i

I
i
:
.
j

■
j
!
•
1
!
!
!
!
I
■
i
;

Tamquam ss. vasorum accessoria requiruntur :
l° Corporale, palla et purificatorium : duo priora debent esse benedicta,
non ita tertium ; at oportet quod cuncta tria sint munda et ex lino
vel cannabe confecta. Nihil tamen prohibet quominus corporale, aut
palla in parte superiori, auro vel serico ornetur, dummodo corporale
non ornetur in medio; et palla linea subnexa calicem cooperiat ac pannus
superior non sit nigri coloris nec referat aliqua mortis signa (S. C. R.,
17 iun. 1894).
20 Velum et bursa, utrumque eiusdem materiae et coloris ac paramenta
celebrantis ; non tamen sunt seorsum benedicenda.
3° Ampullae cum pelvicula et manutergio mundo ; ampullae non sint
aureae vel argenteae, nisi pro episcopo, sed vitreae ; tolerari tamen potest
consuetudo adhibenda aureas et argenteas (S. C. R., 28 apr. 1866).
4° Campanula, cuius usus inservit ut adstantibus qui celebrantem
videre et audire nequeunt, partes missae principaliores ac praecipuae
actiones circa sacra innotescant, atque omnibus inculcetur attentio et
devotio. Duae pulsationes praescribuntur : ad Sanctus et ad utramque
Elevationem; tertia saepe additur immediate ante consecrationem ad
attentionem fidelium magis excitandam. In quibusdam regionibus aut
ecclesiis etiam pulsari solet ad signationem calicis cum s. hostia ante
Pater noster, et ad Domine non sum dignus ante communionem ; quod,
ubi est consuetudo, tolerari potest (S. C. R., 14 maii 1856) sed servari
non debet.
Grave peccatum est celebrare sine debito calice cun. patena consecrato,
aut cum calice execrato, vel sine corporali benedicto ; palla, purificatorium et alia accessoria requiruntur tantum sub levi : defectu pallae
posset calix tegi vel corporali, si satis amplus sit, ut olim fiebat, vel bursa
apt purificatorio.
Ex can. 1305 execratur calix cum patena : a) si tales laesiones vel mutationes subierint, ut pristinam formam amiserint, et iam ad suos usus
non habeantur idonea: sic execratur calix quando totaliter frangitur aut
in fundo perforatur, aut quando cuppa divellitur a pede fixo ; — non
autem si cuppa separatur a pede versatili, quia per huiusmodi separationem formam non amittit cum eius partes sine novo artificio possint
iungi ; neque calix et patena amittunt consecrationem ob consumptionem
vel reparationem auraturae, salva samen,priore in casu, gravi obligatione
rursum ea inaurandi ;
b) si ad usus indecoros adhibita vel publicae venditioni exposita
fuerint.

,'

D. Vestes sacrae sex enumerantur in Missali, de cel., tit. i,quae sunt

'■

de praecepto (can. 8ii) : amictus, alba, cingulum, manipulus, stola, et

ί
j

!
!
'l
I'
■

casula seu planeta. Oportet esse benedicta? : amictus et alba debent esse
ex lino vel cannabe (S. C. R., 15 dec. 1819) ; cingulum congruentius
est lineum, sed potest esse ex gossypio, lana, imo et sericum (22 ian. 1701
et 23 dec. 1862) ; manipulus, stola et casula debent esse eiusdem materiae
pretiosae, scii, ex serico vel subserico seu serico mixto, non autem ex
tela gossypii aut lini, aut etiam lanae, neque ex vitrea textura (23 sept,
1837 et il sept. 1847), atque coloris officio convenientis. Debent unius
esse coloris, saltem praevalentis, ita ut pro hoc solo adhiberi valeant ;
non possunt esse flavei coloris vel aurei, sed permittuntur ex tela aurea
quae pro albo, rubro vel et Viride possunt adhiberi, non vero pro violaceo

I

i
!

j
I

DE EUCHARISTIA

325

aut nigro (5 dec. 1868) ; item ex tela argentea pro paramentis albi coloris
(20 nov. 1885).
Paramenta non possunt esse lacerata aut scissa, sed debent esse integra,
munda, ac pulchra, ob reverentiam sacramenti ; ab hoc tamen excusare
potest paupertas aut necessitas, si alia haberi non possint.
Celebrare sine vestibus sacris est valde grave, et similiter sine alba vel
casula, ita ut nunquam aut vix unquam possit esse licitum ; — item
grave est celebrare sine stola, quae est praecipuum ornamentum sacer­
dotis, aut cum alba, stola, casula non benedictis vel execratis, aut Cum
vestibus valde laceratis vel immundis, nisi gravis necessitatis causa ; —
cetera obligant tantum sub levi, sicut et color paramentorum, nisi adsit
grave scandalum.
Execrantur vestes sacrae et benedictionem amittunt, quando ita
dissolvuntur ut formam suam amittant vel inhabiles fiant ad usum
sacrum ad quem destinatae sunt, et quando ad usus indecoros adhibitae
vel publicae venditioni expositae fuerint (can. 1305, §1). Ita v.g. cum usui
proprio idoneae esse desierint, sive detritae sint, sive formam amiserint,
ut si ex planeta facias stolam, e stola manipulum, ex alba amictum, si ex
alba fuerit abscissa manica, licet mox iterum assuenda, si cingulum ita
rumpatur ut neutra pars cingere possit ; — e contra manet benedictio
si ante plenam separationem reficiantur et partes connectantur.
Notetur vestes sacras laceratas aut vetustate consumptas non posse ad
profanos usus adhiberi, sed esse comburendas atque cineres in sacrario
condendos ; quodsi benedictionem amiserint, ad profanos, non tamen
sordidos, adhiberi possunt (can. 15 IO, § 1).
Praeter vestes sacras, oportet ut sacerdos a) sit calceatus : utendum
est calceis quibus clerici publice uti solent (S.C. R., 31 aug. 1872, ad 3) ;
ex iusta causa crepidae possunt sufficere nigri coloris ;
b) gerat vestem convenientem talarem (can. 81I, § 1) ;
c) abstineat a pileolo et annulo, nisi ex privilegio aut induito apostolico
(can. 811, § 2), et idem videtur dicendum de coma fictitia ac de pileolo
(Ben. XIV, de syn. dioec. II, 9).
Duo priora de se obligare censentur solum sub levi, tertium vero sub
gravi. Hinc sine licentia caput gerere tectum durante tota missa esset
mortale peccatum ; probabiliter autem non esset mortale si fieret usque
ad canonem, secluso contemptu et scandalo, et ideo id non videtur
illicitum etiam absque dispensatione, si adsit necessitas vitandi frigoris
vel doloris capitis ob senectutem vel morbum sacerdotis, ita ut non posset
aliter celebrare sine magno incommodo.
E. Minister. — Ad celebrandum, sub gravi requiritur :
1° Minister qui sacerdoti inserviat et respondeat (can. 813, § 1 ;
S. C. R., 18 decr. 1877) ; — excepto casu quo ex induito apostolico
privilegium quis habeat sine ministro celebrandi, si alias Celebrare non
possit ; item casus gravis necessitatis, scii, ut populus audiat missam de
praecepto, vel ut conficiatur viaticum, vel si post inceptam missam
minister recedat, maxime si facta iam fuerit oblatio. Si missa sine ministro
celebretur, sacerdos non debet bis recitare Confitear (S. C. R., 4 sept.
1875), sed respondere : Misereatur nostri. Minor tamen necessitas
sufficit ad celebrandum cum ministro nesciente respondere, quam sine
ministro ; unde celebrans non debet scrupulo affici, si minister male
pronuntiet, nec facile corrigere errores, ne turbet seipsum, vel circum­
stantes, vel ordinem missae, sed sufficit ut omissa a ministro suppleat.
2° Et quidem masculus; permittitur tamen ut, deficiente viro, iusta
de causa, mulier ex longinquo respondeat, modo nullo pacto ad altare
accedat et ministret (can. 813, §2;S. C. R., 27 aug. 1836 et 18 mart. 1899).
Hinc grave peccatum est a; sine ullo ministro celebrare, praeter casum
gravis necessitatis aut specialis indulti ; b) celebrare cum muliere ministrante et accedente ad altare.

326

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Notetur : a) In privata missa a simplice sacerdote non posse adhiberi
duos ministros, nisi ratione alicuius solemnitatis (S. Ç. R., 12 sept.
1857, ad 7) ; sècus id reservatur episcopo.
b) Populum seu coetum fidelium assistentium loco ministri respondere
poSse coniunctim, at expedire ut hac in re servetur praxis communis
(S. C. R., 4 aug. 1922) ; non tamen posse secretas partes sacerdotis alte
a populo recitari.
c) Nulli sacerdoti celebranti, praeter episcopos aliosque praelatos usu
pontificalium fruentes, competere ut habeat presbyterum assistentem
(can. 812) ; tolerari tamen potest in prima missa neo-sacerdotis solemniter
celebraiitis, ut assistat presbyter cum superpelliceo et pluviali sed sine
stola (S. C. R., i dec. 1882, ad 2) ; item in missa privata neo-sacerdotis,
aut sacerdotis caecutientis aut infirmi potest, ratione securitatis, adhiberi
presbyter assistens cum Superpelliceo vel et cum stola (S. C.R., 11 iun.
1880, ad 7).

390. De ritibus sacris seu de recitandis et agendis in
celebratione. — Durante celebratione missae omnes ritus integre
et accurate observandi sunt qui dicendi aut faciendi praescribuntur
in Missali (can. 818) ; unusquisque autem uti debet missali sui
ritus, nisi aliter ex privilegio ipsi vel loco in quo celebrat concessum
sit. Et quidem invariatim omnia debet semper servare quae cunctis
missis sunt communia, cetera vero variare conformiter ad officium iuxta
Kalendarium ecclesiae in qua celebrat, nisi facultas sit dicendi missam
votivam et adsit rationabile ea utendi motivum ; quodsi in oratorio pri­
vato celebret, semper legere debet conformiter ad proprium Kalendarium.
Porro in Missali multa praescribuntur dicenda et agenda, « quia, ait
S. Thomas, in hoc sacramento totum mysterium nostrae salutis compre­
henditur, et ideo prae ceteris sacramentis cum maiori solemnitate agi­
tur » (a. 4) ; « significantur autem in celebratione huius sacramenti
quaedam pertinentia ad passionem Christi, quae repraesentatur in hoc
sacramento, vel etiam ad corpus mysticum (et huius dispositionem),
quod significatur in hoc sacramento ; et quaedam pertinentia ad usum
huius sacramenti, qui debet esse cum devotione et reverentia » (a. 5).
Obligatio ex genere suo gravis est servandi ritus praescriptos (n.385-386),
ita ut eos omittens vel notabiliter eos mutans mortaliter peccare possit,
tum a) ratione qualitatis, ut si omitteretur oratio vel caeremonia magni
momenti specialem habens significationem ; tum b) ratione quantitatis,
si multa omittantur.
Grave est partes ordinarias omittere magni momenti, ut confessionem
cum aliis in principio missae, epistolam cum graduait et versibus, evangelium, collectas principales, panis aut vini oblationem, infusionem aquae
in vinum, praefationem, notabilem partem canonis ut specialem oratio­
nem aut integram periodum, elevationem ss. specierum, Pater noster
et Libera, fractionem panis aut mixtionem cum sanguine, purificationem
patenae et calicis ; — item partes ordinarias magni momenti mutilare
notabiliter ; — valde alte proferre verba consecrationis, aut tam submisse
ut ea sacerdos percipere non possit et periculum incurrat errandi ; —
partes minores vel extraordinarias omittere sed in magna quantitate,
quia coalescunt in unam materiam gravem cum pertineant ad unius
eiuSdemque praecepti transgressionem ; — item multa addere v. g.
longas preces publicas, praesertim quando non continentur in missali,
aut militas preces vel caeremonias omnino impertinentes ; — in alio
ritu ap suo celebrare, aut in alia lingua quam sua liturgica (can. 819).
E contra tantum leve censetur : a) omittere partes ordinarias minoris
momenti, uti psalmum ludica, Kyrie eleison, Evangelium S. Iohannis,
unam ex tribus collectis praescriptis, ablutionem digitorum, ere., nisi
fiat in notabili quantitate ; item preces post missam a Leone XIII prae­
scriptas; b) omittere partes extraordinarias : Gloria, Credo, commemora­

DE EUCHARISTIA

327

tionem aut orationem imperatam, tractum,sequentiam,praefationem pro­
priam, speciale communicantes; nisi plura omittantur et in magna quan­
titate ; c) voluntarie mutilare pauca verba, etiam in canone, salvo sensu
et secluso scandalo ; d) mutare missam diei, praeter rubricas et secluso
scandalo, aut locum orationum ; e) clara voce dicere secreta vel e con­
verso ; f) in missa cantata noti recitare quae cantantur a ministro vel
choro, aut cantanda quaedam non cantare ; g) omittere vel mutilare
aliquot benedictiones, genuflexiones, inclinationes, manuum elevationes,
nisi fiat in notabili quantitate, aut thurificationem in missa solemni ;
h) addere plures commemorationes vel nomen alicuius sancti in Canone,
aut Gloria, Credo, Pater, Ave, vel aliquot alias preces ex importuna
devotione;ita ad elevationem submissa voce quaedain pia verba proferre,
ut declaravit S. C. R., 6 nov. 1925, ad 1 ; i) in omnibus nimis festinanter
procedere.
Celebrationem missae convenienter esse ordinatam in omnibus quae
dicuntur in ea et fiunt, post S. Thomam, a. 4 et 5, ostendit Billuart,
diss. VIII, a. 11, «exponendo praecipuas caeremonias missae, in qua
distinguuntur diversae partes : praeparatio, instructio, oblatio, conse­
cratio et sumptio.
A. Imprimis sacerdos se praeparat : i° per Confessionem iuxta illud
Prov. XVIII, 17 : lustus prior est accusator sui; 2° per Introitum qui est
laps divina desumpta ut plurimum ex Psalmis ; 30 commemorat praesen­
tem miseriam dum misericordia petitur dicendo : Kyrie eleison ter pro
persona Patris, ter pro persona Filii, ter pro persona Spiritus sancti,
contra triplicem miseriam ignorantiae, culpae, et poenae ; 40 commemorat
coelestem gloriam ad quam tendimus post praesentem miseriam,dicendo :
Gloria in excelsis Deo, quod cantatur in festis in quibus huius gloriae
fit mentio, intermittitur in officiis luctuosis, quae ad commemorationem
miseriae pertinent ; 50 sacerdos recitat Orationes pro populo, ut dignus
habeatur tantis mysteriis.
B. Post praeparationem sequitur Instructio populi ; quia hoc sacra­
mentum est mysterium fidei. Fit autem haec instructio dispositive per
doctrinam prophetarum et apostolorum, vulgo dictam Epistolam, perfecte
per doctrinam Christi contentam in Evangelio. Et quia Christo credimus
tamquam divinae veritati, cantatur Symbolum fidei, in quo populus
ostendit se per fidem doctrinae Christi assentiri. Hic olim finiebatur
missa catechumenorum^ quibus peractis dimittebantur.
C. Post praeparationem et instructionem sequitur Oblatio circa quam
duo aguntur : laus populi in cantu Offertorii, per quod significatur lae­
titia offerentium, et Oratio sacerdotis qui petit ut oblatio populi Deo sit
accepta (a. 4). Deinde sacerdos altare thurificat, tum ad reverentiam
huius sacramenti, ut scii, per bonum odorem depellatur si quid mali
odoris in loco fuerit, tum ad repraesentandum effectum gratiae, qua,
sicut bono odore, Christus plenus fuit, et ab illo per sacerdotis ministe­
rium ad fideles derivatur (a. 5, ad 2). Secundum alios per hanc caere­
moniam monentur fideles ad caelestia ferventi desiderio ascendere, sicut
fumus ex thure incenso ascendit.
D. Deinde sacerdos accedit ad Consecrationem, quae cum virtute
supernatural! agatur, auxilium precum ad illam rite peragendam petit
a fidelibus dicendo : Orate fratres ; postea in Praefatione excitat devotio­
nem populi, et ideo monetur sursum corda habere ad Deum. Finita
praefatione populus laudat divinitatem Christi cum angelis dicens :
Sanctus, Sanctus, Sanctus, et humanitatem cum pueris dicens : Benedictus
qui venit. Tunc sacerdos commemorat secreto illos pro quibus sacrificium
offertur, deinde commemorat sanctos quorum patrocinia implorat, ac
petit consecrationis effectum, cum dicit : Quam oblationem tu Deus
benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris.

328

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Quorum verborum sensus est : facere digneris hanc oblationem bene­
dictam i. e. per quam benedicamur ; adscriptam i. e. per quam in coelo
adscribamur ; ratam i. e. per quam de visceribus Christi esse censeamur ;
rationabilem i. e. per quam à bestiali sensu exuamur ; acceptabilem, ut
qui nobis ipsis displicemus, per hanc acceptabiles eius unico Filio
simus (a. 4 et ad 7). Alii paulo aliter haec verba exponunt.
His praemissis, sacerdos Consecrationem peragit verbis Salvatoris
cum dicit : Qui pridie quam pateretur, etc. Deinde excusat praesumptionem
per obedientiam ad mandatum Christi cum dicit : Unde et memores.
Postea petit ut hoc sacrificium sic peractum sit Deo acceptum dicendo :
Supra quae propitio, et proficiat sumentibus, mortuis et ipsis sacerdotibus
offerentibus » (a. 4).
Notetur autem « quod sacerdos post consecrationem non utatur
crucesignatione ad benedicendum, sicut ante consecrationem, sed solum
ad commemorandum virtutem crucis et modum passionis Christi
(a. 5, ad 4). Fiunt autem signa crucis, vel semel, vel ter, vel quinquies:
semel propter essentiae unitatem, ter propter Trinitatem personarum,
quinquies propter vulnera Christi Domini et expressam repraesenta­
tionem passionis huius (cfr. ib. ad 3) ».
E. « Tandem agitur de Perceptione sacramenti, ad quam praeparatur
populus tum per Orationem totius populi communem, quae est dominica,
dicendo Pater noster, et per orationem privatam quam specialiter sacerdos
pro populo offert, dicendo : Libera nos; tum per pacem quae datur
dicendo : Agnus Dei; est enim hoc sacramentum unitatis et pacis. In
missis tamen defunctorum, in quibus sacrificium non tam offertur pro
pace praesenti quam pro requie mortuorum, pax intermittitur. Sequitur
Perceptio sacramenti, primo percipiente sacerdote, et postmodum aliis
dante. Ultimo autem tota missae celebratio in gratiarum actione termi­
natur, populo exultante pro sumptione mysterii, quod significat Cantus
post Communionem et sacerdote per Orationem gratias offerente ; quibus
peractis diaconus dimittit populum dicens : Ite, missa est (a. 4) ».
Quibus si assistentes velint se conformare, prius contritionem eliciant
et spem in parte praeparatoria ; dein fidem durante instructione ; postea
amorem charitatis habeant oblativum, immolativum, ac unitivum, respec­
tive sub oblatione, consecratione, ac communione ; hisce omnibus in
fine addatur gratiarum actio.

391. De defectibus in celebratione occurrentibus. —
Defectus in celebratione occurrunt quando non servantur ritus prae­
scripti. Quod fieri potest voluntarie aut involuntarie, voluntarie autem
sine iusta causa vel ex quadam necessitate, in notabili vel in parva
quantitate, ita ut defectus sit supplendus aut corrigendus, vel non
corrigendus nec supplendus. De quibus itaque plura inquirenda sunt.
A. An celebrare potest qui praevidet se quaedam esse omissurum ob
impotentiam vel oblivionem ; et an omissa sunt supplenda ?
Resp. Excusari potest omissio leviorum caeremoniarum aut partium,
ut sunt v. g. genuflexiones usque ad terram, inclinationes profundae,
una vel altera commemoratio, dummodo caveatur scandalum populi,
absitque gravis indecentia. — E contra si maiores debeant partes
omitti aut notabiliter a ritibus sit recedendum, non potest celebrare
sacerdos nisi obtento induito.
Hinc 1) celebrationem permittunt sacerdoti, qui sine baculo ad altare
accedere nequit, aut qui non potest hostiam supra caput elevare, vel qui
erectus stare nequit et celebrat brachiis innixus super altare ; saltem si
moneatur populus.
2) Qui ex oblivione aliquid omisit et iam aliquantulum progressus
illud recordatur, non debet supplere, quia turbaret ordinem missae ;
nisi secreto orans post pauca verba adverteret se quidquàm Omisisse, aut
nisi quid omisisset de substantia sacrificii.

DE EUCHARISTIA

329

3) Qu; evangelium aut epistolam indebitam recitavit, non debet
repetere.
B. An missa interrumpi possit, et interrupta sit resumenda ?
Resp. Interrumpere missam per se et de industria est illicitum ; per
accidens vero licitum esse potest si adsit iusta causa, quae, extra canonem,
requiritur gravis, canone incepto gravior, et inter consecrationem et
communionem gravissima. Et quidem :
i° Extra canonem, licitum est :
a) Ad concionem vel proclainationes populo faciendas, ad suscipienda
vota religiosa, ad conferendos Ordines sacros ; item ad recipiendas
populi oblationes ubi usus existit ; non autem ad preces publicas, praeter
rubricas, ceteris inserendo, recitandas. Ita etiam post communionem
sacerdotis, licite fidelibus distribuitur communio atque concio haberi
potest de altari ad populum priusquam ipsi communio distribuatur, vel
emissio aut renovatio votorum fieri ante communionem religiosorum aut
monialium > npn autem distribui communio extra conspectum altaris vel
in cubiculis infirmorum (can. 868).
b) Si supervenerit princeps, episcopus, turba peregrinorum vel pro­
cessio, die festo, quo alias missam audire non possent ; quo casu, si
oblatio nondum facta fuerit, sacerdos de novo incipere potest, ut totum
sacrum audiant. Vel ob similem causam, ut si posterior missa solemnis
sine scandalo alias omitti non posset.
c) Si ecclesia polluatur (can. 1173, § 2)> ~ aut vitandus supervenerit
qui non possit expelli, nisi a cessatione excuset grave incommodum
(can. 2259, § 2), — aut si sacerdos recordetur de aliquo impedimento
v. g. se non esse ieiunum vel in statu gratiae, vel esse irregularem aut
excommunicatum, modo missa sine scandalo aut gravi nota relinqui possit.
20 Etiam canone incepto, imo inter consecrationem et communionem
licitum est ob grave periculum mortis vel integritatis corporalis aut
profanationis sacramenti ex parte hostium aut impiorum irruentium,
vel imminentis alluvionis aut ruinae templi, puta ex incendio velterraemotu ; item ob urgentem necessitatem corporalem celebrantis, et ob
gravem necessitatem spiritualem proximi, scii, ad ministrandum sacra­
mentum morituro. Attamen :
a) Id post consecrationem et ante communionem non erit licitum
nisi moriturus egeat sacramento necessario, scii. Baptismo vel Poenitentia,
vel etiam, si Poenitentiam recipere nequeat, Extrema Unctione ; alias
Unctionem extremam, sicut et Viaticum ministrare non est licitum nisi
moriturus sit in propinquo ita ut sacerdos sacras vestes exuere non debeat.
b) Sacrificium abrumpere ita ut perfici forsan non possit, licitum non
erit, nisi ob impotentiam physicam si celebrans ita infirmetur ut con­
tinuare omnino non possit, vel ob periculum ita imminens ut aliter quam
deserendo sacrificium vitari nequeat atque sacerdoti tempus desit illud
complendi.
Notetur : 1) Sacerdos missam interrumpens post consecrationem
cavere debet ut sacramentum interim custodiatur proindeque illud in
tabernaculum, si adsit, includat.
2) Quod si missa omnino abrumpenda sit post consecrationem unius
speciei, potest sacerdos sumere hostiam consecratam vel eam cum calice
alio loco consecrando secum auferre ; — si autem utramque consecratio­
nem perfecerit, utramque speciem statim sumat si possit, Vel si non
possit, secum auferat loco tuto postea sumendam.
3) Missa resumenda non est ante consecrationem interrupta si sacerdos
graviter infirmetur vel moriatur ; — resumenda est ab initio si interruptio
sit ita notabilis ut moraliter non censeatur persistere una actio, ut si
sacerdos diutius quam una hora absens fuerit ; quo casu si jam facta
fuerit oblatio, nova materia est accipienda et antea oblata sumpto sanguine

330

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

consumenda ; — e contra resumenda est ubi sacerdos desierit, si
brevior fuerit interruptio.
4) Post consecrationem
unius speciei,interrupta, missa resumenda
est ubi fuerit intermissa; et quidem qui incepit sacerdos ipse,si possit,
complere debet etiamsi ad hoc ieiunium frangere deberet, quia prae­
ceptum integritatis sacrificii magis obligat quam praeceptum ieiimii ;
quod si non possit, alius accedat, licet non ieiunus, aut irregularis
vel excommunicatus, qui dividat hostiam et unam partem praebeat
illi, si possit sumere, sacerdoti qui sacrificium inchoaverit. Si autem
sacerdos deficiat post sumptionem solius corporis Christi, ab alio calix
sumendus est.
5) Sacerdos qui alterius sacrificium perfecit, non potest rursus cele­
brare, nisi in casu quo adsit facultas bis celebrandi.
C. Quid faciendum est si defectus accidat circa ipsam materiam panis et
vini?
Resp. attendendum esse ad regulas practicas in Missali statutas :
1. Quoad defectum panis ibi legitur, de def., tit. 3, n. 4-7 :
a) « Si celebrans ante consecrationem adverterit hostiam esse corruptam,
aut non esse triticeam, remota illa hostia, aliam ponat et facta oblatione,
saltem mente concepta, prosequatur ab eo loco, ubi desivit ».
b) « Si id adverterit post consecrationem, — etiam post illius hostiae
sumptionem, — posita alia, faciat oblationem, ut supra (i. e. saltem
mente conceptam), et a consecratione incipiat, scii, ab illis verbis Qui
pridie quam pateretur; et illam priorem, si non sumpsit, sumat post
sumptionem corporis et sanguinis, vel alii sumendam tradat, vel alicubi
reverenter conservet. — Si autem sumpserit, nihilominus sumat eam,
quam consecravit ; quia praeceptum de perfectione sacramenti maioris
est ponderis, quam quod a ieiunis sumatur ».
c) « Quodsi hoc contingat post sumptionem sanguinis, apponi debet
rursus novus panis, et novum vinum cum aqua ; et facta prius obla­
tione, ut supra, sacerdos consecret incipiendo ab illis verbis : Qui
pridie; ac statim sumat utrumque, et prosequatur missam, ne sacra­
mentum remaneat imperfectum et ut debitus ordo servetur ».
d) « Si hostia consecrata dispareat, vel casu aliquo ut vento, aut mira­
culo, vel ab aliquo animali accepta, et nequeat reperiri, tunc altera
consecretur ab eo loco incipiendo : Qui pridie quam pateretur, facta eius
prius oblatione, ut supra ».
2. Quoad defectum vini ibidem dicitur, tit. 4, n. 3-6 :
a) « Si celebrans ante consecrationem sanguinis, quamvis post conse­
crationem corporis, advertat aut vinum, aut aquam, aut utrumque non
esse in calice, debet statim apponere vinum cum aqua, et facta Obla­
tione, ut supra (i. e. saltem mentaliter), consecrare, incipiendo ab illis
verbis : Simili modo... ».
b) « Si post verba consecrationis advertat vinum non fuisse positum sed
aquam (aut esse corruptum), deposita aqua in aliquod vas, iterum
vinum cum aqua ponat in calice, et consecret, resumendo a verbis
praedictis : Simili modo... ».
c) « Si hoc advertat post sumptionem corporis vel huiusmodi aquae,
apponat aliam hostiam iterum consecrandam, et vinum cum aqua in
calice, offerat utrumque, et consecret et sumat, quamvis non sit ieiunus.
— Vel, si missa celebretur in loco publico, ubi plures adsint, ad evi­
tandum scandalum poterit apponere vinum cum aqua, et facta oblatione
ut supra, consecrare, ac statim sumere, et prosequi cetera ». Notetur
hunc secundum modum mere subsidiarie indicari, si vitandum sit
scandalum ; primum absolute ut per se adhibendum, qui ceteroquin
proponitur a S. Thoma, a. 6, ad 4 : < Si hoc (i. e. deficere vinum) perce­
perit post sumptionem corporis, aliam hostiam apponere debet iterum

DE EUCHARISTIA

SSI

consecrandam simul cum sanguine, quod ideo dico, quia si diceret sola
verba consecrationis sanguinis, non servaretur debitus ordo consecrandi ;
et, sicut dicitur in Cone. Toi. VII (decr. 7, q. 1, resp. ad 1) « perfecta
videri non possunt sacrificia, nisi perfecto ordine compleantur ». Si vero
inciperet a consecratione sanguinis et repeteret Omnia verba consequentia
{qui pro vobis et pro multis effundetur), non competeret, nisi adesset hostia
consecrata, cum in verbis illis occurrant quaedam dicenda, et flenda
non solum circa sanguinem, sed etiam circa corpus ».
Notetur aquam aut vinum cortuptum non esse expuenda a sacerdote
qui illud deprehendat dum habet in ore, sed deglutienda, tum ob peri­
culum eiiciendi particulam hostiae, tum etiam ob indecentiam.
d) Ex tit. io, n. 13 additur : « Si contingat totum sanguinem post conse­
crationem effundi, si quidem aliquid vel parum remansit, illud sumatur...
— Si vero nihil omnino remansit, ponat iterum vinum et aquam, et
consecret ab eo loco : Simili modo... facta prius tamen calicis oblatione,
ut Supra » (scii, men taliter).
3. Quoad defectum alterutrius, notetur :
a) « Si materia quae esset apponenda ratione defectus vel panis, vel
vini, non posset ullo modo haberi, si id sit ante consecrationem corporis,
ulterius procedi non debet ; — si post consecrationem corporis, aut etiam
vini, deprehenditur defectus alterius speciei, altera iam consecrata,
tunc, si nullo modo haberi possit, procedendum erit, et missa absolvenda,
ita tamen, ut praetermittantur verba et signa, quae pertinent ad Speciem
deficientem. — Quod si expectando aliquamdiu haberi possit, expectandum erit, ne sacrificium remaneat imperfectum » (tit. 4, n. 8).
b) « Si aliquid venenosum ceciderit in calicem, vel quod provocat
vomitum, vinum consecratum reponendum est in alio calice, et aliud
vinum cum aqua apponendum denuo consecrandum ; et finita missa
sanguis repositus in panno lineo, vel stuppa, tamdiu servetur, donec
species vini fuerint desiccatae, et tunc stuppa comburatur, et combustio
in sacrarium proficiatur. — Si aliquod venenatum contigerit hostiam
consecratam, tunc alteram consecret, et sumat eo modo, quo dictum est,
et illa servetur in tabernaculo loco separato, donec species corrumpantur,
et corruptae deinde mittantur in sacrarium » (tit. 10, n. 6-7).
c) In dubio an materia, sive panis sive vini, iam consecrata fuerit valida,
procedendum est eodem modo ac dictum est de casu quo panis aut
vinum post consecrationem deficere deprehendatur ; quia in dubio de
validitate et integritate sacrificii tutius est agendum, nec potest sacri­
ficium exponi periculo nullitatis aut mutilatioilis. Disputant autem utrum
absolute vel sub conditione sit denuo consecrandum.

392. De ritu dispensandi s. communionem. — A. Quoad
tempus. i° Quantum ad diem· Juxta can. 867 :
« Omnibus diebus licet ss. Eucharistiam distribuere ». Quae vero
sequuntur in hoc canone non amplius valent in quantum iis contradicit
Decretum « Maxima Redemptionis », S. C. Rit., diei 16 Nov. 1955,
uria cum Instructione ipsi adnexa. Juxta quae jam dicendum :
a) Fer. VI in Passione et Morte Domini fidelibus ss. Eucharistiam
distribuere licet, at tantummodo inter solemnem actionem liturgicam
postmeridianam. Infirmis vero in mortis periculo versantibus etiam
alia hora.
b) Fer V in Coena Domini s. Communio fidelibus tantummodo
distribuatur in Missa vespertina vel immediate post. Item in Sabbato
Sancto nonnisi inter Missarum solemnia Vigiliae vel immediate post.
Exceptis tamen etiam infirmis qui in mortis periculo sunt constituti.
Inter missarum solemnia videtur intelligendum de distributione
quae cum missa connectitur et fit post communionem, sacerdotis ;
nonnulli tamen id interpretantur post cantatum Gloria ; — Immediate
post missam, i. e. sine intervallo post celebrationem. Unde illicitum

332

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

est s. communionem distribuere in sacello ubi non celebratur missa,
vel in ecclesia ante missam aut paulo post ; ad aliter autem faciendum
non sufficit quaelibet causa licet in se rationabilis, forsitan tamen
grave incommodum.
Quoad jejunium eucharisticum observandum ab illis qui Fer. V
solemnia vespertina celebrant vel communicant, sive in die Parascevis
inter officia liturgica postmeridiana ad Sacram Synaxim accedunt,
servanda sunt quae statuuntur in Motu Proprio « Sacram communionem »,
diei 19 martii 1957 (cfr. supra n° 281). leiunium eucharisticum obser­
vandum est inde a tribus horis ante initium missae pro sacerdotibus cele­
brantibus, ante communionem missae pro Christifidelibus. Meminerint
tamen ieiunium ecclesiasticum usque ad horam mediae noctis protrahi.
2° Quantum ad horam.
a. Quod respicit distributionem communionis horis antemeridianis
canon determinat quod communio distribui potest solum horis quibus
celebratio missae permissa est (c. 867, 4). Quod de jure ecclesiastico est
abhinc una hora ante auroram usque ad unam horam post meridiem, cum
canon 812 non sit abrogatus.
b) Quod attinet ad distributionem sacrae communionis horis postme­
ridianis valet indultum concessum in Constitutione Apostolica « Christus
Dominus », numero 15. Possunt fideles libere accedere ad sacram mensam
durante missa vespertina et immediate ante vel statim post. Insuper
Decretum Congr. S.O. concedit Ordinariis locorum facultatem permit­
tendi distributionem S. Communionis horis postmeridianis (inde ab
hora 16 saltem) occasione cujuslibet caeremoniae religiosae (ut adoratio
SS. Sacramenti, hora sancta, etc...) si ibi non celebratur missa postme­
ridiana (C. S. O., die 21 martii i960).
C) Praeterea occurere poterit rationabilis causa petendi et distribuendi
S. Communionem extra horas supra, sub a. et b. assignatas, quia clausula
« nisi aliud rationabilis causa suadeat » canonis 867, § 4 (Sacra communio
iis tantum horis distribuatur, quibus missae sacrificium offerri potest,
nisi aliud rationabilis causa suadeat) non est formaliter abrogata. Tamen
rarius applicari poterit, cum mitigata lege ieiunii eucharistici, difficilius
rationabilis causa occurret. Insuper indulta supra allata tendunt ad hoc
ut assistentiae sacrificio missae foveant. Qui finis frustraretur si absque
causa proportionate gravi S. Communio qualibet hora quibuscumque
petentibus distribueretur. Hoc modo etiam consulitur ne animarum pas­
tores frequentibus fidelium petitionibus praepediantur quominus hodier­
ni apostolatus necessitatibus satisfacere valeant.
d) Sacrum Viaticum quacumque diei ac noctis hora ministrari potest,
nocte tamen tantummodo quando datur urgens necessitas.

B. Quoad locum, iuxta can. 869 :
« S. Communio distribui potest ubicumque missam celebrare licet,
etiam in oratorio privato, nisi loci Ordinarius, iustis de Causis, in casibus
particularibus id prohibuerit ».
Unde licentia extra ecclesiam vel oratorium celebrandi, ex induito
apostolico vel ex facultate Ordinarii concessa ad normam can. 822, ex
ipso iure etiam facultatem de se importat ibi distribuendi s. commu­
nionem, licet de facto missa non dicatur ; ut interpretatur Damen,
Th. Μ., II, n. 129.
Attamen : i» « Sacerdoti celebranti non licet Eucharistiam intra
missam distribuere fidelibus adeo distantibus ut ipse altare e conspectu
amittat » can. 868.
2° S. Communio extra ecclesiam ad domum privatam deferri non
potest nisi ad communicandum infirmum ; unde non potest simul
aliis sanis ministrari in via, vel in domo infirmi, nisi in casu extraordi­
nario licentia ab Ordinario obtenta per modum actus, aut obtento
induito apostolico (S. C. Sacr. 5 ian. 1928).

DE EUCHARISTIA

333

3° Non potest ministrari s. communio in altari ubi ss. Sacramentum
solemniter est expositum, sine necessitate vel gravi causa vel ex speciali
induito (S. C. R., 11 maii 1878, ad 1 ; et 17 apr. 1919).

C. Quoad modum ministrandi, iuxta can. 733, sacerdos accurate servare
debet ritus et caeremonias quae in libris ritualibus ab Ecclesia probatis
praecipiuntur ; et quidem unusquisque secundum ritum suum (cfr. can.
851, § 2).
Distributio Eucharistiae potest esse connexa cum missa aut non
connexa, et tunc fieri in loco ubi est ss. Sacramentum, vel extra, si hoc
deferendum sit ad infirmos.
i° Intra missam fieri potest cum paramentis missae; et, si sacerdos privatiin celebret (non autem si missam cantatam aut conventualem),
etiam proxime ante et statim post, etiam in alio altari ; quod valet quoque
de missa pro defunctis, sed time omittenda est benedictio populi in fine.
2° Extra missam, sacerdos indutus sit superpelliceo et stola coloris Con­
venientis officio (violacei, in die commemorationis defunctorum), vel
etiam uniformiter albi coloris ; diaconus autem ferat stolam transversam.
Accendantur duo cerei, praemittatur confessio generalis, et consuetae
dicantur orationes, prout in Rituali, tit. 4, c. 2, praescribitur.
Ubi speciatim notandum quod, data communione, reversus ad altare,
debet dicere : O sacrum convivium... cum versu : Panem de coelo (utrique
addendo alleluia durante tempore paschali et Octava Corporis Christi,
nisi in paramentis ministret nigris), deinde Domine exaudi orationem...,
Dominus vobiscum... et orationem : Deus qui nobis (tempore paschali :
Spiritum nobis...) cum longiore conclusione. Et datur benedictio manu,
cum formula : Benedictio Dei omnipotentis... ; quod etiam servandum
est a diacono.
3° Ad infirmos s. communio deferenda est publice nisi iusta et rationa­
bilis causa aliter suadeat (can. 847), de qua indicare non pertinet, ut
quidam dicebant, 3d sacerdotem, sed ad Ordinarium loci tantum (S. C.
de Sacr., 5 ian· 1928). Si publice deferatur, sacerdos sit indutus super­
pelliceo et stola, et serventur omnia quae praescribuntur a Rituali, tit. 4,
c. 4, n.29; quod si privatim deferatur, monet Rituale : « Sacerdos saltem
stolam semper habeat propriis coopertam vestibus ; in sacculo seu bursa
pyxidem recondat, quam per funiculos collo appensam in sinu reponat ;
et nunquam solus procedat, sed uno saltem fideli, in defectu clerici,
associetur. Cum autem ad infirmi cubiculum pervenerit, sacerdos superpelliceum quoque induat cum stola si illud antea non induerit ». Preces
invariabiliter dicantur nulla habita ratione temporis paschalis.
Peccatum est preces et caeremonias praescriptas omittere : ministrare
sine vestibus sacris est grave ; omissio solius stolae, et forsan solius
superpellicei servata stola, nisi adsit scandalum, non certo excedit
veniale ; item omittere cetera.
Notetur : a) In necessitate, si aliter fieri non possit, licitum est Viaticum
ministrare sine vestibus et sine lumine (S. C. P. F., 9 dec. 1822).
b) Publice deferri debet Eucharistia capite detecto (Rit., tit. 4, c. 4, n.
12); episcopus tamen, ob frigus, vel inclementiam aêris aut infiimitatem
potest hac in re dispensare, non quidem pro civitatibus, sed si ruri diu
sit sacramentum deferendum ; unde in casu necessitatis licentia potest
praesumi ex epiçhia.
c) Eucharistia ministranda est pollice et indice dextro. Aliis digitis
ministrare non est licitum nisi ex gravi necessitate, quando sacerdos
digitis solitis uti non potest et alius sacerdos deest ; instrumento sacra­
mentum porrigere, v. g. imposita particula in cochleari cum vino aut
aqua, licitum videtur si infirmus laboret peste, aut hostiam aliter déglutir?
non posset (n. 285).
d) Diaconus ministrans gerat stolam transversam, Cetera omnia
servet quae indicantur in Rituali, etiam ritum benedicendi infirmum cum

334

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ss. Sacramento, idque etiam post regressum in ecclesia (can. 1274, § 2).
Animadversio. — In casu urgentis necessitatis licitum videtur Viaticum
deferre currendo, dununodo sit necessarium, cursus non sit nimis festinus,
et magnum desit scandalum multitudinis. Pariter licitum est s. com­
munionem deferre equitando, causa tempestatis, distantiae, difficilioris
itineris et periculi in mora, dummodo equus sit mansuetus, ita ut absit
periculum lapsus et irreverentiae. His in casibus gestatur sacramentum
in bursa collo suspensa (Rit., tit. 4i c. 4> n. 13). Similibus in circumstan­
tiis licitum est uti via ferrea aut vehiculo electrico. A fortiori licitum est
in rheda vel curru etiam automobili ; quod de se nihil confert ad irreveren­
tiam sed potius ad reverentiam sacramenti ; dummodo sacerdos vestes
gerat sacras. Rota vel velocipede uti tamquam medio ordinario deferrendi
ss. Eucharistiam, etiam privatim, est illicitum ; pro viatico tolerari potest,
si locus sit remotior, necessitas urgens, nec ullum aliud medium habeatur,
sed amoto scandalo tantum (S. C. de Sacr., Ï3 iun. 1919).

D. Quoad defectus occurrentes : i° Si sacrae particulae pro communi­
cantium numero non inveniantur sufficientes, dividi possunt in partes
minores, sicut consuetum est ; non tamen in partes nimis parvas.
20 Si decidat hostia, aut. eius fragmentum, tegendus est locus et postea
abluendus ac ablutio mittatur in sacrarium (Missale, de def., tit. 10,
n. 15). Quod tamen non obligat sub gravi, et ideo omitti potest si admi­
rationem populi nimis provocaret, ut si vultus aut barba aut vestis
ablueretur. — Quodsi sacramentum ceciderit supra pectus mulieris
nudum vel intra vestes, ipsa, non sacerdos, illud quaerat et suis manibus
in ciborium reponat vel sibi in os immittat ; et si facile illud reperire
nequeat, seorsim recedat in sacellum aut sacristiam ; posteaque, si facile
fieri ppssit, digitos abluat et ablutio in sacrarium proficiatur. — Si vero
hostia ceciderit in clausuram inonialium, sacerdos clausuram ingre­
diatur. — Quodsi minimum fragmentum a solo sacerdote noscatur
decisum, illudque facile sine turbatione populi non possit inveniri, res
Dei providentiae committatur.
Si per negligentiam aliquid de sanguine Christi ceciderit, si quidem
super terram seu super tabulam, lingua lambatur, et locus ipse radatur
quantum satis est, et abrasio comburatur, cinis vero in sacrarium profi­
ciatur. Si super lapidem altaris ceciderit, sorbeat sacerdos stillam, et
locus bene abluatur et ablutio in sacrarium mittatur. Si super linteum
altaris vel in ipso solum corporali ceciderit, linteamina ter abluantur
ubi sanguis ceciderit, calice supposito, et aqua lotionis in sacrarium
proiciatur ; et ita quoque faciendum est si in vestibus sacerdotalibus
ceciderit aut in substrato pedibus panno vel tepeto (de def., tit. 10,
n. 12).
Ex istis, unum etiam sub gravi obligat, scii, quod abluatur linteum,
et radatur locus vel saltem abluatur, casu quo species vini imbibantur.
30 Quando reliquiae vel fragmenta hostiae reperiuntur post sumptio­
nem corporis et sanguinis, sacerdos ea sumat etiam post ablutionem
(de def., tit. 7, n. 2), ut dictum est n. 283. Si vero ad aliud sacrificium
pertineant, vel si hostia integra post ablutionem requiratur, in taberna­
culo reponantur ; et si fieri nequit, in altari super corporale relin­
quantur, in sacrificio sequenti sumenda ; quodsi decenter servari non
possint, potest sacerdos ea sumere ne irreverentiae exponatur sacramen­
tum (de def., tit. 7, n. 3).
40 Casu quo Eucharistia evomatur : « si species integrae appareant,
reverenter sumantur nisi nausea fiat : tunc enim species consecratae
caute separentur, et in aliquo loco sacro (v-g. in vase cum aqua) repo­
nantur, donec corrumpantur et in sacrarium proficiantur. Quodsi
species non appareant, comburatur vomitus (cum stuppa aut alia
materia) et cineres in sacrarium mittantur » (de def., tit. 10, n. 14).
Quodsi sumpto viatico infirmus statim moriatur : si hostia appareat

DE EUCHARISTIA

335

in ore, modeste extrahatur et reverenter servetur donec species corrum­
pantur ; si vero non appareat, nihil faciendum, licet ignoretur an defun­
ctus eam deglutiverit.

393. Asservatio et expositio sacramenti.— Notentur canones
sequentes :
i° Particulae consecratae, eo numero qui infirmorum et aliorum
fidelium communioni satis esse possit, perpetuo conserventur in pyxide
ex solida decentique materia, eaque munda et suo operculo bene clausa,
cooperta albo velo serico et, quantum res feret, ornato (can. 1270 et
Rit., tit. 4, c. i, n. 5). Pyxis seu ciborium non debet esse consecratum
sed benedictum ; quod etiam valet de ostensorio vel saltem de limula
expositionis.
Hostiae consecratae, sive propter fidelium communionem, sive propter
expositionem ss. Sacramenti, et recentes sint et frequenter renoventur,
veteribus rite consumptis, ita ut nullum sit periculum corruptionis,
servatis instructionibus quas Ordinarius loci hac de re dederit (can. 1272).
Hostiae renoventur melius singulis octiduis vel saltem quindenis ;
singulis solum mensibus non esset licitum nisi adiuncta indicarent non
adesse periculum corruptionis. Novae hostiae consecratae nunquam
veteribus admisceantur, sed veteres prius distribuendae sunt vel a sacer­
dote in missa sumendae (Cfr. Rit., tit. 4, c. i, n. 7).
2° SS. Eucharistia servari debet in tabernaculo inamovibili super altare
in medio posito (can. 1269, § 1) ; continuo seu habitualiter custodiri nequit,
nisi in uno tantum eiusdem ecclesiae altari (can. 1268, § 1). Custodiri
nequit nisi in ecclesia vel in oratorio, non autem apud moniales intra
chorum vel septa monasterii (can. 1265 et Ï267). Tabernaculum sit
affabre extructum, undequaque solide clausum, decenter ornatum ad
normam legum liturgicarum, ab omni alia re vacuum, ac tam sedulo
custodiatur ut periculum cuiusvis sacrilegae profanationis arceatur
(can. 1269, § 2). In eo igitur non sint vasa s. oleorum neque reliquiae.
Nec ante nec supra illud apponi fas est imagines sanctorum, aut reliquias,
etiam s. crucis (S. C. R. 12 mart. 1836). Licite tamen pro more ponitur
s. crux super illud pro celebranda missa.
Sacramentum semper reponatur super corporale vel in palla. Coram
tabernaculo, in quo asservatur, una saltem lampas diu noctuque luceat,
nutrienda oleo olivarum, vel cera apum ; ubi Vero oleum olivarum haberi
nequeat, Ordinarii loci prudentiae permittitur ut aliis oleis commutetur,
quantum fieri potest, vegetalibus (can. 1271). Quod est praescriptum
sub gravi ita ut grave peccatum sit per notabile tempus negligere, saltem
si fiat per unum diem aut per plures noctes. Cfr. Rit., tit. 4, c. 1, n. 5-6.
At a) gravi suadente causa ab Ordinario loci probata, non est vetitum
ss. Eucharistiam nocturno tempore extra altare, super corporale tamen,
in loco tutiore et decenti, asservari, servato tamen praescripto lampadis
accensae (can· 1269, §3).
b) Clavis tamen tabernaculi in quo sacramentum asservatur dili­
gentissime custodiri debet, onerata graviter conscientia sacerdotis qui
ecclesiae vel oratorii curam habet (ib. § 4), non tamen requiri semper
videtur ut immediate ab ipso sacerdote, nec alio mediante, custodiatur.
Nihilominus generali regula, ipsi « districte praecipitur ut clavis taber­
naculi nunquam super mensa altaris aut in claustro ostioli relinquatur,
ne tempore quidem quo mane divina officia ad Sacramenti altare et s. Com­
munionis distributio peraguntur, praesertim si hoc altare haud in con­
spicuo sit. Hisce vero absolutis clavis vel ab ecclesiae rectore domi custo­
diatur aut ab ipso continenter gestetur, amissionis periculo remoto, vel
in sacrario, et quidem in loco tuto et secreto, reponatur altera clavi
claudenda, quam alteram elavem uti supra rector tueatur » (Instr. S. C.
Sacr. 26 maii 1938).

336

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° In ecclesiis aut oratoriis quibus datum est asservare ss. Eucha­
ristiam, fieri potest expositio privata seu cum pyxide ex qualibet iusta
causa sine Qrdinarii licentia ; expositio vero publica seu cum ostensorio
die festo Corporis Christi et intra octavam fieri potest in omnibus
ecclesiis inter Missarum solemnia et ad Vesperas ; aliis vero temporibus
nonnisi ex iusta et gravi causa praesertim publica et de Ordinarii loci
licentia, licet ecclesia ad religionem exemptam pertineat (can. 1274, § 1).
In expositione privata ciborium suo velo coopertum relinquendum
est in tabernaculo aperto ; expositio publica fit cum ostensorio in throno,
quibusdam in locis ex consuetudine in diebus minus solemnibus fit in
ciborio. In omni expositione sex saltem accendantur cereae.
Coram ss. Sacramento velato vel in pyxide exposito intra vel extra
tabernaculum, licitum non est missam celebrare cantatam aut lectam ;
ad missam coram ss.Sacramento solemniter exposito requiritur Ordinarii
licentia (S. C. R., 27 iul. 1927).

TRACTATUS

DE POENITENTIA.
INTRODUCTIO,

394. Quartum sacramentum est Poenitentiae. —
Tribus prioribus sacramentis in divina vita gratiae nasci­
mur, roboramur et nutrimur ; quae tria requiruntur per se.
At vita gratiae amitti potest ; tunc per accidens, non quidem
omnibus sed peccantibus, necessarium est sacramentale
remedium ad istam vitam recuperandam ; et hoc est sacra­
mentum Poenitentiae. Quod sacramentum illud proprium
habet : non ex materia externa confici quae subiecto appli­
cetur, sed ex ipsis actibus humanis poenitentium materialiter
constitui. Unde per modum introductionis dicendum venit
de ipsius Poenitentiae actu et virtute, « non solum, ut ait
Cat. Rom., quia fidelis populus ad omne virtutis genus
institui a pastoribus debet, sed etiam quia huius virtutis
actiones tamquam materiam praebent in qua Poenitentiae
sacramentum versatur ; ac, nisi prius, quae sit Poenitentiae
virtus recte intelligatur, sacramenti etiam vim ignorari
necesse sit ». Fiat itaque sermo :
DE VIRTUTE POENITENTIAE.
Septem in articulis dicemus : 1. de ipsa virtute poenitentiae;
2. de eius obiecto ; 3. de eius distinctione ab aliis virtutibus
4. de actibus poenitentiae ; 5. de eius subiecto ; 6. de eius ne­
cessitate ; 7. de eius relatione cum sacramento.

Articulus I.

De Ipsa Virtute Poenitentiae.
S. Th. Ill, q. 85,ra. 1-3.

395. Poenitentia secundum nomen. — Poenitentia
secundum alios a poenam tenere dicitur seu teneri poena
Summa Theologiae Moralis III — 22

338

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

eius quod commissum est, eo quod poenam imponit pro
peccato ; secundum alios a pene seu penitus, eo quod designat
aliquod intimum quod cor valde afficit.
Generaliore sensu significat
a) sensu latissimo taedium vel displicentiam cuiuscumque,
etiam illius quod non dependet a nostra voluntate, ut v. g.
senectutis, et sic praecipue est passio ;
b) sensu minus lato dolorem vel retractationem voluntatis
praeteritae, sive bona fuerit sive mala, atque consilii mutationem;
c) strictius dolorem et retractationem de actu malo propter
malos effectus secutos, v.g. inçarcerationem aut inhonorationem.
Simili modo vox graeca μετάνοια, quae etymologice est
resipiscentia, mentis mutatio, prioris voluntatis retractatio.

Sensu strictissimo et theologico est dolor animi de peccato
commisso, Dei causa conceptus ; qui spectari potest in
actu et in habitu.
Poenitentia in actu considerata (boeté) definiri potest cum
S. Thoma, a. i : dolor moderatus de peccatis praeteritis, in
quantum sunt offensa Dei, cum intentione removendi ea.
Dolor dicitur moderatus, i. e. iuxta rationem rectam et non
excessivus, proiiciens in desperationem ; sed est cum spe veniae
et intentione removendi peccata, ac proinde cum firmo emendatio­
nis et satisfactionis proposito.

Considerata in habitu poenitentia (boetvaardigheid) est
habitus quo poenitens assumit hunc dolorem ; definiri
potest : virtus qua dolet homo de peccato commisso in
quantum est offensa Dei, seu habitus inclinans ad repa­
randam iniuriam per peccatum Deo illatam, ut habet Billuart
396. Poenitentia est virtus. — Virtus enim est habitus
electivus iuxta rectam rationem. Per poenitentiam autem
homo deliberate dolet de peccatis commissis, in quantum
I. Diss. 2, art. 1.— Non datur locus distinguendi inter offensam et
iniuriam, uti fecimus in peccatis contra proximum (I, n. 891, in nota) :
omnis enim offensa Dei est etiam iniuria, quia Deus summum habet
ius ad omnes actus nostros, et ideo omne peccatum ius Dei laedit et
est iniuria.

DE POENITENTIA

339

sunt offensa Dei, cum proposito emendationis
iuxta rectam rationem· Ergo.

quod est

< Virtus, ait S. Thomas, est habitus electivus secundum rectam
rationem. Pertinet autem ad rationem rectam ut aliquis doleat
a) de quo dolendum est, b) et eo modo, et c) fine quo dolendum
est. Quod quidem observatur de poenitentia de quo nunc lo­
quimur ; nam poenitens assumit a) moderatum dolorem b) de
peccatis praeteritis c) cum intentione removendi ea. Unde
manifestum est quod poenitentia de qua nunc loquimur, vel est
virtus vel actus virtutis » (a. i). Et ideo de ipsa datur praeceptum
(Mt. IV, 17 ; Le. XIII, 3 i XXIV, 45-47 1 Act. II, 38).

Est virtus specialis, quia habet obiectum speciale seu
honestatem specialis rationis : offensam Dei ut reparandam
et aequalitatem moralem cum Deo restituendam, seu
debitum erga Deum reparationis. Iniuria Dei enim, ob
singularem huius excellentiam, est specialis inordinationis ;
ergo adest speciale debitum reparationis.
« Species habituum, ait S. Thomas, distinguuntur secundum
speciem actuum, et ideo ubi occurrit specialis ratio actus lauda­
bilis, ibi neCesse est ponere specialem habitum virtutis. Mani­
festum est autem quod in poenitentia invenitur specialis ratio
actus laudabilis, scii, operari ad destructionem peccati praeteriti,
in quantum est offensa Dei, quod non pertinet ad rationem alterius
virtutis » (a. 2).
Pariter, ibi est specialis virtus, ubi occurrit specialis ratio
actus difficilis. Atqui in poenitentia adest magna et specialis
difficultas, tum ex eo quod homo removet peccatum cui volun­
tarie adhaeret, et de quo iam delectatus est, tum ex eo quod
contra seipsum vindictam exercet in sui punitionem. Unde
necesse est ponere quod poenitentia sit specialis virtus. Hinc
de poenitentia datur praeceptum speciale.

Est una virtus, quia habet obiectum unum : omnia enim
peccata considerat et de iis dolet sub una ratione, in quantum
sunt offensa Dei reparanda.
Licet unaquaeque virtus habeat motivum
possit oriri dolor de peccato sibi opposito, v. g.
aequalitatis servandae, castitas moderamen
charitas bonum divinum, ex cuius amore homo
iustitiae, castitatis aut charitatis ; est tamen

formale ex quo
iustitia motivum
in delectatione,
dolet de laesione
quaedam virtus

I. Propositum emendae seu emendationis est intentio removendi
peccata sive praeterita sive futura.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

340

specialis ab omnibus distincta quae uno et eodem actu dolet de
peccatis omnibus, non prout singula sunt opposita diversis virtu­
tibus, sed sub speciali ratione prout sunt Dei offensa quae repara­
tionem exigit : « in quantum scii, sunt emendabilia per actum
hominis cooperantis Deo ad suam iustificationem » (a. 2, ad 2.)

Est virtus connexa cum iustitia, species quaedam iustitiae
commutativae. Haec eniin est ad alterum cum quadam
commutatione et inclinat ad reddendum unicuique ius
suum strictum ad aequalitatem : stricte autem debetur
Deo ut offensa in eum commissa reparetur a reo vel invitus
vel sponte, quod est quaedam commutatio. Ad hoc vero
ut sponte reparetur impellit poenitentia. Ergo poenitentia
est quaedam species iustitiae commutativae. Unde dicitur
a Caietano, in a. 4 : « Virtus reddens Deo ius suum pro
peccato in eum commisso ».
Non tamen est species proprie dicta ac stricta iustitia,ut dicebat
Durandus, sed iustitia secundum quid et imperfecta, seu pars
potentialis iustitiae commutativae. Nam haec requirit ius strictum
quod est inter aequales. Poenitentia non est inter aequales, cum
homo sit sub potestate Dei constitutus. Unde etiam nequit
reddere ad perfectam aequalitatem, tum quia non tantum reddit
quantum debet, cum offensa infinita non compensatur adaequate
satisfactione finita : poenitentia quidem subiicit creaturam Deo,
sed peccatum subiicit Deum creaturae ; tum quia reddit ex
bonis ipsius Dei, et iam pluribus aliis titulis debitum. Et ideo
poenitentia a perfecta ratione iustitiae deficit et analogice redu­
citur ad iustitiam commutativani, sicut observantia, pietas et
religio (a. 3, et ad 2).

397· Animadversio. — Praedicta omnia intelligenda non
sunt de poenitentia quae est passio appetitus sensitivi et non
pertinet ad rationem ; sed de poenitentia voluntatis quae est cum
electione et ad rationem pertinet : retractat peccatum praete­
ritum non ex intentione conandi ad hoc quod factum non fuerit,
— hoc esset stultum, — sed cum intentione removendi sequelam
ipsius, scii, reatum culpae et reatum poenae (q, 84, a. 9, ad 2
et 3 ; q. 85, a. 1, et ad 2 et 3).
Articulus II.

De

Obiecto Poenitentiae.

S. Th. Ill, q. 84, a. 2 ; q. 85, a. 2 et ad 2 ; a. 3 et ad 1 et 2 ;
q, 90, a. i et ad 3.

398. Obiectum proprium Poenitentiae est bonum
speciale, quod consistit in reddendo ius debitae repa­

DE POENITENTIA

34I

rationis pro offensa seu iniuria Dei, et in restituendo
aequalitatem cum Deo. Sed in hoc uno obiecto distingui
possunt tria :
1° Obiectum materiale seu id quod intendit et facit poeni­
tentia, materia circa quam versatur : sunt actus quibus
peccatum reparatur. Quod multi distinguunt proximum
et remotum : remotum dicunt esse quodlibet peccatum
personale tamquam offensivum Dei et iuris Dei laesivum,
ut removendum et destruendum, delendum et reparan­
dum ; proximum omnes actiones quibus reparatio debita
exhibetur et peccatum removetur et reparatur. « Materia
poenitentiae, ait S. Thomas, q. 85, a. 3, ad 1, sunt actus
humani quibus Deus offenditur vel placatur ».
2° Obiectum materiale primarium (alii dicunt formale
quod), quod poenitentia principaliter, per se et ratione sui
intendit et facit in actibus nostris, est ius divinum laesum
ut reparabile per aliquam compensationem ; seu aequalitas
imperfecta debita inter reparationem nostram et ius Dei ad
illam, qua aequalitate reparatio proportionatur, — secun­
dum possibilitatem nostrae infirmitatis et benignitatem
divinae misericordiae, — iuri reparationis quod Deo est
debitum.
30 Obiectum formale quo, seu motivum proximum propter
quod reddimus Deo debitum reparationis et restituimus
aequalitatem, est specialis honestas quae in restitutione
aequalitatis laesae et reparatione iuris divini elucet : volu­
mus enim Deo reddere debitum reparationis et sic restituere
aequalitatem inter nos et Deum quia id bonum est.
Deus, quatenus ratione offensae ipsi ius et debitum est
ut reparatione sit placandus, non est materia poenitentiae
seu obiectum quod poenitentia immediate attingit, sed
tantum finis cui reparatio fit et debitum iuris violati reddi­
tur, seu ille ad quem est poenitentia (a. 3, ad 1). Similiter
titulus iuris in Deo non est motivum proximum, sed solum
fundamentum remotum cur reparatio sit debita et
reddenda.
Exinde intelligitur poenitentiam destructionem peccati et
offensae Dei non proxime intendere ex motive divinae bonitatis :
id est officium charitatis ; sed praecise ob specialem honestatem

342

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

actus quo iniurja Deo illata compensatur, quamvis tamen id ex
actu et motivo charitatis mediate possit prqcedere et imperari.
Hinc sequitur obiectum proprium poenitentiae :
1) non esse destructionem, detestationem aut displicentiam
peccati absolute, in quantum scii, est inhonestum et malum,
nam eiusmodi motivum vel nimis commune est, cum quaelibet
virtus actus malos oppositos destruere nitatur ’, vel si sit speciale,
consideratur peccatum ut oppositum appetitui finis ultimi seu
amori Dei, sive imperfecto concupiscentiae sive perfecto ami­
citiae et charitatis ·,
2) nec esse, saltem directe, ius divinum illaesum servare, nam
id pertinet vel ad obiectum charitatis, vel simul ad omnes alias
virtutes, ad quas sicut attinet sequi rectum rationis ductum, ita
effugere malum illis oppositum ; quo servatur ius Dei illaesum ;
3) multo minus esse bonum pacis cum Deo, seu iterum habere
Deum placatum et pacatum, ut aliqui dixerunt post De Lugo
allegantes S.Thomam,in IV Sent., d.14, q. 1, a. 1, qc. 3, ad ult.:
« sicut est alicuius virtutis ut homo placet eum quem offendit, ita
est alicuius virtutis ut homo Deum placet quem pecçando offen­
dit».— Nam a) bonum pacis est potius finis virtutis quam pbiectum, est effectus sequens exhibitam satisfactionem : « Dicendum
quod in hoc quod dicit, quod poenitentia reconciliat Deo, non
tangitur relatio poenitentiae ad obiectum suum, sed magis ad
finem. Sed ordo eius ad objectum tangitur in hoc quod dicitur
peccata commissa flere » ib. qc. 4, ad 1. Obiectum scii, est
expiatio peccati ; finis est Deus reconciliandus. Insuper b) ex
alia virtute id intenditur : si peccator sui causa veniam intendat
et Deum placatum et pacatum velit, amor erit concupiscentiae
et virtutis spei ; si Dei causa id velit, erit amor amicitiae et
charitatis.

399. Obiectum poenitentiae remotum. — Ex dictis
quoque intelligitur obiectum materiale remotum,circa quod
poenitentia versatur, esse omnes actiones quae offendunt
Deum et ius divinum laedunt et illa quae ad hoc concur­
runt, sciL
1) proprie et principaliter peccata actualia mortalia,
quae plene offendunt Deum et perfecte aversum reddunt ;
2) proprie et secundario peccata venialia, quae etiam
aliquo modo Deum offendunt redduntque indignatum, quia
rationem offensae participant ;
i. « Poenitentia acçipit specialem rationem obiecti ex hoc quod
respicit peccatum a se commissum et expiabile per poenitentis actum ;
et ita actus poenitentiae non est detestari peccatum absolute, quia hoc
est cuiuslibet virtutis, sed detestari aliquid expiabile per actiones eius,
et quantum ad culpam et quantum ad reatum : hoc enim nulla alia
virtus facit · S. Thomas, in IV, d. 14, q. 1, a. 1, qc. 3.

DE POENITENTIA

343

3) item peccata iam dimissa, tum quia de eorum re­
missione infallibiliter non constat, tum ut perfectiorem
retractationem et abundantiorem satisfactionem exhibea­
mus ; unde dicitur Ps. L, 4 : Amplius lava me ab iniquitate
mea... ;
4) non autem peccatum originale, quia non proprie
retractatur nec proprio actu removetur nisi quod propria
voluntate fuit patratum ; potest tamen de ipso esse poeni­
tentia late sumpta pro quacumque detestatione rei praete­
ritae ;
5) neç a fortiori peccata aliena, ut talia, licet de culpa­
bili ad ea cooperatione facienda sit poenitentia ;
6) nec meras imperfectiones, nisi forsan indirecte in
quantum impediendo uberius auxilium Dei disponunt ad
culpam, aut in quantum ex culpa oriuntur eamque in­
cludunt (Cfr. q. 84, a. 2, ad 3 ; suppi, q. 2, a. 2 et 3 ;
q· 16, a. 3).

4OO. Corollarium. — Hinc, ratione finis, distinguuntur
tres species diversae actuum poenitentiae (quae vocantur partes
subiectivae), scii. : poenitentia ante Baptismum, poenitentia
mortalium, poenitentia venialium : « Pertinet ad poenitentiam
ut detestetur peccata praeterita cum proposito immutandi vitam
in melius, quod est quasi poenitentiae finis. Et quia moralia
recipiunt speciem secundum finem..., conveniens est quod
diversae species poenitentiae accipiantur secundum diversas
immutationes quas poenitens intendit. Est autem triplex im­
mutatio a poenitente intenta : prima quidem per generationem
in novam vitam, et haec pertinet ad poenitentiam quae est ante
Baptismum ; secunda est per reformationem vitae praeteritae
iam corruptae, et haec pertinet ad poenitentiam mortalium post
Baptismum ; tertia autem immutatio est in perfectiorem ope­
rationem vitae, et haec pertinet ad poenitentiam venialium, quae
remittuntur per aliquem ferventem actum charitatis » q. 90, a. 4.
Articulus III.

De Distinctione Poenitentiae ab
aliis Virtutibus.
S. Th. Ill, q. 85, a. 2 et ad i ; a. 5 et 6 ; q. 84, a. 9, ad 3 ;
suppi, q. 3, a. 2.

401. Poenitentia non est virtus generalis. 1— Non
enim est omnis virtus vel omnium aggregatio, aut conditio
generalis cuiuscumque virtutis, ut putabat Gulielmus

344

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Altissiodorensis ; sed species iustitiae bene distincta, ut
dictum est n. 396 ; et ideo non expellit omne peccatum
formaliter (sicut habitus expellit suum contrarium), sed
effective, in quantum cooperatur ad destructionem peccati
prout est remissibile ex divina gratia (a. 2, ad 3).
Attamen includit exercitium piultarum virtutum : « in quan­
tum enim est iustitia quaedam hominis ad Deum, oportet quod
participet ea quae sunt virtutum theologicarum, quae habent
Deum pro obiecto. Unde poenitentia est cum fide passionis
Christi, per quam iustificamur a peccatis, et cum spe veniae,
et cum odio vitiorum, quod pertinet ad charitatem. In quantum
vero est virtus moralis, participat aliquid prudentiae, quae est
directiva omnium moralium virtutum ; sed ex ipsa ratione
iustitiae non solum habet id quod iustitiae est, sed etiam ea
quae sunt temperantiae et fortitudinis, in quantum scii, ea quae
delectationem causant ad temperantiam pertinent, vel terrorem
incutiunt, quem fortitudo moderatur, in communionem iusti­
tiae veniunt » (a. 3, ad 4).

402. Poenitentia, utpote virtus specialis, ab om­
nibus aliis virtutibus est distincta. — Et quidem :
i° Differt poenitentia a virtutibus theologicis, quia non
attingit ipsum Deum, finem ultimum, sed versatur circa
aliquod creatum quod est medium ad finem.
Virtutes theologicae habent ut obiectum materiale Deum, ut
obiectum formale aliquod bonum divinum, scii, ipsum Deum
quatenus veritas revelans, omnipotentia auxilians, summum
bonum nobis communicandum in se infinite perfectum. Poeni­
tentia ut obiectum materiale habet actus nostros, ut obiectum
formale bonum creatum hominis cum relatione tamen ad Deum,
scii, bonum aequalitatis restituendae cum Deo offenso (a. 3,
ad 1).
Speciatim differt a çharitate: haec detestatur peccatum quia
Deo displicet utpote malum Dei extrinsecum, divinae bonitati
contrarium, divinam amicitiam dissolvens ; poenitentia dolet de
peccato quia est offensio divini iuris, emendabilis et reparabilis,
seu offensa Dei contra ius Domini supremi (in omnes actus
nostros) et ita reparanda. Potest nihilominus poenitentia imperari
a motivo charitatis et tunc est perfecta (a. 2, ad 1).
Unde charitas directe tendit in unionem cum Deo, indirecte
in remotionem peccati ; poenitentia directe in remotionem
peccati, indirecte in unionem cum Deo.

2° Differt quoque poenitentia a religione, cui eam prin­
cipaliter identicam dicebat Caietanus. Nam religionis
obiectum est cultus Deo redditus propter eius excellentiam ;

DE POENITENTIA

345

unde respicit Deum ut Dominum vel benefactorem.
Obiectum poenitentiae est debita compensatio pro peccato,
unde respicit Deum ut offensum et placandum.
Insuper : a) In poenitentia adest magna et specialis difficultas,
tum ex eo quod homo removet peccatum cui voluntarie adhaeret
et de quo iam delectatus est, tum ex eo quod contra seipsum
vindictam exercet in sui punitionem ; quae difficujtas non est
in religione. Ubi autem est magna et specialis difficultas, oportet
esse specialis virtus (n. 396).
b) Deo qui ius habet ad honorem et cultum nostrum, novus,
supposito peccato, et specialis titulus iuris est, ut scii, restituamus
honorem debitum ei subtractum. Ergo poenitentia nova et
specialis est virtus a religione distincta. In utraque enim diversa
est ratio debiti : religio Deo debet quia aliquid ab eo recipimus ;
poenitentia quia ei aliquid detraximus et abstulimus.
c) Religio abstrahit a peccato ; e contra poenitentia. Prior
respicit ius divinum in tota latitudine sumptum ; altera ius
divinum ut laesum et reparandum.

30 Differt poenitentia a iustitia distribution aut vindicativa ;
ut respective tenendum est contra Gabriel Biel et contra
Scotum. Haec enim iustitia est superioris ad inferiores,
et poenas vel praemia taxat uni per respectum ad alios qui
etiam puniuntur vel praemiantur ; poenitentia vero est
inferioris ad superiorem, et unius singularis personae per
respectum ad Deum.
Speciatim, omnino discernenda venit a iustitia vindicativa :
a) Vindicativa proprie inest in indice, in crimen alienum in­
fligente poenam quam reus saepius invite sustinet ; poenitentia
est in ipso reo qui voluntarie poenam sustinet pro culpa propria
commissa.
b) Vindicativa respicit offensam communiter quam récom­
pensât per opera exteriora ; poenitentia respicit offensam Dei,
unde consistere debet in compensatione voluntaria et interna
qualis Deo competit.
c) Vindex publicus poenam sceleri proportionatam secundum
leges necessario infert ; poenitens, incapax poenam proportionandi suo culpae mortalis delicto, labore modico, odium Dei
et aeternam damnationem peccato debita amolitur.
d) ludex intendit punitionem delinquentis propter commune
reipublicae bonum ; poenitens intendit emendationem sui et
reconciliationem cum Deo, ac dolendo et adversum se saeviendo,
sibi soli consulit (Cfr. a. 3, ad 3 j et in IV Sent., d. 14, a. 1,
q. I, qc. 6).

403· Corollaria. ·.— 1. Poenitentia est virtus moralis, ac

346

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

proinde est in medio.— Quamvis enim uno sensu in ipsius materia
nequeat dari excessus, scii, secundum quantitatem, quatenus
non possumus nimis voluntate dolere de peccato in Deum
commisso, secundum alias circumstantias tamen datur excessus,
v. g. si poenitentia exhibeatur cui, ubi, quando, quomodo etc.
non debet. Unde etiam modus datur excessivus secundum quanti­
tatem, non ex parte doloris rationalis, sed ex parte doloris sensi­
bilis qui potest esse nimius in desperationem proiiciens (q. 84,
a. 9, ad 3).

2. Poenitentia non est prima virtus. — Non quidem tempore
et quoad habitum, quia omnes simul infunduntur ; — nec natura
et quoad actum, quia secundum rationem causae efficientis et
finalis naturaliter priores per se sunt virtutes theologicae, tum
quia prius est credere, sperare et amare Deum quam etiam ex
hoc dolere de peccato, tum quia secundum se necessariae sunt
ad bonum hominis, poenitentia tantum supposito peccato. At
quantum ad aliquid est poenitentia prima quoad actum, scii,
secundum ordinem causae materialis et dispositivae : sub hac
ratione prius est recedere a peccato quam converti in Deum
(a. 6).

3. Poenitentia distinguitur a timore Dei, cuius obtectum est
ipse Deus ut potens infligere malum poenae (timor poenae vel et
servilis), vel ut ex reverentia non offendendus (timor culpae et
filialis) ; obtectum autem poenitentiae est ius divinum laesum
ut emendabile. Nihilominus actus poenitentiae potest procedere
a timore,qui recte a S.Thoma dicitur poenitentiae principium,qua­
tenus est principium actuum quibus Deo in poenitentia coopera­
mur. A timore servili enim poenitentia est ut a primo et remoto
principio ex parte voluntatis, seu ut a primo motu affectus ad
hoc ordinato : non necessario quidem et semper, sed regulariter
et ordinario, quatenus timore suppliciorum homo incipere solet
a peccato retrahi, et ita est poenitentia imperfecta et initialis; —
a timore filiali est poenitentia ut ab immediato et proprio prin­
cipio movente, quatenus propter reverentiam Dei aliquis satis­
factionem debitam offert, et sic iam est poenitentia perfecta (a.5).

404« Animadversiones. — 1. Quae diximus valent prae­
cipue de poenitentia supernatural! et infusa : in ordine enim
praesenti supernatural!, actus poenitentiae supernaturalis re­
quiritur ad remissionem peccati, et virtus supernaturalis poeni­
tentiae infunditur a Deo una cum gratia habituali. Nec tamen
inutiliter, licet reconciliatio cum Deo eodem momento fiat, tum
quia sicut ultima dispositio ad formam causatur a forma, ita
ultima dispositio ad gratiam et virtutes infusas causatur a gratia
et charitate et virtute poenitentiae quae infunditur ; tum quia
postea inservit ad perfectius dolendum de peccato remisso, ad
dolendum de venialibus, ad propositum servandum praecavendi
peccata futura, et ad satisfaciendum operibus poenalibus quibus
reatus culpae peccati venialis vel reatus poenae temporalis
penitus tollitur.

DE POENITENTIA

347

In ordine naturali, etiam necessarius fuisset actus poenitentiae,
sed non videtur fuisse actus perfectae virtutis, quia de se in­
sufficiens ad tollendum reatum culpae.

2. Ex eo quod S. Thomas, ubi doctrinam exponit de virtutibus
in generali aut in specie, non loquitur de virtute poenitentiae,
non esset concludendum eam non esse virtutem ab aliis distinctam.
Methodus S. Thomae aliter explicari potest : sive quia in generali
doctrina virtutum loquitur de iis quae homini necessariae sunt
per se, dum poenitentia huic solum competit per accidens, in
suppositione peccati commissi ; — sive quia sequitur expositio­
nem Aristotelis, qui inter virtutes non reponit poenitentiam,
cum haec in ordine naturali ad perfectionem virtutis non videatur
assurgere J efficacem vero poenitentiam supernaturalem Phi­
losophus ignorabat.
Articulus IV.

De Actibus Poenitentiae.
S. Th. Ill, q. 85, a. 2, et ad 1 ; a. 3 et 4; q. 90, a. 2 ; suppi, q. 16, a. 3.

405. Triplex est actus elicitus poenitentiae :
1) proprius et principalis est contritio seu dolor de
peccato commisso in quantum est offensa Dei, ex inten­
tione illud emendandi et destruendi, seu cum proposito ope­
randi ad deletionem peccati praeteriti (a. 2, ad 1) et non
peccandi in futurum1 (Le. XV, 18) ; — actus secundarii
sunt :
2) confessio i. e. dolorosa agnitio interna vel externa seu
accusatio culpabilitatis (II Reg. XII, 13), et
3) satisfactio seu expiatio per poenas.
Quorum trium primus est praecipue in corde, alter in
ore, tertius in opere- Detestatio autem peccati (Ps. CXVIII,
104), quae in contritione continetur, proprie non est actus
poenitentiae, secus beati essent poenitentes ; sed ipsi
necessario praerequiritur, quia si peccatum non haberetur
ut malum detestandum, non possemus de illo dolere.
Horum omnium actuum haeç est genesis : peccator
t° apprehendit peccatum commissum ut malum, et voluntas
illud abominatur et detestatur, quia malum est, et hoc poeni­

i. « Proprius actus eius est in obiectum proprium, quod est peccatum
commissum. Et ideo eius actus principalis scii, contritio secundum suam
speciem respicit tantum peccatum praeteritum, sed ex consequenti
respicit futurum » S. Thomas, in IV, d. 17, q. 2, a. 2, qç. 4.

348

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tentiae praerequiritur : detestatio si perfecta sit, a charitate
procedit ;
2° animadvertit malum esse sibi praesens in se vel in effectibus,
et de eo dolet, et cum non possit sincere de peccato dolere nisi
firmiter illud reparare ac destruere et in posterum vitare velit,
id etiam proponit ; quod fit in contritione;
3° hunc dolorem exprimit et accusat confessione ;
4° cum praeteritum malum etiam sit poenis reparandum,
sponte oritur voluntas satisfaciendi operibus poenalibus.

406.Actus imperati poenitentiae multi esse possunt.
— Omnes scii, illi quibus reparatur peccatum, ut oratio, eleemo­
syna, ieiunium, abnegatio sui ; omnes actus virtutum quatenus
ordinabiles sunt ad satisfaciendum pro peccato, et a virtute poe­
nitentiae ex voluntate satisfaciendi imperantur.

407. Reiicienda sententia Protestantium. — Poeni­
tentia itaque non est sola resipiscentia seu propositum novae
vitae, ut multi docent Protestantes post Lutherum, sine
ullo peccati antea commissi dolore et detestatione.
Contritio enim, ait, ad iustificationem necessaria, nedum sit
peccati detestatio, est terroris quidam sensus peccatori incussus,
et ab eo passive susceptus, quo ad fidem in Christum excitetur.
« Constat autem, ita confessio Augustana (1530), a. 12, poenis
tentia proprie his duabus partibus : altera (passiva) est contritio
seu terrores incussi conscientiae, agnito peccato ; altera (activa)
est fides, quae concipitur ex Evangelio seu absolutione, et credit
propter Christum remitti peccata, et consolatur conscientiam,
et ex terroribus liberat ».

lamvero secundum Concilium Tridentinum, contritio animi
dolor ac detestatio est de peccato commisso, cum proposito
non peccandi de cetero. Declarat igitur sancta Synodus
hanc contritionem non solum cessationem a peccato et
vitae novae propositum et inchoationem, sed veteris etiam
odium continere... (sess. 14, c. 4) ; imo definivit falsam esse
poenitentiae notionem protestanticam seu duas tantum
esse poenitentiae partes, terrores scii, conscientiae incussos
et fidem qua credit quis sibi per Christum remissa peccata
(sess. 14, can. 4) ; insuper contritionem quae paratur per
detestationem peccatorum cum proposito melioris vitae esse
verum et utilem dolorem, non coactum sed voluntarium
ac liberum, et nos praeparare ad gratiam (can. 5). Unde
certum est talem actum esse bonum et honestum.

DE POENITENTIA

349

Et merito. Nam :
A. Quamvis sensu etymologico μετάνοια idem sonet ac
mentis mutatio, certum est usu biblico vocabulum non meram
consilii mutationem, sed etiam praeteritae vitae detestationem,
dolorem et expiationem significare ; sic V. g. dicebat lob (XLII,
3-6) : « Ideo insipienter locutus sum... idcirco ipse me reprehendo,
et ago poenitentiam in favilla et cinere ». Iterum ait David
(Ps. L, 19) : «-Sacrificium Deo spiritus contribulatus; cor contritum
et humiliatum, Deus, non despicies » ; nec aliter Prophetae: « Con­
vertimini, et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris...
Proficite a vobis omnes iniquitates vestras in quibus praevaricati
estis et facite vobis cor novum et spiritum novum » (Ezech. XVIII,
30 ; Is. XXXVI, 31-32 ; Bar. II, 11-18 ; 1er. XXXI, 18-20).
Praeterea S. Paulus poenitentes Corinthios alloquens explicite
tristitiam commemorat ut verae poenitentiae elementum (II,
Cor. VII, 9-10) : « Nunc gaudeo, rion quia contristati estis, sed
quia contristati estis ad poenitentiam... Quae enim secundum
Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur ».

B. Consonat ipsa ratio : 1) Ex parte offensoris semper id quod
primo exigitur est reparatio offensae.
2) Ex parte conversionis: qui resipiscit et vitam in melius
mutat, idcirco consilium mutat quia priorem vitam malam esse
intelligit, secus enim nulla ratio esset mutationis. Atqui sicut
amare bonum tenemur, ita et malum odisse, praesertim si a
nobis fuerit commissum ; secus propositum novam ducendi pro
Deo vitam non esset sincerum ; ergo poenitentia peccati detes­
tationem essentialiter importat.
3) Ex parte offensi, reconciliatio cum persona offensa plus
requirit quam cessationem iniuriae : ut enim ab homine veniam
quis obtineat, primum detestationem ac dolorem iniuriae illatae
manifestare debet, ut hoc dolore motus, alter iniuriam condonare
velit. Eodem igitur modo peccator sese cum Deo habere debet.
Quodsi Patres dicant optimam poenitentiam esse novam vitam,
non ita intelligendi sunt ac si poenitentia essentialiter esset nova
vita, sed quod haec signum sit, optimum indicium, animae vere
poenitentis.
Articulus V.

De S ubiecto Poenitentiae.
S. Th. Ill, q. 85, a. 4 ; suppi, q, 1, a. 2 ; q. 3, a. 1 ; q. 16.

408. Subiectum proximum virtutis poenitentiae
est voluntas. — Ita quia dolor rationalis est actus volun­
tatis ; et quia poenitentia est pars iustitiae, iustitia autem
est in voluntate. Hinc dolor poenitentiae essentialiter
distinguitur a dolore sensibili qui est passio appetitus

350

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sensitivi, quique licet ex dolore spirituali saepe oriatur et
sit eius signum, non tamen semper sequitur nec necessario
ad poenitentiam requiritur.
409. Subiectum remotum est omnis homo peccati
capax. — Actgs enim proprius poenitentiae proprie dictae
supponit peccatum ; unde habitus seu promptitudo ad poeni­
tendum datur, non quidem illis qui peccare non possunt, sed
illis qui sunt peccati capaces, etiamsi illius non sunt rei, ut
prompti sint ad dolendum de peccato si quid antea commiserint
vel postea forte committant. Habitus scii, est perfectio et prompti­
tudo potentiae ad actum, et ideo non absentia actus sed sola
absentia potentiae illum impossibilem reddit. Unde in casu sola
impossibilitas peccandi vel se emendandi, non mera absentia
peccati, virtutem poenitentiae impedit, « nec tamen sine exer­
citio est frustra, quia est perfectio potentiae naturalis » (Suppi,
q. 16, a. I, ad 1).

410. Corollaria. — Exinde facile deducuntur conclusiones
sequentes. Virtus poenitentiae :
1) non fuit in Christo qui absolute est impeccabilis ab in­
trinseco ;
2) nec in Angelis qui peccare possunt sed quorum peccatum
non est naturaliter remissibile (secus de potentia absoluta), quia
voluntatem immobilem habent ac proinde priorem voluntatem
naturaliter mutare non possunt ;
3) fuit tamen probabiliter in B. V., quia non absolute im­
peccabilis fmt sed solum moraliter et ab extrinseco ;
4) item in Adamo etiam ante peccatum ;
5) certo autem est in pueris baptizatis quibus infunditur simul
cum gratia, et in iustis viatoribus ;
6) manet quoque in beatis, quamvis in iis alium habeat actum,
scii, gratias agere Deo pro misericordia praestita relaxante
peccata, et gaudere de satisfactione alias peracta (Suppi, q. 16).
Articulus VI.

De Poenitentiae Necessitate.
S. Th. Ill, q. 84, a. 5, et 7 ; q. 86, a. 2 ; q. 87, a. 1 ; suppi, q. 2,
a. 3 ; q. 6, a. 5.

411. Status quaestionis. — Quaeritur an poenitentia
sit necessaria ad iustificationem et salutem, Dupliciter
aliquid dicitur necessarium ad finem : quatenus praeci­
pitur a legitimo superiore, vel quatenus est medium quo
non adhibito non obtineatur finis ; — unde hoc ultimum
ita necessarium est, ut sine ipso etiam involuntarie et

DE

POENITENTIA

SSI

inculpabiliter omisso finis obtineri absolute nequeat ; e
contra primum ita praescribitur, ut qui voluntarie et culpa­
biliter omiserit peccet et ideo finem non consequatur, sed
ille qui involuntarie et inculpabiliter omiserit nihilominus
finem consequi possit. lamvero :
1) Doctrina catholica est poenitentiam in genere, i. e.
quamdam peccati detestationem ac retractationem, neces­
sariam esse necessitate medii ad iustificationem et salutem,
posito peccato mortali ; controversum autem fuit an requi­
ratur actus formalis poenitentiae, an sufficiat virtualis.
Nam a) Scotistae et Nominales tenngrunt virtualem actum
poenitentiae sufficere, qualis continetur in actu charitatis per­
fectae : est enim contradictorium amare Deum super omnia
actu perfecto et velle peccatum supra Deum ; hinc in actu
charitatis est vis ad conterendum de peccato, ita ut actus habeat
virtutem producendi poenitentiam seu contritionem perfectam.
Unde includit poenitentiam in voto, b) E contra Thomistae
generatim requirunt actum poenitentiae formalem, quorum aliqui,
ut Melch. Canus, putant illum semper requiri sine exceptione,
c) Nihilominus insigniores Thomistae, conformiter ad principia
S. Thomae, quem etiam sequuntur Suarez et multi alii, dicunt
actum formalem per se requiri quando quis de suis peccatis
cogitat, sed per accidens remissionem peccati per virtualem
poenitentiam obtineri posse, quando quis ex oblivione vel inconsideratione de peccatis suis non cogitat
.
*

2) Communis theologorum sententia est poenitentiam
etiam necessarian! esse necessitate praecepti.
Cui contradicere dicunt urium Fr. de Victoria12, qui ait textus
Scripturae intelligendos esse de sola necessitate medii quae
existere potest sine necessitate praecepti, cum gratia, licet ad
salutem necessaria, non cadat sub praecepto. Illogice tamen :
quando enim medium necessarium non est quid habituale aut
nobis extrinsecum, sed actus noster, eo ipso etiam est prae­
ceptum.

412. Thesis I, Supposito peccato mortali, certum
est actum poenitentiae, saltem virtualem, esse in
praesenti rerum ordine necessarium necessitate
medii ad iustificationem et salutem. — Dicitur :

i

1. S. Thomas III, q. 79, a. 3; q. 87, a. 1 ; cfr. Ioh. XIV, 21 ; I Ioh. IV,
7 ; Augustinus 1. 2 contra Cresc., c. ii, n. 15 ; 1. 14 de Civ. Dei, c. ult.;
de Sp. et Lit., c. 32, n. 56 ; Gregorius, hom. 33 in Evang.
2. De Septem Sacramentis, q. 121.

352

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

a) Certum est; ita ad minus ex C. Trid., sess. 14, c. 1 et 4,
sess. 6, c. 6 et 14, quod loquitur de poenitentia formali, ita ut
haec requiratur saltem per se et regulariter.
b) In praesenti ordine, quia plures theologi existimant. Deum
de potentia absoluta posse condonare peccatum et gratiam in­
fundere sine ullo actu poenitentiae vel retractatione peccatoris,
sed id non facere quia sapientiae, justitiae et sanctitati non con­
venit : hanc sententiam non expresse excludimus quamvis illam
non veram censeamus.
c) Posito peccato mortali, quo nempe avertuntur a Deo fine
ultimo : si enim peccatum sit veniale tantum, poenitentia, quam­
vis exoptabilis, necessaria non est ad justificationem et salutem·

Probatur: 1) Ex Scripturis quae, poenitentiam omnino
exigunt, et salutem ita cum poenitentia coniungunt ut sine
ea haberi non possit.

f
j \
! j
!

.

i

I

i
j
;'

a) Ita frequenter Prophetae, v. g. leremias (XVIII, 8-10) :
« Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum
adversus eam, agam et ego poenitentiam super malo quod
cogitavi ut facerem ei... ; si fecerit malum in oculis meis, non
audiat vocem meam, poenitentiam agam super bono quod locutus
sum ut facerem ei » (Cfr. XXXI, 18-20 ; loel II, 12-14). Item
Ezech. (XVIII, 21-32) : « Si autem impius egerit poenitentiam
ab omnibus peccatis suis... vita vivet et non morietur... si autem
averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitatem secundum
omnes abominationes, quas operari solet impius, numquid
vivet? Qmnes iustitiae eius, quas fecerat, non recordabuntur ;
in praevaricatione qua praevaricatus est, et in peccato suo quod
peccavit, in ipsis morietur » ; quae poenitentia ita necessaria
est ut, si propheta non monuerit de illa facienda, nihilominus
non erit venia impio absque illa (XXXIII, 8) : aeque scii, necessaria est quam perseverantia iusto ad praemium consequendum
(XXXIII, 12-16). Unde Eccli. II, 22 (in Vulg.) : « Si poeni­
tentiam non egerimus incidimus in manus Domini »,
b) Item Christus in N. T. « Si poenitentiam non egeritis,
omnes similiter peribitis » (Lc.XIII, 5; Matt. IV, 17 ; III, 2-8;
Lc. Ill, 8).
ç) Unde et Apostoli poenitentiam promulgarunt necessariam,
tum ad Baptismum (Act. II, 38) : « Poenitentiam agite et baptize­
tur unusquisque vestrum... in remissionem peccatorum vestrorum », tum ad remissionem peccati (Act. Ill, 19): « Poenitemini
igitur et convertimini, ut deleantur peccata vestra » (Cfr. VIII,
22 ; XI, 18 et Apoc. II, 5).

Quibus omnibus poenitentia apparet conditio necessaria
ut deleantur peccata. Ergo poenitentia, in praesenti ordine,
cum remissione peccati et salute iungitur ut medium cum
fine.

DE POENITENTIA

353

2) Ex Traditione quae constat ex historia Ecclesiae pri­
mitivae de disciplina poenitentiali.
Non solum Tertullianus, in tractatu : De Poenitentia, et
Chrysostomus, in 1. de Compunctione, ac in hom. 9 de Poen.
(cfr. hom. 4 et 11), toti sunt in necessitate poenitentiae incul­
canda ; sed eadem doctrina iam invenitur apud Pastorem Hermae,
mand. IV, 2-3 ; simii. VII, 4 et 6 ; lustinum, in dial, cum Tryph.
n. 141; Irenaeum, adv. haer. I, 13, et Cyprianum, de Lapsis,
et ep. 31. Postea apud Ambrosium, ep. 28 (alias 51); de Poen. II,
10 ; de Lapsu virg. 33-34 ; Augustinum, in Ps. XXX, 5 et in
ep. 50 ad Bonif. ; Gregorium, hom. 20 in Evang., etc. Quam
doctrinam ratam habuit Concilium Tridentinum, ut diximus.

3) Ex ratione theologica : Homini ex una parte impu­
tatur peccatum, usquedum illud retractaverit ; — ex altera
parte Deus nequit condonare peccatum cui homo habitu
adhaeret, et nequit diligere nisi illum quem intrinsece
dignum sui amoris reddat. Proinde nequit iustificare
peccatorem absque huius voluntatis immutatione, i. e.
nisi iste velit, nisi voluntarie aversus a Deo, etiam ad
Deum voluntarie convertatur cum detestatione praedictae
aversionis et proposito emendandi. Hoc autem est poeni­
tentia (q. 84, a. 5, ad 2 ; q. 86, a. 2).
Accedit ratio convenientiae. Peccator salvari nequit nisi prius a
Deo remissionem peccati sui obtinuerit. Atqui sine poenitentia,
Deus saltem convenienter peccata remittere nequit : sapientia
enim vetat, ne sibi reconciliet nec in amicitiam recipiat quem a
se voluntarie aversum et in peccati amore obstinatum cognoscit ;
id scii, vetat ne sui agendi ratione foveat peccatum ; —■ iustitia
petit reparari quod laesum fuit, et prohibet ne offensa remittatur
sine aliqua reparatione ;
sanctitas pariter, ne Deus sibi uniat
aliquid impurum peccato adhuc adhaerens. lamvero qui graviter
peccavit manet a Deo aversus, habitualiter saltem, usquedum
poeniteat ; neque offensam Deo irrogatam pro posse reparat,
sed in ea perseverat, et peccato adhaerere pergit. Ergo Deus
peccatum remittere nequit, attentis suis attributis, nisi peccator
per actum poenitentiae ad Deum sese convertat, et ideq sine
poenitentia peccator salvari nequit1.

413. Thesis II. Actus poenitentiae, supposito peccato
mortali, etiam necessarius est necessitate praecepti
naturalis et divini. — Est sententia communis, a qua
recedere videtur temerarium.
i. Tanquerey, de Poenitentia, n. 9, 2.
Summa Theologiae Moralis ΙΠ. — 23

354

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Probatur : i) Ex Scripturis in quibus, ut diximus num.
praec., Deus necessitatem poenitentiae tam emphatice,
tam instanter, tot repetitis vicibus declarando, gravissimasque poenas minando impoenitentibus, satis clare
manifestat se Velle et praecipere ut omnes poenitentiam
agere teneantur.
Praeterea a) teste Scriptura, qui poenitere renuit, inobedientiae
convincitur et quidem gravis, cum gravi puniatur poena : « Quia
vocavi et renuistis, extendi manum meam et non fuit qui aspi­
ceret,... ego quoque in interitu vestro ridebo » (Prov. I, 24-33 »
cfr. Is. I, et 1er. XVIII).
Aliunde b) Christus et Apostoli sub forma praecepti poeni­
tentiam praedicaverunt : « Exinde coepit Jesus praedicare et
dicere... Poenitentiam agite ; appropinquavit enim regnum
coelorum » (Mt. IV, 17). « Poenitentiam agite et baptizetur
unusquisque vestrum » ; « Poenitemini igitur, et convertimini
ut deleantur peccata vestra » (Act. II, 38 ; III, 19).

2) Ratione : a) Vi iustitiae erga Deum : quisque tenetur,
vi iustitiae naturalis, reparare et compensare iniuriam alteri
illatam ; atqui homo, per peccatum mortale, gravem iniu­
riam Deo irrogavit ; ergo ex praecepto naturali iustitiae, ad
hanc iniuriam compensandam, tenetur poenitentiam agere.
b) Vi charitatis erga Deum et erga seipsum : Eo ipso
quod obligamur ad diligendum Deum super omnia,eo ipso
si peccâvimus tenemur ad retractandum peccatum quod
opponitur dilectioni Dei, et ita ex iure naturae, quia ex
iure naturae tenemur Deum diligere super omnia. Similiter,
posita ordinatione Dei veniam concedendi poenitentibus,
ratio dictat, propter rectum amorem nostri, ut non negligatur medium necessarium et unicum ad salutem.
Et ita obligamur ex ipsa virtute et speciali praecepto poeni­
tentiae. Specialis enim iustitia quae intercedit inter Deum
offensum et nos, quaeque poenitentia vocatur, exigit ut obiectum
ipsi directe oppositum, scii, iniuria Deo per peccatum illata
reparetur et removeatur quatenus est obstaculum finis ultimi,
Dei, qui est finis simpliciter ultimus in quantum est summum
Bonum in se, et finis ultimus noster in quantum est summum
bonum nostrum1.

i. Virtus infusa, cum essentialiter sit medium ad finem ultimum,
obligat per se, quando per se est medium necessarium ad iustificationem
et salutem. Non ergo per accidens, sed per se obligat ad removendum
id quod directe opponitur vel obstat fini ultimo.

DE POENITENTIA

355

414. Praeceptum poenitentiae non est negativum
sed affirmativum, et ideo non obligat pro semper seu pro
singulis momentis, sed aliquando et tempore opportuno. —
Non ergo obligat statim post peccatum commissum, tum
quia talis obligatio non est de natura praecepti affirma­
tivi, tum quia nec fideles nec confessarii talis obligationis
sunt conscii. Et quamvis peccator statim desistere a pec­
cato et ab actuali affectu peccandi debeat, non tamen sta­
tim poenitere. Sed :
A. Ipsa virtus et praeceptum poenitentiae obligat per se
i. e. in circumstantiis conditioni omnium peccatorum
communibus :
1) in articulo mortis, et etiam in valde probabili periculo
mortis (ex bello, partu laborioso, periculosa navigatione,
etc.) vel perpetuae amentiae; secus enim nunquam obli­
garet, cum tota ratio obligationis sit reconciliatio cum Deo
ac aeterna salus, quae in casu exponitur proximo periculo ;
2) etiam aliquoties in vita, quia ille qui Deum graviter
offendit ac reconciliationem diu negligit, videtur Deum
ipsum negligere et contemnere, unde dilatio nimia con­
versionis in Scripturis graviter reprehenditur (Ecçli. V,
8-9 ; Rom. II, 4-5) ;
3) imo non tantum semel (ut etiam praescribitur eccle­
siastico praecepto), sed probabiliter etiam pluries in anno,
ut etiam diximus de charitate (I, n. 972).
Id eruitur ex doctrina de necessitate gratiae habitualis ad
observandam totam legem et ad vitandum peccatum mortale
(I-II, q. 109, a. 4 ; De Ver. q. 24, a. 12). Ordinario scii, peccator
per totum annum non abstinebit a novo peccato; non quidem ex
defectu virium sufficientium, sed quia ille qui aversus est a fine
facile agit contra finem, et qui conversus est ad finem contrarium
saepe operatur propter istum, secundum quod Gregorius dicit
(Mor. XXV, c. 9) ; « Peccatum namque quod poenitentia non
diluit, ipso suo pondere mox ad aliud trahit ». Unusquisque
enim operatur iuxta finem illum quem amat et intendit ; nec
solet sibi eligere media difficilia ad finem alium quem minus
amat. Cum ergo per peccatum mortale quis anteponat boni
creati amorem dilectioni Dei et legis, fieri non potest ut, licet
aliquem retineat affectum ad Deum et ad propriam salutem, ex
illo infirmo affectu superet difficultates quae in mandatis uni­
versis per longum tempus occurrentibus reperiuntur, nisi suo
toto animo salutem propriam et Deum ipsum efficaciter prae-

356

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

feràt omnibus aliis rebus. Haec autem est retractatio efficax seu
poenitentia (cfr. I-II, q. 109, a. 8 ; De Verit. q. 24, a. 12).

Tempus autem quo praeceptum obligat magis determinari
nequit, sed variat secundum varia individua, tentationes, cir­
cumstantias internas vel externas.

B. Ipsa virtus et praeceptum poenitentiae obligat per
accidens i. e. occasione cuiusdam specialis circumstantiae,
v, g. :
1) cum poenitentiam quis externe velit manifestare,
secus enim illa manifestatio esset simulatio ;
2) cupa ipsum poenitentiae sacramentum debeat aut
velit recipere.

C. Aliae virtutes et praecepta etiam aliquando obligant
ad actum poenitentiae ;
1) quando tentationes oriuntur contra alias virtutes quae
nonnisi per poenitentiae actum superandae sperantur ;
2) quando aliquis peccator debet vel intendit suscipere
alia Sacramenta aut quaecumque administrare ;
3) quando peccator debet vel intendit exercere actum
alterius virtutis quae secus exerceri nequit : ita v. g. si velit
elicere actum charitatis erga Deum.
At in his casibus obligatio non oritur ex ipso praecepto aut
virtute poenitentiae, sed ex alio praecepto virtutis. Notetur autem
praeceptum sanctificandi festa aut diem dominicam non im­
portare obligationem actum poenitentiae eliciendi, cum status
gratiae non requiratur ad Deum colendum et diem Domini
servandam.

415. Animadversiones. r- x. Non solum datur prae­
ceptum positivum poenitentiae, divinum scii, et ecclesiasticum,
sed etiam naturali ture est poenitentia praescripta : « ex naturali
enim ratione homo movetur ad poenitendum de malis quae
fecit ; sed quod hoc vel illo modo homo poenitentiam agat, est
ex institutione divina... De iure naturali est quod aliquis poeniteat
de malis quae fecit, quantum ad hoc quod doleat ea fecisse, et
doloris remedium quaerat per aliquem modum, et quod etiam
aliqua signa doloris ostendat..., sed sicut alia quae sunt de iure
naturali, determinationem acceperunt ex institutione legis
divinae,... ita etiam et poenitentia » (III, q. 84, a. 7, et ad 1).
2. Obligatio pluries poenitendi per annum, propter periculum
relabendi in peccatum, quamvis theoretice videatur fundata,
practice tamen laborat quadam incertitudine. Nam a) umues non

DE POENITENTIA

357

admittunt gratiam habitualem necessariam esse ad vitandum
peccatum (quae est sententia S. Thomae), sed aliqui dicunt ad
hoc sufficere gratiam actualem specialem ; — b) quamvis gratia
sit moraliter necessaria ad vitanda omnia peccata, possunt tamen
vitari singula, et ideo forsan non datur praeceptum comparandi
statum gratiae ; — c) advertere deberent fideles periculum
peccandi ex absentia gratiae et quidem periculum hic et nunc
proximum, et quod non aliud medium supersit ad resistendum.
Quod raro accidet. Unde in praxi peccatoribus talis obligatio
non est imponenda, quamvis valde hortandi sint ut statim
poenitentiam agant.
3. Ex dictis de praecepto poenitendi, sequitur a) propositum
non poenitendi esse speciale peccatum impoenitentiae, quod directe
opponitur virtuti poenitentiae et praecepto poenitendi ; —
b) simplicem omissionem poenitentiae non esse peccatum im­
poenitentiae, nisi quando praeceptum poenitendi per se obligat ;
—■ c) omissionem poenitentiae quando ad illam obligamur per
aliud praeceptum, non esse peccatum contra poenitentiam, sed
contra aliud praeceptum vi cuius exigebatur.

Articulus VII.

De Relatione inter Poenitentiae
Virtutem et Sacramentum.
S. Th. Ill, q. 84, a. i et 7 ; suppi, q. 5, a. 1 ; q. 6, a. 1.

416. Principium. Virtus poenitentiae, sicut eius actus,
fuit peccatoribus omni tempore praecepta ac neces­
saria ad justificationem et salutem ; post Christum
autem et est necessarium Poenitentiae sacramen­
tum. — In V. L. scii, extitit poenitentia ut virtus, et
erant actus eius : contritio, confessio saltem coram Deo,
satisfactio ; in N. L. isti actus insuper fiunt sacramentum :
sicut enim Christus elevavit matrimonium, scii, ipsum
contractum coniugalem, ad dignitatem sacramenti gratiam
significantis et efficientis, ita et ipsam nostram poenitentiam
de peccatis post Baptismum commissis, i. e. actus quibus
poenitentiam exerçemus, elevavit ad dignitatem sacramen­
talis signi, quatenus sunt materia cui verba absolutionis
accedunt tamquam forma, ita ut simul cum absolutione ad
gratiam sacramentalem significandam et efficiendam cooperentur instrumentaliter. Tantum ergo abest ut per sacra­
mentum superflua evaserit virtus, ut ipsius virtutis actus
sint elementum sacramenti, atque praeter valorem ex

358

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

opere operantis, insuper de causalitate ex opere operato
participare possint. Ad hoc tamen Christus unam requirit
conditionem : voluit confessionem iam non fieri immediate
Deo sed ministro ab ipso delegato. Et poenitentiam ita
exercendam ut medium iustificationis instituit ac praecepit
secundum verba Ioh. XX, 23 : Quorum remiseritis...
Ne tamen exinde concludatur poenitentiam in N. L. rigorosiorem exigi et difficiliorem quam in V. L., cum e contra
mitior sit multum et commodior. Ad remissionem offensae
exigitur ex natura rei poenitentia perfecta, i. e. contritio ex
ipso amore charitatis procedens ; item ad remissionem poe­
narum, poenae debitae retributio stricte exigi potest ; deni­
que nulla a Deo debetur specialis gratia peccatori poenitenti.
lamvero :
1) In V. L. ad remissionem peccati contritio perfecta exige­
batur quae, non quidem iustis virtute poenitentiae instructis,
sed peccatoribus a Deo aversis et peccato adhaerentibus est sat
difficilis ; unde valde timere poterant homines suam poeni­
tentiam non esse sufficientem, nisi exceptionaliter Deus ipse
remissionem peccati per prophetam iis renuntiaret, uti fecit
David per Nathan ; — in N. L. Deus non exigit contritionem
perfectam, sed solam imperfectam, etiam minimam, sufficere
voluit, dummodo sit sincera et se extendat ad omnia peccata
mortalia, sub una conditione confessionis apud ministrum a
Deo delegatum tamquam signi sincerae contritionis. Unde
confitentes, conscii de sinceritate suae contritionis, confidere
et moraliter certi possunt esse de remissione peccatorum, cum
sacerdos nomine Dei absolvens iis remissionem renuntiet.
2) In V. L. sat rigprose poena exigebatur ; in N. L.multo plus
de illa gratis remittitur ex absolutione sacramentali confitentibus
data.
3) In V. L. dabatur sola gratia ex opere operantis ; in N. L.
abundantior ex opere operato et specialis gratia ad non relabendum in peccata confessa.
Breviter Christus instituit ritum in quo sacramentum est
ministrandum, scii, materiam et formam, quae sunt iudicialis
processus et absolutio ministri ; —- determinavit modum spe­
cialem quo actus poenitentis exerceri debent, scii, confessionem
externam et satisfactionem a sacerdote impositam ; — ac poeni­
tentiae tribuit maiorem efficaciam ex opere operato ad remissionem
peccati et ad vitam gratiae obtinendam. Et ita poenitentia faCta
est opus in quo maxime elucet misericordia Dei et vis passionis
Christi.

417. Sacramentum Poenitentiae definitur : Sacra­
mentum N. L., a Christo per modum iudicii institutum, ad
remittenda homini contrito, confesso et satisfactionem pro­

DE POENITENTIA

359

mittenti, vi absolutionis sacerdotalis, peccata post Baptismum
commissa. Dicitur :
1) Sacramentum N. L., a Christo per modum iudicii
institutum, ad indicandum genus : sacramentum, et diffe­
rentiam : per modum iudicii, quod requirit duplex elemen­
tum Scii, accusationem tamquam sacramenti materiam et
pronuntiationem sententiae tamquam formam ;
2) ad remittenda peccata, ut exprimatur effectus proprius
huius sacramenti ;
3) homini contrito, confesso et satisfactionem promittenti;
quae verba indicant dispositiones poenitentis quae sunt
partes intégrales materiae proximae huius sacramenti ;
4) per absolutionem sacerdotis, quo indicantur forma
simul et minister ;
5) peccata post Baptismum commissa; quibus verbis
designatur explicite materia remota, implicite subiectum
sacramenti, scii, homo baptizatus qui commisit peccata
sive mortalia, sive saltem venialia.
418. Divisio tractatus. — Cum virtus poenitentiae in
N. L. per sacramentum praecipue exerceatur, postquam
egimus de natura et necessitate virtutis poenitentiae, in
posterum dicemus de virtute et sacramento simul.
Tractatus dividitur in quinque partes :
Prima pars est : De ipso sacramento Poenitentiae in se :
i. de existentia, scii, tum a) potestatis clavium, tum b)
ipsius sacramenti ; — 2. de elementis eius constitutivis :
a) de materia remota, b) de materia proxima, c) de forma ;
— 3· de eius institutione, necessitate et iteratione.
Secunda pars est : De effectibus Poenitentiae: 1. de re­
missione peccatorum mortalium ; — 2. de remissione
venialium ; — 3· de remissione poenarum ; — 4. de revi­
viscentia virtutum et meritorum.
Tertia pars est : De partibus Poenitentiae : 1. de contri­
tione, scii, de eius a) essentia et divisione, b) materia seu
obiecto, c) qualitatibus, et d) effectu ; — 2. de confessione,
scii, de eius a) necessitate, b) essentia, c) qualitatibus, et
d) effectu ; — 3. de satisfactione, scii, de eius a) essentia,

36ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) qualitatibus, c) impletione per opera poenalia, et
d) effectu.
Quarta pars est : De ministro Poenitentiae : i. de eius
potestate tum a) ordinis, tum b) iurisdictionis ; — 2. de
concessione et limitatione potestatis : a) de iurisdictione in
genere, b) de iurisdictione quam supplet Ecclesia, c) de
restrictione iurisdictionis ad personas, d) de restrictione
quoad peccata reservata ; — 3. de usu et officiis potestatis :
a) ante confessionem, b) intra confessionem, c) post con­
fessionem ; — 4· de abusu potestatis : a) de absolutione
complicis, b) de sollicitatione ad turpia.
Quinta pars est : De subiecto Poenitentiae : 1. de requisitis
ad capacitatem validae receptionis, ubi speciatim : a) de
pueris, semifatuis, surdomutis ; b) de moribundis ; —
2. de requisitis ad dispositionem fructuosae receptionis,
ubi speciatim a) de consuetudinariis et recidivis ; b) de
occasionariis.
Sequitur appendix de ritu poenitentiali, indulgentiis et
censuris \
i. In immensum iam crevit litteratura de Sacramento Poenitentiae ;
quocirca illa sola quae magis utilia habemus scripta hic recensemus.
1. Inter opera generalia : S. Thomas, III, q. 84-90, et Suppi, q. 1-28,
cum Commentariis et Opusculis Caietani ; item comm. quae confecerunt
Arauxp, loannes a S. Thoma, Nugno Cabezudo, Gonet et Billuart,
omnes ex Ordine Praedicatorum ; item Sylvius et Salmanticenses. Extra
scholam thomisticam : Suarez et Lugo, e S. I.
2. Inter tractatus dogmaticos : Wirceburgenses, Palmieri, De San,
Billot, Pesch, ex S. I. ; Mancini, Lottini et Hugon, ex O. P. ; Van NoOrtVerhaar, de Sacramentis, Il ; Diekamp ; etc.
3. Inter opera moralia magis practiça : P. de Ledesma, O. P., Summa
de Sacramentis; Martinez de Prado, 0· P-, de Poenitentia; S. Alphonsus,
Theologia Moralis, et Homo Apostolicus; libri morales recentes, quales
ediderunt Ballerini, Lehmkuhl, Génicot, Noldin et Vermeersch e S. I. ;
Aertnijs, Marc et Wouters e C. SS. R.; Van der Velden, O. F. M. ;
Prümmer, O. P, ; et Haine.
4. Inter opera dogmatica simul et moralia : Theologia Mechliniensis,
de Poenitentia; Tanquerey ; et Chrétien, de Poenitentia.
5. Inter opera canonica : Blat, Commentarium textus Codicis Iuris cano­
nici, 1. III, de Sacramentis ; Cappello, Tractatus canonico-moralis de
Sacramentis, II ; Claeys-Bouaert et Simenon, Manuale Iuris Canonici.
6. Inter opera historica : Morinus, de Disciplina in administratione
Poenitentiae; Petavius, de Poenitentiae vetere in Ecclesia ratione Diatriba;
Sirmond, Historia Poenitentiae publicae; Frank, Die Bussdisciplin der
Kirche; Hilgenfeld, Die Ketzergeschichte des Urchristentums ; Pignataro,
de Disciplina Poenitentiali priorum saeculorum; Funk, Zur Altchristliche
Bussdisciplin; Battifol, Études d’histoire et de théologie positive, I ; Vacandard, La pénitence publique de l’Église primitive; Études de critique et
d’histoire religieuse, II ; Rausçhen, Eucharistie und Buszsakrament (gallice

DE POENITENTIA

36I

PRIMA PARS.
DE IPSO POENITENTIAE SACRAMENTO.
QUAESTIO PRIMA.

DE EXISTENTIA SACRAMENTI POENITENTIAE.

419. Ordo dicendorum. — Christus Dominus proprie
instituit hoc sacramentum quando potestatem remittendi
peccata, quae potestas clavium dicitur, apostolis contulit.
Unde agendum est :
i° de existentia huius potestatis clavium, secundum
documenta Scripturae et Traditionis ;
20 de existentia ipsius sacramenti, quod est huius
potestatis effectus.
Articulus I.

De Existentia Potestatis Clavium.
S. Th., in Suppi, q. 17 et 18 ; q. 8, a. 1, ad 1.

420. Errores. — Circa potestatem clavium multi erra­
verunt, sive eam negaverint, sive indebite eam restrinxerint,
sive male intellexçrint eam aut eius originem divinam
reiecerint.
A. Primis Ecclesiae temporibus potestatem remittendi peccata
post Baptismum commissa negarunt Encratitae, qui illa habebant
versum) ; Mayer, Die Beichte ais Bekenntms der einzeln Sunden; Tixeront,
La théologie antinicéenne ; Le sacrement de pénitence dans l’antiquité
chrétienne; Gôtz, Die Busslehre Cyprians; Hunermann, Die Buszlehre
des H. Augustino; Busse und Bussdisziplin im Christlichen Altertum;
K. Adam, Die Kirchliche Sündenvergébung nach dem H. Augustin; Die
geheime Kirchenbusse nach dem H. Augustin; Poschmann, Die Sündenvergebung bei Origenes; Die Kirchliche Vermittlung der Sündenuergebung
nach Augustin; Die abendlàndische Kirchenbusse im Ausgang der christlichen Altertums; de Labriolle, La crise montaniste; d’Alès, L’édit de
Calliste; La théologie de Tertullien; La théologie de S. Cyprien; Gôttler,
Der H. Thomas von Aquin und die vortridentinischen Thomisten üher die
Wirkungen des Buszsakraments ; Schultes, Reue und Busssakrament;
Schmoll, Die Busslehre der Frühscholastik ; Teetaert, La confession aux
laïques dans TÉglise latine depuis le VIII‘ jusqu’au XIVe siècle.
7. Inter opera dogmatica simul et historica; Vacant-Mangenot, Diet,
de Théol. cath.; d’Alès, Diet. Apol. de la foi; Galtier, De Poenitentia
tractatus dogmatico-historicus ; d’Alès, Prima delineamenta tractatus
dogmatici de sacramento Poenitentiae.
8. Inter oratores, Monsabré, La Pénitence.

362

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

irremissibilia, cum Christianos perfectos esse et a peccato
abstinere oporteat ; alii eam indebite restrinxerunt, ut Montanistae, quibus se adiunxit Tertullianus, tria ponentes peccata
irremissibilia : adulterium, idololatriam et homicidium ; quod
Novatianus dixit de apostasia, eius autem discipuli de cunctis
peccatis gravioribus, quae sunt ad mortem.
B. Potestatem remittendi peccata reiecerunt Protestantes,
licet plures, ut Luther, haesitaverint an ideo negarent Poeni­
tentiam esse sacramentum. Quod tamen sacramentum non
remitteret peccatum ex opere operato, nam absolutio vim solum
haberet excitandi fidem et declarandi peccatorum remissionem,
non eam efficiendi. Sed Calvinus, quem multi secuti sunt,
negavit Poenitentiam a Baptismo distingui seu ab eius memoria.
Baptismus quidem excitat fidem peccata esse condonata et
propositum novae vitae ; peccato autem rursus commisso,
memoria Baptismi renovatur excitatio illius fidei novaeque vitae
propositum. Anglicani tamen agnoscunt a sacerdotibus peccatores
absolvi posse atque utilitatem confessionis admittunt, non autem
eius necessitatem ; imo Ritualistae absolutionem dicunt esse
sacramentum sed inter sacramenta minora reponunt.
C. Protestantes liberales solos charismaticos habent ut duces
Ecclesiae primitivae a fidelibus electos. Initio poenitentia erat
mere disciplinaris, non sacramentafis. Solus Deus remittebat
peccata ; sed charismatic! declarabant voluntatem Dei mise­
rentis, antequam poenitentes reciperentur in Ecclesia, quod
episcopi facere non poterant nisi simul charismatic! essent.
Postea, disparentibus charismatibus, id devolutum est episcopis
qui, institüta hierarChia, veram potestatem sibi arrogarunt, et
assumpserunt sanctificationis ministerium, cui valor agnitus est
specialis12. Unde factum est ut fideles per eos cuperent sibi
peccati solutionem impetrari ; ex quo natus est consuetudo ipsis
manifestandi seu confitendi peccata. Qui mos prius apud mo­
nachos, dein inter fideles late fuit propagatus, adeo ut diceretur
remissio peccatorum non esse nisi per sacerdotes. Tandem ipsa
confessio hic inde fuit praecepta, imo universali Ecclesiae im­
posita in Cone. Lateranensi IV, a. 1215.
Speciatim, iuxta Leas, Christus qui in evangelio inculcat
cultum internum in spiritu et veritate, non instituit ritum exter­
num ad remittenda peccata, sed solam exigit dilectionem et
poenitentiam cordis. Nec potestas peccata remittendi ritu
sensibili agnoscebatur primis saeculis, nam disciplina quae

1. Huc etiam spectat quorumdam modemistarum propositio 46 :
« Non adfuit in primitiva Ecclesia conceptus de Christiano peccatore
auctoritate Ecclesiae reconciliato, sed Ecclesia nonnisi admodum lente
huiusmodi conceptui assuevit. Imo etiam postquam poenitentia tamquam
Ecclesiae institutio agnita fuit, non appellabatur sacramenti nomine,
eo quod haberetur tamquam sacramentum probrosum ». Item prop. 47 :
• Verba Domini : Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata,
remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt, minime referuntur ad
sacramentum poenitentiae, quidquid Patribus Tridentinis asserere
placuit ».
2. A^history of auricular confession and indulgences, 1896.

DE POENITENTIA

363

vigebat poenitentiàlis vim habebat reconciliandi cum Ecclesia
in foro externo, non autem cum Deo. Patres enim multa re­
censentes media in remissionem peccatorum, inter ea absolutio­
nem sacerdotalem non commemorant. Atque ipsa absolutionis
verba non erant nisi preces quibus sacerdotes a Deo efflagitabant
veniam, nullatenus autem formae sacramentales gratiam et
veniam conferentes.

421. Thesis. Christus Ecclesiae contulit potestatem
omnia peccata post Baptismum commissa remit­
tendi et retinendi, actu scii, vere iudiciali et per mo­
dum iudicii forensis. — Est de fide ex Cone. Trid.,
sess. 14, confirmante doctrinam Cone. Flor.
Definivit autem haec tria :
1. In Ecclesia catholica peccata omnia post Baptismum com­
missa remitti posse quoties fideles in ea labuntur (can. 1).
2. In ea esse potestatem vere remittendi peccata ac retinendi,
et non solum praedicandi evangelium seu peccatorum remis­
sionem (can. 2).
3. Hanc potestatem non esse nudum ministerium declarandi
remissa esse peccata, sed exerceri per actum iudicialem. qui
requirit confessionem poenitentis (can. 3).

422. Doctrina catholica probatur ex Scripturis. —
In Ecclesia veram esse potestatem remittendi peccata
constat :
A. Ex promissione potestatis clavium in qua implicite
continetur. Potestas promissa est Petro : « Tu es Petrus
et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam ; et tibi
dabo claves regni coelorum, et quodeumque ligaveris
super terram erit ligatum et in coelis, et quodeumque
solveris super terram erit solutum et in coelis » (Mt. XVI,
18-19) » aliis autem apostolis promittitur similis potestas
participata : « Quaecumque alligaveritis super terram
erunt ligata et in coelo, et quaecumque solveritis super
terram erunt soluta et in coelo » (Mt. XVIII, 18).
Hisce promittitur :
i° Pepo potestas suprema in ordine ad regnum coelorum,
quod est Ecclesiae finis, et consequenter ad regendam ipsam
Ecclesiam. Claves enim tradere domus aut civitatis est locutio
metaphoriça exprimens supremam in domo aut civitate potesta­
tem, uti constat ex usu constanti sacro atque profano1.
i. Ita Diodorus Siculus referens inscriptionem sepulçri Isidis, ita
habet : « Isis regina huius regionis, a Mercurio erudita, nam quaecumque

364

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° Petro et apostolis potestas universalis et illimitata quae­
cumque ligandi atque solvendi i. e. vinculum morale imponendi
vel relaxandi, et quidem ita ut ipsis ligantibus aut solventibus
in terris, id ratumhabeatur a Deo in coelis. Est autem triplex
vinculum a regno coelorum prohibens : vinculum legis, vinculum
peccati et vinculum poenae. Ab hoc ergo triplici vinculo solvere
possunt, ac proinde remittere peccatum, quod est solum vin­
culum directe removens e coelo.
3° Potestas in Ecclesiam exercenda, non autem in eos qui foris
sunt ; nam Petro promittitur in ordine ad ecclesiam aedifican­
dam, et apostolis, in ordine ad delinquentes ecclesiae denuntiatos
iudicandos et puniendos, uti patet ex contextu (5^. 17) ; a potestate
ergo baptizandi omnino distinguitur. Potestas autem erit per­
petua: promittitur enim Petro tamquam fundamento Ecclesiae,
quod ad sustentationem aedificii semper manere debet, apostolis
vero ut Ecclesiae ducibus ; et ideo in Ecclesia semper est mansura.

Nec obstat quod, iuxta modum loquendi rabbinorum, solvere
et ligare significent declarare licitum vel illicitum, secundum
quod magistri benigniores solvere ab obligatione dicantur,
rigidiores ligare. Sunt enim verba intelligenda iuxta sublectam
materiam : unde si agitur de scholis, in quibus non est potestas
auctoritatjva sed solum declarativa, sensus est declarare licitum
aut illicitum ; e contra quando sermo est de potestate clavium
seu regendi, et de vero iudicio et excommunicatione qua quis
reiicitur auctoritative ab Ecclesia, contextus exigit ut intelligantur de vera potestate obligandi vel ab obligatione solvendi.

B. Ex missione facta Apostolis remittendi et retinendi
peccata (Ioh. XX, 21-23) : lesus « dixit ergo eis iterum :
Pax vobis. Sicut misit me Pater, et ego mitto vos. Haec cum
dixisset, insufflavit, et dixit eis : Accipite Spiritum sanctum.
Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis : et quorum
retinueritis retenta sunt ». Quibus verbis non traditur
mera facultas praedicandi remissionem peccatorum aut
declarandi peccata poenitentibus esse remissa, ut conten­
dunt Protestantes, sed potestas illimitata vere remittendi
omnia peccata, nec solum quoad poenam sed quoad cul­
pam, et quidem modo iudiciali exercenda. Unde est
ego ligavero nemo potest solvere » (Bibl. hist. I, 27) ; quae proinde
significant potestatem regiam. losephus Flavius, de Bello lud. I, c. 5,
n. 2 : « Alexandrae se in potestatis societatem adiungunt Pharisaei, iUi
autem in feminae simplicis consuetudinem paulatim se insinuantes
statim res omnes gubernant ita ut quosvis pro voluntate in exilium
pellant et ab eo repellant, solvant ligentque », i. e. supremam potestatem
exerceant. Item Is. XXII, 22 ; Ap°c. I, 18 ; III, 7. Cfr. etiam Gen.XLI
et Le. XII, 42.

DE POENITENTIA

365

omnino distincta a potestate peccata remittendi per
ministratiinem Baptismatis.
1° Est potestas vere remittendi peccata. Nam a) Christus
missionem apostolis tradit similem illi quam a Patre accepit,
quaeque non solum erat praedicandi peccatorum remissionem
sed ea vere dimittendi et destruendi1. — b) Unde signo sensibili
insufflationis ipsis Spiritum sanctum impertitur, quo mani­
festaret potestatem tradi novam atque omnino singularem ; qualis
non esset missio mere annuntiandi peccatorum condonationem,
quod et fecerunt prophetae et quilibet fidelis praestare potest2. —
c) Hinc utitur verbo activo remiseritis (άψητε), quod non ex­
primit statum quemdam passivum declarandum, peccata ni­
mirum esse remissa, sed actionem positivam indicat a peccatis
effective liberandi, ut constat éx usu biblico34 et ex verbo cui
opponitur : retinueritis, quod pariter actionem positivam re­
quirit. — d) Quod si in altero inciso, verba : remittuntur eis et
retenta sunt, iuxta ipsos Protestantes, intelligenda sipt de vera
peccatorum remissione aut retentione, in primo inciso eodem
sensu sumenda esse nequit esse dubium. — e) Unde remissio
ab apostolis facta est immediate efficax, ita ut adsit nexus verae
causalitatis inter pronuntiationem remissionis ab apostolis et
ipsam remissionem. Non enim dicit : Quorum i. e. quorum­
cumque remiseritis peccata, remittentur iis, sed remittuntur
(άψέωντα'.) i. e. eo ipso remissa sunt, sicut ea quae retinueritis,
sunt retenta. Nullatenus ergo agitur de praedicatione remissionis,
quae non habet effectum immediatum infallibilem, nec de
pronuntiatione remissionis iam factae, quae non penderet ab
ipsis apostolis remittentibus sed ipsi ab ea.
2° Est potestas remittendi non solam poenam sed ipsam peccati
culpam coram Deo. Nam a) locutio άψιέναι τάς άμαρτίαζ
significat et quidem constanter remissionem ipsius culpae ♦. -*
b) Quod in casu manifestius est, cum ipsa missio Christi ita sit
ab apostolis perficienda et complenda, qui venerat ad ipsam
culpam peccati auferendam5. — c) Unde apostoli, peccata

1. Mt. I, 21 ; IX, 2-13 ; XVIII, 11 ; Le. V, 20, 32 ; VII, 47 ; XIX,10 ;
XXIV, 47 ; Apoc. I, 5.
2. Itaque non sermo fit de correptione fraterna quae a privato procedit
et fit erga privatum, sed de missione publica quam Christus accepit
a Patre, quaeque confertur per Spiritum sanctum scii, per charisma
supernaturale ad missionem divinam execution! mandandam. Et hoc
etiam ex eo apparet quod obiectum missionis sit remissio peccatorum,
quae secundum Mt. IX, 2-4, fieri non potest nisi per potestatem divinam,
et ideo requirit missionem divinam.
3. Mt. XVIII, 32, 35 ; Mc. XI, 25 5 Le. VII, 47-49 ; XI, 4 ; Rom.
IV, 7.
4. Mt.VI, 12, 14 ; IX, 5, 6 ; Mc. II, 5, 10 ; Le. V, 20 ; VII, 47-40,
XXIII, 34 ; Rom. IV, 5 5 VIII, n ; lac. II, 13.
5. Mt. I, 21 ; IX, 13 ; XVIII, 11 ; Mc. 11, 17 ; Le. V, 32 ; XIX,
10 ; Rom. V, 10, 18, 19.

366

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

remittendo, agunt in virtute Spiritus sancti cuius proprium est
a peccato mundare et illud delere.
3° Potestas est exercenda actu iudiciali per medum iudicii
forensis. Etenim a) potestas confertur una et indivisibilis ad duos
terminos contrarie oppositos, et ideo indiget per iudicium in
ipso suo exercitio determinari ad unum vel alteruip. — b) Nam
retinere (κρατεΐν, saisir, tenir) plus est quam non remittere,
sed est positive conservare vinculum peccati ef impedire re­
missionem, ita ut non remittatur nec valeat remitti : est ligare
seu obligare aliquem ut rursus compareat in iudicio et interea
subiectus maneat, et praescribere conditiones, opera, satisfactio­
nes requisitas ut remissionem consequatur. —i c) Talis autem
potestas, quae nomine Christi in tam gravi exercetur materia,
non est arbitrarie pro libitu exercenda, sed prudenter et iuxta
discretionem ; unde praerequirit iudicium de delictis a pecca­
tore commissis ac de eius dispositionibus, quod sine eius con­
fessione per se haberi non potest.
Est itaque potestas omnino diversa a potestate baptizandi et
peccata per Baptismum remittendi, tum quia ad istam non
limitatur cum appareat illimitate exercenda, erga quoscumque
peccatores ; tum quia Baptismus abluit peccata, non formaliter
remittit, unde ablatio peccatorum tribuitur externae ablutioni
et virtuti aquae et Spiritus sancti ; tum quia in Baptismo non
exercetur proprie actus iudicialis nec ulla est potestas retinendi :
non baptizare enim non est positive retinere sed mere negative
omittere. Quod si non distingueretur a collatione Baptismi,
nulla esset potestas remittendi in membra corporis Ecclesiae
exercenda. — Id etiam patet ex interpretatione Patrum.

423. Corollarium. — Ex praedictis constat potestatem
remittendi peccata concessa esse illimitatam, quae se
extendit ad omne genus peccatorum, ut verbis « quorum,
i. e. quorumcumque, remiseritis peccata » manifestum est,
cum dicantur sine restrictione. Id autem eo facilius intelligitur quod non sit nisi pars potestatis clavium quae­
cumque solvendi. Unde Petro petenti, Mt. XVIII, 21 :
« Domine, quoties peccabit in me frater meus, et dimittam
ei? usque septies? » respondit lesus : « non dico, usque
septies, sed usque ad septuagies septies » i. e. semper, sicut
potestas solvendi quam nomine meo exercebis est inde­
finita.
Huic conclusioni plurima obiiciunt :
i° Peccatum in Spiritum sanctum, dicente ipso Christo, esse
irremissibile, scii, non remitti neque in hoc saeculo neque in
futuro (Mt. XII, 31 ; Mc. III, 28 ; Le. XII, 10).
Resp. Peccatum in Spiritum sanctum de quo loquitur evan-

DE POENITENTIA

367

gelium, est illud Pharisaeorum peccatum quo miraculosa opera
Christi, virtute Spiritus sancti facta ut homines salvarentur et
a malo retraherentur, ex malitia tribuebant diabolo ; et ita
malitiose contemnebant medium a Spiritu sancto praecise con­
cessum ad homines convertendos. Unde hoc peccatum includit
pravam dispositionem pertinaciae quae de se est permanens, et
dum manet dst obstaculum positivae resistentiae ad actionem
gratiae divinae) convertentis, et ita secundum naturam suam ex­
cludit remissionem. Quapropter difficillime et rarius et solum
quasi miraculose remittitur, et vere dici potest moraliter irre­
missibile ; licet absolute irremissibile non sit per Omnipotentiam
Dei (q. 86, a. ii ad 3 ; II-II, q. 14, a. 3).

20 Doctrinam ep. ad Hebr. de apostatis.
a) De iis dicitur VI, 4 : « Impossibile est enim eos qui semel
sunt illuminati (Baptismate), gustaverunt etiam donum coeleste
(S. Eucharistiam), et participes facti sunt Spiritus sancti (Con­
firmatione), gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum virtu­
tesque saeculi venturi et prolapsi sunt, rursus renovari ad poe­
nitentiam ».
\
Resp. Non dicitor peccatum eorum non posse remitti, nec eos
poenitere non possp j sed affirmatur eos non posse omnino reno­
vari, sicut fit per Bàptisma,quia id est initerabile, ut interpretan­
tur Athanasius, ep.4 ad Serap.,i3,et Chrysostomus in hom. 9 in
h. 1., 3; aut quia rudimenta fidei quae primam conversionem
adduxerunt, ad hoc sunt insufficientia, ut intelligunt quidam
moderni. — Alii minus bene exponunt de impossibilitate morali,
eodem modo ac dictum est de peccato in Spiritum sanctum.
b) Item X, 26 : « Voluntarie enim peccantibus nobis post
acceptam notitiam veritatis, iam non relinquitur pro peccatis hostia,
terribilis autem quaedam expectatio iudicii ».
Resp. Non dicitur apostatas non posse converti et poenitere,
sed eos, dum in apostasia manent, carere hostia pro peccatis. Si
enim ingrati erga Christum immolatum abierunt, non alia est pro
iis hostia immolanda ad eos denuo redimendos. Qui scii. Christum
abnegant non habent unde possint redimi, ut intelligunt Patres :
Athanasius, Ambrosius, Chrysostomus, Epiphànius.

3. Verba I Ioh. V, 16 de peccato ad mortem : « Qui scit
fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur
ei vita peccanti non ad mortem. Est peccatum ad mortem, non
pro illo dico, ut roget quis ».
Resp. Peccatum ad mortem videtur esse illud apostasiae et
infidelitatis quo diyinitas Christi negatur a quo solo habemus
vitam aeternam (v. 11-13) ; unde hoc peccatum est ad mortem.
Non autem dicitur irremissibile, sed apostolus ait se non rogare
ut oretur pro iis qui illud commiserunt. Unde est peccatum
quod incurrit publicam excommunicationem ; orationes autem
publicae pro excommunicatis non fiunt.

424. Doctrina catholica probatur ex Traditione. —
Doctrina poenitentialis complectitur tres quaestiones :

368

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

a) an in primitiva Ecclesia erat potestas remittendi peccata
post Baptismum commissa, et an habebatur/instituta a
Deo ; — b) an confessio erat necessaria ad /peccatorum
remissionem, iliaque erat publica aut privata ; c) an exer­
cebatur illa potestas via absolutionis per episcopos aut
sacerdotes dandae. Prima quaestio est de ex/stentia sacra­
menti Poenitentiae, altera de confessione/ sacramentali,
tertia de Poenitentiae ministro. In praesenti sola conside­
randa venit prima.
/
lamvero non multa sunt monumenta I et II saeculi, et omnino
pauca de Poenitentia, tum quia magnus erat fervor in Ecclesia
primitiva, tum quja veritatibus fundamentalibus magis attende­
bant, tum quia rarius confitebantur, sive quia plura mortalia
considerabant ut venialia, sive quia poenitentiam diu differebant
cum esset valde rigorosa et ad eam tantum semel admitterentur.
Accedit quod poenitentia est potius res practica et agenda, quam
credenda et praedicanda. Ceterum etiam documenta circa Poeni­
tentiam sunt deperdita, ut v. g. decretum quod Callisto videtur
tribuendum, et quod solum novimus ex Tertulliano qui illud
impugnat.
'
Et licet nondum omnino explicita inveniantur testimonia de
potestate remittendi episcopis et presbyterii speciatim data pro
peccatis post Baptismum commissis, nec de usu confessionis
secretae, nec de obligatione confitendi omfiia peccata mortalia,
ac proinde directe argumentis historicis certo probari forsan non
possit haec esse de iure divino, indirecte tamen certo constant
ex doctrina Ecclesiae saeculorum sequentium, quae est semper
eodem modo infallibilis et immutata. At explicite ab initio
praedicatur ipsa poenitentia atque remissio peccatorum.

A. Scriptores ab initio saeculi II sat clare adstruunt
peccata post Baptismum per poenitentiam deleri posse.
Ita Ignatius loquitur de illis qui poenitentia ducti redierint
ad unitatem Ecclesiae (ad Philad. 3), et Irenaeus de haereticis ad
Ecclesiam Dei conversis, qui exomologesim seu poenitentiam
fecerunt (adv. haer. I, 13 et III, 3-4) ; alia exempla tradit Euse­
bius (H. E. V, i et 28) atque Dionysius Corinth, ait omnes
lapsos, etiam haereticos, conversos esse rursus in communionem
suscipiendos (ib. IV, 13) ; Hermas autem, in libro Pastor, pro
omnibus peccatis post Baptismum commissis, etiam pro impu­
dicitia,apostasia et idololatria, concedit poenitentiam, ad remis­
sionem necessariam, at semel tantum, ne secus fideles ad pecca­
tum inducerentur. Hoc ultimum post eum repetunt Clemens AI.,
Origenes, Tertullianus, Ambrosius, Augustinus. Poenitentiam
autem Hermas ita Rescribit ut sub directione Ecclesiae fieri
constet.

DE POENITENTIA

369

B. Saeculo III, Tertullianus, in libro de Poenitentia, ut
remediumprdinarium, pro gravioribus etiam peccatis, post
Baptismum lapsis semel concedendam, exhibet poeni­
tentiam valde laboriosam : constat enim confessione, exomologesi1 seu publica satisfactionum impletione, et reconciliatione\seu absolutione ; hanc ab episcopo concedi
scimus ex tractatu posteriore de Pudicitia. In hoc tamen
opere Tertullianus, iam Montanista factus, peccata gra­
viora habet irremissibilia, praesertim tria : adulterium aut
fornicationem, .homicidium, atque apostasiam aut idolola­
triam. Ita videtur impugnare Callistum pontificem, qui
Romae statuerat absolvendum esse ab adulterio 2.
Pariter Origenes refert remissionem peccatorum, post
poenitentiam seilel concedendam (hom. 15 in Lev.), atque
confessionem apud sacerdotes instituendam (hom. 17 in
Lc. ; hom. 2 in Lev.) ; in quodam loco tamen tria peccata
indicat irremissibilia (de or. 28).
Cyprianus quoique, in pluribus epistolis et in libro de
Lapsis, defendit Apostatis mere libellaticis poenitentibus
sat facile esse concedendam remissionem ; ipsis vero sacri­
ficatis, etiam si a martyribus obtinuerint libellum pacis,
nonnisi in periculosa infirmitate, aut post longam poeni­
tentiam atque re matura ab episcopis perpensa. Qui modus
agendi, dum pluribus displicebat, fuit a presbyteris romanae Ecclesiae probatus ; contradicens postea Novatianus
et reconciliationem apostatis denegans, in Concilio Romae
habito fuit damnatus, sedente Cornelio. Quae omnia con­
firmata fuere in Cone. Carthaginensi, eodem anno (252)
celebrato.
In Oriente Firmilianus (ep. 75) et Dionysius Alex. (H. E. VI,

Ï. Vox έξομολόγησις,etiam quandoque apud unum et eumdem scripto­
rem, usurpatur in triplici sensu : x° pro ipsa confessione praeparatoria
ad poenitentiam publicam ; 20 pro tota et laboriosa poenitentiae exer­
citatione, praesertim expiationis, ut in casu ; 30 pro agnitione publice
facta a poenitente se esse peccatorem.
2. Alii illud edictum tribuerunt Zephyrino ; recentius quidam tribuunt
Agrippino episcopo Carthaginensi. — Non tamen negat Tertullianus
in Ecclesia esse potestatem remittendi peccata, sed existimabat remis­
sionem non omnibus esse concedendam ; potestatem tamen dicebat
Petro personaliter concessam, nec transmittendam episcopis, Sed com­
petere charismaticis et spiritualibus.
Summa Theologiae Moralis IIL — 24

370

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

41-46) idem docent contra Novatianos ; atque plura aia habentur
documenta quae episcopis potestatem remittendi peccata sine
exceptione affirmant, ut Can. ap. 52 ; Can. Hipp. 3 ; Const.
Eccl. Aeg. ; Didasc. ap., c. 5-10 ; et Gregorii Thaum. ep. can.

C. Saeculo IV denique, contra Novatianos generarim
affirmant potestatem remittendi omnia peccata episcopis
concessam.
/
Ita Ambrosius, in libro de Poenitentia; Paclanus, in ep. ad
Sympronianum ; Chrysostomus, in opere de Sacerdotio III, 5-6 ;
Gregorius Naz., or. 39; Ephraem, adv. haer. serm. 2; Aphraates
(Patr. syr. I, p. 313-360) ; Hilarius, in Mt. XvIH 5 Const, ap.
VIII, 5.
Quod confirmatur, tum ex institutione, inde^ a saeculo III aut
IV, poenitentiariorum seu sacerdotum quibus officium incumbebat
peccatoribus imponendi poenitentiam et imriertiendi absolutio­
nem loco episcopi (H. E. V, 19 ; VII, i6)l; tum ex unanimi
testimonio saeculorum sequentium. A saeculo V distinctio iam
cepit institui inter poenitentiam publicam et privatam; illa semel
tantum concedebatur, haec autem pluries, atque sic paulatim
frequentior evasit et publicae exomologesi successit : ita mutatio
introducta fuit in disciplina, quin fuerit mutata doctrina.

Ex quibus certo constat in Ecclesia agnitam fuisse
potestatem dimittendi peccata post Baptismum commissa.
Id testantur scriptores saec. III atque libri liturgici et
canonici eiusdem fere temporis, et quidem e variis parti­
bus Ecclesiae ; quae persuasio tam universalis de re tanti
momenti fuisset impossibilis, nisi II0 iam saeculo fuisset
admissa et in praxim deducta. Secus Montanistae et
Novatiani eam simpliciter negassent, atque ipsi fideles
reclamassent si in re tam practica notabilis mutatio fuisset
introducta, aut ipsae preces liturgicae adulteratae vel
mutatae. De quibus nullum adest vestigium.
Praeterea 1) saeculo II interventus episcopi, non quidem ex­
presse, implicite tamen asseritur. Ita Clemens Rom. delinquentes
Corinthios monet « presbyteris subiici et informari ad poeni­
tentiam » (ad Cor. LVII, 1) ; Ignatius vero nihil alicuius mo­
menti in rebus spiritualibus fieri sine auctoritate episcopi (Trail.
2 ; Phil. 7), ut etiam dicit de ipso reditu ad Ecclesiae unitatem
(Philad. 3) ; Hermas vero praepositis Ecclesiae poenitentiam
renuntiat omnibus communicandam (vis. II, 4).
2) Potestas exerçita fuit modo iudiciali : a momento scii, quo
interventus episcopi explicite memoratur, describitur tamquam

DE POENITENTIA

37Ï

iudicialis, uii constat ex edicto Callisti, et ex testimoniis Tertul­
liani, Cypriani aliisque documentis.
3) Potestas\ad omnia peccata se extendit, cum primis tempori­
bus nulla eius, appareat restrictio, atque tantum saeculo III et in
aliquibus solum ecclesiis tria peccata habita fuerint irremissibilia :
non quidem ac si remitti non possint, sed ita quod Ecclesia ipsa
remittere ea non velit, et remissionem relinquat soli Deo.
4) Poenitentia publica ad reconciliationem ducebat non solum
cum Ecclesia sâd etiam cum Deo, ita quod ipsam remittebat
culpam. Constat ex verbis Callisti : « Ego delicta poenitentia
functis dimitto k ex tota controversia cum Montanistis et
Novatianis, ex comparatione fieri solita Poenitentiae cum Baptis­
mo (Tertul. Poefl. 7 et 9 ; Didasc. ap. 10 ; Hier. c. Pel. I, 33 ;
Aug. de coni, adult. II, 16), ex ipsis formulis absolutionis quae a
poena et culpa apsolvunt ; et ex doctrina explicita Cypriani
de Laps. 29, Ambrosii et Paciani l.c., Leonis ep.112 (al.108), c.2

425. Puncta incerta et controversa. — Quamvis po­
testas remittendi ^peccata indubie fuerit agnita, non omnia
tamen clara sunt et indubitata quantum ad disciplinam
poenitentialem, sed plura controversiae subiiciuntur.
i° Utrum poenitentia publica tribus maximis peccatis
fuerit generatim denegata.
Ita non videtur factum ab initio ; saeculo II nullum ap­
paret huius rei indicium sed sine restrictione proponitur
remissio peccatorum. Tantummodo saeculo III talis disci­
plina extitit in quibusdam Ecclesiis, v. g. in Africa, etiam
Romae, et, ut videtur, in quibusdam partibus Orientis,
teste Origene. Sed rigorosa disciplina non duravit, nec in
omnibus Ecclesiis apparet extitisse.
2° Utrum iis peccatis etiam denegata fuerit reconciliatio
in articulo mortis.
Id etiam factum videtur in quibusdam Ecclesiis parti­
cularibus, non tamen ubique. Hoc asserere contradiceret
Cone. Trid., sess. 14, c. 7. Ceterum Serapion Alexandriae tales delinquentes ad communionem ultimo mo­
mento admittebat (Η. E. VI, 44) ; quod ceteroquin prae­
scripsit Cone. Nie. I, can 132.
3° Utrum absolutio quae dabatur in fine publicae poem­
's. Obiectiones videri possunt apud Çaltier, o. c., n. 152-155 ; ubi
etiam speciatim agitur de doctrina Augustini, n. 156-161.
2. Quidam theologi qui de disciplinis historicis parum curant, im­
possibile existimant absolutionem sacramentalem diutius vel et in
articulo mortis quandoque fuisse denegatam : id enim opponitur iuri
divino, cum poenitentia sit medium necessarium salutis et potestas

(
372
SUMMA THEOLOGIAE MORALIS
ί----------------------------- ------- -- --------------------------------i
tentiae erat sacramentalis, vel an initio poenitentiae dabatur
privata absolutio in foro interno, in fine vero absolutio
publica in foro externo.
1
Absolutio in fine certo videtur fuisse sacramentalis, nam
ex verbis formulae dabatur ad relaxationem culpae et
poenae. An autem initio poenitentiae etiam dabatur
absolutio in foro interno, historice non constat.
4° Utrum prioribus saeculis, praeter poenitentiam publicam,
viguerit alia poenitentia privata.
Poenitentia publica, ut ex documentis constat, in usu
erat non solum pro peccatis gravioribus sed etiam pro me­
diocribus seu levioribus, licet non pro minutis i. e. venia­
libus quae sine interventu potestatis clavium remitti pos­
sunt ; nec solum pro publicis delictis sed étiam pro occultis
et secretis. Quo in casu confessio secreta sufficiebat, nec
imponebatur publica, licet institui poterat ; at poenitentia
I
satisfactoria publica erat, vel saltem post eam dabatur
I
absolutio publice. An autem ita semper et ubique fiebat
,
pro delictis occultis ; aut iuxta discretionem episcopi aut
1
sacerdotis, pro illis, vel et aliquando pro publicis ob
j
specialia adiuncta, sola iniungebatur poenitentia privata,
■
clare definiri nequit. Poenitentiae privatae indicia existunt,
non apodictica signa1.
<

Γ

'
[

j,
I
;

4
1
j

|(

I'
,
i'

i

i'
I'
?

clavium in peccatorum salutem sit concessa, adeoque obligatorie exer­
cenda. — At contra factum non stat argumentum. Respondent alii non
adesse conflictum cum iure divino, quia i) Christus reliquit Ecclesiae
munus ordinandi exercitium potestatis remittendi peccata pro bono
meliori Ecclesiae, et statuendi conditiones ad validitatem sacramenti,
modo simili ac pro matrimonio. 2) Ceterum praeceptum confitendi urget
in periculo mortis ; in decursu vitae determinatio relinquitur iudicio
Ecclesiae. 3) Denique et praecipue, cum sacramentum Poenitentiae non
sit insupplebile, dum peccatum remitti possit contritione perfecta.
Sed nec in articulo mortis absolute repugnat, quamvis incongruum
videri possit, Ecclesiam in casu particulari absolutionem denegare et
peccatorem relinquere soli iudicio Dei, etiam orando pro eius salute.
Non enim repugnat Ecclesiam permittere, ut quis in poenam peccatorum
moriatur exconununicatus, ac proinde sine sacramentis.
i. Satisfactio publice implenda aut absolutio publice largienda, primo
intuitu videri posset incompossibilis cum lege sigilli. At lex sigilli non
eodem rigore declarabatur sicut nunc fieri solet. Fideles illo tempore
eam non urgebant nec videbant eius incompossibilitatem cum publicitate
poenitentiae, ex hoc quod publicitas fiebat in familia et quod omnes
peccatores sumus, ut ait Tertullianus. Poenitentia hoc tempore erat
res socialis,non individualis. Unde in casu non aderat diffamatio iniusta;
secus et in ipsa confessione posset videri diffamatio, praesertim quod
nondum solebant confiteri venialia.

DE POENITENTIA

373

426. Animadversio. — Sacramentum Poenitentiae,
quamvis pèr modum actus iudicialis sit institutum, ah hoc
tamen plurimum differt.
i° Fine: hiç intendit restitutionem ordinis et recompensatio­
nem offensae ad aequalitatem iustitiae secundum arbitrium
iudicis ex iustitia vindicative ; — illud intendit reconciliationem
amicitiae cum Deo offenso et requirit redintegrationem, non
quidem ad aequalitatem iustitiae sed solum secundum arbitrium
misericordiae Dei offensi.
2° Hinc processu iudiciali etiam differt : in iudicio forensi actus
processûs nullo modo procedunt ab ipso reo, sed alius est accusa­
tor, alius reus, alius testis ; hic delatio causae ab ipso reo fieri
debet, et requiritur actio peccatoris contra seipsum ita ut ipse
reus sit actor et simul accusator et testis.
3° Item dispositione peccatoris : in iudicio forensi non refert
utrum reus vplunfarie aut involuntarie in iudicium veniat, sed
sufficit ut poenam a iudice latam patiatur sive sponte sive coacte,
sive sit de poena contentus sive non sit. Hic autem requiritur ut
sponte recompense! et voluntarie se submittat sacro Dei iudicio,
ad quod concurrunt tres actus : a) displicentia offensae et voluntas
eam recompensandi, quod fit per contritionem non in corde
latentem sed actu externo manifestatam ; b) accusatio qua
causam explicat et se submittit arbitrio sacerdotis loco Dei
offensi, quod fit per confessionem; c) executio compensationis
impositae secundum arbitrium ministri Dei, quod fit per satis­
factionem (q. 90, a. 2. Cfr. Billuart, diss, i, a. 2).

Articulus II.

De Existentia ipsius Sacramenti.
S. Th. Ill, q. 84, a. 1 et 7.

427. Doctrina catholica. — Contra Protestantes, inter
quos Poenitentiam esse sacramentum, aut saltem a Bap­
tismo distinctum, plures negant, necessarium autem esse
generatim omnes ; Cone. Trid., sess. 14, docet tria :
i° Christum Dominum sacramentum Poenitentiae insti­
tuisse, et quidem praecipue post suam resurrectionem per
verba : Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis
peccata, remittuntur eis... (c. 1) ;
20 Hoc sacramentum multis rationibus a Baptismo
differre, quas dein exponit (c. 2) ;
30 Poenitentiae sacramentum esse lapsis post Baptismum
ad salutem necessarium, ut nondum regeneratis ipse
Baptismus (ib.).

374

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

428. Thesis. Ritus quo potestas peccata dimittendi
exercetur, est verum N. Legis sacramentum a
Baptismo distinctum. — Est de fide ex C. Trid., sess. 14,
1. c., can. i et 2.
Probatur: i° Ex Scripturis, Ioh. XX, 23, ubi omnia
elementa indicantur sacramenti : a) signum sensibile, nam
potestas remittendi peccata exercetur açtu iudiciali, qui
actus, cum exerceatur erga homines, humano et externo mo­
do debet peragi, et ideo saltem duo importat : sensibilem
scii, peccatorum et contritionis manifestationem, et exter­
nam iudicis sententiam poenitentem absolventis ; b) gratiae
collativum, nam sine infusione gratiae peccata deleri non
possunt ; c) a Christo institutum, ut iam probatum fuit, et
quidem permanenter, quia haec potestas data est Ecclesiae
propter perpetuam necessitatem ; unde ab Ecclesia fuit
perpetuo vindicata et exercita, ut iam diximus (n. 424).
Est autem sacramentum a Baptismo distinctum. Nam a) hic
ablutione aquae confertur, Poenitentia sub forma iudicii forensis 5
— b) in Poenitentia minister est iudex, non ita in Baptismo sed
quilibet homo etiam simplex fidelis, imo infidelis ; — c) in
Baptismo subiectum est homo nondum ad Ecclesiam pertinens,
e contra in Poenitentia ; — d) gratia Poenitentiae est remissiva
et ideo potest pluries concedi, e contra gratia Baptismi, quia est
regenerativa, semel tantum conceditur.
Remissio directe significat solutionem a vinculo culpae in
quantum est offensa Dei, unde formaliter est condonatio offensae
impUtabilis ; ablutio significat directe emundationem a macula
et est causa auferens peccatum ut est inquinamentum animae,
unde formaliter est abstersio. Remissio restituit gratiam in quan­
tum convertit ad Deum et aufert aversionem a fine ; abstersio
restituit gratiam in quantum est animae decor et debita perfectio.

2° Ex Traditione. Ab initio Patres Poenitentiam distin­
guunt a Baptismo, ut Ignatius, Hermas, Tertullianus
(n.424); eam tamen cum Baptismo conferunt atque asserunt
utroque peccata vere remitti gratiamque conferti licet
diversimode. Ita v. g. Athanasius, in Mt. XVI, 19 ; Hiero­
nymus, dial. adv. Pel. I, 23 ; Ambrosius, de Poen. I, 1-8 ;
Augustinus, de coniug. adult. II, 16 ; ep. 128 ; de Bapt. V,
28 ; Pacianus, ep. 1 ad Sympr. (ap. Hier., de vir. ill., 106).
30 Ratione convenientiae : Sicut misericordia divina
sacramentale remedium instituit Baptismi contra originale

DE POENITENTIA

375

peccatum, ita decebat quod aliud praeberet contra peccata
actualia post Baptismum commissa, quo homines aeque
certi redderentur de culpae suae remissione.

429, Corollarium. — Differentiae Baptismum inter et
Poenitentiam enumerantur in Cone. Trid., sess. 14, c. 2, et ad
sequentes reducuntur :
1. Materia et forma sunt diversae : in Baptismo ablutio per
aquam sub expressa invocatione SS. Trinitatis ; in Poenitentia
actus poenitentis et verba absolutionis.
2. Baptismus est adseriptio extranei in membrum Ecclesiae ;
Poenitentia actus iudicialis ministri Ecclesiae in subditum reum.
3. Baptismus repeti nequit propter characterem impressum ;
Poenitentia repeti potest quoties subditus Ecclesiae peccata
declaraverit.
4. Effectus Baptismi est ablutio ab omni peccato etiam ori­
ginali, ab omni culpa et poena ; effectus Poenitentiae est absolutio
a peccato actuali, sed non ab omni poena, saltem ordinario.
5. Baptismus quia est emundatio per ablutionem non exigit
opera laboriosa ; haec exigit Poenitentia quia est remissio delicti
per sententiam iudicialem.
6. Baptismus est omnibus ad salutem necessarius, lapsis
tantum Poenitentia.
430. Animadversio. — In sacramento Poenitentiae,
sicut in aliis sacramentis, distinguuntur tria, ut notat S. Thomas,
a. i, ad I :
i° Sacramentum tantum, scii, signum sacrum externum quod
significat et non significatur, et hoc in Poenitentia est absolutio
ministri simul cum actibus externis poenitentis.
20 Res sacramenti, scii, fructus qui significatur et non significat,
et hic est remissio peccatorum et gratia formaliter ad Deum
convertens, quam interdum conscientiae pax et serenitas cum
vehementi spiritus solatio consequi solet, ut ait C. Trid., sess. 14,
c. 3.
3° Res et sacramentum, medium inter Utrumque, quod signi­
ficatur a signo externo et simul internum fructum sacramenti
significat ; efficitur a signo externo et simul est causa postulans
et conferens infusionem gratiae. Hoc est interior poenitentia
quae significatur actibus externis et vi absolutionis fit, etiam si
sit imperfecta, titulus sufficiens ad obtinendam ex opere operato
gratiam peccati remissivam.
Quod ita forsan declarari potest : Indicium seu sententia
iudiciaria ius facit, quod affixum est ei in quo fundatur, v. g. in
iudicio forensi ut ea quae allegata fuerunt in processu sint titulus
iuridicus quod crimen non amplius imputetur vel aliquis e
carcete liberetur, ita ut si allegata falsa sint, eo ipso ius evanescat
vel sententia iudiciaria fiat invalida. Sed in tribunali poenitentiae,
id quod absolutionem fundat non est nisi poenitentia, seu con­
tritio interior iuridice cognita per actus externos poenitentis.

376

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Ergo sententia absolutionis facit ut haec poenitentia interior sit
titulus juridicus ad remissionem peccati1.

QUAESTIO SECUNDA.

DE ELEMENTIS CONSTITUTIVIS SACRAMENTI.

■

431. Notiones. — Elementa constitutiva sacramenti
sunt materia et forma. Materia distinguitur proxima, quae,
in sacramentis transeuntibus, est ipsa actio humana sensi­
bilis seu caeremonia sacra ; et remota, quae est illud
circa quod versatur actio sacra. In sacramento autem Poeni­
tentiae sola materia proxima est materia ex qua constitui­
tur sacramentum et quae ingreditur ipsam essentiam
constitutam (n. 13,4); — remota enim est tantum materia
circa quam : ipsa non ingreditur compositionem sacramenti,
sed est solum conditio necessario requisita circa quam
mere exercetur actio sacramentalis, i.e. circa quam ponitur
ipsa materia proxima ac pronuntiatur forma.
De quibus dicendum est in specie.

y

Articulus I.

i

I

De

Materia Remota.

1

S. Th. Ill, q. 84, a. 2.

f
*
i
j
;

432. Materia remota est illa circa quam versatur ipsa
poenitentia ; unde sunt omnia et sola peccata post Baptismum commissa removenda, et ideo ab aliquibus vocatur
materia removenda. Distinguitur a theologis inter materiam
necessariam et liberam, seu inter peccata quae, ut remit­
tantur, necessario potestati clavium et sacramento sunt
subiicienda, et peccata quae necessario non sunt subiicienda, valide tamen subiiciuntur.

'
.

t

I

i'

i
I
'

433. Thesis I. Materia remota necessaria sunt
omnia peccata mortalia, post Baptismum commissa,
—:;—i. Cfr. Iohannes a S· Thoma, Cursus theol., de Sacr., disp. 33, a. 5 ;
Ledesma, Th. M. de Sacramentis, de Poen. conci. 4 ; Billot, De Ecclesiae
Sacramentis II, th. 4. Paulo aliter Horvath, Die Sundenvergebung im
sakramentalen Geschehen, in Divus Thomas Fr. 1939.

DE POENITENTIA

377

nondum potestati Ecclesiae rite subiecta, ut de­
testanda et destruenda. — Est de fide ex Cone. Trid.,
sess. 14, can. 7.
Dicitur :
x° materia necessaria, non ad validitatem seu constitutionem
sacramenti afferenda, sed ad remissionem peccati et iustificationem obtinendam sacramento subiicienda ;
2° peccata mortalia post Baptismum commissa, ad excludendum
tum peccatum originale de quo non datur poenitentia proprie
dicta, tum peccata actualia ante Baptismum commissa, quia per
Baptismum delentur, et quia potestas clavium non se extendit
nisi ad eos qui Ecclesiae per Baptismum iam subiiciuntur ; unde
Cone, Trid., sess. 14, c. 1, declarat hoc sacramentum fuisse
institutum ad reconciliandos fideles post Baptismum lapsos ;
30 nondum rite subiecta, non vero : nondum remissa, quia si
subiiciuntur clavibus in confessione sacrilega vel nulla, iterum
sunt sacramento subiicienda, etiam si iam essent remissa con­
tritione perfecta aut absolutipne indirecta ;
4° ut detestanda et destruenda, quia peccata non sunt materia
ex qua constituitur sed circa quam versatur sacramentum Poeni­
tentiae, sicut morbus est materia medicinae. Et sic possent
vocari materia proxima, quatenus poenitentia immediate in ea
agit ; in oppositione tamen ad partes quasi materiales, quibus
sacramentum Poenitentiae integratur, sunt materia remota.

Probatur : a) Ex Cone. Trid., sess. 14, c. 5, can. 7.
b) Ex verbis Christi, Ioan. XX, 23, ex quibus patet independenter a potestate Ecclesiae nullum posse remitti
peccatum mortale :
1° nec peccatum ab ipsa retentum, secus verum foret
aliquod peccatum fuisse ab Ecclesia retentum et a Deo
remissum, et sic falsa foret propositio Christi : quorum re­
tinueritis retenta sunt;
20 nec peccatum quod nondum subiectum fuit clavibus
Ecclesiae : tunc enim omnia peccata possent remitti di­
recte a Deo independenter a potestate Ecclesiae, cum suffi­
ceret peccata ei nunquam subiicere ; et sic potestas a
Christo Ecclesiae facta remittendi esset vana.
Unde si peccatum mortale posset remitti absque aucto­
ritate Ecclesiae, aut concessa a Christo potestas retinen­
di foret falsa, aut potestas remittendi foret vana ; neu­
trum potest esse ; ergo omnia peccata mortalia post Bap­
tismum commissa sunt materia necessaria sacramenti
Poenitentiae.

;î

378

S

Nec obstat ea remitti per contritionem perfectam ante susceptionem actualem sacramenti, quia non remittuntur nisi cum
voluntate ea subiiciendi sacramento Poenitentiae, ac proinde
cum subiectione intentionali ad potestatem Ecclesiae.

I

i
I

p

:1
i

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

434. Thesis II. Materia remota libera sed sufficient
sunt, tum veniale nondum clavibus subiectum, tum
quodcumque peccatum actuale rite subiectum et
remissum. — Est certum.
Dicitur : materia libera, quia ad remissionem et iustificationem non est sacramento subiicienda, quamvis possit valide
subiici.

!

!
i
h
A
[i
1'
k
*

Probatur ia pars : de peccato veniali :
a) Ex verbis Christi, qui fecit Ecclesiae potestatem
remittendi quodcumque peccatum remissibile ; atque veniale est verum peccatum et remissibile ; ergo.
b) Ex Conc, Trid., sess. 14, c. 5, can. 7 : « si quis dixerit
non licere peccata venialia confiteri... a. s. » ; non autem
liceret, si non esset materia sufficiens : tunc enim nullum
foret sacramentum.
Probatur pars : de peccato iam remisso :
a) Ex testimonio Benedicti XI declarante hanc praxim
salubrem (Const. Inter cunctas, 1304, in extrav. com.,
I- 5, t· 7> c. 1).
b) Ex universali praxi Ecclesiae, et omnium proborum,
qui non solum in confessione generali, sed saepius alias
subiiciunt absolutioni peccata iam dimissa (Conc· Trid·,
sess. 14, c. 5.)
c) Ratione ; Peccatum, eo quod fuit semel commissum,
ac vere offendit Deum ipsique fecit ius ad aversionem
a peccatore et ad castigationem poenae, manet semper
obiectum circa quod versari potest Dei potestas dimit­
tendi seu renuntiandi iuri suo ; quae dimissio ex parte Dei
fit per infusionem novae gratiae de se peccati destructivae.

J
I

,

Remittere peccatum est se obligare (per renuntiationem iuris)
Iad non utendum iure per Offensam acquisito, in ordine ad
;
aversionem a peccatore, per poenam insuper castigando. Atqui
talis renuntiatio repetitis vicibus fieri potest, quia repetita
renuntiatione significatur voluntas repetita non utendi iure quod
aliquando fuit possessum, sive actu adhuc possideatur, sive iam

1

DE POENITENTIA

379

fuerit renuntiatum : eodem modo ac religiosi qui emissam semel
professionem saepius repetunt, et tribunalia rursus eamdem
causam indicant, et ipsi peccatores rursus dolent et veniam petunt
de peccato iarp remisso, et homines offensi eamdem offensam
saepe sibi solent remittere. Ergo et Deus potest saepius remittere
peccatum iam condonamm.
Singulis scii, vicibus quibus datur absolutio, ponitur novum
motivum seu novus titulus impediens ne a Deo fiat usus illius iuris
quod habuit, novus titulus et causa ad liberationem a peccato
et ad redintegrationem amicitiae divinae. Cum autem in N. L.
repetita remissio vel renuntiatio fiat sacramentaliter, i. e. per
infusionem gratiae ex opere operato, singulis vicibus infunditur
gratia, per se deletiva peccati, quaeque per se tollit peccatum
si actu existât, et quae per accidens non tollit si actu non existât h

435· Obiicituy î Eodem modo traditur a Christo po­
testas remittendi peccata mortalia et venialia. Unde vel mortalia
possunt remitti independenter a potestate Ecclesiae, vel et
venialia sunt materia necessaria sacramenti.
Resp. Nego consequentiam. Traditur potestas eodem modo, at
se non extendit ad peçcatum mortale et veniale eodem modo,
sed modo diverso pro diversitate materiae. Peccata sensu pleno
sunt mortalia, quia totaliter avertunt a Deo quem plene offen­
dunt, et ideo eorum remissio per se posset a Deo in perpetuum
negari ; peccata venialia Deum offendunt secundum quid, quia
non auferunt amicitiam cum Deo nec ius ad beatitudinem, et
ideo per se aliquando sunt auferenda et a Deo remittenda. Unde
potestas retinendi peccatum mortale talis est ut, negata ab
Ecclesia remissione, perpetuo et ab ipso Deo negetur ; potestas
erga veniale non est talis quia hoc est incapax retentionis per­
petuae. Deus autem dedit Ecclesiae potestatem remittendi et
retinendi peccata rationabiliter exercendam, sicut ipse exerceret,
et ideo peccatum mortale potest perpetuo retineri ; peccatum
veniale nec a Deo nec ab Ecclesia potest perpetuo retineri.
Potestas itaque concessa est omnino universalis, sed pro natura
materiae : Deus dedit potestatem remittendi quidquid est remis­
sibile et retinendi quidquid est retentionis capax. Peccatum
autem veniale, quamvis sit remissibile, non est capax retentionis
perpetuae *.
1. S. Thomas, Suppi, q. 18, a. 2, ad 4. — « Accedit ex S. Thoma, 1. c.,
ait Haine (Th. M. Ill, de Poen., q. 13), magna bona ex talium confessione
peccatorum provenire ; nam iterata contritione et confessione animus ab
ipsis elongatur ; iterata absolutione plenior remissio poenae obtinetur
ac poenitens magis contra relapsum roboratur ».
2. Quod ita illustrat BiUuart, de Poen. diss. 5, art. 2 : « Disparitas
est quod ex eo quod aliquis possit tollere maius impedimentum, recte
colligitur posse tollere minus eiusdem ordinis ; et qui habet auctoritatem
condonandi maiores iniurias, a fortiori posse et minores. Non sequitur
autem quod ex eo quod quis potest apponere impedimentum pro re
gravi, possit pro minori ; quod qui habet a superiore potestatem reti­
nendi seu non remittendi graves iniurias, possit retinere leves : maior

il.·

J
U
ti
J

I

l'

380

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

436. Corollaria. — 1) Actus indeliberati hominis non
sunt materia sacramenti Poenitentiae ; — nec per sç imper­
fectiones deliberatae seu transgressiones consilii (ut si non
responderis divinae inspirationi aut non feceris bonum quod
potueris), nisi per accidens in quantum peccatum veniale in­
cludunt, quod sit earum causa aut effectus, uti facile fit si proce­
dunt ex non recta intentione aut ex quadam levitate. Unde
poenitentes non sunt praecise impediendi ne tales imperfectiones
declarent, sed potius hortandi sunt ut etiam dicant quo motivo
hos actus posuerint.
2) Susceptio valida Baptismatis, sed peccaminosa, est materia
Poenitentiae : licet enim istud sacrilegii peccatum committatur
tempore simul cum susceptione Baptismatis, est tamen natura
posterius, cum sit Baptismatis profanatio, ac valorem eius non
impediat sed tantum aliquem effectum, nempe gratiam. Post
impressionem characteris scii, perseveravit saltem uno instanti,
et ita fuit obex ad recipiendam gratiam, ac proinde accusandum
est utpote post Baptisma commissum vel saltem continuatum
ab homine Christiano. Nam character prius natura infunditur
quam gratia, ita ut, quando homo per sacrilegium ponat obicem
gratiae baptismali, iam Christianus sit, et hac ratione iam subiectus
sacramento Poenitentiae quoad illud sacrilegium.
Articulus II.

i

De Materia Proxima.
f'

S. Th. Ill, q. 84, a. 1, et 4.

!

'

437. Status quaestionis. — Circa materiam proximam
varii fuerunt errores et sententiae :
1) Luther docuit terrores conscientiae incussos ex agni­
to peccato et minis Evangelii, simul cum fiducia certa
remissionis obtentae, esse materiam proximam.

I
!

Sed a) id damnavit Cone. Trid., sess. 14, c. 3, can. 4 ; b) ter­
rores isti non sunt actus poenitentiae, imo nec necessaria dispositip ad poenitentiam ; ipsa autem fiducia supponit remissionem
iam factam.

1

I

1

I,

enim requiritur auctoritas ad retinendas leves iniurias quam ad graves.
Sit exemplum in humanis : legati a rege ad reconciliandos ipsius inimicos vel damnandos missi, inquirunt causas graves ex quibus facti sunt
inimici, eas remittunt vel retinent secundum dispositionem reorum ; leves
autem iniurias quae non causarunt inimicitiam possunt quidem rpmittere,
cum possint graviores ; at retinere non possunt quia ad haec levia re­
tinenda, quae non fuerunt causa inimicitiae, non Sunt specialiter missi,
et aliis modis independenter ab ipsis remitti possunt

DE POENITENTIA

381

2) Calvinus duas partes poenitentiae assignat pro eius
materia, nempe mortificationem passionum et vitiorum,
et studium bene vivendi.
Sed haec sequuntur poenitentiam ; et etiam sunt si non sint
peccata. Unde non constituunt poenitentiam.

3) Plures scholastici putarunt materiam proximam esse
in impositione manus, a sacerdote in signum iurisdictionis
facta dum poenitentem absolvit. Quod tribuitur inter
alios Gulielmo Parisiensi, atque Thomae Waldensi.
Sed a) iste ritus non habebatur ut essentialis, sed tamquam
mera caeremonia, ut colligitur ex eo quod pluries in decursu
poenitentiae super poenitentes publicos repetebatur12, et ex eo
quod peccata ab Ecclesia saltem aliquando sine ea remittebantur ;
unde et Cone. Trid. de eo silet ; b) nec convenit tamquam
materia huius saçramenti, ut ostendit S. Thomas, q. 84, a. 4 :
« Impositio manuum in sacramentis Ecclesiae fit ad designandum
aliquem copiosum gratiae effectum, quo illi quibus manus
imponuntur, quodammodo per quamdam similitudinem con­
tinuantur ministris, in quibus copia gratiae esse debet. Et ideo
manus impositio fit in sacramento Confirmationis, in quo con­
fertur plenitudo Spiritus sancti ; et in sacramento Ordinis, in
quo confertur quaedam excellentia potestatis in divinis mysteriis...
Sacramentum autem Poenitentiae non ordinatur ad consequen­
dam aliquam excellentiam gratiae, sed ad remotionem pecca­
torum, et ideo ad hoc sacramentum non requiritur manuum
impositio, sicut nec ad Baptismum, in quo tamen fit plenior
remissio peccatorum ».

4) Disputatur inter S. Thomam et Scotum utrum actus
poenitentis, nempe contritio, confessio, et satisfactio, sint
vera materia proxima ex qua et ideo pars intrinsece consti­
tutiva sacramenti.
a) Docet Scotus1 iudicium esse solam pronuntiationem sen­
tentiae, et ideo totam essentiam sacramenti esse in absolutione ;
actus vero poenitentis esse aliquid extrinsecum sacramento et
dici materia sed improprie, seu quasi materia, quia extrinseca
conditio et dispositio. Unde in hoc sacramento npn est nisi

1. Triplex commemoratur impositio : prima adhibebatur quando
poenitentia publica imponebatur, secunda repetebatur super poenitentes quoties ab ecclesia post catechumenos dimittebantur, sed haec potius
erat ritus benedictionis, tertia in reconciliatione fiebat.
2. In IV Sent., d. 14, q. 4, n. 3, et d. 16, q. 1, n. 7.

382

i

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

forma ; — vel si quis materiam et formam distinguere malit,
dicere poterit cum Maldonato : absolutionem ut est externa
caeremonia esse materiam, ut vim habet significandi esse for­
mam ; aut cum aliis Scotistis : verba in quantum significant
remissionem esse materiam, in quantum eam efficiunt esse for­
mam1. Porro antiquiores Scotistae, et, ut videtur, ipse Scotus2,
actus poenitentis intelligebant, non meras esse dispositiones, sed
conditiones extrinsecas sine quibus praecedenter manifestatis non
potest minister sufficienter cognoscere causam et sententiam
ferre, ac proinde esse absolute necessarias ad validitatem sacra­
menti. Ita v. g. Frassen, Montefortino, Herinx, Maior, Occam,
Gabriel Biel, Almainus, Maldonatus. Moderniores autem Sco­
tistae, et etiam Ballerini, Berardi, etc. actus considerant ut solas
dispositiones ad dignam sacramenti receptionem, ac proinde
non semper absolute necessarium esse ut externe manifesten­
tur ; — sed ista sententia, utpote omnino recentior, non habet
fundamentum in traditione Ecclesiae.
b) E contra S. Thomas iudicium ait consistere in toto processu
iudiciali ; et ideo actus poenitentis ad essentiam sacramenti per­
tinere tamquam partem intrinsece constitutivam ; unde sunt vera
materia proxima ex qua constituitur sacramentum simul cum
absolutione tamquam forma. Et ita non solum omnes Thomistae,
sed etiam S. Bonaventura, Alexander Alensis, Richardus, Suarez,
Vasquez, Bellarminus, Lugo, Salmanticenses, Billot, imo etiam
quidam Scotistae ut Brancatus et Mastrius.
c) Mediam viam inivit Durandus, quem, secutus est Marsiliusj
dicens : solam confessionem esse materiam sacramenti, non autem
contritionem quae non est sensibilis, quia per se est interna, nec
satisfactionem quae sequitur ad sacramentum : contritio scii, est
dispositio ad sacramentum Poenitentiae, et satisfactio est fructus.
— Sed haec sententia est antiquata, et merito. Contritio enim est
sensibilis per confessionem, et confessio non est nisi sit dolorosa;
satisfactio autem non solum est fructus sed et complementum
sacramenti. Unde de tribus actibus poenitentis unum et idem est
dicendum.

1. Haec tamen explicatio non est ad rem, quia non spectat compositio­
nem physicam signi sacramentalis distinctivi Poenitentiae, sed com­
positionem logicam seu metaphysicam quae omnibus sacramentis est
communis.
2. Ait actus poenitentis « ad sacramentum poenitentiae, ad hoc ut
digne recipiatur, requiri » (in IV, d. 16, q· 1, n. 7), sed id intelligendum
de requisitis ad validitatem.
Nam, d. 14, q. 4, a. 4, ex eo quod absolutio sit « quaedam sententia
absolvens reum », deducit corollarium quod doctrina de sacramento
poenitentiae subaltematur doctrinae de iudiciis et etiam doctrinae de
sententiis »... « et pro tanto potest sacramentum poenitentiae dici sacra­
mentum iudiciale et iudicium sacramentale », quatenus scii, terminat
processum.
Unde in Rep. par. in IV, d. 16, q. 1, n. 12 : ? Absolutio enim sacra­
mentalis... praesupponit et exigit (eos actus)... ad hoc quod poenitens
sit capax signi sacramentalis absolutionis ».

DE POENITENTIA

383

438. Thesis. Tres poenitentis actus: contritio, con­
fessio et satisfactio sunt materia proxima sacra­
menti Poenitentiae. — Ita communius et conformius ad
Sensum traditionalem.

Probatur : A. Ex modo loquendi Conciliorum. Florentinum,
in deer, ad Armenos, post declaratam necessitatem materiae
et formae in quolibet sacramento, ait : « Quartum sacra­
mentum est Poenitentia, cuius quasi materia sunt actus
poenitentis, qui in tres distinguuntur partes ». Tridentinum
autem, postquam sess. 14, c. 2, dixerit hoc sacramentum
« a Baptismo differre... materia et forma quibus sacramenti
essentia perficitur », ait c. 3 : « sacramenti Poenitentiae for­
mam in qua praecipue (non unice) ipsius vis sita est, in
illis ministri verbis positam esse : Ego te absolvo, etc... Sunt
autem quasi materia huius sacramenti ipsius poenitentis
actus, nempe contritio, confessio et satisfactio. Qui quate­
nus in poenitente ad integritatem sacramenti, ad plenamque
et perfectam peccatorum remissionem ex Dei institutione
requiruntur, hac ratione Poenitentiae partes dicuntur».
Quibus positis, dicimus thesim enuntiatam esse sensum
obvium Conciliorum et totius Ecclesiae, si termini eorum
sumantur proprie.
1) Nam si actus poenitentis essent tantum conditiones aut
dispositiones extrinsecae, non essent partes ad integritatem
sacramenti requisitae; secus Concilium Tridentinum loqueretur
omnino improprie.
2) Concilia materiam et formam aliorum sacramentorum
distincte commemorant, et de Poenitentia nullam aliam mate­
riam assignant nisi tres actus poenitentis ; ergo illi actus sunt vere
materia proxima huius sacramenti ; — nisi dicatur eius materiam
fuisse praetermissam, quod in re tanti momenti non videtur
posse admitti.
Obiiciunt : a) Concilium dixisse quasi materiam, non vero
materiam. — Resp. : Ita vocantur actus poenitentis quia ponuntur
loco materiae externae et corporalis ; ut ipse Catechismus Cone.
Trid. iam explicat (de Poen., n. 17) : « neque vero hi actus quasi
materia a Sancta Synodo appellantur, quia verae materiae ratio­
nem non habeant, sed quia eius generis materiae non sint, quae
extrinsecus adhibeatur (scii, elementum corporeum), ut aqua in
Baptismo, et chrisma in Confirmatione ». Ceteroquin Concilia,
ita loquendo, nihil faciunt nisi transcribere verba ipsius S. Tho­
mae dicentis in opusc. 5, de art. fid. et Eccl. sacr. : « Quartum

384

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sacramentum est Poenitentia, cuius quasi materia sunt actus
poenitentis »*.
b) Cone. Trid. dixisse actus poenitentis esse partes intégrales,
non essentiales ; ergo non pertinent ad intrinsecam consti­
tutionem essentiae sacramenti. — Resp. : Partes intégrales
pertinent ad completam constitutionem intrinsecam entis corpo­
ralis, et etiam possunt esse ipsi essentiales, uti cor et cerebrum
in homine.

B. Ex Rituali Rom., de Poen., c. 1, n. 1 : « Cum ad illud
constituendum tria concurrant, materia, forma, et minister :
illius quidem remota materia sunt peccata,proxima vero sunt
actus poenitentis, nempe contritio, confessio, et satisfactio ;
forma vero, illa absolutionis verba : Ego te absolvo, etc. ».
Essentia ergo sacramenti constituitur et actibus poenitentis
et absolutione ministri. Atqui dispositio vel conditio dici nequit
materia, nec est id ex quo constituitur essentia sacramenti ; sed
tantum de veris partibus aut vera causa id verificatur. Ergo.

C. Ratione: Poenitentiae sacramentum est institutum
per modum iudicii forensis, Sed iudicii forensis duplex est
pars constitutiva : elementum determinans, scii, sententia
prolata a indicé quae processum iudicialem complet et
terminat, et elementum determinabile, scii, accusatio, testi­
ficatio, etc., uno verbo instructio causae quae iudicium
inchoat. Ergo in sacramento Poenitentiae duplex est pars
constitutiva, quarum una est : accusatio, testificatio, emen­
datio, etc. poenitentis, altera : sententia absolqtionis. Prob.
min. : Sola verba sententiae, v. g. absolutionis, seorsum
considerata non sunt actus iudicialis, sed mera oratio vel
locutio quaedam, et non constituunt iudicialem actum, nisi
ut informant et terminant processum. Ergo ipsa significatio
sententiae absolutionis ut actus iudicialis, et ideo ut signum
sacramentale, pendet ab actibus poenitentis, qui proinde
ad intrinsecam constitutionem ipsius signi sacramentalis
in se concurrunt. Alias scii, absolutio non esset sacra­
mentalis.
Confirmatur : a) Sicut forma Baptismi sine ablutione non sacramentaliter (seu symbolice) significaret purificationem animae, ita
verba absolutionis sine iudiciali processu non significant iudi-

(

i. Cfr. III, q. 84, a. 1, ad 1.

DE POENITENTIA

385

cialiter, nec proinde sacramentaliter, remissionem peccati1. Ita,
v. g. verba Christi apud Mt. IX, 2 : Remittuntur tibi peccata tua,
non sunt absolutio sacramentalis.
b) Poenitentia interior vi absolutionis elevatur ad dignitatem
signi sacramentalis et fit titulus et causa remissionis peccati,
tamquam res et sacramentum (q. 84, a. 1, ad 3). Sed ad istam
dignitatem elevatur, non tantum ut absolutione signata, sed
etiam ut iuridice cognita et exterius significata per actus externos
poenitentis (n. 430). Ergo non sola absolutip, sed etiam actus
externi poenitentis connaturaliter elevantur ad dignitatem sacra­
menti externi, et illud intrinsece constituunt. Eodem modo ac
in Ordine ac Matrimonio : eo ipso quod potestas sacra et vin­
culum conjugale elevata fuerunt ad dignitatem signi sacri, etiam
signa externa quibus potestas traditur aut vinculum constituitur,
connaturaliter elevata fuerunt ad hoc quod essent sacramentum
externum.
c) Si sola absolutio esset totum sacramentum, istud non esset
(sicut omnia alia sacramenta) signum symbolicum seu caeremoniale similitudine rei sensibilis significans ; sed mere con­
ventionale sicut omnis sermo humanus.
d) Sacramentum vocatur confessioni^ seu poenitentiae, quod
supponit confessionem vel poenitentiam esse partem constitu­
tivam, secus sacramentum ab extrinseco elemento denomina­
retur’.
e) Satisfactio est pars sacramenti, docente Cone. Trid., sess. 14,
c. 2 et 3, can. 4, et operatur ad perfectam remissionem poenae;
unde videtur ad ipsum signum practicumpertinere ; et a fortiori,
dicendum est de aliis actibus magis necessariis.

439· Obiiciunt Scotistae : x° Iudicium est essentialiter
sola sententia iudicis.
Resp. : Ita arbitrarie limitatur iudicium, nam in sensu com­
muni, iudicium etiam intelligitur totus processus iudicialis, non
sola sententia quae ipsum terminat et quae habetur ut comple­
mentum essentiale iudicii.
1. Ne dicatur cum De San : ex eo quod significatio formae, scii,
absolutionis, nequeat concipi sine materia seu actibus poenitentis, solum
probari materiam esse necessariam conditionem, sed exinde stricte non
sequi quod sit pars constitutiva signi sacramentalis. —- Resp. : Non
solum est conditio sine qua non concipitur significatio formae, sed
habetur plus : ipsa significatio formae in se pendet a materia et completur
per materiam. Nam, sicuti in Baptismo aqua necessaria est, non quidem
ad significationem verborum formae secundum se, sed tamen ad eorum
significationem sacramentalem, seu ad significationem formae ut formae ;
ita in poenitentia actus poenitentis non sunt necessarii ad significationem
verborum absolutionis secundum se, sed ad significationem iudicialem
formae ut formae, seu absolutionis ut informantis processum iudicialem.
Unde ipsa significatio formae (ut formae) in se pendet a materia ; et ideo
materia concurrit ad significationem ; et ita non solum est conditio, sed
pars constitutiva signi sacramentalis.
2. Sacramentum impositionis manuum vocari potuit ; sed haec caere­
monia indicat ipsum exercitium potestatis clavium, quod est elementum
essentiale et constitutivum, non ita actus poenitentis in sententia Septi.
Summa Theologiae Moralia Ifi. — 25

386

Summa

theologiae moralis

2° Solus sacerdos est minister sacramenti, quia solus habet
potestatem clavium ; ergo solus actus sacerdotis absolventis, non
actus poenitentis perficiunt sacramentum, secus et poenitens
esset minister.
Resp. : Sacerdos potestatem debet exercere iudicio forensi,
quod non fit sine instructione causae ; unde absolutio non valet
nisi ut exercetur in processu iudiçiali. Aliud scii, est quaerere
de subiecto potestatis clavium, et aliud de ritu vel modo quo
potestas clavium exerceri debet. Ex eo quod Christus potestatem
clavium dederit solis sacerdotibus, non sequitur eam solo actu
sacerdotis sine alio actu vel signo externo esse exercendam. —
Nec tamen poenitens est minister, sed ille qui applicat et conjun­
git formam materiae, et efficit compositum : poenitens ministrat
materiam, sçd non ministrat sacramentum.

3° Sola absolutio, non actus poenitentis, significat et confert
gratiam peccati remissivam ; ergo.
Resp. : a) Poenitentia externa de se est solum signum quod
significat poenitentiam interiorem ; haec ex virtute absolutionis
elevatur ad dignitatem sacramenti et titulus fit aç causa gratiae
peccati remissivae ; ergo ex absolutione poenitentia externa iam
significat poenitentiam interiorem esse titulum et causam gratiae.
b) Insuper absolutio de se sine actibus poenitentis non habet
suam significationem et virtutem, sed absolutio ut terminans
processum iudicialem. Ergo actus poenitentis simul cum actu
ministri sunt unum signum practicum, et sic non solum signum,
sed et causa efficiens instrumentalis gratiae peccati remissivae.
4° Secundum Cone. Trid., sess. 14, c. 4, contritio est dispositio
ad sacramentum cum fructu recipiendum ; ergo non est pars
sacramenti.
Resp. : Antequam a sacerdote assumatur tamquam materia
coniungenda formae, solum est dispositio poenitentis ; ut coniuncta autem cum forma iam mera dispositio non est.

50 Praxis Ecclesiae est absolutionem moribundis concedere
qui etiam nullum exterius edunt signum contritionis aut con­
fessionis ; ergo isti actus non sunt pars signi sensibilis necessaria
et constitutiva, sed sola dispositio.
Resp. : a) Ex praxi nihil probatur, quia absolutio datur sub
conditione ; unde valde incertum est an valeat. Et ideo ad
summum ex illa praxi eruitur quandam tenuem probabilitatem
tribui sententiae Scoti, non autem demonstrative certam esse,
b) Etiam in sententia S. Thomae praxis intelligitur, quia mori­
bundus, antequam fuerit sensibus destitutus, potuit verbis aut
signis contritionem manifestare ; aut etiam signa actualiter
exhibet sacerdoti praesenti, quamvis non advertantur a cir­
cumstantibus. Et quia id aliqua cum probabilitate praesumitur,
ideo tantum sub conditione absolvitur, c) In sententia Scoti
eadem solvenda est difficultas, quia externam manifestationem
peccati et contritionis habet ut conditionem necessariam ad
valorem iudicii sacramentalis.

DE POENITENTIA

387

44°· Conclusio. — In praxi, sententia recentiorum Scotistarum non videtur probabilis. Ad minus solide probatur actus
poenitentis esse conditiones ; esse partes intrinsecas sacramenti
videtur etiam verum.
Articulus III.

De Forma.
S. Th. Ill, q. 84, a. 3 ; Opusc. 22.

441. Thesis I. Forma conveniens et legitima est : Ego
te absolvo..., vel verba formaliter aequivalentia, v. g. :
ego tibi remitto, condono..., absolvatur Petrus a peccatis. —
Ita decretum Cone. Flor, pro Arm. ; et Cone. Trid., sess.
14, c. 3.
Probatur ex S. Thoma, III, q. 84, a. 3 :
« Cum sacramenta N. L. efficiant quod figurant..., oportet quod
forma sacramenti significet id quod in sacramento agitur proportionaliter materiae sacramenti. Unde forma Baptismi est : Ego
te baptizo, et forma Confirmationis : Consigno te signo crucis et
confirmo te chrismate salutis, eo quod huiusmodi sacramenta
perficiantur in usu materiae ; in sacramento autem Eucharistiae,
quod consistit in ipsa consecratione materiae, exprimitur veritas
consecrationis cum dicitur : Hoc est corpus meum. Hoc autem
sacramentum, scii. Poenitentiae, non consistit in consecratione
alicuius materiae, nec in usu alicuius materiae sançtificatae, sed
magis in remotione cuiusdam materiae scii, peccati, prout peccata
dicuntur esse materia Poenitentiae... Talis autem remotio signi­
ficatur a sacerdote, cum dicitur : Ego te absolvo; nam peccata
sunt quaedam vincula... Unde patet quod haec est convenientissima forma huius sacramenti : Ego te absolvo ». « Ergo dicen­
dum quod ista forma assumitur ex ipsis verbis Christi quibus
Petro dixit (Mt. XVI, 19) : Quodcumque solveris super terram »
(ib. ad 1). « Quia tamen sacerdos sicut minister absolvit, con­
venienter apponitur aliquid quod pertinet ad primam auctori­
tatem Dei, scii, ut dicatur : Ego te absolvo in nomine Patris et
Filii et Spiritus Sancti » (ad 3).
Breviter : forma debet exprimere exercitium potestatis clavium
seu potestatis remittendi peccata, ministris Ecclesiae concessae,
nomine Dei exercendae, cuius sacramentum Poenitentiae est
usus et effectus ; quod praestat forma : Ego te absolvo a peccatis
tuis in nomine Patris, etc.

442. Thesis II. Forma debet exprimere exercitium
potestatis clavium, seu potestatem remittendi pec­
cata ab ipso ministro, sacerdote. Unde i° non sufficit

388

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

forma mere deprecativa ; sed, 2° si apparenter, materialiter
et quoad modum loquendi aliquando fuerit aut sit depreca­
tiva, saltem secundum sensum debet esse formaliter indicativa.
Probatur primum : a) Forma debet indicare exercitium
potestatis clavium, seu solvendi peccata. Petere autem
non est solvere. Ergo non sufficit forma mere deprecativa,
sed debet esse forma indicativa saltem quoad sensum.
b) Pronuntiatio formae est actus iudicialis (Cpnc. Trid.,
sess. 14, c. 6 et can. 9). Atqui Sententia iudiciaria non est
deprecatio : indicare enim est actus habentis potestatem ;
deprecari est actus supplicantis. Ergo idem actus non est
indicium et deprecatio sub eodem respectu.
Probatur secundum: Forma secundum constructionem
grammaticam deprecativa, secundum sensum partialiter
debet aequivalere formae indicativae seu enuntiativae.
Nam absolutio sacramentalis est sententia iudiciaria. Sed
non esset sententia iudiciaria, nisi aliquo modo significa­
retur a) potestas iudiciaria in pronuntiante, b) huius usus,
et c) actualis effectus, scii., ius concessum in ordine ad
remissionem peccatorum· Ergo.
443. Conclusiones. — Hinc i° convenit forma expresse
et formaliter indicativa, quae enuntiat usum actualem po­
testatis judiciariae in ordine ad remissionem peccatorum
de praesenti praestitam. Nam, ut ait S. Thomas, a. 3 :
« Ista forma assumitur ex ipsis verbis Christi, quibus Petro
dixit (Mt. XVI, 19) : Quodcumque solveris super terram. Et tali
forma Ecclesia utitur in sacramentali absolutione » (ad i). At
« in quibusdam absolutionibus quae in Ecclesia publice fiunt,
sicut in prima et completorio, et in coena Domini, absolvens non
utitur oratione indicativa, ut dicat : Ego te absolvo, sed oratione
deprecativa, cum dicit : Misereatur vestri omnipotens DeUs, vel :
Absolutionem et remissionem tribuat vobis omnipotens Deus »
(Obi. ia). « Huiusmodi autem absolutiones in publico factae non
sunt sacramentales, sed sunt orationes quaedam ordinatae ad
remissionem venialium peccatorum. Unde in sacramentali abso­
lutione non sufficit dicere : Misereatur tui omnipotens Deus, vel :
Absolutionem et remissionem tribuat tibi omnipotens Deus, quia per
haec verba sacerdos absolutionem non significat fieri, sed petit
ut fiat » (ad 1).

2° Attamen per se valida esse potest deprecativa, si ra-

DE POENITENTIA

389

tione circumstantiarum sufficienter ostendat ministrum
absolvere et remittere peccata, aut si Ecclesia hunc sensum
ipsi adnexerit.
Constat a) ex historia : Initio enim et per decem priora saecula,
in utraque Ecclesia omnes formae quae noscuntur adhibitae
fuerunt deprecativae, v. g. Deus, ei condona, eum absolve vel
relaxa, etc.1
b) ratione: Formula deprecativa, cum intentione absolvendi,
et ratione adjunctorum, scii. : causa cognita, ab eo qui potestatem
habet remittendi, et habetur ab omnibus ut iudex qui vere
remittit licet non propria sed Dei auctoritate, sufficienter osten­
dit (sive implicite, sive etiam explicitis verbis, v. g. : « per mi­
nisterium meum », aut mentione potestatis clavium concessae)
sacerdotem esse Dei ministrum et nonnisi auctoritate eius
absolvere ; nec impedit quod sacerdos sit iudex vereque ministerialiter absolvat, praesertim si Ecclesia ita praescribat vel
toleret et usus sit communis. Tunc sensus erit : « Absolutus sis
seu absolveris per me, per ministerium meum ». Ita et formula :
Benedicat vos omnipotens Deus, non a laico sed a sacerdote prolata,
a quo petitur benedictio iuxta consuetum ritum Ecclesiae,
significat ; Ego vos auctoritate Dei benedico ; item absolutio a
censuris saepe datur modo deprecative, et tamen est actus
iudicialis. Et verba : Baptizatur servus Christi, aequivalent formae
Baptismi : Ego te baptizo.

Nec obstat Ecclesiam non posse mutare materiam et formam
sacramentorum a Christo institutam, quia non omnes sacra­
mentorum formae semper a Christo fuerunt omnino determi­
natae secundum uniformitatem materialem, sed solum secundum
significationem ; unde si Ecclesia ius habet ultimam determi­
i. Quod constat ex Sacramentariis (v. g. Gelasiano) et Poenitentialibus ; et ex concordi testimonio Patrum, v.g. Ambrosii, de Spiritu S°, III,
18 ; Hieronymi, in Ps. 28 ; c. Lucif., n. 5; Augustini, de Bapt., c. Don. V,
20 ; serm. 99 ; Leonis M., ep. 108 ad Theod. etc. ; qui semper alludunt
ad deprecativum formulae modum, nunquam ad indicativum. — A
saeculo autem XI°, in ecclesia latina incipit transitus a formulis deprecativis ad indicativas, ambaeque simul adhibentur ita ut deprecativae ad­
datur formula indicativa. Usus tamen formulae deprecativae perduravit,
ita ut initio saeculi XlII1 adhuc vigeret, quod scimus ex testimonio Gulielmi Altissiodorensis, Gulielmi Parisiensis, et Hugonis Cardinalis, et ex
ipso opusculo S. Thomae deforma absolutionis, qui defendens formam
indiçativam, id tamen simpliciter negare non potuit (c. 2 et 5). At paulo
post, indicativa forma communiter recepta fuit; ita tamen ut preces con­
comitantes vestigium sint antiquae disciplinae.— In Ecclesia vero orien­
tali, post saeculum XIII mansit forma deprecativa, et hodie manet apud
Graecos non unitos, imo apud unitos qui versantur extra Europam,
et in Ecclesia Coptorum Alexandrina. At plures, etiam inter Schisma­
ticos, formam indicativam ab Ecclesia latina mutuati sunt, ut lacobitae,
Armeni, Copti, Russi, Rumeni ; item Graeci uniti qui versantur in parti­
bus Europae, et Maronitae ; Rutheni vero schismatici forma utuntur
quae est simul deprecativa et indicativa.

390

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nationem formae definiendi, nihil prohibet quin forma depre­
cative, cum intentione manifestata sententiam iudicialem ferendi,
possit esse valida. Qui autem aliter sentirent, videre deberent
quomodo suam theoriam cum factis conciliare possent. Itaque
forma indicativa est expressior et magis convenit potestati
iudiciali, quae ministris Ecclesiae competit, quia certum est
eos non solum postulare ut fiat remissio sed eam ut instrumenta
Dei potestative operari ; sed etiam legitimari potest forma
deprecative, quia minister non nomine proprio sed nomine et
auctoritate Dei remittit ; unde dicit quasi imperative : Absolvat
te Deus, i. e. nomine Dei pronuntio quod Deus te absolvere debet.

3° Nihilominus practice in Ecclesia latina adhiberi potest
sola forma indicativa. Cum in Ecclesia occidentali enim iam
a pluribus saeculis indicativae formulae usus praescriptus
sit, merito de valore formulae deprecativae in Ecclesia
latina dubitari potest.
Ecclesia enim potest praescribere unam formam ut validam,
et declarare potest aliam non esse legitimam, et ideo non iam
habere sensum indicativum ; potest statuere conditiones exer­
cendi actum iudicialem et formam unicam authenticam : potest
enim non concedere iurisdictionem nisi pro forma indicativa.
An autem ista fuerit intentio Ecclesiae, non est certum, sed
dubium. Unde quia id saltem incertum est, abstinendum est a
forma deprecativa tamquam dubia1.

444. Forma significat usum et effectum potestatis
clavium, i. e. remissionem ipsius peccati seu culpae a
ministro factam, ita ut sensus sit : ego vere remitto
tibi culpam.— Quod indicat definitio Conc.Trid.,sess. 14,
can. 9 ; unde « res et effectus sacramenti, quantum ad ejus
vim et efficaciam pertinet, reconciliatio est cum Deo » (Cone.
Trid., sess. 14, c. 3).
Hinc A. sensus formae non est :
i° Ostendo vel declaro te absolutum scil.in facie Ecclesiae.
Ita contra Protestantes, qui dixerunt peccatum remitti sola
fide, non vi sacramenti, et absolutionem « non esse actum iudi­
cialem, sed nudum ministerium pronuntiandi et declarandi remissa
esse peccata confitenti, modo tantum credat esse absolutum »,
quod a Trid. (can. 9) expresse fuit damnatum. Et contra Petrum

i. Sunt et formae imperativae, sed illae reducuntur ad deprecativas, si nempe dirigantur ad Deum, v. g. absolvat te Deus, indulgeat,
valent : Deus ei condona, indulge ; aliae ad indicativas seu enuntiativas,
si dirigantur ad poenitentem, v. g. absolvere a me, absolvere a Deo,
i. e. Deus per ministerium meum te absolvit.

DE POENITENTIA

391

Lombardum et alios veteres qui idem asserebant, sed sensu
valde diverso, nam admittebant assistricem Dei virtutem ope­
rantis per se solam interius quod exteriori absolutione signifi­
catur, quin veram causalitatem instrumentalem ministro vel
eius sententiae tribuerent quantqm ad remissionem peccati,
sed solum quoad remissionem in facie Ecclesiae ; quod tamen
cum doctrina Cone. Trid. non satis cohaeret.
Et sane a) sacramenta efficiunt quod figurant ; atqui Poeni­
tentiae forma significat remissionem peccati ; ergo eam efficit.
Sicut ergo forma Baptismi : ego te baptizo, non significat :
ostendo te ablutum, sed abluit ; ita forma Poenitentiae non
solum ostendit hominem absolutum, sed absolvit (III, q. 84,
a. 3, ad 5) ;
b) secus enim potestas clavium enervaretur : frustranee data
fuisset Apostolis si nihil possent nisi ostendere, cum Omnis
doctus et prudens (discussione conscientiae) id facere posset.

2° Nec sensus est: absolvo te a poena, uti interpretati
sunt Richardus a S. Victore et quidam scholastici, ac Baius.
Nam a) est contra sensum obvium formae et Ioh. XX, 23 :
à peccatis; b) iuxta Cone. Trid., sess. 6, c. 15, poena aeterna
una cum culpa remittitur ; ergo si forma non remittit culpam,
nec remittit poenam aeternam ; c) iuxta idem Cone., sess. 14,
c. I, sacerdos habet potestatem ad reconciliandos fideles post
Baptismum lapsos ; reconciliatio autem fit per remissionem
culpae et non solius poenae (cfr. prop. 57 et 58 Bail damn.).
Et d) tunc « non exigeretur voluntas suscipiendi effectum cla­
vium ad culpae remissionem, sicut non exigitur votum suscipiendi
alia sacramenta quae non ordinantur ad culpae remissionem sed
contra poenam » (Suppi, q. 18, a. 1).

30 Nec sensus est : absolvo te ab obligatione iterum peccata
subiiciendi clavibus, uti habet S. Bonaventura, IV Sent.,
dist. 18, p. i, a. 2, q. 1.
Nam a) est contra sensum obvium formae et Ioh. XX, 23 :
solvere a peccatis; b) absolutio a confessione venialium, vel
peccatorum iam remissorum, iam nullam haberet significationem
et non valeret.

40 Nec sensus est : ego do tibi gratiam de se remissivam
peccati, ut ait Suarez, de Poen., disp. 19, sect. 2, n. 13-20.
Nam verba directe significant remissionem peccati et solum
indirecte gratiam, quia in praesenti ordine non remittitur gravis
offensa sine infusione gratiae. Verba scii, ex se, id est ex insti­
tutione humana, non directe significant gratiae collationem,
quamvis eam producant ex institutione Christi secundum signi­
ficationem sacramentalem. Sensus ergo potius est : ego tibi
remitto peccata per infusionem gratiae. — Cui non obstat quod

392

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tunc remissio antecedit infusionem gratiae. Nam remissio, ut
cessio iuris divini ad aversionem praecedit infusionem gratiae,
et hanc consequitur ablatio seu expulsio peccati.

B. Sed sensus formae est : ego iudicialiter tibi sacramen­
tum (seu signum practicum sacrum, vel titulum et causam)
absolutionis (i. e. remissionis) impendo, ut habet S. Thomas,
q. 84, a. 3, ad 5, et in opusc. de forma absolutionis, c. 3 ;
a. γ. iudicialiter facio ut tibi debitum sit quod a peccato
libereris. Unde verificatur sensus absolutionis, etiam si
quis iam sit in statu gratiae, vel si ex defectu subiecti gtatia
non conferatur.

445. Ad validitatem formae requiruntur verba
essentialia : Absolvo te, et probabiliter etiam : a peccatis.
i° Certo requiruntur: Absolvo te, quia effectum sacra­
menti, modum iudicialem quo efficitur, et sublectum
recipiens satis declarant.
2° Probabiliter etiam : a peccatis, quia verba : absolvo te,
non satis determinata sunt et possunt intelligi de abso­
lutione a censuris vel a poenis, quamvis tamen probabiliter
ex ipsa praevia peccatorum confessione res sufficienter
indicetur ; in praxi autem addenda sunt quia in ministratione sacramentorum faciendum est quod est tutius: quod
si omissa fuissent, forma foret repetenda sub conditione.
30 E contra, essentialia non sunt; ego, in lingua latina,
et tuis, quia sufficienter includuntur in : absolvo te ; per­
tinent tamen ad integritatem formae.
4° Nullo modo requiruntur verba : in nomine Patris, et
Filii, et Spiritus Sancti, quae nec a Christo praescribuntur
nec in antiquis formulis inveniuntur.
Hinc a) voluntaria omissio vel substantialis corruptio verbi
essentialis, aut verbi quod probabiliter est tale, semper est
peccatum mortale, quia sacramentum irritat vel periculo nullitatis exponit, et poenitentem privationi gratiae sacramentalis ;
b) absolutio sub forma aequivalenti, quamvis graviter illicita,
valida est, v. g. si diceretur : remitto vel condono tibi ; absolvo
vos aut excellentiam vestram; aut absolvatur talis a peccatis,etc.,
quia remanet idem sensus et solum est mutatio accidentalis ;
c) sola omissio verborum : in nomine Patris... censetur levis
transgressio legis ritualis.

446. Modus quo forma proferri debet ad validi1

DE POENITENTIA

393

tatem requisitus est a) ut sit ore prolata, b) in prae­
sentem directa, c) independenter a conditione sus­
pensive in futurum.
A. Ore prolata verbis proprie dictis. De quo forsan aliquis
dubitare posset, quia sacramentum istud institutum fuit
per modum iudjcii ; ergo quod requiritur rigorose ad
ferendam sententiam in aliis iudiciis, sufficere posset et in
hoc iudicio. In aliis autem sufficit scriptum, nutus, et gene­
rarim quodcumque signum quo valeat manifestari sen­
tentia. Ergo et in hoc sacramento verba proprie dicta
possent non requiri ; quod confirmatur exemplo matrimo­
nii in quo nutus potest sufficere. Nihilominus verba proprie
dicta ore prolata requiruntur ad validitatem. Probatur :
a) Ex verbis Eugenii IV (in Cone. Flor., deer, pro Arm.) do­
centis sacramentg perfici tribus, quorum unum sunt verba tam­
quam forma, quibus deficientibus non existit sacramentum. Et
quamvis postea dixerit de matrimonio regulariter perfici verbis,
ita indicans posse aliquando fieri sine verbis, haec tamen exceptio
non apponitur nisi pro matrimonio et ita confirmat regulam; imo
dicitur forma poenitentiae esse verba absolutionis quae sacerdos
profert, cum dicit, quod de solis verbis proprie intelligi potest.
b) Item ex Cone. Trid. dicente sess. 14, c. 3 : « sacramenti
Poenitentiae formam... in illis ministri verbis positam esse : Ego
te absolvo, etc. »
c) Ratio desumitur ex institutione Christi quam Traditio et
consuetudo Ecclesiae perpetuo manifestavit in facto et doctrina.
Discrimen autem cum matrimonio est : a) quod non novum
quid instituit Christus Dominus quasi sacramentum, sed ipsum
matrimonium elevavit ad dignitatem sacramenti ; b) in matri­
monio ad hoc requiruntur verba ut comparti innotescat consensus;
in aliis autem sacramentis non ad hoc requiruntur verba ; c) ma­
trimonium est ex natura sua pro omnibus etiam mutis, ideo non
requiruntur verba ad valorem ; quoad poenitentiam ex natura
sua non est inconveniens quod muti non possint absolvere.
Hinc in praxi : 1. sententia opposita, quae olim fuit plurium,
non habet fundamentum ;
2. unde non est attendendum ad hoc, quod ait Sporer, in casu
extremae necessitatis sacerdotem mutum posse, deficiente omni
alio sacerdote, absolutionem nutu vel scripto dare ;
3. attamen necesse non est ut verba audiantur, sed sufficit
ut sint de se audibilia ; imo prudentia potius postulat ut non
alta, sed submissa voce proferantur, ne circumstantes advertere
possint quemdam absque absolutione dimitti.

B. In praesentem directa. Verba : te absolvo, supponunt
poenitentem esse moraliter praesentem. Praesentia autem
moralis ea est, intra quam homines, altiori voce loquentes,

394

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

inter se loqui et audiri possunt et solent ; quod S. Alphonsus cum aliis multis putat certo extendere posse ad 20
circiter passus, praesertim ubi poenitens nondum est
egressus ab aspectu confessarii ; si vero distantia sit maior,
vel si confessarius et poenitens sim in diversis cubiculis
omnino separatis, absolutio dubia erit, et ideo ab ea, extra
casum extremae necessitatis, est abstinendum, quia in tali
dubio faciendum est id quod est tutius. Hinc in praxi:
1. Si poenitens a confessionali exeat antequam absolutio data
fuerit, tuto potest absolvi si certo cognoscatur intra paucos
passus esse ; quod ad 20 circiter potest extendi, si a confessario
adhuc videatur ; secus benigne ad confessionale revocetur, Quod
si iam longe absit neC inveniri possit, res committatur Deo; postea
autem, si ad confessionem redeat, moneatur ut de omnibus suis
peccatis etiam praeteritis doleat, et absolvatur.
2. Absolvi potest moribundus iam e porta cubiculi.
3. In praelio multitudo militum absolvi potest, quamvis
quidam multum distent, quia efformant unum quid morale et
hac ratione omnes sunt sufficienter praesentes.
4. In casu necessitatis absolvi possunt (sub conditione) ii omnes
qui aliquo sensu percipiuntur etiam in confuso, v. g. e tecto
ruentes, labentes in flumen vel mare, in incendio iacentes, etsi
a longo tantum aspiciantur, dum aliquo modo probabile sit illos
moraliter esse praesentes, quia aliquo modo sensibili coram
confessario adsunt.

C. Independent ab omni conditione suspensiva in futurum.
Sacramenta enim statim operantur effectum suum quem
possunt, neque est in potestate ministri suspendere in
futurum. Tempore enim quo sacramentum confertur,
effectus non producitur, cum incerta sit conditionis execut’o, et suspensa remaneat sacerdotis intentio quae requi­
ritur ad validitatem sacramenti ; tempore autem quo
conditio verificatur, iam non existit sacramentum, nec
proinde effectum producere valet. Hinc :
1. Invalida est absolutio sub conditione de futuro incerto,
v. g. absolvo te si infra mensem restitueris.
2. E contra sub conditione de praesenti vel praeterito valet, si
verificatur conditio, v. g. absolvo te si vivis, si es capax, si resti­
tuisti, si te non absolvi, etc. Haec enim effectum non suspendit,
nam verificata conditione, absolutio est reipsa absoluta, ac proinde
eodem modo ac haec valet et statim suum effectum producit.
3. Conditio si es dispositus, utpote de praesenti, non officit
validitati, licet quidam hoc negaverint ; non tamen est opportune
adhibenda in praxi. De quo postea dicetur, n. 617.

DE POENITENTIA

395

447. Corollaria. — Exinde deduci possunt practica co­
rollaria ;
i° Illicitam esse et invalidam absolutionem, sive per litteras
sive per internuntium datam absenti, etiam hoc modo confitenti \ tum quia non fit verbis vocalibus, tum quia non fit
in praesentem.
Ceteroquin natura sacramenti Poenitentiae videtur exigere ut,
ex modo quo ministratur, per se saltem possit sacerdos fieri certus
de actuali poenitentis statu ; ad quod requiritur confessio praesens
et absolutio praesentis ; nec internuntius gerit vices poenitentis
quoad dispositionem. Propter quod Clemens VIII, die 20 iunii
1602, in Congregatione S. Officii, ad minus ut falsam, temerariam
et scandalosam, damnavit hanc propositionem : « licere per
litteras seu internuntium confessario absenti peccata sacramentaliter confiteri et ab eodem absenti absolutionem obtinere »,
mandavitque ne ullo unquam casu ad praxim deducatur. Ex
quo sequitur absolutionem nOn solum esse illicitam sed et
invalidam, secus enim aliquando, saltem in extrema necessitate,
ad praxim posset licite deduci.

2° Invalidam quoque esse absolutionem datam absenti, etsi
confessio facta fuerit Sacerdoti praesenti, propter eadem
motiva.
3° Item invalidam esse absolutionem datam praesenti, sed
vi confessionis in absentia factae, et hic et nunc nullo modo
nec in generali renovatae. Deest enim tunc materia praesens
(scii, confessio), ac proinde absolutio non esset sacramentalis, utpote non informans materiam, nec magis certificatur sacerdos de actuali statu poenitentis.
Fertur quoque Clementem VIII pronuntiasse, se adductam
propositionem damnasse et prohibuisse non solum copulative
sed divisive, de absolutione et confessione seorsum ; et certissime
Paulus V, in Congregatione S. Officii 14 iulii 1605, declaravit
decretum valere in sensu diviso, ita ut contrariam interpre­
tationem e scriptis Suarez expungi iusserit.
i. Id admiserunt olim plures ut Petrus Paludanus, Adnanus, Sylvester,
quorum sententia secundum P. Soto teneri potest. Iohannes a S. Thoma
pro ipsa insuper affert I. Medina, de conf.<) ; et Navarmm, Summa c. 21,
n. 30. Contra eam stant Caietanus et Ledesma et generatim recentiores ;
atque adducuntur S. Thomas 111, q. 84, a. 3, ad 3 ; a. 4, ad 3 ; et IV
Sent., d. I, q. I, a. 3, ad 3 ; d. 14, q. 1, a. 1, qc. 1, ad 2 ; d. 17, q.
3, a. 4, qc. 3> ad 3 > S. Bonaventura et S. Albertus M. in IV Sent. ;
Alexander Alensis, III, q. 60, m. 1, a. rjRichardus in IV. d. I7> a. 2,
q. S · Ferrariensis, c. Gent. IV, c. 72.

396

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

4° Unde, ut axioma solent dicere : invalidam esse ab­
solutionem, sive a) absens confiteatur et absens absolvatur,
sive b) praesens confiteatur et absens absolvatur, sive c) absens
confiteatur et praesens absolvatur.
5° Nihilominus non esse improbatam praxim absolvendi
moribundos sensibus destitutos, qui confessionis desiderium
manifestarunt, de quo per adstantes testimonium habetur,
ut declaravit Clemens VIII.
Nam tunc adest confessio praesentis facta praesenti per ad­
stantes, quasi per interpretes. Ut enim ait Billuart, de Poen.,
diss. 7, art. 3,§ II, «praesens est poenitens, praesentes adstantes,
praesens confessarius, et per testimonium adstantium praesens
ipsa confessio ». Poenitens scii, praesens est, et eius confessio
moraliter continuatur et exprimitur ore adstantium, ita ut
moraliter certus esse possit sacerdos de statu actuali poenitentis,
cum nullo modo verisimile sit illum, stante mortis periculo,
bonam dispositionem mutasse.

6° Denique invalidam esse, vel saltem valde dubiam,
absolutionem per telephonium, aut per longum canalem
phoneticum.
Nam secundum modum naturalem et ordinarium colloquendi,
non sunt poenitens et confessarius ad invicem praesentes, et
aestimatione communi hominum, colloquium censetur fieri inter
absentes : simplex communicatio nondum est praesentia, Imo
neque ipsa vox loquentis auditur ip telephonic, sed solum
perfecte reproduçitur ; artificiosa autem translatio vocis non suf­
ficit ut absolutio quae poenitentem attingit sit vere vocalis. Unde,
ad summum, in casu extremae necessitatis, et tantum sub Con­
ditione, posset sic poenitens absolvi, defectu modi certioris.
Quod si S. Poenitentiaria, 1 iulii 1884, quaestioni circa hoc
propositae, rescripsit nihil esse respondendum, videtur voluisse
significare : quaestionem non ad se spectare, sed ad S. Officium.

QUAESTIO TERTIA.

DE INSTITUTIONE, NECESSITATE ET
ITERATIONE SACRAMENTI POENITENTIAE.
S. Th. Ill, q. 84, a. 5-10.

448. Thesis L Christus sacramentum Poenitentiae
instituit post resurrectionem, et quidem convenien­
ter. — Prima pars est de fide, ex Cone. Trid,, sess. 14, c. 1.

DE POENITENTIA

397

Probatur: Christus principaliter instituit sacramentum
Poenitentiae quando contulit potestatem iudiciariam absol­
vendi et retinendi : est enim sacramentum Poenitentiae
per modum iudicii institutum. Atqui Christus id fecit post
resurrectionem, ut constat ex Ioh. XX, 21-23. Erg°Dicitur : principaliter, quia antea potestas promissa fuit
implicite (Mt. XVI et XVIII), quamvis non concessa explicite.

Altera pars : convenientia, ita probatur a S. Thoma, a. 7 :
« In hoc sacramento actus poenitentis se habet sicut materia ;
id autem quod est ex parte sacerdotis qui operatur ut minister
Christi, se habet ut formale et completivum sacramenti.
lamVero d) materia, etiam in aliis sacramentis, praeexistit a
natura, ut aqua, vel ab arte, ut panis ; sed quod talis materia
ad sacramentum assumatur, institutione indiget hoc determi­
nante. Sed i) formq sacramenti et c) virtus ipsius totaliter est ex
institutione Christi, ex cuius passione procedit virtus sacra­
mentorum.
Sic ergo 1) huius sacramenti materia praeexistit a natura : ex
naturali enim ratione homo movetur ad poenitendum dp malis
quae fecit j sed quod hoc vel illo modo homo poenitentiam agat,
est ex institutione divina. Unde et Dominus tn principio praedi­
cationis suae indixit hominibus ut non solum poeniterent, sed
etiam poenitentiam agerent, significans determinatos modos
actuum qui requiruntur ad sacramentum·
2) Sed id quod est formale et pertinet ad officium ministrorum,
determinavit cum dixit Petro (Mt. XVI, 19) : Tibi dabo claves
regni coelorum...
3) Efficaciam autem huius sacramenti et originem virtutis eius
manifestavit post resurrectionem (Le. XXIV, 47), ubi dixit quod
oportet praedicari in nomine eius poenitentiam et remissionem
peccatorum in omnes gentes, praemisso de passione et resurrectione.
Ex virtute enim nominis lesu Christi patientis et resurgentis hoc
sacramentum efficaciam habet in remissionem peccatorum.
Et sic patet convenienter hoc sacramentum in hac nova lege
institutum fuisse ».

449. Thesis II. Sacramentum Poenitentiae non est
omnibus absolute necessarium ad salutem, quia sine
ipso possunt salvari baptizati, sive parvuli sive adulti, qui
non peccaverunt; sed aliquibus ex suppositione peccati,
scii, peccatoribus lapsis post Baptismum, est neces­
sarium, et quidem in re, vel in voto saltem impli­
cito. — Est de fide ex Cone. Trid., sess. 6, can. 29, et
sess. 14, c. 2, can. 1, contra Protestantes qui omnes negant

398

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

hanc necessitatem, etiamsi sacramentum admittant vel
eius utilitatem agnoscant.
Dicitur : a) in re vel in voto, quia contritio perfecta extra
sacramentum, cum sit ultima dispositio ad gratiam, semper
importat iustificationem antequam in re suscipiatur sacramentum,
non tamen sine voto sacramenti in ea incluso, ut ait C. Trid.,
sess. 14, c. 4. Et ideo, quamvis remissum sit peccatum, remanet
obligatio absolutionem accipiendi ;
b) in voto saltem implicito, prout aliquo modo includitur in omni
contritione perfecta, etiamsi aliquis non cogitet de susceptione
sacramenti, sive ex inadvertentia, sive ex oblivione, sive ex igno­
rantia invincibili : qui enim diligit Deum super omnia et sincere
dolet de peccato, implicite vult adhibere media a Deo instituta
tamquam necessaria ad remissionem obtinendam. Atqui sacramen­
tum Poenitentiae necessarium est medium. Ergo voluntas illud
recipiendi aliquo modo includitur in contritione perfecta.

Probatur : Necessarium est ad salutem peccatoris quod
peccatum ab eo removeatur. Atqui hoc est impossibile
sine medio a Christo instituto in quo operatur virtus
passionis eius ad remissionem peccati ; Christus autem
applicat virtutem passionis per sacramenta, et inter
sacramenta nullum aliud invenitur pro remissione pecca­
torum post Baptisma commissorum, nisi Poenitentia. Ergo
sacramentum Poenitentiae ad salutem peccatoris est neces­
sarium.
Confirmatur: Data est ministris Ecclesiae potestas clavium
quoad regnum coelorum, i. e. non solum aperiendi regnum sed
et claudendi, non solum peccata solvendi sed et ligandi, non solum
remittendi sed et retinendi peccata. Atqui frustranea esset haec
potestas, si aliter posset obtineri remissio peccati. Ergo (C. Trid.,
sess. 14, c. 5).
Hinc in traditione solet Poenitentia vocari secunda post nau­
fragium tabula1 (C. Trid., can. 2).

450. Thesis III. Sacramentum Poenitentiae est
pluries iterabile.
Est de fide ex praedicatione uni­
versali Ecclesiae, contra illos qui primis Ecclesiae tempori­
bus affirmabant semel tantum post Baptisma fieri posse
poenitentiam, saltem pro peccatis gravioribus ; item contra
Montanistas et Npvatianos qui relapsis post Baptismum
i. Ita Hier., ep. 130 (al. 8), n. 6 ; Tert., de Poen. IV ; Paciaii.
ep. I, n. 5 ; Ambr., de Virg. laps, 8. Cfr. Aug., serm. 392.

DE POENITENTIA

399

in graviora delicta omnem veniam denegabant. Constat
quoque ex Cone. Lat. IV, et ex Trid., sess. 14, c. 2, can. 1.
Probatur: i° Ex verbis Christi: a) directe ex verbis institutionis
(Ioh. XX, 23), quibus Christus dedit sacerdotibus potestatem
remittendi peccata sine ulla restrictione vel limitatione, adeoque
toties peccatores rite dispositi ad eos accesserint ;
b) indirecte ex praecepto misericorditer condonandi (Mt. XVIII,
21) ; ex quo ita arguit S. Thomas, a. 10 :
« Homo inducitur ad misericordiam exemplo divinae miseri­
cordiae, secundum illud Le. VI, 36 : Estote misericordes sicut et
Pater vester misericors est. Sed Dominus hanc misericordiam
discipulis suis imponit, ut saepius remittant fratribus contra se
peccantibus; unde sicut dicitur, Mt. XVIII, 21, Petro quaerenti :
Quoties peccabit in me frater meus, et dimittam ei ? usque septies ?,
respondit lesus : Non dico tibi usque septies sed usque septuagies
septies (i. e, semper). Ergo etiam Deus saepius per poenitentiam
veniam peccantibus praebet, praesertim cum doceat nos petere,
Mt. VI, 12 : Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus ».
20 Ex Ecclesiae praxi, quae iam a multis saeculis constans est
et universalis, in eadem etiam peccata relapsos absolvendi toties
quoties vere poenitent.es accedant.
30 Ratione: Aliqui negarun't poenitentiam posse iterari, quia
« putabant adeo grave esse peccatum, quod aliquis committit
post veniam impetratam quod non sit possibile ipsum remitti ;
in quo quidem errabant, et ex parte peccati, quod etiam post
remissionem consecutam potest) esse sive gravius sive levius
quam fuerit primum peccatum remissum ; et multo magis
contra infinitatem divinae misericordiae quae superat omnem
numerum et magnitudinem peccatorum, secundum Ps. L, 1...
Et ideo misericordia Dei peccantibus post poenitentiam veniam
praebet absque ullo termino. Unde manifestum est quod poeni­
tentia pluries est iterabilis » (a. 10).

451« Corollaria. — 1. Multiplex est ratio cur Poeni­
tentia, dum Baptismus iterari nequit, ipsa tamen iterari potest.
Nam a) Poenitentia non imprimit, sicut Baptismus, indelebilem
characterem ; b) Baptismus principaliter est contra peccatum
Originale non iterabile, Poenitentia contra actuale quod iteratur ;
c) Baptismus habet totam efficaciam a passione Christi sine actu
nostro, et ideo sicut passio est una ita et Baptismus, Poenitentia
etiam requirit actum nostrum et ideo eius iterationem suscipit ;
d) Baptismus est regeneratio, Poenitentia quaedam sanatio ;
semel autem aliquis generatur, sed pluries sanari potest, quamdiu
in hac vita erit.
2. Poenitentia interior, qua quis dolet de peccato commisso
debet durare usque ad finem vitae : semper enim debet homini
displicere quod peccavit, quae displicentia dolorem causât in
eo qui est susceptivus doloris, qualis est homo in hac vita ; —
poenitentia vero exterior, qua quis exteriora signa doloris osten­
dit et verbotenus peccata sua confitetur sacerdoti absolventi et

400

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

iuxta eius arbitrium satisfacit, non debet semper durare, sed
usque ad determinatum tempus secundum mensuram peccati (a. 8).

3 .Attamen poenitentia continua esse, non debet secundum actum,
quod est impossibile, quia necesse est quod actus cuiuscumque
virtutis interpoletur ad minus somno et aliis quae ad necessi­
tatem corporis pertinent ; — sed secundum habitum, in quantum
homo nunquam aliquid contrarium poenitentiae faciat, et pro­
positum habeat quod semper sibi praeterita peccata displiceant
(a. 9).

SECUNDA PARS.

DE EFFECTIBUS POENITENTIAE.
452. Effectus proprius Poenitentiae est sanatio reparativa a peccato actuali post Baptismum commisso.
Unde a) negative remittit et aufert 1) omne peccatum
mortale cum poena aeterna, 2) peccata venialia, 3) poenam
temporalem debitam, saltem partialiter ; —· b) positive :
4) restituit gratiam gratum ftcientem, cum virtutibus et
merito bonorum operum, et in sacramento tribuit speciale
auxilium contra vulnera pedati, ad non relabendum.
Hinc quatuor quaestionés, in quibus simul spectanda
venit virtus Poenitentiae et Sacramentum.
QUAESTIO PRIMA.

DE REMISSIONE PECCATORUM MORTALIUM·
S. Th. Ill, q. 86 et 88.

453. Thesis I. Poenitentia in hac vita delet omnia
peccata mortalia. — Est de fide ex Symbolo Leonis IX,
ex Conc. Lat. IV, et ex Trid., sess. 14, c. 2, can. 1.
Constat ex universalitate promissionis Dei in V. T. :
« Omnium iniquitatum eius quas operatus est, non recor­
dabor amplius » (Ez. XVIII, 22), et Christi in N. T., sine
restrictione dicentis : « Quorum remiseritis peccata remit­
tuntur eis » (Ioh. XX, 23).
Sane, si aliquod peccatum non posset per Poenitentiam deleri
in hac vita, ideo esset, vel quia aliquis de peccato poenitere non
posset, vel quia Poenitentia non habet vim delendi peccata. Non
primum, quia hoc esset tollere libertatem arbitrii, cuius proprium

DE POENITENTIA

4OI

est esse in. hac vita flexibile in bonum et malum1, et derogare
virtuti gratiae per quam efficaciter moveri potest cor cuiusvis
hominis ad poenitendum, et quocumque Deus voluerit inclinari
(Prov. XXI, 1). -- Non secundum, quia a) hoc repugnat divinae
misericordiae infinitae, quae affligitur de malitia (loel Π, 13) :
vinceretur enim quodammodo Deus ab homine, si homo vellet
peccatum deleri quod Deus delere non vellet ; b) item derogaret
virtuti passionis Christi per quam operatur Poenitentia : Christus
enim satisfecit pro peccatis totius mundi (I Ioh. II, 2). Ergo.

454. Thesis II. Poenitentia non delet peccata sine
intrinseca immutatione voluntatis peccatoris, per
gratiam Dei, i. e. sine actu poenitentiae saltem implicito
seu voluntate saltem implicita retractandi et reparandi pec­
catum ex gratia Dei efformata. — Primum est de fide ex
Conc. Trid., sess. 6, can. 9, et 11 ; sess. 14, c. 4, can. 4 ;
et fusius probatur in tr. de gratia. Alterum saltem est
certum et patet ex iis quae diximus de poenitentiae
necessitate, n. 412.
(
Constat tum ex parte peccatoris, tum ex parte Dei condonantis.
a) Ex parte peccatoris offendentis, qui peccati manet reus,
usquedum illud retractaverit
est enim aversus a Deo fine
ultimo et conversus ad creaturam, voluntarie privatus gratia et
amicitia Dei, iniurius in Deum et\pdio dignus. Atqui sine immu­
tatione intrinseca eius voluntatis non intelligitur conversus ad
Deum et non conversus ad creaturam, aut retractasse abdicatio­
nem amicitiae et gratiae, et sic noti esse amplius iniurium Deo
et eius odio dignum. Ergo (I, η. 5I7).
b) Ex parte Dei offensi et condonantis : repugnat enim aeternae
eius iustitiae, veritati et sanctitati, habere ut iustum et bonum
illum qui intrinsece est iniustus et cuius voluntas alligatur
peccato, habere ut amicum et amore suo dignum qui est inimicus
et odio dignus, se convertere ad illum qui voluntarie manet ab
eo aversus. Ergo Deus, eo ipso quod peccatum remittit, pecca-

I. « In operibus Dei non est aliquid frustra, sicut nec in operibus
naturae : hoc enim et natura habet a Deo. Frustra autem aliquid mo­
veretur, nisi posset pervenire ad finem motus. Necesse est ergo quod id
quod natum est moveri ad aliquem finem, sit possibile venire in illum
finem. Sed homo, postquam in peccatum cecidit, quamdiu status huius
vitae durat, remanet in eo aptitudo ut moveatur in bonum, cuius signa
sunt desiderium de bono et dolor de malo, quae adhuc in homine re­
manent post peccatum. Est igitur possibile hominem post peccatum
iterum redire ad bonum, quod gratia in homine operatur... Hinc est
quod dicit Isaias I, 18 et Prov. X, 12. Hoc etiam quotidie a Domino non
frustra petimus dicentes : Dimitte nobis débita’nostra. Per hoc autem
excluditur error Novitianorum qui dixerunt quod de peccatis quibus post
Baptismum peccat homo veniam consequi non potest ». S. Thomas,
C. G. III, 156.
Summa Theologiae Moralis III. — 26

μ

i

!

402

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

i
(

torem reddit bonum et amore dignum, ex imp» facit iustum,
et sic voluntatem eius mutat, quod sine retractatione peccati esse
nequit.
Haec itaque inter condonationem et gratiam hominis, ac
condonationem et gratiam Dei est differentia, quod prima potest
esse mere extrinseca, altera necessario est intrinseca : « potest
scii, contingere quod homo remittat offensam, qua offensus est
alicui, absque aliqua immutatione voluntatis eius ; non autem
contingere potest quod Deus remittat offensam alicui absque
immutatione voluntatis eius » (a. 2).

i
’
!

455. Thesis III. Poenitentia delet omnia peçcata
mortalia simul, quia unum remitti nequit sine
altero. — Certum est. Probatur:

j

i° Peccatum mortale remittitur in quantum tollitur offensa
Dei per gratiam : « offensa scii, directe opponitur gratiae : ex
hoc enim dicitur aliquis alteri esse offensus quod repellat eum
a gratia sua » (a. 2). Sed omne peccatum mortale contrariatur
gratiae divinae et excludit eam. Ergo impossibile est quod unum
peccatum sine alio remittatur.
1
20 Peccatum mortale non potest remitti sine actu sincerae
poenitentiae, ut patet ex n. praec. Atqui non potest esse vera
poenitentia nisi sit de omnibus peccatis mortalibus : poenitentia
enim detestatur peccata sub ratjone omnibus communi, in quan­
tum sunt contra Deum (a. 3), Ergo.
3° Peccata mortalia sunt inter se connexa secundum aversio­
nem a Deo : quodlibet enim qissolvit amicitiam cum Deo (I, n,
445). Atqui is cui dimittitur peccatum, recipitur in amicitia
Dei. Ergo non potest tolli uhum sine alio.
i
456. Animadversiones. — 1. Peccata ita delentur ut
non redeant per sequens peccatum, ad modum quo opera bona
reviviscunt per gratiae recuperationem. Quamvis enim improprie
et secundum quid dici possint redire, in quantum per peccatum
novum homo privatur gratia et fit reus poenae aeternae Sicut
prius erat, et in quantum peccatum novum gravius est propter
ingratitudinem maiorem, non tamen proprie et simpliciter
redeunt, quia peccator non contrahit privationem gratiae ex
eadem causa seu ex eodem actu peccaminoso (Rom, XI, 29 ;
Ez. XVÏII, 30; Ps. L, 11-12 ; Is. I, 18; Mich.VII, 19). Et ideo
non est Deo exosus et damnandus propter peccata olim admissa
etiam condonata.

(

I'
i

l
j
(

,

I

2. Poenitentia nostra considerari potest dupliciter : ut actus
virtutis et ut pars sacramenti, et utroque modo est causa re­
missionis peccati, sed diversimode : ex opere operantis vel ex
opere operato.
a) In quantum est actus virtutis, efficit retractationem et compensationem peccati, et sic est causa efficiens remissionis quantum
ad remotionem offensae quae est impedimentum ad gratiam

DE POENITENTIA

4O3

remissivam, sed est solum causa dispositiva seu materialis quan­
tum ad infusionem gratiae.
b) In quantum est pars sacramenti, est causa efficiens instru­
mentons, quae ad ipsam infusionem gratiae et ad ipsam condo­
nationem peccati et poenae operatur instrumentaliter ; « et sic
patet quod remissio culpae est effectus poenitentiae secundum
quod est virtus, principalius secundum quod est sacramentum »
(q. 86, a. 6).

3. Sacramentum Poenitentiae remissionem peccati, producit
ex opere operato, non ex merito aut dispositione hominis ope­
rantis, v. g. ex fide aut contritione, sed ex virtute operis seu
operati, scii, ipsum signum quod ponitur nomine Christi vim
habet gratiam conferendi et delendi peccatum. Dispositio nostra
est mera conditio ; causa efficiens gratiam producens est ipsum
signum sacramentale ut Dei instrumentum, scii, absolutio quae
communicat vim sacramentalem ipsis actibus poenitentisetsimul
cum iis effectus operatur.
Quapropter contra Protestantes, qui contendebant peccata per
fidem remitti et absolutionem sacerdotis non esse nisi nudum
ministerium pronuntiandi et declarandi peccata esse per fidem
remissa, definivit C. Trid. : « Si quis dixerit absolutionem sacra­
mentalem sacerdotis non esse actum judicial em sed nudum
ministerium pronuntiandi et declarandi remissa esse peccata
confitenti, modo tamen credat se esse absolutum... a. s. »
(can. 9).
'
Simile quid antiquitus docUelunt quidam Scholastici cum
P. Lombardo : absolutione sacerdotis proprie non dimitti peccata
sed ostendi ea esse remissa aut retenta et homines esse ligatos
vel solutos ; sensu tamen prorsus diverso. Non enim dicebant
peccata sola fide seu fiducia dimitti, quam fidem excitabant
praedicando remissionem peccatorum, sed simul per contritionem
et ministerium sacerdotum. Secundum Protestantes, contritio et
absolutio non sunt conditio sine quibus non ; sed vel medium,
licet non necessarium, obtinendi iustificationem ex opere ope­
rantis quatenus excitabant fidem, vel signum et nuda declaratio
fidei habitae et remissionis obtentae. Scholastici ea habent ut
conditiones sine quibus non, ita ut divina virtus sit exterius
assistens in sacramento, et concomitanter efficiens ut quod
sacerdos solverit in terris Deus solvat in coelo. Unde operatio
ministri ostendit praesentem operationem Dei per quam in
sacramenti collatione culpa remittitur, non autetn est nuda
declaratio sine effectu.
Quod tamen non est sufficiens, quia ita Deus operaretur solum
cum sacerdote, non vere per sacerdotem.

μ
μ
|i !

, .

[

)

404

—

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

.

,

-,

■

QUAESTIO SECUNDA.

ΐ

DE REMISSIONE PECCATORUM VENIALIUM.

*

S. Th. Ill, q. 87 ; Q. D. de Malo 7, a, 2 et 12.

i '

p
;
« ί

j

:

•
\
3
;
!
;
■

457. Thesis I. Peccata venialia delentur charitatis
fervore seu actuali exercitio quod virtualiter et
implicite includit horum peccatorum displicentiam,
Probatur : Unumquodque tollitur per suum oppositum.
Atqui peccatum veniale non contrariatijr habituali gratiae
vel charitatj, sed solum retardat actum eius ne in Deum
feratur, in quantum nimis inhaeret bono creato : sic enim
in actu quo committitur impedit charitatis exercitium.
Ergo tollitur per aliquem motum gratiae vel charitatis, seu
per actum quo removetur inordinata adhaesio ad res tem­
porales.
Aliis verbis : Peccatum veniale non tollit gratiam habitualem et habitualem ordinationem ad Deum finem ultimum, sed solum actualem tendentiam ad Deum : est
enim actus qui mere non refertur ad Deum. Ergo tollitur
et remittitur actu qui ad Deum tendit et qui actum
praecedentem retractat seu retractationem peccati includit.

Hinc : 1) Nequit remitti sine aliquo motu poenitentiae, saltem
virtuali et implicito, illud retractante et reparante : ut enim
diximus n.412,homo peccati manet reus donec illud retractaverit.
(
Nam cessante actu voluntario quo homo recedit vel sese
separavit aliqualiter a coniunctione ad Deum, non statim ad
Deum redit et coniungitur, « sed requiritur motus voluntatis
l>
contrarius primo motui, sicut si aliquis sit distans alicui per
■
aliquem motum, non statim cessante motu fit ei propinquus sed
I
oportet quod appropinquet rediens per motum contrarium »
(
(I-II, q. 86, a. 2),
!
Atqui, per peccatum mortale mens omnino avertitur a Deo,
utpote contra charitatem agens, per peccatum autem veniale
]
retardatur affectus hominis ne prompte in Deum feratur... Et
Îideo sicut peccatum mortale remitti non potest quamdiu volun­
tas peccato adhaeret (seu non retractat), ita etiam nec peccatum
veniale, quia manente causa (scii, adhaesione ad peccatum)
manet effectus» (q. 87,3 1), scii, reatus culpae qua homo aliqua­
liter separatur a Deo.
i

2) Non tamen a) requiritur motus poenitentiae formalis, sicut pro
unoquoque peccato mortali, ad quod remittendum est per se
necessarium ipsum Poenitentiae sacramentum, et quod per

DE POENITENTIA

4°5

accidens solo actu charitatis remitti potest, non tamen sine voto
formalis poenitentiae ; —: b) nec sufficit sola habitualis displicentia,
quae habetur per solum habitum charitatis vel poenitentiae
virtutis, quia sic charitas non compateretur peccatum veniale
quod patet esse falsum ; — sed c) per se sufficit virtualis displi­
centia et implicita retractatio, qua « aliquis hoc modo fertur
secundum affectum in Deum, et res divinas, ut quidquid sibi
occurreret quod eum ab hoc motu retardaret, displiceret ei, et
doleret se commisisse, etiamsi actu de illo non cogitaret » (a. i).
3) Requiritur autem motus ex gratia habituali factus seu ex
charitate formatus (a. 3 ; a. 2, ad 1 ; a. 4, ad 2). Remissio peccati
enim non potest fieri nisi per opus satisfactorium gratum et
acceptum Deo fini supernaturali ; sed nullum opus est gratum
et acceptum Deo fini supernaturali, nisi fiat ex gratia habituali
a persona Deo grata et accepta. Ergo.
Aliis verbis : Remissio peccati est opus gratuiti favoris et
acceptationis divinae ; opus autem gratuiti favoris et acceptationis
divinae supponit Dei amicitiam ; ergo.
4) Imo omnis bonus motus ex gratia habituali factus, quo pecca­
tum veniale displicet, etiamsi non ex motivo charitatis fiat, videtur
sufficiens ad remittendum illud veniale quod retractat, — nec
requiritur contritio perfecta aut determinati gradus vel intensionis.
Remittitur enim peccatum veniale per actum ex gratia factum
et charitate formatum qui illud sufficienter retractat. Atqui
omnis contritio seu displicentia etiam imperfecta et minima,
dummodo sit vera et sincera, peccatum veniale sufficienter
retractat, et si fiat a iusto in statu gratiae est ex gratia habituali
et charitate formata. Ergo sufficit ad remissionem cuiuscumque
peccati venialis. Confirmatur : Charitas imperat omnibus
virtutibus supernaturalibus et ideo actus omnium virtutum ea
formantur, etiamsi non immediate ex eius motivo procedant.

458. Thesis II. Peccatum veniale remitti potest sine
nova infusione gratiae habitualis.
Probatur : Unumquodque tollitur per suum oppositum.
Atqui peccatum veniale non contrariatur habituali gratiae
vel charitati. Ergo ad illud tollendum non requiritur nova
infusio gratiae habitualis vel charitatis. Et ideo, remitti
potest, etiam extra sacramentum ex solo opere operantis,
etiam contritione imperfecta.

459. Thesis III. Peccatum veniale remittitur solo fer­
vore charitatis qui eius displicentiam includit. — Quam­
vis multae aliae causae recenseri soleant (C. Trid., sess. 14,
c. 5), ad hanc unam reduci possunt, quia non sunt nisi
media ad fervorem charitatis procurandum, ac non im­

406

summa theologiae moralis

mediate remittunt sed mediapte actu virtualis poenitentiae.
Quod ita fere ostendit S. Thomas, Q· D. de Malo 7, a. 12 :
« Per fervorem charitatis peccata venialia remittuntur ; et
ideo quaecumque nata sunt excitare fervorem charitatis possunt
causare remissionem peccatorum venialium.
« Actus autem charitatis ad voluntatem pertinet ; quae tri­
pliciter ad aliquid inclinatur : a) aliquando ex sola ratione aliquid
demonstrante ; b) aliquando ex ratione simul et aliquo interiori
instinctu qui est a causa superiore scii. Deo (motione speciali
gratiae actualis) ; c) aliquando autem cum hoc etiam ex incli­
natione habitus inhaerentis.
Ergo 1) sunt quaedam quâe causant remissionem peccati
venialis in quantum inclinant voluntatem ad ferventem chari­
tatis actum secundum tria praedicta, et sic per sacramenta N. L.
venialia peccata remittuntur, quia et ratio ea considerat ut
salutares medicinas, et divina Virtus in iis secretius operatur
salutem, et etiam per ea confertur habitualis gratiae donum ».
Ista remittunt ex opere operato : certo ita faciunt quae directe
instituuntur ad remissionem peccati, scii. Baptismus, Poenitentia,
Extrema Unctio, et etiam Eucharistia quae est remedium Contra
quotidianas culpas ; insuper secundum S. Thomam idem dicen­
dum est de aliis sacramentis, quia gratia quae infunditur nata
est excitare liberum arbitrium ad fervorem charitatis et peccati
detestationem, nisi tamen impedimentum sit ex parte subiecti.
2) « Quaedam sunt quae causant remissionem venialis peccati
secundum duo praedictorum : non enim causant gratiam sed
excitant rationem ad aliquid considerandum quod excitat chari­
tatis fervorem et etiam pie (i. e. recte) creditur (propter orationem
Ecclesiae) quod virtus divina interius operatur excitando di­
lectionis fervorem ’>> uti fit in sacramentalibus v. g. aspersione
aquae benedictae, confessione generali et absolutione sacerdotis
ante communionem, oratione in ecclesia dedicata, unctione
corporis, etc. : ista remittunt ex opere operantis Ecclesiae.
3) « Quaedam vero sunt quae causant remissionem venialis
peccati solummodo excitando charitatis fervorem per modum
considerationis, sicut oratio dominica, tunsio pectoris, et omnia
opera bona, non quidem semper, sed quando includunt virtualem
peccati contritionem ». Ista remittunt ex solo opere operantis
poenitentis.
« Attamen omnia ista causant remissionem peccatorum venia­
lium in quantum inclinant animam ad motum poenitentiae qui
est detestatio peccatorum vel implicita vel explicita » q. 87, a. 3,
ad i.

460. Corollaria. — 1. Peccata venialia saepius non
tolluntur immediate a sacramento Poenitentiae, quia plerumque
iam sunt remissa actu contritionis praecedente absolutionem ;
at tunc rursus absolutione condonantur eodem modo ac peccata
mortalia iam antea dimissa (n.434) ; aliquando tamen fit ut non
deleantur ante absolutionem : 1) si coniuncta sunt peccatis

I

DE POENITENTIA

407

mortalibus, quia tunc simul cum iis remittuntur ; 2) si contritio
sit sufficiens ad aliquorum, sed non ad omnium venialium remis­
sionem : tunc gratia a sacramento collata excitare potest ad
contritionem sufficientem de aliis non remissis (n. 459). — At
etiam, si nunquam ab ipso sacramento delerentur, non esset
inconveniens, nam secundum S. Thomam, q. 65, a. 1, ad 8 :
« nullum sacramentum N. Legis institutum est directe contra
venialia ». Et tamen in hoc casu non superflue subiicerentur
venialia sacramento, non solum quia instituendo confessionem
facilius contritionem de peccatis habeant fideles, sed etiam quia
sacramentum confert tum ad pleniorem remissionem quoad
poenam, tum ad remissionem certiorem quia inter venialia
possent esse mortalia, tum ad gratiam specialem sanativam et
de se praeservativam a peccatis confessis.
Hinc non requiritur attritio determinatae intensitatis vel
gradus ad obtinendam remissionem peccati venialis extra sacra­
mentum Poenitentiae, uti tenent multi recentiores cum Lugo,
qui aiunt attritionem non sufficere ad delenda quaecumque ve­
nialia extra sacramentum Poenitentiae, sed ad pauciora vel plura
secundum quod sit ex meliore motivo, cum maiore intensitate vel
duratione, aut cum pluribus bonis operibus. Etenim a) omnis
etiam minima contritio de peccato veniali, si sit sincera, est
retractatio eius, ut dictum est (n. 457); b) peccatum veniale non
opponitur determinatae intensitati seu gradui charitatis, quia
nihil aufert nec minuit de charitatis habitu, cui non opponitur ;
c) sicut minima contritio perfecta sufficit ad remissionem om­
nium peccatorum mortalium, ita minima contritio imperfecta ex
gratia facta sufficit ad remissionem omnium venialium.
Nec huic doctrinae obstat sensus communis fidelium qui pecca­
ta confitentur ad obtinendam venialium remissionem : id enim
faciunt, sicut pro peccatis mortalibus remissis, ad certiorem
remissionem ac pleniorem atque contra relapsum ; vel potius
credunt sacramentum efficaciam habere ad remissionem venia­
lium quin praecise cogitent qualis illa sit.

2. Non tamen omnis affectus in Deum aut res divinas est
virtualis poenitentia respectu omnis peccati venialis, sed tantum
respectu illius quod displiceret si occurreret, sicque non quod­
libet' peccatum veniale tollitur per quemlibet affectum in Deum,
sed illud solum cuius dictus affectus est virtualis displicentia.
Unde plena erit remissio, si nullus omnino affectus retineatur
ad vernale.
3. Hinc unum peccatum veniale remitti potest sine altero,
quia aliquis potest habere poenitentiam virtualem circa aliquod
peccatum et non circa alia, unde impeditur remissio quoad illa
quibus adhaeret. A fortiori possunt remitti mortalia, quin remit­
tantur venialia.

4. Actus charitatis tam insignis ut detestaretur quodcumque
veniale, remissionem omnium obtinet, non tamen omnium
poenarum, ut nunc est dicendum.

4o8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUAESTIO TERTIA.

DE REMISSIONE POENARUM.
S. Th. Ill, q. 86, a. 4 et 5 ; q. 87, a. 3, ad 3 ; suppi, q. 18, a. 2.

461. Thesis I. Poenitentia, per solam contritionem
perfeçtam, vel per contritionem imperfectam in
sacramento, una cum culpa remittit poenam aeter­
nam peccato mortali debitam ex parte aversionis.—
Est de fide ex Cone. Trid., sess. 6, c. 14 et can. 30.
Probatur: Poenitentia non remittit mortale peccatum
nisi per infusionem gratiae habitualis gratum facientis. Sed
gratia habitualis nos reddit participes divinae naturae, Dei
amicos eiusque filios adoptivos, atque iure haeredes vitae
et beatitudinis aeternae. Ergo poenitentia una cum culpa
peccati mortalis, remittit poenam aeternam.
462. Thesis II, Poenitentia simul cum culpa mortali
aut veniali remittit, saltem partialiter, poenam
temporalem debitam peccato ob conversionem inor­
dinatam ad creaturam et honorem Deo indejsubtractum.
Quod facit dupliciter : a) contritione et confessione, quae,
propter erubescentiam, iam includunt reparationem quam­
dam honoris divini per peccatum laesi ;
b) satisfactione, praesertim quae est a sacerdote imposita,
atque, ut ait Trid., sess. 14, c. 3, ad plenam perfectamque
remissionem peccatorum concurrit.
Quae ex opere operantis id facere possunt dum fiant in ipsa
justificatione aut in statu gratiae ; sed vi absolutionis fiunt
titulus et causa remissionis poenae ex opere operato.

463· Thesis III. Poenitentia, etiam in sacramento,
simul cum culpa etiam mere veniali, non semper
totam remittit poenam, sed ordinario remanet poena
temporalis subeunda ad honorem Deo subtractum
plene restituendum. — Est de fide ex Cone. Trid.,
sess. 6, c. 14, can. 30, et sess. 14, c. 8, can. 12.
Sic etiam homo cui damnum illatum fuit ab inimico, remittit
culpam offensori dum iste reconciliationem quaerendo veniam
petit, sed exigit nihilominus reparationem damni illati.

DE POENITENTIA

409

Probatur : ι° Ex Scripturis, scii, tum ex exemplis illorum
qui, remissione peccati obtenta, nihilominus poenam subire
debent (Adam, Moyses et Aaron, David), tum ex verbis
quae hortando consulunt imo praecipiunt ppenitentialem
satisfactionem (loël II, 12 ; Dan. IV, 24 ; Lc. Ill, 8).
Nec iuvat dicere cum Luthero has poenas solum ordinari
ad emendationem ; nam ex contextu patet etiam infligi in casti­
gationem.

2° Ex perpetua traditione, scii, non solum a) ex antiqua
et constanti praxi Ecclesiae, definitione C. Trid. authentice
firmata (sess. 6, c. 14, can. 30 ; sess. 14, c. 3 et 8, can. 4,
12, 13, 15), — sed etiam b) explicitis testimoniis v. g. Tert.
de Poen. 9 ; Cypr. de laps- ; Orig. hom. 3 in lud. 2 ; hom. 9
in Lev. ; Ambr. in Le. VII, 156 ; de Poen. II, 6 ; Bas. hom.
attende, 4 ; Hier, in loël I, 13 ; Aug. ç. Faust. XXII, 67 ;
in Ps. L, 11 ; Greg. Mor. IX, 34 ; — insuper c) ex connexione
cum dogmate Purgatorii.
3° Ex ratione stricte probari nequit, cum Deus posset
simul poenam remittere et culpam ; ostendi tamen potest
ita rationabiliter fieri :
A. Ex natura peccati et eius remissionis. In remissione
peccati non mutatur poena aeterna in temporalem, uti
dixerunt Sçotus et Suarez, nam remissio poenae aeternae
naturaliter sequitur remissionem culpae seu aversionis a
Deo : per gratiam enim restituitur amicitia Dei et ius ad vi­
tam aeternam, unde non potest homo aeternaliter separari a
Deo et mereri poenam aeternam damni, et per copsequens
haec poena totaliter tollitur. Ceterum, ut notat Caietanus,
verba absolutionis absolvunt, non mutant. — Sed dicen­
dum cum S. Thoma (q. 86, a. 4, et in IV Sent.,d. 14, q.2,
a, i, qc. 2) satisfactionem requiri, quia ordinario non
sufficienter reparatur conversio indebita ad creaturam.
In peccato enim duplex est inaequalitas, opposita scii, amicitiae
et iustitiae ; aequalitas nempe amicitiae laeditur in affectu,
aequalitas iustitiae in effectu seu in rebus. Utraque autem laesio
est reparanda. Nam a) divina amicitia violatur aversione a Deo,
quae meretur poenam aeternam, et recompensatur contritione
quae est recompensatio amicitiae violatae et aequalitatem ami­
citiae restituit (quantum homini possibile est) ; b) etiam honor

Μ·4

410

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Deo debitus ei subtrahitur conversione indebita ad creaturam,
qua lex violatur, atque impeditur ne Deo honorem debitum
omnibus actibus tribuamus ; quod meretur poenam temporalem
(I, n. 524). lamvero hoc ordinario non totaliter recompensatur
uno actu contritionis, quo non semper totus honor redditur qui
fuit sublatus ; unde remanet temporalis poena ad aequalitatem
iustitiae restituendam.
Saltem ordinario: exceptionaliter enim fieri potest, ut omnis
poena tollatur, si contritio sit extraordinaria et valde magna sive
ex parte charitatis sive ex parte doloris sensibilis.
Itaque : Quod sublatum est aversione a Deo nequit totaliter
reddi, et ideo Deus recompensationem perfectam non exigit, sed
contentus est imperfecta (n. 396); honor sublatus conversione ad
creaturam potest totaliter restitui,et ideo etiam a Deo exigi potest.

B. Ex differentia Baptismi et Poenitentiae (a. 4, ad 3 ; suppi,
q. 18, a. 2). In Baptismo homo recipit totaliter virtutem passionis
Christi, quae de se sufficiens est ad remittendam omnem Culpam
et poenam : quia scii, per aquam et Spiritum sanctum, Christi
commortuus est peccato et in eo regeneratus ad novam vitam,
novus homo factus, in quo nihil de vetere (quantum ad animam)
manere debet 5 et ideo in Baptismo nulla poena remanet pro
praecedenti peccato. Sed in poenitentia non mutatur homo in
aliam vitam> quia non est regeneratio sed sanatio quaedam per
proprios actus obtinenda, qua in pristinam vitam reparatur ; et
ideo consequitur virtutem passionis Christi, non totaliter, sed
secundum modum et dispositionem propriorum actuum qui
sunt materia sacramenti Poenitentiae, sicut aqua Baptismi : in
sanatione enim manent reliquiae morbi usque ad perfectam
restitutionem. Unde non statim, per primum actum poenitentiae
quo remittitur culpa, solvitur reatus poenae, sed completis
omnibus actibus, inter quos etiam est satisfactio sufficiens
praestanda.
Et sane, Poenitentia instituta est per modum iudicii, cuius
etiam est punire delicta. Hinc, ait Cone. Trid., divinae iustitiae
ratio exigere videtur ut qui ante Baptismum per ignorantiam
deliquerint, aut saltem non cum tanta malitia, cum maiore
indulgentia recipiantur quam qui gratiae Dei quam receperint
ingrati, Spiritum s· contristaverint et scienter templum Dei
violaverint. Unde aequum est ut ab his satisfactio exigatur
(sess. 14, c. 8).

*
464
Obiiciunt Protestantes Scripturas quae affirmant
Deum gratis remittere peccata, ita ut non recordetur eorum,
pec ea amplius noceant (Ezech. XVIII, 22 ; XXXIII, 11-12). —
At dicitur Deus a) gratis remittere peccata, scii, ipsam eorum
culpam et poenam aeternam, non vero adnexam poenam tempo­
ralem ; — b) non recordari peccatorum, quia peccata non redeunt,
et peccatorem conversum non considerat Deus ut inimicum,
licet amicum poenis purget ;
c) impietatem peccatorum non
nocere, quia opera poenalia non nocent, et quia iustus habet unde
satisfaciat.

DE POENITENTIA

4M

465. Animadversiones.— 1. Poenitentia remittit poenam
temporalem non solum ex opere operantis, quia homo qui iustificatur vel iustus iam est poenitendo honorem a Deo ablatum
partialiter restituit, sed etiam ex opere operato, quia vi sacramenti
actus nostrae poenitentiae fit titulus et causa efficiens remissionis
saltem partialis poenae debitae, et quidem a) ita ut amplius
valeat ad expiandum peccatum quam si proprio arbitrio homo
faceret idem opus, i.e. etiam si ita factum non sufficeret ; b) imo
etiam valeat ad remissionem maiorem quam obtineret eadem
poenitentia ex merito proprio.
2. Si remanere potest poena temporalis, quia subtracto effectu
ex parte aversionis, remanere potest quidam effectus ex parte
conversionis inordinatae ad creaturam, a fortiori nil prohibet
quin, remissa culpa, remaneant dispositiones ad peccandum et
infirmitas ad bonum ex praecedentibus actibus causatae, quae
vocantur reliquiae peccati; ad quas auferendas Ordinario unus
actus est insufficiens. Remanent tamen debilitatae et diminutae,
ita ut homini non dominentur, et hoc magis per modum dis­
positionis quam per modum habitus, quia retractantur.
3. Itaque sicut « Deus totum hominem perfecte curat ; Sed
quandoque subito sicut socrum Petri statim restituit perfectae
sanitati, ita ut surgens ministraret illis, ut legitur (Le. IV) ; quan­
doque autem successive sicut dictum est de caeco illuminato
(Mc. VIII). Et ita etiam spiritualiter quandoque tanta commotione
convertit cor hominis, ut subito perfecte consequatur sanitatem
spiritualem non solum remissa culpa sed sublatis omnibus
peccati reliquiis, ut patet de Magdalena (Le. VII), Quandoque
autem prius remittit culpam (per gratiam operantem) et postea
(per gratiam cooperantem) successive tollit peccati reliquias » et
poenas (a. 5, ad 1).

QUAESTIO QUARTA.

DE RESTITUTIONE VIRTUTUM ET REVIVISCENTIA
MERITORUM.
S. Th. Ill, q. 89.

466. Thesis I. Poenitentia simul cum gratia habi­
tuali restituit omnes virtutes infusas.
Probatur : Poenitentia non remittit peccatum mortale
nisi mediante infusione gratiae habitualis gratum facientis
(n. 454). Atqui ex gratia habituali fluunt omnes virtutes
infusae, sicut ex anima potentiae. Ergo per poenitentiam
simul cum gratia habituali omnes virtutes restituuntur.

467. Thesis II. Poenitentia restituit merita bonorum
operum ; unde opera bona virtutis viya, in statu

412

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

gratiae et charitate facta, et per peccatum morti­
ficate, per poenitentiam reviviscunt. — Est certum.
Thesis agit de operibus vivis, quae in charitate et gratia facta,
a principio supernatural! inhaerente in se valorem supernaturalem
et meritorium habent ; sed mortificatis, quae per subsequens
peccatum mortale quod aufert gratiam impediuntur a suo
effectu qui est perducere ad vitam aeternam, quatenus ad
augmentum gratiae et vitam aeternam amplius perducere non
valeant : haec merita restituuntur. Non autem de operibus
mortuis seu honestis in statu peccati factis, quia ista ab initio
et sine valore et merito sunt supernatural!, ac proinde nunquam
in futurum possunt acquirere valorem quem non habent : non
vixerunt et ideo rursus revivere non possunt ; — nec a fortiori
de operibus mortiferis seu malis quae hominem gratia privant et
sunt peccata mortalia : haec destruuntur per poenitentiam nec
reviviscunt (n. 456, 1).

Probatur : i° Ex fontibus revelationis, scii, ex verbis
Scripturae traditione interpretatis. Ex sola Scriptura res
peremptorie demonstrari nequit, quia verba afferenda
stricte possunt aliter intelligi ; at cum Patres iis utantur
ad proponendam reviviscentiae doctrinam, habetur argu­
mentum ex traditione. Ita verba ad peccatores directa,
Gal. III, 4: Tanta passi estis sine causa, si tamen sine causa,
ita intelliguntur : si conversi fueritis, passiones illae non
erunt sine causa sed iterum valebunt, ut explicant Hier,
in h. 1., Ambr. 1. 1 in Lc., Chrys. hom. 10 in Gen. —
Similiter Hebr. VI, 10 : Non enim iniustus Deus ut oblivisca­
tur operis vestri et dilectionis, quam ostendistis in nomine
ipsius, qui ministrastis sanctis et ministratis, videntur indicare
Deum non obliturum bona charitatis opera eorum qui
post peccatum poenitentiam agunt sed ea esse remuneratu­
rum. Atque ita interpretantur Epiph. haer. LIX, 2 ; Chrys.
hom. 10 in Gen. ; Athan. or. de blasph. in Sp. s. ; Aug. de
fide et op. 14.
20 Ex Concilio Tridentino, sess. 6, c. 16, quod tres solum
ponit conditiones ad meritum : 1) opera sint in Deo facta,
scii, sub influxu gratiae divinae, 2) sint hominis iusti, 3) qui
in gratia moriatur; et non addit quartam : quod non
fuerint mortificata. Unde ait can. 32 : si tamen in gratia
decesserit, non autem : si in gratia semper permanserit.
30 Ratione ; Causa remanens, sed carens suo effectu ob

DE POENITENTIA

413

impedimentum, effectum producit impedimento sublato.
Atqui opera in charitate facta seu procedentia ex intrinseco
principio inhaerente vitae supernaturalis, si secundum se
spectantur, per peccatum mortale nil amittunt de iis
quae pertinent ad eorum vitam, et ideo semper in accepta­
tione divina manent, quatenus de se digna vitae aeternae ;
licet per accidens inefficacia sunt ad ducendum in vitam
aeternam propter impedimentum peccati, et a suo effectu
impediuntur quatenus peccator est vitae aeternae indignus.
Ergo, impedimento peccati sublato, producunt suum
effectum. Hoc autem impedimentum tollitur per poeni­
tentiam. Ergo per poenitentiam opera mortificata recupe­
rant suum effectum, seu efficaciam vere perducendi in
vitam aeternam illum qui ea perfecit ; quod est reviviscere.

468. De modo seu gradu quo virtutes restituuntur
et merita reviviscunt disputatur inter theologos. — Omnes
quidem admittunt et merita totaliter reviviscere sicut antea
erant et ad totum praemium ad quod de se valebant ; unde nulla
est differentia ex parte ipsius reviviscentiae, sed tota differentia
provenit ex eo quod aliter concipiunt ipsum meritum vitae
aeternae et augmentum gratiae.

A. Multi recentiores, post Nominales, ut Vasquez, Suarez,
Lugo et alii, praesertim ex S. I., habent actus nostros ut solas
causas morales et meritorias gratiae et gloriae, atque dicunt omnes
actus mereri determinatum gradum gratiae et gloriae et ideo
virtutes et merita semper restitui in eodem gradu gratiae quo
existebant ante peccatum. Unde etiam dicunt (quod incredibile
videtur) peccatorem semper resurgere in gratia maiore illa quam
habebat, eo quod determinatum gradum gratiae pro omnibus
praecedentibus operibus recuperet et insuper novum gradum
pro praesenti dispositione.
Praecipuum eorum fundamentum est a) non posse intelligi
bonorum operum meritum et reviviscentiam, nisi unicuique
operi detur speciale praemium i. e. specialis gradus gratiae et
gloriae ; secus non plus mereremur pluribus operibus quam uno ;
— b) nec opera peccatoris totaliter reviviscerent ; — et c) peccata
remissa poena aeterna punirentur, privatione scii, determinati
gradus gratiae et gloriae correspondentis.
B. E contra veteres : S. Thomas, S. Bonaventura, Scotus et
Thomistae : Caietanus, S. Antoninus, Bannez, Sylvius, Contenson, ad quos recentius accessit Billot, habent actus nostros non
solum esse causas morales et meritorias, sed et instiper dispositivas,
atque dicunt omnia opera bona mereri gratiam et gloriam sed non
in determinato gradu, nisi sub conditione quod adsit ad illum

414

f

>|
ii
Ii
ί

j
'i
'
!
!
>
;
:
'
i
I

i
"

>

(

/

■
’

i
,

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

gradum proportionata dispositio (C. Trid., sess. 6, c. 7). Unde,
ait S. Thomas, « secundum quod motus liberi arbitrii in poenitentia est intensior vel remissior, secundum hoc poenitens
consequitur maiorem vel HiinOrem gratiam. Contingit autem
intensionem motus poenitentis quandoque proportionatam esse
maiori gratiae quam fuerat illa a qua ceciderat per peccatum ;
quandoque autem aequali, quandoque vero minori. Et ideo
poenitens quandoque resurgit in maiori gratia quam prius
habuerat, quandoque autem in aequali, quandoque etiam in
minori, et eadem ratio est de virtutibus quae ex gratia consequuntur » (a. 2).
Ratio generalis est principium philosophicum quod qualitates
quae admittunt plus et minus, in maiore vel minore gradu existunt secundum diversam dispositionem subiecti. Unde opera
bona non sunt obtentura augmentum gratiae, nisi momento quo
ad illud aderit proportionata dispositio. — Ratio specialis est
opera reviviscere sicut antea erant, scii, ita ut mereantur augmentum gratiae sub conditione quod adsit conveniens ad hoc
dispositio. Haec abest, sed non propter praecedens peccatum
sed propter indispositionem actualem. Ergo opera reviviscunt
ad totum praemium ad quod quantum est de se et ratione sui se
extendebant.
Respondent argumentis prioris sententiae :
Ad ira. Opera esse meritoria etiam si fion obtineant speciale
praemium, quia idem praemium potest dari pluribus titulis :
magna est perfectio moralis habere gloriam coelestem non solo
titulo gratuito haereditatis sed etiam ut coronam operum, et eo
maior est perfectio quo ex titulo plurium operum obtinetur. Ita
Christus qui ius habebat ad gloriam corporis, idem ius meruit
suis operibus, et non tantum uno sed omnibus.
Ad 2m. Reviviscunt totaliter ut sunt secundum se, quia, ut
dictum est, post peccatum sicut antea merentur determinatum
gradum gratiae dummodo adsit conditio requisita, scii, con­
veniens et proportionata dispositio nostra (a. 2, ad 2).
Ad 3m. Non remanet poena aeterna, quia poena est id quod
meritorie est a peccato. Peccatum mortale meretur privationem
gratiae ut sic, sed non privationem in determinato gradu, ut
constat ex eo quod ex gravissimo peccato potest sequi amissio
minimae gratiae et ex minimo etiam amissio maximae gratiae;
unde restituta gratia in quocumque gradu eo ipso omnis poena
privativa aufertur.

C. Post controversiam quidam thomistae recentiores sententiam
intermediam elegerunt, dicentes non omnem gratiam restitui si
non adsit dispositio, aliquem tamen gradum maiorem reddi
propter merita praecedentia, v. g. si quis habeat dispositionem
ad gradum 5™, recuperabit gratiam in gradu 10°: ita Soto,Nugno,
Alvarez, Ledesma, Gonet, Billuart. Sed hoc non est secundum
principia S. Thomae de conformitate proportionata ad dispositiones, nec est secundum principia prioris sententiae secundum quam opera totaliter reviviscunt. Unde videtur relinquen­
dum tamquam illogicum ; et ceteroquin in nullo fundatur.

DE POENITENTIA

415

469· Corollarium. — Differentia est inter peCcata et
opera bona. Peccata secundum se radicaliter destruuntur et abo­
lentur a Deo per poenitentiam sub gratia factam : non ita quod
actus peccatorum non praecesserint, sed quod non habeant vim
impediendi gratiam ; — opera meritoria cum sint gratiae non
valent secundum se destrui et aboleri ab homine et ideo solum
per accidens impediuntur a sito effectu, quia peccatum mortale
reddit hominem incapacem praemii (a. 5, ad 1). « Remissio
peccatorum, ait S. Thomas, in IV, d. 22, q. 1, a. 1, ad 6, est
principaliter opus Dei sed mortificatio meritorum praecedentium
est opus hominis. Homo autem sua actione non potest evacuare
Simpliciter opus Dei, quamvis possit impedire ne sibi prosit ;
et ideo homo per peccatum sequens non potest remissionem
praecedentium peccatorum annullare. Potest autem sua actione
evacuare quod per ipsum factum est, et ideo potest mortifi­
cationem praecedentium meritorum per merita sequentia poe­
nitens annullare, praecipue gratia adiutus ».

47θ· Animadversiones. — Ex doctrina generali de sacra­
mentis colligitur :
i° Gratiam sacramentorum ante lapsum receptorum, peccatore
per poenitentiam sese convertente, restitui dummodo in ipso
remaneat titulus sacramentalis ad gratiam recipiendam. Ita
Baptismi, Confirmationis, Ordinis gratia reviviscit tota vita
durante, quia semper manet character indelebilis : gratia Extre­
mae Unctionis et Matrimonio durante eadem aegritudine et
eodem coniungio (n. 58).
2° Sacramentum Poenitentiae maiorem gratiam concedere ex
opero operato quam solus actus virtutis Poenitentiae ex opere
operantis. Inter dispositiones nostras et gratiam ex opere ope­
rantis concessam requiritur aequalitas arithmetica, sed inter
dispositiones et gratiam sacramenti ex opere operato sola aequa­
litas proportionalitatis.
3° Sacramentum Poenitentiae, ad differentiam virtutis, etiam
dare specialem gratiam sacramentalem, quae est sanativa pecca­
torum clavibus subtectorum, et ideo speciale confert auxilium
ad non relabendum in haec eadem peccata.

TERTIA PARS.
DE PARTIBUS POENITENTIAE.
S. Th. Ill, q. 90.

471. Notiones. — Dum in theologia de partibus Poeni­
tentiae sermo instituitur, non intelliguntur partes essentiae
seu elementa, quae constituunt sacramentum secundum
suam totalitatem, scilicet materia et forma, de quibus dixi­

416

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

mus supra ; sed partes unius elementi, scilicet solius materiae,
quae dici solent intégrales secundum analogiam ad res
materiales. Sicut in homine distinguuntur plures partes
ex quibus integrum ht corpus humanum : cerebrum, cor,
pectus, brachia, crura ; ita in sacramento Poenitentiae ele­
mentum materiale integrum habetur et ita perfectio Poeni­
tentiae integratur ex pluribus actibus (a. i et 2).
Sicut autem in homine, inter partes intégrales, quae­
dam sunt etiam essentiales sine quibus substantia hu­
mana esse non potest (v. g. cor, cerebrum), et aliae mere
intégrales sine quibus homo esset sed non esset comple­
tus (brachia, crura, nasus), ita in sacramento Poenitentiae
duae partes sunt sine quibus esse non potest : contritio
et confessio ; tertia sine qua non esset integrum : satis­
factio x.
472. Tres sunt partes intégrales sacramenti
Poenitentiae. — Certum est. Probatur :
i° Ex doctrina Ecclesiae : Cone. Flor., decr. pro Armenis ;
et Trid., sess. 14, c. 3 et can. 4.
2° Ex ratione theologica : Poenitentia intendit recom­
pensationem peccati, non in quantum haec est restitutio
ordinis laesi et redintegratio aequalitatis iustitiae (ut facit
iustitia vindicativa), sed in quantum est reconciliatio
amicitiae inter Deum et hominem ; unde in ea ht recom­
pensatio offensae secundum voluntatem offendentis et
offensi, i. e. secundum spontaneam oblationem ex parte
peccatoris offendentis et secundum arbitrium Dei offensi.
Atqui ad talem recompensationem requiruntur tria :
i° voluntas recompensandi, quod ht per contritionem,
2° subiectio facta arbitrio sacerdotis loco Dei peccatum
remittentis, quod fit in confessione, 30 recompensatio
secundum arbitrium ministri Dei, quod ht in satisfactione.
Et ideo contritio, confessio et satisfactio sunt partes
intégrales Poenitentiae (a. 2).
i. Supponitur tamen semper animi dispositio ad satisfaciendum quae
includitur in contritione, et sine qua non esset vera contritio.
1

DE POENITENTIA

417

473· Animadversiones. — 1. Contritio, confessio et satis­
factio sunt partes Poenitentiae in quantum est sacramentum, non
in quantum est virtus.
Nam actus poçnitentis qui multiplicantur non sunt partes
habitus, ex quibus scii, habitus constituitur, sed effectus eius.
« Unde relinquitur quod partes assignentur Poenitentiae in quan­
tum est sacramentum, ad quod actus humani comparantur ut
materia » proxima (a. 1, ad 2). Ét ideo quamvis contritio sit
principalior actus poenitentiae ut est virtus, et principalior
dispositio poenitentis, confessio tamen principalitatem habet in
quantum est pars sacramenti seu signi sensibilis, quia est per se
sensibilis, dum contritio de se sensibilis nOn sit sed « virtualiter
in quantum implicat propositum confitendi et satisfaciendi »
(a. 2, ad 1). Unde S. Thomas : « Poenitentia, in quantum est
sacramentum, praecipue in confessione perficitur, quia per eam
homo ministris Ecclesiae se subdit, qui sunt sacramentorum
dispensatores » (Suppi, q. 10, a. 1).
2. Non partes sunt subiectivae (sicut species), quibus adesset
aequaliter tota virtus Poenitentiae, — nec potentiates, quibus tota
adesset essentia sed non tota virtus (sicut essentia animae in
singulis potentiis), — sed recte dicuntur intégrales, quia singulis
nec tota essentia nec tota virtus adest1, sed omnibus simul ex
quibus Poenitentia integratur (q. 90, a. 3).
3. Non tantum sunt partes, quia ad invicem ordinantur (secun­
dum ordinem virtutis et temporis), et ita unitae disponunt ad
absolutionem ut formam, sed insuper sunt dispositiones ad gratiam
sacramentalem recipiendam, imo una cum forma, absolutione,
sunt signum et causa gratiae.
CAPUT I.

DE CONTRITIONE.
S. Th., Suppi, q. 1, a. 1.

474. Contritio, etymologice a conterere, significat in
corporalibus actionem qua res solida et dura ad mini­
mas partes reducitur ; unde, per similitudinem, in spiritua­
libus significat illam dispositionem animi, qua cor peccato
induratum frangitur et totaliter reducitur, ita ut affectum
peccati totaliter dimittat. Est scii, dolor comminuens
i. In sola tantum contritione, tota poenitentia continetur secundum
virtutem, licet non secundum essentiam : « fundamentum enim quo­
dammodo virtute continet totum aedificium, et hoc modo contritio
continet virtute totam poenitentiam » (a. 3, ad 2).
Sumn» Theologiae Moralia ΙΠ. — 27

4l8

summa theologiae

^oralis

voluntatis duritiem, et quasi fractio cordis usque ad
minutas partes (a. i).
Generaliore sensu significat quemcumque dolorem seu
displicentiam etiam imperfectam de peccato ; sensu stricto
significat dolorem de peccato perfectum seu charitate
formatum, et sic opponitur displicentiae et contritioni
imperfectae, quae est accessus ad perfectam contritionem
et dicitur attritio, quasi fractio cordis in magnas partes
quin sit perfecte comminutum (a. 2, ad 3).
475. Thesis. Contritio est necessaria necessitate
medii et praecepti.— Quod sufficienter demonstratum
est ex necessitate virtutis Poenitentiae (n. 412), et expli­
cite docetur a Cone. Trid., sess. 6, c. 14, et sess. 14, c. 4,
can. 4, contra Protestantes, qui dicebant totam poeni­
tentiam esse solam resipiscentiam seu propositum novae
vitae, sine peccatorum commissorum dolore et detesta­
tione, aut expiatione.
Catholicam veritatem demonstrant :
g) Scripturae quae dicunt actum primarium Poenitentiae :
contritionem, scii, dolorem et detestationem requiri ad destructio­
nem peccati (loël II,12 ; 1er. VIII, 6 ; XXXI, 18-20 ; Ez. XVIII,
30,31 ; Ps. L, 6, 19 ; VI, 7 ; Is. XXXVIII, 15 ; II Cor. VII, 7
9, 10 ; Ps. XXXI ; Act. II, 38).
b) Patres qui compunctionem, contritionem, detestationem
peccati necessariam habent : Hermas, simii. VII, 6 ; lust. dial,
η. 14; Tertul. de Poenit., C. 8; Cypr., ep. 31; Ambros. de
Poen., 1, II, c. 10 ; Çhrysos. de Comp., 1. I, n. 10.
c) Ratio theologica: Ubique retractatio offensae est id quod
primo exigitur ex parte offensoris ; apud Deum autem nulla
valet retractatio nisi incipiat a dolore cordis,quia Deus intuetur cor.
QUAESTIO PRIMA.

DE ESSENTIA ET OBIECTO CONTRITIONIS.
S. Th., Suppl, q. I ; q. 2, a, 1-5.

476. Definitio contritionis. — Sensu generaliore, a
Cone. Trid., sess. 14, c. 4, definitur contritio : « Animi
dolor ac detestatio de peccato cum proposito non peccandi de
cetero ». Quae definitio tamen communis est contritioni
requisitae in V. et in N. L. ad remissionem peccatorum ; at

DE POENITENTIA

419

in N. L. requiritur etiam, iuxta Concilium : « votum
praestandi reliqua quae ad rite suscipiendum hoc sacra­
mentum requiruntur ». Sic autem accepta contritio, ita
definiri potest cum S. Thoma : dolor pro peccato assumptus
cum proposito confitendi et satisfaciendi (q. 1, a. 1). Quae
definitio aequivalet definitioni C. Trid. Dicitur :
1) dolor, et non sola detestatio : quamvis enim sine odio
et detestatione dolor esse non possit, potest tamen sine
tristitia et dolore esse detestatio, ut in beatis. Dolor est
detestatio mali nos afficientis, tristitia scii, de malo ali­
quatenus nobis coniuncto et in nobis praesente1 ; est
autem detestatio, non mera displicentia, sed displicentia
efficax quae tendit ad destructionem mali ;
2) assumptus, scii, voluntarie ; unde est dolor voluntatis,
non autem sensibilis, qui non semper est in nostra po­
testate, quamvis iste aliquando sequatur et possit pertinere
ad sacramentale signum sensibile ;
3) pro peccatis commissis : materia circa quam versatur
dolor est peccatum, ut tale, non ut poena sed ut culpa,
ut offensa Dei destruenda ;
4) cum proposito... : non est essentia contritionis, sed
effectus. Dolor enim esse potest in eo qui non cogitat de
futuro ; attamen in dolore virtualiter et implicite conti­
netur propositum, quatenus dolor importat voluntatem
se subiiciendi praecepto divino confessionis et satisfac­
tionis ad peccatum destruendum, et non amplius peccandi
in futurum.
Hinc tria necessaria ad contritionem : odium, dolor,
propositum. Est enim contritio praesuppositive in odio,
formaliter in dolore, consecutive in proposito.
477. Contritio est actus virtutis—Nam voluntatis pec­
candi annihilatio et comminutio est de se bona, « quia hoc est
detestari propriam voluntatem qua peccatum est commissum ».
Est actus poenitentiae, quia est actus virtutis illius cuius est pecI. «Detestatio, notat Van N°ort, De Sacramentis, t.II, n. 42, est causa
doloris, quare qui dolet, eo ipso habet detestationem. Et vice versa,
necessario dolemus, si malum quod detestamur percipimus ut nobis
coniunctum. Quapropter dolor et detestatio ita connectuntur, ut, qui
suum peccatum detestatur, de eo doleat, et qui de eo dolet, illud neces­
sario detestetur ». Cfr. S. Thom., I-II, q. 35, a. 1.

420

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

catum praeteritum detestari et destruere, quod pertinet ad poe­
nitentiam (a. 2).

478. Obiectum contritionis. — Contritio est dolor
respiciens et comminuens voluntatis in peccatis duritiem
(qua in suis terminis stat et legi Dei non cedit), atque
retractans offensam Dei. Unde proprium eius obiectum est
culpa, non in abstracto considerata sed ut commissa, in
qua durities cordis et affectus ad peccatum invenitur.
1) Hinc est de omnibus peccatis actualibus, quia in omnibus
est quaedam durities voluntatis quae legi Dei non cedit, vel eam
transgrediendo, vel omittendo, vel praeter çam agendo.
2) Non est de futuris, quia non sunt malum voluntati conjun­
ctum nec in iis voluntas iam induratur ; — est tamen de iis ex
quadam consequentia, quatenus ab iis praecavet.
3) Nec est de poenis, cum in iis non inveniatur durities volun­
tatis et non sint Deo iniuriosae ; quamvis de iis possit esse
mera displicentia.
4) Nec de peccato originali, quod non provenit ex duritie
voluntatis nostrae, quia nostra voluntate non est inductum sed
ex vitiatae naturae origine contractum ; unde de eo non potest
dari retractatio, quamvis possit esse dolor et simplex displicentia.
5) Nec de peccatis alienis ut alienis, quia contritio debet esse
in illo in quo durities voluntatis praecessit. Possumus tamen de
illis dolere et pro illis satisfacere ; insuper contritionem habere
de nostra ad ista peccata cooperatione.

479· Corollarium. — Non est actus contritionis si quis
dolet quod non doleat de peccatis, quia ipsius doloris obiectum
non est peccatum commissum seu offensa Dei, sed ipse defectus
doloris ; in timoratis tamen ordinario est signum contritionis,
scii, quod vere doleant, quia nimis timent se non habere dolorem
sufficientem, quem non satis magnum existimant aut non sen­
tiunt.
QUAESTIO SECUNDA.

DE QUALITATIBUS ET DOTIBUS CONTRITIONIS.

480. Materia tractanda. — Contritio, ut transiens in
actum externum, est pars materiae sacramenti et ita ad
constitutionem signi sacramentalis concurrens ; ut est
interna in corde, est dispositio necessaria ad gratiam
sacramenti. Sive perfecta sive imperfecta, ut suos producat
effectus, debet
1) quibusdam vestiri conditionibus, scii, esse a) veram

DE POENITENTIA

421

et internam, b) supernaturalenj, c) summam, d) univer­
salem ;
2) propositum includere non peccandi de cetero, quod
sit a) verum seu absolutum, b) firmum, c) efficax, d) uni­
versale ;
3) insuper ordinari ad sacramentum Poenitentiae, si
quis illud recipere et in eo remissionem peccati obtinere
intendat.
Hinc tres articuli.
Articulus I.

De Dotibus ipsius Contritionis.
S. Th., Suppi., q. 2, a. 6 ; q. 3, a. 3 et 4.

481. Principium I. Contritio debet esse vera et
interna, i. e. corde et animo vere concepta. — Ita ratione
essentiae: est enim animi dolor et peccati detestatio, quae
indicant actum voluntatis (loël II, 12-13 > Ez. XVIII, 31).
Et sane contritio, utpote reparatio peccati, ab illo fonte
procedere debet a quo peccata procedunt, i. e. a corde
seu voluntate (Mt. XV, 19) ; unde est retractatio pravae
voluntatis, qua peccator sincere intra se dicit : vellem pecca­
tum non commisisse et volo illud in sequelis extirpari, et,
si possem de novo agere, vellem non peccasse, ac ita facere
hic et nunc paratus est.
Jnsuper in sacramento Poenitentiae, ut sit pars sacra­
menti, dolor aliquo modo oportet esse externus et sensi­
biliter manifestatus ; ac requiritur, non solum de se, sed
omnino et semper, formalis et explicitus, uti patet ex
C. Trid., ad sacramentum exigente ipsam contritionem seu
dolorem (sess. 14, c. 3 et 4), qui solus est actus poenitentiae :
est scii, actus positivus quo voluntas vere et explicite
dolet ac detestatur peccatum ut est offensa Dei. Talis
itaque actus est conditio necessaria ut absolutio sit actus
judicialis ac sit valida.
Hinc non sufficit 1) mera externa recitatio vel lectio formulae»
sine interno affectu voluntatis ;
2) nec contritio existimata, qua quis bona fide putat esse
contritus, dum revera non est : haec potest excusare poenitentem
a sacrilegio sed defectum partis necessariae supplere nequit ;
sicut nec aqua existimata sufficit ad Baptismum ;

422

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3) nec in ordine ad sacramentum Poenitentiae sufficit dolor
virtualis et implicitus in actu alius virtutis, v. g. in actu charitatis,
quamvis practice vix dari possit amor D’i super omnia absque
dolpre formali de peccatis, in illo qui de his cogitat : actus scii,
charitatis, qui est poenitentia virtualis, sufficit ad remissionem
peccati sed non ad valorem sacramenti Poenitentiae, quia pon
est institutus ut signum sacramentale et pars integralis sacra­
menti, sicut nec in Eucharistia sufficit panis virtualis vel vinum
virtuale ;
4) nec sufficit propositum non peccandi de cetero: hoc enim
potest stare cum complacentia in peccato praeterito ; nec dolor
implicitus in proposito, quia npn est formalis ;
5) nec sufficit dolor implicitus in desiderio dolendi, v. g. si optes
dolere vel doleas te non dolere, nam pars sacramenti est ipse
dolor de peccato, non desiderium doloris, neque dolor de absentia
doloris ;
6) neque etiam dolor implicitus in desiderio absolutionis seu in
voluntate desiderante percipere fructus sacramenti, etiamsi
habeantur tantum venialia vel mortalia iam remissa quasi materia
confessionis ;
7) nec sufficit dolor de peccato in abstracto, sed de peccato
prout a confitente reo commissum est.

482. Principium II, Contritio debet esse supernaturalis. — Et quidem a) tum subiective, ratione principii,
ita ut eliciatur ex supernatural! auxilio Dei seu gratia
inspirante et adiuvante, ut definivit C. Trid., sess. 6, can. 3 ;
unde et idem Cone, explicite dicit attritionem esse donum
Dei et impulsum Spiritus Sancti moventis (sess. 14, c. 4) ;
b) tum objective, ratione obiecti seu motivi, ita ut eliciatur
propter motivum supernaturale, i. e. supernaturaliter per
lumen fidei cognitum et spectans ad salutem, cuiusmodi
est ipse DeuS sub aliqua ratione vel aliquid respiciens Deum,
sed ita ut spectetur Deus, non finis naturalis, sed tamquam
finis supernaturalis lumine fidei cognitus. Unde non suffi­
cit dolor naturalis propter motivum mere naturale sine
relatione ad Deum finem supernaturalem. Hinc damnavit
Innoc. XI prop. 57 : Probabile est sufficere attritionem
naturalem, modo honestam.
Probatur : Medium enim debet esse proportionatum
fini, et dispositio eiusdem ordinis ac res ad quam disponit
Atqui contritio est medium et dispositio ad gratiam om­
nino supernaturalem, scii, ex parte principii et obiecti.
Ergo actus contritionis debet esse supernaturalis utroque
modo, non solum ex parte principii et gratiae sed et ex

DE POENITENTIA

4?3

parte obiecti seu motivi. Et sane actus essentialiter, totus
quantus est, dependet ex obiecto, quia non est nisi ten­
dentia ad obiectum, sicut et motus ad terminum ; unde non
est actus in se supernaturalis, nisi et obiectum sit supernaturale (I, n. 188).
Hinc a) non sufficit peccati dolor naturalis tantum, scii,
propter motivum mere naturale, quatenus scii, rectae rationi
opponitur, sicut nec dolor propter philosophicam turpitudinem
peccati, propter indignitatem eius intrinsecam absque relatione
ad Deum, vel propter infamiam vel poenam naturalem absque
hac relatione, vel propter effectum peccati, v. g. morbum, etc.
b) nec sufficit dolor mere ob Deum auctorem naturae elicitus
sola rationis lumine notum, sed oportet referatur ad Deum finem
supernaturalem lumine fidei cognitum. De quo in praxi non
erit difficultas, quia apud fideles ita per se fiet.

483. Principium III. Contritio debet esse appretiative summa. — Ita ratione proportionis, ut sit dolor
omnium maximus : secundum appretiationem tamen, qua
poenitens intellectu suo peccatum super omnia mala
aestimet, et ex hac aestimatione voluntate illud detestetur
plus quam omne aliud malum ; adeo ut dispositive pa­
ratus sit quodvis bonum amittere aut detrimentum pati
potius quam peccatum perpetrare, ac pro nullo velit illud
committere ; secus enim voluntas non averteretur abso­
lute et pro omni casu a peccato.
Probatur: i° Etenim contritio iam dispositionem in­
volvere debet qua (mediante saltem absolutione) Deo pla­
cere fiat possibile. Atqui, si quis praeferret Deo aliquod
bonum creatum, non posset Deo placere, secundum illud
Christi (Mt. X, 37) : Qui amat patrem aut matrem plus
quam me, non est me dignus. Ergo contritio dispositionem
involvere debet qua quis omne bonum creatum amittere
praeferat potius quam offendere Deum.
2° Tanto magis aliquid displicere debet, quanto magis
contrarium placere. Atqui quod opponitur peccato, scii,
finis ultimus, magis appretiative debet placere quam omne
aliud bonum : omnia enim sunt appetenda propter finem
ultimum. Ergo contritio, quae dolet de peccato opposito,
debet esse dolor summus, seu dolere super omnia mala
(q· 3, a. 1).

424

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Confirmatur : a) Ex loël II, 12 et ex C. Trid. (sess. 14, c. 4)
secundum quod contritio excludere debet omnem affectum ad
peccatum, et omnem peccandi voluntatem; quod praestare nequit
nisi sit appretiati ve summa: nisi enim quis peccatum aestimet
et detestetur ut maximum malum, quandoque eliget peccatum
potius quam malum quod apprehenditur ut maius.
b) Recta ratio postulat ut odio appretiative maximo prose­
quamur id quod est reapse maximum malum ; atqui peccatum»
utpote offensa Dei quodammodo infinita, et privans hominem
maximis bonis, est omnium malum maximum; ergo.

Non tamen requiritur :
1) Ut contritio sit intensive summa, ita ut vehementia
superet omnes alios dolores et toto vel maximo animi co­
natu doleat1.
a) Nam sic contritio esset difficillima et moraliter impossibilis
pro multis, quod in scrupulos iniiceret, quia poenitentes saepius
nec intensitatem nec intensitatis gradum distinguere possunt ;
unde et praxis çonfessariorum non solet talem contritionem
exigere a fidelibus.
b) Intensitas, vehementia, acerbitas non pertinet ad essentiam
doloris, nec variat speciem : contritio etiam minus intensa est
dolor super omnia scii, appretiative. Quilibet gradus charitatis,
quia est conversio totalis ad Deum, excludit peccatum ; unde et
quicumque gradus contritionis. Unde S. Thomas (q. 5, a. 3) :
« quantumcumque parvus sit dolor, dummodo ad contritionis
rationem sufficiat (i. e. peccatum super omnia detestetur), om­
nem culpam delet ».
c) Quinimo dolor intensive summus non videtur possibilis ;
nec a) summus simpliciter et absolute, cum Dei gratia possit
semper magis et magis augeri ; — nec b) summus relative ad
mala huius vitae : id enim non semper est in nostra potestate,
quia in statu praesenti vehementius movemur a sensibilibus et
ab obiectis propinquioribus et. propriis nostrarum facultatum,
quam a bonis rationis et spiritualibus quae nobis non sunt
propria obiecta nec nobis tam propinqua. Et tunc quoque seque­
retur absurdum, quod ex duobus qui aeque intense dolent,
unus iustificaretur, alter non, v. g. si unus intense dolet de
peccato sed intensius de morte patris, non iustificaretur, et qui
de hac remissius, iustificaretur ; —■ nec c) summus relative ad
vires gratiae a Deo hic et nunc concessae, quia nemo potest scire
quanta sit illa intensitas quae requiritur, et quia omnino arbi­
trarie Deus exigeret maiorem contritionem pro minore peccato.

I. Dixerunt plures contritionem requiri non solum appretiative
sed et intensive summam. Quod triplici sententia diversa explicatum
fuit : 1) aliqui requirebant intensionem summam absolute possibilem,
ut Adriarius VI, in IV, de Poen., q. 2 ; — 2) alii, surnmam relative ad
alia bona dilecta, ut Petrus de Soto, de Inst. Sacr., lect. 14-15 ; — 3) alii
denique intensionem summam quam Deus novit, relativam scii, ad vires
gratiae, uti Lupus, Ledrou, Berti, Juenin, Morinus, Witasse, Gazzaniga.

DE POENITENTIA

425

2) A fortiori, non requiritur contritio sensibilis, seu
dolor qui in appetitum sensitivum redundet et in teneros
cordis affectus, suspiria, lacrymas erumpat ; nec proinde
magis sensibilis quapi ille, quem saepe sentimus propter
temporalia damna aut cognatorum et amicorum mortem.
Contritio enim in sensibilitate non residet, Sed in voluntate,
utpote dolor rationalis ; nec sensibilis dolor est semper in nostra
potestate, cum appetitus sensitivus non obediat rationi ad nutum ;
denique fieri potest ut aliquis, absque sensibili dolore, vehe­
mentius doleat quam alius qui ad emotiones huiusmodi pronus
sit.

3) Nec requiritur ut comparatio instituatur explicita
inter peccatum et cetera mala (nam sufficit virtualis et
implicita), nec interdum esset utilis, quia non raro erit
periculosa si explicite infirmioribus proponatur.
« Manifestum est enim, ait S. Thomas, Quodl. I, 9, quod
sicut delectabilia plus movent in particulari considerata quam
in communi ; ita terribilia plus terrent si in particulari conside­
rantur, et aliqui sunt qui in minore tentatione non cadunt, qui
forte in maiore caderent. Sicut... aliquis non refugeret pati
mortem cum Christo ; sed si descenderet ad considerandum
singulas poenas, magis retraheretur. Et ideo descendere in
talibus ad singula, est inducere hominem in tentationem et
praebere occasionem peccandi » (Cfr. q. 3, a. 1, ad 4).
Sed satis est si voluntas sit parata ad omnia mala perferenda
potius quam peccatum committere ; — nec erit necessarium ut
singula mala perpendat, sed sufficit confidere gratiam sibi dandam
ad extremum etiam ferendum, si necesse esset, potius quam
Deum offendere. Imo satis erit si propter Deum peccator deteste­
tur peccatum, de eo doleat, et consequenter iam nolit peccare
Perfectioribus tamen utiles esse possunt tales comparationes,
quia sic expresse peccata summe detestantur, et affectum erga
Deum ostendunt, ac voluntatem ad tales casus, si evenerint,
magis paratam reddunt.

4) Nec requiritur dolor aequalis pro omnibus peccatis,
quamvis sit semper super omnia alia mala.
Sed maior aestimative esse potest et minor, imo debet, iuxta
gravitatem peccati : quanto enim malum est maius, tanto maior
dolor esse potest (a. 3).

484. Principium IV. Contritio debet esse universalis.
— Ita ratione materiae, quoad mortalia commissa et non­

426

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

dum clavibus rite subiecta, çtiam ignota et memoriae non
occurrentia. Nam :
a) Nullum peccatum mortale sine poenitentiae sacra­
mento potest remitti, et peccatum de quo dolor non ha­
betur est peccatum non subiectum poenitentiae ; ergo.
b) Dolere debemus de peccatis quatenus sunt offensa
Dei, a Deo avertens et amicitiam divinam privans ; sed
haec ratio ad singula et omnia mortalia se extendit ; ergo
de omnibus et singulis dolere debemus : unumquodque
scii, exigit contritionem
c) Sine contritione nullum remittitur peccatum ; atqui
unum peccatum mortale nequit remitti sine altero, quia
non potest quis esse amicus Dei et inimicus, a Deo aver­
sus et ad Deum conversus ; ergo nullum remittitur mor­
tale sine contritione de omnibus 12.
d) Unde Scripturae peccatores urgent ad omnia pec­
cata retractanda, ut veniam obtinere valeant (Ez. XVIII,
30-31).
Hinc 1) non sufficit ut quis de multis peccatis diversis doleat
ex motivo quod est alicui speciale, scii, ob turpitudinem ipsi
propriam, v. g. si quis furtum oderit propter specialem turpi­
tudinem, non ideo detestatur luxuriam.
2) Non tamen requiritur ut poenitens singula mortalia per­
currat et formaliter ac distincte de singulis doleat, sed sufficit ut
virtualiter et implicite ea detestetur ex motivo omnibus communi.
Dupliciter scii, contritio potest esse explicite universalis seu
explicite se extendere ad omnia mortalia : a) si poenitens de
singulis cogitans totidem distinctos dolores eliciat ; b) si unico
actu doloris poeniteat de omnibus quae distincte in memoria
habet. Item implicite universalis etiam duplici modo fieri potest :
a) formaliter implicite, si poenitens in confuso cognoscat se com­
misisse plura peccata mortalia et ex motivo universali doleat de
omnibus peccatis suis ; b) virtualiter, si poenitens de uno alterove
peccato distincte cogitet, et de illo tantum doleat, sed ex motivo
omnibus communi (eodem modo ac credens unum articulum
fidei propter auctoritatem Dei revelantis, virtualiter implicite
omnes admittit veritates revelatas de quibus valet motivum
formale). Ita v. g. si dolet quia peccatum infinito bono repugnat,
vel quia aeterna beatitudine privat, vel quia meretur poenam
aeternam gehennae, vel communem habet turpitudinem ut est
contra Deum summum legislatorem aut benefactorem. Haec
contritio sufficit ; debet tamen poenitens cognoscere omnia
1. III, q. 86, a. 3.
2. Ibid.

DE POENITENTIA

427

peccata distincte, non ad contritionem, sed ut confessio sit
integra.
3) Nec requiritur ut simul doleat de omnibus aut aliquibus
venialibus, quae non avertunt a tine ultimo nec amicitiam divi­
nam destruunt, quia mortalia possunt remitti sine venialibus,
et unum vernale sine altero. Unde sicut non tenemur ista con­
fiteri, et unum possumus confiteri sine altero, ita nec in sacra­
mento tenemur de istis dolere, et de uno possumus dolere sine
altero. Attamen,
a) si quis sola venialia accuset, sub gravi tenetur contritionem
habere saltem de uno (numence spectato), quia secus deesset
materia Sacramenti et sacramentum esset nullum ;
b) si quis, simul cum aliis de quibus dolet, declaret venialia
de quibus non dolet, et appareat ita agere unice ob bonum finem,
v. g. ut melius a directore cognoscatur, vel humilitatis causa, vel
ad promovendum dolorem, etc., quin velit illa subiiçere abso­
lutioni, non peccat ;
c) si autem declaret illa ut materiam sacramenti, saltem venialiter peccat, quia inordinatio est, tamquam materiam sacramenti,
cum materia apta simul ponere aliam ineptam, et simulatio est
petere veniam de eo de quo non dolet. Quodsi ita ex inconsideratione aut negligentia agat, est leve ; si ex contemptu, videtur
peccatum grave \

485» Animadversiones. — 1. Excepto casu quo aliquis
fidem aüt spem amiserit, non requiritur ut distincte eliciantur
actus fidei aut spei, sicut nec votum sacramenti ; sed sufficit
illa efforrnare in quantum continentur in omni sincera contritione
quae sine illis existere nequit.
2. Pro venialibus sufficit dolor de eorum frequentia, quia
haec specialem includit difformitatem.
3. Optimum erit, si ad singula mortalia diversae speciei
saltem graviora, proprius et distinctus contritionis dolor habea­
tur ; item, cum venialibus, se accusare et dolere de peccato
gravi vitae anteactae, vel de aliquo peccato veniali sed maioris
gravitatis.
4. Ad dolorem contritionis non requiritur duratio seu mora
temporis, quia est actus spiritualis qui in instanti exerceri potest ;
quamvis tamen ordinario requiratur mora temporis in eius
praeparatione (III q. 84, a. 8, ad 1). Unum instans sufficit ut
I. Ne dicatur : apponere aliquid pro materia sacramenti quod apponi
nequit, semper includere simulationem et falsitatem in re gravi ; ut
patet in eo, qui sacerdoti consecraturo, inter plures hostias triticeas,
apponeret aliquas papyraceas. Nam, ut notat Hame, Th. M., Ill, de
Poen., q. 28, « non valet paritas ; quia forma consecrationis directe
cadit super materiam consecrandam, et ideo si aliqua materia appona­
tur falsa, forma falsiiicaretur ; at forma absolutionis directe çadit super
ipsam personam absolvendam, quae etiam in isto casu capax est abso­
lutionis. Et ideo, esto quis in confessione aliqua venialia Commisceat,
fie quibus non dolet, non per hoc peccat graviter », saltem necessario
et semper.

428

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

homo ex iusto fiat peccator ; item ut e peccatore fiat iustus.
Hinc axioma : Homo in momento emendatur a gratia. Cfr. II Reg.
XII, 13 ; Ez. XVIII, 21-24, 26-27, 31-32 ; H-II q. 45, a. 4.
Articulus II.

De Dotibus Propositi.
S. Th. Ill, q. 84, a. 10, ad 4 ; q. 87, a. 1, ad 1 ; Suppi., q. 2, a. 4.

*
486
Principium I. Propositum ad contritionem re­
quisitum est deliberata voluntas non peccandi de
cetero. — Requiritur ad sacramentum, secundum Cone.
Trid. quod, tradens definitionem contritionis quae est
pars sacramenti, ait « esse dolorem... cum proposito » (seSs.
14, c. 4).
Requiri autem necessario ad sacramentum apparet :
1) Ex ipso Cone. Trid. quod ponit propositum in definitione
contritionis ; quod vero ibi ponatur quasi pars essentialis patet
ex parallelismo cum Joco ubi sermo est de attritione : ibi enim
dicitur attritionem disponere cum sacramento ad iustificationem
« si voluntatem peccandi excludat ».
2) Ex rationibus intrinsecis : Ad remissionem peccati requi­
ritur vera voluntas detestandi, seu omnino avertendi se a peccato
et convertendi se ad Deum. Atqui sine proposito non amplius
peccandi id fieri nequit. — Aliunde si quis vere doleat de peccato
super omnia, ratio formalis doloris est peccatum sub aliqua
speciali ratione esse contra Deum. Atqui peccatum esse contra
Deum verificatur in peccato futuro sicut in praeterito cum sola
differentia accidentali temporis. Ergo.

487. Principium II. Propositum potest sufficere im­
plicitum nec necessario requiritur explicitum *. —Explicitum et formale est actus specialis voluntatis, a dolore
distinctus, quo aliquis statuit se velle emendare vitam seu
abstinere a peccato ; implicitum seu virtuale est illud quod
includitur in sincera contritione, et est realiter dolor : qui
enim ex motivo universali serio dolet se peccasse, vere
proponit implicite non amplius peccaturum.
Hoc ultimum potest sufficere, nec necessario et ex natura rei
requiritur propositum explicitum, cum non sit de essentia
contritionis, quae etiam ex solo proposito implicito et virtuali
sufficit ad sacramentum, cum, ut requirit Trid., voluntatem
i. Cfr. Gury-Ballerini, Th. Μ., II, n, 462.

DE POENITENTIA

429

'l peccandi excludat. Unde 1) sufficit implicitum propositum, si
\ quis de peccatis vitandis in futurum non cogitet ; 2) si autem
' cogitaverit, etiam connatural iter debet elicere propositum expli­
citum, secus enim esset signum contritionem non esse sinceram,
et summam. In praxi itaque a) ante confessionem hortandi sunt
poenitentes ad propositum explicitum, ad maiorem securitatem
et certitudinem de propria eorum dispositione ; b) post con­
fessionem factam, si propositum non adfuerit explicitum, non
sunt inquietandi.

488. Principium III. Propositum quatuor requirit
qualitates : debet esse absolutum, firmum, efficax
et universale.
i° Ratione essentiae debet esse absolutum, i. e. debet
existere hic et nunc voluntas absoluta non peccandi iterum,
sed peccatum cavendi in posterum.
Ideo non sufficit quodcumque simplex desiderium non peccandi,
neque velleitas, neque voluntas conditionata, v. g. vellem amplius
non peccare si possem, si non urgeret tentatio, nisi tam difficile
et molestum mihi esset, etc. Neque sufficit voluntas non peccandi
ad tempus, v. g. non peccabo per mensem.

2° Ratione proportionis propositum debet esse firmum,
i. e. ita in voluntate radicatum ut hic et nunc adsit volun­
tas non peccandi, non obstante cuiuscumque mali metu
vel cuiuscumque boni amore; quare neganda foret abso­
lutio ei qui non sit hic et nunc dispositus, ut generaliter
malit omne malum pati et quovis bono carere, potius
quam Deum iterum offendere.
Dictum est : a) Hic et nunc, i. e. actuali voluntate; nec requiri­
tur ut ita in futurum maneat, nam potest quis mutare Voluntatem.
Unde firmum propositum voluntatis non excludit timorem vel
dubium, vel et aliqualem intellectus praevisionem futuri relapsus
ex propria inconstantia aut fragilitate cognita, dummodo non
sit cum absentia omnis fiduciae vel cum desperatione, vel et
proinde eum omnimoda certitudine relapsus, sed cum Dei
auxilio emendatio habeatur ut possibilis et intendatur.
Propositum enim non requirit positivum iudicium se non
amplius peccaturum. Nam propositum est actualis dispositio
voluntatis, quae est peccati detestativa et vult conservare hanc
detestationem. Iudicium vero pertinet ad intellectum qui, nota
voluntatis inconstantia, potest praevidere lapsum esse possibilem,
imo probabilem· Unde propositum non hoc iudicium excludit ;
sed solum iudicium de certo relapsu et impossibili vitatu : spes
enim est de bono futuro possibili.
b) Generaliter i.e- in genere seu in confuso, nam iuxta commu­

430

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nem Doctorum sententiam cavendum est confessario ne poenitenti proponat in particulari mala ferenda vel bona relinquenda.
Nam fieri potest et reapse fit, ut aliquis generaliter velit omnia
perferre mala potius quam admittere peccatum, qui iam nollet
si distincte et in individuo vivaciter proponerentur. Veruin
quidem est hoc propositum generale esse remissum et multo
minus perfectum quam propositum aliud ; attamen ex sententia
communi et certa theologorum est sufficiens, et revera qui ita
proponit vere vult super omnia peccatum vitare1.
Firmitas propositi non efficit ut propositi violatio novum per
se reatum constituat, sicut ex violato voto vel promissione.
Propositum enim non est votum, quia non fit Deo sed erga
semetipsum ; neque est promissio, quia promissio fit alteri : et
quamvis propositum fiat aliquo modo in obsequium Dei, non
est tamen promissio Deo facta.

3° Propositum etiam oportet ratione efficientiae sit efficax,
ita ut peccator hic et nunc velit adhibere media necessaria
ad vitandum postea peccatum, et specialiter velit occasiones
proximas peccandi mortaliter fugere, remittere offensas,
odia et inimicitias deponere, et restituere pro iniuriis.
Ratio est quia finis intentio, si sit vera, debet movere ad
quaerenda media necessaria.
Efficacia requiritur affectiva, non effectiva. Nam a) respicit
voluntatem praesentem et efficit ut, quamdiu propositum maneat
in animo, tamdiu peccator nequeat iterum peccare, b) Non est
autem efficacia eventus futuri, quatenus ex eo quod propositum
sit hic et nunc efficax, sequatur peccatum de facto in posterum
numquam iam committi ; secus satis esset semel propositum
bonum elicere ut aliquis numquam iam peccet. Unde, ex eo
quod, post habitum propositum, aliquis frequenter relapsus sit
in idem peccatum mortale, non necessario inferes eum non
habuisse propositum efficax. Itaque propositum debet esse
efficax affective, et ex eo quod non fuerit effective efficax, nequit
concludi neque fuisse affective (cfr. III, q. 84, a. IO, ad 4).
Hinc quaestioni : utrum propositum debet esse constans, ut
possit dici efficax, resp. : per se negative, quia mutabilis est
voluntas humana. Per se, nam si poenitens statim et sine ulla
fere resistentia relabatur, hoc erit motivum suspicandi poenitentem proposito vere efficaci caruisse. Generatim qui efficaciter
proponit, non adeo facile propositi sui obliviscitur, et saltem
per aliquod tempus breve conatus adhibere et perseverare solet.

40 Propositum denique ratione materiae debet esse
universale, i. e. debet se extendere ad omnia mortalia non
tantum patrata sed quaecumque in posterum vitanda.
i. Cfr. Ballerini-Palmieri, de Poen., n. 458.

DE POENITENTIA

431

Non tamen requiritur 1) ut de singulis peccatis vitandis speciale
propositum efformetur, sed sufficit generale de omnibus in
I genere ex motivo universali. Neque requiritur 2) ut se extendat
\ad venialia. Quod si sola venialia declarentur, ad validitatem
Sacramenti requiritur saltem a) propositum de uno veniali
declarato, scii, de vitando peccato omnino simili in iisdem omtiino circumstantiis, seu de omnibus peccatis, non quidem
eiusdem speciei, sed eiusdem omnino conditionis ; vel b) de vi­
tando certo genere venialium ; vel c) de vitandis gravioribus ; vel
d) de vitandis plene deliberatis ; vel e) de minuendo numero
venialium (S. Th. Ill, q. 87, a. 1, ad 1). Propositum etiam
haberi potest de vitandis singulis venialibus seu de omnibus
distributive vitandis, non autem de omnibus collective vitandis,
quia singula vitare possumus, omnia autem simul vitare nobis
est impossibile.

Articulus III.

De Contritione ad Sacramentum
ordinata.

489. Principium I. Ad validitatem sacramenti Poeni­
tentiae, contritio debet aliquo modo referri et dirigi
ad absolutionem, eique moraliter uniri. — Id enim
necessarium est ad constituendam materiam proximam
sacramenti et ita integritatem et unitatem signi sacramen­
talis. Etenim :
Confessio requiritur sacramentalis seu facta ad abso­
lutionem obtinendam. Atqui ad hoc non omnis confessio
est sufficiens, sed sola confessio dolorosa ; confessio autem
est dolorosa per contritionem. Ergo contritio debet aliquomodo fieri ad obtinendam absolutionem.
Prob. min. : sacramentum institutum per modum iudicii requirit accusationem : habet enim id speciale quod
instructio causae fit per accusationem, quam ipse reus in­
stituit ut veniam consequatur per sententiam iudicis absol­
ventis. Atqui simplex narratio non est accusatio, sed ista
debet fieri cum odio peccati et dolore, et ordinari ad
absolutionem obtinendam. Ergo existere debet contritio
et ordinari ad absolutionem, ut accusatio constituatur in
ratione ’accusationis.
490. Principium II. Contritio ad absolutionem ordi­
nari eique moraliter uniri debet aliquo modo quo-

432

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

çumque, quin specialiter determinetur modus quo id fieri
debeat. — Itaque :
1) Contritio non requiritur actualis, quae scii, in con­
fessione actu existât aut immediate eam praecedat; sed
sufficit ut maneat virtute, quatenus praecesserit non revo­
cata (sive formaliter per actum contrarium, sive virtualiter
per actum pecçaminosum) et moraliter censeatur perse­
verare ita ut in confessionem influat, uti patet ex illo
qui absolv tur distractus aut dormiens, vel imo in ipsa
confessione de dolore nihil cogitat, sed antea contritus in
confessione manet distractus.
2) Nec requiritur ut oriatur ex praevia intentione ex­
plicita et reflexa confitendi seu suscipiendi sacramentum,
sed sufficit quod ista intentio postea accedat et ita con­
tritio referatur ad sacramentum ; nam si quis occasione
concionis aut lectionis excitetur ad dolorem (quin cogitet
de absolutione) et dein ex dolore ad confessionem movea­
tur, hic habetur bene dispositus, quamvis iste confessio­
nem instituat ex dolore et non doleat ex intentione confi­
tendi.
3) Nec requiritur formalis et explicita relatio ad con­
fessionem ut sacramentum, sed sufficit implicita, quae
semper habetur quando poenitens in ordine ad absolutio­
nem dat signum doloris sui praecedentis.
Unde sufficit vel confessio ex motivo doloris — vel dolor ex
motivo confessionis — vel confessio cum rememoratione doloris
anterioris. Confessio scii, erit sacramentalis, si dolor aliquomodo
ad confessionem referatur, « sive a) antecedenter, ut quando
dolor de peccatis elicitur ex fine seu intentione confessionis
faciendae, v. g. si cras volens confiteri, ideo hodie examino
conscientiam et dolorem de peccatis elicio ; sive b) concomitanter,
ut si nunc nil cogitans de facienda confessione, elicias dolorem
et exinde motus proponas cras vel proxima occasione confiteri
et reipsa, dolore non revocato, in proxima occasione confitearis ;
sive c) consequenter, ut si hodie doleas de peccatis, nil cogitans
de confessione facienda, cras autem facto proposito confitendi,
referas primum dolorem pridie habitum ad istam confessionem,
absque novo dolore elicito » (Haine, Th. M. Ill, de Poen., q. 30).

4) At non sufficit si nullo modo dolor referatur ad con­
fessionem, « ut si hodie doleas non cogitans de confessione
crastina, nec cras confitens recorderis doloris hesterni,

DE POENITENTIA

433

^invalide confiteris, nisi novum dolorem concipias, quia
pars debet referri ad compartem, et confessio sacramenÎlis et valida debet esse dolorosa, qualis non potest esse
si per dolorem aliquo ex his modis ad se relatum ». Ita
lluart, de Poen., diss. 4, a. 8, pet. 2, resp. 40.
491. Principium III. Contritio praecedere debet ip­
sam absolutionem, non tamen ipsam confessionem.
— Debet praecedere absolutionem, quia secus confessio
non est dolorosa ; et quia in iudicio cognitio causae debet
praecedere sententiam iudicis, et haec sequitur omnes
alios actus praevios. Non tamen praecedere debet ipsam
confessionem quidquid aliqui dixerint, quamvis tamen
melius et prudentius sit, ne postea distractionibus pertur­
batus, confitens non satis serio ante absolutionem doleat.
Id testatur unanimis praxis confessariorum qui solent, secun­
dum Rit. Rom., tit. III, c. 1, n. 18, excitare ad contritionem
eamque exigere a poenitente, non ante sed post confessionem.
Et sane, ut confessio sit dolorosa sufficit : 1) quod referatur ad
dolorem qui sequitur, et ex intentione et spe fiat contritionis
sequentis et absolutionis ; quod tamen videtur necessario iam
includere quoddam initium odii et doloris de peccato ; — aut
etiam certius (pro illo qui velit de ratione allata dubitare) : 2) quod
confessio continuetur dum dolor existât, et iste influat in con­
fessionem moraliter continuatam eamque informet, « in quantum,
ait Billuart (ib. resp. 30), quamdiu poenitens flectit aut humiliter
petit seu expectat sententiam iudicis, tamdiu censetur moraliter
perseverare in facta confessione, eamque ipso facto continuare »,
atque se implicite reum fateri ac veniam petere
Unde, etiam si ab aliquo mera narratio, non accusatio, facta
fuerit peccatorum suorum, ex eo quod subsequenter dolens
expectet absolutionem, narrationem iam dolore informatam ipso
facto continuat, i. e. accusationem facit atque ad absolutionem
ordinat. Et ipsa expressio contritionis est nova accusatio eorumdem peccatorum.

492. Animadversiones practicae. — 1. Actus contri­
tionis semel elicitus in ordine ad absolutionem perseverare potest
pon solum per horas sed et per unum vel alterum diem, dum­
modo non retractetur et perseveret in effectu v. g. voluntate confi­
tendi, fuga occasionum, frequentioribus precibus, etc. Tale interI. « Prior narratio seu completa accusatio postea informatur per
consequentem contritionem, et ut sic informata subiiçitur clavibus ab
ipso poenitente postulante vel expectante absolutionem » Suarez, disp.
20, sect. 4, η. 3°.
Summa Theologiae Moralis III. — ,8

434
ί\

vallum non destruit moralem unionem inter varias partes actus
iudicialis, nec proinde iudicii sacramentalis. Quanto autenj
tempore perseveret contritio, prudenter diiudicandum est ei
variis circumstantiis : facile censetur durare ultra diem, si
confessio ex solo dolore instituatur ; e contra ad diem aut per
multas horas tantum, si etiam ex devotione, obligatione, consuetudine, etc. In praxi, ad maiorem fructum et securitatem praestat
contritionem actualem elicere.

j: )
i
J
f ,
< >

2. Quando poenitens, statim vel paulo post absolutionem,
peccatum etiam grave accusat ex oblivione omissum, non requi­
ritur ut novus actus contritionis explicite eliciatur, modo fuerit
concepta ex motivo universali. Contritio enim antea concepta
ex motivo universali adhuc perseverat, et se extendit ad peccatum
oblitum, et per novam accusationem ad novam absolutionem
ordinatur ; imo dolor explicitus videtur adesse in actu accusandi
hoc peccatum. In praxi tamen hortandi sunt poenitentes ut de
novo actum contritionis eliciant.

i. )
; .
■ i
i
'
!
( )

3. Quodsi intervallum sit longius ideoque dubitetur an con­
tritio sufficienter perseveret, requiritur novus dolor, etiam pro
peccatis iam absolutis et nunc de novo declaratis : dolor enim
praeteritus, etiam de iisdem peccatis, nullo certo modo ordi­
natur ad novum indicium sacramentale, et proinde est repe­
tendus.

i

•

,

,

QUAESTIO TERTIA.

DE DIVISIONE CONTRITIONIS.

I
'

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

l

S. Th., Suppl., q. i et 5 ; q. 10, a. 1 ; q. 18, a. 1.

i

493. Contritio distingui solet in perfectam et
imperfectam. — Quae distinctio non invenitur explicite
proposita apud Patres, qui solam contritionem, poenitentiam, detestationem peccati ex toto corde necessariam
praedicabant ac varia eius motiva indicabant, sed non
distinguebant varias dispositiones secundum perfectionem
motivi aut efficaciae. Saeculo autem XII° distinctio fieri
cepit \ quae duplici modo intelligi potest :
a) ratione efficaciae, ut saepius invenitur apud veteres :
contritio imperfecta est si Deus diligitur in se sed non
super omnia ; perfecta si etiam diligitur super omnia ;
b) ratione motivi, ut apud modernos : perfecta innititur

’
i
1
;

i

1
'

(
I

'

i. Primus, apud quem distinctio occurrit, refertur esse Alarius ab
Insulis, in Regulis de sacra theologia, reg. 85.

DE POENITENTIA

435

perfecto motivo charitatis quo Deus diligitur propter se,
et est proprie contritio ; imperfecta innititur motivo infe­
riori et est attritio. Quae tripliciter distinguuntur :
1) ratione originis et secundum causam : perfecta oritur
ex amore supernatural! perfecto charitatis seu amicitiae
erga Deum, summuin bonum absolute et in se, infinite
perfectum, in se et propter se amabilem ; imperfecta,
ex amore supernatural! imperfecto concupiscentiae erga
Deum, bonum et perfectum relative ad nos et amabilem
nobis, quia est summum bonum nostrum, cuius fruitione
erimus beati, et quia summe bonus erga nos, a quo cuncta
fuerunt beneficia suscepta ;
2) ratione motivi seu pbiecti formalis et secundum es­
sentiam : perfecta est ex motivo charitatis, in quantum
peccatum est offensa contra Deum, summum bonum in se
super omnia amabilem et dilectum ; imperfecta ex motivo
inferiore, in quantum peccatum turpe est et recedit ab
honestate et lege Dei, vel in quantum poenam meretur
iustissimi iudicis seu inducit poenam a Deo infligendam ;
3) ratione efficaciae et secundum effectum : perfecta ad
iustificationem sufficit per se, et ideo sine reali susceptione
sacramenti ; imperfecta de se ad iustificationem non sufficit,
sed ex institutione Christi de facto sufficit cum reali sus­
ceptione sacramenti.
Duplex est amor Dei : a) amor perfectus, quo Deus amatur
propter se, et ideo super omnia simpliciter, etiam super nos ipsos
et super omnes creaturas ; b) amor imperfectus, quo amatur super
omnia desiderabilia et concupiscibilia, non propter se sed propter
bona quae largitur, non quia bonus in se est sed quia bonus
nobis : motivum scii, est divina perfectio ut bona et amabilis
nobis, imo ut summum bonum cuius fruitione beati aliquando
erimus. Hinc amor imperfectus abstrahit a relatione ad bonitatem
intrinsecam infinitam Dei, ita ut Deus ametur super omnia bona
nostra sed nondum super nos ipsos : id tamen non positive
excludit, quod esset malum, sed ab hoc abstrahit, et ita non est
malum sed minus perfectum. Unde ex opposito : contritio
perfecta detestatur peccatum ut summum malum in se et simpli­
citer, Super omnia mala absolute ; imperfecta detestatur ut
summum malum nostrum, super omnia mala nostra, et sic est
summa secundum quid.
Ex quibus intelligitur contritionem imperfectam non importare
totam reparationem peccati, etiam illam quae humanae fragili­

436

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tati est possibilis, et ideo non assurgere ad perfectionem vir
*
tutis ; sola contritio perfecta scii, est actus proprius et perfectui
virtutis Poenitentiae.

Articulus I.

De Ipsa Contritione Perfecta.

494. Thesis. Contritio, charitate perfecta, peccata
etiam mortalia remittit absque sacramenti Poeni­
tentiae reali susceptione, non tamen sine eius voto.
Propositio hisce terminis generalibus enuntiata est certa ex
Cone. Trid., sess. 14, c. 4, contra Lutherum et Protestantes qui
negant contritionem disponere ad iustificationem ; Concilium
autem « docet..., etsi contritionem (hanc)... aliquando charitate
perfectam esse contingat, hominemque (tunc) Deo reconciliare
prius quam hoc sacramentum actu suscipiatur ; ipsam nihilominus reconciliationem ipsi contritioni, sine sacramenti voto
quod in illa includitur, non esse adseribendam ». Quem effectum
semper obtinere quando contritio charitate est perfecta, et non
solum rarissime, in casu extremae necessitatis, certum est contra
Baium et lansenium1, ex damnatione prop. 31, 32, 70 et 71
Baii2.

'

t

t
!

j
1
!
j

Dicitur : a) contritio charitate perfecta, scii, animi dolor
et detestatio de peccato commisso cum proposito non
peccandi de cetero, ex motivo charitatis perfectae in Deum
propter se summe dilectum ; unde obiectum formale ipsius
est summa Dei perfectio propter quam Deus est amabilis
super omnia et offensa Dei detestanda et reparanda ;
b) absque sacramenti Poenitentiae reali susceptione, quia
contritio perfecta ex natura sua remissionem peccati
convenientissime expostulat et ex Dei promissione infallibiliter confert ;
c) non tamen sine eius voto, quia, cum sacramentum
Poenitentiae et ideo sacramentalis confessio sit in N. L.
necessaria, non potest peccator vere esse contritus nisi
velit delicta sua clavium potestati subiicere, scii. neCessa-

ί

----------------------

\
'■

i. Id quoque docuit Estius, in IV Sent., d. 17, § 2-3.
2. « Per contritionem etiam cum charitate perfecta et cum voto
suscipiendi sacramentum coniunctam, non remittitur crimen, extra
casum necessitatis aut martyrii, sine actuali susceptione sacramenti »,
prop. 71.

I'

j
)

j
•
(

f
i
i

*

DE POENITENTIA

437

ria media et praecepta Christi implere1. Non tamen
requiritur semper ut votum sit explicituxn, sed si quis ne­
cessitatem sacramenti ignoret vel illius non recordetur,
sufficit implicitum in generali voluntate implendi omnia
quae ad salutem sunt necessaria.
Exinde sequitur :
1) votum per se ûon habere vim delendi peccatum, nec contri­
tionem ratione voti, sed totam vim esse a contritione perfecta ;
2) proinde votum requiri non quasi sacramentum futurum,
prout in Dei praevisione esset causa moralis remissionis pecca­
torum, nec quasi remissio fieret conditionate : si nempe susci­
piatur sacramentum 5 sed ipsam contritionem cum hoc voto
iustificare, quatenus ex voto ponitur sufficienter conditio in hac
oeconomia N. L. ad peccati remissionem requisita ;
3) hominem, sic iustificatum, teneri ex praecepto divino pec­
cata mortalia, per contritionem iam remissa, sacerdoti accusare
tempore opportuno ; secus votum suscipiendi sacramentum non
esset sincerum. — Nec àbsolutio sacerdotis in hoc casu est
inutilis, cum operetur gratiam ex opere operato, quae non re­
mittat peccata iam remissa sed magis iustificet, ac speciale auxi­
lium addat gratiae sacramentalis.

495. Probatur efficacia contritionis perfectae :
1) Ex Scripturis, quae docent eos, qui ad Deum toto
corde convertuntur eumque perfecte diligunt, statim
iustificari. Atqui contritio perfecta dicitur ex eo quod
charitate est perfecta. Ergo, si charitas iustificat, et con­
tritio perfecta.
Maior constat a) ex variis testimoniis V. L. (Prov. VIII, 17 ;
Ez. XVIII, 21-24 ; XXXIII, 12 ; Deut. IV, 29 ; loël II,
12-13), quibus apparet peccatores potuisse sine sacramento
obtinere remissionem peccatorum ; quod saltem intelligendum
e?t de illis qui actu nobilissimo convertuntur qualis est poeni­
tentia ex charitate perfecta, seu, ut explicite dicitur, qui Deum
diligunt et ad eum convertuntur ex toto corde2 ;
b) a fortiori, id valet de N. T., in quo ceteroquin apparet
hominem, si diligit Deum charitate perfecta, eo ipso a Deo

1. Ita iam ante Cone. Trid. certum erat propter prop. 1 Petri de
Osma : « Peccata mortalia, quantum ad culpam et poenam alterius
saeculi, delentur per solam cordis contritionem sine ordine ad claves » ;
quae 9 aug. 1478 damnata fuit ut erronea et catholicae fidei contraria,
at ab auctore fuit revocata.
2. Non obstant verba Christi : « Remittentur ei peccata multa, quo­
niam dilexit multum > <Lc., VII, 47) : graece enim legitur : άφέωνται
i. e. remissa sunt.

438

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

diligi, ita ut vivat (Le. X, 27-28), et Deus veniat ad hominem
et mansionem faciat apud eum (loan. XIV, 23), et homo maneat
in Deo et Deus in homine (I loan. IV, 16), cui seipsum mani­
festat (I Ioan. IV, 7-9, 13), et qui ita ex Deo natus iam peccatum
habere nequeat (I Ioan. Ill, 9).

2) Ex Traditione, quae a) thesim supponit, tum in
doctrina de Baptismo desiderii seu flaminis ; tum in eo
quod confessio non sit instituenda ante susceptionem sa­
cramenti vivorum ; imo nec ante celebrationem Eucha­
ristiae, si desit copia confessarii et adsit necessitas cele­
brandi ; — b) eam explicitis testimoniis enuntiat.
Ita Tertul., de Bapt. 18, c. 4 ; de Poen., c. 4 ; Cyprianus, de
Lapsis, c. 36 ·, de Mortalitate, 17 ; ep. X, 5 ; XII, 1 ; LXXIII,
23 ; Pacianus, ep. 3 ad Sytnp., n. 8 ; Chrys. in II Tim., hom. 7,
n. 8 ; 1. 2 de comp. ; or. in S. Rom. I, 1 ; Ambrosius, or. de obitu
Val1, 51-53 ; Augustinus, 1. IV, de Bapt., 21, 78 ; in I ep. Ioan.,
I, n. 6 ; V, n. 10 ; serm. XXXIV, 3, 5 ; Enchir., c. 65 ;
Greg., II in Reg., c. IIÏ, 12, 26 ; hom. in Εν. II, 33 ; Leo M.,
ep. 91 et 108 ; Petrus Chrys., serm. 94 j Bernardus, Bapt., n. 7
et 8 ; etc.1.

3) Ratione convenientiae: Licet perfectissima ad Deum
conversio ac contritio non adaequate compenset offensam
Deo irrogatam, nec adaequet iniinitatem iniuriae, propter
infinitam inter Deum et hominem inaequalitatem, sed
rnaneat iniuria donec Deus liberaliter remittat, ex aequi­
tate tamen decet omnino infinitae bonitati ut remittat ha­
benti contritionem perfectam, tum quia est perfectissima
dispositio quae a peccatoribus haberi potest, tum quia
amorem Dei purum importat et ita ad divinam amicitiam
optime disponit.
Non enim convenit divinae bonitati, ut creaturam, ope divini
auxilii, sese rectificantem circa ultimum finem, et perversi­
tatem quantum possit a se abiicientem, adhuc repellat. Facienti
scii, quod in se est, Deus non denegat gratiam.
Nec id mutatum reputetur ex institutione sacramenti Poeni­
tentiae. Cum enim lex positiva non mutet naturam rerum,
perfecta contritio ex natura sua sufficiens dispositio ad gratiam,
eamdem vim instituto sacramento retinet.

496. Animadversiones. —? 1) Probationes allatae in thesi
i. Cfr. Galtier, de Poenitentia, □. 67-69.

DE POENITENTIA

439

procedunt de contritione quocumque gradu charitatis formata,
quae semper includit conversionem actualem et habitualem ad
Deum. Amor enim appretiativus super omnia non potest con­
sistere cum affectu seu voluntate peccandi. Unde valent de quo­
cumque gradu, non solum de contritione valde intensa. Nullus
igitur gradus intensitatis requiritur, sed minimus gradus est
sufficiens, quidquid multi theologi olim docuerint (ante et post
Trid.), tenentes contritionem non esse charitate perfectam nisi
sit valde intensa ; quorum sententia tamen non est damnata1.
Cfr. S. Thomas, Suppi, q. 5, a. 1 ; a. 3 ; I.I-II q. 45, a. 4.
2) Ne putetur actu contritionis nunquam remitti peccatum,
cum illud iam remittatur actu charitatis ex cuius imperio con­
tritio perfecta procedit. Nam haec duo fiunt simul in uno
instanti, testante S. Thoma, q. 85, a. 6 et I-II, q. 113, a· 8 ; ita
ut secundum ordinem causae materialis et dispositivae ex parte
subiecti contritio natura praecedat, e contra secundum ordinem
causae efficientis ex parte agentis praecedat charitas.
3) Quidam theologi alia motiva praeter charitatem perfectam
dixerunt sufficere ad perfectam contritionem et ad remissionem
peccatorum extra sacramentum ; sive quodcumque motivum
quod spectat Deum, v. g. ex virtute religionis, poenitentiae,
obedientiae, gtatitudinis sumptum, quo detestamur peccatum
non ut est contra Deum summe amabilem, sed iit iniurium Deo
eiusque iuribus et voluntati oppositum (Scotistae, v.g. Brancatus,
Minges) ; sive motivum amoris concupiscentiae et spei, quo
amamus Deum ut summum bonum nostrum (ut pauci moderni :
Bolgeni, Hurter, Palmieri, Egger).
Haec sententia a) est omnino gratuita, in nullo argumento
Scripturae vel Traditionis fundata ; — b) a Conc. Trid. ignota,
quod unum motivum indicat contritionis perfectae, et hoc ubi
eam ab attritione ex professo distinguit ; imo videtur omnia alia
motiva ad attritionem reducere, cum turpitudo peccati est in eo
quod sit contra ius, cultum, obedientiam Dei, et motivum spei
(Deus possidendus) reducatur ad motivum timoris (beatitudinis
amissae) ; — c) nec quadrat cum ratione : actus enim religionis

i. Qui ad tres classes pertinent : 1) Alii dicebant detestationem ex
motivo charitatis, si sit appretiative summa, esse contritionem perfec­
tam ; et detestationem efficacem ex motivo charitatis esse appretiative
summam ; at intensio requiritur ut si efficax. Ita multi antiqui scho­
lastici docere dicuntur, ut v. g. S. Anselmus, Hugo Victorinus, Ma­
gister Sententiarum, Rolandus, Gulielmus Ant., Albertus M., Richardus de S. Victore, S. Bonaventura ; item Scotus, Faber, Hicquaeus,
Maior, Massilius, Ockam, Gabriel, Abulensis, Thomas Argentinas. —
2) Alii dicebant detestationem ex motivo charitatis, si sit appretiative
summa, esse contritionem perfectam ; sed detestatio efficax non semper
est appretiative summa. Ergo gradus ulterior requiritur ultra effica­
citatem. Ita Pallavicini et Gisbertus. — 3) Alii denique ad perfectam
contritionem requirebant appretiative simul et intensive summam; quos
iam supra indicavimus, p.422.— Variae istae sententiae non sunt directe
contra Conc. Trid. quod eas formaliter damnare non intendit. Mens
tamen Patrum non fuit dubia et per omnia doctrinae nunc generatim
receptae favebant.

440

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

vel amoris concupiscentiae non est dispositio sufficiens (seu
ultima) ad habitum charitatis seu amoris amicitiae erga Deum
super omnia amatum. Sic enim Deus non amatur plus quam
bonum creatum ; quam bonum virtutis religionis quod est quid
creatum, aut quam bonum nostrum quod est aliquid infra Deum ;
— nec homo iam seipsum aestimat minus quam Deum et Deum
plus quam se1. Unde homo non sese convertit toto corde, nec
facit totum quod potest ad peccati remissionem ; et ideo Deus
non tenetur ipsi remittere nec ex aequitate aut decentia.

4) Inter theologos disputatur pro contritione perfecta, sicut
pro charitate, utrum ad obiectum formale scii, infinitam boni­
tatem sufficiat unum attributum divinum, an requiratur bonitas
formaliter infinita ut est aggregatio seu cumulus omnium per­
fectionum. Moderni multi dicunt sufficere unum attributum,
quia in uno attributo implicite includuntur omnia alia et summa
bonitas Dei, ac proinde contritio iam est propter ipsum Deum
summe amabilem. Alii verius dicunt : si homo abstrahit vel non
attendit aliis attributis, haec non sunt obiectum sui amoris, nec
Deus infinite perfectus et summe amabilis formaliter concipitur,
quo nihil melius detur et supra quem nihil desiderandum re­
maneat (II-II q. 23, a. 5, ad 2 ; Q. D. de Char., a. 6).
5) Quidam auctores distinguunt inter amorem charitatis seu
amicitiae erga Deum, qui sufficit, et amorem simplicis benevo­
lentiae, qui non sufficit, ad contritionem perfectam. Ita inter
alios Billuart. At, licet verum sit de amore benevolentiae naturali
erga Deum auctorem naturae, non valet de amore benevolentiae
supernatural! erga Deum auctorem et finem ordinis supernaturalis : hic ënim, si sit super omnia, iam est verae amicitiae quia
fundatur in communicatione bonorum eiusdem vitae divinae,
dum Deus iam amatur ut se amicabiliter communicans in visione
beatifica ’. Quod si non sit super omnia, nec erit attritio sufficiens
ad obtinendam peccati remissionem.
r. Imo, pro virtute religionis aut alia morali, Deus, etiamsi sit finis
cui, non tamen est finis qui seu obiectum nostri actus.
2. Nequit invocari S. Thomas, II-II, q. 27, a. 2, quia ab actu chari­
tatis distinguit benevolentiam. Non enim distinguit actum Charitatis
a supematurali amore benevolentiae, sed a mera benevolentia absque amore,
quae « est simplex actus voluntatis, quo volumus alicui bonum, etiam
non praesupposita unione affectus ad ipsum » ; dum « amor... importat
quamdam unionem secundum affectum amantis ad amatum, in quantum
scii, amans aestimat amatum quodammodo ut unum sibi,... et sic
movetur in ipsum ». « Sic ergo, concludit S. Doctor, in dilectione secun­
dum quod est actus charitatis, includitur quidem benevolentia ; sed
dilectio sive amor addit unionem affectus ».
Quod si ab adversariis non amor benevolentiae intelligeretur, sed
sola benevolentia seu merus actus volendi bonum, sane verum dice­
rent ; sed animadversio non esset ad rem, cum ita non indicarent
speciale motivum, quia in omni sincera contritione etiam imperfecta et
formidolosa necessario et semper includitur voluntas reparandi pecca­
tum, quod est velle bonum Deo.

DE POENITENTIA

441

Articulus II.

De Attritione seu Contritione
imperfecta.

497. Attritio necessaria et sufficiens ad remissionem pec­
catorum in sacramento Poenitentiae est dolor de peccatis
commissis, qui non ex motive perfecto charitatis sed ex
alio motivo supematurali inferioris ordinis, scii, vel ex
turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae metu
concipitur et poenarum (quatenus a Deo infliguntur ut
homo a peccando abstineat), cum proposito non peccandi
de cetero.
Ex duplici motivo, secundum Cone. Trid., sess. 14, c. 4,
concipi potest : « vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel
ex gehennae (i. e. poenae damni et sensus) et poenarum
(temporalium Purgatorii et huius vitae) metu », ad quem
etiam pertinet desiderium beatitudinis amissae (can. 5).
Ad haec duo omnia aha motiva facile reducuntur. Praeter
oppositionem enim peccati ad bonum Dei infinitum in se,
quam respicit contritio perfecta, non est oppositio peccati
nisi ad bonum nostrum, sive ad bonum honestum cui op­
ponitur turpitudo peccati, sive ad bonum delectabile quod
Deus in poenam peccati aufert.
Primum motivum nobilius est cum consideret peccatum ut
oppositum rectitudini ordinis moralis, quatenus a Deo statutus
vel quatenus est ex motivo supematurali fidei cognitus, v.g. ut est
iniuria, ingratitudo,inobedientia, iniustitia erga Deum, maculans
animam, etc. Posterius motivum, licet minus nobile, est tamen
bonum et utile ; ad quod intelligendum duplex Dei timor distin­
gui potest : timor filialis, quo quis ex amore et reverentia Deum
offendere timet, timet scii, malum culpae propter Deum, quia
est offensa Dei optimi Patris, quod pertinet ad contritionem
perfectam ; — timor servilis, quo Deus timetur tantum propter
poenas quas minatur, vi cuius quis non solum ab ipso malo
abstinet sed et affectum ad peccatum deponit, at propter poenam ;
timet scii, malum poenae a Deo infligendae et culpam propter
poenam, ita ut timor sit motivum attritionis, non autem conditio
sine qua non haberetur attritio. Hinc timorem filialem non posi­
tive excludit sed ab eo praescindit, et ideo timor servilis non est
malus sed imperfectus (I, n. 822-823).
A praedictis distinguitur et alius omnino est timor serviliter
servilis, quando quis opus malum vitat, retinens tamen peccati
affectum, ita dispositus ut poena sit conditio sine qua non
vitandi peccatum : si non esset poena, vellem peccare ; timet

442

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

scii, solam poenam, et quidem ut summum malum, magis quam
culpam. Sed tunc non est verus timor Dei, quo scii, homo ad
eum convertitur et vitat peccata, sed est peccatum quod verum
Dei timorem positive excludit ; unde potius quam timor Dei,
dicendus est timor mere mundanus et pravus.
lamvero : i) Luther et Protestantes contendunt timorem sim­
pliciter servilem non esse vere utilem et honestum, sed facere
hypocritam et magis peccatorem; pariter lansenistae (Quesnellus,
syn. Pist.) dixerunt non inhonestum, sed inordinatum et malum,
quia est ex amore sui.
2) Plures catholici tenuerunt solam attritionem non sufficere
ad remissionem peccatorum consequendam in susceptione sacra­
menti, sed requiri perfectam contritionem ; hanc autem non
remittere peccatum sine sacramento, nisi certum gradum *
intensi
tatis habeat seu intensive sit super omnia.
Contra quos duplex statuitur thesis.

498. Thesis I. Attritio concepta ex turpitudine pec­
cati, amissione beatitudinis et aeternae damnationis
incursu, potest esse verus et utilis dolor, ad gratiam
remote praeparans. — Sic enuntiata est definita a Cone.
Trid. contra Lutherum, sess. 14, can. 5.
In c. 4 autem Concilium ita docet :
« Illam vero contritionem imperfectam quae attritio dicitur,
quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione vel ex gehen­
nae et poenarum metu communiter concipitur, si voluntatem
peccandi excludat cum spe veniae, declarat, non solum non facere
hominem hypocritam et magis peccatorem, verum etiam donum
Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc inhabitantis,
sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam
parat. Et quamvis sine sacramento Poenitentiae per se ad iustificationem perducere peccatorem nequeat, tamen eum ad Dei
gratiam in sacramento Poenitentiae impetrandam disponit»1.

Probatur : 1) Ex Scriptura : Ille timor est bonus et
utilis qui in Scripturis commendatur et praecipitur ut ad
justificationem conducens. Atqui ita est de timore servili
poenarum (Ps. CX, 10 ; Eccli. I, 27, 28 ; Prov. I, 7 ; Mt.
X, 28 ; Le. XII, 4-5).
2) Ex Traditione Patrum : a) verbis Christi citatis fre­
quenter utuntur ad ostendendum timorem gehennae esse
vere salutarem ; b) timorem iudicii et gehennae proponunt
tamquam motivum detestandi et fugiendi peccatum ; v. g.
Tertull., de Poen. XI, 1 ; — Clemens Alex., Strom. VII,12;
i. Cfr. prop. 14 et 15 damn, ab Alex. VIII ; 60, 61, 62, 67 Quesnelli ;
25 syn. Pist.

DE POENITENTIA

443

— Chrys., hom. 15 ad pop. Ant. n. 2 ; — Au?., serm. 161,
c. 3 ; in ep. I Ioan. tr. 9, c. 4 ; Enarr. in Ps. CXXVII, 8 1 ;
— Greg., in I Reg. exp. V, 11.
3) Ratione theologica: A. Attritio non est mala. Attri­
tio ex metu gehennae tria importat : voluntatem fugiendi
poenam, quae per modum finis se habet, — peccati detes­
tationem quae est medium ad finem, — ordinationem
huius medii ad finem obtinendum. Atqui haec tria bona
sunt et utilia, imo necessaria ut tali motivo homines plu­
rimum in officio contineantur. Ergo.
Prob. min.: a) honestum est inferni poenas fugere, cum sint
aliquod malum et ideo odio dignum, et beatitudinem prosequi
sit bonum ;
b) peccati detestationem esse bonam nemo est qui neget ;
c) ordinare autem fugam peccati ad vitationem poenae tam­
quam ad finem non est malum, cum sit medium aptum, et Deus
ipse, sicut omnis legislator, poenarum minatione utatur ad nos
a peccato deterrendos. — Aliunde peccator qui peccatum fugit
propter poenam vitandam, non excludit altius motivum, quasi
diceret poenam esse summum et principale malum, et sic finem
ultimum in bono proprio poneret, sed abstrahit a motivo supe­
riore : si enim excluderet, esset timor serviliter servilis. Unde
motivum attritionis non est nobilissimum, sed non est turpe.

B. Imo attritio remote disponit ad contritionem. Attri­
tio sponte sua ad perfectam contritionem et charitatem
tendit eamque in proposito continet.
Nam qui ex gehennae metu efficaci odit peccatum, hoc de­
testatur tamquam gehennae causam, ac proinde dispositus est
ad faciendum quidquid oportet ut, vitando peccatum, et infer­
num vitet. Ad hoc autem requiritur ut sibi proponat firmiter
servare omnia praecepta, quorum primum et praecipuum est
amor Dei super omnia, F.rgo ex timore gehennae inducitur ad
Deum ipsum amandum. Est scii, dispositus ponere actum charitatis quando oportet, sed non hic et nunc ponit.

499. Thesis II. Ad remissionem peccatorum in
sacramento Poenitentiae consequendam, non requi­
ritur contritio perfecta, sed sufficit attritio. — Thesis
non est definita nec theologice certa, sed est moraliter
certa et tuta, utpote doctrina nunc communis, contra plures
theologos antiquos 2.
t, De mente S. Augustini, cfr. Galtier, De Poenitentia, n. 112-114
2. Thesim tenent S.Thomas et Thomistae generatitn, Scotus, Duran­
dus, Aureolus, Suarez et lesuitae, S. Alphonsus et omnes recentes. E

444

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Probatur : i) Ex Cone. Trid., sess. 14, c. 4, si sensu obvio
intelligatur. Concilium describit partes sacramenti Poeni­
tentiae et primo loco contritionem. Unde loquitur de con­
tritione in quantum est pars sacramenti ; quam distinguit
duplicem ; perfectam et imperfectam, et dicit eam ali­
quando esse perfectam. Unde contritio quae est pars sa­
cramenti non est semper perfecta, sed ad sacramentum
etiam sufficit imperfecta ; cui ceteroquin definitio con­
tritionis a Concilio tradita convenit.
Confirmatur : in Cone, declaratur duplicem esse contritionem,
perfectam quae peccatorem Deo reconciliat priusquam sacra­
mentum actu suscipiatur ; imperfectam seu attritionem quae
« eum ad Dei gratiam, in sacramento Poenitentiae impetrandam
disponit », i. e. proxime et sufficienter disponit, seu sufficit.
Auctores quidem rigidiores istud verbum disponit intellexerunt
de dispositione remota, non autem de dispositione proxima ad
iustificationem. Id tamen prohibet a) parallelismus inter con­
tritionem quae est dispositio proxima et attritionem ; item
b) quod attritio etiam sine sacramento remote disponit ad gratiam,
uti patet ex exemplo Ninivitarum a Concilio allato; unde inu­
tiliter et inepte adderetur : in sacramento ; denique c) cum Trid.
non meminerit dispositionis proximioris in sacramento, definitio
foret manca et doctrina incompleta,—Aliunde si Concilium verbo
disponit, non autem sufficit, usum est, id factum est ne expresse
damnaretur opinio antiquata P. Lombardi ; sed mens Concilii
satis constat ex disputationibus inter Patres Tridentinos habitisx.

2) Ex varia ratione theologica : Si contritio perfecta ad
absolutionem praerequireretuf,
a) peccatores nunquam vivificarentur sacramento Poe­
nitentiae ac sacerdotis ministerio, cum iam contritione
justificati essent ; quod contradicit C. Trid., sess. 14, c. 1
et 3, can, 3 (cfr. can. 9), dicenti per sacramentum Poeni­
tentiae peccata vere remitti ; et male conciliatur cum dam­
natione prop. 59 Bail : « Peccator poenitens non vivificatur
ministerio sacerdotis absolventis, sed a solo Deo qui poe­
nitentiam suggerens et inspirans, vivificat eum et resusci­
tat ; ministerio autem sacerdotis solum reatus tollitur » ;
b) sacramentum non causaret id ad quod primario est
institutum, scii., auferre peccatum mortale, et tunc nulla
contra S. Anselmus, Hugo as. Victore, Magister Sententiarum, Rolandus,
Albertus M., Richardus a s. Victore, S, Bonaventura, Pallavicini, Juenin,
Berti, Ledrou, Gazzaniga, Ch. Lupus, Morinus,
i. Cfr. Theiner, Act. T. I, p. 531-600.

DE POENITENTIA

445

esset differentia inter sacramenta vivorum et mortuprum,
nec Poenitentia esset secunda post naufragium tabula ;
c) arctior esset via salutis et difficilior in N. L., quam
in V. L., cum nunc etiam requiratur confessio ; imo eadem
dispositio requireretur ad iustificationem ex opere operato
et ad iustificationem ex opere operantis, cum tamen ad
istam necessaria sit dispositio expostulans gratiam, ad
illam sufficiat dispositio quae removet obstacula gratiae
scii, voluntatem peccandi seu adhaesionem peccato.
3) Ex universali praxi confessariorum et fidelium, qui
non requirunt contritionem perfectam ut sacramentum
ministrent vel suscipiant ; item ex praxi Ecclesiae sedulo
moribundos absolvendi etiam quando gravissime deli­
querant ; imo moribundo non denegatur absolutio dum­
modo hic probabiliter est attritus. Quod in thesi opposita
non explicatur : vel moribundus contritionem habet et tunc
non indiget absolutione ; vel est solum attritus et tunc
absolutio est inutilis.

5OO< Quaestio de dispositionibus ad attritionem
requisitis. — Attritio ad remissionem peccatorum neces­
saria supponit certas animi dispositiones ; coniungi debet
cum fide, secus non esset supernaturalis ; et cum spe veniae,
secus nullum esset propositum melioris vitae. Disputatur
autem an insuper requiratur initium dilectionis, seu an
attritio ex solo metu gehennae concepta absque dilectione
Dei ad iustificationem sufficiat in sacramento Poenitentiae.
Occasionem disputationis praebuit Cone. Trid., sess. 6, c. 6
describens conditiones ad iustificationem modo generali re­
quisitas : « Disponuntur autem ad ipsam iustificationem, dum
excitati divina gratia, fidem ex auditu concipientes, libere mo­
ventur in Deum, credentes... et... a divinae iustitiae timore, quo
utiliter concutiuntur,... in spem eriguntur fidentes... Deum sibi
propitium fore illumque tamquam omnis iustitiae fontem
diligere incipiunt,... ac propterea moventur adversus peccata per
odium aliquod et detestationem, hoc est per poenitentiam quam
ante Baptismum agi oportet ; denique proponunt... » Hinc
i) dixerunt aliqui simul cum attritione requiri amorem Dei
propter se dilecti, scii, initialem actum charitatis vel saltem
benevolentiae, sive
a) actum charitatis sed remissum (non intensum), dicentes
contritionem perfectam requiri ad sacramentum Poenitentiae,

446

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quia sola contritio valde intensa peccatum remittit sine sacra­
mento ut supra notavimus1 ; sive
b) initialem amorem Dei propter se dilecti, quo non diligitur
super omnia bona, quamvis efficaciter retrahat ab omni peccato
(Pallavicini, Bossuet) ; sive
c) saltem amorem quemdam benevolentiae erga Deum, ut
S. Carolus Borr., Billuart, Sardagna, Simonet, Diekamp, etc.
2) alii tenent non requiri amorem charitatis, sed non alium
nisi amorem concupiscentiae et spei, qui actus debet explicite
et specialiter elici, ut Tournely et Wirceburgenses ;
3) denique secundum alios nullus requiritur actus explicitus
et formalis amoris, sed sufficit attritio ex metu gehennae sincera
quae voluntatem peccandi excludit. Ita Fr. de Victoria, M. Cano,
Valentia, Dom. Soto, Vasquez, Suarez, Lugo, Gonet, Gotti,
S. Alphonsus, Ballerini, et quasi omnes moderni.

lamvero videtur requiri aliquis amor Dei, saltem con­
cupiscentiae, seu initium dilectionis, non tamen spe­
cialis ; sed iste de facto continetur in omni sincera attri­
tione quae voluntatem peccandi excludit, aut attritionem
connaturaliter sequitur. Adest enim voluntas seu deside­
rium conversionis, in quo implicite continetur amor iustitiae reparandae et Dei qui est fons iustitiae. Et ita aliqua­
tenus conciliari possunt plures Sententiae oppositae.
Talis amor videtur autem sufficere, nam nulla adest
ratio affirmandi aliquem requiri amorem specialem. Ete­
nim : ille amor sufficit qui proxime disponit ad iustificationem in sacramento, dum obstacula gratiae removet.
Atqui amor concupiscentiae erga Deum Summum Bonum
nostrum in attritione inclusus disponit ad iustificationem :
ex illo attritio detestatur peccatum ac spem veniae includit
et voluntatem peccandi excludit (seu adhaerentiam ad
peccatum), quae est obstaculum gratiae. Ergo non pro­
batur amor nobilior requiri, praeter amorem concupiscen­
tiae in attritione inclusum. Quodsi amor perfectior
requireretur, videretur Ecclesiam non posse permittere
sententiam oppositam.
Verba autem C. Trid. a) intelligi possunt de amore concu­
piscentiae et spei erga Deum ut nobis bonum : isto enim Deum
amare incipiunt tamquam iustitiae fontem, ex amore scii, iustitiae
sibi acquirendae; isto etiam moventur adversus peccata, quia
sufficienter est aptus ad odium peccati producendum. Et nihilomi-

i. Cfr. pag. 440.

DE POENITENTIA

447

nus adest initium dilectionis, quatenus in attritione includitur ;
1) in dolore quo peccator intendit reddere Deum propitium, et
redire ad amicitiam divinam, quod est accessus ad charitatem ;
2) in proposito quo vult servare totam legem divinam, ac proinde
legem primariam charitatis ; 3) in spe veniae qua vult pervenire
ad vitam aeternam et perfectissimam Dei amicitiam, et ita habet
dilectionem charitatis pro ultimo fine.
b) Forsan tamen melius intelliguntur de dilectione proprie dicta
Dei propter se amati, quia decretum Concilii videtur reproducere
articulum S. Thomae III, q. 85, a. 5x. Sed omnes actus descripti
a Tridentino non sunt absolute et aeque necessarii ad iustificationem cum sacramento ; ita v. g. timor nunquam necessarius
est, quamvis ordinario adsit ; quidam semper necessarii sunt
sive extra sive intra sacramentum, uti fides et spes ; alius solum
extra sacramentum, scii, actus charitatis. Unde vox : propterea
non indicat consequentiam solius dilectionis sed omnium actuum
praecedentium, qui tamen non omnes semper sunt necessarii, ita
ut odium et detestatio ac poenitentia pendeant ex fide (timore)
et spe si cum sacramento, etiam ex initio dilectionis perfectae si
sine sacramento iustificatio fiat.
Ceterum, secundum Concilium, non necessario requiri amorem
Dei propter se, patet tum ex disputationibus habitis in Concilio,
tum ex theologis qui interfuerunt Concilio, quorum plures non
requirunt talem amorem Dei propter se in sacramento Poeni­
tentiae 12. Haec itaque sententia sufficienter tuta est in praxi,
quia opposita in nulla ratione solida fundatur.

501. ObilClunt : I) Dolor de peccato ob motivum gehennae
importat voluntatem peccandi saltem conditionate, si non esset
gehenna.
Resp. Dist.: voluntatem peccandi importat per se, nego; per
accidens subd. : quandoque, conc., semper, nego. — Si quis doleat
ex metu gehennae, dicens in corde suo quod, si gehenna non
esset, vellet peccare, peccat non solum conditionate, sed absolute ;
at hoc non est ex metu gehennae praecise et in se considerato,
sed ex pravo affectu voluntatis, qui reponit in evitatione gehennae
ultimum finem. Si autem simpliciter doleat de peccato ob metum
gehennae, tunc gehenna est motivum doloris, quod est bonum
et ex natura sua ordinatur ad Deum, et ideo mediate tendit in
id quod est verus ultimus finis.
2) Si quis ex solo metu gehennae detestatur peccatum, virtualiter seu aequivalenter habet hunc actum : vellem peccare
nisi infernum timerem.
R. Cum sciat peccatum ducere ad infernum, hunc timet et
aversatur propter se, et peccatum eiusque affectum propter
ipsum. Unde potius dicit : cum detur infernus, quem metuo
et fugere volo, nullatenus volo peccare.
1. Cfr. in IV Sept., d. 14, q. 1, a. 2, qc.2-3; et d.20, q. 1, a. i,qc. 1,
ad i.
2. Cfr. Palmieri et Pesch, o. c., et Périnelle, L’attrition d’après le
Concile de Trente et d’après S. Thomas d’Aquin.

44»

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Non excludit itaque nec includit alia motiva, sed ad illa viam
parat. Unde non recte dicitur quod, secundum praesentent
dispositionem, non doleret ex alio motivo, si non esset infernus.
3) Perversum est ordinare maius bonum ad minus, et odisse
maius malum ad vitandum minus. Qui autem habet timorem
servilem, maius malum, scii, peccatum, pdio habet ad vitandum
minus, scii, infernum. Ergo.
R. a) Dist. : Perversum est ordinare maius bonum ad minus,
ut ad ultimum finem, conc.; secus, nego. Orantes enim pro bono
temporali, ordinant cultum Dei ad finem temporalem.
b) Nego minorem : gehenna non est minus malum ; nam non
solum importat malum poenae, sed et malum culpae, aversionem
a Deo.

4) Attritus plus timet poenam quam culpam.
R. Dist.: timet plus intensive, conc.; plus appretiative, subd.:
si comparationem institueret et excluderet positive alia motiva,
conc.; si non excludit, nego.
5) Dolere tantum propter poenam est malum.
R. Dist. : cum exclusione positiva alterius motivi, conc. : id
sane est malum ; cum praecisione simplici ab alio motivo, nego :
id est bonum.
6) Si servilitas mala est, ergo et timor servilis.
R. Dist. : servilitas intrinseca actui reddit actum malum,
conc., ut in timore serviliter servili quo poena habetur ut summum
malum; — servilitas extrinseca actui reddit actum malum, nego,
ut in timore simpliciter servili, quo poena habetur ut malum;
quod est rectum. Tunc scii, servilitas non est intrinseca operi,
sed operanti, quatenus homo adhuc est in statu servilitatis seu
peccati mortalis, conversus ad temporale bonum ; est scii, vitium
timentis et dolentis, non timoris et doloris. Unde timor aut dolor
malus non est.
7) Attritio ex timore poenae non causât displicentiam peccati
secundum se, sed tantum ut est inductivum poenae ; ergo non
tollit affectum peccati secundum se.
R. Dist. : non tollit directe et immediate affectum peccati
secundum se, conc.; non tollit indirecte et mediate, nego. Nam
indirecte saltem et mediate attritus non vult peccatum secundum
se, cum nolit id quod ducit ad poenam ; directe illud non vult
propter infernum.

8) Multi tamen ita comparati sunt, ut peccarent si metus
inferni eos non cohiberet ; ergo in iis latet affectus ad peccatum.
Nego cons. Ex actibus conditionate futuris nemo bonus est
aut malus. Nam multi, si Dei vel virtutis amore non ducerentur,
de facto peccarent, et tamen ideo non dicunt hic et nunc : vellem
peccare, nisi Deum aut virtutem diligerem. A pari, pro illis
qui ducuntur timore servili.

502· Animadversio. — Qui dicit : peccarem, si non esset

DE POENITENTIA

449

infernus, vel id intelligit de actuali voluntate conditionata : si
impune possem, peccarem ; et tunc nulla adest sincera attritio ;
— vel de iudicio intellectus coniecturali : tam infirmus sum, ut
praevideam me peccaturum fore si non esset infernus ; et id
cum vera et sincera attritione componi potest.

5°3· Corollaria. — i°) Poenitens, recipiendo sacramen­
tum, ex attrito fit contritus, non quidem i) sensu formali et
proprio, quod attritio fiat formaliter contritio perfecta, cum
sint duo actus motivo et specie distincti 3 actus autem numerice
idem nequit mutari quoad substantiam, nec esse ex diverso
motivo vel diverso principio, v. g. a sola gratia actuali vel a
virtute infusa ; sed 2) sensu materiali et improprio, ex parte
subiecti, quatenus poenitens qui ex actu contritionis imperfectae
denominatur attritus, nunc ex vi sacramenti denominari potest
contritus, utpote habens gratiam qua informitas seu imperfectio
contritionis, i. e. defectus seu absentia charitatis, tollitur : tum
a) ratione habitus charitatis et poenitentiae, qui infunditur., quo
fit contritus habitu, potens contritionem perfectam elicere ; tum
b) ratione actus supernaturalis quo voluntarie gratiam et charitatem acceptat, quatenus attritio iuncta sacramento aequivalet
contritioni quoad effectum productum, nempe peccati remissio­
nem.
2°) Hinc poenitentia, quae necessaria est necessitate medii, est
vel contritio perfecta, saltem virtualis, cum voto sacramenti, vel
contritio imperfecta formalis in sacramento.

30) Hortandi tamen sunt et excitandi poenitentes ad amorem
Dei et contritionem perfectam, maioris perfectionis et securitatis
causa. Nec tam difficile esse talem contritionem habere, testatur
S. Thomas1.
QUAESTIO QUARTA.

DE EFFECTU CONTRITIONIS.
S. Th., Ill, q. 86, a. 6 ; Suppi., q. 5 et q. 9, a. 1.

504. Contritio est causa remissionis peccatorum
et infusionis gratiae. — Cum contritio possit considerari
dupliciter : ut est pars sacramenti et ut actus virtutis poeni­
tentiae, utroque modo sed diversimode effectum obtinet :
ex opere operato et ex opere operantis.
1) In quantum est pars sacramenti, simul cum reliquis
partibus, scii, confessione et absolutione, est causa effi­
ciens instrumentalis, quae ad ipsam infusionem gratiae
I. Quodl. IV, a. 10 ; in Ioh. lect. 6, n. 6, v. 44
in IV Sent., d. 22, q. 2, a. x, sol. 3.
Summa Theologiae Moralia ΙΠ. — 29

C. Gent. IV, 72 3

450

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et ipsam condonationem peccati et poenae operatur instrumentaliter.
2) In quantum est actus virtutis, non est causa forma­
lis iustificatipnis quae unica est, iustitia qua Deus nos
iustos facit (ut certum est ex Cone. Trid., sess. 6, c. 7),
seu gratia gratum faciens ; — nec causa efficiens, quia
Deus solus iustificat (c. 7) ; — nec causa meritoria (c. 6
et 7, can 3 et 4 ; sess. 14, c. 4). Quamvis enim contritio
efficiat retractationem et compensationem peccati, et sic
efficienter concurrat ad remotionem offensae, quae est im­
pedimentum gratiae remissivae (III, q. 85, a. 2, ad 3),
attamen solum est causa dispositiva seu quasi materialis
quantum ad gratiam recipiendam : dispositio enim redu­
citur ad causam materialem. Quae tamen dispositio nostra
principaliter est a Deo nos movente per gratiam· — Nam :
a) Contritio perfecta, etiam extra sacramentum (cum solo
tamen eius voto), causât dispositive, tamquam ultima dis­
positio seu « quasi necessitas » ad gratiam ; qua dispo­
sitione posita, secundum Dei liberalem ordinationem,
statim gratia infunditur.
b) Attritio de se causât dispositive sed remote, et causai
sqfficienter gratiam simul cum sacramento.
« Et sic patet quod remissio culpae est effectus poeni­
tentiae secundum quod virtus est, sed principalius secun­
dum quod est sacramentum » (III, q. 86, a. 6).

505. Contritio, etiam parva seu remissa, est suffi­
ciens :
1) ad delenda etiam magna peccata, dummodo ad ra­
tionem contritionis pertingat, quia peccatum displicet
quantum debet i. e. super omnia mala ;
2) attamen quo maior et intensior sit, eo magis remis­
sionem peccati et poenae ac infusionem gratiae obtinet ;
3) imo potest esse tam magna et intensa, tum ex parte
charitatis, tum ex parte doloris sensibilis quem voluntarie
excitet, ut sufficiat ad delendum omnem culpam et onrnein
poenam.
506. Quaestio : Utrum sacramentum Poenitentiae possit

DE POENITENTIA

451

esse simul validum et informe seu infructuosum1 ?— De hoc
quaerunt moderni theologi occasione doctrinae de dotibus
et effectu contritionis.
a) Multi recentiores negant, quia dispositio ad gratiam re­
quisita est et pars sacramenti, unde si hoc validum est, dispositio
sufficiens ad justificationem scii, attritio adest ac proinde etiam
fructus statim obtinetur ; quodsi non adsit attritio, nec validum
est sacramentum.
b) Multi tamen alii existimant contritionem, quae est necessaria
pars ad valorem sacramenti Poenitentiae, non esse omnino
eamdem ac illa, quae est dispositio sufficiens ad iustificationem
et fructum sacramenti. Quam sententiam plures recentiores
restringunt ad duos casus : i) quando quis duplicis peccati reus,
ex invincibili oblivione, de altero tantum doleat propter turpi­
tudinem ipsi specialem et hoc solum confiteatur ; 2) quando quis
ex ignorantia invincibili crederet non esse peccatum mortale
accedere ad sacramentum sine dolore de omnibus, dum tamen
dolor ex motivo speciali adesset de aliquo. Hisce in casibus ipsis
videtur sacramentum esse validum, quia homo apponit materiam,
scii, confessionem formaliter integram et verum dolorem effi­
cacem alicuius peccati cum proposito absoluto, et tamen non
confertur gratia, quia datur obex : contritio enim non est univer­
salis, cum aliud peccatum non sit retractatum. Ita Suarez, Lugo,
Salmànticenses et alii, quorum doctrinam probabilem putat
S. Alphonsus. — Attamen valde dubitare licet, an dari possit
alicuius summa et efficax contritio propter Deum quae non sit
Universalis. Insuper, si informitas sacramenti Poenitentiae ita
restringenda esset ad duos casus valde raros et quasi metaphysicos,
parum faceret ad praxim et practice negligi posset.
c) Veteres autem theologi latius admittebant informitatem, et
aliter distinguebant : inter contritionem quae est necessaria
pars ad esse sacramenti, et contritionem quae est dispositio
necessaria ad iustificationem. Prima utpote pars signi sacramentalis, est contritio ut externe et sensibiliter manifestari
potest et moraliter certo a confessario diiudicari, scii, quod sit
interna et sincera, supernaturalis et universalis ; — sed ad iusti­
ficationem requiritur plus, etiam contritio summa, qua homo
ita est dispositus, ut peccatum habeat summum malum et effi­
caciter velit omnia mala pati, potius quam illud committere : hoc
autem non est sensibile et fugit experimentum humanum, nec
potest moraliter diiudicari ; unde non pertinet ad signum
sensibile sacramenti. Quoties ergo aliquis priorem contritionem
habeat, scilicet supernaturalem, et altera careat, scilicet appretiative summa, hic et nunc inconscius tamen defectuosae
dispositionis, sed se existimans rite dispositum (secus enim esset
simulata et ficta contritio), sacramentum est validum sed in­
fructuosum ; adveniente autem ulteriore dispositione, fructus
suos operatur et reviviscit. Quod tantum semel fiet, quia una

I. De quo confer Revue Eccl. de Liège, nov. 1909, et juil. 1910,

452

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

reviviscentia ius ad remissionem peccati absolute concessum est
exhaustum.
Cui non obstat doctrina Cone. Trid. (sess. 14, c. 4) quod,
loquens de contritione, quae primum locum habet inter partes
poenitentiae, nullam agnoscit praeter illam quae voluntatem
peccandi excludat. Potest enim id a Concilio requiri quatenus
necessarium sit ut contritio etiam sit sufficiens tamquam dis­
positio ad iustificationem. Non enim ait id exigi ad hoc quod
contritio sit pars ipsius materiae sacramenti.
Ultima sententia non est certa, sed vere probabilis, tum intrin­
sece ob rationes indicatas, tum extrinsece ex auctoritate multo­
rum, quorum testis est S. Thomas, q. 9, a. 1, docens dari con­
fessionem informem. Quem ita interpretantur Capreolus, Du­
randus, Paludanus, S. Antoninus, Soncinas, Bernardus de
Gannaco, Caietanus, Dom. Soto, Sylvester, Candidus, Petrus
de Soto, Melchior Canus, Ledesma, Iohannes a S· Thoma et
plures alii 5 nuperrime Billot, De Smet, Van Noort, Vermeersch,
etc.1, Unde in praxi ad illam sententiam est attendendum, v. g.
in quaestione an absolutio danda sit, vel non sjt, sub conditione,
et sub quanam conditione ; ita ut in praxi nunquam dandum sit
sacramentum sub conditione : si es dispositus, sed sub conditione :
si es capax, ne scilicet impediatur, si quae daretur, reviviscentia
sacramenti.

CAPUT II.

DE CONFESSIONE.

507. Confessio ad sacramentum Poenitentiae requiritur,
quia id institutum fuit per modum iudicii. Ad iudicium
requiritur accusatio. In hoc autem iudicio non est accusator,
nec actor, nec testis, nisi ipse reus, qui proinde debet
manifestare delicta sua. Quod fit confessione qua subiicit
peccata Deo, mediante huius ministro.
Ante Christum non erat sacramentum Poenitentiae, nec proinde
confessi sacramentalis ; existebat tamen quaedam peccatorum
confessio tamquam actus virtutis poenitentiae. Et quidem :
a) In V. L. erat triplex, scii. i° confessio Deo facta ad facilius
remissionem peccatorum obtinendam (Prov. XXVIII, 13 ; Eccli.
IV, 31) ; — 2° confessio generalis qua summus sacerdos impuri­
tates populi Israël semel in anno publice recitabat, ut descri­
bitur Lev. XVI, 20-21 ; — 30 confessio alicuius peccati distincta
quae fiebat sacerdotibus, qui sacrificium pro peccato determinato
offerebant (quia victima diversa erat pro peccatorum diversitate),

I. Etiam favet Kiselstein in Revue Eccl. de Liège, janv. 1924,

DE POENITENTIA

453

vel et quando restitutio facienda erat (Lev. IV, 3-31 : V, 1-13 ;
VI, 1-7 ; Num. V, 6-7).
b) loanne proximum Christi adventum iam annuntiante et
praeparante, ludaei qui in poenitentiam petebant baptismum
loannis, confitebantur peccata sua ut efficacius propositum
agendi poenitentiam manifestarent (Mt. III, 6 ; Mc. i, 5).
c) Post Christum autem confessio specifica et distincta facta
sacerdoti iam necessaria est ad validitatem Poenitentiae tamquam
sacramenti (Cone. Trid., sess. 14, c. 5), unde vocatum fuit
εξομολόγηϊις i. e. declaratio'. Quae confessio instituta fuit ab
ipso Christo Domino, et de iure divino necessaria est pro omnibus
et singulis peccatis mortalibus (Ibidem, can. 6 et 7) ; modus tamen
publiçe confitendi, quamvis non sit vetitus et ab aliquibus
adhibitus in peccatorum et sui humiliationem, exemplum
aliorum, aut Ecclesiae aedificationem, non est de praecepto, et
ideo ab initio Ecclesiae etiam exstitit confessio secreta, quae
non est a mente Christi aliena, nec inventum humanum. Ita
definivit Cone. Trid., sess. 14, c. 5, reddens simul rationem
theologicam necessitatis confessionis distinctae et specificae om­
nium peccatorum : · Constat enim sacerdotes i° iudicium hoc
(de peccatis ad remissionem), incognita causa exercere non po­
tuisse, neque 2° aequitatem quidem illos in poenis iniungendis
servare potuisse, si in genere dumtaxat, et non potius in specie,
ac sigillatim, sua ipsi peccata déclarassent. Ex his colligitur,
oportere a poenitentibus omnia peccata mortalia, quorum post
diligentem sui discussionem conscientiam habent, in confes­
sione recenseri, etiam si occultissima illa sint ».
QUAESTIO PRIMA.

DE NECESSITATE CONFESSIONIS.
Articulus I.

De Confessionis

Necessitate Medii.

S. Th., Suppi., q. 6, a. r, 2, 6.

508. Errores. — Circa confessionis institutionem aut
necessitatem multi erraverunt :
a) Wicleff saec. XIV, confessionem habebat, non tamquam a
Deo institutam, sed ut inutilem, dicens
si homo fuerit debite
contritus, omnis confessio exterior est sibi superflua et inutilis » ;
quae propositio est 7a inter damnatas a Cone. Constantiensi.
b) Petrus de Osma docebat peccata mortalia sola contritione
deleri sine ordine ad claves (prop. 1), et confessionem de peccatis
in specie esse ex statuto universalis Ecclesiae, non ex iure divino

I. Usurpatur tamen etiam vox pro tota et laboriosa poenitentiae
actione, ut diximus, p. 367.

454

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

(prop. 2), nec esse faciendam de peccatis manifestis, sed solum
de secretis (prop. 4) ; quae propositiones tamquam falsae et
catholicae fidei contrariae damnatae fuerunt a Sixto IV, 9 Aug.
1478, et ab auctore retractatae.
c) Luther initio quidem retinuit confessionem peccatorum gra­
vium et manifestorum ut saluberrimam (prop. 8 damn, a Leone X,
15 iun. 1520), postea non solum negavit esse institutam a Christo,
sed etiam impugnavit praeceptum ecclesiasticum, imo modum
quo in Ecclesia fit dicebat esse « cruentissimam carnificinam ».
d) Calvinus (Inst. III, 4) contendebat auricularem confessionem
et distinctam, non a Christo, sed ab Innocentio III in Cone.
Later. IV institutam, et esse Ecclesiae noxiam.
e) Erasmus etiam negavit talem confessionem habere funda­
mentum in antiquitate.
f) Eybel contendit poenitentiam antiquitus institui ad remis­
sionem peccati ut est delictum contra Ecclesiam ; non extitisse
confessionem secretam nisi ut remedium quo consulebantur
opera poenitentiae quibus remissio obtinebatur coram DeO ;
hodiernam autem Ecclesiae consuetudinem esse abusum insti­
tutioni Christi contrarium. Quae ut falsa vel et haeretica dam­
navit Pius VI, Const. Mediator, 11 nov. 1784.
g) Rationalistae et Protestantes liberales docent confessionem
esse institutum ecclesiasticum ex lenta disciplinae pOenitentialis
primitivae evolutione : ad istam initio pertinebat aliqua confessio
publica ; dein, propter usurpationem a sacerdotibus potestatis
remittendi peccata, confessio requirebatur distincta ; postea
facta est secreta ; et denique habita est ut obligatoria, quod,
post disputationem, sancivit Cone. Lat. IV.
h) Protestantes ceteroquin omîtes, etiam maxime orthodoxi ut
Ritualistae, licet confessionis utilitatem agnoscant, tamen eius
necessitatem negant.

509. Thesis. In N. L. iure divino, iis omnibus qui
post Baptismum graviter peccaverunt necessaria ad
remissionem peccatorum et salutem est confessio
sacramentalis, et quidem omnium et singulorum
peccatorum mortalium.— Est de fide ex Cone. Trid.,
sess. 14, c. 5, can. 6 et 7 ; quod definivit tria :
i° divinam institutionem confessionis ;
20 eius necessitatem ad salutem, scilicet ad remissio­
nem peccatorum ; — quae proinde est necessitas medii
ad finem, et cum agatur de actu humano ponendo, conse­
quenter etiam adest necessitas praecepti ;
30 eius obiectum, scilicet omnia et singula peccata mor­
talia.
Probatur : I. Ex Scripturis :
A. Institutio divina confessionis. Christus instituit sa-

DE POENITENTIA

455

cramentum Poenitentiae per modum iudicii (Mt. XVI,
18-19 et XVIII, 18 ; Ioh. XX, 23), ita ut ministri non
possint, pro libitu, ligare aut solvere, remittere peccata
aut retinere, sed solum iuxta leges aequitatis et prudentiae.
Atqui tale iudicium proferri nequit sine praevia confes­
sione omnium peccatorum mortalium. Ergo talem con­
fessionem Christus instituit ut necessariam ad sacramen­
tum Poenitentiae.
i° Nam iudicium aequum et prudens ferri non potest nisi
cognita causa, et quidem distincte et in particulari, uti constat
ex iudiciis humanis ; ceterum unumquodque peccatum mortale
per se solum est causa distincta ; — et aliunde causa regulariter
cognosci nequit absque poenitentis confessione, qui solus a) pec­
cata sua secreta revelare potest, aut b) etiam externorum veram
malitiam, quae ex interno actu cognitionis et voluntatis pendet,
ac c) probationem verae poenitentiae.
2° Praeterea potestas collata fuit peccata remittendi aut reti­
nendi ; quae sane non indiscriminatim est exercenda pro libitu
ministri sed secundum statum et interiores dispositiones poeni­
tentis ; de quibus aeque iudicare est impossibile sine confessione
distincta et integra gravium peccatorum.
3° Denique potestas retinendi est potestas imponendi con­
ditiones sub quibus conceditur remissio, ita ut sub alia et alia
conditione posita absolvatur qui hoc vel illo modo peccaverit.
Ad quod requiritur distincta et integra peccatorum accusatio,
sine qua aequitas servari non posset in imponendis poenis et
temediis assignandis.
Ergo Christus, concedendo Ecclesiae potestatem remittendi
peccata per modum iudicii, eo ipso instituit confessionem, et
quidem distinctam et integram.
Nec sufficit cognitio dispositionum poenitentis, quia iudicium
fit non tantum de dispositionibus et de culpabilitate, sed etiam
de peccatis : agitur enim de peccatis remittendis vel retinendis.
Et sine horum cognitione recta aestimatio culpabilitatis et dis­
positionum foret impossibilis, nam haec supponit cognitionem
criminum et de gravitate criminum. Ad sententiam igitur judi­
cialem debet cognosci id a quo absolvitur, et id propter quod
absolvitur.

B. Necessitas confessionis. Christus instituit ut omnia
peccata mortalia post Baptismum commissa non aliter
remitterentur, quam per iudiciariam sacerdotis absolven­
tis sententiam in iudicio sacramenti Poenitentiae, iuxta
Ioh. XX, 23 : Quorum remiseritis peccata remittuntur eis,
et quorum retinueritis retenta sunt.
1° Nam Christus in Ecclesia tribunal constituit ad remissio-

456

summa theologiae moralis

nem aut retentionem peccatorum. Sed, quando princeps in regno
suo tribunal statuit ad causarum cognitionem, quae respiciunt
non lites privatas sed ipsam societatem et observantiam legum,eo
ipso voluntatem manifestat ut sit via necessaria ad has causas
terminandas, et ut rei cogantur ad se sistendum coram tribunali
ad lites terminandas cum lege ; secus enim vana esset et illusoria
iudicum potestas quae impune contemneretur. Ergo.
2° Potestas remittendi et retinendi peccata non est nisi speciale
exercitium potestatis clavium. Atqui potestas clavium supponit
vim obligandi omnes fideles in peccatum lapsos, ut ad illam
recurrant pro huius vinculi solutione et regni coelorum apertione :
quid enim prodesset habere potestatem clavium aut ligandi et
solvendi, si alii possent aperire aut solvere? Ergo.
3° Peccatum non remittitur a Deo, Apostolis (et sacerdotibus)
retinentibus : quorum retinueritis retenta sunt, i.e. si retinueritis
vos, retineo et ego ; si non remiseritis vos, non remittam et ego.
Ergo peccator non potest obtinere remissionem, nisi recurrendo
ad potestatem Apostolis concessam et ad tribunal sacramenti
Poenitentiae ; secus enim frustra retinerent, et vana aut falsa
forent verba Christi (cfr. supra, n. 437).
Breviter : sententia iudicialis fertur in ea quae in iudicio Sunt
allata, et ideo, quoad sacramentum Poenitentiae, in peccata
declarata. Oportet autem, iuxta id quod iam probatum est, omnia
et singula peccata mortalia subiicere sacramento Poenitentiae
seu potestati clavium. Ergo omnia et singula debent declarari
in confessione. — Et ideo a primis temporibus confessio habe­
batur ut necessario connexa cum debito exercitio potestatis
clavium, et ita implicite habebatur de iure divino ; ut nunc est
ostendendum.

II. Ex Traditione, seu ex praxi et fide Ecclesiae1. In qua
agnoscitur implicite aut explicite, tum existentia confes­
sionis sub forma publica aut secreta, tum confessionis
necessitas et quidem ex iure divino.
1) Existentia confessionis : a) initio implicite, quatenus imposi­
tioni publicae poenitentiae praemittitur cognitio delicti iuridica
(Didasc. II, in quibus tres referuntur casus n. 16-18, n. 38-41,
et n. 42-43), vel publica cognitio erroris aut schismatis (Ep.
Corn. ; P. L. III, p. 718 sq.), vel examen causae (Cone. Carth.,
anno 251 ; Cypr. ep. 55 et 57, et hoc quoque supponitur in ep.
Dyon. Cor., H. E., 1. IV, 23) ;
b) tum explicite sub forma publica: ita Iren. adv. Haer. I, c. 13,
n. 5 ; Tertull., de Poen., c. 9 ; Cypr. de Lapsis, c. 28 et 29 ;
Orig., Hom. II in Lev. 4 ; Lact., Div. Inst., 1. IV, 30 ; Ambr.
de Poen., 1. II, c. 1 et 6 (quod et in vita Ambrosii, n. 39 refert
Paulinus) ;
i. Conferri possunt Morinus, De San, Pignataro, Battifol, Vacandard ; e manualibus : Tanquerey, 0. c., n. 101-121 ; Galtier, 0. c., n.
421-435 ; Van Noort, o. c., n. 76-82 et 87.

DE POENITENTIA

457

c) ac etiam tub forma secreta, scilicet confessio auricularis seu
privata : ita Orig., hom. II in Ps. XXXVII, n. 6 ; Petrus Alex,
(apud Mai, Spic. Rom. T. VII, p. 465) ; Athan., fragm. c. Nov. ;
Aphraates, Dem. VII, n. 3-4 ; Socrates et Sozomenes (in H, E.,
1. VII, c. 16) ; Basilius, ep. 217, can. 34 ; Greg. Nyss., ep. can.,
can. 6 ; Ambr., de Poen., 1. II, c, 6 et 9 ;
d) denique discrimen inter utramque, ut Aug., serm. 351, n. 9 ;
Innoc. I, ep. ad Dec. XXV, 7, 10 ; Leo M., ep. 168.
2) Insuper necessitas confessionis : implicite Clem., ep. ad
Cor., c. 44 et 57; ps.-Clem., II ad Cor. VIII, 3 ; Iren., 1.1, c. 13,
n. 7, et Orig., hom. 2 in Ps. XXXVII, n. 2 et 6 ; hom. 3 in Lev.,
n. 4 ; hom. 17 in Luc. ; explicite Methodius, de Lepra, 6, 7-9 ;
Aphraates, 1. c. ; Socrates et Sozomenes, 1. c. ; Chrys., hom. 30
in Gen., n. 1 et 3 ; Greg. Nyss., 1. c. ; Basii., reg. brev., n. 228 ;
Ambr., de Poen., 1. II, 7 ; Hier., in Eccli., c. X ; Pacianus, Par.
ad Poen., n. 8 ; Aug., serm. 351, n. 9 ; in Ps. CI, 2-3 ; serm. 67,
n. 1-2 ; in Ioan., tr. XXII, 7 ; serm. de Poen, (ap. Mai, N. Bibi.
P., t. I, p. 455) ; Leo M., ep. 168, c, 2.
3) Denique necessitas confessionis est ex iure divino, vi insti­
tutionis Christi, quia connectitur cum potestate clavium a
Christo concessa, uti videre est apud Cypr., ep. 55, c. 29 ;
Ambros. et Pacian. 1. c., Aug., serm. 392, n. 3 ; Leonem M., ep.
108, etc.
Ex quibus sequitur confitenda esse omnia et singula peccata
mortalia. Etiam occulta et interna, ut explicite tradunt Tertul­
lianus, Origenes, Cyprianus, Basilius, Pacianus, Ambrosius,
Hieronymus, Augustinus, Innocentius I, etc., omnes autem
implicite, cum doctrinam de confessione connexam proponant
cum potestate clavium, extra quam non datur remissio pecca­
torum.
Itaque, ineunte saltem saeculo III, ex Origene, Tertulliano,
Cypriano, scimus in universa Ecclesia esse praxim confessionis
ut propriam Ecclesiae catholicae et apostolicam, nemine contra­
dicente ; unde non est recentis institutionis, secus in re tanti
momenti et tanti oneris oppositio facta fuisset et dissensus. Ergo
ita iam extitit, saltem a medio saeculo II. Hac autem aetate adhuc
vivebant auditores apostolorum vel immediati eorum discipuli,
sub quorum oculis non introducta talis praxis fuisset, quin ad
novitatem clamassent ; cuius rei nullum apparet indicium.

III. Ex convenientiis rationis confirmatur1. Convenienter
admodum a poenitente exigitur actus confessionis, si
consideretur sive ex parte Dei, sive ex parte hominis, sive
ex parte societatis.
I. Cfr. P. Félix, Pourquoi on se confesse et pourquoi on ne se confesse
pas?; Bougaud, Le Christianisme et les temps présents, t. V, ch. 6; Tanquerey, o. c., n. 123-125 ; Ferrerius Companus, De Biecht. Een groote
maatschappelijke weldaad; M. Lamarche, O. P., De la Confession, in
Revue Dominicaine, mai 1923 ; Diet. Apol., art. Pénitence,

458

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

a) Ex parte Dei offensi, quia dolorosa confessio, ut humiliatio
satis dura, ab una parte aliquatenus reparat iniuriam superbiae
et iilobedientiae Deo per peccatum illatam, et ab alia parte etiam
apud homines magnam vim habet ad promerendam veniam.
b) Ex parte hominis poenitentis, cui valde utilis est ad facili­
tatem veniae, securitatem et consolationem. Ante peccatum,
praevisum onus omnia interna secreta explorandi et confitendi
hominem a peccato absterret; post peccatum, attenta illorum
consideratio et sincera confessio mire confert ad pacem et con­
solationem animae, et adiuyat ad emendationem vitae. Cum autem
nemo sit iudex in propria causa, amico et duce indigemus, tum
ad aperienda ipsi et securius diiudicanda secreta cordis, ac sananda
vulnera, tum ad praxim virtutum, tum ad progressum in vita
spirituali.
c) Ex parte societatis, tum domesticae, tum civilis, cui utilis
est. Confessio enim causa vel occasio est, quod lites et dissidia
componantur, inimicitiae deponantur, bona ablata restituantur,
scandala praeveniantur aut reparentur, etc. Uno verbo, reddit
facilem observantiam legum et moralitatis.
Abusus autem non provocantur ab ipsa confessione, sed a
fragilitate aut malitia hominum. Et quia Ecclesia hac in re
cautissime procedit, relative rari sunt ; ac beneficiis longe
maioribus abunde compensantur.

510. Corollaria.
I. Ex praedictis apparet progressum
quemdam et evolutionem adfuisse in praxi et in expositione dogmatis.
Divina institutio et necessitas confessionis non explicite sed
implicite continentur in Scripturis ; materia confessionis solum
generali et confuso modo designatur ; et de tempore quo urget
confessio aut modus quo sit instituenda nil statuitur.
2. Inde etiam factum est quod pauca adsunt explicita testi­
monia Ecclesiae primitivae, et quod minus frequenter confite­
bantur fideles, eo vel magis quod plerumque erant ferventiores,
et quod doctrina de pluribus peccatis gravibus non erat adhuc
perfecte determinata : qui autem a gravibus immunes erant,
aut se existimabant, non accedebant ad sacramentum, nam mos
nondum vigebat accusandi venialia ; lapsi vero non pauci deterre­
bantur ob laborem et diuturnitatem Poenitentiae, et ideo plus
aequo differebant.

3. Attamen omnia elementa essentialia ab initio adsunt et
obligatio confessionis agnoscitur, quamvis modus diversis tempo­
ribus valde diversus fuerit. Non igitur instituta confessio fuit ab
Innocentio III in Cone. Lat., nec a Leone Magno invecta.

4. In demonstranda thesi abstinendum a quibusdam testimoniis
Scripturae aut Traditionis, quae licet primo intuitu, aut forsan
probabilius, videantur confessioni sacramentali alludere, stricte
tamen non probant. Ita v. g. Act. XIX, 18 ; lac. V, 16 ; I Joh. I,
8-9 ; sed ista respective possunt intelligi de generali quadam
accusatione facta communitati, aut de confessione facta prudenti

DE POENITENTIA

459

viro consilii causa, aut de confessione coram solo Dep. Et si­
militer Didache IV, 14 ; Clem. Rom., ad Cor. 51 ; ep. Barn.,
c. XIX, 12 -, nam ista etiam apte intelligi possunt de confessione
rituali ante s, communionem, qualis adhuc hodie in usu est.
5. Doctrinae de confessionis necessitate non opponitur sen­
tentia Chrysostomi1, Refert iste Nectarium, occasione abusus,
in Ecclesia Constantinopolitana abolevisse (a. 386), non quidem
usum confessionis, sed a) munus poenitentiarii qui praeerat pu­
blice poenitentinus, b) delationem criminum occultorum ad
iudicem ecclesiasticum, c) obligationem agendae publicae poeni­
tentiae et publicae confessionis pro criminibus coram poenitentiario accusatis', Alibi enim et ipse inculcat necessitatem
confessionis, uti patet tum ex eius verbis, ut in hom. 30 in
Gen., n. 1, aut dum monet ne erubescant aut pudeant poeniteri
(hom. 4 in Laz., c. 4I ; hom. 2 de Poen., n. 1), aUt dicat : « sacerdoti
vulnus manifesta » (hom. 3 ad pop. Ant., η. 5) ; tum ex appro­
batione eius doctriiiae, quae nullam suspicionem ingerit coae­
taneis qui omnes confessionem admittebant. Quod si dicat
confitendum solum coram Deo, ex locis parallelis et aliorum
similibus verbis patet non exclusisse confessionem sacerdoti
faciendam, sed intelligendus de confessione quae fit in secreto,
coram solo legato Dei, et non coram ecclesia tota, seu in theatris,
ut ipse dicit in hom. 4 in Laz., c. 4.
6. Nec opponitur Decretum Gratiani, in quo legitur : « Quidam
Deo solummodo confiteri debere peccata dicunt, uti Graeci,
quidam vero sacerdotibus confitenda esse percensent ; quod
utrumque non sine magno fructu intra sanctam fit Ecclesiam »
(G. XXXIII, q. III de Poen., d. 1, c. 90). Iste non negat neces­
sitatem confessionis, de qua hoc tempore non movebatur quaestio,
et quam absolute affirmat ; sed alludit quaestioni : utrum sola
contritio iustificet impium antequam confessus sit et satisfecerit,
seu utrum sola cordis contritione absque confessione quisquis
possit Deo satisfacere ; et respondet a) esse qui dicunt veniam
sine confessione sacerdoti facta obtineri posse ; b) dein opposi­
tam esse sententiam ; c) denique, reservata sua sententia, recitat
conclusionem praedictam. Videns enim, ex una parte, tota
traditione affirmari necessitatem confessionis, et ex altera parte
multos iustificari sine confessione propter contritionem (per­
fectam), viam aptam conciliationis non inveniens rem in medio
reliquit2.

1. De hoc conferri possunt Tanquerey, 0. c., n. in-112 ; Galtier,
o. c.. n. 438-452 ; Van Noort, o. c., n. 81.
2. Ita fere Kiselstein in Revue Eccl. de Liège, mars 1928, allegans
d’Alès, de Sacr. Poenitentiae (1926), p. 105 ; Galtier, de Poenitentia
(1923), n. 367 et 372 ; Teetaert, La confession aux laïques dans l’Église
/anse (1926), p.127 et 237 ; Hugueny, Grcttien et la confession, in Revue
des Sc. phil. et Mol., 1912, p. 81 ; Debil, La première distinction du de
Poenitentia de Gratien, in Revue d’Hist, eccl., 1914, p. 251,442 ; Cavallera,
A propos de l'histoire du sacrement de Pénitence in Bull, de litt. eccl.,
1923, p. 172.

460

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus II.

De Confessionis Necessitate
Praecepti.
S. Th., Suppi, q. 6, a. 3 et 5 i q. 8, a. 4 et 5.

511. Duplex datur de confessione /praeceptum :
divinum et ecclesiasticum. — Divinum, uti constat ex
articulo praecedenti, obligationem determinat, non autem
tempus quo impleri debet ; — ecclesiasticum praefinit
tempus aliasque circumstantias.

512. Praeceptum divinum non obligat statim post
peccatum mortale, sicut nec ipsa poenitentia seu contritio
« non est de necessitate salutis corporalis, ait S. Thomas,
quod statim medicus quaepatur, nisi quando necessitas
ornationis incumbit, et similiter est de malo spirituali »
(q. 6, a. 5, ad 2) ; unde nullo unquam tempore Ecclesia
iniunxit confessionem immediatam, nec fideles talis obli­
gationis sunt conscii. Nihilominus :
A. Praeceptum obligat per se :
i° Certo, in articulo et in valde probabili periculo
mortis, aut amentiae perpetuae, aut alterius impedimenti
ob quod praevidere quis potest se nunquam habiturum
occasionem confitendi peccata.
Ita, sive periculum oriatur ex morbo, sive ex pugna, aut
condemnatione iudicis, aut periculoso puerperio, vel ex incisione
chirurgica, vel ex valde periculosa navigatione, aut ex quacumque
alia causa. Qui enim, in tali periculo positus, divinum praeceptum
non implet, temere se exponit proximo periculo ntmquam im­
plendi ; unde censetur illud non velle adimplere, cum medium
necessarium negligat, quod sane idem est ac praeceptum violare.

2° Probabiliter, aliquoties in vita, quia peccator videtur
teneri non diu remanere in peccato mortali, utpote qui
alias in novum peccatum sit lapsurus ; medium autem or­
dinarium surgendi a peccato est confessio. Quod valet
saltem de illo qui non possit contritionem perfectam aut
non velit illam elicere *.
i. Cfr· Quodl. I, ii.

DE POENITENTIA

461

In praxi quoad hoc non est difficultas, cum Ecclesia decreverit
saltem singulis annis esse confitendum : cum enim Christus
ad hoc obligaverit indeterminate, et illud determinandum
reliquerit Ecclesiae, cumque etiam contritione perfecta (cum
voto sacramenti) praeceptum naturale poenitentiae impleri pos­
sit, per se nequit urgeri a poenitentibus quod confiteantur
pluries quam \ sit in praecepto Ecclesiae determinatum, et id
servare per se sufficit1.

B. Per accidens et ratione alterius praecepti naturalis aut
positivi tenemûr ad confitendum :
i° quando sapra communio recipienda est, si communi­
caturus in peccato mortali versatur nondum clavibus nec
indirecte remisso (Cone. Trid., sess. 13, c. 7 ; Cod. lur.,
can. 856) -,
\
20 quando requiritur status gratiae, v. g. ad aliud sa­
cramentum vivorum recipiendum, et simul peccator non
potest aut non vult actum contritionis perfectae elicere ;
30 quando gravis tentatio aut pravus habitus sine con­
fessione superari nequit. Cum tamen saepe alia sint
media, ad hoc potius hortandi quam cogendi sunt
peccatores 2.
In omnibus his casibus obligatio non oritur ex ipso praecepto
confessionis, unde huius omissio non est peccatum contra
praeceptum divinum confitendi, sed contra aliud praeceptum
vi cuius confessio exigebatur. Non oritur obligatio statim confi­
tendi, ex periculo obliviscendi peccata, quia nullum existit
praeceptum illa memoriter retinendi seu providendi ne peccata
oblivioni dentur, sed unicum praeceptum est confitendi ea
peccata quorum post diligens examen conscientiam habemus.

513. Praeceptum ecclesiasticum, postquam plures et
diversae in Ecclesiis particularibus iam vigebant pro variis
temporibus leges particulares, saec. XIII in Cone, Lat. IV.
(1215) impositum est universale : « Omnis utriusque sexus
fidelis, postquam ad annos discretionis pervenerit, omnia
1. Per se; nam per accidens, si confessarius iudicaret omnino neces­
sarium esse alicui ad perseverandum, posset imponere frequentiorem
confessionem.
2. Alii addunt : in regressu ad Ecclesiam, etiam si sub conditione ite­
retur Baptismus (S. Off., 17 dec. 1868 ; S. C. P. F., 12 iul. 1869). Sed
hoc non est nisi praeceptum ecclesiasticum confessionis annuae, quia
dum in foro externo Baptismus praesumitur validus, Ecclesia urget
praeceptum confitendi singulis annis. De quo vide nostras Quaestiones de
Variis Peccatis in sacramentali confessione medendis, c. II, § A, q. 1, n.XIV.

462

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sua solus peccata confiteatur fideliter, saltem semel in
anno, proprio sacerdoti, et iniunctam sibi poenitentiam
studeat pro viribus adimplere..., alioquin et vivens ab
ingressu ecclesiae arceatur et moriens Christiana careat
sepultura » ; quod confirmatum est Cone. Trid., sess. 14,
c. 5, can. 8 ; et substantialiter in Cod. TUr. retentum,
can. 906. Porro praeceptum illud non praecise latum fuit
propter communionem paschalem, quia diyersus est finis
utriusque, et ideo qui propter aliquam caudam non potest
sacram communionem recipere, debet nihilominus semel
in anno confiteri.
I
In quo praecepto indicantur sex, scii, confessionis prae­
ceptae subiectum, — obiectum, — modus, — frequentia,
— minister, — çt poenae in transgressore^.
i° Subiectum praecepti est : omnis utriusque sexus fidelis;
quibus verbis indicantur omnes baptizati iique soli, qui
conscii sunt peccati mortalis nondum declarati in valida
confessione1; etiam pueri, qui ad annos discretionis
pervenerint i. e. ad usum rationis (uti constat ex can. 906),
quo scii, inter bonum et malum discernere possint et
capaces sint peccati mortalis.
Hinc pastores tenentur
a) pueros instruere circa confessionem iam a septennio, et
quandoque antea, si iam rationis usu gaudeant ;
b) absolvere debent eos qui peccatum mortale etiam dubium
accusant, dummodo sint rite dispositi ; et in dubio de sufficienti
discretione aut dispositione, isti sub conditione (si es capax)
sunt absolvendi, ne scii, forte in peccato remaneant ;
c) graviter errant Confessarii qui pueros sibi commissos absol­
vere nolunt ante primam communionem, quem abusum reprobavit
Pius IX in ep. ad ep. Galliae, 12 mart. 1855.

2° Obiectum praecepti est quod : omnia peccata sua confi­
teatur. Quod certo de venialibus intelligi nequit, quia
nullus omnia confiteri potest (S. Thomas q. 6, a. 3, ad 3),
sed de solis mortalibus2. Ecclesia enim suo praecepto non
1. Etiam haereticus, cuius tamen, sicut et aliarum legum ecclesiasti­
carum, transgressio coalescit in unum peccatum cum ipsa haeresi for­
mali, quia per istius confessionem facile intelligitur.
2. Posset tamen Ecclesia praecipere sub gravi confessionem venia­
lium : ita v. g. religiosis aliquando sub gravi in quibusdam regulis im­
ponebatur hebdomadaria vel quindena.

\

DE POENITENTIA

■----------- V--------------------------------------- :

463
;—— ------------

voluit nisi determinare magis praeceptum divinum, sta­
tuendo confessionis tempus ; praeceptum autem divinum
non obliga\ nisi ad confessionem mortalium, uti constat
ex Cone. Tnd., sess. 14, c. 5.
Ex quo seqditur eum qui mortaliter per annum non peccavit,
stricte loquendi ad confitendum non teneri. Expedit tamen ut
venialia habens \a confessione annua non abstineat ; imo olim
dixerunt plures Illum teneri « ut se sacerdoti repraesentet et se
ostendat absque \conscientia mortalis esse » (S. Thomas, 1. c.),
sed talem obligationem, hodie saltem, existere non probatur,
nisi aliquando per accidens, ratione scandali.

30 Modus confessionis est, ut confiteatur fideliter, quo
significatur non\ satisfieri praecepto per confessionem
voluntarie invalidam seu sacrilegam, uti constat ex dam­
natione prop. 14 an Alex. VII, et ex can. 907 ; nec per con­
fessionem involuntarie nullam, quia non est vera con­
fessio nec per illam finis praecepti obtinetur, reconciliatio
cum Deo.
Et sane : confessio requiritur sacramentalis, quia Ecclesia
magis determinare intendit praeceptum divinum, et quia Cone.
Lat. addit : « injunctam poenitentiam studeat adimplere ». Hinc
qui absolutionem non recepit, sive ob defectum contritionis,
sive ob peccatum reservatum, sive ob aliam rationem, non satis­
facit. Unde in casu adhhc urget praeceptum (Cone. Trid., sess. 14,
c. 5).

4° Frequentia confessionis his verbis determinatur : saltem
semel in anno, tum quia fieri potest ut, ex alio praecepto
quam illud ecclesiasticum annuae confessionis, teneamur
saepius in anno, tum quia Ecclesia desiderat quod etiam
pluries confiteamur quam semel in anno. Qui armus com­
putatur : secundum alios, a tempore quo primum mortale
peccatum committitur, — secundum alios, a ia ianuarii
ad sequentem ianuarium, — secundum alios, a Paschate
ad sequens Pascha, et iste modus servatur a fidelibus et
est in praxi facilior, — secundum alios tandem, ab ultima
confessione ; unde in praxi sufficit si non intercedat moraliter plus quam annus inter duas Confessiones.
Hinc 1“ qui, incepto anno, praevidet se non amplius habi­
turum copiam confessarii ante annum elapsum, et aliunde est

464

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

conscius peccati mortalis, tenetur praevenire et confessionem
instituere dum habet confessarii copiam, quia incepto anno iam
adest et obligat praeceptum et ideo id impleri deoet tempore
quo moraliter est possibile ; — non tamen tenetu/, nec potest,
anticipare pro anno sequenti, quia praeceptum istud anni se­
quentis nondum adest aut obligat ;
/
2° e contra si quis, mortalis peccati conscius/non confessus
fuerit intra praescriptum tempus (infra annum)/ confiteri debet
quamprimum, et quo diutius differat eo gravius peccat, quia
tempus statutum fuit non ad finiendam sed ad/ urgendam obli­
gationem. — Quod si anno sequenti in novum/peccatum lapsus
sit, non tamen tenetur bis confiteri, sed Una et eadem confessione
satisfacit qua confitetur peccata mortalia tani praeteriti quam
praesentis anni : sic enim adimplet totum finem praecepti,
reconciliationem cum Deo.
/

5° Minister legitimus Cui confiteri decemus, olim erat
in lege determinatus : proprio sacerddti i. e. Pontifici,
episcopo aut parocho ; sed hodie legitima consuetudine
haec dispositio abrogata est, ita ut non solum ex privi­
legio, sed quilibet possit, saltem gene/ratim et ordinario,
confiteri cuilibet sacerdoti iurisdictionem habenti.
Tempore autem S. Thomae lex confitendi proprio sacerdoti
adhuc vigebat, et nihilominus scripsit : « Peccaret autem, si non
esset facilis ad praebendam licentiam alteri confitendi, quia
multi sunt adeo infirmi quod potius sine Confessione morerentur
quam tali sacerdoti confiterentur. Unde illi qui sunt nimis
solliciti ut conscientias subditorum per confessionem sciant,
multis damnationis laqueum inficiunt, et per consequens sibi
ipsis » (q. 8, a. 4, ad 6).

6° Poena duplex a Conc. Lat. additur pro transgredientibus praeceptum, scil.prohibitio ab ingressu ecclesiae, seu
excommunicatio, et privatio sepulturae ecclesiasticae ; sed
utraque est ferendae, non latae, sententiae, et ideo non in­
curritur nisi post episcopi sententiam.
In novo Iure nulla amplius directe edicitur poena contra
violatores praecepti ; attamen canon 1240 sepultura ecclesiastica
privat peccatores publicos et manifestos, ad quos pertinere
possunt qUi praeceptum istud non adimplent.

DE POENITENTIA

465

\
QUAESTIO SECUNDA.

SENTIA CONFESSIONIS.

Î

S. Th., Suppl., q. 7.

mfessionis. — Confessio sacramentalis
tria propriorum peccatorum post Baptis­
ta poenitente facta legitimo sacerdoti in
rtute clavium obtinendam. Indicatur
ito, non simplex narratio modo histoa fortiori ad excusationem facta vel
manifestatio qua quis peccata sua de;que fit per modum reprehensionis et
n ;

466

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

de se est actus virtutis ; licet mala fieri possit si debitis circum­
stantiis non vestiatur (art. 2).
Est actus virtutis poenitentiae. Quamvis enim confessio veri
absolute et per se pertineat ad virtutem veritatis, Confessio veri
cui additur specialis ratio boni et quae importat specialem diffi­
cultatem, ad specialem virtutem pertinet, v. g. confessio fidei ad
fidem, confessio beneficiorum Dei ad religionem, confessio in
iudicio facta ad iustitiam. Atqui confessio peccatorum importat
specialem rationem boni, quia est ad agnitionem ft emendationem
culpae, et specialem difficultatem. Ergo est actus virtutis specialis.
Haec autem est poenitentia, ad quam pertinet recognitio proprii
peccati quae est via ad ipsam confessionem e^ipsa erubescentia
confessionis. Ergo (art. 3).
i

516. Animadversio. — Quia actus/ virtutis naturalis
est de iure naturae, confessio in generali considerata est de iure
naturae in quantum poenitens ad confessionem naturaliter in­
clinatur. Tamen determinatio circumstantiarum est de iure
divino. Unde ius naturae inclinat ad confessionem» mediante iure
divino quo circumstantiae determinantur (art. 2, ad 1).

QUAESTIO

TERTIA.

DE DOTIBUS CONFESSIONIS.

517. Materia tractanda. — Multae sunt qualitates seu
dotes ad confessionem requisitae vel utiles, imo praeter
hoc quod confessio ore facienda sit, sexdecim a theologis
cum S. Thoma (suppi, q. 9, a. 4) enumerantur, his versibus
expressae :
Sit simplex, humilis confessio, pura, fidelis,
Atque frequens, nuda, discreta, libens, verecunda,
Integra, secreta, lacrymabilis, accelerata,
Fortis et accusans, et sit parere parata.

Quarum solum tres exigunt elucidationem, illae scii,
quae requiruntur propria ratione confessionis in quantum
est confessio, scii, ex hoc quod sit manifestatio. Manifestatio
enim potest plus minusve impediri per imperfectam
expressionem, per subtractionem, et per falsitatem. Ad
quod avertendum confessio debet esse vocalis, integra et
fidelis.

DE POENITENTIA

467

Articulus I.

\
\

De Necessitate
\

confessionis

vocalis.

S. Th., Suppl., q. 9, a. 3.

518. Principium I. Confessio debet esse vocalis i. e.
verbis expressa, non autem nutu, signis aut scriptis.
— Probatur : \
1) Ex usu communi Ecclesiae.
2) Ex bulla Benedicti XI, Inter cunctas, § 1 : « Nisi ar­
ticulus necessitates occurrat, sacerdoti facienda est oris
confessio ».
3) Rationem assignat S. Thomas, in a. 3 :
« Confessio... secundum quod est pars sacramenti, habet
determinatum actum) sicut et alia sacramenta habent determina­
tam materiam ; et sicut in Baptismo ad significandam interiorem
ablutionem assumitur illud elementum cuius est maximus usus
in abluendo, ita in aciu sacramenti ad manifestandum ordinarie
assumitur ille actus quo maxime consuevimus manifestare, scii,
proprium verbum. Alii autem modi sunt in supplementum istius ».

519. Principium II. Confessio vocalis non requiritur
ex ipsa sacramenti essentia, aut divino praecepto,
sed ex consuetudine quae vim legis ecclesiasticae obti­
nuit, ita ut graviter peccaret ille qui absque ulla causa
vellet tantum per signum aut scripturam confiteri, dum
facile voce uti potest. lusta vero existente causa, confessio
signis aut scripto licite fieri potest, v. g. 1) si poenitens
sit mutus ; aut, propter aegritudinem, linguam impeditam,
turbationem, nonnisi cum magna difficultate loqui possit ;
aut, propter nimiam verecundiam, anxietatem, vel scru­
pulos, integre sua peccata declarare nequeat ; — item 2) si
confessarius sit surdaster et non possit poenitentem audire,
quin adstantes illum etiam audiant.
Quibus casibus a) poenitens, si non sit mutus, saltem dicat :
« de peccatis quae in hac charta scripta sunt, me accuso » ; aut
indicet nutibus hanc scripturam ordinari ad confessionem et
absolutionem ; quod tamen ad validitatem non absolute requiri­
tur ; b) etiam deberet poenitens ita confiteri si urget praeceptum
confessionis, quia incommodum scribendi non est tantum ut
excuset a gravi praecepto (etiam divino) confessionis. Nec
obstat quod homo non tenetur scribere peccata ne memoria

468

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

excidant, nam nullum datur praeceptum peccata memoriter
retinendi ; et ceteroquin necessitas confessionis ex se est multo
maior quam necessitas integritatis materialis.

520. Animadversio. ~ Notentur verba S. Thomae,
ad 2 : « In eo qui usum linguae non habet sufficit quod per
scriptum aut per nutum, aut per interpretem confiteatur, quia
non exigifur ab homine plus quam possit ; quamvis homo non
possit vel debeat Baptismum accipere nisi irj aqua, quae est
omnino ab exteriori, et nobis ab alio exhibetur. Sed actus con­
fessionis est ab iiitra et a nobis ; et ideo quando non possumus
uno modo, debemus, secundum quod possumus, Confiteri ».
Articulus II.

De Integritate confessionis.
S. Th., Suppi., q. 9, a. 2.

521. Principium I. Confessio debet esse integra ita ut
uni et eidem confessario tota materio necessaria
simul subiiciatur quae nondum fuerit rite subiecta
clavibus, i. e. omnia et singula peccata mortalia decla­
rentur quae sint declaranda.
Integritas est duplex : 1) formalis seu subiectiva con­
sistit in accusatione omnium mortalium quae poenitens
hic et nunc, spectatis omnibus adiunctis, pro sua capaci­
tate post diligens examen moraliter potest et debet con­
fiteri secundum practicum conscientiae dictamen, quam­
vis aliqua omittat ex iusta causa ; — 2) materialis seu obiectiva complectitur absolute omnia peccata mortalia quae
post Baptismum realiter sunt commissa et nondum cla­
vibus rite subiecta. Ex quibus constat posse confessionem
a) esse integram materialiter et non formaliter, ut si quis
confiteatur omnia peccata mortalia cum debitis circum­
stantiis, sed erronee putet veniale quod commisit esse mor­
tale illudque reticeat ; b) ç contra esse integram formaliter
et non materialiter, ut si quis confiteatur omnia mortalia
quae post diligens examen repererit, sed unum ex obli­
vione inculpabili omittat ; c) denique esse integram mate­
rialiter et formaliter simul, ut si quis post diligens examen
recordetur omnium peccatorum mortalium quae commi­
serit iliaque accurate confiteatur.
lantvero utraque integritas iure divino necessaria est

DE POENITENTIA

469

ad validitatem sacramenti Poenitentiae, ita tamen ut for­
malis integritas de necessitate medii, et in re ac proinde
semper sit necessaria, et semper de praecepto; integritas
materialis de necessitate medii solum in voto, et de neces­
sitate praecepti per se et regulariter, ita ut causae excu­
santes esse possint. Unde per se loquendo confessio debet
esse integra materialiter, per accidens sufficit integritas
formalis ; ita ut graviter peccet qui omittit aliquod pecca­
tum quod hic et nunc declarare potest et debet. Utrumque
constat ex C. Trid., sess. 14, c. 5.
Requiritur dicta integritas :
1° Ex parte remissionis peccatorum : confessio enim divino iure
necessaria est ad remissionem peccatorum mortalium, sicut et
contritio. Atqui unum peccatum mortale sine altero remitti
nequit. Ergo confessio sicut et contritio debet se extendere ad
omnia mortalia. « Sacerdos, ait S. Thomas (ad 2), confessionem
audiens vicem gerit Dei, et ideo debet ei fieri hoc modo con­
fessio sicut fit Deo contritio. Unde sicut non esset contritio, nisi
quis de omnibus peccatis quae memoriae occurrunt contereretur,
ita nec esset confessio, nisi quis de omnibus quae memoriae
occurrerint Confiteatur ».
20 Ex munere iudicis et medici quo insignitur confessarius, quia
sine confessionis integritate nec a) iudicium sacramentale rite
exercere, aestimando scii, dispositiones poenitentis esse proportionatas quantitati culpae, nec b) aequitatem in statuendis poenis
servare potest (C. Trid., sess. 14, c. 5). Quod ita declarat S. Tho­
mas, in ç. : « In medicina corporali oportet quod medicus non
unum solum morbum, contra quem medicinam dare debet,
cognoscat, sed etiam universaliter totam habitudinem ipsius
infirmi, eo quod unus morbus ex adiunctione alterius aggravatur,
et medicina quae uni morbo competeret, alteri nocumentum
praestaret. Et similiter est in peccatis, quia unum aggravatur
ex adiunctione alterius, et illud quod uni peccato esset conveniens
medicina, altero incentivum praestaret, cum quandoque aliquis
contrariis peccatis infectus sit... Et ideo de necessitate con­
fessionis est quod homo omnia peccata confiteatur quae in
memoria habet ; quodsi non faciat non est confessio, sed confes­
sionis simulatio ».

522. Principium II. Ad integritatem confessionis iure
divino, necessario declaranda sunt omnia peccata
mortalia secundum numerum, speciem infimam,
et circumstantias speciem mutantes. — Ita Conc.
Trid., sess. 14, c. 5, can. 7. Et quidem declaranda sunt :
i° secundum numerum, nam unumquodque peccatum

47°

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

mortale per se solum constituit causam distinctam, quae
necessario ad tribunal clavium est deferenda ;
2° etiam secundum speciem, et circumstantias speciem
mutantes : res enim quae iudiciali sententiae subiiciuntur,
debent iudicibus innotescere, saltem per se et regulariter
loquendo, non in communi tantum, sed in particulari et
secundum infimam speciem ;
3° denique omnia peccata mortalia simul, quia impossibile
est remissionem quaerere unius mortalis peccati, non quae­
sita simul remissione omnium quae onerant conscientiam.
Declaranda igitur sunt :
A. Ipsa mortalia peccata, ait Çonc. 1. c., et non solum
eorum malitiae, et quidem :
i° Secundum actum interiorem rationis et voluntatis.
2° Et secundum ipsum actum etiam externum, si opere externo
fuerit consummatum peccatum, quia
a) et hoc est a Deo prohibitum v. g. non occides, non furtum
facies ;
b) est unum quid in genere moris cum actu interno estque
verum peccatum (actus voluntarius inordinatus} licet non dis­
tinctum numero et malitia a peccato interno, imo actus externus
peccatum integrat estque pars ultimo consummans aliam compartem scii, actum internum, a quo differt sicut species completa
ab incompleta et opus consummatum ab opere incepto ;
c) quia ita legem integritatis intelligit consuetudo universalis.
Unde non sufficit accusare : intentionem habui vel propositum
committendi furtum aut adulterium, sed furatus sum vel adulter.
3° Imo etiam, propter similes rationes, secundum effectum
externum praevisum ahquo saltem modo, voluntarium et culpa­
bilem (v. g. mortem ex vulnere inflicto aut veneno ministrato,
abortum e pharmaco sumpto, pollutionem ex lectione prava,
blasphemias aut omissionem sacri ex ebrietate), quia ipse vel
est externum peccatum vel saltem actum peccati complet et
ultimo terminat, et ita est inordinatio voluntaria; — non tamen
merus effectus materialiter malus utpote omnino involuntarius,
Vel, antequam evenerit, efficaciter retractatus, est declarandus,
nisi per accidens ratione poenae, irregularitatis, reservationis
incurrendae, aut ratione reparationis faciendae.

B. Peccata secundum numerum : omnia et singula, ait
Conc., i. e. tot sunt accusanda quot sunt commissa, secus
enim aliquid celaretur. Unde :
a) Si quis recordetur de certo et praeciso numero, hic est
dicendus ; v. g. per se non sufficit confiteri : aliquoties blasphemavi, saepius sacrum omisi, etc., et peccat graviter ille qui scienter

DE POENITENTIA

47I

vel ex negligentia culpabili exponit numerum maiorem vel
minorem.
b) Si quis post diligens examen recordetur tantummodo de
approximative numero, hic est dicendus addendo particulam
circiter vel plus minusve, quae particula significat numerum
dictum distare a numero reali modica quantitate per excessum
vel defectum, et quidem secundum proportionem ad quanti­
tatem numeri : ita v. g. secundum S. Alphonsum, circa 3 intelligitur 2-4, circiter decies 8-12, circa triginta 27-33, circa centum
95-Ï05, circa mille 950-1050.
c) Si neque approximativum numerum valeat aliquis memo­
rare, dicat numerum approximativum singulis diebus vel hebdo­
madibus vel mensibus vel annis commissorum peccatorumQuod praesertim verificatur apud peccatores qui peccati habent
consuetudinem, v. g. sufficit ut meretrix dicat : per duos annos
in meretricio permansi et quoties occasio fuit, etiam coniugatis,
vel et aliquando clericis, me praebui ; vel concubinarius : per
3 annos in concubinato vixi ; vel alius : obvias quascumque
mulieres etiam cognatas, coniugatas, sacras concupivi, aut : de
rebus turpibus quavis data occasione cum sociis locutus sum ;
in variis casibus simul indicans aliquo modo peccati maiorem
vel minorem frequentiam.
d) Si nihil praecise nec approximative valeat poenitens revo­
care, dicat utrum frequentissime, frequenter vel aliquando
peccatis determinatis peccaverit (a pueritia — ante vel post matri­
monium initum — occasione habitationis, etc.) Ita v. g. pro
peccatis mere internis valde frequentibus : per plures horas
pravis cogitationibus indui si, per mensem frequenter grave
malum apprecatus sum, per 2 menses fui in desideriis pravis.
e) Si post confessionem approximativam excessus notabilis
detegatur ita ut açcusatio fuerit notabiliter minor, oportet
corrigere, non autem si excessus sit parvus, quia iste includitur
in numero approximativo, aut si defectus detegatur ita ut accusatio
fuerit notabiliter maior, quia minus in maiori includitur ; — e
contra qui numerum certum expressit, si postea recordetur
etiam semel plus peccasse, tenetur omissam vicem declarare
quia non erat in accusatione inclusa.

C. Peccata secundum speciem infimam moralem : non
in genere sed in sua specie, ait Conc., i. e. non suprema
sed infima, iuxta sensum obvium et proprium verborum,
seu secundum malitiam suam formalem qua ab aliis
distinguuntur, quatenus aliquod peccatum proprio suo
obiecto completo constituitur et ab aliis distinguitur, vel
quatenus opponitur virtuti vel praecepto in particulari et
suo formali modo proprio opponitur ; secus non declara­
rentur uti sunt. Ita v. g. non sufficit declarare se peccasse
mortaliter, vel contra iustitiam vel contra castitatem aut
charitatem, sed quale peccatum contra illas commissum

472

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

fuerit : an furtum vel contumelia vel detractio, — an iu­
dicium temerarium, odiiim, discordia vel scandalum, —
an fornicatio vel adulterium vel stuprum vel pollutio etc.
Cfr. Alex. VII, prop. 25 \
Quodsi aliquis non distinxerit sufficienter spéçiem infimam
vel eius non recordetur, sufficit ipsi supremam confiteri vel genus
vel solummodo se peccasse mortaliter, secundum quod plus vel
minus de peccato distinxerit aut recordetur. Ita v. g. qui non
distinguit inter cogitationes et desideria prava, dicat : cogitationi­
bus turpibus consensum dedi ; qui non distinguit sermones
malos de obscenis, impiis, peccatis commissis laete rememoratis,
provocatione ad malum, sufficienter accusat dicendo se habuisse
sermones turpes.

D. Peccata secundum circumstantias speciem mutantes,
ut habet expresse C. Trid. et can. 901, quae novam scii, et
diversam speciem moralem addunt et peccatum diversae
speciei constituunt. Quod evidenter intelligendum est de
solis circumstantiis quae addunt speciem gravem seu mor­
talem. Ita v. g. circumstantia sacri pro furto rei sacrae
vel e loco sacro ; pro scandalo, circumstantia personae su­
perioris quae ex pietate vel iustitia curam spiritualem
habeat de aliquo ; circumstantia personae coniugatae in
peccato luxuriae, etc. De quibus cfr. tr. de Act. Hum. et
de Peccatis et tractatus speciales virtutum et praeceptorum.
Non accusandae sunt circumstantiae leviter aggravantes vel
minuentes, — imo nec probatur accusandas esse notabiliter aggra­
vantes, tum quia non mutant substantialiter statum peccatoris,
tum quia C. Trid. solum remémorât circumstantias speciem
mutantes. Et haec est sententia S. Thomae 2. Excipe tamen
a) per se, si circumstantiae ita aggravant ut de veniali faciant
mortale (aut vice vefsa), quia sic substantialiter mutatur status
peccatoris ac materia libera in necessariam (aut e contra) ;
b) per accidens, si necesse sit ratione poenae aut inhabilitatis
aut reparationis, — vel si confessarius ut iudex ad cognoscenda
vel melius cognoscenda statum, dispositiones, Obligationes poeni­
tentis, ut medicus ad remedia indicanda, de iis interroget, v. g.
de consuetudine, occasione, relapsu, effectibus, complicitate,
etc. Cfr. prop. 58 damn, ab Innoc. XI
.*

r. « Qui habuit copulam cum soluta, satisfacit confessionis praecepto
dicens : commisi cum soluta grave peccatum contra Castitatem non expli­
cando copulam ».
2. In IV Sent., d. 16, q. 3, a. 2 sol. 5.
3. « Non tenemur confessario interroganti fateri peccati alicuius
consuetudinem ».

DE POENITENTIA

473

Ceterum fideles solent declarare circumstantias notabiliter
aggravantes et ad hoc sunt hortandij nisi sint scrupulosi, quia
talis declaratio conducit tum ad pacem conscientiae procurandam,
tum ad humilitatem promovendam, tum ad pleniorem animae
poenitentis manifestationem, unde erga poenitentem officium
iudicis et medici perfecte exercere valebit confessarius. — Excipe
tamen peccata contra castitatem ; in qua materia, ordinario
saltem, ea quae sunt stricte necessaria et modo quidem verecundo
sunt declaranda.
Notetur autem praedicta omnia esse declaranda, non secun­
dum cognitionem et scientiam maiorem aut theologicam quam
postea aliquis acquisivit, sed secundum cognitionem et scientiam
quam de peccatis habuit momento quo illa commisit, quia
secundum hoc solum sunt voluntaria. Nihil enim volitum nisi
praecognitum.

523. Quaestio : Quid faciendum in dubio an aliquid
sit declarandum ? — Hic recolere oportet, ex tr. de
prudenti conscientia : A) dubium posse versari circa tria :
1) an peccatum fuerit commissum, 2) an certo commissum
fuerit grave, 3) an certo commissum et grave fuerit con­
fessum; B) aliud dubium esse a) negativum in nulla vel
levi ratione fundatum, b) aliud positivum in gravi et solida
(licet non certa) ratione fundatum.
lamvero A. Dubium negativum, quia in ratione levi est
fundatum, censetur non adesse et esse nullum ; unde si
nullâ vel levis ratio adest existimandi peccatum fuisse
commissum, vel commissum fuisse grave, non adest obli­
gatio confitendi ; e contra si nulla vel levis ratio adsit
existimandi peccatum grave commissum fuisse confes­
sum, manet obligatio confitendi. Ita secundum principium:
Melior est conditio possidentis.
B. In dubio positivo 1) de commissione peccati gravis, per
se non adest obligatio illud confitendi, tum quia C. Trid. ait
esse obligationem confitendi peccata quorum conscientiam
i. e. certam cognitionem habemus, et non : prout sunt in
conscientia ; tum quia absolutoi regulariter non potest
dari de peccato dubio, unde non est materia sacramenti
necessaria. Per accidens potest dari obligatio, scii, ad con­
silium petendum in dubio practice an aliquid sit licitum,
ne postea incerte agendo quis peccet ; item et in articulo
mortis, si deficiat contritio perfecta, deberet confessio
institui saltem declarando aliquod peccatum certum.

474

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2) In dubio de gravitate peccati commissi, Probabilistae
negant obligationem confitendi quia lex incerta non obli­
gat, etiam probabilior ; — Probabilioristae et Aequiprobabilistae affirmant si probabilius sit peccatum esse grave,
quia in dubio verisimilius est agendum. Et hic est usus com­
munis apud fideles, probatus a S. Thoma, q. 6, a. 4, ad 3.
3) In dubio de confessione peccati gravis commissi, Pro­
babilistae negant obligationem confessionis, quia obligatio
incerta fit et ideo in praxi est nulla ; — Probabilioristae
et Aequiprobabilistae recentes affirmant si non sit proba­
bilius peccatum iam fuisse confessum, quia legi certae
non satisfit adimpletiope dubia ; a. v. manet obligatio
usquedum verisimilius fuerit impleta.
Ita speculative, in praxi autem unusquisque suum systema
sequatur, sed ne imponat aliis. Insuper inspicienda etiam sunt
categoriae et qualitates et adiuncta poenitentium, quibus tam­
quam contecturis saepius ex praesumptione solvi dubium potest ;
nimirum
a) in 1° dubio : si habituati in peccato dubitant quod commise­
rint, praesumptio est eos commisisse et obligationem adesse ;
e contra si timorati, censentur non commisisse et non obligantur
ad confessionem ;
b) in 20 dubio : si rudes vel ignari dubitant de materia gravi,
tenentur cpnfiteri quia non sciunt conscientiam efformare
dicendo se non obligari, imo et vix possunt discernere quid sit
mortale ; e contra docti. Item si scrupulosi et timorati dubitent
de plena advertentia et consensu, censentur non peccasse gravi­
ter ; e contra si laxi dubitent, censentur graviter peccasse ;
c) in 30 dubio : qui diligens examen instituere solent, si post
multum tempus dubium occurrat, non tenentur quia moraliter
certum est peccatum fuisse confessum ;
d) insuper per accidens adest obligatio, ut dictum est sub B,
in i° ;
e) denique peccata dubia confiteri semper suadendum est
omnibus, exceptis scrupulosis.

524· Corollarium. — Ex praedictis sequitur non probari
obligationem iterum accusandi peccatum iam ut dubium accusa­
tum, nunc autem cognitum ut certum.
Obligationem urget S. Alphonsus, quia secundum C. Trid.
confiteri debemus peccata quorum conscientiam i. e. cognitionem
certam habemus ; accusatio autem certa non includitur in
accusatione dubia.
Id nihilominus incertum est quia peccatum istud fuit directe
remissum, cum sacerdos ab illo absolverit conditionate ; si vere
commissum fuerit. Unde non debet iterum accusari, sicut nec
peccatum undecimum de quo nunc esset aliquis certus qui

DE POENITENTIA

475

confessus sit se peccavisse circiter decies, aut sicut peccatum
quod nec poenitens nec confessarius sciebat esse mortale, si
postea noscatur certo fuisse mortale. Quae duo etiam admit­
tuntur a S. Alphonso.
Ad argumentum ex C. Trid. deductum respondetur : illud dic­
tum esse verum de peccatis nondum directe subiectis et remissis.

525. Principium III. Ab integritate materiali ad
confessionem requisita, iusta causa sive ignorantiae,
sive impotentiae physicae aut moralis excusare
potest, ita ut tunc sufficiat sola integritas formalis. —
Ad impossibile enim nemo tenetur ; imo lex positiva non
obligat cum gravi incommodo extrinseco. Causa scii, non
solum physica esse potest, sed etiam moralis seu magna
difficultas, non quidem illa quae confessioni est intrinseca
et per se ipsi coniungitur, quantumvis gravis illa sit, uti
magna repugnantia vel verecundia, timor reprehensionis,
amissio famae penes confessarium, ut si religiosus debeat
confiteri peccatum grave sacerdoti saeculari, parochus sup
vicario nepoti, poenitens pius et notus suo confessario,
etc. ; sed extrinsecum incommodum quod confessionem
per accidens reddit valde difficilem.
Quae causa excusat quamdiu existit. Unde 1) causa vere
existere debet non solum respectu unius, sed etiam res­
pectu cuiusvis confessarii, qui sine gravi incommodo adiri
possit ; — 2) manet obligatio confitendi peccata omissa,
ut directe remittantur, et ideo cessante causa excusante,
iam sunt in confessione declaranda ; — 3) attamen non
sunt accusanda quamprimum ita ut statim confitendum
sit, sed solum in confessione proxime sequenti, ut constat
ex prop. 11 damn, ab Alex. VII1.
Causae autem excusantes reducuntur ad tres, quae sunt
ignorantia seu oblivio — impotentia physica <— impo­
tentia moralis.
A. Ignorantia vel oblivio ab integritate excusat 1) si
poenitens, praemisso diligenti examine, alicuius peccati
mortalis non recordetur ; — 2) si recordetur in examine,
in confessione ex inadvertentia omittat ; — 3) si ex igno­
i. « Peccata in confessione omissa seu oblita ob instans periculum
vitae aut ob aliam causam, non tenemur in sequenti confessione ex­
primere ».

476

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

rantia vel errore non graviter culpabili indicet peccatum
commissum esse veniale et illud non confiteatur. Quod
verum est etiam si ignorantia proveniat ex gravi culpa
praecedenti, v. g. distulendo confessionem ultra annum,
modo ipsa ignorantia non sit graviter culpabilis.
Notetur autem, ad vitandam oblivionem, illum qui infirma
praeditus est memoria, non teneri peccata scribere : id enim
est exquisita diligentia et medium extraordinarium ad quod nemo
obligatur, et facile includit quoddam periculum manifestationis ;
unde non est praxis communis nec usus apud timoratos et dili­
gentes.

B. Impossibilitas physica, seu absoluta oriri potest ex de­
fectu virium, ex defectu temporis, et ex defectu loquelae.
i° Ex defectu virium: a) si ita deficiant ut poenitens
non sufficienter loqui aut cogitare valeat, v. g. si infir­
mus incepta confessione deficiat, vel si sit in periculo
deficiendi antequam confessio finiatur, vel, a fortiori,
si iam sit sensibus destitutus ; b) si sacerdos ipse sit
probabiliter moriturus antequam totam confessionem au­
dire valeat.
2° Ex defectu temporis, instante scii, naufragio, incen­
dio, vel pugna, ita ut omnes quibus mors immineat non
possint audiri ; quod etiam valet si peste infecti in publico
nosocomio omnes audiri non possint propter angustiam
temporis. Quo casu sufficere potest brevis confessio ali­
cuius peccati minus infamantis, Vel omnes simul quodam
signo fateri possunt se esse peccatores et dolere de pec­
cato (v, g. manus attollendo vel pectus percutiendo), et
deinde absolvi una forma : Ego vos absolvo ab omnibus
censuris et peccatis.
Non tamen excusat magnus concursus poenitentium in festo
solemniori, nam si haec ratio admitteretur, multi ex industria
ad sacramentum accederent tali tempore et periculum adesset
indignos absolvendi. Aliunde poénitentes, quorum confessio
audiri nequit, ad alium diem differri possunt,quod incommodum
non est sat magnum ut ab integritate confessionis excuset. Unde
et Innoc. XI praxim contrariam proscripsit (prop. 59) Hinc ad
alios dies utiliter remittuntur, si possibile sit, confessiones
piorum vel illorum qui longius confitentur.

i. « Licet sacramentaliter absolvere dimidiate tantum confessos,
ratione magni concursus poenitentium, qualis verbi gratia potest con­
tingere in die magnae alicuius festivitatis aut indulgentiae »,

DE POENITENTIA

477

3° Ex defectu loquelae : a) mutus : si iste non sufficienter
sit educatus ut possit integre per signa confiteri, tenetur
scribere, vel si nec id possit, nutibus manifestare peccata
sua in quantum fieri potest ; quod si scribatur confessio,
curandum est confessario ut scriptura statim laceretur ; —
b) ignarus idiomatis confessorii, si non possit alium adire
confessarium a quo intelligatur : iste peccata sua meliore
quo fieri potest modo, verbis aut signis confiteatur, quae
sufficiant saltem ad exprimendum aliquod peccatum in
specie, vel si id sit impossibile, ad manifestationem pecca­
torum in genere.
Non tamen uti tenetur interprete (S. Off., 28 febr. 1533), tum
ob periculum revelationis, tum quia gravius onus est confiteri
laico1. Potest tamen confessio per interpretem fieri, si placeat,
dummodo praecaveantur abusus et scandalum, ac interpres ad­
moneatur de obligatione servandi secretum (S. Ç. de P. F., 16 iul.
1638 ; can. 903 et 889, § 2). « Sic autem fieri potest (Haine, Th.
M. Ill, q. 49) : a) interpres avertat faciem a poenitente ; b) recitet
ipsi in suo idiomate interrogationes generales a confessario alta
voce factas circa praecepta decalogi et Ecclesiae ; c) interea
poenitens ad singulas interrogationes nutu significet confessario,
an peccaverit necne, simulque numerum peccatorum digitis
exprimat, quantum fieri potest. — Ceterum missionarius, igno­
rans linguam regionis, sat commode confessiones excipere
poterit, si dicat nomina praecipuorum et frequejitiorum pecca­
torum ex lingua regionis, eaque enuntiet coram poenitente, qui
nutu capitis significabit se deliquisse, ubi opus erit »2.

C. Impotentia mofalis excusat generarim eos qui non
possunt integre confiteri sine gravi incommodo confes­
sioni extrinseco, vel sui, vel confessarii, vel alterius tertii,
sive sit temporale sive spirituale. Unde hae tres conditiones
simul ad eam requiruntur : a) ut non possit inveniri alius
confessarius apud quem possit sine gravi incommodo
institui confessio ; b) ut confessio hic et nunc sit necessaria
nec commode differri possit ; adest tamen ratio sufficiens
non differendi si urgeat praeceptum annuae confessionis
aut communionis paschalis, si moralis sit necessitas com­
municandi aut celebrandi ita ut non possit omitti sine
x. Nec obstat dictum S. Thomae, q. 9, a. 3, ad 2 : quando non pos­
sumus uno modo, debemus secundum quod possumus confiteri ; id
enim intelligitur intra latitudinem praecepti.
2. Etiam utilitatis esse potest schema elaboratum, a d’Herbigny,
Prudens sexdecim linguarum conjessarius etiam sine ulla scientia linguarum.

478

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

scandalo vel infamia, aut si secus poenitens diu (i. e. ultra
triduum, imo per unum diem iuxta alios) cum periculo
mortis vel aeternae salutis in statu peccati mortalis re­
manere cogeretur ; c) ut ea tantum omittantur peccata vel
circumstantiae quae sine gravi incommodo declarari ne­
queant, v. g. peccata interna luxuriae etiam cum specie
infima et occasio peccati interni accusanda sunt, si exter­
num genus accusari in specie nequeat.
Grave damnum poenitentis, confessarii aut tertii excubans
esse potest :
1) Periculum vitae, si tempore pestis confessarius timeat
contagionem, tempore persecutionis poenitens graviter timeat
emissarios : tunc enim, audito uno vel altero peccato, potest
sacerdos absolvere.
2) Periculum famae, quando rationabiliter timetur ne, ex
integra confessione, poenitens graviter diffametur, non quidem
apud confessarium, sed apud alios :
a) Si poenitens non possit confiteri nisi aliis audientibus qui
removeri non possint, quod potest accidere in nosocomiis
quando alius infirmus prope adiacet confitenti aut in eodem
lecto ; cum vulneratis quando medicus debet adesse aut alii
qui eos curent ; cum feminis parturientibus quando medicus
adesse debet aut obstetrix. — Quod verificatur etiam in casu
surdi vel surdastri, cuius surditatem confessarius advertit tantum
in progressu confessionis, iis in adiunctis in quibus ad sacristiam
duçi non posset, quin suspicio oriretur quod grave peccatum
commiserit : tunc enim confessarius abstineat ab interrogationi­
bus, nec alta voce iniungat ut alio tempore redeat, ac levem
poenitentiam imponatne secus circumstantes intelligent gravia
peccata a poenitente fuisse commissa. Quando vero surditas
ante confessionis inceptionem advertitur, poenitens regulariter
ducendus est ad sacristiam vel alium locum, ubi absque periculo
revelationis interrogari possit, nisi tamen prudens ratio obstet. —
b) Si confessio, ut sit integra, valde prolixa esse debet, iis in
adiunctis in quibus adstantes valde probabiliter ex prolixitate
inferrent poenitentem reum esse multorum ac gravium pecca­
torum, ut si sacerdos mox celebraturus, moribundus iam antea
sacrilege confessus viaticum suscepturus, infans ad primam
communionem accessurus, ordinandus ad suscipiendos ordines
iam paratus, confessione generali aut prolixiore indigeret et non
posset integre confiteri quin adstantes reum suspicarentur. Haec
excusatio tamen non semper adest, quotiescumque confessio
prolixa instituenda est, nam in ordinariis adiunctis nullum
notabile periculum infamiae inde oritur, cum varias ob causas

i. Saepe confessarius potest poenitentiam imponere quae e circum­
stantibus non advertatur, v. g. poenitenti ostendendo rosarium vel
coronam preçatoriam.

DE POENITENTIA

479

soleant quidam poenitentes longam moram apud cpnfessarios
trahere1.
3) Periculum violationis sigilli: a) si gravi de causa poenitens
timeat ne confessarius legem sigilli frangat et confessionem
revelet, Sive directe (quod rarissimum sane est), sive indirecte
v. g. altius erigendo vocem quando mortalia accusantur, ita ut
adstantes eum audire possint ; aut ne ex indiscretione confessarii poenitens privationem officii vel sustentationis subeat ;
b) si ipse confessarius suum peccatum confiteri non posset, quin
peccata in confessione audita manifestaret v.g. si, statim post con­
fessionem auditam, diceret se graviter peccasse nomen complicis
inquirendo, vel male absolvendo simoniacum : ita enim mani­
festaretur poenitentem aliquod peccatum mortale commisisse.
4) Perjculum scandali quod timeretur ex confessione oriundum
sive poenitenti sive confessario sive utrique : a) si poenitens, ob
suam fragilitatem sibi notam et expertam, vereatur ne diutius
aut minute recogitando peccata turpia, iis iterum consentiat ;
b) si serio timeat ne, confitendo quaedam peccata carnalia, ad
turpia sollicitetur a confessario quia v. g. scit id sibi vel aliis
contigisse ; c) si serio timeat ne, integra confessione, in peccatum
inducatur confessarius cuius fragilitatem perspectam habet, v. g.
accusando desideria prava peccandi cum ipso ; d) si confessarius,
propter sui vel poenitentis fragilitatem, valde probabiliter timeat
ne, diligentius interrogando, seipsum aut poenitentem scanda­
lizet ; quae sane rarissime occurrunt.
5) Periculum damni spiritualis aut temporalis: a) si poenitens
sit morosus et nimium scrupulosus in accusandis et explicandis
peccatis : cum enim sit ibi magna difficultas confessionis et
timeatur damnum poenitentis et ne fiat confessio odiosa, potest
prudens confessarius, quando necessarium iudicaverit pro bono
poenitentis, abrumpere confessionem et absolvere 5 b) si gravi
de causa poenitens timeat ne ex manifestatione peccati incurrat
odium confessarii, iniustam persecutionem, officii vel sustenta­
tionis privationem, aut ne confessarius utatur notitia acquisita
in damnum proximi v. g. eliciendo famulam quacum poenitens
peccavit.

Notetur autem varias istas causas fidelibus in condo­
nando non esse exponendas, ne seipsos decipiendo novas
excusationes inveniant et periculo exponantur multa reti­
cendi: haec confessario, non fidelibus,scitu necessaria sunt.
r. Requiritur itaque, notat Vermeesch, Th. Μ., III, n. 542, c, ut
« prolixa confessio quasi certum argumentum foret plurium pecca­
torum ». Unde, ait Noldin, Th.
III, n. 286, i°, « hoc tamen non
valet nisi in iis adiunctis, in quibus adstantes ex prolixa confessione
necessario ad magnam peccatorum copiam concludere debeant... In
ordinariis autem adiunctis non licet nisi vaga aliqua suspicione ex
prolixa confessione ad multitudinem peccatorum concludere, quia com­
plures aliae sunt rationes, ob quas poenitentes diutius apud confessarium morantur (Cfr. Ballerini-Palmieri, V, n. 249) ; sed periculum
vagae suspicionis non est ratio excusans ab integritate confessionis ».

48ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

526. An adsit obligatio confitendi peccatum quod
explicari nequit sine periculo diffamandi tertiam
personam aut etiam revelandi ipsum complicem ?—
Id quaerunt theologi occasione integritatis confessionis :
periculum enim esse potest diffamandi tertiam personam
quae fuit occasio vel obiectum peccati, v. g. sororem
gravidam percussam, viduam gravidam occisam ; aut
etiam revelandi complicem, ut saepe contingere potest de
peccatis quae committuntur inter coniuges, parentes et
filios, cognatos vel affines, vel socios in iisdem negotiislamvero :
1) Poenitens tenetur crimen alterius occultare quantum
potest, et ideo a) certe tenetur adire alium confessarium
cui complex ignotus sit, si absque incommodo fieri possit
neque excuset iusta et proportionata causa ; b) item poeni­
tens non potest nec tenetur peccatum declarare quod non
sit materia necessaria confessionis (scii, mortale remissum,
aut veniale), ne illud confitendo grave peccatum alterius
manifestetur : quia deest ratio proportionata et sufficiens.
2) Extra hos casus potest poenitens, imo probabilius
debet, confiteri integre, etiam cum periculo manifestandi
grave peccatum alterius. Licitum enim est revelare crimen
alterius ob iustam et legitimam rationem, praesertim quod
revelatio non sit nociva cum non adsit periculum ulte­
rioris divulgationis, quia confessarius ad secretum stricte
teneturx. Ceteroquin complex committens peccatum et
sciens alium debere confiteri, videtur cedere iure suo et
implicite permittere illam revelationem. Et ista est praxis
communis fidelium, nec dubitant de eius liceitate aut
obligatione, quamvis tamen, quia aliqui aliter sentiunt, ad
manifestationem peccati alterius stricte obligari non pos­
sint.
Ratio autem sufficiens manifestandi est necessitas vel magna
utilitas, v.g. a) si urgeat periculum mortis aut praeceptum annuae
confessionis vel communionis paschalis, b) si specialis adsit

i. Ita S. Thomas, in IV Sent., d. 16, q. 3, a. 2, qc. 5 ad 5 ; opusc. ad
lect. Bisunt. Item S. Raymundus, S. Bonaventura, S. Antonius, Caietanus, Sylvester, Medina, Billuart, Suarez, Lugo ; ac S. Alphonsus qui
id habet probabilius. Negant Cano, P. de Soto, Ledesma, Navarrus,
Valentia, Bonacina, Diana,

DE POENITENTIA

481

utilitas scii, communionem mox recipiendi, c) si grave sit poenitenti omittere confessionem aut communionem, d) si alias
privaretur beneficio indulgentiae extraordinariae, e) si secus per
totam diem in mortali manere cogeretur et hoc ipsi durum esset,
f) si poenitens nonnisi reluctanter alteri confessario posset suam
conscientiam aperire, vel privaretur speciali solatio quod apud
ordinarium confessarium invenit.

3) Confessorius nuxnquam potest obligare poenitentem
ad revelandum ipsi, tamquam confessario, nomen com­
plicis sub poena denegandae absolutionis (quod severe
prohibuit Ben.XIV, a. 1745 et 1746 sub poena suspensionis
ferendae sententiae ; cfr. can- 888, § 2), imo regulariter
nec potest directe inquirere. Et esset peccatum mortale ex
genere suo, quia haec praxis reddit sacramentum odiosum
et sine causa inducit poenitentem ad infamandum com­
plicem. Attamen confessarius propter rationem proportionatam potest, sive inquirere medio indirecto, sive im­
ponere denuntiationem complicis extra confessionem fa­
ciendam.
a) Hjnc non prohibetur de qualitatibus complicis interrogationes
facere, quae necessariae videntur ad integritatem confessionis
vel ad detegendam naturam occasionis proximae, etiamsi exinde
indirecte cognoscatur complex, v. g. utrum in eadem domo
maneat, sit voto ligatus, cognatus, affinis, etc., uno verbo : non
quis, sed qualis sjt.
b) Imo potest, gravissima de causa, ob bonum commune
(v.g. ad vitandum aliorum corruptionem), obligare poenitentem,
etiam sub poena denegatae absolutionis, ad complicem extra
confessionem denuntiandum superiori, v. g. patri, domino,
magistro, etc., imo et sibi ipsi si sit simul superior.
c) Ac ipse potest licite excipere nomen complicis si poenitens
potius indirecte per confessarium quam directe superiori velit
denuntiare ; quo casu petat ut extra confessionem denuntiatio
excipiatur, ne confessio odiosa fiat eis qui de hac re forsan sint
audituri. Generatim tamen denuntiatio per confessarium non
expedit, nisi poenitens nolit alteri rem manifestare.

527. Corollaria. — Ex supradictis intelligitur :
1) Requiri per se accusationem specificam et distinctam pro
materia necessaria, scii, pro mortalibus nondum rite subiectis,
nec genericam sufficere ad valorem; nisi in casu necessitatis.
2) E contra in materia libera, per se non requiri specificam et
distinctam sed ad validitatem sufficere genericam, quia ex una
parte semper est eadem essentia sacramenti, et ex alia parte
Summa Theologiae Moralia III. — 31

482

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nulla est necessitas confitendi materiam liberam ; nisi forsan
tota materia declararetur omnino generaliter, et nullum pecca­
tum magis determinate. — Ad liceitatem vero certo non sufficere
per se, confessionem omnino vagam et generalem, tum quia
universalis consuetudo Ecclesiae exigit confessionem aliquomodo distinctam (sicut et exigit vocalem), tum quia per se
et in ordinariis adiqnctis, extra casum necessitatis, iudicium
requirit materiam aliquomodo in specie determinatam. Unde
si quis sola venialia confiteatur aut iam remissa, non sufficit
dicere : accuso me de peccatis, vel venialia mea confiteor, vel
olim peccavi graviter, sed debet saltem indicare genus peccati
aut contra quamnam virtutem fuerit vel praeceptum.
Diximus: per se; nisi forsan... Nam confessio omnino gene­
ralis indirecte et per accidens potest esse invalida ex gravi illiceitate, uti constat ex declaratis

3) Materiam dubiam aut meras imperfectiones non esse materiam
sufficientem. Unde in casu poenitens addat peccatum saltem
veniale ; et si non faciat, confessarius interroget de peccatis quae
communius committantur (v. g. contra charitatem, patientiam,
veracitatem, officia status, etc.) et, si nil certi obtineat, quaerat
iieccatum vitae anteactae. Quoad imperfectiones autem, in iis
atet saepe aliquod veniale motivi inordinati aut intentionis
malae, quando scii, non ex rationabili motivo fiunt ; unde si
frequentes imperfectiones accusentur, in iis admiscentur ve­
nialia, sed hortandi sunt poenitentes ut dicant potius quo motivo
vel affectu inordinato hos actus posuerint.

528. Animadversiones. — 1. Ad peccata sua integre
confitenda, requiritur per se et regulariter examen conscientiae,
cum ordinaria diligentia instituendum. De quo vide nostras
Quaestiones de Variis Poenitentium categoriis, c. 1, q. 1.
2. Poenitens clare et distincte, quantum potest, peccata cum
requisitis omnibus exponere debet ; et si advertat confessarium
ea non audivisse aut non intellexisse, tenetur ea repetere, prout
accidere potest si quis confiteatur sub SonO organi, aut confes­
sario surdastro, aut somnolenti. Imo si quis de industria ita
confiteretur ut non intelligeretur, sacrilegium committeret et
confessio iteranda foret.
3. Casu quo confessio noscatur incompleta, complenda est in
! confessione proxime sequenti (prop. 11 damn, ab Alex. VII),
l. ____________________

I. Hinc magis speculative id verum est quam practice, ut notat Suarez,
disp. 23, sect. 1, η. to : « Fortasse speculative tantum loquendo posse hoc
defendi... Nihilominus tamen practice negandum est propter incertitudinem materiae. Dico ergo, licet homo absolute non teneatur speciem
peccatorum venialium confiteri, tamen supposito quod velit confiteri,
teneri ad exhibendam materiam omnino certam, si potest, et ideo debet
aliquod peccatum veniale in particulari suo arbitrio confiteri : adiuncta
vero necessitate seu impotentia aliud dicendi, sine dubio illa materia
sufficiens erit. »

DE POENITENTIA

483

secus haec non esset integra ; — si noscatur quacumque de causa
invalida, repetenda est, et quidem modo distincto et ex integro
si apud alium confessarium instituatur ; si vero apud eumdem,
modo generali aut plus minusve speciali prout opus sit ut in
confuso recordetur status poenitentis seu confessionis praete­
ritae ; ■.— si noscatur sacrilega, insuper accusandum est peccatum
sacrilegii, vel et plura si aliae fuerint confessiones factae cum
memoria sacrilegii praecedentis \

Articulus III.

De Fidelitate confessionis.
S. Th., Suppi., q. 6, a. 4.

529. Principium. Confessio debet esse fidelis i. e.
vera et sincera, hoc sensu quod absque falsitate et
mendacio fiat, ita ut poenitens confiteatur peccata
prout sunt in conscientia, scii, certa ut certa, dubia ut
dubia, mortalia ut mortalia, etc., et in declaratione non
deficiat, ut in peccatis commissis negandis aut minuendis,
neque excedat, in iis exaggerandis aut in fictis culpis adiiciendis. De quo triplex potest enuntiari regula :
I. Mentiri in confessione çirca rem gravem necessario
declarandam, ex natura sua, est grave mendacium per­
niciosum et grave sacrilegium, scii, si fiat circa materiam
necessariam ad integritatem confessionis aut circa dispo­
sitiones ad absolutionem requisitas, quia est in re gravi
pervertere indicium sacramentale ac decipere indicem, et
ita confessio non esset integra et ideo esset irrita et abso­
lutio invalida ; quod etiam ipsi poenitenti esset graviter
perniciosum.
Sic per se graviter peçcat ille qui in confessione negat cir­
cumstantiam gravis peccati speciem mutantem,
qui peccatum
mortale nondum confessum inficiatur, aut ita tegit vel dimisse
dicit ut a confessario vix intelligi possit, — qui certo mortale
confitetur ut dubium vel vice versa, :— qui ex malitia se accusat
de gravi non commisso, — qui mortalium numerum auget nisi
forsan fiat ex scrupulo, animi perturbatione, simplicitate aut
gnorantia, ad maiorem securitatem,— qui recenter commissum
expresse aut aequivalenter fatetur ut peccatum antiquum iam
antea declaratum (aliter si accusatione id in dubium relinquitur),
— qui consuetudinem, relapsum, occasionem, de qua confessarius

I. De confessione iteranda, sicut et de confessione generali, plura
dicuntur in op. Quaestiones de variis Poenitendum categoriis, c. 1, q. 6.

484

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

interrogat, falso negat aut hanc declarationem, ne a confessario
petatur, studiose declinat.

II. Mentiri circa rem levem vel circa materiam gravem
liberam est per se sacrilegium veniale, quia id iudicium
non pervertit in re gravi, nec facit sententiam irritam,
nec sacramentum reddit invalidum, aut eius effectum im­
pedit. Sic leviter peccat qui falso se accusat de peccato levi
quod non est commissum, “ vel veniale quod commissum
est negat, — aut negat mortale quod iam rite est accusatum.
Per accidens tamen posset esse mortale a) si poenitens falso se
accusaret de veniali, aliam non afferens materiam, vel b) si
negaret quae dicere tenetur ad confessarii iudicium rite efformandum aut ad munus medici exercendum, v. g. respectu
habitus, consuetudinis, occasionis, restitutionis iniungendae aut
satisfactionis, remedii contra relapsum, etc., uno verbo si confessarius interrogaret de illis aut de materia libera tamquam
pertinentibus ad praesentem materiam gravem (cfr. prop. damn.
58, ab. Inn. XIx).

III. Mentiri circa rem quae ad confessionem non pertinet,
v. g. circa nomen, aetatem, parentes, domicilium, etc., aut
falsam narrando historiam, quamvis in sacro tribunali di­
catur inter confitendum, non est hac ratione sacrilegium,
quia nullatenus pervertit iudicium sacramentale.
Unde peccatum manet quale antea erat, mortale vel veniale ; —
mendacium tamen leve cum confessione miscere, alia ratione
est venialis irreverentia erga sacramentum, scii, peccare eodem
tempore ac remissio peccatorum quaeritur ; grave autem menda­
cium est sacrilegium mortale quia indispositum reddit ad abso­
lutionem.

530. Corollaria practica. — Ex praedictis intelligitur :
1) Per se non mentiri nec peccare, saltem graviter, il­
lum qui mortale peccatum recenter commissum negative
non declarat ut recens, sed nova peccata mortalia non dis­
tinguit ab antiquis remissis et ea miscet, ita tamen ut po­
sitive non affirmet sed in dubium relinquat quod sint an­
tea remissa, v. g. qui in confessione generali non distinguit
peccata mortalia ab ultima confessione patrata, etiam si
de industria faciat ad occultandum tempus quo commissa
fuerint. Non enim est mendacium sed aequivoca locutio.
i. « Non tenemur confessario interroganti fateri peccati alicuius con­
suetudinem ».

DE POENITENTIA

485

Per accidens tamen circumstantia temporis esset declaranda
si necessarium foret ob proximam removendam occasionem,
aut ob casum reservatum, aut si secus species peccati non intelligeretur et ita confessarius iustum iudicium ferre aut congruam
poenitentiam imponere non posset, v. g. scire non posset an
peccatum turpe fuerit ante vel post matrimonium, apte vel post
votum castitatis commissum. Unde de hoc potest confessarius
interrogare et tunc poenitens tenetur respondere.

2) E contra per se mentiri et peccare graviter illum qui
peccatum mortale nondum accusatum, post ultimam
confessionem commissum, positive confitetur ut non
recens, sed ut antiquum iam antea declaratum, sive expli­
cite dicendo : « accuso me de tali peccato quod antea
iam declaravi », aut « quod anno praeterito patravi », sive
aequivalenter hac utendo formula : « dein me accuso de
peccatis totius vitae aut vitae praeteritae, praesertim de
hoc... ». Est enim positive decipere confessarium in re
gravi scii, in materia necessaria confessionis, circa rem
scitu necessariam.
Quod proinde grave est, non solum si alia non declararentur
mortalia recentia et ideo falso existimaretur poenitens esse in
statu gratiae, aut si alias poenitentiam effugeret convenientem,
vel ignoraretur esse in occasione proxima, sed per se et genera­
rim: tum quia unumquodque mortale est causa distincta et sepa­
rata clavibus subiicienda (n. 522), tum quia mendacium in tali
casu est de se graviter perversurum confessarii iudicium, eodem
modo ac mortalibus Commissis addere unum non commissum est
peccatum grave. Et quamvis circumstantia temporis de se non
sit declaranda, non potest tamen positive excludi cum falsitate
in accusatione de praecepto facienda ; quia peccator, positive
eam excludendo, negat eo ipso se recenter peccasse, quod
falsum est, et sic accusat peccatum quod non fecit antea et
negat peccatum quod nunc fecit.

3) Per se non peccare, saltem graviter, illum qui fingit
se instituere confessionem generalem et tamen aliquod
peccatum mortale antea confessum voluntarie omittit ;
imo nullatenus peccare si iusta adsit causa reticendi.
Nisi tamen peccatum illud mortale propter quamdam ratio­
nem esset necessario exponendum : tunc enim peccaret graviter.

4) Per se non peccare illum qui venialia uni confessario,
nempe ordinario, mortalia vero alteri, extraordinario ac­
cusat, non quidem si absolutionem a venialibus obtineat
antequam a mortalibus absolvatur (tunc enim priorem

486

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

absolutionem sine debitis dispositionibus sacrilege acci­
pit), sed si prius absolvatur a mortalibus, postea a venia­
libus 1, dummodo id fiat ex honesto motivo v. g. verecun­
diae causa aut ne forte periculo exponatur mortale reti­
cendi ; quod si intendat deceptionem confessarii ordinarii,
propriam gloriam vel aliud quid inordinatum, est pecca­
tum leve.
Per accidens tamen est graviter peccaminosum, si grave
periculum adsit ex eo quod status poenitentis confessario ordi­
nario sit ignotus, v. g. si poenitens ita ageret ad liberius peccan­
dum, aut ita remaneret in occasione proxima, aut si iuvenis
faceret ut posset admitti ad professionem religiosam aut statum
clericalem, dum alias ob consuetudinem peccandi forsan arce­
retur.

5) Per se non peccare graviter illum qui vocem aut
sexum simulat vel alia media adhibet ne a confessario
agnoscatur, dummodo omnia sua mortalia aperiat ; nam
necesse non est ut poenitens nominatim cognoscatur. Imo
existente legitima causa atque recta intentione habita,
huiusmodi dissimulatio non est peccaminosa.
Per accidens tamen esset peccatum grave si fieret ex industria
a consuetudinario vel recidivo, ad decipiendum confessarium et
facilius absolutionem extorquendam, aut si ita non iam intelligeretur peccati species, ut si femina simulans sexum virjlem
confiteretur procuratum abortum, quem in seipsa procuravit.

531· Animadversiones.—I. Praedictae occultationes per
se et generarim non sunt approbandae, sed potius reprobandae,
quia perfectae sinceritati nocent.
2. Poenitens tenetur interroganti confessario sincere respon­
dere, quoties hic legitime interrogat v. g. de habitu, tempore,
relapsu, occasione proxima, uno verbo de iis sine quibus prudens
iudicium ferri nequit.
3. Si vero interrogatio manifeste indiscreta sit, ut facile fiat
si versetur circa nomen, patriam, habitationis locum, an alibi
confessus sit, etc., poenitens non tenetur respondere, cum haec
ad sacramentalem confessionem non spectent, imo si iusta adsit
causa, potest restrictione uti in suis responsis.
i. Imo secundum aliquos non solum posset hoc tacere confessario
ordinario, sed etiam dicere : a diebus quindecim non accessi, subintelligendo : ad te ; sed hoc non videtur admittendum nisi sit ratio sat
gravis ita agendi.

DE POENITENTIA

487

QUAESTIO QUARTA.

DE EFFECTU CONFESSIONIS.
S. Th., Suppi., q. 10.

532. Confessioni plures tribuuntur effectus. —
Secundum S. Thomam:
1) Vere liberat a morte peccati. Quod ex vi absolutionis
facit simul cum aliis partibus poenitentiae, sicut materia
sacramenti ex vi formae ; et tamen magis competit con­
fessioni quam contritioni et satisfactioni.
« Poenitentia, in quantum est sacramentum, praecipue in con­
fessione perficitur, quia per eam homo ministris Ecclesiae se
subdit, qui sunt sacramentorum dispensatores. Contritio enim
votum confessionis adnexum habet, et satisfactio pro indicio
sacerdotis, cui fit confessio, taxatur. Et quia in sacramento
Poenitentiae gratia infunditur per quam fit remissio peccatorum,
sicut in Baptismo, ideo eo modo confessio ex vi absolutionis
coniunctae remittit culpam, sicut et Baptismus. Liberat autem
Baptismus a morte peccati, non solum secundum quod actu
suscipitur, sed etiam secundum quod in voto habetur... Et
similiter dicendum est de confessione adiuncta absolutioni » (a. 1).

Hinc a) contritio, si fuerit perfecta, non liberat a culpa
nisi in quantum votum de confessione adiuncta absolutioni
continet ;
b) et tamen postmodum in actu confessionis et abso­
lutionis gratia augetur ;
c) si autem dolor non fuerit sufficiens ad contritionem
perfectam, sed sola sit attritio, in actu confessionis et
absolutionis remissio peccati dabitur, dummodo obex
gratiae non praebeatur.
2) Etiam confessio liberat a poena., et quidem dupliciter :
a) ex ipsa vi absolutionis, et sic in voto existens in contritione
perfecta liberat a poena aeterna sicut a culpa ; in re existens
per vim clavium idem facit cum contritione imperfecta ;
et insuper obtinet diminutionem poenae temporalis : « haec
poena restat in purgatorio patienda,... et est improportionata viribus poenitentis in hoc mundo viventis ; sed
per vim clavium in tantum minuitur quod proportionata
viribus poenitentis remanet, ita quod satisfaciendo se in
hac vita purgare potest » ; — b) « ex ipsa, natura actus conftentis, qui (utpote opus satisfactionis et poenale) habet

488

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

poenam erubescentiae adnexam ; et ideo quanto aliquis
pluries de eisdem peccatis confitetur, tanto magis poena
minuitur » (a. 2).
3) Ideo aperit paradisum : a paradisi enim introitu prohi­
betur aliquis per culpam et reatum poenae ; sed haec im­
pedimenta confessio amovet ; et ideo dicitur paradisum
aperire (a. 3). Quod facit vi clavium, quae sunt claves regni
coelorum.
4) Et spem tribuit salutis : spes enim rçmissionis pecca­
torum non est nobis nisi per Christum. Atqui homo per
confessionem se subiicit clavibus Ecclesiae ex passione
Christi vim habentibus. Ergo recte dicitur quod confessio
spem salutis tribuit (a. 4). Et quamvis « ex actibus non
potest esse spes salutis principaliter, sed ex gratia Re­
demptoris,... quia confessio gratiae Redemptoris innititur,
ideo spem salutis tribuit, non solum ut actus meritorius,
sed etiam ut pars sacramenti » (ad 1).
533. Animadversio.— Notat Billot, o.c.,de Poen., th. 18 :
« Ex praemissis consequitur... : non dari sacramentum validum et
informe ex defectu ipsius confessionis. Rario est quia vel conscit
homo inter confitendum, se committere defectum gravem contra
confessionis legem, vel non. Si conscit, ergo confessio non est
amplius formaliter integra, et deest id quod essentialiter requi­
ritur in ratione partis ; unde tollitur validitas sacramenti. Si non
conscit, ergo hoc ipso nihil ex parte confessionis desideratur
quominus sacramentum, non validum modo sed et fructuosum
existât. — Solum dubitari posset de casu in quo non esset integra
confessio propter culpabilem negligentiam antecedentem, sed
tunc reduceretur defectus ad defectum attritionis, de quo
supra », n. 506.
CAPUT III.

DE SATISFACTIONE.

534. Satisfactio (satis-facere) est actus quo quis tantum
facit quantum debet, actus quo solvit debitum, seu com­
pensatio ad ponendam aequalitatem in rebus ; stricto sen­
su autem est compensatio pro iniuria alteri illata.
In theologia ita vocatur Deo illatae per peccatum iniuriae
recompensatio voluntaria secundum quamdam iustitiae aequa­
litatem.

DE POENITENTIA

489

Alia ordinatur ad reparandam ipsam culpam et ad re­
conciliationem cum Deo, et haec est ipsa contritio ; alia
ad delendam poenam temporalem quae post remissionem
culpae saepe manet Subeunda. Haec considerari potest in
proposito seu voto et acceptatione, prout est sincera vo­
luntas adimplendi poenitentiam, vel in executione, prout
est actualis impletio poenitentiae iniunctae. In proposito
considerata non distinguitur a contritione, quae includit
propositum confitendi et satisfaciendi sicut et non am­
plius peccandi (III, q. 90, a. 2, ad 1) : non enim est vere
contritus qui non vult reparare peccatum. In re autem
spectata est actus distinctus specialis, et distinguitur
duplex : alia est extrasacramentalis quae a poenitente
sponte suscipitur et vim habet satisfactoriam ex opere
operantis ; alia est sacramentalis quae a ministro imponi­
tur et operatur ex opere operato. Haec definitur : volun­
taria toleratio poenae, ex potestate iudiciaria ministri im­
posita, ad compensandam iniuriam Deo illatam redimendamque poenam temporalem, etiam post remissum peccatum pro
miuria debitam ; vel compensatio poenae temporalis peccatis
debitae per opera bona et poenalia, a confessario taxata et
a poenitente voluntarie acceptata (Suppi, q. 12, a. 3).
QUAESTIO PRIMA.

DE ESSENTIA ET NECESSITATE SATISFACTIONIS.
S. Th. Ill, q. 86, a. 4 ; Suppi., q. 12 et 13 ; q. 18, a. 2.

535· Thesis I. Necessaria est satisfactio ad repa­
randam iniuriam per peccatum Deo illatam et ad
redimendam poenam temporalem, quae ordinario,
post remissionem culpae et poenae aeternae, remanet
luenda in hoc saeculo vel in purgatorio. — Ergo non solum
instituitur satisfactio ad aliorum exemplum, aedificationem
et satisfactionem Ecclesiae, atque ad praecavenda peccata
futura, uti volunt Protestantes.
Protestantes nimirum, etsi poenitentialis disciplinae severi­
tatem in primis Ecclesiae saeculis negare non valeant, eam tamen
ut ecclesiasticam institutionem habent (ad aedificationem et
satisfactionem Ecclesiae, et ad peccata praecavenda), eiusque

490

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

divinam institutionem et necessitatem ad castigationem peccati
negant ; nam, inquiunt, peccatum a Deo condonari nequit, quin
simul poenae debitae, aeternae et temporalis, plena sit remissio ;
praeterea, si satisfactiones nostrae dicantur necessariae, eo ipso
iniuria irrogatur infinitae satisfactioni Christi, quippe quae
insufficiens apparet, dum tamen plene satisfecit, non tantum
pro culpa sed et pro omni poena.Cuius theoriae radix est doctrina
de iustificatione per solam fidem : si enim sola fides plene ad
iustificationem sufficit, inutilia evadunt opera satisfactoria ;
unde nostris operibus nulla a Protestantibus vis meritoria
agnoscitur aut satisfactoria. Erronee tamen.

Probatur: i° Ex Scripturae exemplis supra allatis, et
verbis quibus hortando consulit imo praecipit poenitentialem satisfactionem (n, 463, i°).
20 Ex antiqua et constanti praxi Ecclesiae (ib., 20).
30 Ex ratione theologica, quia contritione et confessione,
licet aversio a Deo totaliter remittatur, peccatum tamen
quantum ad conversionem in creaturam non semper
complete reparatur, et ideo poena temporalis manet
subeunda (ib., 30).
Ratio insuper convenientiam ostendit satisfactionis :
A. Ex parte peccatoris poenitentis. Ut enim explicat C. Trid.,
sess. 14, c. 8, poenae satisfactoriae a peccato revocant (praeterito
et futuro), i° nam a) quasi froeno coercent, b) cautiores et
vigilantiores in futurum nos efficiunt, c) medentur peccatorum
reliquiis et vitiosos habitus contrariis virtutum actionibus tollunt
(et exteriores occasiones peccati), verbo « sunt medicina curans
peccata praeterita et praeservans futura » (S. Th., q. 12, a. 3) ;
— 20 inculcant efficaciter peccatum esse magnum malum dira
poena dignum : si peccata sine poenitentia dimitterentur, ut levia
existimarentur et facilitate ipsius veniae multi in graviora peccata
laberentur.
B. Ex parte Dei qui per peccatum offenditur : Ipse non est
solum privatus amicus et pater misericors, sed et publicus
legislator, rector et iudex totius humanae societatis. Atqui decet
Deum, ut personam privatam, offensam sibi irrogatam dimittere ;
sed simul rectorem et legislatorem decet ut delicta non remittat
absque poena temporali, tum in ultionem peccati commissi et
restitutionem honoris debiti et iuris laesi, ut non sola miseri­
cordia exerceatur remittendo culpam, sed et iustitia exigendo
poenam in restitutionem honoris laesi, tum ad fovendum
bonum commune ut in futurum leges melius serventur et alii
a malo deterreantur. — Item in poenis elucet sanctitas Dei
simul et clementia. Sanctitas, quia ex iis gravitas peccati magis
apparet, refrenatur licentia peccandi, tolluntur reliquiae pecca­
torum et mali habitus, magis punitur ingratitudo peccantis post
Baptismum et fidem Christo datam. Clementia, quia poenae
leviores sunt in hac vita et simul meritoriae.

DE POENITENTIA

491

C. Ex parte passionis Christi qui peccatum redemit. Passio
Christi est velut causa universalis, quae per se sufficiens est ad
remissionem culpae et poenae, sed singulis debet applicari per
cooperationem propriam, qua fiunt conformes Christo qui pro
peccatis nostris satisfecit patiendo (Rom. VIII, 17) ; unde passio
Christi operatur remissionem peccati (culpae et poenae), secun­
dum modum propriorum actuum seu dispositionem poenitentis
plus minusve perfectam. Et ita maior apparet efficacia passionis,
si non tantum per se facit bonitatem et satisfactionem praestat,
sed etiam ipsos homines reddit operatives boni et satisfacientes.

536. Satisfactio est actus virtutis. — Etenim i) satis­
factio ad poenitentiam pertinet et operatur ad deletionem peccati
(C. Trid., sess. 14, c. 3) ; sed actus ad poenitentiam pertinens
et operans ad deletionem peccati est actus virtutis ‘, ergo. —
2) Satisfactio servat medium : ponit aequalitatem et dat satis
nec plus nec minus ; aequalitas autem rationem medii importat,
et consequenter virtutis (q. 12, a. 1).
Est actus iustitiae: haec enim virtus aequalitatem constituit
in rebus ; id autem fit per satisfactionem qua constituitur aequa­
litas emendae ad offensam praecedentem ; ergo (a. 2).
Est quasi species iustitiae vindicativae, quae sola respicit
offensam praecedentem et aequalitatem constituit in eo qui
iustum patitur1 ; satisfactio autem aequalitatem in faciente im­
portat qui se ipsum punit et ita iustum patitur (a. 2).
Non tamen est species iustitiae stricte dictae, quia Deo non
valemus reddere aequale secundum quantitatem, tantum quantum
debet. Unde a) sicut non possumus aequivalens dare Deo pro
beneficiis acceptis, ita, a fortiori, nec pro debito peccati commissi.
Praesertim b) quod iniuria Deo infinito illata quodammodo est
infinita, et ideo est maior omni compensatione finita creaturae.
At sufficit quod homo reddat id quod potest, quia amicitia
non exigit aequivalens, sed quod possibile est, et hoc est
etiam aequale aliqualiter secundum proportionem. Unde, licet
non aequivaleat, sufficientem tamen satisfactionem offerre pos­
sumus (q. 13, a. 1). — Et quamvis omnes suos actus et totum
posse homo secundum se debeat Deo, non tamen a Deo de
necessitate salutis exigitur ut totum posse suum ad aliquid
unum expendat, cum oporteat eum circa multa esse sollicitum ;
sed quaedam mensura ab eo requiritur, scii, impletio manda­
torum Dei, et super hoc potest aliquid addere quo satisfaciat
(ib. ad 3).
Deus igitur stricte posset satisfactiones nostras exigere alio
titulo ; unde gratia Dei satisfactoriae sunt, et ideo non de nostro
sed de suo satisfactionem offerimus Deo (q. 13, a. 1). Pertinet
ergo satisfactio, non ad iustitiam stricte dictam, sed ad partem
potentialem iustitiae, scii, ad virtutem poenitentiae ipsi adnexam,
quae virtutem iustitiae deficienter imitatur.
i. Secundum hoc pertinet ad commutativam iustitiam (III, q. 85,
a- 3. ad 3).

492

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

537. Animadversio. — Quamvis ex stricta iustitia non
possimus satisfacere Deo, quia non valemus ex nostris
aequivalens reddere illius quod sublatum est, supposita ta­
men gratuita Dei ordinatione quae satisfactiones pro posse
nostro ex eius gratia factas velit acceptare ut sufficientes,
iam satisfacere possumus et quidem
a) pro aversione a Deo et culpa mortali solum de con­
gruo, quia contritio etiam ex gratia habituali et charitate
facta non praebet, pro violata Dei amicitia et infinita iniuria
recessus a Bono infinito, compensationem aequivalentem
secundum quantitatem, sed solum secundum proportionem;
b) etiam de condigno pro inordinata conversione, ad
creaturam, ac proinde pro culpa veniali et pro poena
temporali peccato remisso debita, quia satisfactio finita
aequivalens praestare potest poenae finitae et reddere
valet tantum quantum debet ; unde talis satisfactio modum
iustitiae servat. Et sane si mereri de condigno possumus
ipsam vitam aeternam, quod maius est, a fortiori possu­
mus de condigno satisfacere pro poena temporali, quod est
minus. Cfr. C. Trid., sess. 14, c. 8; prop. 77 damn. Baii L
Hinc 1) Scripturae remissionem peccatorum bonis operibus
poenalibus promittunt, (Is. I, 16, seq.; Ezech. XVIII, XXXIII;
loël II, 13 ; Tob. IV, 11 ; I Cor. XI, 31-32 ; II Cor. VII, 10),
imo satisfactionem praecipiunt (loël, II, 12 ; lob, ult. ; Dan.
IV, 24 ; Mt. III, 2 ; Le. III, 8 ; XI, 41) ; Deus autem impossi­
bile nec promittit nec praecipit ;
2) id quoque semper intellexit Ecclesiae traditio, uti constat,
non solum ex disciplina poenitentiali, sed etiam ex explicitis
testimoniis : Tertulliani, de Poen. 7, c. 7, 8, 9, n ; Cypriani,
de Lapsis, 35 et 36 ; ep. n, n. 1 et 2 ; ep. 55, n. 20 ; Origenis,
in Ps. XXXVII, horn. II, 5 ; Ambrosii, de Poen., 1. II, c. 6,
n. 48-49 ; in Le. VII, 156 ; Augustini, ep. 153 (al. 54), n. 6 ;
Enchiridion, LXX, 15 ; serm. 19, n. 2 ; serm. 20, n. 2 ; Gregorii,
in Ev. hom. 34, n. 16 ; Reg. part. Ill, 30 ; Caesarii Arei., serm.
104, n. 4, etc.
3) et ideo Concilia possibilitatem satisfaciendi pro poenis
peccati definierunt : Flor, in decr. unionis; Trid., sess. 14.
c. 8 et 9, can. 13.
Ne tamen concludas satisfactionem esse actum strictae iustitiae,
et non virtutis adnexae, Poenitentiae : a) quia non de nostris
satisfacimus Deo, sed de suis et ex sua gratia, et ideo valor

I. « Satisfactiones laboriosae iustificatorum non valent expiare de
condigno poenam temporalem restantem pro culpis condonatis ».

DE POENITENTIA

493

satisfactorius supponit voluntariam Dei acceptationem; b) quia
de natura virtutis iudicandum est secundum actum primarium ;
iste actus est contritio, quae non reddit aequivalens peccati
mortalis, et ideo Poenitentia non est stricta iustitia, etiam si
actus secundarius ex primario derivatus aequivalens reddere
possit quoad obiectum secundarium, poenam temporalem.

538. Obiiciunt Protestantes :
Antiquiores contendebant poenas poenitentiales non fuisse
olim nisi canonicas, ad satisfaciendum Ecclesiae, ad praecavendum
lapsum fidelium, et ad probandam conversionis sinceritatem
impositas. — At assertio non solum gratuita est, sed et aperte
falsa, cum textus allati Scripturae, Patrum et Conciliorum expli­
cite loquantur de satisfactione Deo praestanda, ac remissione
ab ipso per poenas obtinenda.
2° Recentiores, cum Harnack, aiunt rationem satisfactionis
praestandae ortum habuisse ex principiis iuridicis, et una cum
iis in Ecclesia latina, a Tertulliano fuisse introductam. — In­
considerate tamen ita loquuntur ; nam a) etiam in Ecclesia
Orientali eadem proponebatur doctrina, ut constat v. g. ex
Origene, in Lev. hom. XI, 4, et Sozomeno (H. E. VII, 16) ;
b) ante Tertullianum valor bonorum operum ad obtinendam
a Deo peccatorum remissionem non erat ignotus, uti patet
v. g. ex Prov. XV, 17 et XVI, 6 ; Tob. III, 21 et XII, 9 ; Lc.
XVI,9; et ex ps.-Clem. II ad Cor.,XVI, 4; Doctr. Ap. IV, 6 ;
et ep. Barn. XIX, 10‘.

539. Thesis II. Sacramento poenitentiae satisfactio
in proposito seu voto est essentialis et absolute ne­
cessaria, ita ut si desit, sacramentum sit nullum ;
satisfactio in re est tantum necessaria ad solam
integritatem, ita ut si desit, sacramentum non sit
invalidum sed tantum incompletum. — Non enim
requiritur satisfactio a) ex parte justificationis, quae cum
reatu poenae temporalis est compossibilis ; neque b) ex
parte sacramenti, ad cuius essentiam pertinet propositum,
non executio satisfactionis. Unde :
1) Poenitentes qui votum satisfaciendi habent, absolvi
possunt antequam satisfactionem impleverint, ut constat
tum a) ex prop. 5 Petri de Osma, anno 1478 damnata
ut catholicae fidei contraria ; et ex prop. 16 damnata ab
Alex. VIII, et 35 syn. Pist. damn, a Pio VI, contra lansenistas qui, rigorosam poenitentialem disciplinam primi­
tivae Ecclesiae instaurare volentes, contendebant non
x. Cfr. Galtier, de Poenitentia, n. 480-481.

494

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

esse absolvendos poenitentes nisi prius peracta laboriosa
et diuturna poenitentia iis iniuncta 1 ; tum b) ex praxi
Ecclesiae, etiam primitivae in quibusdam casibus, v. g.
in periculo mortis (Cone. Nic., can. 13 ; Innoc. I), ur­
genti persecutione (S. Cypr., ep. 54, n. 25), in periculo ne
propter dilationem absolutionis poenitens ad haereticos
transeat (S. Cypr., ep. 52, n. 15 ; cfr. 2a ep. Clems et
Cone. Ancyr., a. 314, can. 5), in spe ut ex indulgentia
plures reversuri sint ad Ecclesiam (ep. Corn, inter Cyprianas 46). Cfr. can. 886.
2) Peccata per absolutionem remissa non redeunt, etiam
si voluntarie omittatur satisfactio, sed in hoc casu no­
vum peccatum committitur.
Notetur confessarium, qui adverteret poenitentem esse neglir
gentem in adimplenda satisfactione aut dubitaret de eius legitima
dispositione, ut contingere posset in consuetudinariis et recidivis,
posse ipsum ad praemittendam satisfactionem, saltem ex parte,
adstringere.

540. Thesis III. Confessarius potest et regulariter
tenetur iniungere satisfactionem poenitenti. — Potest,
tum quia ex institutione Christi (Mt. XVI et XVIII)
habet potestatem non solum solvendi sed et ligandi ad
poenam, tum quia operatio sacerdotis in usu clavium est
conformis operationi Dei cuius est minister ; Deus autem
potest ligare ad poenam. Teneri vero constat, quia sacerdos
in hoc tribunali est Dei minister, et poenitentis iudex et
medicus. Ut Dei minister, tenetur quantum est ex se,
efficere ut sacramentum sit integrum per satisfactionem
quae est pars integralis ; ut iudex debet servare aequitatem
inter Deum et peccatorem eius peccatum vindicando ; ut
x. Prop. 5a Petri de Osma ita sonabat : « Non sunt absolvendi poeni­
tentes, nisi peracta prius poenitentia eis iniuncta » ; et 16a damn, ab
Alex. VIII : « Ordinem praemittendi satisfactionem absolutioni induxit
non politia aut institutio Ecclesiae, sed ipsa Christi lex et praescriptio,
natura rei idipsum quodammodo dictante ». Conferri etiam possunt
prop. 17a et x8a ab eodem Alex. VIII damnatae, ac 87a et 88a inter
QuesneUianas. Demum doctrina Synodi Pistoriensis sub n. 35, « quatenus
innuit... oporteat de via ordinaria, ut actus humiliationis et poenitentiae,
qui imponuntur per modum satisfactionis sacramentalis, praecedere
debeant absolutionem : falsa, temeraria, conamuni praxi Ecclesiae
iniuriosa, inducens in errorem haereticali nota in Petro de Osma con­
fixum » a Pio VI declaratur.

DE POENITENTIA

495

medicus debet poenitentis vulnera curare et futura prae­
cavere.
Id definivit Cone. Trid., sess. 14, can. 15, c. 8 : « claves et
ad ligandum concessas », non solum « ad novae vitae custodiam
et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad praeteritorum pecca­
torum vindictam et castigationem ». Quod valet de casu quo
sacerdos poenitentem absolvit, quia si nulla datur absolutio,
necesse non est poenitentiam iniungere, cum sacramentum non
conficiatur ; quamvis tamen valde utile sit ut poenitens ita
melius ad absolutionem praeparetur ac brevior imponi possit
satisfactio, quando suam confessionem erit completurus.
Ita regulariter ; nam per accidens non tenetur confessarius
satisfactionem iniungere : i° si poenitens moraliter non potest
eam implere v. g. si sit sensibus destitutus vel mente captus,
aut morti proximus et simul valde debilis ; quo ultimo casu
tamen expedit, levissimam poenitentiam imponere, quam ipse
Sacerdos statim cum poenitente absolvat, ut pectus percutere,
invocare nomen lesu, vel osculari imaginem cruçifixi ;
20 si
confessarius ex revelatione divina sciat omnem poenam tempo­
ralem poenitentis iam esse remissam ; ■— 30 si poenitens statim
post absolutionem peccatum accusat ex oblivione omissum et
iterum absolutionem accipit, saltem si hoc peccatum non mutat
substantialiter statum poenitentis : videtur enim ibi non adesse
nisi unum moraliter sacramentale iudicium ; in praxi tamen
melius est novam etsi levem imponere poenitentiam. Similiter
si Scrupulosus saepius brevi temporis intervallo redit cum novis
culpis ex oblivione omissis et absolvitur, necesse non est novam
imponere satisfactionem, quando confessarius iudicat iniunctam
iam sufficere pro hac nova absolutione ; — sed melius est non
tam frequenter scrupulosos absolvere.

541. Obligatio imponendi satisfactionem per se
gravis est, — Sacerdos enim abstinendo ab imponenda
satisfactione agit directe contra intentionem Dei, auctoris
sacramenti, et ita gravis fit irreverentia sacramento quod
manet mutilum ; et grave nocumentum infertur poenitenti
qui inde privatur magnis bonis, cum gravioribus poenis
temporalibus obnoxius maneat et remedio opportuno con­
tra futura peccata privetur.
Hinc i° certo peccatum mortale est non imponere poenitentiam
pro materia confessionis necessaria seu mortalibus nondum
declaratis.
Imo 20 probabiliter pro materia libera, seu pro venialibus, vel
pro peccatis iam declaratis, quia gravis est irreverentia erga
sacramentum illud reddere mutilum, ac privare parte integral! ;
et quamvis satisfactio non imposita de se sit levis, respectu

496

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sacramenti semper gravis est in ratione irreverentiae. Contrarium
tamen ab aliis habetur ut probabile, quia non est grave privare
sacramentum parte mere integrali seu complemento in re levi,
sicut iudex non deest graviter officio suo qui omittit levem
poenam imponere aut complementum levioris momenti. In
praxi tamen facile erit mortale, si scienter et sine ratione omitta­
tur, quia facile adesse potest contemptus.

542. Regulariter ante absolutionem satisfactio
iniungi debet. — Constat ex Rituali Romano et ex Ec­
clesiae consuetudine, et ceteroquin ordo iudicii postulat
ut reus, antequam absolvatur, satisfactionem promittat,
quo fiat dignus absolutione. Attamen :
1° Si omissa fuerit, statim post absolutionem iniungi potest et
debet, quia tunc moraliter absolutioni unitur.
2° Quod si advertat poenitens confessarium oblitum esse
imponere poenitentiam, debet illam, ne sacramentum incom­
pletum maneat, expostulare sive statim, scilicet ante discefssum,
sive brevi post, si adhuc commode confessarium possit |adire.
30 Si vero hic defectus nonnisi post paucos dies advertamur, in
proxima confessione satisfactio imponi potest, quae ad peccata
in utraque confessione declarata extendatur ; non tamen necesse
est cum incertum sit exinde integrari sacramentum incompletum,
quia forsan deficit unio moralis inter absolutionem antea datam
et impositionem poenitentiae nunc factam. Sed de hoc non sunt
inquietandi poenitentes, cum satisfactio in re ad validitatem
absolutionis non requiratur.

QUAESTIO SECUNDA.

DE QUALITATIBUS ET DOTIBUS SATISFACTIONIS
Articulus I.

De

Satisfactione e x t r a s a c r a m e n t a 1 i.
S. Th., Suppi., q. 13, a. 2 ; q. 14.

543. Principium I. Satisfactio extrasacramentalis
debet fieri in statu gratiae ex charitate. — Opera
enim non sunt satisfactoria nisi ex acceptatione Dei ; sed
Deus non acceptat nisi opera ipsi grata, ac proinde in
gratia ac amicitia eius facta.
Et quamvis debitor possit satisfacere et solvere debitum
creditori, sive sit amicus sive non sit, non tamen peccator apud

DE POENITENTIA

497

Deum : homines in solutione debiti non considerant nisi externam
aequalitatem rei ad rem ; Deus intuetur cor, dispositiones,
dignitatem et intentionem operantis. Unde homo tenetur ac­
ceptare quantitatem debito aequalem ; Deus non tenetur, sed
solum acceptat ab amicis.

Hinc ad satisfactionem apud Deum plures requiruntur
conditiones :
A. ex parte hominis satisfacientis :
i° ut fiat in statu gratiae, ex charitate, ut dictum est ;
2° ut fiat in statu vitae, quia post hanc vitam cessat
tempus merendi et satisfaciendi ;
B. ex parte Dei acceptantis, requiritur
3° acceptatio;
C. ex parte operis :
4° quod sit liberum, quia est actus humanus ;
5° qjuod sit bonum, quia per malum potius meremur
poenarii quam illam solvimus ;
6° quod sit supernaturale, quia poena retardat a fine
supernatural! ;
7° qpod sit poenale, ut dicetur quaestione sequenti, quod
de essentia satisfactionis est potius quam eius conditio. Ad
quod ceteroquin non sufficit ut opus de se sit poenosum et
hac ratione aptum ad satisfaciendum ; ut de facto sit satisfactorium, oportet in operante adsit intentio satisfaciendi,
nam nulla bonitas contrahitur nisi propter se intendatur.
Unde satisfactio extrasacramentalis definiri potest : poenae
temporalis quae post remissam culpam remanet, a poenitente
iustificato voluntaria expiatio, per opera poenalia.

544. Applicationes. — Igitur i° proprie satisfactoria
non sunt :
a) Opera bona sed pure naturalia.
b) Nec a fortiori opera in actu vel affectu peccati facta.
c) Nec opera supernaturalia in statu peccati facta,
etiam pro peccatis actu remissis ; — nisi late et indirecte,
quatenus disponere possunt ad maiorem charitatem, ad
ampliorem remissionem (q. 14, a, 2) et ad assuefactionem bonorum operum ; « quia tamen hoc meritum non
proprie dicitur meritum, ideo magis concedenduni est
Summa Theologiae Morali
*
III. — 32

4

498

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quod huiusmodi opera non sint alicuius boni meritoria
quam quod sint » (q. 14, a. 4).
d) Imo, nec ista opera valere incipiunt ad satisfactio­
nem, accedente charitate, quia charitas adveniens non fa­
cit quod opera facta, a charitate sint facta et sint Deo grata
(q. 14, a. 3), seu quod non viva fiant viva.
e) Opera tamen bona quorum effectus manet, possunt
valorem satisfactorium acquirere, si effectus postea ex
charitate offertur (v. g. debilitas ex ieiunio, substantiae
diminutio ex eleemosyna) : quantum ad id quod manet,
per poenitentiam Deo acceptata sunt. Sed illa quorum
nullus est effectus, v. g. oratio, debent iterari (ad 3).
E contra 20 satisfactoria esse possunt opera alias iam
debita et praeceptax, non tamen praecepta eodem titulo
satisfactionis.
Habere enim possunt opera praecepta omnes qualitates
requisitas ad satisfactionem, scii, quod sint libera, bona,
supernaturalia et poenalia ; unde et ieiunia Ecclesiae, mar­
tyrium, et flagella divinitus inflicta de praecepto sunt ser­
vanda aut patienter ferenda, et tamen sunt satisfactoria.
Et quamvis iam debita sint et exigantur a Deo, non tamen
ut satisfactoria, sed solum ut bona vel et meritoria : non enim
erant debita ut fierent sub tali speciali ratione expiationis et ad
talem finem ; quando autem voluntarie assumuntur ut laboriosa
et poenalia, et ordinantur in recompensationem poenae peccato
debitae, iam praeter id quod debitum est, iis additur, quo fiant
satisfactoria. Et ita duplex debitum possumus solvere per unum
et idem pretium, sed quod habet duplicem valorem : valorem
moralem vel et meritorium ex obiecto et circumstantiis vel ex
gratia et charitate, quo implemus debitum praecepti vel voti ;
et alium satisfactorium ex poena et labore, quo satisfacimus pro
poena temporali peccato debita.
Et quamvis in debitis strictae iustitiae et rebus humanis
ordinario per unum et idem pretium duplici debito satisfacere
non possimus, ita est quia in jis perfecta aequalitas exigitur
strictae iustitiae et quidem externa aequalitas rei ad rem, im­
possibile autem est quod res exterior sit aequalis duplici rei
aequivalenti ; sed in debitis quoad Deum non exigitur aequalitas
strictae iustitiae, et ideo minus attenditur externa aequalitas rei
ad rem, sed inagis interna dignitas et intentio operantis quam
id quod exterius exhibetur, ita quod aliquando solo actu volun-

i. Ita Caietanus, Nugno, Suarez, Sylvius, Gonet, Billuart, etc. contra
plures veteres ut Capreolus, Paludanus, Sylvestçr, Soto, Maior.

DE POENITENTIA

'f

499

tatis, v. g. perfectissimae charitatis, ipsi satisfiat. Ex hoc autem
quod quis uni praecepto satisfaciat, nihil de illius dignitate, aut
intentione detrahitur ad satisfaciendum alteri praecepto, aut debito
poenae, cum unum actum possit ordinare ad diversos fines.
Id tamen non valet, si opus iam debitum sit ut satisfactorium,
aut si iniungatur ut tale, quia uno et eodem opere non tantus
honor restituitur quam pluribus, nec idem opus valet simul
aequari pluribus poenis ipsi aequalibus.

545. Principium II. Homo non potest satisfacere pro
uno peccato mortali et non pro alio, quantum ad
culpam seu offensam, quia non potest tolli offensa nisi
per redintegrationem amicitiae Dei ; — sed potest quan­
tum ad poenam temporalem, quia unicuique peccato certa
mensura poenae temporalis est debita, potestque homo
applicare suam satisfactionem pro uno peccato et non pro
alio, sicut potest applicare alteri et non sibi (q. 14, a. 1).

*

546. Utrum unus pro altero satisfacere potest? —
Respondendum est distinctione. Satisfactio enim ordinari
potest ad duplicem finem : a) ad solutionem debiti, b) ad
medicinam pro vitando peccato futuro ; item c) considerari
potest vel ut extrasacramentalis vel ut sacramentalis.
lamvero
A. Unus potest pro altero satisfacere quantum ad solu­
tionem debiti poenae pro peccatis commissis (dummodo sit
in charitate), uti patet ex dogmate de communione sancto­
rum. Etenim :
i° Omnes sumus unum in Christo, et multa unius corporis
in Christo capite membra, a quo omnia influxum recipiunt.
Atqui in corpore humano aliquod membrum non in sui tantum
sed et in alterius utilitatem operatur, ut oculus qui videt pro
toto corpore. Ergo et in corpore mystico Ecclesiae.
2° Charitas magis potest apud Deum quam apud homines.
Atqui unus potest apud homines ex alterius amore debitum eius
solvere. Ergo multo magis apud Deum, qui maxime liberalis
est, et qui se acceptare satisfactiones ab uno pro alio de facto
ostendit in Filio suo qui pro omnibus satisfecit.
3° Hinc dicitur Gal. VI, 2 : Alter alterius onera portate, et sic
adimplebitis legem Christi; et II Cor. VIII, 14 : In praesenti
tempore vestra abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum
abundantia Vestrae inopiae sit supplementum, ut fiat aequalitas.
Imo animadvertit S. Thomas (q. 13, a. 2) : qui ita satisfacit
pro alio, ex maiore charitate agit in satisfaciendo quam ille qui
satisfacit pro se ; ideo minor poena requiritur in satisfaciente

Z

is
iI
■i

' 'l

J,

5OO

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

pro alio, quia poena habet vim satisfaciendi ex chantate. Unde
quamvis satisfactio pro altero solum de congruo acceptetur a
Deo, posita tamen acceptatione, etiam de condigno potest valere,
quia potest offerre opus quod ad aequalitatem reddit ex parte
pretii seu materiae.

i

(i

B. Sed si satisfactio consideretur ut medicina ad prae­
cavendum sequens peccatum, non potest prodesse alteri
(nisi secundum accidens), sicut medicina accepta ab uno
non sanat morbum alterius. Ex ieiunio enim unius non do­
matur caro alterius, nec ex actibus bonis unius alius bene
agere consuevit, quasi habitum agendi acquisiverit.
Potest tamen secundum accidens prodesse, quatenus potest
aliquis mereri de congruo alteri augmentum gratiae quod est
efficacissimum remedium ad evitandum peccatum ; sed hoc est
per modum meriti magis quam per modum satisfactionis (q. 13,
a. 2).

C. Sacramentalis autem satisfactio uni iniuncta non po­
test, in quantum est sacramentalis, ab alio vel per alium
impleri, quia, iuxta concilia Florentinum et Tridentinum,
materia sacramenti sunt actus poenitentis qui virtute cla­
vium ad esse sacramenti elevantur. Atqui satisfactio per
alium impleta, quamvis sit poenitentis quia eius nomine et
ipso petente fiat, simpliciter tamen non est eius actus.
Ergo non potest virtute clavium ad esse sacramenti eleva­
ri, nec consequenter fieri satisfactio sacramentalis. Unde
nullus potest sacramentum alterius complere.
Dicitur : qua sacramentalis; potest enim confessarius uni poenitenti imponere satisfactionem per alium ad eius petitionem exequendam (v. g. peregrinationem, eleemosynam) : tunc opus
alterius secundum se, seu ut est ab alio, non erit sacramentale,
sed solum ut fit ex petitione poenitentis, seu formaliter ut ab eo
imperatum. Et ita ipsa petitio est formale satisfactionis ; opus
alterius materiale.

547. Principium III. Sicut iusti in statu viae ex charitate possunt hic in terris satisfacere pro aliis iustis
qui sunt in statu viae, ita et possunt satisfacere pro
defunctis. — Nam, ut ait S. Thomas, q. 71, a. 2 :
« Charitas quae est vinculum Ecclesiae membra uniens, non
solum ad vivos se extendit sed etiam ad mortuos, qui in charitate
decedunt. Charitas enim, quae est vita animae sicut et anima est

DE POENITENTIA

5OI

vita corporis, non finitur (I Cor. XIII, 8) : Charitas nunquam
excidit. Similiter etiam mortui in memoriis viventium vivunt.
Et ideo intentio vivorum ad eos dirigi potest. Et sic suffragia
vivorum mortuis prosunt, sicut et vivis, et propter charitatis
unionem, et propter intentionem in eos directam ».
Et sic certissime adiuvari possunt animae purgatorii : « Poena
purgatorii est in supplementum satisfactionis quae non fuerat
plene in corpore consummata. Et ideo quia... opera unius
possunt valere alteri ad satisfactionem, sive vivus, sive mortuus
fuerit, non est dubium quin suffragia per vivos facta existentibus
in purgatorio prosint » (a. 6). Et « quamvis animae post mortem
non sint simpliciter in statu viae, tamen quantum ad aliquid
adhuc sunt in via, in quantum scilicet earum progressus adhuc
retardatur ab ultima retributione. Et ideo... quantum ad hoc
quod detineantur ab ultima retributione, possunt ab aliis iuvari,
quia secundum hoc adhuc sunt in via » (a. 2, ad 3).

548· Animadversiones.— 1) Quamvis unus non possit al­
teri mereri beatitudinem quae redditur secundum capacitatem,
i. e. meritum et dispositionem praesentem videntis : unus enim
non disponitur per actum alterius 5 potest tamen satisfacere,
quia poena temporalis non taxatur secundum praesentem
dispositionem debitoris : quandoque enim ille qui nunc est
melior habet maioris poenae reatum propter praecedentia peccata.
Et ideo nihil prohibet, quantum ad poenae remissionem, quod
unus alteri prodest et actus unius efficitur alterius, charitate
mediante, per quam omnes unum sumus in Christo, secundum
Gal. III, 28 (q. 13, a 2, ad 1).
2) Licet unus pro alio solvere debitum possit, non potest
pro alio conteri vel confiteri : contritio enim (et confessio)
directe ordinatur contra culpam, quae ad dispositionem bonitatis
vel malitiae ipsius hominis pertinet peccantis, et ideo contritione
unius alter a culpa non liberatur ; unus scilicet non disponitur
per actum alterius. Insuper confessione unius alter non subiacet
peccata sua clavibus Ecclesiae ; non potest autem unus sacra­
mentum pro alio accipere, quia in sacramento gratia suscipienti
datur, non alji (ad 2).
3) Qui satisfacit pro alio sibi meretur, quia opus bonum facit
ex charitate, sed non sibi satisfacit, quia eadem quantitas poenae
non sufficit ad utriusque peccatum. Tamen satisfaciendo pro
alio sibi meretur aliquid maius quam sit dimissio poenae, scilicet
vitam aeternam (ad 3).

4) Satisfactio sacramentalis, in quantum sacramentalis, est ex
opere operato et ideo alienari non potest ; sed in quantum est
opus ex libero arbitrio procedens et ex opere operantis valorem
habens de quo iste disponere potest, potest ordinari ad satisfactio­
nem pro alio, et sic confessarius potest imponere poenitentiam
seu satisfactionem in sublevainen animarum purgatorii.
5) Quamvis possimus et debeamus impetrare remissionem

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

502

poenarum, id tamen non possumus ordinate nisi mediante satis­
factione seu recompensatione adaequata ; impetramus scilicet
medium ad hoc necessarium, sive satisfactionis saçramentalis
ex opere operato, sive satisfactionis ex opere operantis propriae
vel alienae, sive satisfactionis indulgentiae ex satisfactionibus
Christi aut Sanctorum superabundantibus nobis applicatae ex
concessione Ecclesiae. Unde impossibile est alio modo satisfacere
pro poena in praesenti vita, sicut impossibile est satisfacere
pro culpa nisi mediante contritionis auxilio. Et ideo si impe­
tramus a Deo, id facimus mediante operatione satisfactoria.
Sicut quando nobis vel aliis impetramus gratiam seu remissionem,
id facimus impetrando poenitentiam et non aliter, ita possumus
impetrare satisfactionem seu remissionem poenae, sed impe­
trando tupc simul opera satisfactoria. Cfr. Nugno, In IIIm,
Suppi, q. 13, a. 1 ; Suarez, in IIIm, d. 37, sect. 10.

6) Hinc, sicut non possumus sola impetratione nobis obtinere
gratuitam remissionem poenae temporalis, ita multo minus pro
aliis viatoribus, aut a fortiori pro animabus purgatorii. « Nemo,
ait Suarez, in IIIm, d. 48, sect. 2, potest sibi ipsi impetrare illo
modo remissionem gratuitam poenae temporalis ; ergo neque
alteri poterit i° quia, ceteris paribus, efficacior est oratio ad
impetrandum sibi quam alteri ; 2° quia cum habeat aliquid unde
solvat, immerito postulat gratuitam remissionem et dispensatio­
nem a lege iustitiae, ubi nulla suppetit sufficiens ratio miseri­
cordiae ». Unde, si petimus remissionem poenae pro aliis, id
facimus secundum ordinem n divina providentia statutum ; et
ideo non petimus ut per solas orationes fiat sine debita dis­
positione ; sed a) petimus dispositiones, scilicet opera satisfactoria,
vel etiam orationes ut opus satisfactorium pro iis offerimus :
orationes enim etiam sunt satisfactoriae, unde et aliis operibus
satisfactoriis connumerari solent ; b) etiam petimus ut Deus
opera satisfactoria benigne acceptet aut illa defunctis applicet :
quamvis enim ita statuerit, etiam statuit ut a nobis postularetur.
Articulus II.

De

Satisfactione Sacramental!.

S. Th., Suppi., q. 8, a. 7 ; q. 18, a. 4 ; q. 14, a. 3, ad 1.

549. Principium. In sacramento Poenitentiae satis­
factiones secundum quantitatem et qualitatem iniungendae sunt, pro qualitate criminis ut reparandi,
et pro poenitentium facultate convenientes. — Cer­
tum est ex Cone. Trid., sess. 14, c. 8 :
« Debent ergo sacerdotes Domini quantum spiritus et pru­
dentia suggesserit, pro qualitate criminum et poenitentium
facultate, salutares et copvementes satisfactiones iniungere ; ne,
si forte peccatis conniveant, et indulgentius cum poenitentibus
agant, levissima quaedam opera pro gravissimis delictis iniun-

DE POENITENTIA

SOS

gendo, alienorum peccatorum participes efficiantur » (Cfr.
can. 887).
Sacerdos itaque non potest satisfactionem iniungere ad libitum,
sed secundum rationabile arbitrium prudentia et divino instinctu
regulatum, attentis variis circumstantiis negotiorum et perso­
narum, i. e. quantitate et gravitate criminum, ac qualitate et
dispositione poenitentis, debet illas taxare et imponere. Satis­
factiones enim ordinantur ad debitum solvendum et ad remedium
praestandum; et ideo sunt tum vindicativae ad punienda et
expianda peccata praeterita, tum medicinales non solum pro
sanandis praesentibus vulneribus sed et pro cavendis futuris.
Unde dicere solent quod poenitentia debet esse : vindicativa pro
peccatis praeteritis in eorum vindictam et castigationem ; medi­
cinalis pro praesentibus peccati reliquiis tollendis in infirmitatis
medicamentum ; praeservativa pro futuris peccatis cavendis in
novae vitae custodiam. lamvero si consideretur ut poenae solutio,
quodlibet opus poenale aptum est ad satisfaciendum pro poena
cuilibet peccato debita, non eo sensu quod in quantitate sit
aequale, sed quod quaelibet species poenae sufficiat ; unde sicut
una contritio omnia delet, ita eadem poena honor Dei restituitur.
Sed si consideretur ut medicina praeservans et curans et expellens
vitia, convenit et aliquando debet esse satisfactio diversa secun­
dum diversa peccata, quia contraria vitia contrariis virtutibus
expelli debent ; quamvis tamen oratio generalem influxum
habeat et aliquo modo medicina sit omni malo morali.

Probatur: In sacramento Poenitentiae ad destructio­
nem peccati instituto et ad emendationem peccatoris, poe­
nae non solum ordinantur ad debitum solvendum sed et
ad remedium praestandum. Atqui non idem remedium
datur omnibus infirmis, sed varium secundum diversam
infirmitatem ; imo nec idem etiam aequaliter infirmis
semper est praestandum, sed secundum dispositionem in­
firmi. Ergo nec eadem satisfactio poenae est semper im­
ponenda, sed secundum naturam peccati et secundum dis­
positionem peccatoris.
« Quia poenae satisfactoriae infligendae, medicinae sunt, sicut
medicinae in arte determinatae non omnibus competunt, sed
variandae sunt secundum arbitrium medici non propriam volun­
tatem sequentis, sed scientiam medicinae ; ita poenae satisfacto­
riae in canonibus (antiqui iuris) determinatae non competunt
omnibus, sed variandae sunt secundum arbitrium sacerdotis
divino instinctu regulatum. Sicut ergo medicus aliquando
prudenter non dat medicinam ita efficacem quae ad morbi cu­
rationem sufficiat, ne propter debilitatem naturae maius peri­
culum oriatur, ita sacerdos, divino instinctu motus, non semper
totam poenam, quae uni peccato debetur, iniungit, ne infirmus
aliquis ex magnitudine poenae desperet, et a poenitentia totaliter

504

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

recedat » S. Th., q. 18, a. 4 ; cfr. q. 9, a. 2 supra cit. n. 521.
Confirmatur: Idem peccatum aliquando difficilius vitatur in
uno quam in alio, puta in iuvene quam in sene, aut est pericu­
losius, v. g. in sacerdote quam in laico. Et multitudo potest esse
magis prona ad minus peccatum, a quo per poenam est deter­
renda, quam ad aliud gravius. Audiatur S. Thomas, q. 8, a. 7 :
« Poena post dimissionem culpae exigitur ad duo, scii, ad debitum
solvendum, et ad remedium praestandum. Potest ergo taxatio
poenae considerari quantum ad duo : primo quantum ad debitum,
et sic quantitas poenae radicaljter respondet quantitati culpae,
antequam de ea aliquid dimittatur » ; sed postquam dimissa
est culpa per contritionem (vel et absolutionem), « quanto per
contritionem dimissum est, tanto... per confessionem (in qua
satisfactionis poena imponitur) minus dimittendum restat. Se­
cundo quantum ad remedium vel illius qui peccavit, vel aliorum ;
et sic quandoque pro minore peccato iniungitur maior poeni­
tentia, vel quia peccato unius difficilius potest resisti quam pec­
cato alterius, sicut iuveni imponitur pro fornicatione maior poena
quam seni, quamvis minus peccet ; vel quia in uno peccatum
est periculosius, sicut in sacerdote, quam in alio ; vel quia
multitudo magis prona est ad illud peccatum ; et ideo per poenam
unius alii sunt exterrendi. Poena ergo in foro poenitentiae
quantum ad utrumque taxanda est. Et ideo non semper pro
maiori peccato maior poena imponitur ».

550. Applicationes. — Hinc satisfactiones debent esse
proportionatae :
1) Gravitati criminum : ad hoc enim confessarius tene­
tur ut iudex et medicus. Unde :
a) Peccat ille qui, absque iusta causa excusante, levem
iniungit poenitentiam pro peccatis certo mortalibus ; et hoc
peccatum est grave ex genere suo, quia, ut ait C. Trid.,
levissima opera gravissimis delictis iniungendo, alieno­
rum peccatorum particeps efficitur et peccatis connivet.
Et ideo graviter errant qui omnibus indiscriminatim
aliquot Pater et Ave iniungunt, etiam v. g. pro multis
peccatis carnalibus, non cogitantes an poenitentia peccatis
sit proportionata, an medicinalis, çum sic praebeant ansam
licentiosius peccandi.
En regula generalis quae multas tamen fert exceptiones, v. g. si
quis post unum peccatum mortale statim conterit, vel tantum
unicum mortale per longum tempus commisit, facile aderit
contritio magna quae ratio esse potest non imponendi poeni­
tentiam gravem ; similiter si peccata sunt dubie gravia, sive
objective sive subiective, non requiritur gravis satisfactio, cum
in dubio odiosa sint restringenda.

DE POENITENTIA

SOS

b) Si peccata mortalia multiplicantur vel augentur,
etiam regulariter gravior iniungi debet poenitentia, et
ea gravior quo plura et graviora sunt peccata1*I; II,non
tamen proportione arithmetica, quae duceret ad poeni­
tentias moraliter impossibiles.
c) Nec proportio debet esse perfecta, ita ut imponatur
ea poenitentia quae sufficiat ad obtinendam a Deo inte­
gram remissionem poenae quae sustinenda supersit, nam
qualis haec sit, nos prorsus latet. Neque hodie ab Eccle­
sia, sicut olim, determinata est poenarum taxa.
luxta hodiernam disciplinam, gravis censetur poenitentia quae
respondet operi quod, ratione oneris seu quantitatis, sub gravi
ab Ecclesia imponitur vel imponi potest, v. g. missam semel
audire, ieiunare, recitare rosarium, imo et tertiam rosarii partem,
officium B. Μ. V. legere, vel septem psalmos poenitentiales,
litanias Omnium Sanctorum cum sequentibus orationibus, viam
crucis obire, meditari vel pium librum legere per quadrantem *.
Levis autem poenitentia censetur psalmus Miserere vel unus e
consuetis psalmis, litania Lauretana, Vel Nominis lesu, aut
Sacratissimi Cordis, actus fidei, spei et charitatis, quinquies
Pater et Ave. Attamen poenitentia in se levis potest fieri gravis,
si poenitens non semel sed pluries eam recitare debet, v. g.
quinque Pater per octiduum.

2) Quantitati poenae quae solvenda manet : posito enim
quod contritio vehementior fuerit, eo ipso minuitur poena
temporalis solvenda, ideoque minor potest esse poeni­
tentia; quin tamen concludi possit ob contritionem valde in­
tensam, nullam esse iniungendam poenitentiam, quia nun­
quam certum est nullam remanere poenam temporalem,
neç potest minister se exponere periculo mutilandi sacra­
mentum. Hinc :
a) Levior iniungi potest satisfactio tempore iubilaei vel occa­
sione indulgentiae plenariae lucrandae,quia indulgentiis extinguitur vel minuitur temporalis poena; quin tamen sit ratio sufficiens
omittendi omnem impositionem, quia mancum non debet rema­
nere sacramentum : ita Bened. XIV, Const. Inter praeteritos,
3 dec. 1749, et Leo XII, Const. Caritate Christi, 25 dec. 1825.

1. « Ergo per se non sufficit pro pluribus peccatis gravibus poeni­
tentiam simpliciter gravem (v. g. rosetum) iniungere ». Noldin, Th. M„
III, n. 300, 2°.
2. Diximus : ratione oneris seu quantitatis; hinc parva hora non est
poenitentia gravis, quia in officio praescribitur sub gravi, ratione quali­
tatis.

506

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) Item si confessarius pro poenitente, ieiunio vel aliis poena­
libus operibus velit satisfacere : quamvis enim talis satisfactio
minus valeat quam satisfactio sacramentalis quae operatur ex
opere operato, potest plus valere ex parte operis operantis, quia
maiora fiunt opera aut ex maiore charitate.

3) Facultati poenitentium, secundum prudentem confessarii aestimationem, i. e., ut ait Rit. Rom., tit. 3, c. 1,
n. 19, « habita ratione status, conditionis, sexus, aetatis,
dispositionis poenitentium », a. v. iuxta eorum vires et
dispositiones, secundum prudentem confessarii aestimatio­
nem mensurandas. Melius est enim imponere leviorem
satisfactionem quae libenter et perfecte adimplebitur, quam
imponere maiorem quae negligenter aut defectuose persol­
vitur. — Sit ergo :
a) Secundum vires poenitentis. Ita aegrotis levis poenitentia
iniungenda est quia graviorem adimplendi capaces non sunt1 ;
imo si sint valde debiles, confessarius laudabiliter eos adiuvat ad
statim poenitentiam adimplendam (recitando v. g. eam cum
ipsis) ; quod si spes affulgeat recuperandae sanitatis, suggerit
Rit. Rom., n. 26, ut aliud opus iniungatur conditionate, si con­
valuerint, perficiendum. — Item tamquam viribus poenitentis
non proportionatae ordinarie non sunt iniungendae poenitentiae
incongruae: sive diuturnae, ad dimidium anni vel Ultra, aut in
perpetuum, quia tales poenitentiae anxietatem generant et post
aliquod tempus in oblivionem facile cadunt2 ; et si saepius a
variis confessariis imponerentur, innumeris ligarent vinculis ; —
sive manifestae (saltem pro peccatis occultis), quae scii, adimpleri
nequeunt quin suspicio peccati gravis et ita indirecte revelatio
confessionis oriatur (v. g. abstinentia a carnibus, vel potus in
aqua pro filiisfamilias, ieiunium per tres dies pro uxore, via crucis
pro illo qui nunquam instituit, abstinentia a sacra communione
quando omnes communicant, et alia quae admirationem et
suspicionem excitant) ; — sive inusitatae, moventes admiratio­
nem populi (v. g. recitare quinque Pater et Ave in medio ecclesiae
brachiis extensis, vel viam crucis instituere, ubi talia fieri non
solent) ; — sive naturae repugnantes, uti lingua signare crucem
in terram, invisere inimicos, pueris veniam petere a parentibus,
vel aliis, ob inobedientiam, irreverentiam, furtula ; — sive nimis
onerosae, ut ingressus in religionem, matrimonium, et quae
ludibrio exponunt ; item vigiliae vel ieiunia vel corporis afflictio­
nes adolescentulis, infirmis, rusticis vel opificibus continuo
labore defatigatis ; aut peregrinationes, prolixae preces, elee-

1. Potest tamen confessarius ipsis iniungere eleemosynam per mandatarium faciendam, si convenienter fieri possit.
2. Aliquando tamen tales poenitentiae, graves et diuturnae, sunt
imponendae, ratione reservationis censurae vel peccati, quam Ecclesia
non intendit levare nisi imposita tali gravi et diuturna poenitentia.

DE POENITENTIA

507

mosynae, illis qui sub potestate constituuntur : uxori, famulis,
ancillis, vel pauperibus qui iugi labore victum sibi comparant ;
— sive implicatae, multis diversis operibus constantes, quia
oblivioni dantur. Hinc, si praescribitur recitatio orationis per
aliquot dies, expedit monere ut si uno die omiserit poenitens,
possit subsequent! die supplere, ut ita vitentur anxietates.
b) Secundum dispositiones poenitentis, ubi attendendum est
tum ad periculum scandali vel relapsus, ne levior imponatur
poena, tum ad modum quo poenitens satisfactionem sit accepturus
et impleturus, ne iniungatur gravior, quam probabiliter non
accipiet vel non perficiet. Cum hoc sacramentum magis institu­
tum sit ad procurandam hominum salutem quam ad satisfacien­
dum divinae iustitiae, si uterqUe finis obtineri nequit, negligendus
est secundarius, ut obtineatur poenitentis salus. Ad fem S. Tho­
mas, l.c. supra e q.18, a. 4; et Quodl. III, q. 13, a. 28 : « Videtur
satis conveniens, quod sacerdos non oneret poenitentem gravi
onere satisfactionis, quia sicut parvus ignis a multis lignis super­
positis de façili extinguitur, ita posset contingere quod parvus
effectus contritionis in poenitente nuper excitatus, propter grave
onus satisfactionis extingueretur, peccatore totaliter desperante ».
Hinc nunquam imponatur satisfactio quae praevidetur poenitenti omnino repugnare ; imo aliquando iuvat eum interrogare
an possit (aut velit) poenitentiam sibi impositam peragere ; alioquin eam confessarius minuet vel mutabit. Ita fecerunt SS. Francisçus Salesius et Carolus Borromeus. Experientia enim constat,
ait S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 510 (scribens aetate qua multi
confessarii valde magnam adhuc imponebant poenitentiam),
multos a confessione deterreri timore nimiam poenitentiam
accipiendi.

551. Causae minuendi satisfactionem sunt :
a) Ex parte poenitentis: 1) Infirmitas sive corporalis
(ad quam pertinet debilitas mentis) ex qua fit ut non­
nisi aegre proportionatam poenitentiam implere possit,
— sive spiritualis ex qua prudenter timetur, ne poenitens
maiorem poenitentiam non sit accepturus, vel acceptam
non impleturus, aut sit a confessione deterrendus, ita ut
gravior poenitentia sit potius nocitura animae poenitentis
quam profutura : tunc expedit ut opus liberum quod iam
sit impleturus elevetur in poenitentiam, vel ut praeter
leve opus supererogatorium iniunctum, addatur aliud quod
sit iam aliunde praeceptum v. g. missae auditio in die
dominica, ieiunium vel abstinentia a carnibus in vigilia,
vel ut opus imponatur implendum durante opere iam prae­
cepto v· g. rosetum dicendum sub missa cui poenitens mox
intéresse debet.

5o8

summa theologiae moralis

2) Extraordinaria contritio qua poena luenda minuitur,
aut magna satisfactio iam ante confessionem impleta
(in statu gratiae), aut etiam consuetudo multis bonis ope­
ribus vacandi quibus pro peccatis satisfiet ; — nisi ta­
men poenitentia ut medicina sit necessaria.
3) Spes fundata specialis boni maioris aut specialis uti­
litatis, v. g. alliciendi poenitentem ad saepe confitendum
seu ad frequentem sacramentorum usum.
b) Ex parte confessarii : 4) Voluntas pro poenitente sa­
tisfaciendi seu poenitentia heroice pro ipso suscepta.
c) Ex parte Ecclesiae : 5) lubilaeum vel alia indulgentia
plenaria a poenitente nunc lucranda, per quam poena pec­
cato debita integre solvi possit ; item indulgentiae etiam
non plenariae, si poenitens sit sedulus in illis lucrandis ut
contingit illis qui, adscript! confraternitatibus, fideliter
implent opera praescripta.
Quibus variis in casibus expedit monere poenitentem de
insufficientia operis praescripti (vel et de causa ob quam opus
levius iniungatur), ut voluntarie aliis modis satisfaciat et ne
leviora putet peccata sua. « Sacerdos, monet S. Thomas, Quodl.
III, q. 13, a. 28, poenitenti indicet quanta poenitentia esset sibi
pro peccatis iniungenda ».

552. Opus per modum satisfactionis iniungendum
potest esse quodlibet opus bonum et supernaturale.
— Ideo per se imponi potest :
a) Opus sive externum, sive mere internum (v. g. me­
ditatio, actus interni fidei, spei, charitatis, examen con­
scientiae) quod, licet ab auctoritate humana praescribi
non valeat in regimine societatis seu foro externo, bene
tamen in foro interno conscientiae ubi sacerdos non hu­
manam sed divinam auctoritatem exercet ministerialiter.
Ceteroquin opus mere internum efficitur sensibile per im­
positionem sacerdotis et poenitentis acceptationem ; — attamen
minus convenit rudibus et indoctis quibus actus interni sunt
difficiliores ; imo generatim praeferenda sunt opera externa quia
magis laboriosa ideoque ceteris paribus magis satisfactoria, et
quia sacramento quod natura sua signum sensibile est, magis
conveniunt.

b) Opus sive privatum, sive publicum, quamvis hoc ul-

DE POENITENTIA

509

timum non sit imponendum pro peccatis occultis, si ideo
periculum oriatur manifestandi peccatum grave fuisse
accusatum, ut dictum est n° 550.
Unde ait Rituale, tit. III, c. 1, n. 22 : « pro peccatis occultis,
quantumvis gravibus, manifestam poenitentiam non imponant ».
Pro peccatis publicis tamen aliquando reparatio publica est
praescribenda si scandalum aliter reparari non possit ; at non
debet necessario iipponi tamquam satisfactio sacramentalis.

c) Opus sive supererogatorium seu liberum, sive alias iam
debitum et praescriptum : opus enim praescriptum ex na­
tura sua satisfactorium esse potest, et ad efficaciam sa­
tisfactionis sacramentalis potestate clavium elevari. Unde
sicut opus praescriptum et ex voto debitum duplex ha­
bet meritum, ita opus praescriptum et pro poenitentia
iniunctum ; et ideo si tale opus iniuiigitur, v. *g auditio
missae die dominica, eius omissio duplex specie erit pec­
catum, scii, trangressionis legis et omissionis poenitentiae,
quia duplex violatur praeceptum : unum generale per
modum legis impositum, et alterum particulare per modum
mandati.
Ita imponi potest in satisfactionem obligatio restituendi,
reparandi, remittendi, etc. ; ita si quis sit negligens in adim­
plendis praeceptis Ecclesiae imponi potest impletio in uno die
(v. g. ieiunium in vigilia), aut ad tempus ut per mensem vel usque
ad proximam confessionem (v. g. auditio missae, abstinentia a
carnibus) ; si negligens sit in persolvendis poenitentiis potest
imponi suppletio ; item poenitentibus piis opera ex confraternitate praescripta, vel opera facere solita, ut preces quotidianae
fideliter vel exactius peragantur. Imo praescribi potest cessatio
ab opere bono, non quasi cessatio sit bona in se, sed quatenus
occasionem praebeat virtutem exercendi, et experimentum sit
obedientiae vel humilitatis ; — nisi tamen abstinentia indirecte
manifestaret confessionem.
Ordinario tamen non expedit opera iam praescripta iniungere,
nisi ob singularem fragilitatem vel occupationem poenitentis, quo
casu generatim addatur leve opus liberum, v. g. auditio missae
imponatur cum concione aut cum prece. Sed opera libera sunt
iniungenda, tum ut poenitenti occasio praebeatur plura bene
operandi, tum quia plus exigi debet ab eo quam ab innocente,
tum ut sentiat peccati pondus et vindictam 5 unde opus per
modum satisfactionis impositum non censetur esse idem ac
illud quod iam lege praescribitur, nisi id expresse declaretur a
confessario, v. g. si iniungatur missae auditio, poenitens tenetur
missam audire non praeceptam.

510

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

d) Opus sive absolute, sive conditionate adimplendum,
sub conditione v. g. sanitatis restitutae, aut relapsus,
saltem si simul alia poena praescribitur. Ita v. g. si iterum
blasphemes, talem orationem dices ; si iterum te inebrieris,
ieiunabis, etc., sed tantum ad tempus, vel ad aliam con­
fessionem.

j
j
i

'i
j

Unde etiam iniungi potest opus disjunctive ita ut optio detur
inter duo, v. g. inter opus grave vel levius : « sicut potest sacer­
dos iniungere satisfactionem poenitenti ex arbitrio alieno, ita
potest ex arbitrio ipsius poenitentis, sicut si dicas : fac hoc si
potes, et si non potes, facias hoc » S. Thomas, Quodl. III, q. 13,
a. 28.

>
?

e) Opus pro seipso, vel pro vivis, vel et pro defunctis,
quod ultimum est eximium opus charitatis, ut ait Cat.
Conc. Trid., p. 2, c. 5, q. 74. In altero casu, effectus impetratorius provenit aliis, satisfactorius redit ad poenitentem. In tertio casu, sicut supra dictum est : « defunctis ap­
plicat valorem sui operis ex opere operantis, de quo dispo­
nere potest; valor autem operis ex opere Operato sibi
manet, utpote quem pro suo arbitrio sibi alienare non po­
test ».

1

1
I
μ
''

i
\

J

*
,'
i

i

1

Ita Billuart, de Poen., diss. IX, a. 5 in fine, conformiter ad
Quodl. III, q. 13, a. 28. Aut etiam dici potest cum S. Alphonso,
Th. M., 1. VI, n. 514, satisfactio operis datur defunctis, satisfactio
voluntatis bonae manet poenitenti. Unde etiam opera imponi
possunt quibus conceditur indulgentia, adeo ut poenitens eodem
opere satisfactionem et conditionem indulgentiae impleat : ista
enim non sese excludunt, ut iam certum est ex resp. S. C. Indulg.,
14 iunii 1901 et ex can. 932. « Non tamen convenit, ait Noldin,
Th· Μ. II, n. 303, ut loco gravis poenitentiae iniungatur opus
in se leve cui adnexa est indulgentia, quia ex Conc. Trid. per
se iniungi debent opera peccatis proportionata ».

553. Convenit imponere satisfactiones congruas
medicinales^ — Ut satisfactio non solum sit vindicativa
peccati praeteriti, sed et medicinalis ad praecavenda peccata futura, praestat iniungere poenitentias congruas morali
indoli poenitentis et peccatorum reparandorum naturae,
ac certis vulneribus aptiora remedia : ab imposito enim
opere multum pendet fructus poenitentiae bonumque
poenitentis.

DE POENITENTIA

51I

Porro poenae medicinales multiplicis sunt generis :
a) Aliae vim occasionis aut tentationis minuunt, ut fuga otii vel
personae allicientis ad peccandum, novissimorum consideratio,
et aditus confessarii ante periculum statis intervallis recurrens.
b) Aliae extenuant vim concupiscentiae et passionis, ut variae
mortificationes interiores et exteriores.
c) Aliae vires spirituales augent, ut oratio ; frequens invocatio
Christi, S. Cordis, B. Μ. V., Angeli custodis ; actus fidei, spei
et charitatis frequenter renovati ; visitatio SS. Sacramenti ;
eleemosynae ; contritio et propositum magno animo renovata,
v. g. mane ante crucifixum et vespere in examine conscientiae j
stipulatio poenitentiae in casu relapsus, etc.
Quia autem contraria contrariis curantur, secundum Rituale
rom. 1. c.1, valde salutares sunt poenitentiae peccatis directe
oppositae ; atque utile remedium ut in materia, in qua quis
commisit illicita, abstineat a licitis. Non quasi pro singulis
peccatis diversa poenitentia esset injungenda, sed ut pro peccato
in quod poenitens saepe relabitur, quantum fieri potest, contraria
poenitentia iniungatur : ita v. g. blasphematoribus orationes
imponuntur congruae, et pro peccatis sensualitatis ieiunia,
cilicia, aut flagellationes. Itaque convenienter praescribuntur
i° superbis: attenta consideratio propriae miseriae et infirmi­
tatis ac frequentis relapsus ; item meditatio sententiae Apostoli
(I Cor. IV, 7) : Quid habes quod non accepisti ?;
2° divitibus avaris vel iniustis : eleemosynae, simul cum medi­
tatione mortis qUae ab omnibus separat, aut paupertatis Christi ;
3° luxuriosis: occasionum fuga, corporis et sensuum mortifi­
catio, carnis afflictiones ac ieiunium, otiositatis fuga, subtractio
commoditatis in lecto, diuturno somno, delicatiore victu, etc.,
frequens consideratio poenarum inferni, oratio ad B. Μ. V. ;
4° gulosis et ebriosis: subtractio aliqua cibi et potus, absti­
nentia a potu inebriante, fuga cauponarum, vel ^ociorum quibuscum inebriari solent ;
5° invidiosis et odio laborantibus: reparatio damnorum quae
aliis intulerunt, consideratio motivorum charitatis, et contume­
liarum quibus Christus fuit affectus, opera charitatis erga proxi­
mum quem aversantur, ut pro illo orent, illum honore prae­
veniant, aut iuvent ;
6° iracundis : ut ira moti, per aliquod tempus taceant, ut irae
occasiones vitent, superbiam quae ad iram movet mortificent,
et mala ex ira consecutura considerent ;
7° pigris et acediosis : consideratio brevitatis vitae ac necessitas,
dum tempus est, bene operandi ; assiduitas et perseverantia in
quibusdam precibus per aliquod tempus recitandis, maior co­

l. « Curet, quantum fieri potest, ut contrarias peccatis poenitentias
iniungat, veluti avaris eleemosynas, libidinosis ieiunia, vel alias camis
afflictiones, superbis humilitatis officia, desidiosis devotionis studia.
Rarius autem et serius confitentibus vel in peccata facile recidentibus,
utilissimum erit consulere, ut saepe, puta semel in mense, vel certis
diebus solemnibus, confiteantur, et si expediat, communicent » n. 20.

512

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

natus in labore aut devotione per duos aut tres dies ; aut secessus
ad exercitia spiritualia ;
8° habituatis et recidivis: satisfactio aliquo tempore protra­
henda, nam actus repetiti habitus malos fortius expugnant, et
detestationem peccatorum renovandam fovent.

».:

554. Monita practice, — Quoad praxim, in impositione
poenitentiae incedendum est media via inter utrumque ex­
tremum nimii rigoris et nimiae laxitatis, ita ut non nimis
levem imponat confessarius, nec nimis gravem ac facile omit­
tendam. Magis tamen sectanda est misericordia quam
severitas, tum quia sacramentum est tribunal misericor­
diae, non irae, tum quia prius respiciendum est bonum poe­
nitentis, quam vindicatio divinae iustitiae, quae ceteroquin in purgatorio continuari poterit : maior scii, ratio
habenda est peccatoris quam peccati. Unde in dubio de
necessitate aut opportunitate gravioris poenitentiae, be­
nignior pars potius est eligenda1.
« Sacerdos, ait S. Thomas, in IV Sent., dist. 20, q.i, a. 2, qc. 2,
ad 3, minorem condigno poenitentiam iniungens non semper
peccat... quia quandoque etiam ex industria minorem poeni­
tentiam imponens, plus prodest poenitenti quam noceat, qui
forsan magnitudine poenae posset a poenitentia purganda im­
pediri propter debilitatem virtutis adhuc in eo de novo recupe­
ratae ; et ideo negligit minus damnum ut maius evitet ». At­
tamen :
i° Ne principia oblivioni tradantur, ita ut nunquam vel
rarissime magna imponatur poenitentia, quia nimia laxitas non
sufficienter abducit a peccato, sed e contra in consuetudine
peccandi facit perseverare, uti experientia nimiae benignitatis
probavit. Quod iam agnoscunt hodie patroni scholae benignioris,
ut P. Vermeersch, Th. Μ. III, n° 501.
2° Unde ita disponendi sunt poenitentes, ut poenitentiam
moderate gravem libenter acceptent.
30 Quae facilius acceptatur, si imponatur ad intentionem quae
poenitenti erit grata, ut oratio pro defunctis familiae aut pro
liberis, eleemosyna pro benedictione aut prosperitate familiae, etc.
4° Nec obstat timor inculpatae oblivionis pro poenitentia
longiore : melius est ut poenitentiae quam gravitatis peccati
sui peccator fiat immemor.
5° Denique nimis uniformiter ad quamdam precum reci­
tationem satisfactio iam redigitur ; quem morem prudenti et
constanti conatu corrigendum esse censet P. Vermeersch, 1. c.
6° A fortiori, non recte procedunt qui sine ulla discretione
omnibus semper eamdem fere poenitentiam imponunt (ibid.).

i. Cfr, Instr. S. C. P. F., 3 oct. 1736.

DE POENITENTIA

SIS

QUAESTIO TERTIA.

DE IMPLETIONE SATISFACTIONIS
SEU DE OPERIBUS SATISFACTORY.
S. Th., Suppi., q. 15.

555. Principium I, Omnia et sola opera bona et
poenalia possunt esse satisfactoria.—Etenim, ut opus
sit vere satisfactorium, debet praeteritam offensam repa­
rare et a culpa futura praeservare. Id autem faciunt omnia
et sola opera poenalia· Ergo. Nam :
1) Compensant offensam Deo irrogatam : quamvis enim
Deo quantum est ex parte eius proprie nihil subtrahi pos­
sit, peccator tamen, quantum in ipso est, aliquid honoris
subtraxit peccando, dum plus iusto sibi tribuit, propriae
voluntati nimis induisit, et de bono creato nimis delectatus
est plus quam oportet. Unde ad compensationem, i. e. ad
aequalitatem restituendam, oportet aliquid subtrahi a pec­
cante in honorem Dei1 ; et ideo oportet ut opus satis­
factorium non solum sit bonum in honorem Dei, sed et
poenale. Opus enim bonum in quantum tale non subtrahit
aliquid ab operante sed magis perficit ipsum. Unde sub­
tractio non potest fieri per opus bonum, nisi poenale sit,
quo aliquid peccatori subtrahatur, et ipse contra naturalem
inclinationem propriae voluntatis aliquid patiatur, aut a
bono creato (utili vel delectabili) privetur. — Quod si opus
esset bonum et non poenale, esset solum meritorium, non
satisfactorium.
2) Opera poenalia etiam a culpa futura praeservant,
quia non facile honio ad peccata redit ex quibus poenam
expertus est. — Nec dicatur Deus non delectari in poenis
nostris ; non delectatur quidem in ipsis in quantum sunt
poenae, sed in quantum sunt iustae (q. 15, a. 1 ; cfr. III,
q. 86, a. 4).
In praesenti statu naturae lapsae vix potest esse aliquod opus
i. « Recompensatio offensae importat adaequationem, quam oportet
esse eius qui offendit, ad eum in quem offensa commissa est. Adaequatio autem in humana iustitia attenditur per subtractionem, ab uno
qui plus habet iusto, et additionem ad alterum cui subtractum est
aliquid » q. 15, a. 1.
Summa Theologiae Moralia IIIr — 33

514

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

bonum quoa non sit aliquo modo poenale, arduum et laboriosum,
scii, afflictionem carnis habens et carentiam maioris delectationis :
cum enim sponte ad creaturas tendamus et ad sensibilia ac
terrena, quando, durante quodam tempore, agimus supernaturaliter
propter Deum, opus difficile et quidem afflictivum et poenale
efficimus. Quod a fortiori verum est, si opus faciendum nobis
iniungatur.

i
-i

556. Praecipua opera satisfactoria sunt elee­
mosyna, ieiunium, et oratio. — Ad haec omnia alia
reduci possunt, nam :
1) Satisfactio debet esse talis per quam aliquid nobis
subtrahimus in honorem Dei. Atqui non habemus nisi
tria bona, scii, bona animae, bona corporis, et bona
fortunae ac externa. Ex bonis fortunae subtrahimus a.iquid per eleemosynam, ex bonis corporis per ieiunium,
ex bonis animae nihil subtrahendum quoad essentiam quia
his sumus Deo accepti, sed eorum usus est subtrahendus
per orationem qua facultates nostras submittimus Deo.
2) Satisfactio peccatorum causas excidit. Tres autem
sunt peccatorum radices, scii, concupiscentia carnis, con­
cupiscentia oculorum, et superbia vitae. Atqui contra
concupiscentiam carnis ordinatur ieiunium, contra con­
cupiscentiam oculorum eleemosyna, contra superbiam
oratio.
3) Satisfactio debet peccatorum suggestionibus aditum
non indulgere. Sed tria sunt peccatorum genera : pecca­
tum enim committitur vel in Deum, vel in proximum,
vel in nosipsos. Contra peccata in Deum ordinatur oratio ;
contra peccata in proximum eleemosyna ; contra peccata
in nos ieiunium (q. 15, a, 3).
Hisce addi debent flagella, i. e. mala et adversitates praesentis
vitae, quae pro peccatis a Deo infliguntur vel permittuntur
(Conc. Trid., sess. 14, c. 9, can. 13) : haec si fiant aliquo modo
ipsius patientis, in quantum ea voluntarie acceptat ad purgatio­
nem peccatorum, vim satisfactoriam obtinent. Et sane laboriosius
est velle poenam quae de facto infligitur quam illam quae volun­
tarie eligitur (q. 15, a. 2).

557· Animadversiones. — i») Ne concludas opus ex
maiore charitate factum tanto minus esse satisfactorium, eo quod
minus sit poenale. Quamvis enim minus poenale sit et afflictivum
ex parte subiecti, non tamen objective et in se. Unde S. Thomas,

DE POENITENTIA

515

q. 15, a, r, ad 2 : « Sicut in satisfactione consideratur poenalitas,
ita in merito consideratur difficultas. Diminutio autem difficul­
tatis, quae est ex parte actus (seu obiecti), diminuit ceteris
paribus meritum ; sed diminutio difficultatis ex promptitudine
voluntatis non diminuit meritum, sed auget. Et similiter dimi­
nutio poenalitatis ex promptitudine voluntatis quam facit chari­
tas non diminuit efficaciam satisfactionis sed auget ».

2·) Omnia opera poenalia et satisfactoria facile reducuntur ad
tres classes praedictas. Quia ieiunio satisfit in quantum per
ipsum auferuntur bona corporis, per quod afflictio causatur, et
quaecumque afflictio causatur per subtractionem alicuius boni
ipsius, ideo « quidquid ad afflictionem corporis pertinet totum
ad ieiunium refertur ; et ob similem rationem quidquid in proximi
utilitatem expenditur totum eleemosynae rationem habet ; et
similiter quaecumque latria exhibetur Deo orationis accipit
rationem ; et ideo etiam unum opus potest habere plures rationes
satisfaciendi» (q. 15, a. 3, ad 5), e. g. cum quis Deum orat pro
proximo, et cum quis carnem affligit pro alio.
3*) Itaque a) sub nomine eleemosynae comprehenduntur omnia
misericordiae opera sive corporalia sive spiritualia : corporalia
v. g. pecuniam, cibum, vestimentum praebere indigenti, visi­
tare pauperem, vel infirmum, vel captivum eique vel minimum
auxilium ferre ; spiritualia v. g. moestos çonsolari, anxiis et
sollicitis familiis consilium praebere, ignorantem vel paucis
verbis erudire, delinquentem vel unica vice corrigere, iniurias
condonare, aliorum defectus patienter ferre, pro aliis orare. —
Quoad eleemosynam pecuniariam, ne avaritiae suspicionem in­
currat, confessarius non imponat missas a se celebrandas, nec
impositas pro se acceptet, nec eleemosynas a se distribuendas
vel suis obventuras. « Poenitentias pecuniarias, ait Rituale, n. 21
sibi ipsis confessarii non applicent ; neque a poenitentibus quid­
quam tamquam ministerii sui praemium petant vel accipiant ».
b) Nomine ieiunii intelligitur omnis actus mortificationis sive
internus sive externus. Tale est ieiunium proprie dictum et
integrum (quod tamen hodie frequenter imponere non expedit) ;
subtractio alicuius partis, praesertim delicatae, in ientaculo,
prandio vel coena ; abstinentia a carnibus certo die ; privatio
cibi vel potus extra ientaculum, prandium et coenam ; privatio
totalis potus inebriantis (per breve tempus) ; moderatio in somno
vel recreationibus, imo et abstinentia a ludo, venatione, conviviis,
a choreis vel spectaculis, ab inutilibus çt periculosis colloquiis ;
mortificatio (per certum tempus) vanae curiositatis, in visu,
auditu, in legendis libris vel foliis publicis ; citius e lecto surgere ;
certo tempore silentium servare ; afflictiones carpis per cilicia vel
flagellationes; genibus flexis vel brachiis extensis se tenere; terram
deosculari ; interiores actus obedientiae, humilitatis, charitatis
erga inimicos, etc. ; — tandem patientia, per tempus determina­
tum, pro illis qui multum laborant aut acerbos dolores sentiunt,
vel persecutionem patiuntur, quibus expedit actus resignationis
suggerere v.g. In manus tuas, Domine,commendo spiritum meum;—
Non mea voluntas sed tua fiat; — Pro te, o lesu, pati et contemni.

5i6

summa theologiae

Moralis

c) Orationis nomine intelligitur omne opus religionis et pietatis
quod spectat cultum Dei, scii, tum preces proprie dictae, v. g.
quinque Pater et Ave ; ter Ave Maria mane et vespere ; Angelus
Domini ; actus fidei, spei et charitatis recitati ; actus doloris
vespere elicitus ; rosarium ; litaniae variae ; quidam psalmi vel
hymni ; Officium vel pars Officii ; Officium B. Μ. V. ; sacrifi­
cium Missae ; preces novendiales in honorem Sanctorum ;
orationes jaculatoriae toties per diem ; — tum orationes mentales,
ut parva meditatio de novissimis vel de passione Domini ; pia
lectio alicuius capitis Scripturae, vel libri de imitatione Christi,
vel alius ; oblatio sui et omnium actionum et dolorum mane et
aliquoties per diem ; renovatio boni propositi ; — tum praxis
quaevis pietatis, uti sunt visitatio B. V. et efflagitatio ab ea perse­
verantiae ; exercitium viae Crucis ; auditio concionis ; per grinatio ; frequens sacramentorum receptio ; confessio sacramentalis statim post lapsum vel statuto tempore facienda.

558. Principium II. Poenitens obligatur acceptare et
adimplere poenitentiam rationabiliter a confessario
sibi impositam. — Certum est, propter Cone. Lat, IV
dictans : « unusquisque fidelis... iniunctam sibi poeni­
tentiam studeat pro viribus adimplere » ; et propter Trid.,
sess. 14, c. 8 ex cuius doctrina concludi potest ; et proptçr
Cod. lur., can. 887.
Probatur : i° Confessario, ut iudici, est potestas ligandi
seu obligandi ad poenam, ac ius et officium poenitentiam
imponendi. Atqui huic officio et iuri (nisi inutile esset)
respondet in poenitente, ut reo, obligatio poenitentiam
acceptandi et implendi.
20 Poenitens, non secus ac confessarius, obligatur ad in­
tegritatem sacramenti procurandam ; satisfactio autem sacramentalis est pars integrans sacramentum.
30 Denique unusquisque tenetur parere iudici recte in­
dicanti et punienti. Confessarius est iudex. Ergo, si recte
et rationabiliter iudicat et punit, debet poenitens poeni­
tentiam acceptare et implere.
Obligatio tamen non urget : a) si confessio fuerit invalida, quia
deficiente sacramento nulla oritur obligatio ;
b) item si absolutio data non fuerit, nisi tamen medicinalis
poenitentia imponatur tamquam conditio futurae absolutionis,
vel nunc praescribatur ut minor possit iniungi quando absolvetur
poenitens : tunc enim impleri debet ratione absolutionis reci­
piendae ;
c) si poenitentia non fuerit rationabiliter imposita (spectata
hodierna Ecclesiae disciplina), ut si sit aperte iniusta vel impos-

DE POENITENTIA

517

sibilis, v. g. ieiunium in aqua et pane pro verbp otioso, vel
peregrinatio infirmo. Quod si poenitenti videatur nimis onerosa,
rogare potest ut immutetur vel minuatur, cui desiderio con­
fessarius regulariter acquiescet ; et, si iste nolit, poenitens potest
sine absolutione discedere et alteri confiteri, vel poenitentiam
acceptare et ab alio confessario postulare ut eam commutet. —
Quod si quis omnem satisfactionem in se gravem etiam rationa­
bilem recusaret, et solam levem acceptare vellet, per se non
excusaretur a mortali, nec esset absolvendus.

559. Obligatio implendi poenitentiam est gravis
ex genere suo, ita ut poenitens teneatur sub gravi ad
implendam poenitentiam quae legitime sub gravi iniungitur. — Certum est.
Nam confessarius, ut minister et iudex, potestatem ha­
bet praecipiendi quae pertinent ad integritatem iudicii
sacramentalis et sacramenti, et quidem sub gravi in re
gravi. Atqui satisfactio ad integritatem iudicii et sacra­
menti pertinet ; et est pars integralis gravis momenti,
quando notabilis poena pro gravibus delictis imponitur.
Ergo confessarius potest praecipere satisfactionem, et qui­
dem pro gravibus delictis notabilem poenam sub gravi.
— Et ideo talem satisfactionem non implere est reddere
sacramentum incompletum et mutilum in re gravi. Estque
irreverentia sacramenti acceptare poenitentiam quam nol­
let aliquis implere.
Ut autem de facto adsit obligatio gravis, tres requirun­
tur conditiones : i°) ex parte poenitentis, culpa gravis
nondum rite subiecta ; 20) ex parte materiae, satisfactio
gravis in se ; 30) ex parte confessarii, intentio obligandi
sub gravi. Hinc :
a) Peccat graviter ille qui omittit totaliter, vel in notabili
parte, satisfactionem sub gravi obligantem.
b) Confessarius tamen potest pro gravibus delictis poeni­
tentiam gravem sub levi imponere, quia obligatio dependet ab
intentione praecipientis1. Quod tamen generatim non expedit,
tum quia de se non convenit peccato gravi (cui secundum Cone.
Trid., sess. 14, c. 8 proportionanda est poenitentia), tum quia
obligatio ordinario proportionari materiae debet ; unde con­
fessarius censetur obligare sub gravi quando satisfactio gravis
imponitur pro mortalibus nondum accusatis, nisi contrarium

i. Non tamen posset confessarius satisfactionem iniungere sine
obligatione et sub consilio tantum, quia sic non uteretur potestate li­
gandi nec vere praeciperet, cum praeceptum sine obligatione non detur.

518

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

expresse dicat. — Obligare tamen sub levi forsan posset, quando
iam alia poenitentia sub gravi imposita fuit : tunc addi potest
alia gravior sub levi, ut consulatur poenitentis infirmitati, vel ut
satisfactio maior esse possit.
c) Poenitentia levis sub levi obligat, quia materia levis non
est capax obligationis gravis.
d) Satisfactio in se gravis» pro peccatis venialibus vel morta­
libus directe remissis imposita, probabiliter sub levi obligat,
quia confessarius censetur noluisse sub gravi obligare, et ceteroquin poenitentia per se gravitati peccati proportionari debet ;
excipitur si gravis poenitentia iniungatur pro levibus peccatis,
quae ad mortalia valde disponunt, ut periculum istud removeatur
(v. g. tepido religioso, puellae periculo expositae) : tunc enim
urget lex naturalis proximas occasiones peccati vitandi.
e) Qui omittit circumstantiam poenitentiae, peccat graviter vel
leviter prout circumstantia sit gravis vel levis, piout in se vel
relative ad poenitentem gravem vel levem molestiam causet. Ita
circumstantia levis est : recitare rosarium coram imagine B. V.
vel flexis genibus; gravis, e contra, id facere brachiis extensis. In
praxi non expedit multas circumstantias imponere ; et, si im­
ponantur, ordinario non sunt graves, nisi multo difficilius reddant
opus.

560. Principium III. Satisfactio eo modo implenda
est quo a confessario determinatur, tum in se, tum
in suis circumstantiis. — Obligatio enim tota quanta est
pendet ab intentione praecipientis. Unde
A. Impleri debet satisfactio :
1) Tempore a confessario assignato; et si nullum tempus
statutum fuerit, quamprimum moraliter, ut requirunt in­
tentio confessarii praesumpta, ipsius poenitentis bonum,
et integritas sacramenti quod mancum et incompletum ma­
net quousque satisfactio impleatur,
Non autem requiritur ut ante absolutionem vel communionem
impleatur (prop. 22 ab Alex, VIII, damn.1), vel etiam (saltem
pro validitate) ante confessionem sequentem ; quamvis omnibus
suadendum sit ut post paractam confessionem statim impleatur,
ne forte in oblivionem cadat. Hinc
a) peccat qui poenitentiam, absque ratione, per aliquod
tempus differat etiam non valde longum ;
b) peccat autem graviter si poenitentiam sub gravi obligantem
differat i° si praevideatur impotentia eam postea implendi ;
20 si notabiliter minuatur substantia operis praescripti ; 30 si sit
medicinalis, ita ut dilatio impediat finem, et in relapsus peri­
culum inducat; 4° si immineat periculum oblivionis, et ideo in

i. « Sacrilegi sunt iudicandi, qui ius ad communionem percipien­
dam praetendunt, antequam condignam de delictis suis poenitentiam
egerint >.

DE POENITENTIA

519

praxi, propter hoc periculum, diu differre per longum tempus
est mortale ;
c) peccat solum leviter qui, etiamsi tempus a confessario sit
determinatum, parum differat, nisi forsan in termino praefigendo
circumstantia temporis aeque principaliter intendatur a con­
fessario, v. g. ieiunium in vigilia festi in huius honorem ;
d) peccat solum leviter qui diu differt poenitentiam levem
aut sub levi impositam ;
e) si poenitentia statuto tempore soluta non fuerit, remanet
onus eam quamprimum peragendi, quia tempus est quid acces­
sorium relate ad essentiam obligationis, et non ad finiendam sed
ad urgendam obligationem praescriptum fuit : praeceptum enim
confessarii primario rem praestandam respicit, secundario cir­
cumstantiam temporis.

2) Ab ipso poenitente, non autem ab alio nisi de consensu
confessarii : est enim satisfactio pars integralis sacramenti
cuius materia sunt actus poenitentis, ac proinde ab ipso
poenitente perfici debet, sicut contritio et confessio ; ut
constat ex prop. 15 damn, ab Alex. VII .*
Attamen a) confessarius potest, iusta accedente causa, per­
mittere ut satisfactio ab alio praestetur (v. g. ieiuniupi, pere­
grinatio) ex motione et petitiope poenitentis : tunc satisfactio
imposita poenitenti est id ab alio petere seu ipsa procuratio
operis per alium. Quod tamen ordinario non expedit, quia tunc
poenitentia non est medicinalis, maxime si sit actus omnino
personalis et qua talis afiiictivus.
Etiam b) potest poenitens satisfactionem realem eleemosynae
mere ministerialiter implere per alium ut mandatarium, sive
iste ex bonis poenitentis, sive etiam ex bonis propriis solvat,
quia idem esset ac si donationem faceret poenitenti qui istam
in eleemosynam erogaret ; — nisi tamen hoc ultimum confes­
sarius expresse prohibeat.

3) Ex intentione implendi satisfactionem, quae intentio ta­
men eo ipso iam habetur quod satisfactio acceptetur. Hinc :
a) Si quis, immemor poenitentiae, impleat opus praescriptum,
quod nullo alio titulo debitum est et ad nullum alium finem ordi­
natur, eo ipso adimplet, quia censetur prius velle satisfacere quam
opus supererpgatorium agere.
b) E contra, si (memor vel immemor) positive opus ad alium
finem ordinet et intentionem implendi explicite vel implicite
excludat, non implet satisfactionem. Ita v. g. si rosarium im­
ponatur ei qui quotidie recitat, potest arbitrio sUo eligere ut
primum rosarium devotionis causa, secundum ut poenitentia sacra­
mentalis dicatur; vel e contra primo rosario quotidiano poeniten­
tiam implere.

I. « Poenitens, propria auctoritate substituere sibi alium potest, qui loco
ipsius poenitentiam implet ».

520

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

B. E contra non debet necessario impleri satisfactio
in statu gratiae, quia ordinario intentio confessarii non est
imponere ut impleatur in statu gratiae (quamvis illud
exoptet), nisi per accidens status gratiae necessarius sit
ad substantiam operis praescripti, v. g. communionem aut
indulgentiam : ad praeceptum enim implendum sufficit
opus praescriptum quoad substantiam, licet finis prae­
cepti immediate non obtineatur ; finis praecepti non cadit
sub praecepto.
561. Cessat obligatio implendi satisfactionem :
iQ Quando fit alicui impletio impossibilis physice vel
moraliter.
20 Quando poenitens eius oblitus fuerit (etiam si ex negligentia culpabili) et non commode adire possit confessarium qui praesumi possit se esse eius memorem : confes­
sionem enim repetere apud eumdem confessarium, vel ab
alio confessario commutationem postulare, est medium
extraordinarium et grave onus ad quod nemo stricte
obligatur, quamvis melius sit. Expedit tamen ut poenitens,
hoc in casu, voluntarie opus sibi imponat, ad supplendum
aliquomodo poenitentiae sacramentali.
30 Quando aliquis commutationem poenitentiae legitime
obtinuerit.
562. Principium IV. Commutari potest sacramen­
talis poenitentia, iusta de causa, non quidem ab
ipso poenitente, sed a confessario qui aequalem
habet potestatem ac ille qui eam imposuit.
A. Non a poenitente, nec ab alio sive laico sive sacer­
dote iurisdictione carente, commutari satisfactio potest,
nec in perfectiorem vel graviorem (secus ac pro voto, ubi
vovens est suus legislator). Nam x° mutatio poenitentiae
importat novum indicium quod ferri non potest nisi a
iudice ; — 20 inferior non potest commutare legem supe­
rioris etiam in melius ; — 30 nullum opus elevari potest
ad dignitatem et efficaciam satisfactionis sacramentalis,
nisi potestate ipsius ministri, vi clavium. Constat etiam
ex damn. prop. 15 ab Alex. VII, iam citata n. 560, A. 2.
B. Mutari potest sive ab eodem confessario sive ab alio

DE POENITENTIA

52I

aequalem potestatem habente. Poenitentia enim imponitur
per modum legis particularis ; lex autem mutari potest sive
a legislatore, sive a successore, sive a superiore. Item
satisfactio est complementum absolutionis ; ergo nemo nisi
ille qui absolvere potest a peccato, potest et satisfactio­
nem commutare : accessorium enim sequitur principale.
Unde poenitentia imposita a superiore pro casu reser­
vato, solum potest commutari a confessario habente potes­
tatem absolvendi a reservatis, nisi grave accedat incom­
modum pro poenitente et non facilis sit accessus ad supe­
riorem, quo casu ipsa reservatio cessare potest (can. 900).
Ut autem commutari satisfactio possit, tres requiruntur
conditiones :
1) Ipsum exercitium potestatis iudicialis seu iudicii sa­
cramentalis, et ideo unio moralis inter commutationem
et absolutionem : satisfactio enim est complementum ab­
solutionis, et elevatio operis ad dignitatem satisfactionis
sacramentalis fieri nequit a ministro, nisi quatenus est
iudex et quatenus iudicium sacramentale exercet et ab­
solutionem profert. Hinc :
a) Idem confessarius potest poenitentiam mutare statim post
absolutionem antequam poenitens discedat, quia idem iudicium
moraliter perseverat ; imo etiam extra confessionem per unum
vel et forsan per aliquot dies, dummodo confessarius peccatorum
recordetur saltem in confuso, quia nova poenitentia imposita
cum absolutione data moraliter unitur (est idem iudicium conti­
nuatum) ; — si autem tempus paulo longius esset, ad securitatem
nova confessio instituenda esset et nova absolutio concedenda,
ut certo valeat commutatio, et nova poenitentia certo valida sit
et sacramentalis. Tutius scilicet faciendum est in favorem poenitentis qui ad hoc habet ius certum, et quia agitur de validitate
poenitentiae sacramentalis.
b) Si vero commutatio ab alio confessario petatur, quia iste
non habet potestatem commutandi nisi in iudicio sacramentali,
eam mutare non potest nisi in confessione et cum concessione
novae absolutionis sive statim sive postea dandae ; secus iniunctio
poenitentiae non esset actus iudicialis, nec ipsa satisfactio esset
sacramentalis.

2) Sufficiens cognitio status poenitentis, secus nova poe­
nitentia nec proportionata nec medicinalis esse posset.
Hinc :
a) Si poenitens eumdem confessarium adeat, qui saltem in

522

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

confuso status poenitentis recordetur, necesse non est confes­
sionem repetere.
b) Si alium confessarium adeat, nec oportet confessionem
integre repetere, sed sufficit summariam instituere, aut etiam,
in aliorum peccatorum confessione, declarare poenitentiam prius
impositam, si istud sufficiat ad statum poenitentis sufficienter
cognoscendum.

3) lusta causa, scii, bonum spirituale poenitentis. Non
enim censetur potestas collata a Christo in destructionem
sed in aedificationem, imo potestas quae nomine Dei exer­
cetur non conceditur nisi rationabiliter exercenda. lusta
autem causa censetur necessitas, notabilis utilitas poeni­
tentis ut spiritualis profectus aut opportunior medicina,
excessus in priore poenitentia vel gravis difficultas in eius
executione, periculum trangressionis, etc. Hinc :
a) Non sufficit sola postulatio poenitentis : in isto casu suadeat
confessarius impletionem, dicat poenitentiam proportionari pecca­
tis, etc., nisi timeat ex fragilitate poenitentem non impleturum.
b) lusta dum adsit causa, fieri potest mutatio etiam si non
postuletur a poenitente, dummodo tamen hic consentiat ; potest
siquidem mutationi obstare, si eam ut gravamen spectat.
c) Licet valide fieri possit, non commutentur tamen poeni­
tentiae medicinales, si non fiant moraliter impossibiles.

563· Corollaria. — 1. Poenitens iniunctam poenitentiam
persolvere potest etiam dum aliud opus praeceptum adimplet,
v. g. audiendo missam dominicalem, preces vel rosarium pro
poenitentia recitare potest : quando enim Ecclesia praecipit
opera bona, non excludit alia pia opera cum illis compossibilia.
2. Preces iniunctae, nisi aliud expresse determinetur, eo modo
imponuntur quo generatim ex praxi Ecclesiae persolvuntur
v. g. psalmi, litaniae, rosarium, cum socio alternarim, recitari
possunt ; auditio missae quotidiana intelligenda est ut semel
tantum audiatur die dominica, etc. Ex alia parte preces quae a
fidelibus vocaliter recitari solent, uti psalmos, litanias et alia,
non sufficit oculis et mente tantum, ex libro percurrere ; e contra
meditatio. Si poenitentes quoad ista sint in bona fide et putent
sufficere recitationem mentalem, non sunt inquietandi, quia
non spectat ad valorem sacramenti ; sed si quaerant quomodo
sit persolvenda poenitentia, instrui debent iuxta principia tradita.
3. Facta commutatione, potest poenitens, si velit, satisfactio­
nem prius iniunctam eligere, quia commutatio, utpote poenitenti
favens, sub hac conditione fieri censetur : nisi poenitens ad
priorem redire velit.
4. Poenitens minime liberatur a prima poenitentia, si iterando
confessionem apud alium confessarium, non faciat mentionem
de priori confessione ac poenitentia, tum quia tenetur reddere

DE POENITENTIA

523

primum sacramentum integrum, tum quia ad commutandam
poenitentiam requiritur ex parte confessarii actus voluntatis
positivus, quo prior obligatio revocetur.

5. Censent plures, propter aliquod dictum S. Thomae1,
oratione : Passio D. N. J. C..., a confessario elevari, ad digni­
tatem sacramentalis satisfactionis, omnia subsequenda opera
bona poenitentis, seu « quidquid boni egerit et mali sustinuerit ».
Id tamen in nullo habet fundamentum,. nam verba « eo modo
quo proferuntur, videntur potius esse oratio sacerdotis deprecantis omnia bene esse poenitenti : non enim elevat ad esse
sacramentale passionem Christi, merita B. V., et omnium Sancto­
rum ». Ita Billuart, de Poen., diss. IX, art. 9, qui tamen addit id
admitti posse, si confessarius hoc intenderet de bonis futuris
poenitentis, et hoc ipsi indicaret. — Cum res sit valde dubia,
nulla adest ratio minuendi poenitentiam sacramentalem poenitentibus imponendam.
QUAESTIO QUARTA.

DE EFFECTU SATISFACTIONIS.
S. Th. Ill, q. 90, a. 1, ad 1 ; a. 2, ad 2.

564. Satisfactio fit ob triplicem finem, et ideo
triplicem effectum habet ex opere operantis. — Ita
Cone. Trid., sess. 14, c. 8 :
1. Est vindicativa, quatenus est ad praeteritorum pec­
catorum vindictam et castigationem : ita punit poenitens
peccata et iustitiae vindicativae satisfacit ac redemptio­
nem poenae temporalis obtinet.
2. Est medicinalis, quatenus est ad infirmitatis medi­
camentum : ita medetur peccatorum reliquiis et vitiosos
habitus contrariis virtutibus actibus tollit.
3. Est praeservatwa, quatenus est ad praeservationem
a peccatis futuris et ad novae vitae custodiam : id efficit
elongando poenitentes ab occasionibus peccati et praemu­
niendo contra relapsum.
565. Satisfactio sacramentalis, prout est in re et
in exeeutione, insuper ex opere operato ista tria
efficacius producit. Et quidem :
l° Remissionem poenae temporalis maiori? vel minoris,
tum pro gradu operis, tum pro satisfacientis dispositione
(Cone. Trid., sess. 6, c. 14 ; sess. 14, c. 3 et 8), sed ita ut,
i. Quodl. III, q. 13, a. 28.

524

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ait S. Thomas, Quodl. Ill, q. 13, a. 28, « amplius valeat
ad expiandum peccatum quam si homo proprio arbitrio
faceret idem opus ».
2° Gratiam habitualem gratum facientem, et quidem di­
recte si satisfactio praecedit absolutionem ; augmentum
gratiae, si sequitur.
« Satisfactio, ait S. Thomas III,q. 90, a. 2, ad 2, confert gratiam
prout est in proposito (incluso in contritione), et auget eam,
prout est in executione, sicut et Baptismus in adultis ». Quae
verba S. Doctor clarius explicare impeditus fuit, morte abreptus
antequam finem imponeret tractatui de Poenitentia. Unde du­
bitari potest an satisfactio gratiam augeat directe (quod est
sensus magis obvius), an indirecte tantum, quatenus confert
gratiam actualem quae excitat nos ad exercitium charitatis, vel
contritionis, vel operum quibus gratia augetur ; — imo forsan
non omnino impossibile est intelligere de solo augmento extensivo
ad novos effectus. Quo casu, nulla esset oppositio cum Com­
mentario in Sent., 1. IV, d. 16, q.i, a. 1, qc. 2, ad 3, ubi S. Doctor
scripsit : « Dicendum quod ex proposito satisfaciendi gratia
confertur, quamvis satisfactio actualis gratiam praesupponat ;
vel dicendum quod per satisfactionem consequitur poenitens
perfectum effectum gratiae peccatum abolentis, quia liberatur
totaliter a reatu poenae ».

30 Consequenter etiam auxilia supernaturalia, in medici­
nam et correctionem, quibus facilitas detur maior ad pec­
cata futura praecavenda.

566. Satisfactio sacramentalis etiam valide impleri
potest in statu peccati mortalis, ut dictum n. 560, B.
Quo casu dat immediate ex meritis Christi ius ad remis­
sionem poenae temporalis ; obice peccati autem remoto per
contritionem vel et absolutionem, videtur reviviscere, et
ideo effectum obtinet et iam in actu secundo poenam re­
mittit. Nam, si sacramenta reviviscunt quoad essentialem
seu principalem fructum, nulla est ratio cur non revivisce­
rent quoad intégrale complementum.
567. Animadversio. — Praeter effectus sacramentalis
satisfactionis, sunt plures eius utilitates quas recenset Cone.
Trid ., sess. 14, c. 8 : 1) ne leviora reputentur peccata, tam duris
poenitentiae laboribus expianda ; 2) ut deterreantur poenitentes
a peccatis futuris et in iis cavendis vigilantiores reddantur ;
3) per illas satisfactiones eradicantur habitus vitiosi ; 4) im­
minentem Dei iram avertunt ; 5) nos Christo capiti conformes
efficiunt ; 6) sunt in exemplum et aedificationem aliorum.

DE POENITENTIA

525

QUARTA PARS.
DE MINISTRO POENITENTIAE.
QUAESTIO PRIMA.

DE IPSA POTESTATE MINISTRI.
S. Th., Suppi, q. 17, et q. 19, a. 2 et 3.

568. Principium. Potestas remittendi peccata non
competit omnibus fidelibus, sed quibusdam mi­
nistris, scii. Apostolis et successoribus i. e. solis
episcopis et sacerdotibus. — Ita declarante antiquissima
et ininterrupta traditione ac Cone. Flor., decr. pro Arm.,
et Trid., sess. 14, c. 6. Unde codex iuris, can. 871 :
« Minister huius sacramenti est solus sacerdos ». Ad munus
eius valide exercendum requiritur itaque potestas ordinis;
et, docente eodem Cone. Trid· c. 7, insuper ex iure divino
potestas iurisdictionis, quia sententia iudicialis ferri non
potest nisi in subditos. Hinc can. 872 : « Praeter potesta­
tem ordinis, ad validam peccatorum absolutionem requi­
ritur in ministro potestas iurisdictionis, sive ordinaria sive
delegata, in poenitentem ».
Quod ita exponit S. Thomas, q. 8j a. 4 :
« Alia sacramenta non consistunt in hoc quod ad sacramentum
accedens aliquid agat, sed solurn ut recipiat, sicut patet in
Baptismo, et huiusmodi... Sed in Poenitentia actus accedentis
ad sacramentum est de substantia sacramenti, eo quod contritio,
confessio et satisfactio sunt poenitentiae partes, quae sunt actus
poenitentis ; actus autem nostri, cum in nobis principium
habeant, non possunt nobis ab aliis dispensari, nisi per imperium.
Upde oportet quod ille qui dispensator huius sacramenti consti­
tuitur, sit talis qui possit aliquid imperare agendum. Imperium
autem non competit alicui in alium, nisi ei qui habet super eum
iurisdictionem. Et ideo de necessitate huius sacramenti est, non
solum ut minister habeat ordinem, sicut in aliis sacramentis,
sed etiam quod habeat iurisdictionem ».

569. Differt in ministro potestas ordinis et potestas
iurisdictionis. — Nam potestas ordinis est potestas effi­
ciens, sanctificandi seu efficiendi sacra, in casu potestas
instrumentalis conferendi gratiam ; potestas iurisdictionis
est potestas moralis, regendi subditos in rebus ad finem

h
ί

526

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

supernaturalem spectantibus, seu in ordine ad sanctitatem
et vitam aeternam.
lurisdiçtio alia est fori Ecclesiae seu externi, quando
directe et primario spectat publicum Ecclesiae regipien et
utilitatem ; alia fori Dei seu interni, quando directe et pri­
mario spectat privatam cuiuslibet fidelis utilitatem. Prior est
potestas ecclesiastica et socialis quae conceditur a Pontifice
ex propria auctoritate, et ideo ex hac derivatur ab eo ut a
causa principali et auctoritate eius exercetur ; altera est
potestas non ecclesiastica sed divina, quae conceditur aucto­
ritate propria Dei (qui solus valet directe attingere con­
scientiam et vinculum peccati), mediante tamen Pontifice
ut ministro et instrumento divinitatis, et ideo non aucto­
ritate Ecclesiae propria sed auctoritate ipsius Dei exercenda.
Haec, ait Billot\ est prius solvendi quam ligandi, illa vero
prius ligandi quam solvendi.
Itaque in confessario potestas ordinis et potestas jurisdictionis
differunt multipliciter :
r° Collatione. Prior consecratione scii, sacra ordinatione con­
fertur et indelebiliter subiecto inhaeret ; altera actu externo mis­
sionis ad subditos a superiore confertur12, quae missio revocari
potest, minui aut augeri, suspendi ac limitari, v. g. quoad homines,
si certis hominibus aut hominum generibus restringatur ; quoad
locum, v. g. inter limites unius dioecesis vel paroeciae ; quoad
tempus, ita ut elapso certo tempore expiret v. g. post triennium ;
quoad causas seu peccata, si superior sibi reservet absolutionem
a quibusdam peccatis gravioribus (Cone. Trid., sess. 14, can. 11).
Hinc sacerdotes potestate ordinis sunt aequales, non potestate
iurisdictionis.
20 Essentia. Potestas ordinis dat proximam aptitudinem et
dispositionem ad hoc quod quis recipiat iurisdictionem in
subditos ad absolvendum a peccatis ; est deputatio ad exercendum
iudicium sacramentale, sed indeterminate in subditos, si quos
habet: quorum (i. e. subditorum), ait Christus, remiseritis,
remittuntur eis. Potestas iurisdictionis est facultas exercendi
potestatem sanctificandi ordinis in aliquos determinatos tamquam
subditos legitime designatos. Prior scii, dat capacitatem, altera
est facultas istam capacitatem exercendi.
3° Effectu. Ex potestate iurisdictionis iudicium est validum,
ex potestate ordinis est efficax.
Hinc potestas iurisdictionis definiri potest : Potestas externo
superioris actu collata, qua sacerdos iurisdictionem exercere potest
erga subditos in foro interno et poenitentiali, seu deputatio legitima
1. De Ecclesia, th. XXI.
2. Cfr. II-II, q. 39, a. 1.

DE POENITENTIA

527

ad eùercendum munus absolvendi a peccatis modo iudiciali poenitentes\determinatos tamquam subditos12
34*.

S7o\ Potestas confessarii pertinet ad potestatem
clavium. — Clavis est instrumentum ad aperiendum regnum
coelorum quod clauditur per peccatum quantum ad reatum culpae
et quantum ad reatum poenae ; seu eminens potestas sacra qua
obstaculum peccati removetur. Quamvis enim Christus auctoritate
divina et merito passionis coelum, quantum est de se, aperuit
in universali, ad ministros tamen eius pertinet aperire (per
sacramenta) quantum ad hunc vel illum, quibus manet clausum
propter originale vel actuale peccatum : Christus scii, ut princi­
pale agens dicitur habere elavem excellentiae, sacerdotes, ut
agentia instrumentalia, clavém ministerii·.
Hinc exercitium potestatis includit duplicem actum seu duplex
iudicium : t° iudicium discretionis de dispositionibus seu idonei­
tate huius vel illius recipientis, quo discernitur an dignus sit
vel non ; 2° ipsum iudicium sive absolutionis et remissionis, sive
retentionis, quo aperimus vel claudimus, recipimus dignos vel e
regno excludimus indignos. Et ideo distinguuntur duae claves :
a) clavis scientiae seu auctoritas actum scientiae exercendi quo
discernitur et ostenditur cui sit aperiendum ; b) clavis potentiae
seu ipsa auctoritas solvendi et ligandi qua aperitur coelum vel
clauditur. Non ac si essent duae potestates quantum ad essentiam,
sed duae ex comparatione ad actus quorum unus alium praesupponit8.
Etenim, ait S. Thomas, potestas illa clavium realiter idem est
ac character seu potestas spiritualis instrumentons ordinis, ita ut
eadem per essentiam sit potestas in corpus Christi reale et in
corpus Christi mysticum, seu potestas qua sacerdos conficere
potest Eucharistiam et potestas qua potest solvere et ligare, si
iurisdictio adsit (q. 17, a. 2, ad 1) ; sed différant ratione secun­
dum quod ad diversos effectus comparantur : character conse­
cratione ad Deum, potestas clavium ad subditos. Unde claves
dantur cum ordine in aliqua consecratione, sed exeeutio clavis
indiget materia debita circa quam exercetur, scii, subditis, et
ideo actus clavium habetur per iurisdictionem ; et ita ante
iurisdictionem minister habet çlaves, sed non habet actum
clavium ♦ (ad 2).
1. Vel cum Billuart, diss. 6, a. 2, § 1

: Potestas qua sacerdos ut tudex

fert in alterum tamquam in subditum sententiam in foro conscientiae.

Aut

sicut Chrétien :

Potestas supernaturedis judiciaria, actu auctoritatis legi­
timae collata, vi cuius sacerdos subditorum peçcata remittit in sacramento

Ita in opusculo : De Poenitentia Quaedam Quaestiones, quod
pro tota hac parte tractatus meretur inspici.
2. Ita q. 19, a. 2 ; et q. 17, a. 1. Hinc < actus sacerdotis non est im­
mediate super regnum, sed super sacramenta quibus homo ad regnum
pervenit » q. 17, a. 2, ad 5.
3. In q. 17, a. 3.
.
. .
4. Ex quo patet, etiam secundum S. Thomarn, quidquid aliqui
putaverint, potestatem iurisdictionis distingui ab ordine nec cum eo

Poenitentiae.

/
528

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Hinc potestas iurisdictionis (etiam in foro externo) qua aliquis
subjicitur et admittitur (aut excluditur) ad communipnepi Ec­
clesiae, per quam aliquis ad coelum vadit, etiam aliduando
dicitur clavis sed improprie, quia non est immediate clavis regni
coelorum, removens peccatum, sed quaedam remota dispositio
ad ipsum seu ad gratiam (q. 19, a. 3), et conditio aq clavim
exercendam (q. 17, a. 2, ad 1 et 2). Secundum hoc Petio singu­
lariter dedit Christus potestatem ligandi et solvendi seu dimittendi
peccata (Mt. XVI, 19), ut intejligatur quod ipse prae aliis habet
potestatem iurisdictionis. « Et ideo indeterminate Domibus dicit :
Quorum remiseritis peccata, intelligens tamen quod usus illius
potestatis esse deberet, praesupposita potestate Petro collata,
secundpm ipsius ordinationem » (q. 20, a. 1, ad 1).
Clavis iurisdictionis non solum sacerdotibus sed et aliis
competere potest, qui excommunicare possunt (q. 19, a. 3 ; q. 22,
a. 2) ; clavis ordinis solis sacerdotibus (q. 20, a. 1, ad 1).
Articulus I.

De Potestate

Ordinis.

S. Th., Suppi, q. 8, a. 1-3 ; q. 19, a. 3-4.

571. Status quaestionis. — Circa potestatem ordinis
plures non recte opinati sunt.
A. Circa id erraverunt : 1) Montanistae qui tenebant solos
pneumaticos seu spirituales i. e. eos qui receperunt Spiritum
sanctum posse peccata condonare, secundum verba Christi :
Accipite Spiritum sanctum... ; — 2) Abaelardus existimans
potestatem concessam solis apostolis, non successoribus, qui
damnatus fuit in Cone. Senonensi, a. 1140 (prop. i2)
3) Fratricelli, Waldenses, Wicleffitae, Hussitae, qui potestatem absolvendi
peccata bonis laicis concedebant, pravis sacerdotibus denegabant
(cfr. Cone. Const®, a. 20 et 22) ; — 4) Lutherani qui communiter
tenent potestatem remittendi peccata reduci ad ministerium prae­
dicationis et exhortationis, ad excitandam fidem in remissionem
peccatorum, atque omnibus fidelibus, etiam mulieribus, in casu
necessitatis per se competere (modo se credant absolutos) ;
eamdem tamen, ad confusionem vitandam, non esse exercendam
nisi ab iis qui ad hoc deputati sunt a communitate. Alü Pro­
testantes, praeter Episcopalianos et Ritualistas, negant omnem
potestatem clavium ; — 5) Protestantes liberales multi tenent
primis Ecclesiae saeculis potestatem clavium exercitam fuisse a
dari. Constat ex verbis ad 1 : « potestas... qua potest solvere et ligare, si
iurisdictio adsit » ; et ex resp. ad 2 : « clavis cum ordine datur j sed executio clavis indiget materia debita, quae est plebs subdita per iurisdictionem ; et ideo antequam jurisdictionem habeat, habet claves, sed
non habet actum clavium >.

£
DE POENITENTIA

Sir

529

solis\charismaticis, i. e. ab iis fidelibus qui speciali dono seu
charismate gaudebant : hierarchia enim non est a Christo insti­
tuta, sed charismata varia a Spiritu sancto inter fideles distri­
buebantur.
B.Quidam catholici in medio aevo tenuerunt diaconos aut infe­
riores ilericos, ministros fuisse extraordinarios qui, deficientibus
sacerdotibus, confessiones excipiebant et aliquid poterant ad
absolutionem conferre ; — vel et diaconos antiquitus ministros
extraordinarios absolventes habitos fuisse : ita v. g. Morinus.
lino pauci dixerunt, deficientibus sacerdotibus et clericis, laicis
confitendum esse.

*

<

I

572. Thesis. Soli sacerdotes, ex iure divino, i. e.
episcopi et presbyteri, sunt ministri i confessionis
sacramentalis, qui valide possunt absolvere ; unde
in iis requiritur potestas ordinis. — Est de fide ex
Cone. Trid·, sess. 14, c. 1 et 6, et can. 10, cuius canonis
prima pars dirigitur contra Wicleff, altera contra Lutherum.
Probatur: i° Ex documentis revelationis quibus constat
a) verba Christi : Quorum remiseritis... directa fuisse ad
eos solos qui mittuntur apostolos ; insuper b) potestatem
concessam tamquam indicium exercendum ; sed ut habeatur
iudex, esse debent superior et inferiores ; ergo non omni­
bus, scii, inferioribus, haec potestas concessa fuit. Quinam
autem de facto hac in potestate sint apostolorum succes­
sores, an soli episcopi, an etiam sacerdotes vel alii, ex
Traditione et usu Ecclesiae determinandum est, quibus
constat a primis temporibus generatim illud munus non
solis episcopis sed et presbyteris, non vero aliis, fuisse
commissum.
Id iam innuunt inde a primis temporibus : Ignatius dum
peccatoribus non promittit remissionem peccatorum nisi redeant
ad Ecclesiam congregatam et ad consensum episcopi (ad Philad.,
n. 3) ; Clemens Rom. dum Corinthiis praecipit ne removeantur
illi qui episcopi (i. e. presbyteri) constituti et suo munere prae­
clare functi sunt, ipsi autem subiiciantur presbyteris ut recipiant
correctionem ad poenitentiam, ne excludantur a grege Christi
(ad Cor. 44 et 57). Diserte autem id affirmant inde a saeculo III :
Callistus sibi vindicans hanc potestatem ; Tertul., de Poen. IX
et de Pud. XVIII, 17-18 ; Cypr., de Laps. 29 et ep. 17 ; Orig.
in Lev. hom. 2, n. 4 ; in Num., hom. 10, c. 1 ; in Ps. 37, hom. 1 ;
Athan., in fragm. ex 1. c. Nov.; Ephraim, or. de sacerd.; Didasc ,
c. 7 ; Bas., reg. brev., n. 228 ; Chrys., de sacerd. Ill, 5 ; Const.,
Ap. Il, 16 ; Ambr., de Poen. ί, 2 ; Hier., in Mt. XVI, 19 ; Aug.,
Summa Theologiae Moralis III. — 34

530

,

I
.
j
j
I
’

■
;
1
j

!

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

serm. 351 ; enchir. 65 ; Leo M. ep. 108 et ep. ad Theod. ; Cone.
Carth. Ill, can. 32 ; etc.
i
Initio quidem potestas reservabatur episcopo, at presbyteri
quandoque eam exercebant ex commissione episcopi, ut patet
ex Cypr., ep. 18 ; ex Const. Ap. VIII, 47, 52 ; ex Cone, lyppon.,
Illiber. et Carth. III, atque ex institutione presbyteri; poenitentiarii. A sàec. VI usus est generalis adeundi sacerdotes.
Competebat autem ipsis ad exclusionem diaconorum, quod
constat turn ex facto de istis silentio, tum ex doctrina explicita
inde a saec. III : inter alia conferri possunt testimonia Ambr.,
de Poen. I, 2 ; Hier., in 1er. XIII, 12 ; in Mt. XVI, 19 ; Aug.,
de Civ. D., XX, 10 ; ep. 228 ad Hon., n. 8 ; serm. 82, n. 8 et n ;
Innoc. I, ep. 25 ad Dec., n. 3, et aliorum.

2° Etiam ratione ex S. Thoma, q. 19, a. 4 : Nullus remittere peccatum et gratiam conferre potest nisi nomine
Christi ut instrumentum eius. Sed nemo est instrumentum
nisi eligatur ut minister. Ergo soli ministri possunt remittere
peccata1. Non autem soli episcopi erant eligendi sed etiam
sacerdotes, propter magnam necessitatem huius sacramenti.
i. Ex hoc principio concludit S. Thomas 1) non sanctos, sed sacer­
dotes, nec 2) solos sacerdotes sanctos, sed etiam malos esse ministros
sacramenti.
Ium ita : « Ex hoc aliquid constituitur principale agens, quod habet
aliquam formam, quam in alterum transfundere potest ; non autem ex
hoc constituitur agens instrumentale, sed ex hoc quod est applicatum a
principali agente ad effectum aliquem inducendum... Sed homo... nec
ipse alteri gratiam, qua remittuntur peccata, dare potest, nec sufficienter
mereri... Et propter hoc quantumcumque aliquis habeat de gratia, non
potest pertingere ad effectum clavium, nisi applicetur ad hoc ut minister
per ordinis susceptionem » (q. 19, a. 4).
II"m ita : « Sicut participatio formae quae est inducenda in effectum,
non facit instrumentum, ita nec subtractio talis formae tollit usum
instrumenti. Ét ideo cum homo sit tantum instrumentaliter agens in usu
clavium, quantumcumque sit gratia per peccatum privatus, per quam
gratiam fit remissio peccatorum, nullo modo tamen privatur usu cla­
vium ’· Nam « donum Spiritus sancti exigitur ad usum clavium, non ut
sine quo fieri non possit (seu ad validitatem), sed quia sine eo incongrue
fit ex parte utentis (seu ad liceitatem), quamvis subiiciens se clavibus
effectum clavium consequatur » (a. 5, et ad 1).
Et ideo etiam in haereticis, schismaticis et excommunicatis manet
clavium potestas quantum ad essentiam (potestas ordinis) ; sed usus
impeditur (plerumque) ex defectu materiae (potestas iurisdictionis).
Cum enim usus clavium in utente praelationem (seu iurisdictionem)
requirat respectu eius in quem utitur..., propria materia, in quam exer­
cetur usus clavium, est homo subditus. Et quia per ordinationem Ecclesiae
unus alteri subditur, ideo etiam per Ecclesiae praelatos potest subtrahi
alicui ille qui erat ei subiectus. Unde, cum Ecclesia haereticos, schisma­
ticos, et alios huiusmodi privat, subtrahendo subditos vel simpliciter,
vel quantum ad aliquid, quantum ad hoc quod privati sunt, non possunt
usum clavium habere » (a. 6).

1

\
\

DE POENITENTIA

531

Quod autem sacerdotes, non diaconi et ministri inferiores
eligerentur, maxime est conveniens, ut ostendit idem S. Thomas,
q. 8, a. 1 : « Gratia quae in sacramento datur, a Christo capite in
membfa descendit. Et ideo solus ille est minister sacramentorum
in quibus gratia datur, qui habet ministerium super corpus
Christi! verum, quod solius sacerdotis est, qui consecrare Eucharistiam\potest. Et ideo cum in sacramento Poenitentiae gratia
coqfertikr, solus sacerdos minister est huius sacramenti, et ideo
ei soli facienda est sacramentalis confessio quae ministro Eccle­
siae fieri solet ».

573» Animadversio. — In thesi diximus solos sacerdotes
esse ministros confessionis sacramentalis.
Etenim confessio apud laicos, deficiente sacerdote,
1) erat in usu ad maiorem erubescentiam et confusionem ‘,
uti etiam refert S. Thomas, q. 8, a. 2, sed non erat sacramentalis
uti constat ex responsione ad 1 et 3, et ex a. 3 ;
2) est satisfactoria, si adsit contritio perfecta ;
3) est sacramentale quo excitatur attritio ad remissionem
peccatorum venialium, sicut tunsio pectoris (a. 3).
574· Obliciunt : Ex historia Ecclesiae constat potestatem
excipiendi confessiones vel et remittendi peccata, decursu
temporum, agnitam fuisse pneumaticis, — nonnullis confesso­
ribus et martyribus, — diaconis, — imo et laicis.
Resp. : 1. Pneumatici initio Ecclesiae, specialibus fuerunt
donati charismatibus (I Cor. XII, 3-11 ; XIV, 2-40 ; Eph. IV,
ii), sed non legitur ipsis concessam fuisse potestatem remittendi
peccata. Id solus Tertullianus asserit, montanista factus ; ac
assertio universim reprobata fuit, etiam ab eius discipulo S. Cy­
priano.
2. Confessores et martyres privilegio donati fuerunt libellum
pacis concedendi delinquentibus in ordine ad remissionem pecca­
torum. Sed non audiebant confessionem nec absolvebant ; solo
privilegio intercessionis gaudebant, quo, intuitu ipsorum con­
fessionis, episcopi quosdam peccatores ad reconciliationem ad­
mittebant. Quod constat ex epistolis S. Cypriani, cuius doctrina
non solum probata fuit ab episcopis africariis, sed etiam, sede
vacante, a presbyteris et diaconis romanis.
3. Diaconi, deficiente episcopo et sacerdote, peccatores mori­
bundos ad plenam reconciliationem admittebant et pacem cum
Ecclesia, ac ad receptionem Viatici, sive antea absoluti iam fuerint,
sive nondum fuerint ; quo ultimo casu in iis supponebant sane
contritionem perfectam.
Sed quidam diaconi limites excesserunt suae potestatis ; id
autem Concilia particularia prohibuerunt, ut constat v. g. ex
statutis Odonis episc. Parisiensis (a. 1197) et ex Synodo Pictaviensi (a. 1280).
I. Cfr. de hoc Teetacrt,

depuis le

La Confession aux laïques dans l’Êglise latine
VIII· jusqu’au XlV· siàcle.

532

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

4. Laid denique, in periculo mortis, deficiente sacerdote,
durante medio aevo, excipiebant moribundorum confessionem,
sed non absolvebant. Praxis autem utilis habita est, ad maiorem
humilitatem et contritionem et maius desiderium confessionis ;
imo a magnis etiam theologis dicebatur necessaria, ad proban­
dum scii, sinceritatem contritionis, quatenus homo saltem debet
praestare quod est ex sua parte et facere quod in se est, confitendo
quantum possit et erubescentia confessionis debitam satisfactio­
nem incipiendo, ut ita fieret venia dignus ex sacerdotis desiderio
et disponeretur ad contritionem perfectam. Et tunc summus
sacerdos, Christus, defectum sacerdotis supplet et remissionem
concedit.
Non tamen habetur ista confessio ut vere sacramentalis, cum
saepius dicant esse reiterandam, v. g. S, Thomas, q. 8, a. 2,
ad 3 ; et nihilominus, quia erat imitatio sacramentalis confes­
sionis et quasi gressus ad eam, etiam vocari sacramentalis quo­
dammodo poterat. « Quando necessitas imminet, au S. Thomas,
ad i, debet facere poenitens quod ex parte sua est, scii, conteri et
confiteri cui potest ; qui quamvis sacramentum perficere non
possit, ut faciat quod ex parte sacerdotis est, absolutionem scii.,
defectum tamen sacerdotis summus sacerdos supplet. Nihilomi­
nus confessio laico ex defectu sacerdotis facta sacramentalis est
quodammodo, quamvis non sit sacramentum perfectum, quia
deest ei quod est ex parte sacerdotis ».

575· Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
1) Pro sacerdote invalide ordinato Ecclesiam defectum supplere
non posse.
2) Diaconum non posse deputari ad absolvendum a peccatis
in sacramento Poenitentiae.
3) Non esse obligationem confitendi peccata aliis quam
sacerdoti.
Articulus II,

De Potestate I u r i s d i c t i ο n i s .
S. Th., Suppi, q. 8, a. 4 ; q. 19, a. 5-6 ; q. 20.

576. Opiniones vitandae. — Nonnulli veteres theologi,
ut Durandus, tenuerunt iurisdictionem dari ipsa ordi­
natione, quamvis agnoscerent eius usum Ecclesiae prohi­
bitione ligari ; quae opinio communiter reiicitur.— Quidam
lansenistae, in synodo Pistoriensi, ulterius progressi,
asserebant conveniens, non autem necessarium esse ad
validitatem absolutionis, ut confessarius iurisdictione
polleret. Quod damnatum fuit a Pio VI in bulla Auctorem
fidei, a. 37, ut falsum, temerarium, perniciosum, erroneum.

DE POENITENTIA

533

577. Thesis. Ad validam absolutionem praeter
potestatem ordinis, ex iure divino, requiritur po­
testas iurisdictionis in poenitentem, quae non acci­
pitur vi solius ordinationis sed superiorum ecclesia­
sticorum concessione. — Certum est ex Conc. Trid. id
explicite declarante sess. 14, c. 7 ; quod manifeste docet
tria : a) sacerdotem (qui habet potestatem ordinis) posse
carere iurisdictione in aliquos fideles ; b) in tali casu,
absolutionem iisdem impertitam esse invalidam ; c)
iurisdictionem in poenitentes esse duplicem : ordinariam,
et subdelegatam, quo confirmatur esse diversam a potestate
ordinis quae eadem est in omnibus per sacramentum
ordinis collata.
Probatur : i°Ex ipsa natura sacramenti Poenitentiae quod
institutum est per modum iudicii exercendum. Etenim
indicium exerceri valide non potest nisi in subditum, qui
iudicis auctoritati seu iurisdictioni fuit subiectus a legitimo
superiore ; secus enim index non posset obligare nec
urgere iudicii executionem. lamvero sacerdos subditos non
habet nisi per iurisdictionem legitime collatam. Ergo ex
ipsa natura sacramenti, et ideo ex iure divino, requiritur
potestas iurisdictionis.
Ita scientia iuridica et aptitude ad iudicandum non sufficit in
indice humano, sed ad usum requiritur iurisdictio seu deputatio
ad determinatam materiam, determinatos subditos, determinatas
personas ; imo quilibet iudex quamlibet causam cognoscere
non potest, sed unusquisque eas causas cognoscit quae explicite
aut implicite a legitimo superiore ei assignantur, et tantum pro
determinatis subditis, scii, suae ditionis.

2° Ex praxi Ecclesiae qua potestas clavium exercetur
modo iudiciali, et ab initio episcopi absolvebant suos
subditos, postea vero, poenitendum numero crescente,
etiam sacerdotes, sed ab episcopo designati. Quod confir­
matur ex Conc. Lat· IV ; Flor., deer, pro Arm. ; Trid.,
sess. 14, c. 3 et 7, et ex bulla Auctorem Fidei, n. 37.
30 Ratione, ex S. Thoma, q. 8, a. 4 : Minister Poeni­
tentiae conditiones imponit ad obtinendam remissionem ;
unde debet poenitenti imponere aliquid agendum, et non
absolvit nisi ligando poenitentem ad aliquid faciendum.

I

534

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Sed imperium non competit alicui in alium nisi habeat
in eum potestatem, scii, auctoritatem et iurisdictionem.
Ergo sacerdos non potest absolvere nisi habeat iuris­
dictionem in poenitentem.
Obiiciunt Apostolis collatam fuisse a Christo completam
potestatem absolvendi, ac proinde iurisdictionem, his verbis :
Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis, etc. i atqui eadem
verba neo-prdjnatis sacerdotibus repetuntur ; ergo et ipsi eamdem potestafem absolvendi accipiunt vi ordinationis.
Resp. : Apostoli non receperunt iurisdictionem per verba
praedicta, sed vi intentionis Christi, quae manifestatur per verba :
Sicut misit me Pater, et ego mitto vos. Unde licet verba: Accipite...
neo-sacerdotibus dicantur, non exinde accipiunt potestatem
iurisdictionis,quam ceteroquin Ecclesia hisce verbis concedere
non intendit.

578, Corollaria. — i. lurisdictio, dum in aliis sacramentis
solum ad licitam requiritur administrationem, requiritur ad vali­
dam absolutionem : alia enim sacramenta per modum iudicii non
conferuntur, nec sunt actus iudicialis in subditos, unde iuris­
dictionem ex se non expostulant (q. 8, a. 4).
2. lurisdictio, cum missione superioris conferatur, potest vario
modo limitari quoad tempus, locum, personas, aut causas seu
peccata, uti ex tota historia et praxi Ecclesiae constat, et Sancivit
Conc. Trid., sess. 14, can. 11. Inde usus reservandi peccata qui
ab antiquis temporibus in Ecclesia existit.
3. lurisdictio etiam requiritur ad absolvendum a peccatis
venialibus, quidquid aliqui olim dixerint. Quod iam omnino
certum est ex can. 872 simul cum can. 874.

4. Superior, v. g. S. Pontifex, potest absolvi, quia ut peccator
est inferior apud Deum ; unde quamvis non possit aliquis iuris­
dictionem in ipsum habere ut superiorem, habere tamen potest
in eum ut privatam personam, auctoritate Dei, cuius nomine
datur iudicium et absolutio, quique solus est causa principalis
remissionis. Et tamen non potest Pontifex absolvere seipsum,
quia ad iudicium requiruntur duae distinctae personae : reus
sublectus, et iudex ; aliquis autem sibi ipsi subiectus esse non
potest. Sed Pontifex potest aliquem nomine Dei designare ut
sit superior et iudex sui tamquam privatae personae peccantis.
Quod in foro externo utique est impossibile, quia ibi omnia fiunt
nomine superioris qui est principalis iudex et legislator ; et ideo
aliquem designare non potest superior ut nomine et auctoritate
sui in seipsum ageret, sicut nec seipsum excommunicare aut
iudicare valet (q. 20, a. 3).
Addi quoque potest absolutionem esse principaliter de
potestate ordinis et solum ex consequenti respicere iurisdictio­
nem ; quantum autem ad potestatem ordinis omnes sacerdotes
sunt aequales, non quantum ad iurisdictionem.

DE POENITENTIA

535

QUAESTIO SECUNDA.

DE CONCESSIONE ET LIMITATIONE POTESTATIS
MINISTRI.
Articulus I.

De Iurisdictione in genere
ordinaria vel delegata.
S. Th., Suppi, q. 8, a. 4 et 5 ; q. 20, a. 1.

579. lurisdictio alia est ordinaria, alia delegata. —
« Ordinaria ea est quae ipso iure adnexa est officio (in
sensu stricto accepto ex can. 145) ; delegata, quae (legitime)
commissa est personae » can. 197.
Quae, in ordine ad confessionem, differunt tripliciter :
1° lurisdictio ordinaria datur a superiore ex missione ad
munus aliquod pastorale quo aliquis fit subditorum quasi proprius
sacerdos; delegata ex speciali concessione personali.
2° Ordinaria iurisdictio ubique terrarum valide exercetur in
subditos (can. 881) ; delegata exerceri nequit extra territorium
quo concessa est (nisi iurisdictione ab Ordinario loci ibi obtenta).
3° Ordinaria, dicente can. 199, per se potest aliis ex toto vel
ex parte delegari, nisi aliud expresse iure caveatur ; delegata
per se non potest subdelegari nisi specialis accedat concessio
delegantis.

580. Principium I. Quinam iurisdictionem ad con­
fessiones habent ordinariam. — De hoc valet can. 873 :
« § i. Ordinaria iurisdictione ad confessiones excipiendas,
pro universa Ecclesia, praeter R. Pontificem, potiuntur
S. R. E. Cardinales ; pro suo quisque territorio Ordinarius
loci, et parochi aliique qui loco parochi sunt ».

«
■
J
I
I

Cardinales, a sua promotione in consistorio, iurisdictione
potiuntur sine restrictione, ad omnes personas et casus, exceptis
tamen censuris S. Sedi specialissime reservatis, iisque quae reve­
lationi secreti S. Officii adnexae sunt, iuxta can. 239, § 1. Ita v. g.
reservatae sunt quae feruntur in illos qui species consecratas
abiiçiunt, violentas manus inficiunt R. Pontifici, absolvunt a
peccato turpi complicem.
Ordinarius etiam est vicarius generalis aut capitularis; vicarius,
praefectus aut administrator apostolicus.
Parochus, praeter subditos, non potest poenitentes audire et
absolvere extra stium territorium ; ex iure tamen particulari
plerumque obtinet pro tota dioecesi iurisdicticnem delegatam.
Loco parochi sunt rector quasi-paroeciae, vicarius paroecialis

536

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

seu curatus i. e. rector paroeciae quae pleno iure unita est personae
morali, administrator paroeciae seu vicarius oeconomus, vicarius
parocho diu absenti substitutus cum consensu episcopi, vicarius
adiutor si in omnibus supplet parochum imparem : ita iuxta
can, 471-4751 ; — item quandoque cappellanus militum pro
suis subditis ; — non autem per se vicarius adiutor, nec vicarii
cooperatores.

« § 2. Hac eadem iurisdictione gaudent etiam canonicus
poenitentiarius ecclesiae quoque collegiatae (a fortiori
cathedralis), ad normam can. 401, § 1,et superiores religiosi
exempti pro suis subditis, ad normam constitutionum ».
Poenitentiarius potestatem habet absolvendi etiam a peccatis
et censuris Episcopo — sive iure sive personaliter ab isto episcopo
—■ reservatis, in dioecesi extraneos, et dioecesanos extra terri­
torium quoque dioecesis. Non tamen habet per se jurisdictionem
in religiosas (can. 876, § 1). Superior religiosus etiam potest esse
religionis laicalis exemptae, dummodo ipse superior sit sacerdos.

« § 3. Haec iurisdictio (ordinaria) cessat amissione officii,
ad normam can. 183, et post sententiam condemnatoriam
vel declaratoriam, excommunicatione, suspensione ab
officio, interdicto ».
Ergo ante sententiam, excommunicatus valide absolvit, etiam
licite si toleratus sit et a fideli requisitus (can. 2261).

581. Principium II. Quinam iurisdictionem ad con­
fessiones habent delegatam. — Hic valent canones 874
et 875.
a) Canon 874 : « § 1. Iurisdictionem delegatam ad reci­
piendas confessiones quorumlibet sive saecularium sive
religiosorum confert sacerdotibus tum saecularibus tum
religiosis etiam exemptis Ordinarius loci in quo confessiones
excipiuntur; sacerdotes autem religiosi eadem ne utantur
sine licentia saltem praesumpta sui superioris2, firmo
tamen praescripto can. 519 », i. e. casu quo poenitens
religiosus accedat ad suae conscientiae quietem, ut dice­
tur n. 588, A.
« § 2. Locorum Ordinarii iurisdictionem ad audiendas
I. Aliqui addunt rectorem Seminarii dioecesani quoad suos subditos
ob can. 1368 ; sed de hoc dubitari potest, quia Ecclesia nor» censetur iuris­
dictionem ordinariam concedere quando prohibet ne habitualiter in
subditos exerceatur (can. 891).
2 Secus peccare possunt, valide tamen absolvunt.

DE POENITENTIA

537

confessiones habitualiter ne concedant religiosis qui a
proprio superiore non praesentantur ; iis vero qui a proprio
superiore praesentantur, sine gravi causa eam ne denegent,
firmo praescripto can. 877 » de examine idoneitatis.
b) Canon 875 : « § 1. In religione clericali exempta ad
recipiendas (etiam extra domum) confessiones professo­
rum, novitiorum, aliorumve de quibus can. 514, § 1
(scii, eorum qui in religiosa domo diu noctuque degunt
causa famulatus, educationis, hospitii aut infirmae vale­
tudinis quamdiu habitualiter degunt), iurisdictionem dele­
gatam confert quoque (independenter ab approbatione
Ordinarii) proprius eorum superior, ad normam consti­
tutionum ; cui fas est eam concedere etiam sacerdotibus
e clero saeculari aut alius religionis », etiam quos proprius
Ordinarius non approbaverit.
« § 2. In religione laicali exempta, superior proponit
confessarium, qui tamen iurisdictionem obtinere debet ab
Ordinario loci in quo religiosa domus reperitur ».
Hinc : a) Episcopus concedit iurisdictionem ad absolvendos
religiosos etiam exemptos, vel peregrinos qui in sua dioecesi
confitentur, et ideo iurisdictio confessarii dioecesanis reservationibus afficitur, ut confirmatur resp. Com. interpr. 24 nov.
1920 ; — nisi tamen etiam a superiore exempto pro suis subditis
regularem iurisdictionem obtinuerit.
b) Idem sacerdos in una dioecesi approbatus non potest valide
absolvere in alia, nisi ab episcopo huius dioeceseos iurisdictionem
accipiat .*
c) Episcopus Concedere potest iurisdictionem non solum suis
subditis, sed etiam sacerdotibus extraneis ad confessiones exci­
piendas, non in eorum sed in sua dioecesi.

582. Animadversiones de quibusdam iurisdictionis
circumstantiis. — 1. De conditionibus ad liceitatem
concessionis spectetur can. 877 :
i. Aliquando ex mutuo inter se consensu Ordinarii dioecesium vici­
narum delegant confessarios districtuum suae dioecesi adjacentium. Ita
ex decreto Cone, provincialis Mechliniensis anni 1920, sub n. 203,
j sacerdotibus ab Ordinario suo ad audiendas confessiones approbatis, qui
in paroeciis districtuum seu decanatuum alienae dioecesi contiguorum sta­
bili quodam modo i. e. saltem per hebdomadam, etiam per feriarum tan­
tum tempus degunt, conceditur ut in deçanatibus alienae dioecesis suo
decanatu conterminis, intra fines provinciae Mechliniensis, valide et licite
confessiones sacramentales excipiant. Qua tamen facultate sacerdote?
extranei ne utantur, nisi legitime ab iis quorum interest advocentur >.

538

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

« § i. Tum locorum Ordinarii jurisdictionem (etiam
ordinariam ex can. 149), tum superiores religiosi iurisdictionem aut licentiam ne concedant, nisi iis qui idonei
per examen reperti fuerint, nisi agatur de sacerdote cuius
theologicam doctrinam aliunde compertam habeant.
§ 2. Si post concessam iurisdictionem aut licentiam pru­
denter dubitent num probatus a se antea sacerdos pergat
idoneus esse, eum ad novum doctrinae periculum adigant,
etsi agatur de parocho aut canonico poenitentiario ».

2. De ambitu iurisdictionis delegatae, can. 878 :
« § i. lurisdictio delegata aut licentia audiendarum con­
fessionum concedi potest certis quibusdam circumscripta
finibus » scii, quoad tempus, locum, personas : res enim
tota pendet a voluntate delegantis.
« § 2. Caveant tamen locorum Ordinarii ac religiosi
superiores ne iurisdictionem aut licentiam sine rationabili
causa nimis coarctent ».
Hinc a) si episcopus concedit iurisdictionem pro determinata
poenitentiam categoria, ad alios invalide extenderetui, etiamsi
limitatio omnino irrationabilis appareret ;
attamen b) si postulatio ac concessio sit generalis, obtenta
iurisdictip non limitatur ad operam quae fuit occasio concessionis :
ita iurisdictio, occasione exercitiorum spiritualium in conventu
aut societate pia tradendorum concessa, permittit audire con­
fessiones aliorum fidelium ■ continetur in concessione quidquid non
excipitur, sive expressa restrictione, sive ipso iure, uti fit pro
casibus reservatis.

3. De modo seu forma qua datur concessio, can. 879 :
« § i. Ad confessiones valide audiendas, opus est iurisdictione scripto vel verbis expresse (licet implicite) concessa.
§ 2. Pro concessione iurisdictionis nihil exigi potest »,
secus esset simonia.
Nqtandum : a) Codex non excludere videtur usum telegraphi
vel telephonii, sed concessionem iurisdictionis tacitam vel mere
praesumptam, quae datur sine signo intentionali solo nutu, aut
solum daretur si peteretur ; et a fortiori excludit iurisdictionem
petitam et iniuste denegatam1.
b) At iurisdictione data, non excluditur licentia praesumpta
ex can. 874, § 1.
i. Constat ex prop. 13* damn, ab Alex. VII : « Satisfacit praecepto
annuae confessionis, qui confitetur regulari, episcopo praesentato, sed
ab eo iniuste reprobato ».

DE POENITENTIA

539

c) Nec requiritur intimatio; unde, ait Vermeersch, Th.M.III,
n. 416 : in casu urgente, iurisdictio posset praesumi, ut aiunt,
de praesenti, et qui moraliter certus est de recepto ab episcopo
libello quo iurisdictionem postulat, et de responso affirmativo
dato, sive procuratori sive per litteras, posset, rebus urgentibus,
iam ante receptas litteras vel ante reditum mandatarii, confes­
siones excipere1.
Ita dummodo certitudo moralis fundetur in signo iani posito
sufficienter certo et non in mera praesumptione ; signum certum
esse potest nuntium per testem vel per telegraphum.

4. De revocatione et suspensione iurisdictionis agit can. 880 :
« § i. Loci Ordinarius vel superior religiosus iuris­
dictionem vel licentiam ad audiendas confessiones ne
revocent aut suspendant, nisi gravem ob causam.
§ 2. At graves ob causas Ordinarius potest etiam parocho
aut poenitentiario canonico munus interdicere, salvo
recursu in devolutivo ad Sedem Apostolicam.
§ 3. Non tamen licet (quamvis validum sit) Episcopo,
inconsulta Sede Apostolica, si de domo formata agatur
(quae constat sex religiosis non novitiis quorum quatuor
sunt sacerdotes), omnibus alicuius religiosae domus confessariis, Una simul (i. e. collective) iurisdictionem adimere ».

5. De subiecto iurisdictionis spectetur can. 881 :
« § i. Omnes utriusque cleri sacerdotes ad audiendas
confessiones approbati in aliquo loco, sive ordinaria sive
delegata iurisdictione instructi, possunt etiam vagos ac
peregrinos ex alia dioecesi vel paroecia ad sese accedentes,
itemque catholicos cuiuscumque ritus orientalis, valide et
licite absolvere.
§ 2. Qui ordinariam habent absolvendi potestatem,
possunt subditos absolvere ubique terrarum ».
Item can. 883 :
« § i. Sacerdotes omnes maritimum iter arripientes,
dummodo vel a proprio Ordinario, vel ab Ordinario portus,
in quo navim conscendunt,vel etiam ab Ordinario cuiusvis
i. Applicari potest can. 38 de rescriptis quibus gratia conceditur sine
interjecto executory, quia iurisdictio hoc modo solet concedi. Aliter est
dicendum, si munus committatur exequendum, v. g. dispensandi in
matrimonio, aut absolvendi aliquem a determinato casu reservato
(S. Off., 14 nov. 1892) : tunc ante receptas litteras authenticas vel noti­
tiam ab auctoritate concedentis transmissam, valide uti rescripto ne­
quit, ut habet can. 53.

540
j

'
i
;
1

!
i

,
,·
'
■
I

!

I
I
j
i
/
ί
I

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

portus interiecti per quem in itinere transeunt, facultatem
rite acceperint confessiones audiendi, possunt, toto itinere,
quorumlibet fidelium secum navigantium confessiones in
navi excipere, quamvis navis in itinere transeat vel etiam
aliquando consistat in locis diversorum Ordinariorum
iurisdictioni subiectis.
§ 2· Quoties vero navis in itinere consistat, possunt
confessiones excipere tum fidelium qui quavis de causa ad
navim accedant, tum eorum qui ipsis ad terram obiter
appellentibus confiteri petant eosque valide et licite absol­
vere etiam a casibus Ordinario loci reservatis ».
Quae can. 883 de facultate confessionis sanciuntur pro
sacerdotibus maritimum iter habentibus, valent et exten­
duntur ad sacerdotes iter aëriuin facientes, et quidem
sub iisdem conditionibus quae a Codice et Comm. Interpr.
Cod. statuuntur. (Motu proprio « Animarum Studio »
diei 16 dec. anni 1947.)
Concessio respicit
i° sacerdotes, non ipsos, ut videtur, Ordinarios ;
20 iter arripientes, et non meram in mari ambulationem seu
excursionem, qua recreationis vel piscationis causa quis per
aliquot horas a portu solvit ;
3° vere maritimum, et non in lacu, aut tantum in flumine,
quamvis ibi possit incipere ;
4° durante toto itinere scii, ipsorum, ita ut iter iam inceptum
sit et nondum terminatum, ac proinde non in portu ubi ascendunt
nec in portu ubi eorum iter finem habet ;
5° possunt confessiones in navi excipere quorumlibet fidelium
secum navigantium in eadem navi aut in navibus eiusdem classis ;
6° dummodo confessiones audiendi facultatem rite acceperint
vel ab Ordinario proprio, vel ab Ordinario portus in quo navim
conscendunt, vel etiam ab Ordinario cuiusvis portus interiecti per
quem in itinere transeunt -, non autem sufficit recipere ab Or­
dinario portus in quo iter terminatur. Ordinarius proprius
intelligitur Ordinarius loci ad quem aliquis pertinet, non vero
Ordinarius religiosorum, tum quia in toto contextu, imo in toto
capite, Ordinarius semper dicitur de Ordinario loci, dum Ordinarius religiosorum nunquam ibi venit sub hoc nomine, sed
constanter vocatur Superior ; tum quia iure novo, quoad hoc,
nihil immutatum fuit in concessione ex decr. S. Off. 23 aug. 1905,
unde applicanda venit regula interpretationis can. 6, 2°, 30 et
4°. Et id iam est omnino indubium ex responsione authentica
comm. interpr. 30 iul. 1934 ;
7° insuper ubi navis consistat, possunt confessiones excipere
eorum qui quavis de causa ad navim accedant, atque eorum qui
dum ipsi ad terram obiter appellant, confiteri petant. Verbum

DE POENITENTIA

54I

obiter, ex declaratione comm. interpr. 20 maii 1923, intelligendum
est per tres integros dies s non ultra, si Ordinarius facile adiri
queat. Quod etiam valet si ibi unam navem relinquere debeant
et aliam expectare et conscendere ad iter prosequendum ;
8° eosque valide et licite absolvere etiam a casibus Ordinario
loci reservatis, etsi adsit alius sacerdos approbatus.

583. Corollaria. — A. Tribus modis possunt poenitentes
fieri subditi eorum qui ordinariam iurisdictionem habent t
i° Ratione domicilii aut quasi domicilii subditi sunt episcopo
vel parocho cuius in dioecesi vel paroecia domicilium aut quasi
domicilium habent, iuxta can. 92.
2° Privilegio status seu cooptatione in familiam religiosam : sic
familiares Cardinalium reputantur eorum subditi, ita ut Car­
dinales pro se suisque familiaribus eligere valeant in confessione
quemcumque sacerdotem (can. 239) ; id quoque possunt episcopi
(can. 349, § 1) ; item novitii, famuli, etc, in religione clericali
exempta subditi sunt superiorum (can. 875 et 514) ; item illi
qui subduntur parocho personali, qualis quandoque est cappellanus militum.
3° luris interpretatione seu consuetudine, iam in Jure novo
inserta : ita vagi et peregrini fiunt subditi episcopi vel parochi
loci per quem iter faciunt.
B. Delegata iurisdictio concedi potest ab homine i. e. a superiore
qui eamdem potestatem habet delegarte ; aut a iure v. g. pro
suscipientibus iter maritimum.
C. Cessat iurisdictio delegata secundum can. 207 :
a) ex parte potestatis : i° expleto mandato, si ad determinatum
casum concessa fuerit ;
20 exhausto numero casuum aut elapso tempore pro quo concessa
fuerit, dummodo tamen confessio non incepta fuerit, quo casu
perduraret usquedum poenitens absolveretur ; — attamen a
potestate pro foro internp concessa, actus per inadvertentiam po­
situs, elapso tempore vel exhausto casuum numero, validus est ;
3° cessante causa finali delegationis, v. g. facultas specialis
concessa pro tempore belli, delegatio ad supplendum cappellanum infirmum si is ante adventum delegati convaluerit et
officium resumpserit ;
b) ex parte delegantis : 40 revocatione delegantis (vel successoris)
delegato directe intimata ;
5° resoluto iure delegantis, scii, morte eius aut cessatione ab
officio, quando delegatio data est, non quidem usque ad revo­
cationem, sed ad beneplacitum vel arbitrium vel « durante meo
munere », « donec vixero », aut facta est ad casum particularem
et confessio nondum incepta est ;
i. Notant aliqui delegationem non extingui, si detur sub clausula :
« ad beneplacitum dignitatis », quia dignitas non moritur. Sed talis
formula nobis videtur ambigua, quia nomen abstractum dignitas potest
usurpari ad designandam personam superioris in concreto, sicut maiestas
ppnitur pro rege et sanctitas pro Pontifice. Unde in casu esset attenden­
dum ad stylum et mentem curiae.

542

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

c) ex parte delegati: 6° renuntiatione delegati deleganti directe
intimata, et ab eo acceptata ;
7° excommunicatione delegati vel suspensione eius ab officio aut
iurisdictione, sed post sententiam condemnatoriam aut declaratoriam (can. 2264 et 2284).
D. Olim, ex praescripto Conc. Trid., sess. 23, c. 15 ad valide
audiendas confessiones saecularium, etiam sacerdotum, require­
batur, praeter jurisdictionem, etiam pro religiosis exemptis,
specialis approbatio Ordinarii, scii, huius iudicium authenticum
de idoneitate ad audiendas confessiones. Ünde dicere solebant
confessarios exemptos approbationem habere ab episcopo, sed
jurisdictionem recipere a S. Pontifice. — Ius novum autem iam
nullibi agnoscit approbationem distinctam a concessione iuris­
dictionis, sed statuit etiam regulares exemptos jurisdictionem
suam accipere ab Ordinario loci (can. 874).
E. Quamvis illi qui ordinariam habent jurisdictionem, per se
possint illam delegare aliis vel delegatam exteildere, id tamen
ad Cardinales, canonicum poenitentiarium et parochum non est
extendendum, quia id iure cavetur, uti pro Poenitentiario constat
ex can. 401 ; pro parocho et illis qui loco eorum sunt ex authentica
declaratione commissionis interpretationis, 16 oct. 1919 ; pro
Cardinalibus eruitur ex can. 239, § 1, 20, dum iis privilegium con­
ceditur eligendi sacerdotem ut confessarium qui tunc, si iuris­
dictione careat, eam ipso iure obtinet. Omnibus scii, aliis exclusis,
concessio iurisdictionis delegatae iure reservatur Ordinario loci, ut
ait can. 874, qui in ordine ad confessiones solus delegare valet ;
nisi pro confessionibus audiendis illorum qui pertinent ad
religionem clericalem exemptam, pro quibus insuper delegatam
iurisdictionem dare valent superiores (can. 875).

Articulus Π.

De Iurisdictione suppleta.
S. Th., Suppi, q. 8, a. 6.

584. Quid sit iurisdictio suppleta. — Quando deest
iurisdictio, sive ordinaria sive delegata, eam potest Ecclesia
supplere i. e. extraordinarie conferre dum non fuit regulariter
collata. Id tamen non facit nisi gravi de causa, ob bonum
commune animarum.
Haec iurisdictio, quam supplet Ecclesia, differt a iuris­
dictione ordinaria aut delegata, in eo quod confertur solum
in ipso actu confessionis, posteaqUe extinguitur, dum altera
ante confessionem datur et post absolutionem de se per­
manet. Tres autem sunt casus in quibus Ecclesia supplet :
i° in periculo mortis, 2° in casu erroris communis, 30 in
casu iurisdictionis dubiae.

DE POENITENTIA

543

585. Principium I. De iurisdictione in periculo
mortis. — Valet can. 882 :
«In periculo mortis omnes sacerdotes, licet ad confes­
sionem non approbati, valide et licite absolvunt poenitentes
a quibusvis peccatis aut censuris, quantumvis reservatis et
notoriis, etiamsi praesens sit sacerdos approbatus, salvo
praescripto can. 884 et 2252 ».
Dicitur : i° in periculo scii, gravi seu propinquo, et non tantum
in articulo, quando mors iam ita instat ut moraliter certo sequatur,
sed etiam quando aliquatenus imminet, ita ut ob adjuncta brevi
possit occurrere, cum facile et sat frequenter contingat. De quo
ex indiciis et contecturis est judicandum, ita ut prudenter timeri
possit ne mors brevi sequatur ; unde non sufficit persuasio mere
subiectiva sacerdotis aut familiae. Nihilominus si quis ex errpre
periculum adesse aestimaverit, sed prudenter ob gravem rationem,
absolutio erit valida utpote data in dubio positivo et probabili,
ut dicetur n. seq. ;
20 mortis, ex quacumque causa proveniat, sive ab intrinseco,
ut ex infirmitate periculosa, partu difficili, vulnere inflicto,
extrema senectute, sive ab extrinseco, ut ex iudiciali sententia,
difficili incisione chirurgica, instante praelio, longa ac periculosa
navigatione, etc. ; non tamen, iit quidam dixerit, ex itinere aëreo
in ordinariis adiunctis, quia periculum proximum non infert ;
quod si secus, nec liceret instituere ;
3° omnes sacerdotes, etiam irregulares, suspensi, excommunicati,
schismatici, haeretici, apostatae, dummodo fuerint valide ordinati ;
4° valide et licite absolvunt ab omnibus peccatis et censuris in
foro scii, interno, ita ut id nullum effectum sortiatur in foro
externo, ut declaravit com. interpr. 28 dec. 1927 ;
5° salvo praescripto can. 884 et 2252 ; Ubi duplex apponitur
restrictio : a) iuxta can. 884, absolutio complicis, extra çasum
necessitatis, manet ex parte confessarii illicita (n. 635) ; b) iuxta
can. 2252 : « Qui in periculo mortis constituti a sacerdote specialis
facultatis experte, receperunt absolutionem ab aliqua censura
ab homine vel a censura specialissimo modo Sedi Apostolicae reser­
vata, tenentur, postquam convaluerint, obligatione recurrendi,
sub poena reincidentiae, ad illum qui censuram tulit, si agatur
de censura ab homine ; ad... aliquem facultate (absolvendi) prae­
ditum,... si de censura a iure; eorumque mandatis parendi »
(cfr n. 682, B).

586. Principium II. De casu erroris communis et
iurisdictionis dubiae. — Valet can. 209 :
« In errore communi aut in dubio positivo et probabili
sive iuris sive facti, iurisdictionem supplet Ecclesia pro
foro tum interno tum extemo ».

544

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

A. Ecclesia supplet in errore communi: i° Ad hoc ut ecclesia
jurisdictionem suppleat requiritur error, i. e. judicium falsum de
alicujus jurisdictione sive ordinaria sive delegata. Non tamen
oportet quod detur error de facto apud multos (error communis
de facto), sed sufficit quod fundamentum erroris, factum scilicet in
quo error fundatur, sit pluribus notum. Imo sufficit quod factum
aliquod, quod per se natum sit multos in errorem inducere,
publice positum sit. Non ergo refert utrum multi de facto
adierint illum cui erronee jurisdictionem adscribunt, vel multi
in errorem de facto inducti sint, sed utrum detur factum publi­
cum, quod natum sit non unum vel alterum sed quemlibet
indeterminate in errorem inducere (error communis de jure,
virtualis, interpretativus). Nec oportet quod adsit titulus colo­
ratus séu actus quo jus nititur qui tamen vitio occulto laborat.
Sufficit titulus putativus, qui scilicet creditur adesse, cum revera
nullo modo existât. Sic valide assistit matrimonio, is qui est
parochus putativus.
2° Secundum interpretationem Com. I. C die 26 mardi 1952,
« applicandum est can. 209 in casu sacerdotis qui delegatione
carens rnatrimonio assistit ». Quod non tantum valet si agitur de
existimata delegatione ad universalitatem causarum matrimonia­
lium sed etiam de delegatione ad Unum determinatum actum1.
3° Attamen generatnn asseritur, et etiam in errore particulari
valet quod supra diximus ex can. 207 : « Potestate pro foro interno
concessa, actus per inadvertentiam positus, elapso tempore vel
exhausto casuum numero, validus est ».
4° Cum sacerdos, qui certo sciens, in casu erroris communis
se iurisdictione carere antecedenter ad suppletionem Ecclesiae,
hanc, quasi invitam, cogat ad supplendum sicque graviter
ordinem perturbet, illicite absolvit nisi adsit necessitas, et quidem
gravis, poenitentis. A fortiori graviter peccaret qui voluntarie sive
errorem communem sive gravem causam eo utendi provocaret.
B. Ecclesia quoque supplet in dubio positivo et probabili, i. e.
serio et solide fundato in rationibus gravibus quae examini
subiectae ilee eliduntur nec convincunt ; non vero in dubio levi
aut tenui : si enim nulla ratio solida adsit, dubium est negativum,
non vere probabile, et Ecclesia non supplet. Debet autem
dubium esse obiectivum de ipsa iurisdictione, non subiectivum
de doctrina vel scientia confessarii circa eam, ut si positive
dubitet ipse quia non sufficienter inquisivit aut quia non bene
recordatur quaenam sit norma in iure clare enuntiata, v. g. an
in libris legerit vel a professore audiverit in tali casu adesse
potestatem absolvendi : tunc scii, iurisdictio non est dubia, sed
dubia de ipsa est notitia confessarii, nec in casu supplet Ecclesia.
Ad utendum autem dubia iurisdictione,in dubio, scii, positivo et
probabili sive iuris sive facti, specialis ratio necessitatis non re­
quiritur. Casus esse potest : dubium an superior possit delegare,
V. g. episcopus pro casu pontificio, an potestas audiendi confes­
siones expiraverit, an peccatum sit reservatum, an adsit peri­
culum mortis.
i. Cfr. A. Delchard, Nouvelle Revue

Théologique,

1952, pp. 1087-1090.

DE POENITENTIA

545

Ita confessarius dubitans an in can. 875 et 514, § 1 in religiosa
domo diu noctuque degentes intelligi possint qui una tantum
die et nocte ibi manent, an e contra plus temporis requiratur ut
possint dici degentes, poterit sequi sententiam probabilem beni­
gniorem.
Articulus III.

De Limitatione Iurisdictionis
quoad Personas.
S. Th., Suppi, q. 20, a. 1.

587. Limitari potest iurisdictio ad aliquas personas,
ita ut certae personae excludantur a potestate et non licite,
aut etiam non valide, absolvantur. Sic v. g. in quibusdam
regionibus non omnes confessarii, sed aliqui tantum,
solent approbari pro confessionibus mulierum.
In iure novo quaedam praescriptiones statuuntur pro
confessionibus, tum religiosorum eorumque novitiorum,
atque alumnorum, tum praesertim religiosarum.

588. Principium I. De confessione religiosorum
eorumque novitiorum atque alumnorum. — Ad illos
valide absolvendos nulla iam requiritur iurisdictio specialis,
sed sufficit illa quae ab Ordinario loci vel ab eorum superiore
conceditur ; quoad liceitatem quaedam in iure ponuntur
praescriptiones.
A. De ipsis religiosis valet can. 518 :
« § i. In singulis religionis clericalis (sive exemptae sive
non exemptae) domibus deputentur plures pro sodalium
numero confessarii legitime approbati, cum potestate, si
agatur de religione exempta, absolvendi etiam a casibus
(i. e. peccatis et censuris) in religione reservatis », ita scii,
ut optio sufficiens detur religiosis.
« § 2. Superiores religiosi, potestatem audiendi confes­
siones habentes, possunt, servatis de iure (divino aut
ecclesiastico) servandis, confessiones audire subditorum,
qui ab illis sponte sua ac motu proprio id petant, at sine
gravi causa id per modum habitus ne agant ».
« § 3. Caveant superiores ne quem subditum aut ipsi
per se aut per alium vi, metu, importunis suasionibus
aliave ratione inducant ut peccata apud se confiteatur ».
Summa Theologiae Morali· III. — 35

546

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Ergo : i) Ut superior licite audiat confessionem, dummodo
per modum habitus non fiat, simplex petitio sufficit.
2) Gravis causa, praeter spontaneam petitionem, requiritur
ut superior aliquem audiat per modum habitus, ut difficultas
confitendi apud alios religiosos, exeundi ad inveniendum con­
fessarium ; causa gravis tamen difficulter adest si magna sit
communitas et plures confessarii.
3) Simplex petitio subditi non est sufficiens ratio ad illum
habitualiter audiendum.
Prohibitio respicit superiores, non subditos ; superiores
intelligendi sunt proprie dicti, non vero praepositus domus
filialis, minister, praefectus spiritus, oeconomus.

Item can. 519 : « Firmis constitutionibus quae confes­
sionem statis temporibus praecipiunt aut suadent apud
determinatos confessarios peragendam (quarum proinde
vis aut obligatio permanet), si religiosus etiam exemptus,
ad suae conscientiae quietem, confessarium adeat (sive
intra sive extra domum) ab Ordinario loci approbatum,
etsi inter designatos non recensitum, confessio, revocato
quolibet contrario privilegio, valida ac licita est ; et con­
fessarius potest religiosum absolvere (in foro interno) etiam
a peccatis et censuris in religione reservatis » ; non tamen
in foro externo, nec a censuris ab homine reservatis iuxta
can. 2245 et 2247.
Ratio ad conscientiae quietem confessionem instituendi, non
solum est peccatum grave commissum, sed etiam dubium ob
tentationem, aut culpa levis non ordinaria, anxietas quae proprio
confessario non facile aperitur, absentia fiduciae in confessario
ordinario vel difficultas adeundi eum, aut simile motivum serium.
Hisce in casibus quemcumqtie confessarium possunt adire, sed
solum licito modo i. e. secundum regulas v. g. oblata intra vel
extra conventum occasione ; non autem ideo possunt sine licentia
exire e conventu nec a superiore exigere ut talem confessarium
advocet.

B. De novitiis valet can. 566, § 2 :
« In religionibus.., salvo praescripto can. 519 :
i° Pro novitiorum numero imus vel plures habeantur
ordinarii confessarii, salvo praescripto can. 891.
20 Confessarii ordinarii, si agatur de religione clericali,
in ipso novitiatus domo commorentur ; si de laicali, saltem
frequenter ad domum novitiatus accedant, novitiorum
confessiones audituri.

DE POENITENTIA

547

3° Praeter confessarios ordinarios, designentur aliqui
confessarii, quos novitii in casibus particularibus adire licite
possint, nec Magister aegre id se ferre demonstret.
4° Quater saltem in anno detur novitiis confessarius
extraordinarius, ad quem omnes accedant saltem bene­
dictionem recepturi ».
C. De novitiis et alumnis valet can. 891 :
« Magister novitiorum (qui stricte intelligendi sunt scii,
ii qui nondum professionem emiserunt) eiusque socius,
superior Seminarii collegiive sacramentales confessiones
suorum alumnorum secum in eadem domo commo­
rantium (non exterorum) ne audiant, nisi alumni ex gravi
et urgenti causa in casibus particularibus sponte id petant ».
Hinc i° qui enumerantur in isto can. 891 non privantur
iurisdictione ; unde confessio apud eos instituta non esset in­
valida, sed prohibetur et est illicita. — 2° Superiores et alumni
debent manere in eadem domo conventus, seminarii aut collegii,
i, e. convictus ubi ad theologiam, philosophiam aut humanitatem
informantur. — 3° Tres conditiones simul requiruntur ut licite
audiantur confessiones : spontanea alumni petitio, graviset urgens
causa, casus particularis. Ergo non possunt, etiam ob gravem
causam, habitualiter et ordinario audire confessiones quorum­
dam alumnorum. Et ideo magis restricta est, hac in re, eorum
libertas, quam superioris quoad confessionem religiosorum.

589. Principium II. De confessione religiosarum valet
can. 876 :
« § i. Revocata qualibet particulari lege seu privilegio,
sacerdotes tum saeculares tum religiosi, cuiusvis gradus
aut officii, ad confessiones quarumcumque religiosarum
(sive monialium, sive aliarum religiosarum a S. Sede appro­
batarum, sive etiam religiosarum dioecesanarum, imo
mulierum in communi viventium sine votis iuxta can. 675)
ac novitiarum (non vero postulantium) valide ac licite
recipiendas peculiari iurisdictione indigents salvo prae­
scripto can. 239, § i, n. i (de privilegiis Cardinalium),
522 et 523.
§ 2. Hanc jurisdictionem confert loci Ordinarius, ubi
religiosarum domus sita est, ad normam can. 525 ».
Ut autem hoc principium opportune in praxi applicetur,
notandae veniunt ulteriores praescriptiones :

548

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

A. Can 520 : « § 1. Singulis religiosarum domibus
(saltem formatis) unus dumtaxat detur confessarius ordi­
narius, qui sacramentales confessiones universae communi­
tatis excipiat, nisi propter magnum ipsarum numerum vel
aliam iustajn causam sit opus altero vel pluribus », quo
casu expedit sorores dividere in plures categorias secundum
ordinem professionis, officium, vel linguam, ita ut singulis
categoriis unus sit ordinarius.
« § 2. Si qua religiosa, ad animi sui quietem, et ad maiorem
in via Dei progressum, aliquem specialem confessarium vel
moderatorem spiritualem postulet, eum facile Ordinarius
concedat : qui tamen invigilet ne ex hac concessione
abusus irrepant ; quodsi irrepserint, eos caute et prudenter
eliminet, salva conscientiae libertate ».
Abusus v. g. sane esset si omnes fere religiosae specialem
haberent confessarium, quia esset legem detorquere et frustrare.

B. Can. 521 : « § 1. Unicuique religiosarum communitati
detur confessarius extraordinarius, qui quater saltem in
anno ad domum religiosam accedat et cui omnes religiosae
se sistere debent, saltem benedictionem recepturae.
§ 2. Ordinarii locorum, in quibus religiosarum commu­
nitates existunt, aliquot sacerdotes (saltem duos, non
indeterminate) pro singulis domibus designent, ad quos
pro sacramento Poenitentiae in casibus particularibus
recurrere eae facile possint, quin necessarium sit ipsum
Ordinarium toties quoties adire.
§ 3. Si qua religiosa aliquem ex iis (extraordinariis vel
supplementaribus) çonfessariis expetat, nulli Antistitae liceat
nec per se nec per alios, neque directe neque indirecte,
petitionis rationem inquirere, petitioni verbis aut factis
refragari, aut quavis ratione ostendere se id aegre ferre ».
Ergo nec potest per se inquirere directe v. g. petendo rationem
ab ipsa religiosa, nec per alios v. g. per magistram novitiarum
vel per alias sorores, aut indirecte ab aliis petendo ubi fuerit
aut ea quae locuta sit.

C. Canon. 522 : « Si non obstante praescripto can. 520 et
521 aliqua religiosa, ad suae conscientiae tranquillitatem,
confessarium adeat ab Ordinario loci pro mulieribus ap­
probatum, confessio in qualibet ecclesia vel oratorio etiam

DE POENITENTIA

549

semipublico peracta, valida et licita est, revocato quolibet
contrario privilegio ; neque Antistita id prohibere potest
aut de ea re inquirere, ne indirecte quidem ; çt religiosae
nihil Antistitae referre tenentur ».
Can, 523 : « Religiosae omnes, cum graviter aegrotant,
licet mortis periculum absit, quemlibet sacerdotem, ad
mulierum confessiones excipiendas approbatum, etsi non
destinatum religiosis, arcessere possunt, eique perdurante
gravi infirmitate, quoties voluerint, confiteri, nec Antistita
potest eas sive directe sive indirecte prohibere ».
Igitur aliqua religiosa, non communitas, ad suae conscientiae
quietem, quemcumque confessarium ab Ordinario loci pro
mulieribus approbatum potest adire ubique, etiam si confessarius
occasionaliter vel vocatus ad ipsam domum religiosam accedat
(com. interpr. 28 dec. 1927), — quin tamen ius expetendi
illum aut exigendi religiosae competat ullum, — et apud eum
confiteri in qualibet ecclesia vel oratorio etiam semipublico ;
ergo etiam in ecclesia proprii conventus, vel in oratorio in com­
modum communitatis vel coetus fidelium eo convenientium
legitime erecto, non tamen in oratorio alicuius tantum familiae
seu mere privato.
Insuper religiosa in gravi morbo, qui scii, valde affligit aUt de
facili periculosus evadit, potest quemcumque huiusmodi confes­
sarium pro mulieribus approbatum expetere quoties voluerit, ac
proinde etiam pluries in hebdomada.

59°· Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
A. Religiosas omnes, sive novitias sive professas, domi aut
foris confessionem valide peragere :
1) apud confessarium ordinarium communitatis ;
2) apud confessarium vel moderatorem specialem quem petenti
ad animi sui quietem et ad maiorem Dei progressum Ordinarius
facile concedet ;
3) si graviter aegrotant licet mortis periculum absit, apud
quemlibet sacerdotem pro mulieribus approbatum, perdurante
gravi infirmitate ;
4) apud confessarium extraordinarium communitatis (cui
saltem quater in anno se sistere debent) aut supplementarem ex
iis quos eo fine Ordinarius designaverit, per antistitem arcessitum;
5) tandem apud confessarium occasionarium ab Ordinario loci
pro mulieribus apJrobatum, « dummodo in ecclesia vel oratorio
etiam semipublico fia^, aut, sicut recenter concessum est, in loco
ad audiendas confessiones mulierum legitime designato » (com.
int. 24 nov. 1920) ; quod non tantum de loco habitualiter
designato est intelligendum, sed etiam de I0C0 per modum actus
designato, vel ad normam can. 910, § 1 electo (com. int. 12 febr.
1935), scii, causa infirmitatis aliave verae necessitatis et adhibitis
cautelis quas Ordinarius loci opportunas iudicaverit. Locus

550

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

requiritur ad validitatem, ut ex ipso textu constat et authentice
fuit declaratum, 28 dec. 1927.
B. Ut licite facultate sub n. 4 et 5 indicata utantur, animad­
verterat P. Vermeersch, Summa luris novi, n. 189, « in casibus
particularibus... requiritur et sufficit motivum rationabile, neque
sine Ordinarii consensu, unum ex his confessariis sibi stabilem
confessarium constituere possent. Casum tamen particularem apud
personas anxiae conscientiae frequentius recurrere posse haud
infitiamur. Omnibus causa rationabilis erit v. g. impedita confessio
die consueta, devotio maior in pervigilio festi, culpa etiam levis
magis deliberate admissa, dubium ob importunam tentationem,
anxietas quam ordinario confessario non libenter aperiat, etc.
Attamen can. 522..., facultas... confitendi apud quemlibet
confessarium pro mulieribus approbatum... additis verbis : « ad
suae conscientiae tranquillitatem, cautius exprimitur », imo, addi­
mus, obvio sensu potius videretur hoc requiri ad validitatem
(can. 39). Non ergo sufficit sola praeferentia naturalis, vel levis
ratio, non naturale solamen cum tali confessario colloquendi, aut
merus animi mobilis impetus (un caprice'), sed seria ratio ut
dictum est n. 588, A ; — secus enim inutiliter in canone pone­
retur restrictio : ad conscientiae tranquillitatem.
C. Notetur praedictam facultatem factam esse cuique religiosae
in particulari (si aliqua religiosa, ait canon), ac proinde iuris­
dictionem non concedi nisi pro casu particulari. Non posset ergo
superiorissa confessarium quemlibet rogare ut pro sua communi­
tate absentem vel impeditum ordinarium vel extraordinarium
suppleret ; nec confessarius pccasionaliter posset totam com­
munitatem audire. Confessiones enim essent invalidae propter
defectum iurisdictionis specialis quae a can. 876 omnino exigitur ;
quodsi secus, actum esset de praescriptione huius canonis. In
casu itaque vocandus esset, vel confessarius extraordinarius,
vel unus ex supplementaribus.

591· Animadversiones.— i.Si confessarii specialiter vocati
vel occasionaliter quaesiti experirentur, nullam rationabilem cau­
sam necessitatis vel utilitatis specialis legitimate quod religiosae
ad illos, non ad ordinarium confessarium, accedant, eas pru­
denter dimittant.
2. De qualitatibus confessarii religiosarum ordinarii et
extraordinarii dicit can. 524.
3. De eorum approbatione et amotione vide can. 525-527.
Articulus IV.

De Restrictione Iurisdictionis
quoad Peccata reservata.
S. Th., Suppi, q. 20, a. 2.

592. Reservatio casuum est avocatio casus ad indicium
superioris ordinarii, qua simul potestas inferiorum limi­
tatur (can. 893), seu revocatio casus ad proprium tribunal

DE POENITENTIA

SSI

reservantis ita ut nemo absolutionem impertiri valeat pisi
ipse reservans, eius successor aut superior in officio, vel
eius delegatus. Ex quo sequitur non omnem limitationem
potestatis in Confessario esse reservationem, nec omne
peccatum cuius absolutio confessario aufertur esse reser­
vatum ; sed ad hoc requiritur ut ad iudicium superioris
avocetur, et ideo restringatur generaliter apud confessarios
inferiores potestas ad illud absolvendum. Hinc illi qui
ordinario iure possunt iurisdictionem concedere audiendi
confessiones, aut ferre censuras, possunt etiam reservare
casus, nisi aliter in iure statuatur ; v.g. S. Pontifex pro tota
Ecclesia, episcopi pro suis dioecesibus, superior generalis
religionis exemptae aut abbas monasterii sui iuris respectu
suorum subditorum (C. Trid., sess. 14, c. 7 et can. 11).
Ita statuit can. 893 : « § 1. Qui ordinario iure possunt
audiendi confessiones potestatem concedere aut ferre
censuras, possunt quoque, excepto vicario capitulari, et
vicario generali sine mandato speciali, nonnullos casus ad
suum avocare iudicium, inferioribus absolvendi potestatem
limitantes.
§ 2. Haec avocatio dicitur reservatio casuum·
§ 3. Quod attinet ad reservationem censurarum, servetur
praescriptum can. 2246 et 2247 ».

593, Duplex est reservatio : alia peccatorum, alia
censurarum. — Reservatio duplici modo fieri solet : alia
fit ratione censurae, quatenus « reservatio censurae impe­
dientis receptionem sacramentorum importat reservationem
peccati cui censura adnexa est » (can. 2246, § 3), et tunc
si censura non incurritur aut non reservatur aut tollitur,
nec peccatum reservatur : est reservatio censurarum ; — alia
fit ratione sui seu peccati; est proprie dicta reservatio
casuum seu peccatorum.
Reservationis autem duplex est finis : alter primarius, disciplina­
ris, nempe bonum publicum, nam bona Ecclesiae disciplina pos­
tulat ut graviora peccata reserventur illis qui doctrina, prudentia
et experientia, melius iudicare valeant qua ratione sit malo ob­
viandum ; alter secundarius, medicinalis, scii, bonum privatum
fidelium, ut ita ab iis peccatis magis absterreantur atque securius
emendentur. Finis itaque reservationis nullatenus est poenalis ;
dum e contra essentialiter poenalis est finis ipsius censurae. Hinc :

552

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

a) Reservatio peccatorum quae secundum essentiam est
avocatio peccati ad iudicium superioris ut huic subiiciatur, ex
consequenti duplicem importat effectum : primo immediate et
directe afficit confessarium cuius potestas quoad hoc peccatum
limitatur ita ut ab eo non absolvat valide ; altero mediate et in­
directe attingit poenitentem qui pro absolutione obtinenda adire
debet tribunal superioris. — E contra censura immediate afficit
poenitentem, et, si sit reservata, consequenter confessarium qui,
stante reservatione, privatur potestate ab illa absolvendi.
b) Ignorantia reservationis ab ea non excusat1, — quod iam
omnino certum est in iure novo, quia reservatio primario non est
poena delinquentis, sed avocatio ad iudicium superioris et
restrictio iurisdictionis in confessario ; ignorantia autem delin­
quentis non dat confessario potestatem quam non habet, nec
impedit primarium reservationis finem. — E contra ignorantia
censurae ab ea excusat, ac proinde etiam a reservatione adnexa ;
nunquam tamen ignorantia affectata, nec etiam crassa si delictum
non requirit plenam cognitionem aut praesumptionem (can.
2229).

594. De casibus S. Pontifici reservatis. — In iure2
A. « Unicum peccatum ratione sui reservatum S. Sedi est
falsa delatio (per se vel per alios inductos), qua sacerdos
innocens accusatur de crimine sollicitationis apud iudices
ecclesiasticos » (can. 894).
B. Censurae plures sunt reservatae Apostolicae Sedi,
quarum « aliae sunt reservatae simpliciter, aliae speciali
modo, aliae specialissimo modo » (can. 2245, § 2 et 3).
Inter censuras specialiter reservatas etiam occurrit falsa sollici­
tationis delatio apud superiores (can. 2363). Ergo idem peccatum,
sub diversis conditionibus, est reservatum ratione sui et ratione
censurae, ut declarabitur n. 643 C.

595. De casibus Ordinario reservatis. — Ordinarii
potestatem habent reservandi peccata in suo territorio vel
prp suis subditis, atque censuras reservatas ferendi ; de
cuius exercitio in iure traduntur quaedam regulae :
A. Quantum ad peccata reservata :
1° « Locorum Ordinarii peccata ne reservent, nisi, re in
1. Nisi per accidens, si peccatum reservetur sub conditione : si
reservatio cognoscatur ; i. e. si reservans ignorantes excipiat.
2. Ex dispositione speciali S. Pontificis, decreto S. Poenitentiariae,
reservabatur quaque absolutio pervicaciter adhaerentium actioni, ut
dicitur, gallicae (16 nov. 1928) et legentium diarium huius nominis
(2 mart. 1929). At, postquam rectores dictae actionis se subiecerunt
litteris 20 nov. 1938 et 19 iun. 1939, S. Off. 10 iul. 1939 declaravit eam
non amplius prohiberi in futurum, manentibus tamen sub Indice scriptis
hucusque prohibitis.

DE POENITENTIA

553

synodo dioecesana discussa, vel extra synodum auditis capitulo
cathedrali et aliquot ex prudentioribus ac probatioribus suae
dioecesis animarum curatoribus, vera reservationis necessitas aut
utilitas comprobata fuerit » (can. 895).
20 « Inter superiores religionis clericalis exemptae, unus
superior generalis, et in monasteriis sui iuris abbas, cum proprio
cuiusque consilio, peccata, ut supra, subditorum reservare
possunt, firmo praescripto can. 518, § 1 et 519 » (can. 896).
Praecipitur sola auditio synodi, capituli, aut etiam, saltem
probabiliter, consilii, et quidem ad validitatem secundum can.
105, i°. At si non obstante voto auditi coetus, reservatio nihilomi­
nus feratur, tamen valida videtur.
3° « Casus reservandi sint pauci omnino, tres scii, vel ad
summum quatuor, ex gravioribus et atrocioribus criminibus
externis, specifice determinatis ; ipsa vero reservatio ne ultra in
vigore maneat, quam necesse sit ad publicum aliquod insolitum
vitium extirpandum aut collapsam forte Christianam disciplinam
instaurandam » (can. 897).
B. Quantum ad censuras reservatas :
« Ne reservetur censura, nisi attenta peculiari gravitate de­
lictorum et necessitate aptius providendi disciplinae ecclesiasti­
cae et medendi conscientiis fidelium » (can. 2246, § 1). Quod
valet de censuris reservatis iure particulari ferendis. At insuper :
« Censura ab homine est reservata ei qui censuram inflixit aut
sententiam tulit, eiusve superiori competenti, vel successori aut
delegato ; ex censuris vero a iure reservatis aliae sunt reservatae
Ordinario... » (can. 2245, § 2).

596. Qualitates peccatorum reservandorum. —
Quinque solent numerari qualitates seu conditiones re­
quisitae ut peccatum sit reservatum. Debet esse :
i° Grave seu mortale, tum ratione obiecti, tum ratione
subiecti i. e. cum perfecta deliberatione et pleno consensu
commissum : frustra enim venialia reservarentur cum nulla
sit obligatio ea confitendi.
2° Externum, etsi occultum : non quod interna reservari
non possint, sed quod Ecclesia id agere non solet (ne
continuis anxietatibus subiiciat poenitentes), imo pro
censuris reservatis id positive excludit (can. 2242, § 1), ita
ut ipse actus externus de se gravis esse debeat nec sufficiat
quod actio in se levis ob intentionem internam grave
peccatum fuerit, uti v. g. levis percussio clerici ex intentione
graviter percutiendi. Unde peccatum oportet sit mortale
interne simul et externe.
30 Specifice determinatum, et non tantum generice : ita

554

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

v. g. non potest reservari totum genus luxuriae aut qui­
cumque concubinatus (cum plures species contineat), sed
casus debet circumscribi iis notis vel adiunctis quae reservationis causa sunt, v. g. sodomia, concubinatus adulteri­
nus, si propter istam circumstantiam reservandus sit.
4° In sua specie completum, seu opere consummatum et
non dumtaxat attentatum, ita ut verba reservationis in
sensu strictiore verificentur, v. g. si reservatur incestus
aut sodomia, debet adesse copula carnalis perfecta (cum
emissione seminis intra vas) scienter, cum consanguinea
vel affine, aut cum masculo admissa ; si reservatur homi­
cidium, mors debet esse secuta.
5° Certum certitudine excludente dubium iuris et facti
tum ratione peccati tum ratione reservationis, scii, certo
reservatum, certo commissum et certo mortale. Hinc si
serio dubitetur utrum lex reservans se extendat ad hunc
casum, vel utrum peccatum revera commissum fuerit, vel
utrum sit grave subiective aut obiective, non incurritur
reservatio : odiosa enim sunt restringenda, unde reservatio
semper strictam recipit interpretationem et in dubio sive
iuris sive facti non urget (can. 19; 2246, § 2 et 2245j § 4).
Quibus addendum, si agitur de censura incurrenda, quod
peccatum sit cum contumacia commissum. Contumax dicitur
in censuris ferendae, qui post monitiones non desistit vel
poenitentiam detrectat ; in censuris latae sententiae, qui
sine causa legitime excusante transgressus est legem cui
adnexa est censura (can. 2242, § 2).
Ut autem reservatio fiat conformiter ad vota Iuris :
a) Peccatum non sit reservatum S. Pontifici, imo etiam, saltem
regulariter, nulla censura affixum, nam iuxta can. 898 : « Prorsus
ab iis peccatis sibi reservandis omnes abstineant, quae iam sint
Sedi Apostolicae etiam ratione censurae reservata, et, regulariter
ab iis quoque quibus censura, etsi nemine reservata, a iure
imposita sit ».
b) Reservatio necessaria aut utilis sit ad vitium publicum extirpandum aut Christianam disciplinam instaurandam (can.897). Cum
autem, ait Vermeersch, Th. Μ. III, m 430, non in Omni regione
sperari potçst ut vitium réservations omnino extirpari possit,
si propagationem vitii impediat, id iam satis esse arbitramur
ut reservatio utilitatem habeat quae votis S. Sedis postulatur.
c) Censura non sit Sedi apostolicae reservata : tunc enim « Ordi­
narius nequit aliam censuram sibi reservatam in idem delictum
ferre » (can. 2247, § i) ne quidem, ut videtur, valide.

DE POENITENTIA

555

597. Cessatio reservationis. — A. Reservatio pecca­
torum et censurarum. Quaevis reservatio cessat in periculo
mortis, in quo omnis sacerdos absolvere potest ab omnibus
censuris et peccatis iuxta dicta n. 585.

B. Reservatio peccatorum. Iuxta can. 900 : « Quaevis
reservatio omni vi caret1 :
i° « Cum confessionem peragunt sive aegroti qui domo
egredi non valent, sive sponsi matrimonii ineundi causa ».
Quod etiam prodest aegrotis religiosis aut aliis qui in domo
siunt ubi confessarii habitant, non autem iis qui egredi non
liaient, sed vere aegroti non sunt ut incarceratis aut parturienti­
bus ; sponsis vero etsi sponsalia non contraxerint.

2° « Quoties vel legitimus superior petitam pro aliquo
determinato casu absolvendi facultatem denegaverit, vel,
ptudenti confessarii iudicio, absolvendi facultas a legitimo
superiore peti nequeat sine gravi poenitentis incommodo aut
sine periculo violationis sigilli sacramentalis ».
In primo casu, ratio est quod, cognito casu a superiore, finis
disciplinaris obtineri potest. In altero, incommodum intelligitur
reservation! extrinseçum uti sunt ; gravis difficultas redeundi ad
confessarium simul cum gravi difficultate adeundi alium facultate
absolvendi praeditum ; periculum gravis scandali v. g. necessitas
celebrandi ; periculum gravis infamiae v. g. difficultas abstinendi
a communione sine aliqua nota aut suspicione ; et pro sigillo
periculum quod superior in suspicionem veniat personae pro
qua facultas petatur.

3° « Extra territorium reservantis, etiamsi dumtaxat ad
absolutionem obtinendam poenitens eX eo discesserit »,
scii, quasi in fraudem legis.
Quinque igitur sunt casus : aegrotus egredi non valens, —
sponsus matrimonium initurus, — facultas in determinato casu
denegata, — grave poenitentis incommodum, — recessus a
territorio reservantis.

C. Reservatio censurarum : i° « In casibus urgentioribus
si nempe censurae latae sententiae exterius servari nequeant
i. Ex dispositione tamen speciali sacerdotes qui absolverint adhae­
rentes « actioni gallicae » et fuerint absoluti cessante reservatione, intra
mensem a die obtentae absolutionis vel convalescentiae debent ad
S. Poenitentiariam recurrere sub poena excommunicationis specialiter
S Pontifici reservatae. Sed a 10 iul. 1939 illa dispositio fuit revocata
in futuram.

556

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sine periculo gravis scandali vel infamiae, aut si durum sit I
poenitenti in statu gravis peccati permanere per tempus I
necessarium ut superior competens provideat, tunc quilibet
confessarius in foro sacramentali ab eisdem, quoquo modo
reservatis, absolvere potest, iniuncto onere recurrendi, sub
poena reincidentiae, intra mensem (i. e. 30 dies)... a
superiorem... et standi eius mandatis » (can. 2254, § 1).
I
Ubi notetur : a) Facultas conceditur pro censuris a iure (univepsali aut particulari) latae sententiae, non pro censuris ab homine.
b) Excipitur tamen absolutio sacerdotum ab excommunica­
tione, ob attentatum civile tantum matrimonium, et actu cum
muliere caste Viventium eorum que admissio ad participatione
sacramentorum more laicorum : quàe scii., extra periculu
mortis, exclusive reservatur S. Poenitentiae ex recenti decre
(S. Poen. 18-28 apr. 1936 et 4 maii 1937).
c) Casus urgentiores a iure determinantur : 1. si censura
servari nequeat sine periculo gravis scandali, ut si propter excom­
municationem parochi aut magistratus ira aut perturbatio
oriretur in populo ; — 2. item si sine periculo infamiae, ut si
omnia iam sint parata ad nuptias, aut parochus vel vicarius cele­
brationem aut laicus communionem paschalem sine infamia
omittere nequeat 5 — 3. si poenitenti durum sit in statu gravis
peccati permanere per tempus necessarium ut superior competens
proyideat, i. e. per duos vel tres, imo aliquando per unum diem.
Quod tamen non semper durum est nec omnibus.
d) Casus indicantur pro absolutione a censuris reservatis, non
pro peccatis ratione sui reservatis, nominatim tertius ; unde
videtur Ecclesia magis urgere reservationem si peccatum ratione
sui quam si solum ratione poenae reservetur, quod ex ipsa rei
natura intelligi potest.
e) Absolutio ab istis casibus directa est, sed provisorie sub
conditione reincidentiae in censuram.
f) Onus recurrendi in casu imponi debet, et recursus fieri intra
mensem, vel ab ipso poenitente adeundo superiorem aut dele­
gatum, vel saltem per epistolam et confessarium, reticitp nomine,
ad S. Poenitentiariam vel ad episcopum aliumve superiorem
praeditum facultate (can. 2254, § 1). Recursus fieri debet non ut
absolvatur poenitens, cum iam sit directe a censura et peccato
absolutus, sed ut satisfiat reservation! et ut congrua poenitentia
et alia mandata de iure iniungenda iniungantur. Quodsi intra
mensem, dum fieri potuerit, recursus factus non est, poenitens
reincidit in censuram.
g) Attamen « nihil impedit quominus poenitens, etiam post
acceptam, ut supra absolutionem, facto quoque recursu ad
superiorem, alium adeat confessarium facultate praeditum, ab
eoque, repetita confessione saltem delicti cum censura, conse­
quatur absolutionem ; qua obtenta, mandata ab eodem accipiat,
quin teneatur postea stare aliis mandatis ex parte superioris
supervenientibus » (ib· § 2)·

I
DE POENITENTIA

557

h) « Quod si in casu aliquo extraordinario hic recursus sit
moraliter impossibilis, tunc ipsemet confessarius... potest abso­
lutionem concedere sine onere (recurrendi) de quo supra, injunctis
i tamen de iure iniungendis, et imposita congrua poenitentia et
satisfactione pro censura, ita ut poenitens, nisi intra congruum
tempus a confessario praefiniendum poenitentiam egerit ac
(satisfactionem dederit, recidat in censuram » (ib., § 3). Excipitur
excommunicatio in absolutionem complicis pro qua semper
debet fieri recursus (can. 2367, § 1). Item excommunicatio sacer­
dotum ob attentatum civile tantum matrimonium et cum muliere
viventium, de quo supra, b) ; quae habenda est ut specialissimo
«iodo reservata (S. Poen. 18^28 apr. 1936).
Moraliter impossibilis esse recursus potest, si nec confessarius
epistolam mittere possit quia abire debet ante responsum et
absens non potest tuto, quin alii suspicentur, responsum com­
municare, nec poenitens forsan imperitus, et simul ipsi durum sit
a|ium confessarium adire (S. Off., 9 nov. 1898, 5 sept. 1900).

1 20 « Reservatio censurae in particulari territorio vim
silam extra illius territorii fines non exserit, etiamsi censurdtus ad absolutionem obtinendam e territorio egrediatur ;
cénsura vero ab homine est ubique reservata ita ut censuratus nullibi absolvi sine debitis facultatibus possit »
(can. 2247, § 2)·
Confessarius ergo absolvere potest peregrinos vel et incolas
quae in alio territorio censuram reservatam incurrerunt, dum­
modo sit particularis alieno territorio et agatur de censura a iure
et non de censura ab homine.

30 « Si confessarius, ignorans reservationem, poenitentem
a censura ac peccato absolvat, absolutio censurae valet,
dummodo ne sit censura ab homine aut censura specialis­
simo modo Sedi Apostolicae reservata » (can. 2247, § 3).
Valet etiam absolutio peccati, si sit solum ratione censurae
reservatum : tunc enim si quis fuit a censura absolutus, reservatio
peccati penitus cessat1.

598. Efficacia reservationis. — A. 73ro Peccatis reserva­
tis. Ex monito can. 899 sufficienter obtineri potest reservationis
efficacia, quae tamen simul ibi circumscribitur :
« § i. Statutis semel reservationibus quas vere necessarias aut
utiles indicaverint, curent locorum Ordinarii ut ad subditorum
notitiam, quo meliore eis videatur modo, eaedem deducantur,
nec facultatem a reservatis absolvendi cuivis et passim impertiant
(sed tantum selectis confessariis).
§ 2. At huiusmodi absolvendi facultas ipso iure competit
canonico poenitentiario ad normam can. 401, § 1, et habitualiter
I. De modo agendi cum excommunicatis, vide plura alia in nostro
opusculo Quaestiones de Variis Poenitentium Categoriis, c. 3, q. 8.

ï
I

558

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

impertiatur saltem vicariis foraneis (i. e. decanis), addita, praeser-l
tim in locis dioecesis a sede episcopali remotioribus, facultate
subdelegandi toties quoties coilfessarios sui districtus, si et/
quando pro urgentiore aliquo casu determinato ad eos recurrant.
§ 3. Ipso iure a casibus, quos quoquo modo sibi Ordinarii
reservaverint, absolvere possunt tum parochi aliive qui paroJ
chorum nomine in iure censentur (n. 580), toto tempore (etiam
legitime anticipato aut prorogato) ad praeceptum paschale adimi
plendum utili (etiam si non ad implendum praeceptum confessio
instituatur), — tum singuli missionarii quo tempore missioned
(et forsan ea exercitia spiritualia collective tradita quae ipsis
aequiparantpr) ad populum (non ad particulare institutum, aut
consociationem, aut coetum v. g. cleri) haberi contingat ».
B. Pro censuris reservatis. Attendatur can. 2253 :
« Extra mortis periculum possunt absolvere :
)
A censura ab homine, ille, cui censura reservata est... ; ipse
autem potest absolutionem concedere, etiamsi reus alio domi­
cilium vel quasi-domicilium transtulerit.
)
A censura a iure reservata, ille qui censuram constituit vel cjui
reservata est, eorumque successores aut competentes superiores
aut delegati. Quare a censura reservata Episcopo vel Ordinario,
quilibet Ordinarius absolvere potest suos subditos, loci vero
Ordinarius etiam peregrinos ; — a reservata Sedi Apostolicae,
haec aliive qui absolvendi potestatem ab eo impetraverint sive
generalem, si censura simpliciter reservata sit, sive specialem, si
reservata speciali modo, sive denique specialissimam, si reservata
specialissimo modo ».
Attamen : 1) « In casibus occultis... potest Ordinarius poenas
latae sententiae iure communi statutas per se vel per alium
(scii, confessarium ad hoc delegatum) remittere, exceptis censuris
specialissimo vel speciali modo Sedi Apostolicae reservatis » can.
2237, § 2.
2) Confessarii regulares mendicantes,et qui participant mendi­
cantium privilegia, a casibus Ordinario, non quidem auctoritate
propria sed de iure reservatis, absolvere possunt ut v. g. a procu­
ratione abortus.

599. Animadversiones praeficae. — i. instructiones
Codicis de servandis in reservatione statuenda generatim sunt
normae generales secundum quas Ordinarii in sua legislatione
agere debent, potius quam leges quas ipse S. Pontifex directe
imponit. Et ideo si episcopi non mutaverint leges dioecesanas,
aut praeter normas indicatas novos casus reservatos statuant, iis
nihilominus standum est. At possunt applicari dispensationes
indicatae can. 899 et 900.
In Belgio non amplius sunt peccata ab episcopis reservata,
quamvis a Cone. Mechliniensi (Act. n. 205) praevideatur quod
introduci possint.
2. Pro peregrinis, vagis et religiosis, qui vi iurisdictionis
acceptae ab Ordinario loci absolvuntur, semper et unice existit

DE POENITENTIA

559

reservatio vigens in loco confessionis. Absolvuntur enim ex
iurisdictione Ordinarii loci in quo confitentur (can. 874 et 881) ;
quae lurisdictio afficitur reservatione ibi vigente, cum reservatio
directe confessarii potestatem restringat (can. 893). — E contra
parochi extra dioecesin suos subditos a reservatis ab alio episcopo
possunt absolvere ; atque forsan a reservatis proprio Ordinario,
:um quidam id asserere non dubitent.

3. Quando poenitens peccatum reservatum accusat, statim
ionfessarius inquirat utrum adsint necne conditiones omnes ad
incurrendam reservationem necessariae. Si constet peccatum
vere reservatum esse, ac simul confessarius debitis facultatibus
careat, moneat poenitentem ut vel superiorem aut confessarium
specialem adeat, vel post paucos dies redeat, quando videlicet
necessariae facultates obtentae fuerint, quod generatim praefe­
rant poenitentes ; — nisi tamen sit casus urgentior, quia tunc
reservatio cessat : respective pro peccato ratione sui reservato
iuxta can· 900 ; pro censura reservata ad normam can. 2254.
Quodsi poenitens reservationem ignoraverit, de ea est edocen­
dus, ut horrorem peccati concipiat.
4. Confessarius, ut fini reservationis obsecundet, poenitenti
seriam correctionem infligat, congruam satisfactionem imponat
atcjue remedia peccati praebeat opportuna.
Absolvens autem a censuris, praesertim reservatis, ea iniungere
debet quae a iure vel de mandato requiruntur, scii. i° satisfactio­
nem realem pro damnis personae laesae ; 2° reparationem
scandali ; 30 poenitentiam, praeter sacramentalem, scii, canoni­
cam et quidem congruam, quae aliquando requiritur longa,
gravis, diuturna (cfr. can. 2242, § 3 ; 2254, § 3 ; 2312).

1

I

5. Absolutio a reservatis potest dari directe vel indirecte :
directe, quando peccatum reservatum expresse declaratur apud
confessarium qui facultatem habet absolvendi a reservatis ; uti
est etiam simplex confessarius, casu urgeptiori quo iuxta can. 900
aut 2254 reservatio cessat ;
indirecte quando, absque sacrilegio, vel non declaratur, vel
declaratur apud simplicem confessarium qui a reservatis absol­
vere non potest : tunc remittitur indirecte, si simul alia peccata
declarantur a quibus poenitens directe absolvitur.
Hinc confessarius, speciali facultate carens, qui scienter,
absque necessitatis casu, a reservatis absolvit, graviter peccat,
Ecclesiae leges in re gravi violando, imo suspensionem incurrit
iuxta can. 2366, ac si praesumit ita absolvere ab excommuni­
catione specialissimo vel speciali modo reservata incurrit excom­
municationem Papae simpliciter reservatam (c. 2338, § 1) ; atta­
men absolutio valida est, si simul cum reservatis aliud peccatum
declaratum est : directe enim absoluto peccato non reservato,
indirecte alia remittuntur. Simplex confessarius qui ita agit,
sicut et ille qui absolvit ex inadvertentia a casu reservato, (praeter
exceptionem can. 2247, § 3 statutam), debet hunc errorem
pro viribus corrigere. Ergo debet monere poenitentem de reset-

50ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

vatione, si facile potest, ut error reparetur et peccatum rursus
declaretur superiori aut eius delegato ad obtinendam directaml
eius remissionem ; secus in bona fide eum relinquat, cum in proxi­
ma confessione possit indirecte absolvi ab hoc peccato et eiusJ
simul cum aliorum peccatorum, remissionem obtinere, aut ei
illam iam obtinuit.
6. Poenitens, ex inculpabili oblivione, omittens peccatum reseri
vatum in confessione, apud confessarium privilegiatum instituta,
valide absolutus est. Tenetur tamen postea in confessione mani)·
festare peccatum omissum, sed hoc probabiliter iam non eat
reservatum. Ratio est quia confessarius privilegiatus censetur
quantum potest absolvere poenitentem rite dispositum. Ergp
censetur eum indirecte absolvere a reservâtione, quia hanc
potestatem habet. — Paulo aliter res se habet, si poenitens
invalide aut sacrilege confessus est. Certum est, si ille peccatum
reservatum reticuerit, illud non esse remissum, Sin autem
peccatum reservatum manifestatum fuit, et nullitas aut sacrile­
gium ob aliam causam accidit, reservatio ipsa videtur esse ablata,
cum habens facultatem absolvendi de illa rite iudicaverit et
satisfactionem congruam imposuerit, quae in casu semper erit
adimplenda. In sequenti confessione igitur poenitens debet re­
petere totam accusationem et fateri sacrilegium commissuri,
sed iam a simplici confessario absolvi potest.
Excipitur, si tempore lubilaei, sacrilege confessus est peccatum
reservatum confessario simplici ; nam tempore lubilaei solum­
modo illi poenitentes fruuntur privilegio absolutionis recipiendae
a quocumque confessario, qui volunt adimplere omnia quae
praescribuntur ad lucrandum lubilaeum. Imprimis autem prae­
scribitur confessio bona.
QUAESTIO TERTIA.

DE OFFICIIS MINISTRI IN ORDINE AD USUM
POTESTATIS.

600. Duplex in confessario distinguitur speciale mu­
nus : iudicis atque medici. — Sicut duplex est finis in
administrando sacramento Poenitentiae, ita et in ministro
duplex distinguitur officium : iudicis nempe et medici.
Et quidem 1) officium primarium est iudicis, quia essentiale
est ministro huius sacramenti, quod institutum est sub
forma iudicii. Cum autem hoc iudicium non sit condemnatorium sed liberatorium et in utilitatem poenitentis, nec
solum ad praeterita delenda sed et ad futura praecavenda
institutum ; hinc 2) consequenter confessarius etiam medici
partes agere debet, vulnera eius sanando ac remedia
opportuna suggerendo. « Sacerdos, ait S. Thomas, in

accipiunt sub conditione ministrandi sacramenta ; et cum
superiore ecclesiastico, qui non committit alicui curam
animarum nisi sub conditione
quod munera huius officii
DE POENITENTIA
561
fideliter adimpleat : iamvero unum ex his officiis est audire
confessiones
sibi commissorum.
IV
Sent., d· ifidelium
9j exP· text.,
debet perscrutari conscientiam
peccatoris
confessione,
quasidemedicus
et iudex
Itaque, utindiscimus
ex tractatu
charitate,vulnus
non solum
1) in
extrema necessitate,
etiam
causam
». Hinc can.Sed888,
§ 12) : in gravi necessitate spirituali

urgente subditorum, sub gravi tenentur (per se vel per alium)
« Meminerit
sacerdos in
audiendis
confessionibus
ministrare
sacramentum
etiam
cum periculo
vitae ; 3)sein iudicis
neces­
iriter
medici
personam
sustinere,
ac divinaeeorum
iustitiae
simul
sitate et
autem
communi,
audire
confessiones
tenentur
Cum
autem
a) ministrum
una ex infirmitatibus
humanis
et peccatorum
misericordiae
a Deo
esse
ut honori
quando
ipsi rationabiliter
petunt
i. e.constitutum
propter
veram
spiritualem
usis
cumque
minister
teneatur
vino sit
et ignorantia,
animarum
saluti
consulat
». sacramenti
utilitatem.
Pastor enim
debet
ovibus
praebere
pabulum
nondocere
solum
cedentes ea quae necessaria sunt ad sacramentum valide et
Summa Theologiae Morali, III. _ 36
ite suscipiendum, officio doctoris fungi debet medicus et iudex,
notantes docendo et ignorantias depellendo.

562

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quando extreme aut graviter sed etiam quando communiter
indigent ; alioquin non esset satis illis provisum ; unus autem
ex praecipuis actibus pascendi exercetur in sacramento Poeni­
tentiae. Quod ita tamen est intelligendum ut, propter legitimum
impedimentum, ad modicum tempus poenitentes remitti possint :i
cum enim non sit urgens necessitas, lex non Obligat cum tanto
incommodo. Hinc :
a) Graviter peccant pastores si declarent se nolle confessiones
audire nisi raro et paucis diebus determinatis, v. g. semel aut)
bis quolibet mense ; ac saepe se difficiles et morosos praebeant
in excipiendis confessionibus : Sic enim confessio odiosa redditur
et fideles non pauci ab eius praxi deterrentur.
b) Si quis autem semel aut bis extra urgentem necessitatem
alicuius confessionem audire renuat, etiam sine legitima rationed
non peccat graviter, generatim loquendo, quia damnum quod
infertur facile reparatur.
I
c) Nullo modo autem peccat; si dimittit eos qui nimis frequentejr
et absque speciali ratione confiteri volunt : hi enim non rationa­
biliter petunt.
d) Si parochus idoneos coadiutores habet, non tam stricte
obligatur ad excipiendas confessiones per seipsum, sed per
vicarios huic officio satisfacere potest ; nisi nominatim requiratur,
aut specialis necessitas poenitentis postulet ut confessio a parocho
audiatur. Attamen omnino decet ut parochi hac in re bonum
exemplum vicariis praebeant, confessiones audiendo quoties
gravioribus negotiis non sint impediti.

B. Ex charitate. Iuxta can. 892, § 2 : « Urgente necessitate,
omnes confessarii obligatione tenentur ex çharitate confes­
siones fidelium audiendi, et in mortis periculo omnes
sacerdotes ».
Ita iuxta principia de ordine charitatis.
Hinc : i° Si proximus versetur in mortis periculo, ad audien­
dam confessionem omnes sacerdotes sub gravi tenentur etiam cum
sat magno incommodo pro necessitate gravi, imo cum certo
periculo propriae vitae, pro necessitate spirituali extrema proximi.
2° Si extra mortis periculum, proximus versetur in gravi neces­
sitate spirituali, confessarii iurisdictione sufficienti instructi et
eam exercere soliti, sub gravi tenentur deficientibus aliis, cum
aliquo detrimento in bonis temporalibus prudenter aestimando ;
— imo cum gravi incommodo, si communis adsit penuria confessariorum.
3° Si proximus peccator versetur in necessitate communi et
confessionem petat, tenetur confessarius audire, dummodo fieri
possit sine ullo incommodo nec adsit alius qui opportune possit
adiri.
Ut ergo pro simplici sacerdote vel confessario gravis adsit
obligatio confessiones audiendi cum propriae Vitae periculo,
tria requiruntur : a) ut necessitas spiritualis proximi sit moraliter
certa nec proinde alius sit qui opem ferat ; b) ut pariter certa vel

DE POENITENTIA

563

probabilis sit spes absolvendi moribundum; c) ut ex morte
sacerdotis maiora mala non sequantur, v. g. probabilis damnatio
plurium alioruin, si non adsit alius sacerdos in hoc loco.

602. In munere suo exercendo confessarius respi­
cere debet tum bonum sacramenti, tum bonum
poenitentis, tum etiam bonum publicum. — Ut scii,
rite officio suo fungatur, prae oculis habere debet :
i° Bonum sacramenti, ita ut magna cum diligentia huius
validitatem, integritatem et liceitatem,i.e. legitimam administrationem et receptionem procuret, ac honorem Dei.
\ 20 Bonum poenitentis, ut meliore quo fieri potest modo
sacramentum eiusque fructum iste recipiat ad peccata
praeterita reparanda et futura praecavenda ; nam sacraraenta sunt propter homines.
! 30 Bonum publicum, cavendo ne aliquid minus rectum
in exercitio muneris scandalum causet aliudve malum in
communitate.
Primum ex virtute religionis potius respiciendum est ;
alterum, sicut et tertium, ex iustitia et charitate.
Ad munus autem suum perfecte exercendum confes­
sarius varia implenda habet officia ante actum, — in actu, —
et post actum confessionis.
Articulus I.

De

Officiis ante Actum Confessionis
seu de Confessarii Dotibus.

603. Ante confessionem confessarius acquirere
debet dotes requisitas. — Praeter potestatem ordinis
et iurisdictionis, quae ad valorem sacramenti necessariae
sunt, plures in ministro requiruntur qualitates seu dotes,
sine quibus munus suum licite et fructuose pro spirituali
confitendum salute, exequi non posset. Confessarius itaque
ad confessiones excipiendas sese praeparare debet, quali­
tates acquirendo quae necessariae sunt ad hoc munus rite
adimplendum : ex parte intellectus speculativi, scientiam;
ex parte intellectus practici, prudentiam ; ex parte voluntatis,
bonitatem vitae. Ita Rituale rom., t. 3, c. 1, n. 1.
604. De scientia confessarii. — Confessarius tenetur

564

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sub gravi, extra casum extremae necessitatis, eam scientiam
habere quae ad suum munus rite subeundum requiritur et
competens: non eminens scii, sed mediocris, qua possic
casus solvere qui communiter occurrunt in loco ubi confess
siones audire solet, et de difficilioribus saltem prudente}
dubitare, ut libros vel alios doctiores consulere valeat|
Deficiente enim hac scientia, proximo et moraliter certo
periculo se exponit munus suum male explendi, cum iniurig
sacramenti et poenitentium damno. Nam, ut minister debet
sacramenti validitatem et integritatem procurare ; ut doctor,
ignorantes instruere de officiis tenetur ; ut iudex, de peccati},
dispositionibus, obligationibus urgendis poenitentium debet
iudicare ; ut medicus, causam spiritualem morborum investigare
ac opportuna remedia proponere debet. Quae omnia certo re­
quirunt scientiam non parvam.
Itaque : 1) Oportet ut confessarius casus solvere possit communiter
occurrentes. Unde scire tenetur ea quae spectant ad essentiam
et effectus sacramenti Poenitentiae, ad eius validitatem et licitam
administrationem et susceptionem ; — principia discernendi
inter mortalia et venialia tum in genere tum in singulis prae­
ceptis ; — quae spectant speciem, numerum, circumstantias
peccatorum necessario declarandas ; —·. quae spectant ad resti­
tutionem famae et. bonorum ; — casus reservatos et censuras
frequentius occurrentes ; — impedimenta matrimonii et obli­
gationes statuum ; — radices et occasiones peccatorum et oppor­
tuna remedia. Quae tamen impossibile est scire aut recte intelligere, nisi cognoscat princ;p<a generalia scientiae moralis de
actibus humanis, conscientia, peccatis et legibus.
Quantum autem ad casus difficiliores, qui ceteroquin raro
occurrunt, non expedit eos statim solverç, sed dicendum est
poenitenti ut det tempus rem maturius considerandi àc libros
et doctiores consulendi ; qui tamen interea absolvi potest, dum­
modo decisioni dandae obedire paratus sit.
2) Scientia requisita mensuranda est ad locum ubi confessiones
audiri solent: non enim eadem scientia in omnibus confessariis
requiritur, sed maior vel minor pro locorum, temporum ac
poenitentium diversitate. Ita v. g. maior requiritur in civitate
quam in remoto pago, ad quoslibet fideles diversae conditionis
audiendos quam pro fidelibus eiusdem status aut conditionis.
3) Scientia praedicta requiritur extra casum necessitatis. Nam,
si urgeat necessitas, non solum extrema sed etiam gravis, con­
fessarius minus doctus licite confessiones excipit, cum plerumque
ignorantia confessarii non validitati sacramenti, sed solum eius
integritati vel fructuosae eius administration! obstat ; imo in casu
necessitatis non semper illicitum est administrare sacramentum
cum periculo ne mancum aut invalidum maneat. Sacerdos
autem, qui timet ne sacramentum nullum sit, conditionaliter
tantum absolvere potest.
4) Graviter peccat sacerdos qui, dum certe noverit sibi competentem

I

I

DE POENITENTIA

565

scientiam deesse, munus confessarii accipit etiam ex sola charitate
vel obedientia, etiamsi olim periculum examinis bene subierit
>et approbationem Episcopi habeat, cum haec supponat sed non
suppleat scientiam ; quamvis tamen in dubio utrum ista desit
rvel non, iudicium episcopi sequi possit, si iste sacerdotem
probe cognoscat. Item facile peccat graviter qui per longum
tempus negligit studium theologiae moralis, si ita se exponat
periculo committendi graves errores et nocendi poenitentibus.
I 5) Graviter peccaret episcopus, qui confessarium probaret quem
sciret esse ignarum, quia sic eius peccato cooperaretur ;— quamvis
tamen excusari possit si minus idoneum approbet in casu necessi­
tatis, v. g. pro locis exiguis et remotis, quando doctiorem invenire
nequeat : melius enim est Pr° fidelibus indoctum habere confpssarium quam nullum. Quo casu episcopus illum monere
tçnetur de obligatione quamprimum comparandi scientiam
cbmpetentem.
6) Graviter quoque peccaret poenitens, qui de industria eligeret
ineptum confessarium, si ita se exponeret gravi damno spirituali,
cum praeter damnum quod pateretur, causa esset quod sacra­
mentum indebito modo ministraretur.

H
j

'
Ï

{
I
I
•
ί
I
j
f
I
!
»
J
I

Is

605. De confessarii prudentia. — Scientiae accedere
debet prudentia i. e. sapientia practica quae ordinat optima
media ad finem. Maxime enim necessaria est confessario,
ut sciat in praxim deducere principia,et generalia praecepta
applicare secundum personarum et adiunctorum conditio­
nem ; ita ut nec per excessum nec per defectum peccet, nec
in laxitatem nec in rigorem impingat, sed tuto ad vitam
honestam Christianam, et perfectionem ac vitam aeternam
ducat.
ludicis enim et medici est ea recte aptare quae ad causas
indicandas vel morbos curandos requiruntur ; confessarius autem
est index et medicus animarum ; ad hoc ergo requiritur ut
cognoscat indolem poenitentis et Ut diversos poenitentes tractet
non eqdem modo, sed pro diversa eorum indole et conditione. —
Insuper non raro occurrunt casus difficiles quorum circumstantiae
in infinitum variari possunt, et in quibus recte procedere nequit
confessarius, nisi prudentia eum dirigat.
Debet autem esse prudens, tum erga poenitentem, tum erga
seipsum, ut neutri noceat ; tum erga rempublicam Christianam
ne, cum detrimento religionis, scandalum praebeat, sed pro
viribus bonum publicum procuret.
A. Erga poenitentem debet esse prudens :
1) Quantum ad contritionem, ut motiva contritionis proponat
iuxta singulorum ingenium, indolem et peccata ; et non nimis
facilis sit ad iudicandum quod poenitens sit contritus, neque
nimis rigidus, sed ex indiciis et circumstantiis aequum iudicium
ferat.

566

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2) In confessione : a) In iudicio ferendo de actionum moralitate,
ut non obiectum solum, verum et circumstantias subiectivas,
cuiusvis dispositiones ac conscientiam respiçiat, quae saepius
speciem vel gravitatem immutent.
b) In interrogationibus,quae nullo modo immodicae, indiscretae,
aut intempestivae seu inopportunae, sed indoli,aetati et conditioni
singulorum sint adaptatae, ad cavendum scii, ne simplices et
innocentes ignota peccata doceat, et in tentationem inducat, aut
poenitentibus offendat ; et nihilominus sufficientes sint ad
detegendum vulnera latentia ac morborum spiritualium causas,
occasiones et gravitatem.
c) In consiliis praebendis, seligendo opiniones et monita secun­
dum quod exigat bonum spirituale poenitentium, et in instructio­
nibus, monendo ignorantes vel illos in bpna fide relinquendo,
generatim prout ipsorum bono magis expedire cognoscat.
d) In perfecta libertate relinquenda adeundi alium confessarium.
3) In absolutione, ut recte discernat poenitentis dispositionem
vel indispositionem, et ut absolutionem concedat, deneget vel
differat prout saluti eius expediat, potissimum cum occasionariis
et recidivis.
4) In satisfactionibus, ut salutares et convenientes imponat,
accommodatas qualitati peccatorum, magis autem bono poeni­
tentis ; item ut opportuna remedia suggerat accommodata pec­
catis, imprimis tollendo peccatorum causas.
5) Zn consectariis adiunctis confessionis: a)in corrigendis propriis
erroribus ; et b) in custodiendo sigillo ita ut caveat omne pericu­
lum quod directe vel indirecte aliquid reveletur, et quidem ita
stricte ut in dubio agat id quod est tutius (II, n. 90-91) ; imo c) in
abstinendo ab omni verbo de aliorum confessariorum defectibus.
B. Erga seipsum : a) In exquirendis circumstantiis peccatorum,
praesertim contra castitatem, ne istis modis valde minutis in
seipso tentationem excitet.
b) In vitando feminarum aspectu, praecipue iuniorum.
c) In agendo caute cum feminis, etiam spiritualitati deditis aut
ad perfectionem tendentibus, vitando nempe superfluas confabu­
lationes aut familiaritatem, munuscula non recipiendo, sine neces­
sitate eas domi non invisendo, rigidum et austerum potius quam
suavem seipsum exhibendo, etc.
C, Erga rempublicam Christianam. Quamvis enim confessarius
ratione officii sui teneatur principaliter incumbere bono poeni­
tentis, cum tamen sacramenta sint propter Ecclesiam et ipse
minister sit constitutus propter bonum Ecclesiae, non solum
bonum privatum sed etiam pro posse ab ipso est procurandum
bonum publicum, cui non est nocendum et cui bonum privatum
poenitentis est subordinandum, ut monet S. Alphonsus, Th. M.,
l.VI, n. 615.
Ut autem prudentiam acquirat attendendum est ad naturam,
qualitates et conditiones prudentiae secundum doctrinam
S. Thomae1.

i. Cfr. II, n. n-12 et 23-25. ; et opusculum nostrum
c. 4, q. 1, a. 2.

tentiae Ministro,

De Poeni­

DE POENITENTIA

606. De bonitate vitae in confessario requisita. —
Praeter scientiam et prudentiam requiritur quoque bonitas
seu honestas vitae. Quae non solum consistit in statu gratiae,
qui ad vitandam sacrilegam sacramenti fninistrationem est
necessarius, et ideo in eo qui confessiones audire solet ordi­
nario requisitus nec occasioni proximae exponendus
(n. 78,3) ; — sed et in complexu virtutum quae ad munus
confessarii rite obeundum desiderantur, tum ut ipse pecca­
torum ulcera tractando non contaminetur, tum ut alios in
via sanctitatis dirigere possit.
Praecipuae virtutes confessario necessariae recenseri solent :
supematuralis zelus animarum, quo ex sincera charitate erga Deum
et proximum soli honori Dei et saluti proximi unice consulat
ac totum se impendat, et poenitentes speciali dilectione paterna
diligat tamquam spirituales filios Dei ; ad quod requiruntur
magna mansuetudo misericordiae atque paterna gravitas quae
reverentiam exigit exclusa omni affectione nimis sensibili ; —
patientia, — fortitudo, — eximia puritas, — et magna humilitas1.

Articulus II.

De

Officiis in Actu Confessionis.

607. Varia officia in actu confessionis exercenda
sunt. — Confessarius enim tenetur cognoscere causam et
ferre sententiam. Ad cognitionem causae pertinet 1) ut
iudex, poenitentem interrogare, et iudicium sibi de causa
efformare ; dein ea occasione etiam 2) ut doctor, instruere
et monere ; 3) ut medicus, remedia praebere ; 4) ut pater,
disponere et praeparare; denique ad pronuntiationem sen­
tentiae 5) ut minister potestatem çlavium et sacramentale
iudicium exercens, absolutionem concedere, negare aut
differre ; nam, ut manet Rituale, t. 3, c. 1, n. 23 :
« Videat diligenter quando et quibus conferenda, vel dene­
ganda, vel differenda sit absolutio, ne absolvat eos qui talis
beneficii sint incapaces ».
608. Principium I. Confessarius, ut iudex, ex officio
poenitentem quandoque interrogare morali dili­
gentia tenetur, et quidem per se sub gravi, quoties
i.De his cfr. S.Alphonsus Homo Ap. tr.21, n. 1 sq.; et Praxis Confes­
sarii; Aertnijs, Th. P., n. 18 sq. ; Lehmkuhl, Th. Μ., Π, n. 560-565;
et opusculum nostrum De Poenitentiae Ministro, c. 4, q. 1, a. 3.

568

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

probabiliter indicat eum, sive culpabiliter sive inculpa­
biliter, quaedam forsan omittere scitu necessaria ad cogni­
tionem causae vel ad absolutionem.
Dicitur : i) quandoque, nam si ex ipsa confessione vel ex con­
ditione personae poenitentis peccata ex integro et animi dis­
positiones satis cognoscere existimat, non tenetur interrogare
confessarius, utpote in casu otiosum. Quod etiam valet de rudibus
qui satis instructi videntur et peccata diligenter accusant ;
2) morali diligentia, quia confessarius solum tenetur interrogare
ad supplendum defectum poenitentis, qui ipse non tenetur ad
diligentiam maiorem ; et ceteroquin diligentia nimia redderet
sacramentum onerosum et odiosum ;
3) per se, sub gravi : agitur enim de re gravi, utpote quae
spectat ad poenitentis salutem et ad sacramenti reverentiam 5
quamvis tamen possit dari negligentia leviter culpabilis, ut si in
longa peccatorum serie una vel altera interrogatio praetermittatur

Probatur: a) Ex auctoritate Ecclesiae, scii, ex Cone.
Lat. IV, in decr. de conf. annua : « Sacerdos autem sit
discretus et prudens... diligenter inquirens, et peccatoris
circumstantias et peccati » ; et ex Rit. rom., t. 3, c. 1,
n. 16 : « si poenitens numerum, species, et circumstantias
peccatorum explicatu necessarias non expresserit, eum
sacerdos prudenter interroget ».
b) Ratione: Confessarius, ut iudex, sententiam ferre
nequit nisi causam cognoscat, scii, tum illa, quae poenitens
commisit peccata, quoad numerum, speciem, circumstan­
tias, tum eius dispositiones, tum etiam saepe occasiones
peccatorum et causas, quas iste dispositus esse debet relin­
quere vel impugnare. Ad hoc autem non semper sufficit ut
poenitentem audiat, sed saepe requiritur ut eum interroget.
Ergo interrogare tenetur quoties cognoscit vel rationabiliter
dubitat aut praesumit poenitentem ea non satis manifestare.

609. De quibusnam est interrogandum. — De
tribus itaque interrogare tenetur, quae scii, et in quantum
necessaria sunt ad procurandam i° validitatem sacramenti,
2° integritatem confessionis, aut 30 correctionem seu
emendationem poenitentis.
1° Ad procurandam validitatem sacramenti, v. g. ad cognoscen­
dum an sit materia confessionis sufficiens, an poenitens ex vçrecundia aliquid reticeat prout saepe accidit in pueris et puellis,
an poenitens sit sufficienter dispositus.

DE POENITENTIA

569

2° Ad integritatem confessionis, v. g. circa peccatorum numerum,
speciem, circumstantes speckm mutantes ; aut circa peccata de
quibus poenitentes se accusare non solent ut de peccatis internis,
de omissione officiorum status, etc.
3° Ad correctionem poenitentis, v. g. de peccatorum causa et
occasione, frequentia, gravitate, malitia, etc.
Non tamen omnes interrogandi sunt, sed ii tantum pro quibus,
sive ex modo confitendi, sive ex communi statu vel conditione
personae, confessario est speçialis ratio conficiendi adesse unum
ex defectibus praedictis
.
*

610. Principium II. Confessarius, inspecta causa ex
sufficienti accusatione vel, si necesse sit, ex supple­
mentaria interrogatione, ut iudex, ex officio tenetur
prudens de ea sibi efformare indicium, nempe de
peccatis commissis et de dispositionibus poeni­
tentis.
Probatur : i° Confessarius tenetur iudicium efformare de
peccatis, quod necessarium est ad cognoscendum quaenam
satisfactiones aut remedia sint imponenda et an disposi­
tiones poenitentis sint sufficientes. Hinc debet iudicium ferre
de moralitate peccatorum i. e. de eorum specie et gravitate
tum obiectiva tum subiectiva, in quantum possibile est.
Et quidem : a) De obiectiva moralitate saltem requiritur ut,
praeditus habituali scientia principiorum quibus gravitas et
diversa peccatorum species distingui possit, poenitentem audiat
et audiendo secundum dicta communia principia iudicet.
b) De subiectiva moralitate praesumere potest esse eamdem
ac obiectiva, nisi sit specialis ratio aliter existimandi, aut dubi­
tandi, quo casu interrogare débet poenitentem.
c) De omnibus iudicet quantum possit diligentia ordinaria,
nam non semper possibile est de singulis delictis dicere an sint
talis speciei et gravitatis, mortalia vel venialia, quod nec magni
possunt theologi ; quia saepe res in se difficilis est, nec ipse
poenitens valet semper dicere an plene consenserit.
d) Quod si praedicta cognitione careret confessarius vel ex
ignorantia de peccatis falso iudicaret, non ideo invalida esset
confessio.
e) Si autem ob distractionem vel strepitum aut cantum quae­
dam peccata non audierit, oportet interrogare si probabile sit in
istis forsan adesse materiam gravem.
f) Non tamen tenetur distincte recordari omnia peccata
momento absolutionis, sed sufficit quod in confuso recordetur
statum poenitentis.

I. De modo quo in praxi sit interrogandum> vide nostras
c. 1, q. 1 et 2.

de Variis Poenitendum Categoriis,

Quaestiones

570

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° Confessarius quoque tenetur iudicium ferre de sufficienti
dispositione poenitentis, quod necessarium est ad cognos­
cendum quam sententiam pronuntiare debeat, scii, an
absolutionem concedere aut denegare.
Dispositio poenitentis dignosci valet coniecturalibus signis,
de quibus dicetur n. 617.

Quid autem est confessario faciendum qui de sinceritate
poenitentis dubitat aut eum novit vel praesumit peccatum
reticere ? Ipsi attendendum est àd principium : « credendum
est poenitenti tam pro se quam contra se dicenti », nisi certo
appareat eum mentiri. Poenitens enim est reus et testis,
cuius testimonium per se valet solum in hoc tribunali et
melius est quam quodcumque aliud, cum melius noverit
ipse quam quilibet alius utrum peccaverit vel non, utrum
peccatum commissum iam fuerit declaratum vel non.
Hinc : a) Si dubitetur de sinceritate poenitentis, tenetur con­
fessarius diligenter interrogare, et hortari potest ad perfectam
sinceritatem ; sed si poenitens perseveret in sua declaratione,
credendus est et absolvendus.
b) Si poenitentem grave peccatum commissum reticere certo
noverit confessarius, et quidem ex experientia propria, poeniten­
tem convincere debet ; et si iste negare pergat, dimittendus est
sine absolutione, nisi putari possit esse in bona fide et ignorare
gravitatem culpae, aut eam iam confessum esse, aut iustam
habere rationem reticendi.
c) Si confessarius noverit testimonio aliorum, de pecçato tenetur
poenitentem specialiter interrogare, sed iste, si negare pergat,
est absolvendus ; nisi tamen testimonium aliorum esset maioris
omnino auctoritatis ita ut faceret certitudinem, non tantum
late dictam sed veram et perfectam.
d) Si confessarius noverit ex alterius confessione, v. g. complicis,
uxoris, sponsae, etc., non potest poenitentem interrogare nisi
generaliter prout interrogare solet, et non specialiter nisi
etiam personas eiusdem conditionis ita interrogaret ; nec expedit
a complice licentiam petere utendi notitia acquisita, quia hoc in
casu redderet confessionem odiosam. Poenitenti autem in tacendo
perseverante, potest eum absolvere ac si confessionem alterius
non excepisset ; quia non tenetur uti scientia acquisita in con­
fessione et ex alia parte sacrilegium impedire non potest ; — imo
videtur teneri absolvere, saltem sub conditione, quia secuS
frangeret sigillum, cum sat aperte uteretur notitia confessionis
ad gubernationem alterius. S. Alphonsus tamen asserit abso­
lutionem esse denegandam, sed orandum esse aliquatenus et
negationem absolutionis esse dissimulandam : ex una parte, ait,
sacerdos non frangit sigillum quia nihil manifestat et neutri

DE POENITENTIA

571

gravamen causât, ex altera parte reverentiae sacramenti consulit,
frustrationem eius impediendo.

6ii. Principium III. Confessarius, ut doctor, ex officio
instruere tenetur poenitentem, quantum possibile
est, de iis quae stricte necessaria sunt ad sacramen­
tum rite suscipiendum, nisi absolutio in aliud tempus
differri possit ; — imo regulariter et per se saltem
monere de addiscendis Christianis veritatibus et
praeceptis, tum communibus, tum particularibus status,
quae poenitens cognoscere debet.
Dicitur : i° Tenetur instruere seu docere quae necessaria sunt
ad sacramentum rite suscipiendum ; ergo non de omnibus quae
poenitens scire tenetur et aliunde discere possit (nisi per accidens
ex charitate si aliunde addiscere esset alicui impossibile), sed per
se de omnibus quae scire tenetur ad sacramentum hic et nunc
rite suscipiendum. Excipitur tamen : a) si docere hic et nunc
sit jmpossibile et adsit extrema necessitas suscipiendi sacramen­
tum quod differri non possit ; b) si absolutio in aliud tempus
possit differri.
2° De aliis veritatibus et obligationibus addiscendis solum
tenetur monere et quidem per se et regulariter ; quia per accidens
potest non teneri si exinde maius malum pro poenitente aut pro
aliis sequatur.

Probatur: Minister Poenitentiae i) ex officio tenetur
procurare validam et fructuosam administrationem, et ideo
doctor est ad docendum illa quae ad validam et fructuosam
susceptionem sunt necessaria ; et 2) cum sacramentum sit
ad emendationem et liberationem a peccatis praeteritis et
futuris, etiam de addiscendis veritatibus cognoscendis et
obligationibus implendis, ex officio (et non solum sicut
quilibet homo ex charitate si fieri possit sine incommodo)
tenetur saltem monere in quantum ad finem praedictum
conferat, quia ex officio tenetur poenitentem abducere a
peccato futuro et perducere in viam salutis. Cfr. Rituale
t. 3, c. i, n. 14 et 18.
Et sane, cum ad validitatem sacramenti confessarius
egeat iurisdictione, vel est poenitentis proprius pastor, vel
ex quadam deputatione locum tenet proprii pastoris. Unde
ad illum pertinet ex officio subditos docere officia ac obligatiônes, et media ad defectus vitandos in futurum ; —
imo cum in ministrando sacramento Sit minister Ecclesiae

572

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

« in bonum reipublicae Christianae constitutus », etiam
tenetur bonum commune procurare si sit possibile, atque
« praeferre bonum publicum bono privato poenitentis », ut
habet S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 615.

1

'

,
,
'

;

·

Hinc debet : i° docere et quidem ante absolutionem, veritates
necessarias ad sacramentum hiç et nunc suscipiendum, scii, illas
quae necessitate medii ad salutem etiam probabiliter tantum sunt
cognitu necessariae, et illas quae pertinent ad dispositiones
necessarias contritionis, confessionis, propositi, satisfactionis,
quoad substantiam et pro captu uniuscuiusque ;
2° item monere de officiis quae ex peccatis declaratis resultant,
v. g. quoad restitutionem faciendam, scandalum tollendum atit
reparandum, odium deponendum, reconciliationem quaeren­
dam, etc.
3° monere de addiscendis veritatibus cognitu necessariis neces­
sitate praecepti et de officiis vitae christianae tum communibus
tum particularibus status : a) si ignorantia illorum sit vincibilis,
vel brevi fiat ; b) etiam si sit invincibilis sed monitionis speretur
fructus ; c) etiam si non speretur fructus, sed ignorantia aut non
monitio sit in maius detrimentum, sive ipsius poenitentis (v. g.
quia exponit periculo peccandi vel perseverandi in peccato), sive
aliorum aut boni communis.
Ubi applicandae veniunt regulae traditae in tr. de Charitate, I,
n. 942, et in tr. de Prudentia, ubi de efformatione conscientiae
rectae, II, n. 69 ’.

612. Principium IV. Confessarius, speciatim ut medicus
spiritualis, ex officio tenetur remedia indicare salutaria ad perseverantiam poenitentis obtinendam et
futurum eius lapsum praecavendum.
Probatur: Sacramentum Poenitentiae etiam institutum
est ad sanationem animarum earumque praeservationem
a peccatis futuris ; et ideo illud a partiali suo fine frustaretur,
si minister non indicaret remedia contra peccata futura.
« Quamvis poenitentia, ait S. Tfaomas, q. 12, a. 3, ad 3,
ex prima sui institutione sive intentione respiciat praete­
ritum, tamen etiam ex consequenti futurum respicit, in
quantum est medicina praeservans ». Quod confirmatur ex
Rituali, t. 3, c. 1, n. 18.
Ad hoc autem cognoscere oportet causas et occasiones pecca­
torum, atque de iis, si utile sit, interrogare, sicut medicus mor­
borum causas investigat ; quas causas ceteroquin iam saepius
est investigare ad diiudicandas dispositiones poenitentis, inter

t. Magis practica de obligatione instruendi et monendi traduntur
in nostro opusculo : De Variis Poenitentium Categoriis, ç, i, q. 3.

DE POENITENTIA

573

quas requiritur ut ipse dictas causas vitare aut impugnare velit.
Causas enim et occasiones oportet cognoscere peccatorum,
i° quia secus non possunt radicitus extirpari, et, nisi extirpentur,
malos effectus iterum producent ; 2° quia pro diversis Causis
diversa remedia opportuna sunt assignanda. Sic alia remedia
sunt indicanda contra luxuriam, sive provçniat ex occasione
externa, sive ex interna complexione, sive ex pravis cogitationibus
aut tentationibus ; diversa quoque conveniunt secundum diver­
sam poenitentis conditionem, aetatem aut temperamentum; impri­
mis autem praestat imponere satisfactiones medicinales ut dictum
est n. 553, atque aliquando etiam oportet corripere poenitentem.
Graviter autem desunt officio confessarii qui praeteritorum
remissione contenti, novae vitae custodiam et infirmitatis medi­
camentum prorsus negligunt1.

613. Principium V. Confessarius, ut pater, genera­
rim tenetur ex charitate, in quantum fieri potest,
indispositis apta motiva contritionis proponere et
ita eos ad absolutionem praeparare.
Dicitur : 1) indispositis : si enim confessarius prudenter iudicet
poenitentem bene dispositum esse,stricte ad nihil tenetur, quam­
vis hortari ad contritionem semper expediat quia exhortatio
confessarii prae ceteris est efficax, et saltem breviter hortari
potest ad renovandum actum contritionis ;
2) motiva apta, qualia sunt deformitas peccati, valor divinae
gratiae, periculum damnationis, brevitas vitae et periculum
mortis, bonitas Dei et beneficia Christi aliaque similia, pro captu
et dispositione uniuscuiusque ;
3) ex charitate, et non stricte ex officio, quia ad hoc sufficit
absolvere illos qui dispositi sunt, indispositos autem potest
remittere usquedum disponantur ; sed ex charitate tenetur
saepius aliter agere ;
4) in quantum fieri potest, i.e. si adsit fundata spes, et tempus
disponendi ad contritionem ; nisi tamen in extrema necessitate,
in qua gravis obligatio est omnia tentandi etiam cum maximo
incommodo.

Probatur : Ex charitate unusquisque generatim tenetur
bonum proximi procurare et ab eo grave damnum avertere,
saltem si facile fieri possit. Atqui grave damnum incurrit
peccator qui sine absolutione dimittitur, cum periculo
exponatur diu in statu peccati mortalis manendi, et forsan
a confessione deterreatur. Ergo hoc damnum a poenitente
avertere tenetur confessarius, saltem si facile fieri possit.
Cum autem poenitens absolvi nequeat indispositus, coni. Plura alia vide in nostro opusculo De Poenitentiae Ministro, c. 4,
q 2, a. 2, IV. Praestat legere S. Alphonsum, Praxis Confessarii, n. 6-7 ;
15-16.

574

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

fessarius in quantum fieri potest, eum disponere debet.
Unde Rituale I. c, n. 18 : « ad dolorem et contritonem
efficacibus verbis adducere conabitur, atque ad vitam
emendandam ac melius instituendam inducet remediaque
peccatorum tradet ».
Obligatio per se est gravis, saltem si proximus sit in gravi
necessitate spirituali et sine magno incommodo ad debitam
dispositionem induci possit. Ita secundum regulas traditas in
tr. de Charitate.

614. Principium VI. Absolutio regulariter et per se,
et quidem ex iustitia et sub gravi, concedenda est
poenitenti gravis peccati reo qui certo est bene dis­
positus.— Quod principium generale enuntiatur in Iure,
can. 886 : «Si confessarius dubitare nequeat de poenitentis
dispositionibus et hic absolutionem petat, absolutio nec
deneganda nec differenda est, sed concedenda ».
Confessarius enim excipiendo confessionem, quasi con­
tractu sese obligat ad sententiam ferendam secundum
Christi institutionem. Atqui, iuxta Christi institutionem,
benç dispositis per se concedi debet absolutio, cum hoc
sacramentum praecise ad remittenda peccata fuerit insti­
tutum. Ergo per se debet vi contractus, et ideo ex iustitia,
rite dispositos absolvere, qui proinde ius strictum habent
ad absolutionem ; — et quidem sub gravi, si poenitens sit
in statu peccati mortalis, quia gravis iniuria est, cum iniuste
maximo bono privato privetur gratiae sacramentalis.
Dicitur : 1) gravis peccati reo, quia si sola venialia vel mortalia
iam remissa habeat, aliquoties differre poenitentem non est pecca­
tum grave, quia gravis ei iniuria non irrogatur ; imo, si id ex
rationabili causa fiat, interdum nullum erit peccatum ;
2) qui certo est dispositus, i. e. moraliter seu quasi certo, certi­
tudine practica et imperfecta, quae omne prudens et grave
dubium excludat, ita scii, ut gravis sit ratio id existimandi et
nulla sit ratio seria dubitandi : de dispositionibus enim maiorem
habere certitudinem saepe est impossibile ;
3) regulariter et per se : regulariter enim absolutio statim con­
cessa magis prodest quam si differatur, quia gratiam sacramentalem praebet qua efficacius tentationi resistere et virtutem
colere poenitens valeat. Attamen aliquando per accidens differri
potest absolutio etiam sufficienter disposito :
a) ut ante absolutionem urgeatur restitutio aut reparatio quae in
praesenti fieri possit -, quod simul est modus aptus explorandi

!
I

DE POENITENTIA

r

575

magis et probandi poenitentis dispositionem et certius obtinendi
officii impletionem ;
b) etiam si confessarius ut medicus prudenter iudicet id esse utilius
poenitenti, qui tunc esset irrationabiliter invitus ; cuius tamen
consensus est expetendus, quia dilatio generatim non proderit
nisi poenitens ei consentiat. Unde generali regula iam statuitur
in iure : « poenitenti certe disposito et absolutionem petenti haec...
nec differenda est » ;
c) solum ad breve tempus, v. g. ad aliquot horas, ad diem, ad
octo dies aut paulo plus, quia grave est incommodum diu in
peccato mortali manere.

I
I

615. Principium VII. Absolutio deneganda est iis qui
certo moraliter sunt incapaces aut indigni. — Quod
est omnino certum, cum in utroque casu absolutio sit
invalida vel saltem infructuosa ; iamvero scienter et
volenter administrare sacramentum modo certe invalido
aut infructuoso est grave sacrilegium (n. 88).
Radicaliter incapaces sunt perpetuo amentes, nondum baptizati,
certo mortui, nescientes cognitu necessaria necessitate medii,
et illi qui certo non sunt moraliter praesentes.
Incapaces quia indigni indicantur a Rituali, 1. c., n. 23 : « Ne
absolvat eos, qui talis beneficii sunt incapaces : quales sunt qui
nulla dant signa doloris ; qui odia et inimicitias deponere, aut
aliena, si possunt, restituere, aut proximam peccandi occasionem
deserere, aut alio modo peccata derelinquere (v. g. pravam
consuetudinem aut artem peccaminosam), et vitam in melius
emendare nolunt ; aut qui publicum scandalum dederunt, nisi
publice satisfaciant et scandalum tollant ». Quibus addi possunt
generali modo ii omnes qui gravem obligationem sibi notam
adimplere nolunt ; vel qui integre confiteri peccata sua recusant,
nisi gravi ratione ab integritate materiali excusentur. In his
enim et similibus casibus deest essentialis conditio ad validitatem
requisita, scii, contritio.
Notetur autem confessarium : 1) antequam absolutionem
deneget, hortari generatim debere peccatores ad contritionem
Ut quantum fieri possit eos disponat, et si ferventi exhortatione
eos contritos reddat, absolvere possit ; — 2) si denegare abso­
lutionem debeat, id nonnisi magna cum charitate et benignis
faciat verbis, rationem exponendo cur aliter agere nequeat, ac
declarando se libenter absolutionem concessurum statim ac
poenitens dispositus erit.

<

v
p

616. Principium VIII· Differenda regulariter est
absolutio iis qui dubie sunt capaces aut dispositi,
nisi gravis ratio urgeat eos sub conditione absol­
vendi. — Quod est omnino certum, napi per se illicitum
est sacramentum exponere periculo nullitatis aut infructuositatis, quia id prohibet reverentia sacramento debita

576

SUMMA THEOLQGIAE MORALIS

tamquam sacrilegium ; — nisi per accidens, si adsit ratio
gravis et proportionata seu necessitas utilitatis notabilis
proximo statim obtinendae, quia sacramenta sunt propter
homines. Quod intelligendum est, dum confessarius om­
nem conatum adhibuerit ad obtinendam dispositionem
sufficientem, et certa dispositio obtineri nequeat.
Quotiescumque scii, adest periculum nullitatis pro
sacramento et periculum notabilis detrimenti pro proximo,
et utrumque simul vitari nequit, potius vitandum est
periculum proximi et sacramentum nihilominus conferen­
dum sub conditione : sacramenta enim sunt propter
homines, et lex charitatis in casu gravis necessitatis prae­
valet legi religionis.
Ita autem in sequentibus casibus ;
r° In periculo mortis, dum urgeat necessitas hic et nunc
absolvendi et non adsit nisi materia dubia, aut dubia dispositio,
aut subiectum dubie capax, v. g. quia dubium est de eius vita aut
sufficienti ad ministrum praesentia.
2° In casu Matrimonii mox celebrandi aut Confirmationis
mox recipiendae, si dubia sit poenitentis dispositio ; item in
reditu ad Ecclesiam post Baptismum sub conditione reiteratum ‘.
3° In casu quo poenitens dubie dispositus diu careret occasione
confitendi.
4° In casu quo poenitens dubie dispositus exponeretur gravi
infamiae aut scandalo aliis dando, si non absolutus dimitteretur.
5° Si valde timendum sit ne dubie dispositus et dimissus in
desperationem iniiciatur aut ad sacramentum suscipiendum non
sit rediturus ; non tamen si huius serio minetur, quod potius est
signum indispositionis.
6° Si non possit haberi materia nisi dubie gravis ; aut dubium
sit de sufficiente aut perfecto usu rationis in poenitente, dum
urgeat praeceptum confessionis aut forsan adsit materia gravis.
7° Demum in dubio an minister iam absolverit aut rite i. e.
debita forma absolverit. Qui casus reducitur ad dubium de
conditione subiecti, quia si poenitens iam esset valide absolutus,
deesset materia sacramenti, scii, nova confessio.
Itaque solum sex sunt casus ex parte poenitentis, et unus ex parte
ministri.

617. Signa sufficientis in poenitente dispositionis
aut insufficientis. — Ad ferendum iudicium vere
fundatum aut moraliter certum de sufficienti poenitentis
dispositione, requiritur motivum revera grave.
i. Non ita per se, dum urgeat praeceptum communionis, quia haec
potest postponi ; — nisi per accidens adsit timor infamiae vel scandali,
ut dicitur sub 40.

DE POENITENTIA

577

A. Indicia autem positivae dispositionis sunt : 1) debita
poenitentis ad confessionem praeparatio, 2) ipsa confessio
rite peracta, praesertim si spontanee agitur, v. g. ad facilius
vitandum peccatum et obtinendum statum gratiae, 3) affir­
matio poenitentis si vera et sincera appareat, 4) modus
confitendi, scii, modus evidenter candidus et humilis.
Haec sunt signa ordinaria, quae scii, per se et in ordinariis
adiunctis sufficiunt ; at quando adest specialis ratio dubi­
tandi de dispositione aut sinceritate poenitentis, exiguntur
graviora ex specialibus poenitentis circumstantiis deducta,
seu extraordinaria signa coniecturalia sive uberioris gratiae,
sive doloris intensioris, sive firmioris propositi.
a) Uberioris gratiae, ut 1) si ex motivo supernatural! et peculiari
confiteatur, v. g. occasione praedicationis, vel mortis amici, aut
imminentis mali ; 2) si ad confitendum sat magnum incommodum
subire debuerit, ut longum iter, lucri diei amissionem, magnum
conflictum externum ; 3) si confessio omnino sponte fiat ex solo
impulsu gratiae, nulla alia circumstantia externa impellente,
praesertim in regionibus ubi fides elanguit et respectus humanus
ad sacramenta non impellit.
b) Doloris intensioris, ut v. g. 1) si specialia media : ieiunium,
eleemosynas, orationes, missas, adhibuerit ut bonam institueret
confessionem ; 2) si dicat verba ex corde manantia, aut edat sus­
piria et fundat lacrymas, quod est signum in pluribus valens, dum
non ex motivo humano fiat, at non semper certum aut sincerum;
3) si confiteatur cum maiore sinceritate, effusione cordis, v. g.
peccata quae prius culpabiliter omiserit ; 4) si significet se
peccata sua et periculum damnationis melius apprehendere.
c) Firmioris propositi, ut 1) si dicat se post peccatum statim
poenituisse ; 2) si speciatim petat remedia et libenter promittat
ea adhibere, aut magnam poenitentiam libenter acceptet ; 3) si
iam aliquo tempore perseveraverit aut ad hoc diligentiam adhi­
buerit remediis indicatis, v. g. occasionem fugiendo, pravos libros
comburendo, societati pravorum renuntiando ; uno verbo, si
iam adsit mutatio vitae ; 4) si difficilius, i. e, post notabilem
resistentiam, aut rarius in iisdem circumstantiis sit relapsus ;
5) si difficilem obligationem iam impleverit, v. g. restitutionem
aut famae vel honoris reparationem aut cum inimicis reconci­
liationem.

B. E contra dubie dispositi stricto sensu dicuntur illi
contra quorum dispositionem ex positivis indiciis gravis
suspicio oriatur, quin ex altera parte propter rationes
multo graviores probabile et prudens iudicium de sufficienti
dispositione formari possit,
Summa Theologiae Moralia III. —37

578

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Ex positivis indiciis censentur dubie dispositi: i) qui eodem
aut peiori modo relapsi sunt, quin remedia a confessario prae­
scripta adhibuerint et absque serio conatu emendationis ; 2) qui
frigide tantum respondent se dolere, praesertim si iam saepius
relapsi sunt ; 3) si magnum affectum ad peccatum ostendunt,
aut magnam utilitatem ex peccatis hauserunt, vel in passionibus
satisfaciendis totum studium conferunt ; 4) quando sunt liberioris
et laxioris vitae, aut peccata sua temere excusant, vel cum con­
fessario contentionem et altercationem instituunt, aut de peccato
commisso lactare videntur ; 5) quando ad sacramentum accedunt
non spontanee, sed solum parentum aliorumve iussu, aut ex mera
consuetudine, aut ad aliis placendum, vel ex timore ne famam
amittant ; 6) si recusant poenitentiam moderatam ac viribus
proportionatam.
Diximus : a) Ex positivis indiciis. Ergo si contra dispositiones
gravi ratione probatas nulla militat ratio positiva gravis, vel ratio
tantum levis et tenuis, tunc poenitens non censetur dubie
dispositus, quia in rebus humanis et practicis opinio solide
fundata cui nulla ratio gravis opponitur, aequivalet certitudini
practicae. Et sic conciliari possunt opiniones aliquorum, qui
contendunt sufficere dispositionem probabilem, intelligendo
probabilitatem in sensu stricto philosophico valde maioris
verisimilitudinis, cum opinione S. Alphonsi qui requirit dis­
positionem moraliter certam certitudine late dicta et imperfecta
(II, n. 80). Quod ή al.ter intelligerent, etiam v. g. de minus pro­
babili, non recte sentirent.
b) Quin ex altera parte probabile et prudens iudicium de sufficiente
dispositione formari possit. Quamvis enim ex uno alterove motivo,
v. g. ex repentino relapsu, gravis suspicio oriri possit, ex altera
parte haberi possunt rationes multo graviores de sufficiente
dispositione, scii, extraordinaria signa contritionis. Opinio autem
notabiliter probabilior aequivalet practicae certitudini (II, n. 80).
Tunc igitur absolutio danda est statim et quidem modo absoluto.

618. Quaeritur quanam sub conditione dubie
dispositus sit absolvendus ? — Plures in praxi adhibent
conditionem : si es dispositus, vel etiam theoretice defen­
dunt ; dum alii eam reiiciunt, imo disputatum olim fuit an
absolutio sub tali conditione non sit invalida.
A. Aliqui Lovanienses et quidam alii ut Collet dixerunt
hanc conditionem, sicut plures alias, obstare speciali
indoli sacramenti Poenitentiae, quod est institutum per
modum iudicii.
Distinguebant inter conditiones facti, v. g. si vivis, si es baptizatus, etc. de quibus iudicare non debet confessarius, et con­
ditiones iuris, v. g. si es dispositus, si vis restituere, etc. de quibus
iudicare debet. Priores generatim admittebant, quia non invali­
dant sacramentum ; conditionem vero de qua confessarius iudi­
care debet, qualis est illa : si es dispositus, reiiciebant utpote

DE POENITENTIA

579

invalidantem, quia tollit naturam iudicii, cum per eam con­
fessarius supponat praecise id de quo debet iudicare et iudicium
ferre. Unde sicut nulla esset sententia iudicis civilis super re
litigiosa, si diceret : « adiudico tibi rem, si sit tua », ita invalida
est absolutio si confessarius dicat : « si es dispositus, absolvo te ».
Haec opinio iam est obsoleta.
Sententia enim, etiam tempore disputationis, extra scholam
Lovaniensium communissima, et nunc, post finitam contro­
versiam, omnino communis tenet sacramentum Poenitentiae
esse validum, si subsit conditio. Ratio est doctrina generalis :
conditiones de praesenti non invalidate sacramenta ; quia verificata conditione, in casu dispositione poenitentis, forma conditionata aequivalet absolutae, adeoque omnia adsunt ad valorem
sacramenti requisita.
Et sane : i) Talis conditio non tollit omne iudicium. Est enim
aliquod iudicium dicere : si es dispositus, facio tibi ius quo
debitum est ut peccatum tibi remittatur et non amplius impu­
tetur. Etiam in humanis indiciis, sententia conditionata haud
raro fertur, v. g. « in carcerem ibis, nisi infra tres dies debitum
solvas », vel « ad carcerem te condemno, sed, si in culpam non
reincidas, pro tempore a poena immunis eris », aut « condemnaris
aut liberaris, si in tuo scrinio sit hoc vel illud documentum »,
quod statim a fidis hominibus inquiri iubetur1.
2) Illa conditio non tollit naturam iudicii huic sacramento proprii.
Iudicare debet confessarius de dispositione poenitentis ; at,
secundum S. Thomam, q. 17, a. 3, hoc est iudicium discretionis
tantum, ut confessarius prudenter et licite absolvat, non autem
est ipsa sententia iudicialis nec ad eius validitatem est necessa­
rium. Essentia iudicii hic unice consistit in pronuntiatione
sententiae absolutionis super reo contrito et confesso ; — secus
enim invalide absolveret, qui absolvit nihil iudicans de dispositio­
nibus poenitentis aut positive eum iudicans indispositum dum
tamen rite est dispositus ; quod nemo admittet.
3) Ad argumenta adversariorum respondetur: Disparitas est,
cum iudicio humano, a) Hoc non tribuit ius sed declarat illud
et ideo nullum est, si fiat sub illa conditione quae praecise
declarari debet, quia nil declarat si id quod declarare debet in
conditione supponit : ita enim supponit id quod quaeritur ;
e contra sacramentum Poenitentiae tribuit ius, quod etiam sub
conditione fieri potest. — b) Iudicium humanum ab hominibus
est execution! mandandum, et ideo oportet ut cognoscatur et
declaretur conditionem verificari ; sacerdotis sententiam Deus
ipse exequatur, et ideo sufficit ut Deus noverit utrum conditio
adimpleta fuerit. — ç) Quoad exemplum allatum, negatur
paritas, quia de essentia iudicii civilis est ut iudex pronuntiet

r. Cfr. Lehmkuhl, Th. Μ. II, p. 370, qui addit: « Imo sententia etiam
humani iudicii et in re civili aliquo modo hanc conditionem implicite
non raro habet « si modo testimonium testium verum fuerit » ; nisi enim
hac existimatione atque conditione, quae tamen aliquando falli potest,
nitatur, iniusta atque ita nulla sit sententia... A pari, sententia sacra­
mentalis semper niutur in hac suppositione, poenitentem verum dicere
et vere dolere... »

580

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

cuius sit res ', de essentia iudicii sacramentalis non est pronuntiare
quod poenitens sit capax, dispositus, vivat, restituerit, etc., sed
pronuntiare quod ius ei conceditur ad liberationem a peccatis.

B. p contra, plures e recentioribus, conformiter ad
mentem S. Alphonsi \ ponunt conditionem : si es dispositus.
Cuius ratio assignari potest differentia inter Poenitentiam
et alia sacramenta.
Etenim : i) Dispositio ad iustificationem necessaria, nempe
attritio, quae non est de essentia aliorum sacramentorum, est
pars et conditio necessaria huius sacramenti, et addita absolutioni
ut formae, simul cum confessione et satisfactione ipsam materiam
sacramenti constituit. Unde sicut alia sacramenta, quando dubium
adsit de materia, ministrantur sub conditione : si possum, ita
hoc sacramentum dubie contrito, sub conditione : si es dispositus.
2) Hinc, aiunt, sacramentum Poenitentiae non potest esse
simul validum et informe seu infructuosum : si enim validum
est, dispositio ad iustificationem, scii, attritio adest, ac proinde
fructus statim obtinetur.

C. Plures alii reiiciunt conditionem : st es dispositus, et
non admittunt, sicut et pro aliis sacramentis, nisi con­
ditionem : si es capax.
Existimant contritionem, quae est necessaria pars ad valorem
sacramenti Poenitentiae, non esse eamdem ac illa quae est
dispositio sufficiens ad iustificationem seu fructum sacramenti,
ut dictum est n. 506 : primam contritionem aiunt esse illam quae
externe manifestari potest et practica certitudine a confessario
diiudicari, scii, quae sit interna et sincera, supernaturalis et
universalis ; sed ut dispositio ad iustificationem requiritur plus,
scii, etiam contritio appretiative summa, qua homo ita est dis­
positus ut peccatum habeat summum malum et efficaciter velit
omnia pati potius quam illud vommittere : hoc autem fugit
experimentum humanum nec potest practica certitudine diiudi­
cari, et ideo non pertinet ad signum sensibile sacramenti. Hinc
si prior adsit contritio et desit altera, sacramentum erit validum
sed infructuosum ; adveniente autem altera dispositione, fructum
obtinebit et reviviscet.
Exinde concludendum, aiunt, sicut pro aliis sacramentis,
absolutionem nunquam esse ministrandam sub conditione : si
es dispositus i.e. si habes omnes dispositiones requisitas ad sacra­
mentum bene suscipiendum ; sed sub conditione : si es capax,
scii, sacramenti suscipiendi, ad quam omnes aliae conditiones
ex parte subiecti reduci possunt : si vivis, si es baptizatus, si
peccasti, si te non absolvi... Formula enim : si es dispositus, in
casu quo dispositio, scii, contritio appretiative summa, abesset,
sacramentum redderet prorsus nullum et eius reviviscentiam in
i. Th. M. 1. VI, n. 28.

DE POENITENTIA

581

perpetuum impediret ; -?· e contra forma : si es capax, sacramen­
tum relinqueret validum in casu quo contritio illa minor adesset
quae sufficit, tamquam pars sacramenti, ad valorem, et non
adesset illa maior quae requiritur ad fructum, scii, iustificatio­
nem ; ac proinde, si poenitens postea contritionem appretiative
summam eliceret, eo ipso sacramentum revivisceret et poenitens
obtineret gratiae effectum eodem modo ac in aliis fit sacramentis.
Reviviscentia scii, sacramenti non est impedienda.

In praxi est haec conclusio legitima, etiamsi ultima
sententia non sit certa, sed tantum probabilis, uti de facto
est.Exinde enim sequitur ad eam in praxi esse attendendum.
Nam sacramenta non sunt quocumque modo probabili et
incerto, sed modo tutiori et certiori pro bono poenitentis
ministranda, et quidem non ita ut eorum effectus impe­
diantur, sed ut hominibus tantum proficiant quantum sit
possibile. Et ideo abstinendum est a conditione : si es
dispositus, et adhibenda illa alia : si es capax.
Eadem scii, ratio cur dandum sit sacramentum cum periculo
infructuositatis vel et invaliditatis, spiritualis necessitas proximi
seu periculum ne privetur gratia ipsi necessaria, est etiam ratio
cur non conferatur sub conditione si es dispositus, ut scii, fructus
sacramentalis, si non in praesenti, saltem in futuro ipsi proven re
possit. Melius est enim permittere absentiam fructus praesentis
quam reviviscentiam impedire et fructum futurum ; quia peri­
culum sacramenti, utpote minus malum, praeferendum est peri­
culo salutis seu boni spiritualis hominum. Et haec videtur esse
ratio cur Ecclesia in suis ritualibus de praefata conditione sileat,
et quamvis plures conditiones enumeret, huius mentionem
nunquam faciat 5 imo ista in Ecclesia fuerit ignota usque ad
saeculum XVIÏ.

619· Animadversiones. — 1. Si quis poenitens est dubie
dispositus, omnes conatus adhibendi sunt ut perducatur ad
certam dispositionem ; tunc solum sub conditione est absol­
vendus si certa dispositio haberi non possit et tamen grave adsit
periculum detrimenti spiritualis, quia gratia sacramenti ipsi hic
et nunc est necessaria.
2. Non est licitum regulariter aut semper absolvere sub con­
ditione, quia sacramentum Poenitentiae institutum est per modum
iudicii ; iudicium autem regulariter pronuntiari debet modo
absoluto.
3. Hinc de sufficientia dispositionum confessarius ex officio
iudicare debet, et reprobanda est praxis eorum qui, ad vitandas
difficultates, simpliciter absolvunt sub conditione : si es dispositus.
Eo vel magis quod appositio conditionis nequit omnem irre­
verentiam materialem ex periculo nullitatis a sacramento

582

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

auferre ; et si sine sufficienti ratione apponatur, nec etiam
formalem et voluntariam (n. 23, II).
Articulus III.

De

Officiis post Actum Confessionis.
S. Th., Suppi, q. n.

620. Tria post actum confessionis officia sunt seu
obligationes ministri : a) per se :
1) servandi sacramentale sigillum,
2) non utendi, cum gravamine poenitentis, notitia in
confessione accepta1, — b) per accidens :
3) supplendi defectus et corrigendi errores.
621. Prima obligatio est sigillum sacramentale. —
Sigillum sacramentalis confessionis est Strictissima obligatio
sub secreto Servandi ea quae in sacramentali confessione,
seu in ordine ad absolutionem sacramentalem a poenitente
declarata sunt et quorum revelatio aliquo modo manifestaret
peccatum et peccatorem, et ita redderet sacramentum
onerosum vel odiosum. Vocatur sigillum metaphorice a
sigillo quo litteras obsignamus quas volumus esse secretas,
estque obligatio celandi audita in confessione. Breviter
S. Thomas, a. 3 ; « sigillum confessionis nihil aliud est
quam debitum confessionem celandi ».
lamvero, teste can. 889 : « sacramentale sigillum in­
violabile est ; quare caveat diligenter confessarius ne verbo
aut signo aut alio quovis modo et quavis de causa prodat
aliquatenus peccatorem» i. e. personam et peccatum. Stric­
tissima scii, est obligatio gravis tacendi extra confessionem
peccata quae confessione sacramentali cognita sunt, nisi poe­
nitens licentiam loquendi dederit. Quae obligatio ex triplici
oritur iure, tum naturali, tum divino, tum ecclesiastico.
i° Ex iure naturali, quia a) inter confessarium et poeniI. Aliud est sigillum seu secretum servandum ; aliud obligatio non
utendi notitia in confessione acquisita etiam sine laesione secreti. Hoc
ultimum a quibusdam parum accurate vocatur sigillum accidentale ;
imo multi de utroque simul tractant promiscue et sine distinctione.
Oportet tamen ea distinguere : sigillum nempe valde strictius obligat
quam alterum ; praeterea obligatio sigilli est specialis, de qua expresse
agit S. Thomas ; altera obligatio est generalis non causandi gravamen,
quae secundum communia principia declaranda venit, de quo nihil
speciale occurrit apud S. Thomam.

DE POENITENTIA

583

tentent intercedit pactum implicitum, vi cuius hic peccata
sua confitetur nonnisi sub conditione secretum servandi
perfecte ; hoc est autem secretum commissum ex iustitia
servandum ; b) insuper lex naturalis prohibet ne alterius
fama laedatur iniuste.
2° Ex iure divino, quia Christus implicite voluit sacra­
mentum Poenitentiae ita ministrari ut fideles ab eo non
arcerentur ; ad hoc autem oportet confessionem esse secre­
tam pro peccatis secretis. Qui enim vult finem vult media.
Christus ergo voluit ea sine quibus confessio stare non
potest, Atqui confessio stare non potest sine sigillo stricto.
Ergo.
30 Ex iure ecclesiastico, uti constat ex Conc. Lat. IV,
c. 21, et ex can. 889 iam citato.
Notetur : 1) Argumentatio S. Thomae in statuenda thesi ad
hoc reduci potest : Nunquam licitum est agere contra signifi­
cationem sacramenti, quia id est violatio sacramenti, et ideo
sacrilegium contra reverentiam ipsi ut a Christo instituto debi­
tam. Atqui per confessionem significatur peccata esse tegenda.
Ergo vi institutionis sacerdos celare tenetur. Prob. min. : Quae
exterius aguntur in sacramentis sunt signa eorum quae interius
contingunt : ita confessio est Signum interioris subiectionis qua
quis Deo subiicitur. Sed Deus illius qui se subiicit peccata tegit
quasi nunquam fuissent. Ergo et hoc in sacramento Poenitentiae
debet significari (a. 1).
2) Insuper doctrina S. Thomae : « Illud quod sub confessione
scitur est quasi nescitum, cum illud non sciat aliquis ut homo
sed ut Deus » (ad 1) ; hinc :
a) « Si praecipiatur... quod dicat si aliquid scit de tali peccato,
non debet dicere, quia debet existimare quod intentio praeci­
pientis est, si sciat ut homo ; hoc autem non scit ut homo. Et,
si etiam exprimeret de confessione, interrogatus non debet
dicere..., quia non est subiectus superiori suo nisi ut homo ;
hoc autem non scit ut homo sed ut Deus » (ad 2).
b) « Homo non adducitur in testimonium nisi ut homo, et ideo
sine laesione conscientiae potest iurare se nescire quod scit
tantum ut Deus » (ad 3).
c) « Potest autem confitens facere ut sacerdos illud quod sciebat
tantum ut Deus, sciat etiam ut homo, quod facit dum licentiat
eum ad dicendum ; et ideo, si dicat, non frangit sigillum con­
fessionis ; tamen debet cavere scandalum dicendo, ne fractor
sigilli reputetur » (a. 4).
d) « Illud quod homo alias scit sive ante confessionem, sive
post, non tenetur celare quantum ad id quod scit ut homo ;
potest enim dicere : scio illud, quia vidi. Tenetur tamen celare
illud, in quantum scit ut Deus ; non enim potest dicere : ego

584

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

audivi hoc in confessione. Tamen propter scandalum vitandum,
debet abstinere ne de hoc loquatur, nisi immineat necessitas »
(a. 5).

622. Natura obligationis sigilli. — Obligatio sigilli
est religionis simul et iustitiae : religionis, quia illam exigit
reverentia sacramento debita, quod alias fidelibus odiosum
foret ; iustitiae, quia protegit ius poenitentis, tum ad
famam, tum maxime ne laedatur revelando secretum com­
missum. Unde violatio sigilli duplicem semper malitiam
importat : iniustitiae ob violatum pactum initum cum
poenitente vel et ob famam laesam, et sacrilegii ob laesam
reverentiam sacramento debitam. Confessio scii, ita
peragitur, ut haec notitia exclusive sacramentalis sit, cum
sacerdoti non ut homini sed ut ministro Dei fiat, ad solum
forum Dei et conscientiae pertinens, et sacramento unice
ordinata. Ergo omnis eius laesio directa est sacrilega,
tamquam directa usurpatio rei sacrae et profanatio.
Sigillum stricte urget, ita ut nullam admittat exceptionem
et in nullo unquam casu relaxari valeat sine certo et prorsus
libero consensu poenitentis, qui de iure suo cedere potest,
cum secretum in eius favorem institutum fuerit ; — con­
sensus autem non potest praesumi sed indubiis signis
explicite (verbis) vel implicite (factis) debet dari, nec vi,
dolo, precibus importunis aut metu reverentiali esse
extortus, nec postea revocatus.
Hinc nullus finis, quantumvis bonus et utijis, violationem
sigilli, sive ante sive post mortem poenitentis, sine eius licentia
excusat :
a) nec bonum confessarii sive temporale, v.g. ad vitam servan­
dam aut in sui defensionem, sive spirituale, v. g. ut ipse integre
confiteatur ;
b) nec bonum ipsius poenitentis vel tertii, etiam ad vitandum
damnum maiusx, v. g. ut alteruter corrigatur aut innocens
declaretur J
c) nec bonum ipsius reipublicae1
2, v. g. in casu proditoris, ad
interitum reipublicae praecavendum ;
d) nec bonum religionis, ad impediendum ne sacramentum
Eucharistiae, Ordinis, Matrimonii, indigne recipiatur, imo ne
haeresis vel schisma in partem Ecclesiae spargatur.

1. Ita Innocentius XI, 18 nov. 1682.
2. Ita Clemens VIII, 26 maii 1593.

DE POENITENTIA

585

Nulla enim causa boni assequendi Vel mali vitandi istud
malum odii erga sacramentum ad salutem omnino necessarium
compensare potest. Agitur quippe de bono spirituali totius
Ecclesiae in servanda frequentatione huius sacramenti ad salutem
omnium instituti, quod praeponderat omni alii bono1. Unde
etiam in dubio an adsit periculum revelationis seu frangendi
sigillum, sive sit iuris (v. g. an aliquid cadat sub sigillo), sive
sit facti (v. g. an aliquid iam sit aliunde cognitum aut dictum
fuerit in ordine ad confessionem), standum erit pro tutiore parte,
quia non agitur de sola honestate sed de damno spirituali totius
communitatis omnibus mediis cavendo (II, n. 90-91).
Casu tamen quo confessarius noverit grave damnum sibi vel
tertio, vel reipublicae aut Ecclesiae imminere, poenitentem
monere potest et debet ut per se vel per alium illud damnum
impediat (v. g. reum superiori manifestando), et recusanti id
facere, absolutionem denegare potest utpote indisposito ; sed
secretum revelare absque poenitentis licentia non poterit unquam.

623. Radix obligationis sigilli. — Oritur obligatio
sigilli ex omni et sola confessione sacramentali facta ad se
accusandum ministro Ecclesiae, ut tali, vel et ad absolutio­
nem obtinendam, sive completa sive inchoata, valida aut
invalida ; — etiamsi absolutio, quacumque de causa, non
fuerit concessa, aut confessio sit sacrilega (v. g. sine dolore
aut proposito), vel tantum existimata (v. g. bona fide facta
apud illum qui non habet potestatem). Cum enim sigillum
sit in favorem poenitentis, obligatio sigilli oritur si ipse
ex parte sui posuerit necessaria ad confessionem sacra­
mentalem eamque ad absolutionem ordinaverit.
Hinc non oritur sigillum :
1) Si quis scienter confiteatur ministro non legitimo, v. g.
laico vel sacerdoti iurisdictione carenti.
2) Si apud ministrum legitimum confessionem simulatam
instituat alia de causa, v. g. unice ad confessarium decipiendum
vel irridendum, ad eleemosynam obtinendum aut consilium
petendum vel ad confessarium seducendum, sine intentione
sacramentum suscipiendi.
3) Si in confessione declaret aliquid ad confessionem omnino
non pertinens. In his circumstantiis potest existere secretum
naturale ; quod si aliquis sub conditione sigilli quid communicet
sacerdoti et conditio ab isto acceptetur, non tamen adest obligatio
sigilli sed secretum naturale promissum : tunc scii. « tenetur ex
promissione hoc modo celare, ac si in confessione haberet, quamvis
sub sigillo confessionis non habeat » (a. 2, ad 2).

I. A sigillo sacramentali multum ergo differt secretum naturale,
1) quia huius laesio per se non est sacrilegium j 2) quia per se admittit
levitatem materiae ; 3) quia obligatio eius in quibusdam casibus cessat.

586

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

624. Subiectum sigilli. — Sunt omnes illi qui ex
confessione sacramentali, sive immediate sive mediate,
sive licite sive illicite, notitiam habeant rei sub sigillo
comprehensaç seu aliquid audierint : per se et primo
confessarius, secundario et per participationem omnes ad
quos, casu vel industria, confessionis notitia pervenit.
Cum enim omnes illi confessionis sacramentalis secreti
participes fuerunt, etiam obligationis illud servandi parti­
cipes sunt (can. 889, § 2).
In specie, A. immediate notitiam habent:
1) confessarius sive verus sive fictus etiam laicus, verus Per se,
fictus vero per accidens ;
2) confessarius, qui extra confessionem a poenjtente consulitur
de peccatis accusandis in confessione sibi facienda, quis iam est
inchoata confessio ;
3) interpres adhibitus in confessione peragenda, communicans
scii, in ipso actu confessionis, vel ille qui alterius peccata confi­
tenda, saltem intra confessionem, conscribit ;
4) adstantes et vicini confessionem audientes sive casu sive
ex industria, imo omnes qui conantur audire confitentem eo ipso
rei sunt violationis sigilli ; non tamen illi coram quibus poenitens,
dum se audiri advertens, loquitur altius et publice confitetur.
B. mediate notitiam habent :
1) superior cui de iure se sistit provisorie absolutus a reser­
vatis, vel a quo extra confessionem petitur facultas absolvendi
reservata ;
2) consultus theologus ad quem casus conscientiae cum licentia
poenitentis refertur : est enim particeps secreti ;
3) ii omnes qui a confessario vel ab aliis audierint sacrilege,
aut imprudenter, aut legitime, peccata in confessione accusata,
seu quibus sive confessarius, sive alius quilibet, notitiam habens,
aliquid sub sigillo cadens monstraverit ;
4) imo qui legerit confessionem alterius scriptam, si scriptura
fuerit de facto medium confessionis, y. g. si chartam legerit sive
in actu accusationis, dum poenitens actu ea utitur, sive iam
confessario traditam, dum in manu eius versatur, sive a confes­
sario amissam, aut post absolutionem in confessionali relictam ;
item qui litteras legerit, directas superiori pro facultate a reser­
vatis.
C. e contra non tenentur sigillo :
1) qui legit chartam in qua poenitens sua peccata descripserit
per modum examinis conscientiae, aut medii ad memoriam
iuvandam aut ad facilius faciendam confessionem, qua scii, ante
confessionem usus est vel quam conservavit postea : est enim
mera praeparatio ad confessionem et solum remote et per accidens
ordinatur ad confessionem ;
2) is quem confessarius consulit de licentia poenitentis, sed

DE POENITENTIA

587

circa confessionem alteri faciendam, vel qui confessionem scribit
extra confessionem ;
3) ipse poenitens : obligatio enim sigilli est in favorem poeni­
tentis.
Tenentur tamen illi secreto naturali, etiam ipse poenitens, qui
tacere debet illa ex quibus vel infamia, vel confusio, aut damnum
sine iusta ratione iniuste oriretur confessario.

625. Obiectum seu materia sigilli. — Sub sigillo
cadunt generatim omnia quae confessione sacramentali sunt
cognita et quorum revelatio peccatorem prodere potest ;
porro sigillum potest ad aliquid se extendere sive directe
sive indirecte, per se vel per accidens.
A. Directe et per se sigillum se extendit ad omne et
solum id quod in ordine ad confessionem sacramentalem
est manifestatum.
Ita : 1) ipsa peccata declarata omnia, etiam levissima, vel solum
materialia, etiam cogitata aut mere proposita et non impleta,
interna et externa, praeterita aut futura patranda : mortalia sive
in specie sive etiam in genere, venialia non in genere sed in tali
specie vel in gravitate aut multitudine sat notabili ; secreta, et
etiam publica ut confessa. Nam, ait S. Thomas, a. 5, ad 1 : « Con­
fessarius potest loqui de furtis notorii furis iam aliunde sibi notis,
sed non potest dicere : fur confessus est mihi sua furta, quia nullo
casu dicere potest se aliquid audivisse in confessione » ;
2) peccatorum obiecta, ut esse possunt peccata aliena, v. g. si
quis dicat se mala locutum esse de puella gravida, de furto aut
homicidio Titii, se imprecatum fuisse filio ebrioso aut virginis
defloratori, se matrem odisse propter adulterium, patrem despe­
xisse propter tenacitatem ;
3) circumstantiae, qua tales, etiam post absolutionem declaratae,
quae sunt vel existimantur necessariae aut utiles ad peccati
manifestationem, v. g. theatri frequentatio, pravorum librorum
lectio, nobilitatis iactantia, quantitas furti : ita occasiones, tentationes, finis peccantis ;
4) complices peccati qui, legitime aut imprudenter, aliquomodo
manifestantur, v. g. feci furtum cum fratre. Hinc confessarius
complicem, sine poenitentis licentia, non potest monere.

B. Indirecte sed per se, sub sigillo cadunt omnia quae de se
ducere possunt in notitiam peccati ut a poenitente declarati,
vel peccatoris.
Ita 1) absolutionis denegatio probrosa, qualis non est ex der
fectu materiae aut quia consuetudo est non statim absolvendi ;
2) indispositio poenitentis ;
3) satisfactio imposita, nisi sit levissima, quia est occasio

588

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

suspicandi poenitentem reum esse mortalium vel multorum
venialium;
4) consilium petitum vel datum, si nexum habeat cum con­
fessione, v. g. ad defectum corrigendum.

C. Alia per se nullo modo cadunt sub sigillo, quandoque
per accidens tamen cadere possunt.
Ita : i) peccata commissa in confessione, v. g. impatientiae,
contumeliae vel furti erga confessarium ;
2) peccata poenitentis aut aliorum aliunde cognita, nisi tamen
minus certa ex confessione confirmata vel minus accurata com­
plete declarata fuerint ;
3) ipsa confessio et absolutionis collatio ;
4) virtutes, charismata et dona Dei, aut bona opera ;
5) meri defectus naturales aut morales sive corporis sive
animi.
Haec tamen possunt esse obiectum secreti naturalis, ut si clam
accedendo poenitens verbo vel facto significaverit se nolle
cognosci quod sit confessus ; — imo per accidens possunt esse
materia sigilli, sive directe, si ut circumstantiae peccatorum
fuerunt declarata (v. g. abusûs aut ingratitudinis), sive indirecte
ex adiunctis suspicionem ingerere possunt de peccatis aut statu
poenitentis, aut de statu aliorum. Ita fieri potest si aliquis reve­
letur confessus qui clam accesserat, aut ad confessarium extraor­
dinarium (v. g. religiosus), aut ad illum qui speciali gaudet facul­
tate v. g. absolvendi a reservatis, aut is qui non soleat multum
confiteri et accesserit die quo mos non sit, quia adest suspicio
peccati gravioris vel saltem non ordinarii ; item si dicatur quis
sola levia confessum, qui graviora habeat accusanda, propter
suspicionem, scii, sacrilegii aut reticentiae ; item si unus vel
alter laudetur et absolutus proferatur, dum de aliis nil dicatur :
tunc enim de aliis facile oritur suspicio.

626. Violatio sigilli alia est directa seu immediata, alia
indirecta seu mediata.
I. Directa fit expresse revelando id quod est materia
sigilli et simul sufficienter designando personam quae id
fecit.
Ad quod tamen necesse non est, sive a) ut persona sit
audientibus nota, dummodo sit sufficienter determinata seu
designata, sive b) ut audientes sciant sacerdotem loqui de
rebus in confessione auditis, sed sufficit ut revera ita lo­
quatur. Ita v. g. Titius mortalia confessus est, aut homi­
cidium commisit, —: Petrus non est absolutus, —■ praefectus
talis urbis adulterium commisit, — primus quem audivi
hodie adulterium confessus est, si audientes possint

DE POENITENTIA

589

cognoscere. Haeç est peccatum mortale ex genere toto, quod
nullam admittit materiae levitatem; directa enim mani­
festatio etiam venialium valde odiosa est poenitentibus et
eos a sacramento arceret ; proinde laesione directa sigilli
in materia levi, gravis fit iniuria sacramento,
2. Indirecta violatio fit aliquid dicendo aut faciendo vel
omittendo, ex quo alii cognoscere vel suspicari possunt id
quod est obiectum sigilli, cum probabili periculo notitiam
ingerendi vel suspicionem personae quae id fecit.
Non tam est formalis violatio sigilli quam violationis
periculum, scii, cognoscendi simul peccatum et pecca­
torem. Ad quod non sufficit suspicio mere possibilis, sed
saltem probabilis; non tamen requiritur ut audientes
cognoscant personam aut suspicentur, sed ut prudenter
suspicio fieri possit. Haec est peccatum mortale ex genere
suo, quod tamen aliquando materiae levitatem admittit,
quando scii, periculum cognoscendi materiam sigilli et
sacramentum reddendi odiosum est exiguum et valde
remotum.
627. Modi indirecti violandi sigillum. — Varii sunt,
sive verbis constent sive factis, et pro variis adiunctis ;
quorum aliquos referimus ex probatis auctoribus.
A. Verbis: 1) Si confessarius, narrando aliquod factum ex
confessione, tales memorat circumstantias, ut poenitens facile
ex iis dignosci possit. Notissimum est exemplum parochi, qui
post 25 annos sacerdotii narrat in societate, primum poenitentem
sibi confessum esse adulterium ; paulo post intrat vir et narrat
omnibus audientibus : fui primus tuus poenitens.
2) Si, auditis paucorum confessionibus, dicit se tale grave
peccatum audivisse, licet celet personam, dummodo poenitentes
cognosci possint ab iis quibus narratur peccatum : singuli enim
ex illa revelatione aliquam suspicionem contra se patiuntur.
3) Si, ex iis quae sola confessione noverit, dicit de communi­
tate (collegio, conventu, pago, oppido, regione, ordine religioso)
peccatum relative gravius, aut relative multo plura, aut omnino
specialia vitia, praeter ea quae noscantur ibi committi, etiam
excluso omni periculo suspicionis de personis determinatis in
particulari : suspicio enim nihilominus est de singulis, vel saltem
minor existimatio aut infamia et dedecus redundat in totam
communitatem, ideoque in poeniteptes quatenus sunt membra
communitatis ; et detrimentum est eo gravius, quod res authentico
testimonio confessarii confirmatur.

590

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Ita qui dicit se in tali conventu audivisse grave peccatum, aut
in tali ordine religioso committi gravia peccata quae ex sola
confessione cognoscit; et ille qui asserit in parvo loco (3.000
circiter perspnarum, aut minus) vitium occultum dominari vel
morbum venereum, aut talia perpetrari gravia crimina, quae ex
confessione cognoscit, v. g. multa sacrilegia aut furta ; et qui de
loco paulo maiore narrat peccatum infamans vel crimen enorme,
uti sunt incestus aut sodomia ; — non autem si gravia narraret
solum de religiosis in genere, aut de ordine, si qui esset nume­
rosior et notorie valde relaxatus, vel etiam maiora diceret de
magnis urbibus, in quibus talia etiam committuntur.
4) Si poenitentem tam alta voce alloquitur aut arguit, ut
circumstantes ab eius responsionibus vel monitionibus intelligant quid poenitens sit confessus, aut eum graviter peccasse.
5) Si non a primo initio sed in progressu confessionis, poeni­
tenti surdastro dicit alta voce : redi, vel aliquid simile.
6) Si dicit aliquem sibi, ut confessario extraordinario aut
maioribus praedito facultatibus, confessum esse, aut ad eum
clam accessisse, aut se tali absolutionem denegasse, vel (nisi
mos alicubi esset generalis) nondum absolvisse eum, aut nonnisi
post experimentum, seu ad tempus remisisse, vel nondum
completam recepisse eius cpnfessionem, vel ei gravem poeni­
tentiam imposuisse ; nam exinde infertur adfuisse grave crimen.
7) Si, comparando plures poenitentes, vel explicite, vel impli­
cite (ut fratres vel condiscipulos), unum vel duos laudat v. g.
de puritate conscientiae aut de eo quod sola venialia afferat, sed
de aliis nihil dicit : tunc enim saepius ingeret suspicionem ma­
teriae cuiusdam momenti, aut mortalis peccati, aut indispositionis.
8) Si parentes vel superiores poenitentis admonet, ut specialiter
in iis circumstantiis, v. g. tali loco vel tempore, vigilent.
9) Si loquitur cum alio confessario de peccato quod poenitens
utrique confessus est.

B. Factis: 1) Si confessarius sedens in confessionali, assurgit
et modo quem adstantes observare possunt, legit tabellam
casuum reservatorum.
2) Si gestu visibili, gemitu, exclamatione manifestat miratio­
nem vel tristitiam.
3) Si audita confessione, statim ab ecclesia discedit, nil solli­
citus de poenitentis communione, quae alias esset verisimilis.
4) Si testimonium confessionis denegat poenitenti, qui coram
aliis petit, aut in circumstantiis in quibus concedi omnibus
solet ; de quo vidé infra n. 630, 4.
5) Si, audita confessione, mutat modum agendi erga poeni­
tentem, ubi id ab aliis perspicitur qui exinde suspicari possint
aliquod determinatum aut gravius peccatum fuisse declaratum ;
de quo nunc magis est dicendum.

628. Secunda obligatio est non utendi exterius
quacumque notitia in confessione acquisita. — A
proprie dicta violatione sigilli differt usus exterior cuius­

DE POENITENTIA

591

cumque scientiae ex confessione habitae, qui etiam adesse
potest absque eo quod aliquid reveletur, dum violatio
proprie dicta sigilli semper fit cum aliqua directa vel in­
directa revelatione eorum quae sub sigillo cadunt. Qui
usus, absque licentia poenitentis, generatim illicitus est,
ut declararunt Clemens VIII, 26 maii 1593 et Innoc. XI,
18 nov. 1682, in quantum per se aut per accidens posset 7: //. ;
confusionem, verecundiam, malam suspicionem, vel ali­
quod nocumentum, dedecus, molestiam, damnum aut quodcumque gravamen generare poenitenti vel alteri; non solum
a) si adsit periculum revelationis directae vel indirectae ;
b) sed etiam si exinde sequatur gravamen poenitentis
vel alterius, et ideo odium sacramenti, quod etiam verum
est si ex non usu multo gravius damnum poenitentis
sequeretur, ut declaravit Innoc. XI ;
c) vel si suspicio oriatur violati sigilli, et ideo scandalum.
Aliis in casibus autem potest confessarius hac sua scientia
uti, quia non est proprie fractio sigilli nec per se repugnat
sigillo.
Hinc can. 890 : « § 1. Omnino prohibitus est confessario
usus scientiae ex confessione acquisitae cum gravamine
poenitentis, excluso etiam quovis revelationis periculo.
§ 2. Tam superiores pro tempore existentes, quam confessarii qui postea superiores fuerint renuntiati, notitia
quam de peccatis in confessione habuerint, ad exteriorem
gubernationem nullo modo uti possunt ».
Praedictus usus illegitimus est peccatum mortale ex
genere suo, quia ex natura sua natum est magnum gra­
vamen et grave scandalum causare, et ita sacramentum
reddere valde odiosum ; admittit tamen levitatem materiae,
v. g. si gravamen exinde oriens sit mediocre.

Exinde facile statuuntur regulae circa usum notitiae ex
confessione haustae:
A. Quantum ad ipsum poenitentem qua talem :
1) Illicitum est extra confessionem alloqui poenitentem de
rebus ex confessione cognitis, sine eius licentia : id causât vere­
cundiam et odiosum reddit sacramentum.
2) E contra licitum est a) si poenitens prius loquatur, quia
implicite dat licentiam ;

592

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) statim post absolutionem, quia iudicium moraliter continua­
tur ;
c) in confessionibus sequentibus, ubi sacerdos est piinister
Dei, si aliquo modo utile sit poenitenti vel expediat ad rectitu­
dinem confessionis praesentis : status enim praeteritus aliquam
relationem habet ad rectitudinem iudicii praesentis.
3) Illicitum est revelare peccata in confessione commissa
(etiam non accusata), defectus naturales aut morales, corporis
aut animae, ex sola confessione manifestatos, imo dona ex sola
confessione cognita, si sit cum gravamine poenitentis : v. g. esse
spurium, eunuchum, ficte nobilem, de gente ludaeorUm aut
magorum, pauperem, debitis gravatum, ignorantem, incapacem,
minus expertum in arte, rudem, hebetem, scrupulosum casu quo
id non in laudem poenitentis cadat ; — e contra licitum est, si
etiam extra confessionem cognoscatur, v. g. esse balbutient,
claudum, surdum, aut esse talis conditionis.

B. Quantum ad exteriorem gubernationem :
1) Superiores non possunt uti notitia in confessione acquisita,
etiam si non appareat quod ex tali notitia se dirigant, et quin
poenitens id advertat : est in gravamen poenitentium, si noscerent
id licere. Sic uti notitia non possunt ad removendum indignum
ab officio, ad negandum ei suffragium electionis, ad negandum
peccatori sacramenta, aut matrimonii assistentiam ob impedi­
mentum, ad auferendas ei claves, ad ancillam gravidam vel furta
committentem eliciendam, ad denuntiandum aut inquisitionem
instituendam.
2) Item ipse confessarius non potest poenitentem infestis
oculis aspicere, minus amice quam antea alloqui, sua agendi
ratione manifestare se de peccatis recordari, eumque minoris
quam antea facere, eum corripere, dure alloqui, severum vultum
ei ostendere ; — imo nec ideo recusare confitentem audire, quia
ex confessione praecedente sciverit esse molestum, scrupulosum,
conscientia intricatum, tenuiter dispositum, nisi habeat causam
externam distinctam a confessione, ut si communiter nosceretur
poenitens esse nimis prolixus in confitendo, aut ob aliud motivum
id faceret1.
3) Hinc non est interrogandus confessarius a parentibus,
magistris, etc. de moribus suorum poenitentium ; nec consulen­
dus ubi agitur de admissione ad religionem vel promotione ad
Ordines, sed solam sacramentorum frequentiam testetur.
C. Quantum ad mores exclusive proprios :
i) Confessarius propter notitiam confessionis, potest mores
suos reformare, melius fungi officio, pro poenitente orare coram
Deo, aut benignius erga eum agere, consulere libros aut sapientes,
temperare rigorem, in interrogationibus se dirigere, sibi prae­
cavere a periculo et occasionibus damni spiritualis aut temporalis,
uti morte, insidiis aut veneno, diligentius invigilare gregi, alios

i. Potest tamen Confessarius eum dimittere initio confessionis, si
non sit dispositus aut irrationabiliter petat : item potest in confessione
eum admonere ne se deinceps accersat.

DE POENITENTIA

593

instruere aut in generali monere ut sibi caveant, etc., imo abstinere
a celebratione missae in ecclesia violata aut cum vino venenato,
dummodo nullam notionem aliis peccati accusati aut eius ac­
cusationis neque gravamen poenitenti inferat, v. g. quia alii non
exinde sed aliunde sciunt, aut alio praetextu sacerdos abstineat
vel recedat ; in dubio tamen petatur licentia poenitentis.
Ita, etsi poenitens vel alii forte advertant, id oriri ex scientia
confessionis. « Ratio est, ait Haine, o. c., q. 117, quia nullum
inde vel pudorem vel incommodum patitur poenitens, nec ob id
rationabiliter retraherentur homines a confessione, nec denique
actio vel omissio confessario est revelatio sigilli, cum supponatur
ita indifferens, ut alias ignari inde in notitiam peccatorum con­
fessorum venire non possint. Unde si in notitiam veniant, id
potius oritur ex praevia quam habent scientia, quam ex actione
vel omissione confessarii ».
Revera casus, qui praeberet difficultatem, potius est metaphysicus, ait Lugo, de Poen., disp. 23, n. no, cum nunquam deerit
medium haec pericula evadendi vel de licentia poenitentis vel
ex quodam praetextu.
2) Contionatores possunt loqui de iis quibus non cogitassent
nisi confessionem excepissent ; non tamen de peccatis particu­
laribus poenitentium in parvis communitatibus.

629. Tertia obligatio est supplendi defectus et
corrigendi errores. — Triplex defectus seu error occurrere
potest : 1) vel error vitiat ipsum valorem sacramenti, v. g.
oblivio absolutionis, invalida forma, indispositio poeni­
tentis, carentia iurisdictionis ; — 2) vel error offendit
meram integritatem confessionis aut sacramenti, v. g. inter­
rogatio debita omissa de specie aut numero peccatorum,
non iniuncta satisfactio ; — 3) vel error spectat obligationes
poenitentis et infert damnum poenitenti aut tertio, v. g.
occasio proxima quae non removetur, imposita restitutio
indebita, non imposita debita restitutio.
A. Error invalidons sacramentum et poenitenti graviter
damnosus, de se et regulariter est corrigendus et quidem
sub gravi et ex iustitia ;— imo etiam cum gravi incommodo,
si ex gravi culpa confessarii commissus fuit (II, n. 296, A).
Nam confessarius, ex quasi contractu cum poenitente et
ideo ex iustitia, tenetur recte disposito absolutionem im­
pertiri : ex charitate quidem audit confessionem, sed semel
audita, iam ex iustitia obligatur ad reliqua praestanda ne­
cessaria (n.614). Ergo si erravit quoad valorem sacramenti,
ex iustitia corrigere, si possit, tenetur, et si ex gravi culpa
Summa Theologiae Moralia III. — 38

594

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

erravit, etiam cum magno incommodo ; — secus sine gravi
incommodo, nisi tamen poenitens esset in gravi periculo
moriendi in statu peccati, ut si versaretur in articulo
mortis vel in probabili periculo non amplius confitendi,
quo casu etiam cum gravi incommodo obligaretur con­
fessarius, Sed ex charitate.

Iustitia itaque non semper aequali modo obligat, sed
laesa ex culpa strictius obligat quam laesa sine culpa, sicut
apparet in casu detentoris bona vel mala fide rei alienae
quoad restitutionem. Unde gravitas obligationis sicut et
incommodi subeundi mensuranda est, tum ex gravitate
damni, tum ex gravitate culpabilitatis aut negligentiae.
Principium supponit i) errorem poenitenti esse adhuc graviter
damnosum ; nam si damnum leve est, v. g. quia poenitens
mortalia non accusaverat, vel si damnum non perseverat, quia
poenitens alium confessarium adiit a quo valide fuit absolutus,
aut quia alio modo certo iustificatus fuit (scii. Extrema Unctione
vel contritione perfecta), iam non urget obligatio ;
2) errorem provenire ex parte confessarii ·, nam si error ex
culpa poenitentis proveniat, quia v. g. scienter erat indispositus,
confessarius tenetur quidem ad reparandum damnum ut coope­
rator, sed non tam stricte, — excepto casu extremae necessitatis,
— quia poenitens sibi aliter providere posset, novam confessionem
instituendo.

Modus aptus reparandi defectum diversus est :
i° Si propter defectum iurisdictionis sacramentum sit invalidum,
confessarius inducat poenitentem ut iterum confiteatur, et, si ad
id necesse sit, de invaliditate absolutionis moneat, etiam non
praevie a poenitente obtenta licentia loquendi de confessione :
cum enim ratio nullitatis exclusive sit ex parte confessarii, non
ex defectu poenitentis, nullus ibi est usus de rebus in confessione
auditis.
2° Si propter omissionem aut defectum absolutionis, et a) imme­
diate vel brevi post confessionem id detegatur ac poenitens sit
adhuc moraliter praesens, potest iterum absolvi, etiam absque
praevia monitione, dummodo constet eum esse rite dispositum ;
b) et si nimis distet, ad sacrum tribunal revocetur, dum absque
incommodo fieri possit ; secus ipse confessarius poenitentem
adeat et absolvat ; c) si vero error reparatus non fuerit immediate
aut post breve tempus, confessarius inducat poenitentem ut
iterum confiteatur ; eum hortetur ut doleat non solum de accusatis
in praesenti confessione, sed et de praeteritis, praesertim de
accusatis in ultima confessione ; eumque rite absolvat.
3° Si ob indispositionem poenitentis, confessarius adeat poeni­
tentem et eum inducat ut iterum confiteatur sicut dictum est ;
quod si id fieri efficaciter nequeat, confessarius obtenta prius

DE POENITENTIA

595

licentia poenitentis cum eo loquendi de re ad confessionem
spectante, eum de invaliditate moneat, ut error reparari possit.

«

B. In casu erroris attingentis solam integritatem sacra­
menti :
i° Si confessarius negative impedivit integritatem ex
omissione (sive ex oblivione sive ex culpabili negligent ia),
non tenetur damnum reparare aut poenitentem monere
extra confessionem, quia obligatio procurandi integritatem
confessarium afficit tamquam ministrum sacramenti, i. e.
intra confessionem, et ex alia parte monitio extra confes­
sionem de se et generatim molesta est poenitenti ; — in
alia confessione tamen, ubi confessarius est medicus spiri­
tualis et minister sacramenti, error est corrigendus si fieri
potest sine magno incommodo.
2° Si positive impedivit integritatem, tenetur confessarius
monere etiam extra confessionem, prius obtenta poenitentis
licentia ; dummodo possit absque scandalo et gravi in­
commodo, et magis stricte si culpabiliter erraverit quam si
inculpabiliter.

’
;

'

Ratio est, quia unusquisque tenetur reparare damnum quod
positive intulit, ac eius causam removere quam posuit ; tenetur
scii, ne ex sua actione positiva alii damnum capiant, etiam ex
peccato materiali. Non tamen cum gravi incommodo, quia si
grave damnum poenitentem a servanda, a fortiori confessarium
a procuranda integritate excusat ; unde paulo minor causa
excusabit illum inculpabiliter errantem. Et de facto raro tenetur
corrigere confessarius.

C. In casu erroris qui infert damnum poenitenti vel tertio,
simile valet principium ac in casu praecedenti :
i° Si negative erraverit per omissionem, ex officio tenetur
erga poenitentem confessarius, etiam extra confessionem,
ad monendum et corrigendum, si ex illa omissione poenitens
movetur ad credendum licitum et faciendum quod est
illicitum vel in damnum tertii ; strictius vel minus stricte,
cum maiori vel minori incommodo secundum gravitatem
damni et culpabilitatis. Non autem ex iustitia tenetur ad
reparandum damnum tertii, quia non tenetur confessarius
ex officio procurare bonum tertii.
2° Si autem positive in errorem induxerit poenitentem,
v. g. pronuntiaverit interrogatus confessarius esse resti­

590

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tuendum ubi nulla existebat restituendi obligatio, aut e
converso ; et
a) error fuerit culpabilis (v· g· ex malitia, ignorantia
vincibili, gravi negligentia), tenetur confessarius ex iustitia,
etiam extra confessionem, et in materia gravi sub gravi,
reparare et restituere sive poenitenti sive tertio : fuit enim
positive cooperans damno alterius per consilium ;
b) si error fuerit inculpabilis, item tenetur confessarius,
si possit absque gravi incommodo, reparare ; — quod si
non faciat, restituere debebit.
Ratio est quia tenetur unusquisque ex iustitia, non solum ad
non inferendum damnum proximo directe et de industria, sed
etiam ad procurandum ne ex sua actione obveniat proximo
damnum ; qupdsi errorem dum possit non corrigat, ad restituen­
dum tenetur ratione omissae retractationis, quae est vere causa
damni iniusta et efficax qua istud fit voluntarium et culpabile.
Tenetur autem solum absque gravi incommodo, quia damnum
non oritur ex iniusta laesione, cum actio fuerit inculpabilis.

630. Animadversiones. — 1. Iuxta can. 2369 : a) Confes­
sarius qui sigillum sacramentale directe violare praesumpserit,
incurrit ipso facto excommunicationem specialissimo modo Sedi
Apostolicae reservatam.
b) Qui vero indirecte tantum violaverit sigillum, obnoxius est
poenis ferendae sententiae, iisdem ac confessarii ad turpia solli­
citantes (can. 2368, § 1), nempe suspensioni, aut etiam inhabilitati ad excipiendas confessiones, privationi beneficiorum,
dignitatum ac vocis activae et passivae j imo, in casu graviore,
degradationi,
c) Temeraria, ac proin conscia, violatio sigilli ab interprete
aut ab aliis omnibus ad quos notitia confessionis quoquo modo
pervenit, pro reatus gravitate punienda statuitur salutari poena
(ferendae sententiae), quae etiam excommunicatio esse potest.
2. In iure ecclesiastico, secundum can. 1757, § 3, ut incapaces
repelluntur a testimonio ferendo: « sacerdotes, quod attinet ad
ea omnia quae ipsis ex confessione sacramentali innotuerunt, etsi
a vinculo sigilli soluti sint ; imo audita a quovis et quoquo modo
occasione confessionis ne ut indicium quidem veritatis recipi
possunt ».

3. Ne sigillum indirecte frangatur, praestat semper eodem modo
respondere. Ita interrogatus de peccatis, dicat se nil audivisse
aut cognoscere ; — interrogatus de absolutione data, dicat :
functus sum officio meo, vel : suntne tales interrogationes facien­
dae? ; — interrogatus de communione ministranda (v. g. in
hospitali), dicat : interroga poenitentem an communicare velit.

DE POENITENTIA

597

4. De schedula confessionis danda vel neganda notetur : a) talis
schedula semper dari potest iis omnibus qui vere intendunt
confessionem saCramentalem, sive absolutis sive non absolutis ; —
b) schedula denegari nequit poenitenti indisposito, qui vere
confessus est, si eam extra confessionem petit ; quia ita confessa­
rius uteretur notitia confessionis cum gravamine poenitentis ; -—
c) item denegari nequit poenitenti in confessione eam petenti,
dummodo poenitens versetur in circumstantiis iis quibus dari
soleat, quia indirecte esset violatio sigilli, cum revelaretur
poenitentem non rite esse confessum ; — d) denegari debet
semper illis qui confessionem simulant, etiam si fiat ad schedulam
obtinendam : tunc enim nulla adest obligatio sigilli, imo con­
fessarius tribuendo schedulam mendaciter diceret poenitentem
esse confessum ; posset tamen ob gravia incommoda dicere
talem ad se accessisse aut eum in confessionali audivisse ; —
e) testimonium absolutionis concessae nequit scribi pro illo qui
absolutus non fuit, quia esset mentiri ; si tamen schedula typis
impressa imprudenter exhiberet testimonium absolutionis, tradi
deberet et illi qui non fuit absolutus, saltem si generatim tradi
soleat, aut ipse publice petat : ita propter sigillum ; riec confessa­
rius mentiretur, sed materialem actum tradendi (vel subsignandi)
schedulam solum poneret propter rationem proportionate gra­
vem, in circumstantiis quae sufficienter indicant restrictionem.

5. Si confessarius in casu difficili, consilio indiget: a) recurrere
potest ad theologum cui poenitens omnino ignotus est ; — b) si
id fieri nequeat, casum ita exponat ut periculum revelationis
evitet, i. e. tamquam fictum, omittendo adiuncta non necessaria,
ex quo ignorari posset poenitens, et admiscendo falsa quae rei
substantiam non mutant ; — c) vel, si ita non commode fiat,
petat a poenitente licentiam consilium capiendi et cum alio
loquendi de re ad confessionem pertinente ; — d) si vero haec
denegetur, nec ullo modo possit declinare periculum revelationis,
ad alium confessarium eum remittat, aut si id aegre fieri possit,
studio et Oratione diligenter adhibitis, in Deo confidat et diffi­
cultatem, meliore quo possit modo, ipse solvat.
QUAESTIO QUARTA.

DE ABUSU POTESTATIS MINISTRI.
Pluribus sane modis potestate sua abuti minister potest, qui
in variis partibus tractatus praeoccupati fuerunt ; unde in
praesenti solum venit dicendum de duplici abusu ab auctoritate
ecclesiastica specialius prohibito, nimirum 1) de absolutione
complicis in peccato turpi ; 2) de sollicitatione poenitentis ad
turpia1.

i. Quaestiones breviter percurrere in mente habemus. Speciatim
conferri possunt, etiam pro documentis, De Smet, De Absolutione
complicis et sollicitatione; Chrétien, De Poenitentia quaedam quaestiones;
vel et nostrum opusculum : De Poenitentiae Ministro, c. 5.

598

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus I-

De Absolutione Complicis
in peccato turpi.

631. Dispositiones iuris canonici de absolutione
complicis. — Iuxta can. 884 : « Absolutio complicis in
peccato turpi invalida est, praeterquam in mortis periculo i
et etiam in periculo mortis, extra casum necessitatis, est
ex parte confessarii illicita ad normam constitutionum
apostoliçarum et nominatim Constitutionis Benedicti XIV
Sacramentum Poenitentiae 1 iun. 1741 ».
Quae lex etiam sancitur poenis, ex càn. 2367 :
« § i. Absolvens vel fingens absolvere complicem in
peccato turpi incurrit ipso facto in excommunicationem
specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatam ; idque
etiam in mortis articulo, si alius sacerdos, licet non appro­
batus ad confessiones, sine gravi aliqua exoritura infamia
et scandalo, possit excipere morientis confessionem, excepto
casu quo moribundus recuset alii confiteri.
§ 2. Eamdem excommunicationem non effugit absolvens
vel fingens absolvere complicem qui peccatum quidem
complicitatis, a quo nondum est absolutus, non confitetur,
sed ideo ita se gerit, quia ad id a complice confessario
sive directe sive indirecte inductus est ».
632. Complex est socius et quasi implexus in peccato.
Qui intelligendus est sine restrictione, cuiuscumque sexus,
aetatis, et conditionis : quilibet sive masculus sive femina,
sive puber sive impuber, dummodo sit capax peccati
gravis ; imo et persona quacum ante susceptum sacer­
dotium sacerdos peccaverat, ut declaravit S. Off., 22 ian.
1879. Et ideo hic invalide absolvit complicem, qui genera­
lem peccatorum confessionem instituit, si confessiones
anteactae certo fuerint sacrilegae, aut etiam simpliciter
invalidae.
Ad complicitatem autem requiritur :
1) Peccatum mutuum, scii, ut uterque interius et exterius idem
grave peccatum commiserit ; seu consensus duorum in idem
peccatum turpe grave et externum, sive uterque cooperetur, ut
in mutuis colloquiis et amplexibus, sive unus tantum operetur,
v. g. tactu, dummodo alter externe simul et interne consentiat :

DE POENITENTIA

599

qui consensus sufficienter adesse praesumitur si nullo modo
resistat. Hinc non cadit sub lege : a) actus qui est mortalis ex
una parte, venialis tantum ex altera ; b) neque actus externe
levis, quamvis interne gravis ex utraque parte ; c) neque actus,
quantumcumque gravis, cui alter non consentit, imo cui con­
sensum externum non praebuit, quamquam interne consentiat.
2) Complicitas formalis : a) eodem tempore peccati; nam in casu
peccati cum dormiente, invito, totaliter ebrio, amente, aut turpi­
tudinem peccati ex conscientia erronea ignorante seu bona fide
non attendente, etiam si in errorem inductus fuerit a confessario,
non adest complicitas ; — b) tempore absolutionis ; nam i° si
confessarius durante absolutione inculpabiliter non agnoscat
suum complicem, vel 2° si dubitet et, prudenter interrogando
in quantum sine propriae infamiae vel poenitentis scandali
periculo id queat, dubium removere non possit, vel 30 si sacerdos
nullo modo (neque in actu peccati neque postea) sit cognitus
ut sacerdos, sed poenitens omnino ignoret suum complicem
esse sacerdotem, valida et licita est absolutio. Tunc scii, non
adest potestatis abusus quem Ecclesia prohibet.
Nihil tamen refert si confessarius uti complex non sit in
confessione a poenitente cognitus, dummodo verificetur se
complicem vere esse ; et confessarius illum talem sciat, et nihilo­
minus absolvat : in hoc casu absolutio est invalida.

633. Peccatum turpe est intelligendum sine restri­
ctione : quodlibet peccatum luxuriae, i. e. contra castitatem
et sextum praeceptum, non solum perfectum et consum­
matum, sed etiam imperfectum et inchoatum, uti sunt
tactus, oscula, amplexus, imo turpiloquia et aspectus, ut
declaravit S. Off., 28 maii 1873, dummodo sint stricte
luxuriosa et complicitatem importent ; — non tamen
peccata contra alias virtutes et praecepta. Unde complicem
absolvere in peccato iniustitiae, v. g. in homicidio aut in
furto, speciatim non prohibetur ; licet etiam talis absolutio
indecens sit.
Oportet autem peccatum luxuriae sit grave, — externum,
— mutuum, — non directe remissum, — et certum.
i° Grave, tum objective tum subiective, materialiter scii, et
formaliter. Excluduntur itaque peccata levia sive ex imperfectione
actus, sive ex conscientia erronea, sive ex levitate materiae, dum
agitur de luxuria voluntaria solummodo in causa. Unde si puer
ex conscientia erronea certo existimet tactus a sacerdote impudice
patratos non esse grave peccatum, posset absolvi ab hoc sacerdote.
20 Externum, ita ut peccatum tum internum tum externum
sit grave, et etiam ut id qua tale, scii, in ratione actus externi,
sit graviter peccaminosum. Quapropter excluduntur peccata
mere interna delectationis morosae et desiderii, et externa sub

6oo

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

omni respectu venialia, et etiam gravia sed quorum malitia gravis
non plene exterius manifestatur. Hinc si oscula vel tactus ex
interno affectu luxurioso habita, ut externa non sint in se graviter
mala, et affectus libidinosus ex quo fiunt non plene manifestetur
exterius, possunt absolvi.
3° Mutuum, ita ut complex uterque interius et exterius idem
grave peccatum contra castitatem commiserit, seu in idem
peccatum turpe grave et externum consenserit, ut explicatum
fuit n. praec.
4° Non directe remissum· Unde si peccatum iam rite fuerit
accusatum et valide remissum directa absolutione, ita ut iam sit
materia confessionis libera, potest sacerdos ab illo absolvere
(S. Off., 29 maii 1867), quamvis tamen suadendum omnino sit
ne unquam, nisi cogente necessitate, audiat sui complicis con­
fessionem, propter periculum tentationis vel irreverentiae erga
sacramentum.
5° Certum, ita ut excludatur omne dubium fundatum iuris et
facti ; secus applicanda venit regula : in dubio odiosa sunt
restringenda. Requiritur ergo ut certum sit peccatum turpe,
certo grave, qua tale certo externum, certo mutuum et certa
complicitas in illud.
Hinc casus complicitatis in peccato turpi probabiliter non adest :
a) Si dubium est an poenitens graviter peccaverit.
b) Si adfuit simplex conniventia ex eo quod alter non impe­
diverit peccatum quod ex officio impedire non debet, aut appro­
batio auditi sermonis turpis quae alios sermones turpes non
excitaverit.
ç) Si complex non est socius immediate in ipso actu turpi seu
peccato secundum se libidinoso, sed tantum in sola conventione
turpi de seducenda muliere quae revera non seducitur, vel in
sola permissione aut invitatione turpi peccandi curn coniuge aut
prole quae tamen non corrumpitur. Non sufficit scii, sola coope­
ratio ad peccatum turpe alterius.
d) Si complices sunt in actu externo ex obiecto veniali (ut est
pressio manus, osculum leve, tactus momentaneus, vel amplexus
in parte honesta), etsi utrinque interne fiat ex affectu vel inten­
tione turpi, dummodo nullam adiunctam habeat circumstantiam
impudicam externam, aut manifestationem qua affectus aut
intentio impudicitiae externe sufficienter innotescat.

634. Absolutio complicis est radicaliter invalida
propter privationem omnis iurisdictionis. Ergo non est,
ut aliqui putaverunt, casus peccati reservati, quia non
habetur restrictio sed ablatio potestatis ,-lex enim inhabilitans
facit ut confessarius omni iurisdictione careat erga com­
plicem peccatum turpe accusantem (vel culpabiliter tacen­
tem), ac ipsa absolutio complicis qua talis et non solum
peccati complicitatis sit irrita, ita ut non detur valida

DE POENITENTIA

6θΙ

absolutio neque directa aliorum peccatorum, nec proinde
indirecta peccati complicitatis.
Ita non solum secundum tenorem can. 884, sed etiam expresse
secundum Constitutiones Benedictinas et instr. S. Off., 20 febr.
1867 C Unde et in instructionibus a S. Poenitentiaria datis pro
sacerdotibus a censura propter absolutionem complicis absol­
vendis, occurrit clausula ut complex moneat poenitentem « de
nullitate praeteritarum confessionum », et quidem sine ulla
restrictione aut distinctione inter casum bonae vel malae fidei
ex parte poenitentis ; imo ex eo quod poenitens dicitur monendus,
potius supponitur bona fides.
Quibus non obstant verba S. Poenitentiariae 16 maii 1877
affirmantia privationem iurisdictionis « esse in ordine ad ipsum
peccatum turpe, in quo confessarius complex fuit ». Non enim
ibi negatur privatio iurisdictionis sed affirmatur ; non dicitur
privationem iurisdictionis afficere solum peccatum complicitatis,
sed absolutionem complicis in ordine ad peccatum complicitatis,
ita ut tota iurisdictione privetur confessarius et ad omne peccatum, sed unice intuitu et ratione complicitatis i. e. quando illud
peccatum accusatur. Ceteroquin nec posset S. Poenitentiaria
legem S. Officii aut Constitutionis benedictinae temperare propria
auctoritate et sine speciali interventu S. Pontificis, de quo in
casu nihil refertur.
Hinc, si in urgente necessitate, poenitens complex non valeret
s, communionem omittere sine gravi scandalo aut infamia, nec
posset adire alium confessarium, simplici actu contritionis
perfectae contentus, deberet ad s. communionem accedere, nec
posset a complici sacerdote absolvi.

635. Exceptio datur in casu extremae necessitatis
i. e. in mortis articulo, — et etiam in gravi propinquae
mortis periculo prudenter existimato quod articulo in
iure aequiparatur2, — si deest alius sacerdos, etiam non
approbatus, qui sine gravi aliqua exoritura infamia aut
scandalo vocari aut accedere possit, et cui poenitens
confiteri velit : tunc enim perinde est ac si alius sacerdos
revera deficeret, ait Ben. XIV in const. Apostolici muneris,
28 febr. 1745.
r. Unde non valemus intelligere quomodo P. Vermeersch scribere
potuerit, Th. Μ.. III, n. 457 : « Noldin... severius nunc putat responden­
dum esse cum canon invalidam declaret absolutionem ipsius complicis
et non tantum peccati ; sed secundum praecedentes Constitutiones
intelligi potest canon qui ad eas remittit ». At praecise secundum prae­
cedentes Constitutiones est severius respondendum, quod etiam fatetur
Cappello o. c. n. 620. Hinc adhuc minus intelligimus cur in nova editione
operis Noldin, huius sententiam P. Schmitt mutaverit.
2. Id iam ex ipso Codice patet, qui fert can. 884 : « in mortis peri­
culo », can. autem 2367 : ■ in mortis articulo ».

y
SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

j

602

"ί

A. In hoc igitur periculo, absolutio semper valida est ne
hac occasione aliquis pereat ; — at ex parte confessarii non
est licita, nec poena excommunicationis vitatur, nisi desit
alius sacerdos qui sine magno incommodo vocari possit, quique moribundi confessionem excipere non detrectet (v. g. ob
nimiam familiaritatem cum poenitente quae est ei consanguinea aut famula), et cui poenitens confiteri non renuat.

'
\
!
l
'
!
>
i
}
'
r
1
'
1

1

v

Excusationis causa erit :
1) si infirmus a confessario, ei Viaticum deferente, publice
petat ut suam excipere velit confessionem, quia confessarius,
sine scandalo et infamiae periculo, maxime si esset parochus,
id recusare nequiret ;
2) si moribundus, absque ulla confessarii complicis culpa,
omnino renuat apud alium sacerdotem confiteri ;
3) si sine periculo infamiae aut scandali, aut sacrilegae confessionis, sacerdos complex discedere, aut alius vocari vel acce­
dere non posset ;
4) etiam probabiliter, si non adsit nisi sacerdos notorie suspensus
vel excommunicatus : talis enim non videtur esse qui confessarii
munus obire possit ; et ceteroquin non facile sine infamia aut scan­
dalo advocaretur.
E contra, absolutio est illicita, et excommunicatio incurritur :
1) si, praesente alio sacerdote non impedito vel facile advocando, sacerdos complex absolvat ;
2) si alius sacerdos vocari possit, sed sacerdos complex
periculum infamiae vel scandali confingat ubi non est ;
3) si sacerdos complex, quantum in se est, opportuna media
non adhibeat ut periculum infamiae vel Scandalum non sequatur,
et alteri sacerdoti locus pateat confessionis, v. g. sub aliquo
praetextu non adveniendo, vel a domo discedendo, morbum
fingendo, poenitentem praemonendo, alium sacerdotem ad infirmum mittendo etc.;
4) si adsit sacerdos qui non ipse propriae exponeretur infamiae,
sed apud quem complex sacerdos infamaretur : respectu unius
vel non datur infamia, vel eam aliquantam debet complex
sustinere ob culpam commissam ; secus vix evenire posset ut,
praesente sacerdote, confessarius complex absolvere non posset.

B. Periculum mortis est quicumque casus graviter peri­
culosus, sive ab intrinseco, ex infirmitate vel partu, sive
ab extrinseco, ex navigatione valde periculosa, praelio
instanti, percussione illata. Periclitantibus, ex quasi privilegio
interpretatione extensiva concesso, aequiparari possunt
militiae adscript! qui in statu bellicae convocationis seu
mobilisationis sunt constituti (S. Poen., 29 maii 1915) ; item
ex natura rei, qui versantur in periculo amentiae perpetuae.

DE POENITENTIA

603

Nunc autem plures, ulterius progressi, ex epichia, periculo
mortis açquipararé volunt Casum poenitentis qui in regione
longinqua, v. g. Missionum, valde timeret ne Unquam aut
nonnisi post longissimum tempus confessarium habere posset,
nisi complici confiteretur. At in Constitutionibus Ben. XIV et in
Codice iuris solus casus mortis periculi excipitur ; quamvis tamen
occurrentia in regionibus missionum ab ipsis ignorari non
potuerint : « absolutio invalida est praeterquam in mortis periculo »,
ait codex ; quid clarius ?
Exceptio igitur extendenda non videtur ad alios casus, praeter
illos qui communiter censentur aequivalere morti. Interpretatio,
etiam si esset multorum theologorum aut canonistarum, non
sufficit ad sensum legis restringendum vel extendendum, sed id
potest sola interpretatio authentica ; praesertim quod epichiae
non solet dari locus in legibus irritantibus propter bonum
commune. Nullum ergo adest fundamentum pro sententia
indulgentiore, quae proinde non est solide probabilis. Imo, ad
bonum commune omnino importat ut missionarii qui, ob speciales
circumstantias, maiori exponuntur periculo, non sibi nimiam
noscant facilitatem absolvendi complicem et effugiendi conse­
quentias sui peccati1.

636. Poena statuta in confessarium delinquentem.
— Est excommunicatio specialissimo modo Sedi Apostolicae
reservata (can. 2367), ex qua sequitur irregularitas (can.
2261, § 1). Ad poenam contrahendam requiritur :
a) exparte delicti : absolutio vera vel ficta illius qui accusa­
vit peccatum complicitatis nondum directe remissum,
aut qui illud tacet dum a sacerdote complici ad hoc fuit
inductus :
b) ex parte delinquentis: conscientia gravis peccati, et
notitia censurae, ita tamen ut ignorantia crassa vel supina
ab ea non excuset (S. Off., 13 ian. 1892, ad 3 ; can. 2229).
Aegre dari potest in sacerdote ignorantia quoad existentiam
censurae ; facilius quoad extensionem eius, quatenus bona
fide existimari posset casum adesse quo complicem absol­
vere sit licitum.
Hinc : 1) Poena non incurritur :
a) si sacerdos tantum audivit confessionem complicis, dum­
modo non absolvat nec absolvere fingat ;
b) si poenitens peccatum complicitatis in confessione sua
sponte reticuit aut inculpabili oblivione, licet id absolventem

i. Sacerdos complex facile praevidere poterit casum et Romae recurrere
ut, tacito nomine, et ficta indicatione residentiae, facultatem obtineat
absolvendi complicem ; ceteroquin, etiam in sententia aliorum, si prae­
viderit casum, »d id tenetur.

6O4

summa theologiae moralis

non fugiat. Privatio enim iurisdictionis et adnexa excommunicatio
est in ordine ad peccatum turpe in quo confessarius complex
fuit, ut declaravit S, Poen. 16 maii 1877.
2) Incurritur autem excommunicatio :
a) si sacerdos se absolvere, coram ipso poenitente, simulet et
fingat, uti nunc certum est ex repetitis responsionibus S. Poen.,
9 iul. 1751, i mart. 1878 et 19 febr. 1896, et S. Off., to dec. 1883,
et a Codice ratum in can. 2367, § i : ita v. g. si sine intentione
absolvat vel formam substantialiter corrumpat, vel orationem
quamdam et alia verba pronuntiando, aut tacendo, videatur
poenitenti per signum aut gestum absolvere ; non autem si
poenitentem praemonitum cum sola benedictione dimittat,
dissimulando adstantibus ;
b) si confessarius induxit poenitentem complicem ad non
confitendum peccatum cornplicitatis, sive directe monendo ut
taceat, sive indirecte persuadendo actum iam patratum non fuisse
graviter malum, vel non esse necessario accusandum, utpote
v. g. ipsi iam notum, Imo, ex recenti declaratione S. Officii,
16 nov. 1934, indirecte inducens etiam censendus est « confes­
sarius qui, siva intra sive extra Confessionem sacramentalem,
alicui persuaserit in turpibus inter se patrandis aut nullum aut
certe non grave inesse peccatum cumque consequenter, de aliis
tantum sibi postea confitentem sacramentaliter absolvit vel
fingit absolvere ». Quo excommunicatio iam extenditur ultra
casum cornplicitatis in peccato gravi.
A dicta excommunicatione regulariter absolvit sola Sedes
Apostolica 5 ac in periculo mortis et in casu urgentiore etiam
potest absolvere simplex confessarius, sed tantum cum onere,
sub poena reincidentiae, recurrendi, saltem infra mensem, ad
S. Sedem, etiam si recursus sit hic et nunc impossibilis (can. 2252,
2254, 2367 j n. 597, C). Unde rigorosius tractatur casus quam
peccata reservata propter censuram.
i

(
I
j

^37· Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
I, Sacerdos qui initio confessionis non cognoscit complicem,
sed tamen ante absolutionem agnoscit, huiic monere debet de
defectu iurisdictionis et eum dimittere ; ideo enim ipse nullam
infamationem incurrit.

[
•
•
[

2. Qui in articulo mortis illegitime, i. e. non impedito alio
sacerdote, complicis confessionem incepit excipere, alteri sacerdoti locum cedere tenetur et ab absolvendo abstinere ; imo
etiam si legitime inceperit, deficiente alio confessario, et talis
superveniat aut mortis periculum iam transierit, debet cessare,
dummodo id fieri possit sine graviore incommodo.

i
I,
;
'

3. Qui complicem in mortis periculo, urgente necessitate,
absolvit, non potest, periculo transacto, excipere confessionem
ad integrandam accusationem, si peccatum cornplicitatis adhuc
maneat accusandum,

;

4. Qui dubitat an poenitens sit complex, debet inquirere et

j

DE POENITENTIA

605

interrogare in quantum prudentia permittat ; quod si nil faciat
ad dubium solvendum, invalide absolvit, et excommunicationem
non effugit, quia ignorantia est crassa et supina (S. Off., 13 ian.
1892).

638· Animadversio.— Sacerdos qui complicem indebite
absolvit recurrere debet, per se vel per alium, v. g. confessarium,
ad S. Poenitentiariam, cui casus exponendus cum omnibus
circumstantiis. Poenitens complex vero nullam censuram nec
reservationetn per se incurrit ; atque benigne est a confessario
excipienda huiusmodi persona, ut propriam miseriam confiteri
non erubescat, et repetitis confessionibus apud complicem
peractis amotaque occasione peccandi, absoluta dimittatur.
At fieri posset quod, occasione confessionis, ad peccatum
sollicitata fuisset ; de quo nunc est dicendum.
Articulus II.

De Poenitentis Sollicitatione
ad turpia.

639. Dispositiones iuris canonici. — luxta can. 904 :
« Ad normam Constitutionum apostolicarum et nominatim
Constitutionis Benedicti XIV Sacramentum Poenitentiae,
i iun. 1741, debet poenitens sacerdotem, reum delicti
sollicitationis in confessione, intra mensem denuntiare loci
Ordinario, vel S. Congregationi S. Officii ; et confessarius
debet, graviter onerata eius conscientia, de hoc onere
poenitentem monere ».
De poenis in delinquentes additur can. 2368 :
« § i. Qui sollicitationis crimen, de quo in can. 904,
commiserit, suspendatur a celebratione missae, et ab
audiendis sacramentalibus confessionibus, vel etiam pro
delicti gravitate inhabilis ad ipsas excipiendas declaretur,
privetur omnibus beneficiis, dignitatibus, voce activa et
passiva, et inhabilis ad ea omnia declaretur, et in casibus
gravioribus degradationi quoque subiiciatur.
§ 2. Fidelis vero, qui scienter omiserit eum, a quo solli­
citatus fuerit, intra mensem denuntiare contra praescriptum
can. 904, incurrit in excommunicationem latae sententiae
nemini reservatam, non absolvendus nisi postquam obli­
gationi satisfecerit aut se satisfacturum serio promiserit ».
640. Sollicitatio ad turpia est provocatio ad grave
peccatum luxuriae facta a sacerdote cum quadam relatione

6o6

summa theologiae moralis

ad confessionem, seu a sacerdote ut confessario ita abutente
confessione sacramentali vera aut simulata.
Est peccatum valde grave, a) quia gravis irreverentia
sacrilegii irrogatur sacramento, et hoc est contra religionem i
b) quia scandalum constituit adversus charitatem, dum
lethale damnum infert poenitenti, porrigendo ei pro medi­
cina venenum ; c) quia, si confessarius sit parochus, continet
iniuriam specialem contra iustitiam, quoniam ipse ex iustitia
tenetur verbo et exemplo pascere oves suas,
Est autem i. provocatio ad peccatum, i. e. actio sive per se
inhonesta, sive per se indifferens, sed turpem affectum
exterius manifestans, qua aliquis alterum, in casu con­
fessarius poenitentem, inducere conatur ad aliquod pecca­
tum, sive explicite, studiose et de industria, sive implicite
ita ut modus agendi vel loquendi sponte alliciat.
Est scandalum poenitenti datum, invitatio seu incitatio quo­
cumque modo fiat a sacerdotibus, verbo vel facto, seu ut loquitur
Benedictus XIV, « sive verbis, sive signis, sive nutibus, sive tactu
(in proprium corpus vel alienum), sive per scripturam aut tunc
aut post legendam, tentaverint, aut cum eo illicitos et inhonestos
seripones vel tractatus (i. e. consilia, deliberationes, pactiones)
...habuerint », dummodo inductio ad malum fuerit certa : in
dubio enim nema fama sua privandus, et lex dubia non obligat ;
unde delictum dubium non censetur delictum.
Vera autem sollicitatio adest :
a) sive sit efficax, ita ut persona sollicitata consentiat, sive sit
inefficax, qua quis sollicitare vel provocare mere tentavit, etiamsi
altera persona solum postea intellexerit ;
b) sive sit immediata, ad copsensum poenitentis obtinendum,
sive sit mediata, vel mediante poenitente, ad aliam personam in
peccatum inducendum, vel per scripturam postea legendam, ut
aliquod scriptum circa turpia (prop. 6 damn, ab Alex. VII ;
S. Off., II febr. 1661, n. i) ;
c) cum quacumque persona cuiuscumque sexus, conditionis,
aetatis : parum enim refert utrum sit vir vel femina, puber vel
impuber, utrum sollicitetur ad peccandum cum confessario vel
solitarie, vel cum tertia persona v. g. invents cum puella (S. Poen.
2 sept. 1904) ; dummodo sit sollicitationis capax, qualis non est
dormiens, aut, pro sollicitatione per sola verba, surdus aut
idiomatis ignarus.

2. Est ad turpia, i. e. inducens ad actus graves contra
castitatem, sive sint graves in se, sive ex adiuncta cir­
cumstantia impudica, sive ex affectu libidinoso exterius
manifestato ; seu ad grave luxuriae peccatum quodcumque,
etiam internum ut desiderii aut complacentiae.

DE POENITENTIA

607

Unde crimen sollicitationis de quo agitur, non adest :
aï si provocatio facta est ad aliud peccatum, v. g. furtum aut
homicidium, quamvis iure naturali possit aliquando denuntiatio
esse praecepta (S. Off., it febr. 1661, ad it) ;
b) si facta est ad aliquod inhonestum, quod non est certo
peccatum mortale, v. g. aliquid mere sensuale, osculum obiter
datum ;
c) si sollicitatio non est completa sed solum praeparatoria,
ita ut non verum praebeatur scandalum, sed solum inquiratur
num persona cum aliqua spe tentari possit ; vera tamen solli­
citatio inchoata sufficit.
Hinc ad diiudicandum in praxi, num sollicitatio adsit, atten­
dendum est num verba vel facta, si non ex se, saltem ex adiunctis
turpem affectum significent et ad turpem affectum provocent.
Ita v. g. si sacerdos donum largitur in confessione, vel tactus
leviter immodestos committit, etiam pressos et saepius repetitos,
si exprimit suum amorem erga personam, vel velleitatem cum
ea nubendi si ipse esset saecularis, aut agnitionem vel laudem
eius pulchritudinis et venustatis, si quaerit ubi habitet, vel rogat
eam facturum quod ipse voluerit, vel postulat ut domi eum
expectet aut, e contra, ut sola in domum confessarii veniat, etc.,
ex adiunctis et subsequent! effectu videndum erit quisnam sit
sensus (S. Off., n febr. 1661, ad 12 et 16) : an ista solum ex
imprudentia et levitate, aut forsan ad bonum finem agantur
v. g. ad monendum de quodam periculo ; vel e contra ex prava
intentione, quem sensum facile haberent si constaret sacerdotem,
extra confessionem, turpem amorem erga illam personam fovere,
aut esse virum ad libidinem pronum.

3. Est a sacerdote ut confessario, qualiscumque fuerit,
sive saecularis, sive regularis, sive approbatus, sive non
approbatus sed iurisdictione carens.
Hinc non adest obligatio specialis denuntiandi ex lege eccle­
siastica :
a) si sollicitans non sit sacerdos, sed clericus inferior vel laicus,
qui fingunt se esse confessarios ;
b) etiam, probabiliter, si sit episcopus, quia incertum est an
designetur sub voce : sacerdos1 ; quamvis generatim denuntian­
dus esset ex lege naturali ;
c) si interpres, etiam sacerdos, in confessione adhibitus,
sollicitet ;
d) si poenitens confessarium ad turpia sollicitet, etiam si iste
mere consentiat, modo consensus novam sollicitationem implicite
non contineat ; e contra, si sollicitatio sit mutua, ut si confessarius
ad unam speciem prius sollicitatus, ipse ad aliam sollicitet, aut in
principio dissentiat et post tempus sollicitare incipiat.

4. Debet esse cum relatione ad confessionem seu connexione
cum sacramento Poenitentiae ; ut explicabitur n. seq.
i.De hoc in nostro opusculo: DePoenitentiae Ministro,c. 5, q. 2,11,3.

6θ8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Distinguitur enim casus noster :
a) a sollicitatione in administratione alterius sacramenti a
sacerdote facta sine relatione ad confessionem ; quo casu non est
denuntiatio specialis facienda ex lege ecclesiastica (S. Off., II feb.
1661, n. io), quamvis tamen in quibusdam adiunctis possit talis
obligatio adesse ex iure naturali ;
b) item a peccato complicitatis, quod committi potest absque
relatione ad confessionem, etiam antequam aliquis ad sacer­
dotium elevatus fuerit.

641. Connexio cum sacramento Poenitentiae re­
quisita adest, si sollicitatio fiat a sacerdote « vel in actu
sacramentalis confessionis, — vel ante, vel immediate post
confessionem,— vel occasione,— aut praetextu confessionis,—
vel etiam, extra occasionem confessionis, in confessionali,
sive in alio loco ad confessiones audiendas destinato aut electo,
cum simulatione audiendi ibidem confessionem ». Ita Bene­
dictus XIV in const, praedicta.
1. In actu sacramentalis confessionis, i. e. inter initium
confessionis et finem : a tempore scii, quo inchoatur
confessio usque ad ultima absolutionis verba inclusive,
seu, ut dicitur, inter duas cruces confessarii.
Sacramentalis autem censetur confessio, modo cepta sit ad
sacramentalem absolutionem, etsi interrumpatur et ad finem
non deducatur, ita ut sacramentum aliquo modo manserit incom­
pletum, vel poenitens quacumque de causa non sit absolutus.

2. Vel ante, vel immediate post confessionem, i. e. si inter
confessionem veram et sollicitationem nulla actio externa aut
collocutio intercedat quae non refertur ad sollicitationem.
Unde crimen sollicitationis adest, si confessarius immediate
ante vel post confessionem loquitur ex affectu libidinoso verba
manifeste obscena, aut tangit inhoneste poenitentem, — vel si
poenitens, in actu et statu confessionis, iam ad pedes confessarii
sedens petit confiteri et confessarius annuit et tunc sollicitat, etsi
poenitens iam confiteri subinde nolit,—vel si confessarius mulie­
rem sollicitat quae post confessionem ad deosculandam manum
accedit, — vel si statim ducit in cubiculum aut sacristiam ut
ibi securius sollicitet, — vel si immediate dicit : expecta pa­
rumper, et post intervallum (non autem die sequenti) sollicitat, —
vel si poenitenti sollicitanti consentit, sed statim desistit, et com­
plementum differt ad aliud tempus (S. Off., 11 febr. 1661, n. 2) :
ita enim poenitentem in sollicitatione detinet et confirmat.
E contra, si alia actio aut aliud vere medium intercesserit,
casus non habetur, ut si sollicitatio altera die fiat quam confessio,

DE POENITENTIA

609

aut post locutionem de rebus indiffereptibus vel aliud negotium,
aut si confessarius personam e confessionali iam egressam adeat
et sollicitet, aut postquam alium poenitentem audivit, nisi tamep
inceperit in confessione dicendo v. g. : expecta me paulisper, et
ita dixerit non ad aliud negotium quam ad sollicitationem,

3. Vel occasione confessionis, i. e. si ex confessione vere
petita vel facta sumitur motivum vel opportunitas provo­
candi ad turpia, ita ut confessio sit causa per accidens
sollicitandi poenitentem.
Ita i° occasione confessionis petitae : si poenitens (expresse vel
tacite) petit statim confiteri et, volens incipere, ab hoc impeditur
a confessario qui eum illico provocat, confessione dilata in
posterum ; vel si confessarius aegrotantem quasi confessurus
adit, vocatus ad hoc et rogatus, et hac occasione sollicitat ; —
Vel 20 occasione confessionis auditae : si cpnfessarius in confes­
sione vel immediate ante aut post confessionem tradit poenitenti
schedulam vel litteras postea legendas in quibus sollicitat ad
turpia (prop. 6, damn, ab Alex. VII ; S. Off., 11 febr. 1661,
n. 1) ; vel si cognoscens inclinationes aut tentationes poenitentis,
eum sollicitat, modo constet fieri ex auditione confessionis, qua iam
tunc ad hanc intentionem impulsus fuerit, de quo tamen raro
constabit.
E contra, prohabiliter saltem, non sollicitat occasione ipsius
confessionis :
a) qui sola notitia abutitur exhausta ex confessione, v. g. de
fragilitate poenitentis, ad eum sollicitandum : tunc non fit
occasione ipsius confessionis, sed occasione notitiae ex confessione
haustae ;
b) qui tradit confitenti schedulam ferendam alii personae,
quam confessarius ita sollicitat, modo ipse poenitens nullo modo
complex sit : tunc enim ipse poenitens non sollicitatur ;
c) qui rogatus ad confessionem non statim sed alia die vel
hora, imo, secundum aliquos, etiam nunc excipiendam, sed
nondum ad modum confessarii sedens nec personam coram se
gennflexam habens, eam sollicitat (S. Off., 11 febr. 1661, n. 4) :
tunc enim non fit occasione confessionis, sed occasione petitionis
confessionis.

4. Vel praetextu confessionis, etiam confessione non
secuta, i. e. sub velo aut colore seu specie, vel falsa alle­
gatione confessionis ad tegendum pravum finem, si nempe
occasio sumitur a confessione ficta et unice eo fine proposita
ut sollicitationi inserviat. Quam praetexere debet non
quidem poenitens, sed confessarius ut poenitentem solli­
citet.
Ita si aliquam personam ficte invitat ad confitendum, quo faSumma Theologiae Morali· III. — 39

6io

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

cilius eam ad tutpia inducat, — aut si accedit ad domum aegro­
tantis eique de confessione loquitur ad removendos adstantes,
quibus profectis, eam sollicitat, — vel si ipsam, praetextu
confessionis, ingredi cubiculum rogat quasi confessionale, et
tunc sollicitat ; — non autem probabiliter ;
a) ille qui ad eludendos alios convenit cum persona ut se fingat
aegrotam : non enim praetextu confessionis sollicitat, sed pecca­
tum mere exequatur, ita ut praetextus confessionis non ordinetur
ad sollicitandum, sed ad alios decipiendum ;
b) nec ille qui, sub praetextu confessionis, licentiam petit a
superiore ut ad personam se conferat, quam revera sollicitare
intendit : praetextus enim non est respectu poenitentis sed supe­
rioris, ita ut praetextu confessionis non sit sollicitatio facta, sed
solum licentia concessa;
c) nec ille qui, sub praetextu confessionis, personam invitat
ut se conferat in ecclesiam, ibique eam, extra confessionale,
sollicitat : non enim sub praetextu confessionis ipsa sollicitatio,
sed sola invitatio adeundi ecclesiam facta est j
d) nec ille qui extra confessionis tempus et locum, personam
sollicitat eique, ut facilius concedat, promittit se postea eius
confessionem auditurum : praetextu confessionis ipsa non fit
sollicitatio, sed solum obtinetur consensus;
e) nec a fortiori ille qui personae ipsum advocanti et solli·?
citanti mere consentit.

5. Vel etiam extra occasionem confessionis, in confessionali,
sive in alio loco ad audiendas confessiones destinato aut electo,
sed cum simulatione confessionis. Quae duo adesse debent,
ita ut fiat in loco confessionis et simul confessio simuletur
(S. Oif., ii febr. 1661, n. 15) :
a) simulatio seu figura confessionis habetur si ita agant ut
specietenus confessionem instituere videantur (v. g.
sacerdos applicando aures), ita ut adstantes merito arbitra­
rentur ipsam confessionem excipi. Ad quod requiritur
etiam
b) locus confessionis : ut fiat in confessionali seu in aediculo
speciali destinato ad audiendas confessiones, uti sunt cella
vel sacristia ubi surdastri audiri solent, vel loçutorium
destinatum confessionibus sacerdotum (S. Off., 28 apr.
1700), aut locus quo monialium confessiones audiantur
(S· Off·» 25 nov. 1874) ; — vel in alio loco quocumque ad
confessiones electo transeunter pro adiunctis, ut est cubi­
culum infirmi, aut sacristia vel chorus aut platea pro
tempore magni concursus fidelium ; — non autem in loco
praecise electo ad hanc unicam confessionem simulandam.

PE POENITENTIA

6ll

Ita si poenitens qui fine sive bono (ut ad consilium petendum)
sive malo (ut ad confessarium tentandum) venit in locum ad
confessiones destinatum et ibi sollicitatur cum simulatione
confessionis ; vel si persona volens aliquid communicare sacerdoti,
ab eo ducitur in confessionale et ibi, simulata confessione,
sollicitatur ; vel si ambo turpes sermones miscentes, confessionale
ingrediuntur et, simulata confessione, in turpiloquiis pergunt
(Paulus V, io iul. 1614); — non autem si confessarius, sedens in
confessionali, sed non simulans confessionem, sollicitat personam
stantem vel sedentem ante confessionale (S. Off., 11 febr. 1661,
n. 15)·

642. Obligatio denuntiandi sollicitantes. — Obli­
gatio gravis denuntiandi sollicitantes adest non solum
generalis ex lege naturali, qua omnes ad hoc tenentur si
necesse sit ad scandalum removendum ; sed etiam Specialis
ex lege positiva ecclesiastica, qua obligantur intra mensem
sollicitati poenitentes, et quidem sub poena excommuni­
cationis latae sententiae nemini reservatae.
Cuius praecepti finis non solum est emendatio personae
particularis, sed potius securitas publica sacramenti et
animarum, ex certa castigatione sceleris et ex metu inde­
clinabili confessariorum obtinenda·
Secundum hoc legis statutum :
A. Denuntiandi sunt omnes et soli sacerdotes, etiam non
aoprobati aut iurisdictione carentes (S. Off., 11 feb. 1661,
n. 5 ;et 20 febr. 1867, n. 2), sive saeculares sive regulares,
cuiuscumque praeeminentiae aut dignitatis (episcopali
tamen probabiliter excepta, ut supra notavimus n. 640, 3),
per seipsos sollicitantes ; — non autem meri interpretes
vel nuntii Sollicitationis, eamve mandantes aut consulentes,
iuxta S. Off., ii febr. 1661, n. 6 et 7.
Denuntiandi sunt, etsi sollicitationis factae statim ipsi poenituerint vel si cepta sollicitatione statim destiterint (ib., n. 2), aut
si gravi metu inducti fuerint (ib., n. 9), aut si sollicitaverint
poenitentem non advertentem malitiam peccati (S- Off., 11 maii
1707) > — etiamsi crimen a longo tempore fuerit commissum
et remanserit occultum aut iuridice probari non possit (prop. 5,
ab Alex. VII damn., 24 sept. 1665), vel nulla praecesserit monitio
aut correptio fraterna (Alex.VII, 8 ipl. 1660) ; ■—: vel ipsi in terram
longinquam profecti sint aut iam emendati, imo qui sponte se
denuntiaverint (S. Off., 26 iul. 1628), vel et plene convicti
fuerint et a iudice puniti (S. Off., 11 febr. 1661, n. 13), praesertim
si agatur de novo crimine vel de sollicitatione alterius : dummodo

6l2

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

adhuc vivant ; —■ non autem defuncti (S. Off., 27 maii 1707 et
6 mart. 1839 ; S. Poen. 24 apr. 1884).
Finis enim legis non est sola emendatio sollicitantis, nec sola
eius punitio, sed utrumque simul ; quare denuntiandi etiam sunt
illi qui iam emendati sunt, aut iam puniti, quia finis totalis legis
nondum cessavit ; non autem defuncti, quia finis non amplius
obtineri potest, sed cessavit totaliter. Quare si aliqui de denuntian­
do crimine iudicialiter fuerint plene convicti, et simul plene et
perfecte emendati appareant, ita ut reincidentia non videatur
timenda, non esset amplius obligatio denuntiandi ; sed id vix
valet in praxi, cum attento stricto secreto in huiusmodi causis
servando, vix unquam constet ob quodnam crimen convictus
fuerit et punitus sacerdos.

B. Ad denuntiandum obligantur poenitentes sollicitati,
etiamsi sollicitationem non intellexerint et nonnisi serius
cognoverint (S. Off., 11 maii 1707), vel, e contra (S. Off.,
25 iul. et 27 sept. 1624), ipsi consenserint, aut prius
sollicitaverint ita ut sollicitatio fuerit mutua, cum possint
hoc reticere, imo et negare, si desuper, quod absit, interro­
gentur (S. Off., 25 iul. 1624 et 20 febr. 1867, n. 6) ; —
etiam si longum temporis intervallum intercesserit (prop. 6
damn, ab Alex. VII), crimen manserit occultum et defectus
sit probationis, aut si promiserint aut iuraverint se nunquam
esse denuntiaturum, quia promissio de re illicita non tenet,
et iuramentum non potest ligare ad iniquitatem ; — imo
si ab altero denuntiatio jam facta fuerit : lex enim adstringit
singulos sollicitatos.
Excusantur tamen :
1. Ob mortem sacerdotis sollicitantis, ut dictum est.
2. Ob magnum incommodum extrinsecum, quamdiu durat
(S. Off., 21 febr. 1630, et 20 febr. 1867, n. 5) : ita damnum
notabile Seu grave periculum, in bonis vitae, famae, vel fortunae,
etiam, probabiliter, pro consanguineis valde proximis, nisi ex
omissione bonum commune religionis graviter periclitaretur ;
item impossibilitas moralis, quae in quibusdam regionibus sat
facile haberi potest, denuntiationem faciendi sive oraliter sive
per litteras (S. Off., 21 feb. 1630 et 22 ian. 1727) ; — non autem
incommodum praecepto intrinsecum, ut timor cuiusdam in­
dignationis incurrendae apud sollicitantem, verecundia in mani­
festanda sollicitatione, periculum levis incommodi aut leve peri­
culum gravioris ; nec etiam periculum propriae infamiae aut
publicitatis quod ob captiones adhiberi solitas non datur.
3. Ob dispensationem S. Officii quae raro conceditur ; peti
tamen potest si poenitens, etiam irrationabiliter, omnino recuset
denuntiationem facturum (S. Off., 20 febr. 1867, n. 7) : aliquando

DE POENITENTIA

613

enim si nimia adsit poenitentis repugnantia, aut non tanta
denuntiationis utilitas, dispensari potest.
Praeter ipsum poenitentem, in iure novo iam videtur urgeri
non posse, ut alii qui sollicitationem certo noverint, ad denuntian­
dum, vi legis ecclesiasticae obligentur. Canon enim 904 expresse
dicit : poenitens; quamvis tamen optimi auctores, ut De Smet et
Vermeersch, ius antiquum hac in re adhuc vigere defendant ;
sed id non est certum. Nunquam tamen denuntiare debuerunt
illi qui rem sciebant ex secreto professionali ; nec ipse confes­
sarius sollicitans debuit denuntiare seipsum (S. Off,, 17 nov.
1624), quamvis, si faciat, mitius tractabitur et erit immunis a
poenis vindicativis, non tamen semper a medicinalibus (S. Off.,
20 febr. 1867, n. 13).

Fc. Confessorii sub gravi monere tenentur poenitentes de
obligatione denuntiandi, etiamsi isti bona fide obligationem
ignorent, et praevideatur ut denuntiare renuant (S. Off.,
20 feb. 1867, n. 3) : id enim postulat bonum commune ;
— excepto solo mortis articulo, ne poenitentes in periculum
damnationis conficiantur Porro confessarii docere debent
obligationem denuntiandi, tempus intra quod est implenda,
poenam incurrendam, modum denuntiationem faciendi.
Si poenitentes absque gravi ratione excusante denuntiare
renuant, non sunt absolvendi, utpote indispositi (S. Off., 20 febr.
1867, n. 5) ; sed confessarius recurrere potest ad S. Poenitentiariam
aut S. Officium, ad instructiones accipiendas vel etiam obtinen­
dam dispensationem.
Nec ab obligatione liberantur ex eo quod confiteantur apud
ipsum confessarium sollicitantem, qui eos monere contra seipsum
non tenetur, uti patet ex ipsis verbis Constitutionum pontificia­
rum ; Alexander VII damnavit propositionem 7 : « Modus evi­
tandi obligationem sollicitationis est, si sollicitatus confiteatur
cum sollicitante : hic potest ipsum absolvere absque onere de­
nuntiandi ».

643. Poenae a iure statutae. — A. Poenae contra
sollicitantes sunt ferendae sententiae, ut constat ex can. 2368,
§ i supra citato. Tres infligi possunt : suspensio a celebra­
tione missae, — suspensio ab audiendis confessionibus vel
ad eas inhabilitas, — privatio beneficii, vocis activae et
passivae, dignitatis, et inhabilitas ad ea ; imo, in casibus
gravioribus, degradatio. Censurae, quia ferendae sententiae,
censentur esse ab homine iuxta can. 2217, § 1, 3° ; unde
non possunt remitti nisi ab Ordinaiio qui illas inflixit,
aut a superiore competente (can. 2245, § 2).

6l4

SUMMA theologiae moralis

Non tamen statim a prima denuntiatione possunt infligi, nisi
forsan fama mala sit et denuntians omni exceptione maior ; sed
praxis est quod i° post unam vel alteram denuntiationem, tam­
quam suspectus de crimine, confessarius denuntiatus observetur;
vel etiam 2° ut paterne moneatur aut, si crimen sit certum, et
salutari poenitentiae subiiciatur, quales sunt amotio a loco cri­
minis et exercitia spiritualia peragenda ; denique 3° post tertiam
denuntiationem in iudicium vocetur. Quod supponit reum admitti
ad defensionem.
Quodsi reus sponte comparuerit et delictum sincere confessus
fuerit, dimitti debet monitus et poenitentia punitus ; nisi iam
denuntiatio facta fuerit, quo casu poena imminuetur (S. Off.,
20 febr. 1867, n. 13).

B. Poena contra poenitentes sollicitatos denuntiare négli­
gentes est excommunicatio latae sententiae nemini reservata,
ut habet can. 2368, § 2. Ad quam incurrendam requiritur :
1) obligatio denuntiandi certa ; 2) omissio culpabilis,
quae supponit cognitionem obligationis, et etiam censurae,
ita ut huius ignorantia excuset, nisi sit affectata ; 3) tempus
unius mensis elapsum, quod currit a momento quo persona
sollicitata obligationem et tempus implendi ac censuram
adnexam noverit.
Poenitens qui excommunicationem incurrit absolvi nequit,
nisi denuntiationem fecerit, vel saltem facere serio promiserit ;
quo facto, potest absolvi a simplici confessario, quia censura
nemini est reservata. « Quodsi postea, mutata voluntate non de­
nuntiet, censura non reviviscit, ait Noldin, Th. Μ. III, n. 379,
quia in iure de reincidentia nihil habetur ».

C. Poenae contra falsos denuntiatores sunt duae :
a) Ex can. 894 falsa delatio per se vel per alium (v. g. per
confessarium) facta apud indices ecclesiasticos est peccatum
ratione sui S. Sedi reservatum. Ad quod incurrendum
oportet :
1) quod denuntietur sacerdos ut reus sollicitationis proprte
dictae, scii, in connexione ad confessionem, sicut expli­
catum fuit η. 64I ;
2) quod denuntiatio sit falsa materialiter et formaliter,
ita ut confessarius huius delicti non cognoscatur reus,
quamvis forsan aliorum delictorum similium reus sit ;
3) quod denuntiatio apud iudices ecclesiasticos facta
fuerit, quod plures intelligunt strictiore et formali sensu
de denuntiatione iudiciali.

DE POENITENTIA

615

Quodsi ita intelligendum sit, quod tamen certum non est, non
sufficeret denuntiatio anonyma, aut simplex epistola subsignata.
A praedicta reservatione non excusat ignorantia, quia reser­
va no peccati non mera poena est, sed principaliter et immediate
avocatio ad tribunal superioris et ideo restrictio potestatis
confessarii, quae solum mediate afficit poenitentem ut diximus
n. 593 (can. 893, § 1), et quia a lege inhabilitante nulla ignorantia
excusat1*S.(can. 16, § 1).

b) Ex can. 2363 falsa denuntiatio per se vel per alios
apud superiores facta incurrit excommunicationem speciali
modo Sedi Apostolicae reservatam. Quibus terminis omnino
generalibus comprehendi videtur non solum stricte iuridica
apud iudices formaliter agentes ut tales, sed quaecumque
denuntiatio ad superiores directa, etiam per epistolam j —
non tamen anonyma quippe quae nullam vim habet
(S. Off., 20 febr. 1867, n. 6). Sane, non sola denuntiatio
quae fit in ipsa instructione iudiciali, sed etiam illa quae
id quaerit, et monet de instructione facienda, iam fit apud
superiores ut tales ; — secus nimis saepe elideretur illa
poena provide inducta.
A poena tamen excusat ignorantia, non quidem solius reser­
vationis, sed censutae, non tamen crassa nec affectata. Ab ipsa
auteip nemo ullo in casu potest absolvi iuxta can. 2363, nisi :
1) falsam denuntiationem formaliter retractaverit apud superio­
rem, vel medium ad hoc sufficiens iam posuerit aut, si hic et nunc
sit impossibile, id serio promiserit ;
2) omnia damna ex calumniosa denuntiatione secuta pro viri­
bus reparaverit ;
3) acceptaverit gravem et diuturnam poenitentiam. Gravis
est illa quae pro gravi culpa in sacramento dari per se debet ;
diuturna quae per sex circiter menses vel ultra durat, attenta
qualitate personae et operis impositi natura et frequentia.
Ex quibus omnibus sequitur :
i. Censuram reservatam latius se extendere quam peccatum
ratione sui reservatum.

i. De Smet tamen censet contrarium, quia seçundum Constitutionem
benedictinam ista reservatio est poena medicinalis, a qua, secundum
can. 2229, § 3, ignorantia excusat quae non sit crassa. Sed id non
amplius valet in iure, in quo expresse dicitur, can. 893, reservatio­
nem limitare potestatem confessarii, et in canone immediate sequenti
894, falsa delatio dicitur unicum peccatum ratione sui reservatum
S. Sedi.Ergo non amplius est principaliter poena medicinalis, sed avocatio
ad tribunal superioris et iurisdictionis restrictio ; ut iam generarim
agnoscitur. — Ceterum practice raro adest ignorantia, cum denuntiantes
confessarium debeant a iudice vel delegato moneri de reservatione.

6ι6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2. Nihilominus contrahi posse reservationem peccati, quin
contrahatur reservatio censurae v. g. propter ignorantiam.
3. Reservationem censurae aliquando cessare, quin cesset
reservatio peccati, et vice versa cessare reservationem peccati
v. g. in casu aegroti e domo exire nescientis, quin ideo cesset
reservatio censurae.
4. Illum qui ab una absolvere potest, non semper absolvere
posse ab altera.
5. Complices etiam utraque reservatione attingi, quippe qui
per alios denuntiant ; scii, iubentes, mandantes, consulentes,
rogantes, promittentes, comminantes, etc. uno verbo omnes
qui positive et efficaciter concurrerunt ad falsam denuntiationem.

644. Corollaria de sollicitatione dubia. — 1. in dubio
an actio exercita aut verba prolata prae se ferant et significent
sollicitationem, si de sola confessarii intentione dubitetur, finis
adfuisse praesumitur consentaneus actioni exercitae aut verbis
prolatis.
2. Si ipsa actio externa non solum secundum se, sed etiam spec­
tatis omnibus circumstantiis et indiciis tum ex parte rei tum ex
parte agentis maneat ambigua, ita ut delictum vere dubium sit,
benigniores partes praeferri possunt et denuntiatio non est de
praecepto ecclesiastico.
3. Si certa sit sollicitatio, sed de persona dubitetur, denuntiatio
facienda est ut superior de persona sollicitantis inquirere possit,
dum inquisitio facile fieri possit absque periculo infamandi inno­
centem 5 unde : a) denuntiandum erit si spes probabilis adsit
quod iudex diligentia sua ignotum detegere valeat ; b) e contra
qui inter duas personas dubius haeret et utramque in denuntia­
tione indicare debet, a denuntiatione plerumque abstineat ne
famae innocentis noceat.

645. Modus faciendi denuntiationem. — Secundum
normam iuris :
A. Denuntiatio facienda est S. Officio vel Ordinario loci
(can. 904), i. e. episcopo, vel abbati nullius, administratori,
vicario aut praefecto apostolico, illique qui deficientibus
praedictis succedit in regimine (can. 198, § 1, v. g. vicario
capitulari), aut eorum delegato ; — non autem vicario
generali sine mandato speciali (can. 2220,§ 2), nec a fortiori
superioribus religiosis (can. 501, § 2), qui, licet sub nomine
Ordinarii veniant, non tamen sub nomine Ordinarii loci
(can. 198, § 2).
Per se autem denuntiatio facienda est proprio Ordinario
sacerdotis sollicitantis ; practice tamen fieri etiam potest coram
Ordinario loci in quo delictum commissum fuit, vel et Ordinario
poenitentis, qui tunc susceptam denuntiationem transmittere
ad S. Officium vel ad Ordinarium proprium sollicitantis debet.

DE POENITENTIA

617

B. Denuntiatio facienda est personaliter et viva voce
ab ipsa persona sollicitata,
vel 1) coram episcopo eiusve delegato, et alio ecclesiastico
viro tamquam notario fungente, ac cum iuramento et sub­
scriptione nominis (S. Off., 20 febr. 1867, n. 6) ;
vel 2) coram confessario aut alio ecclesiastico viro, ad hoc
ab episcopo deputando, sed sine interventu notarii (ib. n. 8).
Ad quam denuntiationem faciendam, in praxi ordinario prae­
cedere debet denuntiatio extràiudicialis :
a) Si persona sollicitata scribere valeat, scribat ipsa ad episco­
pum, propria manu, ac in litteris non anonymis sed subsignatis
nomine et domicilio suo, exponat se ad denuntiationem faciendam
teneri seque rogare ut indicetur modus quo sit facienda, aut
mittatur persona delegata ad eam excipiendam ; — vel etiam
delinquentem manifestet, referens locum, tempus, occasionem,
vices ac singula adiuncta, pecnon utrum in actu confessionis, an
prius vel post evenerit, nomen quoque ac munus confessarii,
aut, si id ignoretur, descriptionem accuratam eius personae.
Paratamque se dicat ut instructionibus ab episcopo dandis
prompte se conformet ; addendo, si rationes graves adsint, se
non posse adire curiam episcopalem, sed delegatum mittendum
exspectare, aUt etiam solo confessario depuntiationem congrue
fieri.
b) Si scribere nesciat, aut sine gravi incommodo nequeat,
episcopum per se vel per fidum internuntium adeat ; —: et si id
non possit (aut non velit), expedit ut, de licentia poenitentis,
scribat confessarius (ib., n. 7), non quidem ad denuntiationem
loco poenitentis peragendam, sed ad informandum Ordinarium,
sub pseudopominibus, de sollicitationis facto et ad postulandum,
impossibilitate poenitentis spectata, opportunas instructiones. Ad
id tamen confessarius stricte non tenetur ; nisi exceptionaliter
grave damnum publicum immineat. Et si Confessarius nolit,
expectare poterit poenitens occasionem alterius confessarii qui
hoc ministerio fungi velit.
Poenitens qui monuerit Ordinarium, huiusque mandatis stare
paratus sit, potest absolvi, ac per se sufficit ut deinceps responsum
Ordinarii expectet.

C. Ordinarius sedulo inquirere debet utrum persona
denuntians sit fide digna, et, antequam contra denuntiatum
procedatur, perspectum habere « quod mulieres vel viri
denuntiantes sint boni nominis neque ad accusandum vel
inimicitia vel alio humano affectu adducentur ».
Ita Instr- S. Off., 20 febr. 1867, n. 10. Modus autem qüo de
eo inquirere debet definitus fuit a S. Off., in instr. 6 aug. 1897 ;

618
modus

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

denuntiationes recipiendi in instr.

20 iul.

18901.

£4^« Animadversio. — Sacerdos sollicitationis reus per se
absolvi potest a simplici confessario, dummodo alia omnia
requisita adsint, quia sollicitatio non est casus reservatus (S. Off.,
13 sept. 1859, ad 3), nisi tamen simul adsit casus absolutionis
complicis ; sed monendus est Sacerdos ne personae sollicitatae
confessionem excipiat, ut ita periculum vitet relapsûs. Quod si
punitus iam sit et suspensus, simplex confessarius a suspensione
cbsolvere non potest, quia, utpote ferendae sententiae, est tamqjam ab homine et ideo reservata.

QUINTA PARS.

DE SUBIECTO POENITENTIAE.

647. Subiectum Poenitentiae est omnis et solus homo
viator, baptizatus, peccator, vere contritus et aliquo modo
confitens. Debet esse :
1) homo -piator, quia pro illo solo fuerunt sacramenta
instituta ;
2) baptizatus, quia Baptismus reddit capaces ad reci­
pienda alia sacramenta, quae secus reciperentur invalide ;
3) peccator, i. e. qui post Baptismum commisit saltem
peccatum veniale, quia virtus poenitentiae non est nisi de
peccato actuali personali, et sacramentum poenitentiae
institutum fuit in remissionem peccatorum post Baptis­
mum commissorum ; quodsi peccator non esset, verba
absolutionis non verificarentur et absolutio esset invalida ;
4) contritus, saltem contritione imperfecta ; secus non
esset vere poenitens, cum contritio sit actus principalis et
essentialis poenitentiae, sine quo impossibile est obtinere
remissionem peccati actualis (n. 412 et 483) ;
5) aliquo modo confitens, seu externe accusans se esse
peccatorem. Sine accusatione externa enim peccata et
dispositiones poenitentis essent ignota ministro, qui iudi­
cium exercere non valeret ; qualiscumque autem externa
i. De his conferri potest opusculum nostrum De Poenitentiae Ministro,
c. 5, q. 2, V, C et X ; ubi etiam confessariis traduntur practicae regulae
observandae tum erga sacerdotem sollicitantem, tum erga poenitentem
sollicitatum, ib. IX.

DE POENITENTIA

619

accusatio etiam minima ad hoc sufficit, in circumstantiis
in quibus maior integritas confessionis est impossibilis
(n. 525).
Praedicta omnia necessaria sunt ad validitatem sacramenti,
u’ ex antea dictis sufficienter constat, et tamen inter illa quaedam
directe requiruntur ad capacitatem valide recipiendi sacramentum,
alia vero potius ad dispositionem bonae et fructuosae receptionis,
quamvis tamen etiam possint requiri ad validitatem propter
specialem indolem sacramenti Poenitentiae1.
QUAESTIO PRIMA.

DE REQUISITIS AD CAPACITATEM VALIDAE
RECEPTIONIS.

648. Usus rationis et intentio requiruntur ad capa­
citatem receptionis sacramenti Poenitentiae. — Ut
homo sit capax valide recipiendi hoc sacramentum, non
sufficit Ut sit viator, atque fuerit baptizatus et peccator,
sed insuper intentio requiritur recipiendi sacramentum ac
proinde usus rationis. Porro intentio non sufficit habitualis
et implicita, sed etiam requiritur actualis vel virtualis
momento quo poenitens partem ponit signi sacramentalis,
i. e. contritionem elicit et accusationem facit, quae cum
sint actiones humanae, sine usu rationis et debita intentione
fieri non possunt (n. 93). Usus ergo rationis requiritur
in poenitente momento quo format intentionem, contritio­
nem elicit, accusationem facit.
Haec profecto clara sunt, sed in praxi praebere possunt
difficultatem in quibusdam poenitentibus, puta in pueris,
amentibus, surdomutis, aut in moribundis. De quibus
speciatim dicemus.
Articulus I.

De Pueris, Amentibus, et

Surdomutis.

649. Pueri praecepto confessionis tenentur, si usum
i. Haec ultima pars tractatus in indefinitum posset extendi, si prin­
cipia applicarentur cunctis diversis categoriis poenitentium, uti pro
quibusdam fecimus in opusculis De Vanis Poenitentium Categoriis, et
De Variis Peccatis in sacramentali confessione medendis. Hoc tamen potius
pertinet ad theologiam pastoralem et ad practicam methodum regendi
animas in tribunali Poenitentiae. Unde pro his ad opera remittimus
indolis magis pastoralis.

ί
!
620

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

I

I

rationis adepti sunt, quo inter bonum et malum morale
satis discernere valeant ad peccandum mortaliter, ac deli­
berare de seipso, et de fine ultimo totius vitae seu salute
aeterna. Quam discretionem generatim consequuntur circa
septennium, paulo ante vel post.

I

Id tamen non pendet ex sola aetate sed etiam ex ingenii acuitate et educationis qualitate, aliisque temporis et loci circumstan­
tiis : ita maturi fiunt prjus in calidioribus quam in frigidioribus
fegionibus, in civitate quam ruri.
Usu rationis ad confessionem gaudere censentur quando
peccata sua distincte explicant, quaestionibus a confessario
propositis apte respondent, et intelligunt gravia delicta offendere
Deum aut aeternis puniri suppliciis. E contra si nihil sponte
dicere possunt vel non recitant nisi formulas memoriae com­
mendatas, si ad omnes quaestiones propositas affirmative respon­
dent vel negative absque ullo discrimine, aut si plerumque sibi
contradicunt, merito censentur rationis usu carere. In dubio
utrum discretionem sufficientem consecuti sint, extra periculum
mortis confiteri non tenentur.

ί

Tres quoad pueros attendendae sunt regulae :
i° Absolutio certo denegari nequit pueris, qui gravia
peccata commiserunt, si alias videantur dispositi, unde
reprehendenda omnino est praxis eorum qui sine abso­
lutione eos dimittunt qui ad primam communionem adhuc
non sunt admissi. Nec ut signum indispositionis haberi
debet si circa confessionale puerilia agunt, ludunt, rident,
cum haec sirt naturalis levitatis et inconsiderationis et in
se gravia non sint.
2° Si dubium sit an usum rationis habeant, aut sufficienter
sint dispositi, sub conditione absolvendi sunt (« es capax)
in periculo mortis, vel urgente praecepto annuae confes­
sionis, imo quoties accusent ea quae de se sunt mortalia,
ne scii, maneant in statu peccati si forte peccaverint.
3° Si nonnisi venialia accusaverint, ad contritionem
excitandi sunt et, si sufficienter sint dispositi, absolvendi
ne sacramentali gratia careant ; si dubie dispositi post
exhortationem maneant, quia v. g. dubium sit de sufficienti
eorum discretione, non sunt absolvendi, etiam sub con­
ditione, quia non adest ratio sufficiens exponendi sacra­
mentum periculo nullitatis ; nisi aliquando ratio sit timendi
ne forte obnoxii sint peccato mortali occulto.

DE POENITENTIA

021

Plura alia practica videri possum in opusculo nostro pastorali
De Variis Poenitentiam Categoriis.

6ζ0. Amentes perpetui absolutionem recipere nequeunt
cuius sunt incapaces, non ita semiamentes aut semifatui :
1) Isti si certo inter bonum et malum morale distinguere
possunt, quamvis confuse, et aliunde bene dispositi
videntur, absolvi possunt, non solum semel, sed pluries
in anno.
2) Si dubitatur de sufficienti usu rationis eorum et
utrum possint graviter peccare vel non, meliori quo fieri
potest modo instruendi ac disponendi sunt et sub conditione
absolvendi in periculo mortis, imo aliquoties in vita, saltem
semel in anno, et quoties probabile sit eos esse in statu
peccati mortalis, ne scii, in peccato maneant si forte
aliquid commiserint.
Cum autem semifatui ob ingenii tarditatem, et memoriae
debilitatem, veritates etiam necessarias vix memoria retinere
valeant, curet confessarius eos ita disponere ut necessarios actus
fidei, spei et contritionis eliciant, ita v. g. procedendo : Credisne
in unum Deum? Credisne tres esse in Deo personas distinctas
et perfecte aequales... et Filium Dei propter nos hominem
factum fuisse suoque sanguine redemisse ? Credisne Deum malos
punire et bonis praemia largiri aeterna? Et ita porro pro motivis
contritionis.
Notetur signum sufficiens discretionis non esse quod reverean­
tur clerum, quaedam mandata rite exequantur, genua flectant
aut pectus tundant, quia haec facere possunt eo quod vident ea
ab aliis fieri. At sufficiunt signa qualia indicavimus pro pueris.

651. Surdo-muti hodie sat facile instrui possunt, et si
sint instructi, signis confiteri aut scripto. Si vero novis
methodis instructi non fuerint, confessarius primum ab
eorum familiaribus inquirat quaenam peccata frequentius
committant et quaenam signa dare soleant ; deinde in
aliquem locum occultum eos ducat ubi signis peccata quae­
dam saltem modo confuso declarare suamque contritionem
exprimere conentur ; pariter quibusdam signis, v. g. oculos
et manus ad coelum erigendo, crucifixum ostendendo, eos
ad contritionem hortetur, et absolute vel conditionate eos
absolvat, prout certus vel dubius erit de eorum| capacitate.
Simili quoque modo poenitentiam indicare potest, v. g.
ostendendo rosarium aut quamdam eius decadem.

622

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Notetur : a) surdomutos per se et secluso gravi incommodo
teneri ad scribendam suam confessionem si scribere valeant et
integre confiteri aliter non possint (n. 519 et 525). At, quia id a
quibusdam consideratur ut medium extraordinarium, non stricte
imponatur, nisi aliter confiteri omnino non possint; sed tamen ad
id faciendum suaviter inducantur, si scribere valeant (v. g. in
lamina ardosia),cum ita melius procuretur integritas confessionis,
atque eodem modo sacerdos eis respondere apte possit ;
b) ad vitandum tamen periculum laedendi sigillum, peracta
confessione, statim in praesentia poenitentis, scriptura deleatur ;
c) surdo-mutum eumdemque a nativitate caecum, qui olim
habendus dicebatur perpetuo amens, utpote incapax insti­
tutionis, nostra aetate iam non ab omni institutione excludi :
licet res sit difficilior, non tamen reputatur impossibilis.
Articulus II.

De

Moribundis.

652. Moribundi specialem non praebent difficultatem,
nisi sint sensibus saltem apparenter destituti et loqui non
possint : tunc enim in iis usus rationis et debita intentio
deesse possunt ; atque ipsa materia sacramenti. Nam, licet
ob suum statum sane ab integritate materiali confessionis
excusentur, nihilominus possunt in contritione aut eius
sensibili manifestatione ac confessionis essentia deficere,
quae tamen sunt materia proxima sacramenti aut conditio
sine qua non absolutionis.
De iis valet principium : eos absolute absolvendos esse
si certo sint dispositi eamque dispositionem aliquo modo
manifestaverint, conditionate quotiescumque aliquo modo,
etiam tenuiter, probabile sit absolutionem iis esse pro­
futuram.
Etenim sacramenta sunt propter homines, et in extremis
extrema sunt tentanda; unde in casu necessitatis extremae licitum
est uti materia dubia et sacramentum exponere periculo nullitatis,
dummodo aliqua, etiam tenuis, probabilitas adsit absolutionis
validae et suscipienti utilis. — Non tamen sufficit mera possi­
bilitas, cum in rebus practicis probabilitas, non mera possibilitas,
attendatur ; secus omnes essent rebaptizandi, et omnes sacerdotes
reordinandi, quia stricte possibile est Baptismum vel Ordinem
esse collatum invalide.
Aliis verbis : lex religionis est sacramentum non posse exponi
periculo nullitatis ; lex charitatis obligat in casu necessitatis ad
assistendum proximo. Charitas autem magis obligat quam religio
Unde in casu urgentis necessitatis, lex religionis cessat manente

DE POENITENTIA

623

lege charitatis. Melius est enim sacramentum exponere periculo
nullitatis, dummodo aliqualiter probabile sit quod sacramentum
possit esse validum, quam hominem relinquere expositum
periculo aeternae damnationis.

Igitur : 1) Moribundus est absolvendus absolute: a) si
habet in praesenti quaedam sufficientia signa contritionis,
vel b) si momento absolutionis, sensibus omnino destitutus,
signa iam praebet nulla, sed antea quaedam praebuit ipsi
sacerdoti, imo c) si coram testibus petierit sacramentum vel
sacerdotem et interim loquelam et usum rationis amiserit.
In istis enim casibus adest contritio virtualiter permanens, et
confessio sufficiens saltem mediante interprete facta ; a materiali
autem integritate confessionis certo certius excusat tanta neces­
sitas.

2) Moribundus, qui nullum poenitentiae signum praebet
nec explicite praebuit, absolvendus est conditionate (si es
capax) : a) si christiane vixerit, vel b) fidem servaverit.
Hi enim merito praesumi possunt velle christiane mori, insuper
açtum contritionis elicuisse antequam usum rationis amitterent,
vel et nunc elicere per lucidum aliquod intervallum atque per
suspiria vel motus oculorum vel labiorum vel alia huiusmodi
signum sensibile forsan exhibere, etsi sacerdos non distincte
percipiat. Unde possunt absolvi, sub conditione tamen, quia non
certa adest contritio, sed solum aliqua contritionis probabilitas,
et adhuc minor est probabilitas quod externe manifestetur.
Tales censentur qui catholicae fidei signa servarunt, v. g.
numismata, rosarium, scapulare, hisque aequiparantur ignoti
qui probabiliter sunt catholici, eo quod in regione catholica
vitam degerunt. Imo, moribundus catholicus qui in ipso actu
peccati v. g. in ebrietate, adulterio, duello, rationis usum amisit,
secundum aliquos, nihilominus probabiliter absolvi sub conditione
potest, dummodo ex eius vita habeatur aliqua probabilitas con­
tritionis, quatenus momento quo usum se amittere senserit,
mentem forsan mutaverit et peccatum detestatus sit.

3) Nullo modo est absolvendus ille qui post vitam impie
peractam, antequam rationis usu privaretur, positive ex
contemptu recusaverit ; nisi tamen ista ratio agendi revo­
cata censeri possit, non mera quidem coniectura, sed aliquo
contritionis signo : secus enim deest omnis conversionis
probabilitas.
Quamvis influente gratia insigni certo certius converti sit

624

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

possibile, in casu tamen id est omnino improbabile, utpote
nulla solida suffultum ratione.
Notetur in praedictis casibus semper expedire ut sacerdos,
antequam absolutionem impertiatur, moribundum alloquatur et
ad contritionem excitet. Experientia enim constat esse mori­
bundos, qui audire, quamvis non loqui nec signa certa dare
valeant ; quo casu et ipsi hoc modo ad contritionem iuvantur.

653. Possuntne in articulo mortis etiam absolvi
schismatici aut haeretici? — Quamdiu sunt sui com­
potes et usu rationis gaudeant « vetitum est sacramenta
Ecclesiae ministrare haereticis et schismaticis, etiam bona
fide errantibus eaque petentibus, nisi prius, erroribus
reiectis, Ecclesiae reconciliati fuerint » (can. 731, § 2 et
S. Off., 17 maii 1916). Quod si id nolint, aut eos in bona
fide relinquere prudentius iudicaverit sacerdos, curet
tamen ut eliciant actus fidei, spei, charitatis et contritionis.
— At si sensibus iam sint destituti :
1) Schismatici, qui sunt in bona fide, absolvi possunt
sub conditione, remoto tamen scandalo (S. Off., 20 iul. 1898
et 17 maii 1916).
2) Item haeretici qui sunt in bona fide et simul sacra­
mentum Poenitentiae admittunt ; non tamen si hoc positive
reficiunt vel etiam negative non agnoscunt, quia illis deest
intentio illud recipiendi. Et quamvis habeant voluntatem
sese salvandi, non tamen voluntatem sacramentum reci­
piendi et confitendi, seu sese salvandi per tale medium.
Vellent forsan confiteri, si sacramentum Poenitentiae esse
necessarium salutis medium scirent, nunc autem id non
volunt (n. 93).
Recentius quidam benignius censent, etiam arguentes a pari
ex laudato decreto 17 maii 1916. Sed decretum unice loquitur
de schismaticis, nullatenus de haereticis ; nec est paritas, quia
schismatici voluntatem praesumuntur habere recipiendi sacra­
mentum, non ita haeretici qui illud non admittunt.
Quidam tamen exceptionem posuit casu quo haereticus,
antequam sensibus fuerit destitutus, dixerit se velle iuvari modo
quo sacerdos catholicos iuvare soleat moribundos. Id tamen
admodum difficulter intelligitur, imo difficilius pro Poenitentia
quam pro Extrema Unctione : quomodo enim talis haereticus
dolorem velit concipere et se peccatorem et dolentem manifestare
in ordine ad absolutionem, quam non admittit?

I
DE POENITENTIA

654. Quid faciendum cum apparenter mortuis ? —
Non possunt absolvi (aut inungi) etiam sub conditione,
si moraliter certo mortui sunt. Sed ex recentibus experi­
mentis constat vitam per aliquod tempus in corpore posse
manere, etiam quando quis ultimum suspirium edere visus
est, quia generatim vita non nisi successive a corpore
recedit. Hinc quidam ex iis qui apparenter mortui erant
(V. g. suffocati, aquae vel igni erepti), post tres horas,
rythmico linguae tractu, ad vitam reducti sunt. Quapropter,
ceteris positis conditionibus, absolvi (et inungi) possunt ii
qui tali processu quaedam signa vitae saltem sensitivae
praebent ; imo, sub conditione, ii qui, quamvis mortui
videantur, iuxta ordinaria signa, prudenter supervivere
existimantur.
In praxi, deficiente certo mortis signo, si non possit hic et nunc
haberi iudicium medici :
a) In casu mortis omnino repentinae, absolvi generatim possunt
infra duas vel tres horas, quia tunc aliquatenus probabile est per
aliquod tempus manere vitam propter resistentes vires vitales
quae non subito destruuntur ; non diutius, quia probabile
amplius non est, etsi stricte possibile sit, in casu extraordinario,
vel per aliquot dies vitam manere latentem. Excipitur, si mors
fuerit violenta, v. g. ex compressione vel abruptione membrorum
principalium, quia tunc mors est evidens.
b) In casu mortis ordinariae ex diuturno et paulatim con­
sumptive morbo, non possunt absolvi, quia vitam manere non
est probabile.
c) In casu mortis intermediae, ex morbo diuturno sed cum
influxu repentino novo, quae « complicatio » audit et expectatam
mortem valde accelerat, videntur posse absolvi per lapsum
circiter semihorae post apparentem obitum.

655· Animadversiones. — 1. Si de valore Baptismi
acatholicorum sit probabile dubium, clam sub conditione baptizari
debent, antequam absolvantur.
2. In dubio positivo an aliquis sit paganus, haereticus vel
catholicus, potest absolvi sub conditione.
3. Moribundus sui compos absolvi potest quoties contritionem
renovet et brevem confessionem instituat atque velit absolvi ;
sensibus destitutus non est rursus absolvendus, nisi adsit ratio
probabilis certioris dispositionis aut novae necessitatis : non extra
hunc casum, sicut aliqui dixerunt, singulis ternis vel quaternis
horis, quia deest ratio sufficiens saepius exponendi sacramen­
tum periculo nullitatis.
4. De modo iuvandi moribundos cfr. opusculum nostrum
De Variis Poenitentium Categoriis, c. 2, q. 6, VII.
Summi Theologiae Moralia ΙΠ. —- 40

626

summa theologiae moralis

QUAESTIO SECUNDA.

DE REQUISITIS AD DISPOSITIONEM FRUCTUOSAE
RECEPTIONIS.

656. Contritio cum proposito est dispositio re­
quisita ad fructuosam receptionem sacramenti Poe­
nitentiae.— Est enim sacramentum mortuorum institutum
ad remittenda peccata post Baptismum commissa ; ad horum
autem remissionem requiritur contritio saltem imperfecta
cum proposito non peccandi de cetero et aliis debitis qua­
litatibus. Qualitates istae, generatim, sicut ipsa contritio,
requiruntur etiam ad validitatem sacramenti cuius con­
tritio est materia ; forsan tamen excipiendum est quod sit
appretiative summa, quia secundum plures haec non
exigitur ut conditio validitatis, licet ut dispositio ad fructum
sacramenti et. iustificationem omnino requiratur.
Quae omnia fuerunt sufficienter declarata, ubi de con­
tritione ; nec specialem praebent difficultatem, nisi quan­
doque in praxi, cum quibusdam poenitentium categoriis,
de quibus facile dubium esse possit an debitam contritionem
aut firmum propositum afferant ; uti praesertim de consue­
tudinariis et recidivis ac de occasionariis 1.
Articulus

De

I.

Consuetudinariis

et Recidivis·

657. Consuetudinarius seu habituatus in peccato
dicitur ille, qui habitum seu constantem propensionem
internam et facilitatem idem peccatum committendi ex
consuetudine seu frequenter iteratis actibus contraxit.
Qui habitus proinde distinguitur
1) a mera occasione peccati : haec enim est peccatori
externa, dum habitus est intrinsecus ; qui tamen saepe cum
occasione connectitur quatenus non raro ex hac oritur vel
multum augetur ;
b) ab affectu habituali ad peccatum, quo quis iugi voluntate
deliberate adhaeret peccato : hic enim est peccatum et in
i. De his quaestionibus specialiter inspici meretur Ter Haar,
Occasionariis et Recidivis.

Di

/
DE POENITENTIA

627

confessione omnino deponendus, dum habitus non neces­
sario reddit indispositum, cum retractatus etiam involun­
tarie remanere possit.
Habitus acquiritur actibus repetitis. Unde ad illum contrahen­
dum requiruntur tria :
1) Frequentia seu numerus lapsuum; quot autem actus requi­
runtur et sufficiunt nequit absolute determinari, sed a variis
circumstantiis pendet : a peccantis indole scii, a maiore vel minore
eius fragilitate ; a peccati natura plus minusve allicientis, cum in
quibusdam materiis, ut sunt ebrietas vel luxuria, facilius ac
promptius acquirantur pravi habitus ; a difficultate vel facilitate
committendi peccati ; a modo quo committitur, maiore vel minore
deliberatione aut voluntatis adhaesione, etc.
2) Temporis duratio : qui enim saepius eodem die peccat et
postea per longum tempus abstinet, non tam facile habitum
contrahit quam qui regulariter semel aut iterum, quotidie aut
qualibet hebdomada, peccatum committit.
3) Ininterrupta continuatio: sicut enim habitus amittitur
cessatione ab actibus, ita, si actus sint nimis distantes, contrahi
nequit. Hinc :
a) Quo facilius aliquod peccatum committitur, eo plures
requiruntur actus ad habitum contrahendum : ita plures requi­
runtur actus pro peccatis mere internis quae facilius perficiuntur
quam pro externis, plures pro peccatis oris quam pro peccatis
operis, plures pro peccatis externis inchoatis quam pro consum­
matis, et pro iis quae solitarie perpetrantur quam pro iis quae
complicem requirunt.
Ita, iuxta S. Alphonsum, Praxis Conf., η. 70, quinquies in
mense peccatum externum facti committere, modo inter varios
actus aliquod intervallum intercedat, sufficere potest ad habitum
contrahendum, ut si quis singulis hebdomadis per aliquot menses
in ebrietatem vel pollutionem cadat ; dum si agitur de peccato
cordis vel oris multo maior requiritur numerus, scii, bis vel ter
in hebdomada ; si vero de peccatis externis quae nonnisi cum
complice perpetrari valeant, minor requiritur numerus, ita ut
ille qui semel in mense fornicatur per annum vel sodomiam
committit, habituatus dici possit.
b) Alia est consuetudo ex mera fragilitate contracta, et alia
quae est deliberate contracta ex perfecta voluntatis electione : sunt
enim consuetudinarii incontinentes qui peccant solum ex fragili­
tate seu ex impetu transeunte et quasi extrinseco passionis, ita ut
habitualiter ipsorum voluntas sit peccato adversa, at transacto
peccato illud abhorrent et facile poenitent et cupiunt a consuetu­
dine liberari, ut aliquando contingit in iis qui passionibus carnis,
intemperantiae, vel irae consentiunt, et facile fit in blasphemiis,
imprecationibus et pollutione ; — e contra consuetudinarii
intemperati seu habituati in voluntate peccandi, qui peccant ex
vero habitu et ideo ex malitia voluntatis, seu ex inclinatione
mala permanente intrinseca et habituali affectu ad peccatum,
etiam sine impetu passionis : qui proinde non facile peccatum

628

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

detestantur aut ad poenitentiam moventur1, uti saepe fit in turpi
amore, constanti odio, onanismo coniugali, iniustitia furti, ac
transgressione praeceptorum Ecclesiae ex acedia vel timore hu­
mano, vel et in peccatis carnis, pro illis qui de iis gaudent aut ex
inveterata consuetudine ea quaerunt. Hinc, ait S. Thomas, I-II,
q. 78, a. 2 : « Quicumque ex habitu peccat, peccat ex certa ma­
litia ». Peccatum scii, ex passione est quasi mprbus interpolatus ;
peccatum ex habitu morbus continuus (ib., a. 4).
Ut animadvertimus II, n. 1032, 2, ille qui habitum vitiosum
firmo proposito efficaciter retractavit sed nondum extirpavit,
non est simpliciter intemperatus, cum habitus illi non sit amplius
voluntarius ; unde si ex inclinatione habitus relicta ipsum
peccare contingat, magis videtur assimilandus incontinenti qui
ex passione cadit, quam intemperato qui peccat ex habitu
voluntario. At, si postea habitum extirpate negligat, habitus
erit ipsi denuo voluntarius, et ipse rursus intemperatus.

658. Recidivus in genere dicitur ille qui reincidit in
peccatum, unde poenitens recidivus est ille qui peccatum
confessus et de eo monitus in ipsum, etiam semel, relabitur ; et ideo stricte loquendo et per se potest esse consue­
tudinarius qui non sit recidivus, ut qui nunquam confessus
est peccatum in cuius consuetudine perseverat, et potest
esse recidivus qui non sit consuetudinarius, ut qui post
confessionem in peccatum aliquoties relabitur. Attamen
in acceptione theologica hodierna recidivus solet dici ille
qui, postquam aliquod peccatum confessus sit, in idem
saepe relabitur absque emendatione, seu in eumdem
habitum peccati, sive ex causa interna sive ex causa
externa. Unde cum tali recidivo consuetudinario non est
confundendus recidivus in peccatum sine habitu vel
consuetudine, aut recidivus in solam occasionem peccati,
qualis est ille qui promissionem de removenda occasione
non tenet et occasionem denuo adit vel non expellit.
Hinc recidivus alius est formalis, alius materialis.
Formaliter est recidivus, si relapsus supponitur provenire
ex defectu firmi propositi voluntatis.
Ad quod tres simul requiruntur conditiones : a) frequens
relapsus post plures confessiones, postquam scii, a confessario
de gravitate culpae, et de mediis ad eam vitandam necessariis
poenitens fuerit monitus ; b) relapsus in idem peccatum, non autem
in alia diversi generis ; c) defectus omnis etiam inchoatae emendatio­
nis, ita ut fere eodem modo, eadem facilitate, statim aut brevi

I. Cfr. I-II, q. 78, a. 2, ad 3 ; Π-ΙΙ, q. Ï56, a. 3, ad 2 ; Q. D. de Ver.
24, a. 10 ; a. 11, ad 4 ; de Malo 3, a. 10,

DE POENITENTIA

629

post confessionem absque serio conatu, sive ad repellendas tentationes sive ad media emendationis adhibenda, fuerit relapsus.Ita
si quis post singulas confessiones frequenter deliberate relapsus
est, ducto initio ab uno vel altero die post confessionem.

Materialiter recidivus est, si relapsus supponitur prove­
nire ex mera infirmitate, inconstantia vel fragilitate volun­
tatis.
Talis est qui 1) a confessario non fuerit serio monitus, vel
2) monitus, non relapsus est in eadem peccata sed in alia diversi
generis, vel 3) licet monitus et relapsus, aliquam emendationem
vel imminutionem peccati exhibet, quia non tam saepe peccavit,
— vel per tempus sat notabile serio tentationibus resistere
conatus est, — aut aliquod e mediis assignatis adhibuit, etiam
si propter maiorem tentationis vehementiam vel frequentiam,
tam saepe ac antea peccavit.

659. Principia et regulae. — De çonsuetudinariis et
recidivis tres solent enumerari regulae practicae :
A· Simplices consuetudinarii non recidivi regulariter absolvi
possunt, quoties vere ac sincere parati inveniantur exhibere
media necessaria ad consuetudinem vincendam.
Declaratur : Ad dispositionem eorum requiritur et sufficit ut
consuetudinem retractent, nec retineant voluntarie causam et
periculum peccati ; retractatur autem per voluntatem non amplius
peccandi et pravum habitum per media congrua extirpandi. Quae
media sunt tum generalia seu communia, ut oratio, meditatio,
recordatio Dei praesentiae, sacramentorum receptio, etc., tum
particularia, quae pravae consuetudini directe opponuntur, v. g.
sensuum mortificatio contra impuritatem, abstinentia a potu
contra intemperantiam.

Probatur : Confessio rite facta, et declaratio poenitentis
asserentis se vere dolere et firmiter proponere emendatio­
nem, sunt signa sufficientia doloris et dispositionis, si non
obstat praesumptio in contrarium.
Atqui solus pravus habitus per se non dat talem prae­
sumptionem : non enim est signum indispositionis sed
maioris ad peccatum facilitatis et probabilitatis. « Licet
pravus habitus, ait S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 459,
reddat peccatorem propensiorem ad peccatum, non tamen
dat praesumptionem suae infirmae voluntatis ».
Ergo simplex consuetudinarius qui vere et sincere
paratus est adhibere media, censetur sufficienter dispositus,
et consequenter potest absolvi,

630

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Confirmatur : a) sane non requiritur ut consuetudinem iam
extirpaverit ;
b) aliunde media praescripta adhibendo, vim consuetudinis
minuet et paulatim extinguet : consuetudo enim contraria
consuetudine vincitur.
Hinc : i) Qui prima vice pravum habitum confitetur, absolvi
debet, licet nulla emendatio praecesserit, modo eam serio pro­
mittat : cum enim promissa non violaverit, sincerus est suppo­
nendus, ac credi potest et debet.
2) Qui pravam consuetudinem iam saepius confessus est, sed
de remediis adhibendis monitus non fuerat, absolvi potest, si
melius instructus, iis uti promittat. Quod enim media non
adhibuerit, id ignorantiae potius quam malitiae est tribuendum.
3) Qui monitus, media necessaria non sufficienter adhibuit et
relapsus est, est recidivus, et ut talis tractandus.

B. Recidivi materiales aut incontinentes, qui ex fragilitate et
infirmitate voluntatis relabuntur, regulariter possunt absolvi,
si serio emendationem proponant et sinceritatis suae disposi­
tionis signa ordinaria praebeant.
Etenim prolapsi sunt, vel quia insufficienter moniti, —
vel post serium conatum emendationis ex maiori tentationis
vehementia aut frequentia, aut voluntatis in perseverando
inconstantia, — vel ex mera fragilitate ita ut peccatum
iis habitualiter displiceat ; qui proinde post lapsum statim
detestantur peccatum, sed ex infirmitate voluntatis vel ex
mobilitate et vehementia passionis iterum succumbunt,
lamvero de horum dispositione ordinario non est dubium.
C. Recidivi formales et intemperati regulariter non possunt
absolvi, nisi specialibus signis ostendant se veram habere
contritionem et firmum propositum.
Tales recidivi sunt ex mala voluntate, qui obiecto peccati
adhaerent et ex hoc affectu in nova peccata pelluntur, unde
suspecti sunt de dispositione.
Qui enim sincere et fortiter proponit rem sibi moraliter
possibilem, in casu vitare peccatum et media adhibere neces­
saria, non tam facile nec tam subito mentem ac voluntatem
mutat, sed saltem per aliquod tempus perseverat ac media
adhibet. Unde frequens relapsus ex prava voluntate,
absque ullo fere conatu et ulla emendatione, prudentem
generat suspicionem et fundatam praesumptionem non
sincerum et efficax sed solum infirmum fuisse alicuius

DE POENITENTIA

631

propositum, et etiam nunc ita esse si eodem modo ac
antea sub communibus signis proponat.
Atqui haec praesumptio non destruitur simplici as­
sertione quae non amplius meretur nisi parvam fidem ;
sed solum signis specialibus et extraordinariis.
Ergo talis poenitens de dispositione suspectus manet,
ac proinde confessarius non potest sibi formare iudicium
prudens de debita eius dispositione.
Et ideo tales poenitentes habendi sunt ut dubie dispositi, et
non possunt absolvi, nisi a) specialem dispositionem aut saltem
extraordinaria signa bonae dispositionis praebeant, quibus ap­
pareant moraliter certo dispositi, ita ut absolvi possint absolute ;
vel b) nisi ratio adsit proportionate gravis, sufficiens scii, ut
possint absolvi sub conditione, quod verificatur in casibus supra
enumeratis n. 616.
Hinc falsa est tum sententia Laxistarum et aliquot modernorum
dicentium eos ut dispositos haberi et absolvi posse cum signis
ordinariis, nisi ex circumstantiis positivis simul adsint indicia
indispositionis, — ut apparet ex damn, ab Inn. XI, prop. 601 ; —
tum sententia Rigoristarum qui dicebant non esse absolvendos
nisi diuturna experientia emendationem probaverint

660. Quomodo sit procedendum in praxi. — Exinde
constat quomodo practice sit agendum :
i° Examinandus est recidivus, si numerum lapsuum notabiliter
imminuerit, aut notabili tempore post confessionem abstinuerit,
aut strenue pugnaverit etiamsi pluries quam antea lapsus fuerit :
talis statim absolvi potest, quia serium adhibuit emendationis
studium, cuius triplex est signum : a) adhibitio mediorum ;
b) rarior, difficilior aut tardior relapsus ; c) perseverantia per
aliquod tempus non omnino breve.
20 Deficiente serio conatu, quaerenda sunt signa specialia aut
extraordinaria ; quibus positis, statim absolvi potest recidivus.
Signa autem extraordinaria non sunt necessario dispositiones
extraordinariae,cum simplex attritio sufficiat; sed huius requisitae
saltem attritionis signa magis probantia, magis clara, magis
numerosa ac ea quae ab eodem poenitente antea data fuerant ;
unde consideranda sunt relative ad indolem poenitentis, ad na­
turam tentationum, et ad alias circumstantias. Plura indicata
inveniuntur n. 617.
30 Deficientibus etiam signis extraordinariis, non statim di­
mittendus est poenitens, sed ad contritionem paterna ac ferventi
exhortatione est disponendus, etiam remediis efficacioribus
i. · Poenitenti habenti consuetudinem peccandi contra legem Dei,
naturae aut Ecclesiae, etsi emendationis spes nulla appareat, nec est
neganda nec differenda absolutio, dummodo ore proferat se dolere et
proponere emendationem ». In casu autem nulla apparet spes emen­
dationis.

632

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

propositis. Quod opus facilius erit apud recidivum incontinentem
qui ex ignorantia vel ex mera fragilitate, quam apud intempe­
ratum qui ex affectu ad peccatum relapsus est. Nihilominus, si
post exhortationem signa extraordinaria praebeat mutatae volun­
tatis et remedia adhibere efficaciora promittat, potest absolvi.
4° Si post ferventem exhortationem, recidivus dubie dispositus
maneat, potest absolvi sub conditione (s» es capax) si specialis et
gravis urgeat necessitas, scii, periculum mortis, matrimonium
hic et nunc contrahendum, gravis difficultas redeundi (nisi
restitutio facienda sit aut occasio auferenda), periculum infamiae,
periculum valde fundatum alienationis a sacramento seu eius
derelictionis, scii, quod poenitens non redeat, aut imperfectus
usus rationis ; — secus differenda est absolutio, quia dilatio
necessaria est ad explorandum firmum propositum poenitentis,
et sacramentum non potest exponi periculo nlillitatis sine urgente
necessitate.
50 Denique, si moraliter certo constet recidivum indispositum
manere, sine absolutione est dimittendus,
Casu quo absolutio differatur et poenitens dimittatur, id fiat
a) ad breve tempus v. g. 8 vel 15 dies, non longius ne in despe­
rationem veniat et saepius peccet ; b) humanissimis, non durio­
ribus verbis, ne poenitens confessioni valedicat ; c) exponendo
rationem cur absolutio differatur, ut sic intelligat poenitens
confessarium ita agere, non ex odio aut ira, sed ex paterna sollici­
tudine, et quasi invitutn, quia id exigit suum officium ; d) media
assignando quae adhiberi debeant ad meliorem dispositionem
obtinendam, ut ita poenitens sciat quid agendum sit ut absolutio­
nem obtinere possit : dilatio enim per se non valet mutare
mentem, nisi simul ei praescribantur opportuna remedia.

661. Monitum. — In praedictis casibus confessarius non
sit nimis rigidus ne poenitentes in desperationem iniiciat, nec
etiam nimis benignus ne négligentes in sordibus maneant.
De recidivo autem rectum iudicium sibi formare tenetur. Ad
quod regulariter inquirendum, num ab alio confessario iam
admonitus fuerit et quaenam remedia ei assignata fuerint ; an
illis usus sit ; an toties quam antea relapsus sit, num paulo post
confessionem, an post luctam et praestitam saepius resistentiam ;
quandonam ultimum peccaverit,etc.Deinde inspiciendum quales
sint actuales poenitentis dispositiones. Eiusmodi enim interro­
gatio, ait Aertnijs, Th. Μ. II, n. 484, q. 2, sicut in cura corpora­
lium, ita in spiritualium morborum medela fundamentalis est.
Ita generarim, nisi status poenitentis aliunde sufficienter
pateat, aut examen in datis adiunctis videatur inutile aut in­
opportunum.
662. Corollaria. — Tres conclusiones ponit Marc, Th.
M.II, n. 1830 :
1. Recidivus prima vice rediens facilius absolvi potest quam
secunda aut tertia vice, quia minora requiruntur signa.
2. Facilius absolvi possunt incontinentes ex passione quam

DE POENITENTIA

633

intemperati ex habitu, quia in illis praecipue inveniuntur signa
sufficientia aut extraordinaria, in hisce paucies.
3. Recidivus formatis, nisi certo indispositus, sub conditione
absolvi potest in iis tantum casibus (sex) in quibus potest absolvi
dubie dispositus.

Articulus II.

De O c c a s i p n a r i i s .

663. Occasio peccati est rei vel personae circumstantia
externa, facilitatem praebens peccandi et ita ad peccatum
invitans ; quae constituit periculum peccandi. Unde distin­
guitur a) a principiis internis quae ad peccatum inclinant,
uti sunt complexio corporis, passiones, concupiscentia, et
habitus mali ; b) a periculo peccandi quod tum internum
tum externum esse potest et latius patet : est scii, impulsio
ad peccandum quae, si a persona vel a re externa proveniat,
occasio vocatur, si ab intrinseco est, simplex periculum
dicitur, ita ut omnis occasio sit periculum, sed non omne
periculum sit occasio ; cl a scandalo quod dicit occasionem
peccati ab actione externa seu dicto vel facto alterius ;
unde licet occasio peccati in omni sit scandalo, non tamen
scandalum est omnis occasio.
Haec ergo constituitur simul ex duobus : 1) ex parte
obiecti externi, ab impulsu et opportunitate ad pecca­
tum alliciente, 2) ex parte subiecti, a propensione seu
interna inclinatione ad peccandum.

664. Dividitur occasio : A. Ratione influxus, est remota
vel proxima, prout solum quamdam alliciendi ad peccatum
habet vim, vel etiam magnam, seu prout leve constituit
periculum peccandi, vel grave, ita ut qui se exponit, si
non saepius, saltem frequenter vel pluries sit peccaturus.
Gravitas periculi triplici modo a confessario dignosci potest :
1) experientia poenitentis seu frequentia relapsus, si quis in
iisdem circumstantiis antea positus plerumque vel saltem fre­
quenter peccavit, v. g. si decies per mensem peccaverit cum
ancilla, aut etiam si raro personam visitet et singulis vicibus
cum ea peccet ;
2) ex communiter contingentibus, deficiente scii, experientia,
cum alia specialia indicia ex ipsius poenitentis persona haberi
nequeant ; tunc applicanda est regula : quod aliis in iisdem
adiunctis communiter est occasio peccati, id praesumitur etiam

634

ί

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

huic esse usquedum probetur contrarium, v. g. si iuvenis ad
libidinem pronus ingreditur lupanar, aut si iunior puella, animo
levis et voluntate infirma, sola cum vivide sollicitante hero diu
cohabitat ;
3) ex circumstantiis et indole poenitentis, maxime ex nota eius
fragilitate, quamvis ipse in occasione raro fuerit, aut in ea semel
fuerit et non peccaverit.
Cum autem periculum plus minusve grave et certum esse
possit, regulae pro diverso casu strictius vel mitius erunt appli­
candae.

B. Ratione personae, est absoluta et secundum se, vel
relativa et per accidens, prout, attenta hominum fragilitate,
periculum pro omnibus constituit, — vel solum pro deter­
minata persona, ratione propriae fragilitatis et particularis
dispositionis.
Occasio scii, proxima per se est illa in qua homines communiter
ut pluries peccant ; — per accidens est illa quae, licet respectu
aliorum non sit, respectu alicuius tamen personae est proxima,
quia in ea frequenter cecidit, aut quia prudenter titnetur eius
lapsus. Ita absolute proxima est lectio libri valde obsceni, concu­
binatus, cubatio cum persona alterius sexus, aspectus fixus rei
valde obscenae ; — e contra ingressus in cauponam est proxima
relative pro ebrioso, mercatur» pro iniusto, conversatio cum
femina pro libidinoso, diuturnum colloquium cum puella
venusta pro iuvene impuro, choreae pro iuvene fragili, officium
chirurgi vel confessarii ratione specialis debilitatis, etc. Hinc
non solum occasio absolute levis potest esse relative gravis, sed
et occasio absolute gravis potest esse relative levis alicui s parum
moveatur ratione specialis circumstantiae, frigiditatis, assuefactionis, pietatis, vel si specialiter cautelis se munierit et efficaci
praesidio.

C. Ratione durationis, est continua et in esse, quae praesens
est et semper vel habitualiter hominem comitatur, seu
quae moraliter saltem continue praesens est quin quae­
ratur ; — et interrupta et in fieri, non in esse, quae absens
est, et per intervalla solum occurrit aut quaeritur.
Sic Continua est boni alieni detentio aut beneficii simoniace
accepti, libri pravi vel picturae obscenae retentio, concubinatus
vel habitatio cum ancilla quacum peccare soles, frequentatio
assidua personae ad domum tuam, etc. ; e contra interrupta est
ingressus in lupanar, aut in cauponam pro ebrio, accessus ad
convivium, pravum consortium, conversatio cum amasia quae
non sub eodem tecto versatur, lusus pro eo qui ludendo solet
blasphemare, frequentatio puellae, popinae, chorearum, etc.

DE POENITENTIA

635

D. Ex parte causae, occasio est vel voluntaria vel neces­
saria, prout facile absque gravi incommodo vitari potest,
vel removeri nequit aut physice aut moraliter.
Physice quidem, si nullo modo dimitti possit, ut si quis sit in
carcere vel navi cupi occasione peccandi, aut in mortis articulo
nec habeat tempus eam eiiciendi ; moraliter, si occasio dimitti
nequeat sine peccato, vel gravi scandalo, vel gravi periculo
incidendi in malum aequale aut peius ("ut si famulus rixetur cum
sociis pacificis quales in famulatu vix inveniret), vel magno detri­
mento bonorum vitae, famae aut fortunae (etiam pro divite) qualis
est amissio officii (v
*g.
medici, advocati), muneris, status, fortunae.
Ita v. g. maritus respectu uxoris, filius vel filiafamilias quae domi
habet occasionem, parentes quibus proles occasionem praebet
irae, alumnus qui non potest deserere scholam vel collegium,
officium medici, mercatoris, militiae, conversatio puellae ad
matrimonium ineundum.

665. Principium. Gravis ex natura sua adest obligatio
unicuique, quantum in se est, removendi occasionem
proximam peccati.
Probatur : Qui scienter et volenter versatur sine ratione
sufficienti in occasione proxima, libere vult occasionem in
qua verisimiliter peccabit, et eo ipso implicite vult pecca­
tum, ac proinde peccat et absolutione est indignus : non
enim habet efficacem voluntatem seu propositum non
amplius peccandi, sed eo quod non vitat grave periculum,
cum possit, convincitur amare peccatum cuius periculum
amat. — Vel, e contra : Qui absolute debet velle finem,
debet et velle media ad illum moraliter necessaria : non
quidem dubia, sed certa vel certiora ; ergo homo qui
absolute debet velle vitare peccata, tenetur vitare grave
periculum seu occasionem removere proximam, quod est
medium ad hoc moraliter necessarium et certius.
Unde a) Ecclesia damnavit doctrinam oppositam, scii. Innoc. XI
prop. 61, 62 et 63, Alex. VII prop. 41 ;
b) Scripturae quoque generarim monent : « Qui amat pericu­
lum in illo peribit » Èccli. III, 27 ; « Si oculus tuus dexter scan­
dalizet te, erue eum et proiice abs te : expedit enim ut pereat
unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum mittatur
in gehennam » Mt. V, 29.
Hinc, qui versatur in occasione proxima, sub gravi tenetur
removere vel physice obiectum externum ad peccatum mortale
alliciens, vel, si id fieri non possit, saltem moraliter, opportunis
scii, remediis quibus proclivitas ad malum sanetur ; — secus

636

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

absolutionis est incapax, quia obligationem gravem implere non
vult et caret proposito non peccandi de cetero. Ac peccatum
committit eiusdem speciei ac illud cui se exponere novit, te tanto
gravius quanto istud sit gravius et proximius eius periculum
(I, n. 177).

666. Sententia non probanda. — Pauci auctores
occasionem proximam deserendam, solam dixerunt illam
quae constituit periculum verisimilius vel moraliter certum
peccandi, seu in quo homines frequentius vel fere certo
peccant ; quam derelinquendam esse evidenter demonstra­
tur argumento supra allato. Non apparet, aiunt, cur graviter
saltem peccet qui habet etiam solidam rationem existi­
mandi se in hac occasione quam adit, non esse graviter
peccaturum : non enim iste eligit rem quae morali necessi­
tate peccatum secum trahat. Ita v. g. Génicotx, Th. Μ. II,
p. 372, post Ballerini, de Pecc., n. 434 sq. et Noldin,
Th. Μ. III, n. 399.
Falso tamen. Etenim :
1) Quando agitur non de sola liceitate et illiceitate agen­
di, sed de fine absolute obtinendo, non possumus partem
eligere mere probabilem, imo nec probabiliorem minus
tutam, sed faciepdutn est id quod est tutius. lamvero
vitare formale peccatum est finis absolute attingendus.
Ergo non possumus nos exponere periculo gravi etiam
mere probabili peccandi mortaliter, sed debemus facere
tutius et deserere occasionem quae probabile periculum
includit. Periculum peccati formalis ante omnia absolute
est fugiendum.
2) Qui se exponit probabili periculo peccandi, etsi in
singulis actibus forsan tantum, aliquando tamen veri­
similiter, imo certo, cadet, quod est absoluta necessitate
vitandum ; et ideo quoties se exponit illi probabili periculo,
toties contra finem obtinendum delinquit vitandi peccati,
quia singulis vicibus temere se exponit gravi periculo
peccandi. Hoc autem est peccatum mortale ex genere
suo ; unde mortaliter peccat.
3) Qui sine ratione se exponit periculo mere probabili
mortis corporalis graviter peccat, ita qui se exponit periculo
I. Id tamen in novissima editione operis Génicot fuit mutatum ab
editore P. Salsmans, qui iam severius loquitur,

DE POENITENTIA

637

mere probabili mortis animae seu peccati mortalis ; nec
potest expectare speciale quo eget gratiae auxilium, qui
periculo peccandi temere sine causa se exponit.
Hinc ad occasionem proximam relativam non requiritur
frequentia lapsuum absoluta seu numerus in Se notabilis, sed
sufficit relativa pro numero vicium quibus occasioni quis fuerit
expositus. Ita si in duodecim visitationibus quis soleat peccare
sexies vel quinquies, item si quis puellam visitans quotidie,
decies peccet in mense, vel si singulis dominicis conveniant,
duodecies in anno vel aliquanto plus labantur ; item si per bien­
nium ter quaterve dumtaxat in anno feminam quis inviseret et
cum ea fere semper peccaret, imo si per triennium Semel tantum
in anno visitaret et toties peccaret.

667. Regulae practicae exinde statui possunt :
A. Qui versatur in occasione proxima voluntaria et continua,
regulariter non potest absolvi nisi prius occasionem proponat
removere ac etiam removeat.
Cum enim ablatio occasionis ordinarie sit ardua, adest
proximum periculum infringendi propositum, et ideo si
occasio non auferatur ante absolutionem, poenitens de
facili se decipiet (falso sibi suadendo se esse tentationibus
restiturum), ita ut propositum inefficax reddatur et occasio
non removeatur. Unde poenitens qui id advertens huic
periculo se exponeret esset saltem suspectus de dispositione,
de qua proinde saepius certitudo moralis haberi non posset :
cur enim iste confessionem instituit, si non removet
occasionem? Et tunc confessarius, qui tali periculo illum
exponeret, peccaret contra suum officium medici.
Excipe si, deficiente scandalo publico :
1) poenitens ex ignorantia vel animi levitate non sit conscius
se in occasione proxima versari aut gravem esse obligationem
illam removendi, et confessarius praevideat monitionem fore
inutilem aut nocivam : tunc provisorie relinquendus est in bona
fide, et paulatim instruendus de occasione fugienda, quod
melius intelliget si experientia propriae fragilitatis noverit se
frequenter propter illam peccare ;
2) vel occasio de facili possit dimitti, v.g. liber pravus, res
detenta alterius dum restitutio spontanee promittatur ;
3) vel poenitens signa extraordinaria doloris et propositi
manifestet, v. g. iam nuntium miserit ancillae de relinquenda
domo, aut novam ancillam conduxerit ;
4) vel gravis causa urgeat, ita ut praevia remotio occasionis
magis noceat, v. g. instans periculum mortis, magna difficultas
redeundi per longum tempus et accedendi ad alium confessarium
ut facile fit si poenitens veniat e loco dissito, periculum infamiae

638

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

vel scandali ut facile fit si sacramentum sit recipiendum, grave
periculum damni spiritualis v. g. alienationis a sacramento.
In his ultimis casibus admonendus est poenitens se non am­
plius obtenturum absolutionem nisi promissis steterit ; quod
si inutiliter admonitus fuerit, ut recidivus est habendus.

B. Qui versatur in occasione proxima voluntaria et inter­
rupta, v. g. frequentando ludos, popinas, pravas societates,
potest aliquot vicibus absolvi, dummodo ab ea cavere firmiter
proponat; — quod si pluries promiserit, et emendatio nulla
appareat, ut recidivus est habendus et tractandus, et generatim, nisi forsan extraordinaria signa dispositionis praebeat,
differenda est absolutio, donec occasionem reapse dereliquerit.
Censetur enim dispositus et ideo est absolvendus, nisi
a) adsint signa contraria, ut facile fit si pluries promiserit
et iam habituatus sit, et generatim eruitur ex absentia omnis
emendationis ; — aut b) nisi melius sit remittere, ipso
consentiente, ut promptius et firmius occasionem removeat.
C. Qui versatur in occasione proxima necessaria, regula­
riter absolvi potest, dummodo vere dispositus sit remediis
opportunis et efficacibus occasionem reddere remotam; —
quod si pluries promiserit, et emendatio nulla appareat, est
dimittendus usquedum se emendaverit, nisi forsan signa
omnino extraordinaria dispositionis ostendat.
Ex una parte enim occasio non est peccatum neque
inducit peccandi necessitatem, sed potest, quamvis difficul­
ter, superari praesertim cum gratia Dei ; ex alia parte ad
impossibile nemo tenetur, et ideo qui est in occasione
necessaria, potius invitus subit periculum quam illud
amet et quaerat et occasioni se exponat. Unde, si media
opportuna adhibet, et gratiam victoriae humiliter petit,
eam sperare potest a Deo, de quo Apostolus ait : « non
patietur vos tentari supra id quod potestis » (I Cor. X, 13}.
Hinc : 1) Absolvi potest, dummodo a) occasio in se mala non
sit; b) iusta adsit causa qualis est impotentia physica, vel pecca­
tum alias committendum, vel periculum peccati aequalis aut
maioris, vel bonum spirituale sui vel proximi, vel magna iactura
in bonis temporalibus vitae, famae aut fortunae : quae causa
requiritur eo maior quo periculum sit maius ; c) spes sit boni
eventus, scii, tentationis superandae ; et d) paratus sit poenitens
media adhibere sufficientia.
2) E contra, qui post plures monitiones semper eodem modo
relabitur, etiam mediis adhibitis, ita ut nulla sit emendatio nec

DE POENITENTIA

639

probabilis spes emendationis, non potest absolvi, sed ut recidivus
est tractandus ; nisi forsan signa valde extraordinaria praebeat vel
et nova media specialia adhibere paratus sit, aut occasionem, si
physice amoveri possit, prius deserat, secundum Mt. V, 29 ;
XVI, 26 et XVIII, 9 : secus enim moraliter certo est peccaturus.
Quoties enim aliquis in quadam occasione moraliter certo
peccaturus est, tenetur illam fugere etiam cum periculo vitae.
Et quamvis Ballerini neget suppositum, dicendo ex adhibitis
mediis necessario sequi emendationem, et ex absentia emen­
dationis tantum concludi posse media fuisse insufficientia vel
neglecta ; id tamen, quamvis raro contingat, non est impossibile,
imo aliquando dantur homines qui serio mediis non utantur, nisi
absolutio differatur usquedum maiora signa extraordinaria prae­
beant aut occasionem dimittant. Talis scii, aut emendatus redire,
aut occasionem amovere debet priusquam absolvatur.

668. Media quibus occasio necessaria e proxima
reddi potest moraliter remota. — Recensentur media
triplicis generis :
i° Alia vim occasionis minuunt, uti sunt verba serio et firmiter
complici dicta ad exprimendum horrorem peccati patrati 5 hiatus
oris ad clamandum ; relatio rei alicui facta qui potest remedium
apponere (superiori, parentibus, hero), vel huius relationis com­
minatio ; vitatio omnis familiaritatis aut solitariae conversationis
cum complice ; imo eius aspectum fugere, de eo nec loqui nec
cogitare in quantum fieri potest. — Si quaedam circumstantiae
occasionem generent, ut vespertina confabulatio cum ancilla,
conversatio in secreto cum persona cohabitante, sedulo tollendae
sunt ; pariter si periculum oriatur ex eo quod complex cubicu­
lum ingrediatur, ianua claudatur et Obseretur; si periculum sit ex
potatione in taberna, ibi nil bibere omnino statuatur, etc.
2° Alia vim concupiscentiae minuunt, nullum ei fomentum
praebendo per otium, libertatem sensuum, pravas cogitationes,
lectiones, intemperantiam, etc., v. g. labor assiduus, ut sic
vitentur mala quae docet otiositas ; modestia sensuum praesertim
oculorum ; mortificatio curiositatis ac aliarum passionum, qua
inclinationibus licitis resistere solitus illicitis facilius quis resistat;
pravae cogitationis, praesertim de persona amata, sedula vitatio ;
periculosae lectionis fuga ; ab excessiva potatione abstinentia ;
moderata corporalis ad concupiscentiae frenum exercitatio, etc.
3° Alia vires spirituales augent : quolibet mane et vespere
neCnon urgente tentatione ferventer orare ; quotidie ante ima­
ginem crucifixi renovare propositum non amplius peccandi ; ad
B.V. frequenter recurrere ; de novissimis saepe cogitare, vel ante
somnum sibi dicere : si ita vivere pergam, aeternis devovebor
suppliciis ; pios libros legere ; pias aspirationes recitare et in
conspectu Dei ambulare ; eleemosynas dare ; sacramenta assidue
recipere, et post lapsum statim confessarium adire, etc.
Haec media non omnia simul adhibenda sunt, sed modo haec,
modo illa, secundum personae indolem, occasionis naturam
aliasque circumstantias.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

640

APPENDIX.

DE RITU POENITENTIALI, INDULGENTIIS
ET CENSURIS.
Potestas clavium in foro interno sacramenti Poenitentiae exercenda
est ritu ab Ecclesia determinato ; extra sacramentum in foro interno
exercetur concessione indulgentiarum, in foro autem externo simul et
interno inflictione censurarum. De his tribus, quia clavium potestati
sunt adnexa,dicemus omnino breviter in quantum sacerdoti in animarum
ministerio congruere possit : profundiorem, perfectiorem ac magis
completam declarationem relinquendo historiographis, theologis maiori­
bus et iurisperitis.

Articulus I;

De Ritu Poenitentialii
S. Th. ΙΠ, q. 84, a. 3 ; Suppi, q. 28.

669. Ritus poenitentialis olirn existebat publicus et solemnis ;
iuxta hodiernam disciplinam non solet amplius existere nisi privatus.
In Ecclesia latina generatim viget Rituale romanum ; sunt tamen aliqui,
ut Praedicatores, qui particularem ritum habent. Iuxta Rituale romanum,
tit. 3, c. 2 :
« i. Cum sacerdos poenitentem absolvere velit, iniuncta ei prius, et
ab eo acceptata salutari poenitentia, primo dicit : Misereatur tui... A men.
2. Deinde dextera versus poenitentem elevata, dicit : Indulgentiam...
Arnen. Dominus noster lesus Christus te absolvat; et ego auctoritate ipsius
te absolvo

ab

omni vinculo

excommunicationis, suspensionis, et interdicti,

in quantum possum et tu indiges. Deinde ego te absolvo a peccatis tuis, in

φ et Spiritus sancti. Arnen.
3. Si poenitens sit laicus, omittitur verbum

nomine Patris, et Filii,

suspensionis.
Passio Domini nostri lesu Christi, merita B. Mariae Virginis, et omnium

Sanctorum, quidquid boni feceris, et mali sustinueris, sint tibi in remissionem
peccatorum, augmentum gratiae et praemium vitae aeternae. Arnen.

4. lusta de causa omitti potest
Dominus noster lesus
Domini nostri, etc.

Christus,

et satis est dicere :
ut supra, usque ad illud : Passio

Misereatur, etc.

etc.

5. Urgente vero aliqua gravi necessitate in periculo mortis, breviter
dicere poterit : Ego te absolvo ab omnibus censuris, et peccatis, in nomine
Patris, et Filii, φ et Spiritus sancti. Arnen ».
Circa quae notandum :
i° Pia est consuetudo, non obligans sub peccato, ut sacerdos ante con­
fessionem dicat : Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis, ad digne confi­
tendum omnia peccata tua, in nomine, etc., vel saltem crucis signo bene­
dicat, quo « poenitens... admoneatur ut... flexis genibus signo crucis se
muniat » (Rit. c. 1, n. 11).
2° Caeremonia elevationis manus, a verbo Indulgentiam usque ad
formationem crucis in absolutione impertiendam, non obligat sub gravi,
sicut nec signum crucis sub absolutione ; imo secundum aliquos nec
sub levi, quod admitti potest, saltem dum non pronuntiatur ipsa forma.
30 Preces Misereatur et Indulgentiam omitti possunt iusta de causa,
qualis facile occurrere potest in confessionibus frequentioribus, ut si
magnus adest poenitentium concursus, aut brevioribus, ut si poenitens
saepius redit vel post absolutionem recordatur peccati, vel ob penuriam
temporis ; — secus eas omittere non convenit, quamvis absque peccato
fieri possit, quia non sunt de praecepto, sed de consilio, cum Cone.

DE POENITENTIA

641

Trid., sess. 14, c. 3, dicat quod » laudabiliter adiunguntur ». Quod consi­
lium rursus inculcat Codex can. 885 : « Etsi preces ab Ecclesia formulae
absolutoriae adiunctae, ad ipsam liberationem obtinendam non sint
necessariae, nihilominus, nisi iusta de causa, ne omittantur ». Haec
etiam valent de verbis : Passio Domini..., licet quidam existiment hac
oratione omnia poenitentis opera quodammodo participare efficaciam
satisfactionis, ut notavimus n. 563, 5, et ideo dicant minus conveniens
esse eam omittere.
40 Absolutioni a peccatis ex praecepto Ecclesiae ad cautelam prae­
mittitur absolutio a censuris ; quia non decet Deo reconciliari per mi­
nisterium Ecclesiae, qui prius cum ipsa Ecclesia non fuerit recon­
ciliatus. Unde a) confessarius certo cognoscens censuram quae impedit
receptionem sacramenti, graviter peccat si prius absolvit a peccatis quam
a censuris, absolutio tamen est valida in habente potestatem ; b) abso­
lutionem a censuris omittere ubi confessarius moraliter certus est non
adesse censuras, de se peccatum non est, sed nihilominus ad cautelam
rectitudinis est praemittenda ob consuetudinem Ecclesiae ; c) veniale
per se est si suspicio sit probabilis censurae.
5° Vox suspensionis omittitur, si de laicis agitur, quippe qui suspendi
nequeunt ; at praecipitur pro illis qui sunt in Ordinibus sacris, de con­
silio adhibenda est pro clericis.
6° Hinc omissio voluntaria vel corruptio verbi non essentialis in ipsa
forma, absque sufficienti ratione, est peccatum grave vel leve prout
mutatio ipsa notabilis reputetur vel non : quamvis enim non invalider
sacramentum, importat tamen irreverentiam contra Ecclesiae de cultu
sacro ordinationem.
Sic omissio verborum : in nomine... censetur levis ; e contra mutatio
verbi : absolvo in aliud aequivalens, aut omissio verborum : a peccatis
esset notabilis, et etiam omissio absolutionis a censuris potest esse
gravis, ut dictum est.

670. Locus confessionis et habitus induendus. — Ex
Rituali, tit. 3, c. 1, n. 7 sq, :
a) « Sacramentalis confessionis proprius locus est ecclesia vel oratorium
publicum aut semipublicum » (can. 908).
b) « Sedes confessionalis ad audiendas mulierum confessiones semper
collocetur in loco patenti et conspicuo, et generatim in ecclesia vel oratorio
publico aut semipublico mulieribus destinato ;... crate fixa et tenuiter
perforata inter poenitentem et confessarium sit instructa » (can. 909).
c) « Feminarum confessiones extra sedem confessionalem ne audian­
tur, nisi ex causa infirmitatis aliave verae necessitatis et adhibitis cautelis
quas Ordinarius loci opportunas iudicaverit. Confessiones virorum
etiam in aedibus privatis excipere licet » (can. 910).
d) Sacerdos « superpelliceo, et stola violacei coloris utatur, prout
tempus vel locorum ferat consuetudo ».
Grave per se censetur, seclusa necessitate, excipere mulierum confes­
siones sine cautionibus supra indicatis, scii, extra sedem confessionalem
seu sine crate inteiposita, Vel et in loco non patenti et conspicuo. Ratio
est, quia Ecclesia ista praecepit ad consulendum modestiae, et ad praecavanda gravia, quae occasione ministratae Poenitentiae oriri possent,
pericula, suspiciones atque scandala. Si tamen semel vel iterum fieret, in
adiunctis in quibus non sit timendum periculum, suspicio, aut scan­
dalum, videri posset tantum veniale ; non ita si iteratis vicibus.
Confessiones virorum in ecclesia vel oratorio publico aut semipublico,
nec audiendae sunt extra sedem confessionalem (com. int. 24 nov. 1920);
sed id tantum videtur sub levi praescriptum.
Summa Theologiae Moralis III. — 41

642

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus II.

De Indulgentiis.
S. Th,, Suppi, q. 25-27.

671. Indulgentia

(aflaat),

usu ecclesiastico et sermone theologico

dicitur

remissio coram Deo poenae temporalis debitae pro peccatis, ad culpam
quod attinet iam deletis, quam ecclesiastica auctoritas ex thesauro Ecclesiae
concedit prp

vivis

per

modum

absolutionis,

pro

defunctis

per

modum

(can. 911). Differt ergo tum a sacranientali absolutione et con­
nexa satisfactione, cuius obligationem non tollit et qua debitum poenae
minuitur sine aequivalenti compensatione ; tum a privata satisfactione
quam iustus pro se et pro aliis offerre potest.
Potestas quae Ecclesiae competit concedendi indulgentias includitur
in amplissima potestate clavium, uti scimus tum ex traditione Ecclesiae
qrae ab antiquis temporibus illa potestate usus est, licet non semper
sub eadem forma, tum ex fidei definitione in Cone. Const1, sess. 8, a. 42
contra Wicleff, et Trid., sess. 25 contra Protestantes ; posse etiam
concedi defunctis certum est ex Ecclesiae praxi (can. 911 et 913) et ex
damn. prop. 22 Lutheri et 42 syn. Pist. — Concessio fit ex thesauro
Ecclesiae, i. e. ex satisfactionibus superabundantibus Christi et Sancto­
rum, quas Ecclesia dispensare potest fidelibus ob communionem Sancto­
rum (Clemens VI, const. Unigenitus; prop, damn, 17 Luth, et 41 syn.
Pist.). Unde indulgentia non est nisi indirecta absolutio poenarum ;
directe et formaliter est concessio ex aerario Ecclesiae, ex qua sequitur
remissio poenae : pro vivis fit per modum solutionis auctoritative factae
et ipsis applicatae, quatenus Ecclesia ex thesauro suo solvit loco suorum
fidelium satisfactiones ab ipsis praestandas (q. 25, a. 1 et ad 2 et 3) ;
pro defunctis in quos auctoritatem iurisdictionis non habet, per modum
suffragii tantum, quatenus solutionem offert Deo, simul deprecando ut
eam defunctis applicare dignetur : in quanam vero mensura id a Deo
fiat, nescimus.
Tria igitur ad indulgentiam requiruntur : opus bonum, regulariter
adhuc praestandum ; — huius occasione solutio ex thesauro Ecclesiae ; —
consequenter remissio poenae temporalis pro peccatis debitae.
Valent autem indulgentiae, non solum in foro externo coram Ecclesia,
ut olim quidam erronee dixerunt, sed etiam in foro interno et coram Deo :
i° quia secundum expressum privilegium Petro datum (Mt. XVI, 19),
id quod in terra remittit, et in coelo remittitur ; 2° quia si relaxaret
Ecclesia, non Deus, magis esset deceptio quam vera relaxatio ; 30 atque
magis damnificaret Ecclesia quam adiuvaret, quia remitteret ad graviorem
poenam scii, purgatorii, minuendo poenitentiam praesentem (a. 1 i
cfr. prop. 19 Luth, et 40 syn. Pist.). Hinc simpliciter valent tantum
quantum praedicantur « dummodo ex parte dantis sit auctoritas, et ex
parte recipientis charitas (seu status gratiae), et ex parte causae pietas »
(a. 2), motivum nempe rationabile et pium : valent tunc de se, secundum
usum potestatis clavium et mentem concedentis qui solutionem revera
facit, non autem semper secundum effectutp applicationis, quae in vivis
dependet a certis conditionibus, et defunctis fit iuxta mensuram divini
beneplaciti et acceptationis (S. C. Indg., 28 iul. 1840).
Ne indulgentias lucrandi facilitas ansam praebeat minuendi opera
bona, notentur verba S. Thomae : « Quamvis indulgentiae multum
valeant ad remissionem poenae, tamen alia opera satisfactionis stmt
magis meritoria respectu praemii essentialis : quod in infinitum melius
est quam dimissio poenae temporalis » (ad 2).
suffragii

672. Dividitur indulgentia : A. Ratione

est

plenaria

quantitatis effectus, alia
quae ex se seu ex intentione concedentis totam poenam

DE POENITENTIA

643

remittit ei cui applicatur : ita ut, si ob indispositionem, quia nondum
obtinuit culpae remissionem omnium venialium, quis « eam plenarie
lucrari non possit, eam tamen partialiter lucretur pro dispositione quam
habet » (can. 926) ; — alia est partialis quae tantum partem poenae re­
mittit prout a concedente exprimitur, v. g. unius anni, quadragenae,
septenae, etc. : ea scii, tantum remittitur poenae purgatorii quantum
remitteretur si homo poenitentiam, qualis olim agebatur, canonicam
ageret unius anni, vel quadragesimae, aut septem annorum, etc., cuius
proinde valor perfecte determinari nequit. Hucusque solebant concedi
aliquot quadragenae lucrandae ,· sed istae indulgentiae recentiori tem­
pore plerumque sunt abrogatae : constat ex. coli. auth. indulg. 1938,
approb. a S. Poen. 31 dec. 1937.
B. Ratione rei cui inhaeret, alia est personalis, quae immediate conce­
ditur personis quae tale opus perfecerint, sive singularibus, sive com­
munitati ut Ordini religioso vel confraternitati, cujus socij eam lucrari
valent dummodo societas sit canonice erecta et ipsi sint legitime adscripti
(can. 692), etsi statuta eius non semper observent ; — alia localis quae
affixa est loco v. g. altari, ecclesiae, imagini miraculosae loco affixae,
ab illis lucranda qui eum devote visitaverint ; — alia realis adnexa
possessioni vel usui rei mobilis, ut crucis, rosarii, numismatis, imaginis,
etc., quae ad validitatem debet esse solida, non vero ex materia confecta
quae facile confringi vel consumi possit.
C. Ratione extensionis, est universalis si conceditur omnibus fidelibus
totius Ecclesiae ; vel particularis, quae datur alicui dioecesi, civitati,
communitati, vel privatae personae.
D. Ratione durations, est perpetua in perpetuum concessa, aut tempora­
lis ad certum tempus limitata, puta ad annum, triennium aut septennium.
E. Ratione subtecti cui applicatur, alia est pro vivis quae remittit poenas
per modum Solutionis ; alia pro defunctis, quae remissionem poenarum
obtinet per modum suffragii ; alia denique pro vivis et defunctis, quae a
Vivis lucrari potest, sed ab iis etiam cedi potest defunctis applicanda : ita
ex can. 930 : « animabus in purgatorii detentis indulgentiae omnes a
R. Pontifice concessae, nisi aliud constet, applicabiles sunt », et in iis
qui actum heroicum fecerunt, omnes quas lucrari possunt indulgentiae
sunt defunctis applicabiles.
Non solet indulgentiarum applicatio aliis viventibus facienda concedi,
quia non expedit succurrere eis qui, dum ipsi possint, indulgentiis sibi
lucrandis non curant ; unde pro arbitrio suo « nemo indulgentias acqui­
rens potest eas aliis in vita degentibus applicare » ; — ex speciali tamen
S. Pontificis concessione nihil impedit quin aliquando fieri possit : ita
celebrans in altari privilegiato pro vivis et defunctis indulgentiam lucratur
etiam pro vivis, atque pro moribundis lucrandae quandoque quibusdam
conceduntur indulgentiae.
F. Ratione modi quo conceditur, est in forma gratiosa si conceditur
immediate eo ipso quod quis implet conditionem requisitam ; vel in
forma commissoria si datur per ministerium alterius cui delegatur facultas
immediate concedendi, uti v. g. benedictio apostolica in articulo mortis.

673, Concessio indulgentiarum requirit tria : potestatem
concedentis, — iustam causam, — debitam formam.
I. Potestas concedentis. Est in S.Pontifice cui totius spiritualis thesauri
commissa est dispensatio, quam exercet per se vel per S. Poenitentiariam
(can. 912 et 258, § 2) ; in aliis ex concessione S. Pontificis derivata, et
quidem ita ut aliqui potestate ordinaria quasdam indulgentias possint
elargiri, sed ii tantum quibus id expresse a iure concessum sit (can. 912),
ut sunt episcopi ; alii solum potestate ipsis delegata, uti conceditur
nuntiis et legatis apostolicis. « Papa, ait S. Thomas, q. 26, a. 3, habet
plenitudinem pontificalis potestatis, quasi rex in regno. Sed episcopi

644

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

assumuntur in partem sollicitudinis, quasi iudices singulis civitatibus
praepositi ; propter quod eos solos in suis litteris fratres vocat, reliquos
omnes vocat filios. Et ideo potestas faciendi indulgentias plene residet
in papa, quia potest facere, prout vult, causa tamen existente legitima.
Sed in episcopis est taxata secundum ordinationem papae. Er ideo
possunt facere secundum quod est eis taxatum, et non amplius ».
Attamen ex can. 913 : « inferiores R. Pontifice nequeunt 1° facul­
tatem concedendi indulgentias aliis committere,rusi id eis a Sede apostolica
expresse fuerit indultum ; 30 indulgentias concedere defunctis applicabiles ; 3° eidem rei seu actui pietatis vel sodalitio, cui iam a Sede apostolica
vel ab alio indulgentiae concessae sint, alias adiungere, nisi novae con­
ditiones adimplendae praescribantur ».
In specie : a) « Benedictionem papalem cum indulgentia plenaria,
secundum praescriptam formulam, impertiri possunt Episcopi in sua
quisque dioecesi bis in anno, hoc est die solemni Paschatis Resur­
rectionis et alio die festo solemni ab ipsis designando, etiamsi iidem
Missae solemni adstiterint tantum ; Abbates autem vel Praelati nullius,
Vicarii et Praefecti apostolici, etsi episcopali dignitate careant, id possunt
in suis territoriis uno tantum ex solemnioribus per annum diebus »
(can. 914). Sed « Regulares, qui privilegium habent impertiendi bene­
dictionem papalem, non solum obligatione tenentur servandi formulam
praescriptam, sed hoc privilegio uti nequeunt, nisi in suis ecclesiis et in
ecclesiis monialium vel tertiariorum suo Ordini legitime aggregatorum;
non autem eodem die et loco quo Episcopus eam impertiat » (can. 915) ;
quod intelligendum tamen non est de benedictione apostolica quae in
fine missionum vel exercitiorum spiritualium religiosis concionatoribus
impertire permittitur quaeque alia datur formula, sed de privilegio quo,
sine alia functionis conditione, regulares benedictionem istam dare
valent.
b) « Episcopi, Abbates vel Praelati nullius, Vicarii ac Praefecti apostolici,
et Superiores maiores religionis clericalis exemptae, possunt designare
et declarare unum altare privilegiatum quotidianum perpetuum, dum­
modo aliud non habeatur, in suis ecclesiis cathedralibus, abbatialibus,
collegiatis, conventualibus, paroecialibus, quasi-paroecialibus, non
autem in oratoriis publicis vel semipubliçis, nisi sint ecclesiae paroeciali
unita seu eiusdem subsidiaria » (can. 916).
c) Cardinales facultate gaudent « concedendi indulgentias 200 dierum,
etiam toties quoties lucrandas, in locis vel institutis ac pro personis
suae iurisdictionis vel protectionis ; item in aliis locis, séd a praesentibus
solummodo, singulis vicibus, lucrandas » (can. 239, § x, 24“).
d) «In dioecesibus suffraganeis Metropolita potest tantum... indul­
gentias 100 dierum, sicut in propria dioecesi, concedere » (can. 274, 20).
e) « A capta dioecesis possessione, Episcopi residentiales habent ius...
concedendi indulgentias 50 dierum in suae iurisdictionis locis » (can.
349, § 2, 20), etiam religiosis exemptis vel in eorum ecclesiis (com. int.
6 dec. 1930).
f) « Cum consecratur ecclesia vel altare, Episcopus consecrator, licet
iurisdictione in territorio careat, indulgentiam concedit unius anni
ecclesiam vel altare visitantibus in ipsa consecrationis die ; in die vero
anniversaria 50 dierum, si sit episcopus, too si archiepiscopus, 200 si
S. R. E. Cardinalis » (can. 1166, § 3).
Notetur communicationem bonorum Operum Ordinis sui quam Prae­
lati regulares subinde concedant insignibus benefactoribus, nullam conti­
nere indulgentiae largitionem, sed solam suffragiorum participationem.

II. lusta, scii, rationabilis et pia causa. Pontifex enim non est dominus
thesauri Ecclesiae, sed oeconomus et dispensator ; fidelis autem dispensa­
tor debet regulas iustitiae et aequitatis servare, nec proinde absque

DE POENITENTIA

645

iusta causa poenas remittere peccatorum, quae causa esse non potest
nisi honor Dei et generalis utilitas Ecclesiae (q. 25, a. 2) ; secus dis­
pensaret contra ipsam Domini voluntatem et potestatem excederet
atque concessio foret nulla (q. 26, a. 3). Causa ergo debet esse extrinseca
seu diversa ab ipsa poena tollenda ; atque requiritur proportionata
effectui et quantitati indulgentiae : oportet, animadvertit Billuart, a. 4,
ex Bellarmino, quod finis magis placeat Deo quam satisfactio quae per
indulgentiam relaxatur atque opus iniunctum sit medium aptum et proportionatum ad hunc finem consequendum, ita ut largior dispensatio
ne prodiga sit, exigat graviorem causam ; secus pro parte qua proportio­
nem excederet esset invalida.
Hinc a) indulgentia pro tota Ecclesia postulat causam publicam, e
contra pro indulgentia particulari sufficit causa privata ;
b) causae publicae enuntiari solent : fidei exaltatio, concordia inter
principes et populos christianos, hostium Ecclesiae conversio, cultus
Dei et Sanctorum promotio, reformatio populi, augmentum fidei,
charitatis et religionis, incitatio ad opera bona et frequentationem sacra­
mentorum ;
c) sufficientia causae prudenter aestimanda est, nec solum ex operis
difficultate, sed ex fine intento et operis in finem utilitate ; quae pro
indulgentia a R. Pontifice concessa adesse praesumitur ;
d) potest tamen Pontifex vel Episcopus quandoque indulgentiam
concedere sine impositione operis, si ad hoc sit rationabilis causa, uti esse
potest in viro valde digno, aut in articulo mortis.
III. Debita forma, quamvis nulla per se necessario servanda sit in
indulgentiarum concessione, usu tamen Ecclesiae est quod indulgentiae,
exceptis forsan mere privatis, scripto authentico exprimantur et edantur.
Ita :
1) « Qui a S. Pontifice impetraverint indulgentiarum concessiones
pro omnibus fidelibus, obligatione tenentur, sub poena nullitatis gratiae
obtentae, authentica exemplaria earumdem concessionum ad S. Poenitentiariam deferendi » (can. 920).
2) « Novae indulgentiae, ecclesiis etiam regularium concessae, quae
Romae promulgatae non sint, ne pervulgentur, inconsulto Ordinario
loci » (can. 919, § 1).
3) « Indulgentiarum libri omnes, summaria, libelli, folia, etc. in quibus
earum concessiones continentur, ne edantur sine licentia Ordinarii loci.
Requiritur vero expressa licentia S. Sedis ut typis edere liceat, quovis
idiomate, tum collectionem authenticam precum piorumque operum
quibus Sedes Apostolica indulgentias annexuit, tum elenchum indul­
gentiarum apostolicarum, tum summarium indulgentiarum vel antea
collectum sed nunquam approbatum, vel nunc primum ex diversibus
concessionibus colligendum » (can. 1388).
4) S. Poenit. 31 dec. 1937 decretum edidit de nova sua collectione
authentica, in qua scii, continentur preces et pia opera, tum ea quae in
favorem omnium fidelium, cum ea quae in favorem quorumdam coetuum
usque ad istum diem ditata fuerunt, abrogatis generalibus indulgentiarum
concessionibus in eadem collectione non relatis.
Notetur : a) Ad indulgentias rebus applicandas, vel personis, quan­
doque a ministro servandam esse certam ritus formam, Forma ordinaria
pro crucibus, coronis, numismatibus est in efformando manu signum
crucis super res, sine pronuntiatione formulae aut aspersione aquae
benedictae ; propria vero formula servanda est pro crucibus viae crucis,
coronis SS. Rosarii aut Septem Dolorum, adscriptione confraternitati
SS, Rosarii aut s. Scapularis, vel benedictione apostolica in articulo
mortis.Salvo tamen privilegio Cardinalium ad normam can.239, 5» et6°.
b) Qui ab apostolica sede facultatem obtinuit res benedicendi cum

646

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

applicatione indulgentiarum de consensu Ordinarii loci, ut facultatem
exerceat valide debet esse sacerdos ad audiendas confessiones in dioecesi
approbatus. Ut licite exerceat, requiritur consensus Ordinarii loçi saltem
tacitus vel implicitus, et si aliter practice fieri nequeat etiam prudenter
praesumptus (S.C. Indg. 14 iun. 1901) ; pro religiosis tamen si facultate
non utuntur extra domum religiosam, sufficit tunc licentia superioris etsi
in rescripto dicatur: de consensu Ordinarii loci (S. C. Indg. 4 iun. 1888).
c) Indulgentiarum concessiones atque facultates eas impertiendi late
sunt interpretandae quia sunt favores (can, 50) ; sed secundum propriam
verborum significationem et ideo non debent ad casus alios praeter expressos
extendi (can. 49) ; quod ceteroquin nullius utilitatis esset, cum error
etiam communis non suppleat defectum veritatis. Cui probabilitas
opinionis non potest obviare, cum de sola honestate non agatur sed de
validitate actus ad obtinendum finem (II, n. 94, 4), nec probetur
Ecclesia supplere.
Ita qui habet facultatem res pias benedicendi privatim ad applicandam
indulgentiam, non potest ea uti publice in ecclesia vel oratorio coram
fidelibus congregatis et res benedicendas manu tenentibus (S. C. Indg.
7 ian. 1843).

674. Consecutio indulgentiarum requirit capacitatem subiecti
et impletionem operum praescriptorum.
A. Subtectum capax « sibi lucrandi indulgentias, ex can. 925, § 1,
debet esse baptizatus, non excommunicatus, in statu gratiae saltem in fine
operum praescriptorum, subditus concedentis » : est enim concessio indul­
gentiarum actus non ordinis sed iurisdictionis in subditos, qui exerceri
nequit in non subditos .Attamen fieri potest quod aliquis fiat quoad hoc
subditus sola sui in territorio praesentia, nam « nisi aliud ex concessionis
tenore appareat, indulgentias ab Episcopo concessas lucrari possunt
tum subditi extra territorium, tum peregrini, vagi, omnesque exempti
in territorio degentes » (can. 927).
Quomodo autem ille qui indulgentiam concedit, eam ipse sibi lucrari
valeat, declarat S. Thomas, q. 27, a. 4 : « Indulgentia debet ex aliqua
causa dari, ad hoc quod aliquis per indulgentiam ad actum aliquem
provocetur, qui in utilitatem Ecclesiae, et honorem Dei vergat. Praelatus
autem, ctii cura Ecclesiae utilitatis, et honoris divini propagandi est
commissa, non habet causam ut seipsum ad hoc provocet, Et ideo non
potest facere indulgentiam sibi tantum, sed potest uti indulgentia quam
pro aliis facit, quia pro illis subest causa faciendi ». Et quidem « actum
iurisdictionis nemo potest in seipsum exercere, sed eis quae auctoritate
iurisdictionis dantur aliis, potest etiam praelatus uti tam in temporalibus
quam in spiritualibus... Et ita episcopus potest accipere sibi suffragia
(i. e. satisfactiones) Ecclesiae quae aliis dispensat, quorum effectus
immediatus est remissio poenae per indulgentias, et non iurisdictionis »
(ad 1), nam « indulgentia non per modum sententiae datur », « quam
nullus in seipsum ferre potest », « sed per modum dispensationis cuius­
dam, quam homo potest facere ad seipsum » (ad 3).
Status gratiae requisitus de se sufficit momento quo indulgentia
lucranda est, scii, in fine operum praescriptorum ; non vero antea, nisi
opus aliquod, v. g. s. Cornmunio, statum gratiae supponat. Huius
necessitas frequenter exprimitur hac formula : « corde saltem contrito » ;
quae nihil significat nisi illum qui non est in statu gratiae, oportere
saltem actu contritionis perfectae gratiam sibi recuperare (S. C. Indg.
17 dec. 1870). Extra hunc casum, non videtur status gratiae requiri pro
indulgentiis lucrandis in favorem defunctorum, cum isti in gratia sint :
plures tamen aliter sentiunt ; certum tamen videtur indulgentiam altaris
privilegiati obvenire defuncto, si sacerdos sacrilege celebret in statu
peccati, quia valor sacrificii cui adneçtitur indulgentia nullatenus pendet
a celebrante.

DE POENITENTIA

647

B. Impletio operum praescriptorum hoc modo facienda praescribitur
can. 925, § 2 : « Ut subiectum capax indulgentias revera lucretur, debet
habere intentionem saltem generalem eas acquirendi et opera iniuncta
implere statuto tempore ac debito modo secundum concessionis tenorem».
Hinc : I. Intentio ad minus habitualis requiritur, i.e. olim habita et
non retractata, saltem generalis indulgentias omnes lucrandi etiam
ignotas : est enim indulgentia beneficium quod acceptari debet ; —■ nec
sufficit intentio mere interpretative, quae esset sed non est ; commendatur
virtualis, atque in casu particulari exigi potest si ordinatio operis ad
specialem finem id requirat.
II. Opus iniunctum vere implendum est, ita ut si quis ob ignorantiam
aut impotentiam illud exequi impediatur, indulgentiam lucrari non possit :
non enim conceditur nisi sub ea conditione ; nisi tamen aliter a conce­
dente pro impeditis cautum fuerit.
III. Oportet generatim opus sit supererogatorium, nam ex can. 932 :
« opere, cui praestando quis lege aut praecepto obligatur, nequit indul­
gentia lucrifieri, nisi in eiusdem concessione aliud expresse dicatur ;
qui tamen praestat opus sibi in sacramentalem poenitentiam iniunctum
et indulgentiis forte ditatum, potest simul et poenitentiae satisfacere et
indulgentias lucrari ». Item communione paschali possunt indulgentiae
lucrari, lubilaei indulgentia excepta (S. C. Indg. 1° maii 1844) ; pariter
religipsarum communitatum statutis vel consuetudinibus piis servatis,
si non obligent sub peccato.
IV. Opus praescriptum debet esse in se bonum non substantialiter
vitiatum, et est implendum integre, saltem quoad substantiam, atque eo
loco, tempore et modo quo tenore concessionis est determinatum.
1° Quantum ad locum, si cuidam affixa est indulgentia, necessario
visitandus est.
20 Quantum ad tempus : a) « Indulgentia plenaria concessa pro festis
D. N. I. C. vel pro festis B. Μ. V., intelligitur concessa dumtaxat pro
festis quae in calendario universali reperiuntur ».
b) « Concessa indulgentia plenaria vel partialis pro festis Apostolorum,
intelligitur concessa dumtaxat pro eorum festo natali ».
c) « Indulgentia plenaria concessa ut quotidiana perpetua,vel ad tempus
visitantibus aliquam ecclesiam vel publicum oratorium, ita intelligenda
est ut quacumque die; sed semel tantum in anno, ab unoquoque fideli
acquiri possit, nisi aliud in decreto expresse dicatur » (can. 921).
d) «Indulgentiae adnexae festis vel sacris supplicationibus vel precibus
novendialibus, septenariis, triduanis, quae ante aut post festum vel etiam
eius octavario durante peraguntur, translatae intelliguntur in eum diem,
quo festa huiusmodi legitime transferantur, si festum translatum habeat
officium 011111 missa sine solemnitate et externa celebratione ac translatio
fiat in perpetuum, vel si transferatur sive ad tempus sive in perpetuum
solemnitas et externa celebratio » (can. 922). Ergo si solum transfertur
ad tempus et sine solemnitate et externa celebratione, indulgentia manet
affixa diei, etiam si sit feria *6 in Parasceve (S. Poen., 18 febr. 1921).
e} « Ad lucrandam indulgentiam alicui diei affixam, si visitatio ec­
clesiae vel oratorii requiratur, haec fieri potest a meridie diei praecedentis
usque ad mediam noctem quae statutum diem claudit » (can. 923).
3° Quantum ad modum, opera iniuncta personaliter praestari debent
ab eo qui vult indulgentiam lucrari ; attamen, ipso consentiente aut
mandante, eleemosynae largitio fieri potest ab altero v. g. a patre vel supe­
riore pro filio vel subdito, aut ministerio alterius v. g. famuli vel amici.
Speciatim : a) « Si ad lucrandas indulgentias aratio in genere ad mentem
S. Pontificis praescribatur, mentalis tantum oratio non sufficit; oratio
autem vocalis poterit arbitrio fidelium deligi, nisi peculiaris aliqua
assignetur ». Attamen S. Poenitentiaria, 7 dec. 1933, declaravit indul­
gentias, invocationibus et precibus iaculatoriis adnexas, etiam per
mentalem tantum earum recitationem acquiri posse.

648

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) « Si peculiaris oratio assignata fuerit, indulgentiae acquiri possunt
quocumque idiomate oratio recitetur, dummodo de fidelitate versionis
constet ex declaratione vel S. Poenitentiariae vel unius ex Ordinariis
loci ubi vulgaris est lingua in quam vertitur oratio ; sed indulgentiae
Îtenitus cessant ob quamlibet additionem, detractionem vel interpor
ationem ». Quod tamen de iis tantum intelligendum est mutationibus
quae indulgentiarum substantiam alterent (S. Poen., 26 nov. 1934).
c) « Ad indulgentiarum acquisitionem satis est orationem alternis
cum socio recitare, aut mente eam prosequi dum ab alio recitatur »
(can. 934).
d) Preces non sunt dicendae flexis genibus aut in determinato loco, nisi
expresse notetur.
e) Nec determinatus ordo, nisi sit specialiter praescriptus, est in impletione operum adhibendus, dummodo ultimum in statu gratiae perficiatur.
C. Conditiones pro plenariis indulgentiis ordinariae sunt confessio et
communio, ac preces ad intentionem S. Pontificis, quibus saepe conjun­
gitur visitatio Ecclesiae, quandoque pia exercitia publice peracta.
i° Confessio et Communio. — a) Dum indulgentia conceditur contritis
et confessis aliave simili clausula, confessio sacramentalis necessaria est
etiam iis qui moralis peccati conscii non Sunt, quamvis pro his non
requiratur absolutio.
b) « Ad quaslibet indulgentias lucrandas confessio forte requisita
peragi potest intra octo dies qui immediate praecedunt diem cui indul­
gentia fuit affixa ; communio autem in pervigilio eiusdem diei ; utraque
vero etiam intra subsequentem totam octavam » (can. 931, § 1).
c) « Pariter ad lucrandas indulgentias pro piis exercitiis in triduum,
hebdomadam, etc. ductis concessas, confessio et communio fieri etiam
potest intra octavam quae immediate sequitur exercitium expletum »
(ib. § 2).
d) » Christifideles qui solent, nisi legitime impediantur, saltem bis tn
mense ad poenitentiae sacramentum accedere, aut s. communionem in statu
gratiae et cum recta piaque mente recipere quotidie, quamvis semel aut
iterum per hebdomadam ab eadem abstineant, possunt omnes indul­
gentias consequi, etiam sine actuali confessione qüae ceteroquin ad eas
lucrandas necessaria foret, exceptis indulgentiis sive iubilaei ordinarii
et extraordinarii sive ad instar iubilaei » (ib. § 3).
2° Preces ad intentionem S. Pontificis. Solet illa intentio esse pro
catholicae Ecclesiae prosperitate et exaltatione, pro extirpatione haeresum
omniumque errantium conversione, ac pro totius populi Christiani pace
et unitate. lamvero preces recitandae sunt ad uniuscuiusque libitum
nisi peculiares determinentur (can. 934, § 1) ; ex declaratione 20 sept.
1933, sufficit si quis unum Pater, Ave et Gloria recitaverit. Attamen
pro indulgentia Portiunculae aut alia toties quoties lucranda, requiruntur
saltem 6 Pater, Ave et Gloria (S. Poen., 10 iul. 1924 ; 13 ian. et 5 iul. 1930).
Quando praescribitur ut visitetur ecclesia ibique fundantur' preces,
ita faciendum est.
30 Visitatio ecclesiae debet esse religiosa ex animo colendi Deum :
a) Determinate praescripta,v.g.ecclesiae paroecialis vel illius cui adnexa
est indulgentia, est in hac ecclesia peragenda et in ea est orandum ad
intentionem S. Pontificis ; licet aliae conditiones alibi impleri possint,
susceptio s. communionis autem etiam una cum visitatione.
b) Indeterminate praescripta, fieri potest in quavis ecclesia vel oratorio
publico ; — non vero sufficit in semipublico vel privato ; quod solum
cardinalibus et episcopis çum suis familiaribus conceditur pro suis
propriis sacellis, si pro indulgentia praescribatur visitatio ecclesiae loci
in quo actu commorantur (can. 239, § 1, IIe ; et 349, § I, i°).
c) At « fideles utriusque sexus qui, perfectionis studio vel institutionis
seu educationis aut etiam valetudinis causa in domibus ecclesia vel
publico sacello carentibus, de consensu Ordinariorum constitutis, vitam

DE POENITENTIA

649

communem agunt, itemque personae omnes ad illis ministrandum
ibidem commorantes, quoties ad lucrandas indulgentias praescribitur
visitatio alicuius ecclesiae non determinatae, vel indeterminati alicuius
publici oratorii, visitare queunt propriae domus sacellum in quo obliga­
tioni audiendi Sacrum iure satisfacere possunt, dummodo cetera opera
iniuncta rite praestiterint » (can. 929). Quod non valet pro carcere
detentis, — nec pro indulgentia Portiunculae, cum haec determinatae
ecclesiae visitationem exigat.
d) Hac de re declaravit S. Poen. 20 sept. 1933 : « Conditio visitandi
ecclesiam aut publicum vel (pro legitime utentibus) semipublicum
oratorium, adimpletur per accessum ad ecclesiam vel ad oratorium
saltem cum intentione quadam generali seu implicita honorandi Dpum
in se vel in sanctis suis, aliqua adhibita prece, et quidem prece prae­
scripta, si aliqua imposita fuit ab indulgentiae largitore, vel alia qualibet
sive orali sive etiam mentali pro cuiuscumque pietate ac devotione.
Quae pro ecclesiae aut oratorii visitatione requiruntur, etiam in vi­
sitatione alicuius imaginis vel altaris servanda sunt ».
e) Qui eodem die plures indulgentias vult lucrari quarum unaquaeque
visitationem requirit ecclesiae, debet, nisi aliter expresse dicatur, tot
visitationes peragere quot indulgentias velit lucrari ; visitationes autem
non multiplicantur nisi vero egressu extra Ecclesiam et novo ingressu :
ita v. g. pro indulgentia toties quoties.
f) Qui die dominica vel festiva ingreditur ecclesiam ad missam audien­
dam de praecepto, non satisfacit visitationi ad indulgentiam requisitae ;
plures tamen dicunt satisfacere si tempestive adveniat et ante missam
inceptam ad intentionem S. Pontificis oret, aut etiam si visitationem
post missam prolonget et tunc preces fundat.
4® « Pia exercitia tunc tantum publice peracta dicuntur, cum com­
muniter in ecclesiis vel in publicis aut (pro legitime utentibus) semipublids oratoriis habentur ; ceteris in casibus privatim peracta intelliguntur » (Coli, indulg. 1938, proaem- n. 7).

D. Commutatio operum quandoque fieri potest :
a) Iuxta can. 935 : « Pia opera ad lucrandas indulgentias iniuncta,
confessarii possunt in. alit commutare pro iis qui, legitimo detenti impe­
dimento, eadem praestare nequeant ». Quam facultatem etiam extra
confessionem exercere potest confessarius, dummodo confessionem
illius, in cuius favorem commutat, hic et nunc valide et licite audire
possit ; non quidem circa opera quae obiectum seu causam indulgentiae
substantialiter afficerent, ut intentionem, statum gratiae, usum crucifixi,
exercitia spiritualia quibus indulgentia adnectitur, sed circa conditiones
praesertim ordinarias confessionis, communionis, precum, ieiunii, vel
et visitationis ecclesiae, etiam ecclesiae determinatae, ut ad lucrandam
indulgentiam toties quoties (com. int. 19 ian. 1940). Quod tamen videtur
intelligendum de ecclesia quae in eodem loco sita sit ; — secus enim
quilibet confessarius omnes poenitentes participes indulgentiarum reddere
posset omnium quas adire non possent totius orbis ecclesiarum.
b) Ex can. 936 : « Muti lucrari possunt indulgentias adnexas publicis
precibus, si una cum ceteris fidelibus in eodem loco orantibus mentem
aç pios sensus ad Deum attollant ; et si agatur de privatis orationibus,
satis est ut eas mente recolant signiSve elfundant vel tantummodo oculis
percurrant ».
c) Ex concessione speciali 19-22 oct. 1917, mutilati indulgentias, pro
quibus lucrandis recitatio precum una cum aliquo corporis actu iniungitur, quem peragere impares sunt, lucrari valent fusis dumtaxat precibus.
E. Animadvertenda.
1. « Indulgentia plenaria, nisi aliud expresse
cautum sit, acquiri potest semel tantum in die, etsi idem opus praescriptum

ί

650

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

pluries repetatur ; partialis indulgentia, nisi contrarium expresse notetur,
saepius per diem, eodem opere repetito, potest lucrifieri » can. 928.
2. « Uni eidemque rei vel loco plures ex variis titulis possunt adnecti
indulgentiae ; sed uno eodemque opere, cui ex variis titulis indulgentiae
adnexae sint, non possunt plures acquiri indulgentiae, nisi opus requisitum
sit confessio vel communio, aut nisi aliud expresse cautum fuerit »
(can. 933), ut v. g. quoad indulgentias SS. Rosarii Praedicatorum et
Crucigerorum quae cumulari possunt ex concessione S. C. Indg.
12 iun. 1907, et quoad apostolicas simul cum illis quibus opera sunt
aliunde ditata, ex S. Poen., 17 febr. et 14 iun. 1922.
3. Nisi aliter constet, mensis in concessione indulgentiarum intelligendus est spatium 30 dierum continuorum ad normam can. 34, § 2 ;
dies a media nocte ad mediam noctem, nisi aliter notetur ut pro indul­
gentia diei affixa et lucranda ecclesiae visitatione, quae fieri potest a
meridie diei praecedentis ad mediam noctem quae statutum diem
claudit (can. 923).

675. Cessant indulgentiae : 1° Omnes revocatione concedentis,
eius successoris aut superioris.
2° Temporalis elapso tempore ad quod concessa fuerit ; unde data
« ad beneplacitum » expirât concedentis morte (can. 73), concessa vero
sine ulla temporis limitatione per se perpetuo durat nec expirât morte
concedentis (can. 70).
3° Personales renuntiatione a S. Pontifice acceptata, atque obitu per­
sonae physicae cui concessa est, aut personae moralis legitima extinctione ad normam can. 102.
4° Reales « time tantum cessant, cum coronae aliaeve res prorsus
desinant vel vendantur » (can. 924, § 2). Ergo indulgentias coronae non
amittunt a) si donentur aliis, aut commodentur ut ipsi lucrari pro se
valeant indulgentias (S. Poen., 18 febr. 1921) ; b) si desinant esse ex
aliqua parte ; c) si chorda rumpatur aut catena mutetur, quia indulgentiae
magis affixae sunt glpbujis ; d) si pauca tantum grana amittantur et alia
substituantur, dummodo maior pars granorum benedictorum conser­
vetur ; e) si quid pro iis recipiatur, non tamquam pretium et titulo
venditionis, sed titulo eleemosynae aut alio non oneroso.
50 Locales absoluto interitu rei (can. 75) ; attamen « adnexae alicui
ecclesiae non cessant, si ecclesia funditus evertatur rursusque intra
quinquaginta annos aedificetur in eodem vel fere eodem loco (v. g. in
distantia 20 vel 30 passuum) et sub eodem titulo· (can. 924, § 1). Quod
etiam de altari valet reaedificato sub eodem titulo et in eadem ecclesia.
676. Indulgentia altaris privilégiait. — Ita vocatur altare cui
indulgentia plenaria pro defunctis adnexa est, impletis debitis conditio­
nibus. Privilegium istud potest esse locale, si ipsi altari adnexum est, quod
debet esse firmum seu fixatum (n.389) ; vel personale si ipsi sacerdoti
ubicumque celebranti est concessum ; vel mixtum si adnectitur missis
celebratis in tali altari et a tali sacerdote v. g. contraire aut tertiario.
Ex iure communi 1) privilegio locali Episcopi, aliique Ordinarii possunt
unum altare designare privilegiatum quotidianum perpetuum in suis
ecclesiis, ut notatum est supra h. 673,1, b) ex can. 916.
2) In die commemorationis omnium fidelium defunctorum, omnes
missae gaudent privilegio ac si essent ad altare privilegiatum celebratae
(can, 917, § 1) ; item durante huius octavario, sed pro anima tantum
cui missa applicatur (S. Poen., 31 oct. 1934).
3) Omnia altaria ecclesiae per eos dies quibus in ea peragitur supplicatio
XL horarum sunt privilegiata (can. 917, § 2).
4) Privilegio personali quod etiam obtineri potest speciali concessione
S. Sedis, iure communi gaudent Cardinales, episcopi etiam titulares,
vicarii et praefecti apostolici.

DE POENITENTIA

651

Notetur : a) Ut indicetur altare privilegiatum, nihil aliud inscribatur,
nisi : altare privilegiatum, perpetuum vel ad tempus, quotidianum vel
noti, secundum concessionis verba (can. 918, § 1), omissa scii, omni
alia inentione ut de eius infallibili efficacia ad liberandam determinatam
animam purgatorii,
b) 'Pro missis celebrandis in altari privilegiato nequit, sub obtentu pri­
vilegii, maior exigi missae eleemosyna (can- 918, § 2); quod esset simonia.
Ad > conditiones implendas animadvertere oportet : i° indulgentiam
plenariam uni tantum applicari posse ; — 2° missam applicandam esse
exclusive pro defunctis, secus indulgentia non applicatur ; — 30 indul­
gentiam, — nisi indultum permittat divisionem sacrificii et indulgentiae,
— tantum applicari posse defuncto pro quo missa offertur, unde si pro
uno offertur nulla requiritur intentio applicandi indulgentiam, sed ipso
facto ipsa applicatur ; e contra si pro pluribus missa celebretur, praevie
a celebrante determinari debet ille cui indulgentiam applicatam velit
(S. Poen<, 6 iul. 1917) ; — 40 non amplius requiri ut missa dicatur de
requie, etiam diebus non impeditis (S. Off., 20 febr. 1913) ; — 5° casu
quo ex speciali induito altare sit privilegiatum pro vivis et defunctis, pro
vivis conceditur indulgentia si pro vivis missa applicetur ; pro defunctis
vero si pro hisce missa applicetur (S. C. Indg. 25 aug. 1897).
De obligatione suscepta missam celebrandi ad altare privilegiatum,
dictum est supra n. 378, 40.

677. Indulgentia Viae Crucis.— Exercitium viae crucis institu­
tum fuit ad lucrandas omnes indulgentias visitatione reali obtinendas
stationum viae crucis in lerusalem, i. e. itineris D. N. I. C. a pretorio
ad Calvariae locum. — Ad quod a) ex parte viae crucis requiritur 1) uf
sit legitime erecta 5 2) ut adsint 14 cruces ligneae visibiles ; 3) in loco
ipso (moraliter loquendo) fuerint benedictae in quo stationes erigantur,
et ante vel post benedictionem affixae, quadam inter eas servata distantia:
cetera non sunt necessaria ; b) ex parte fidelium requiritur 1) singularum
stationum visitatio, seu motus localis de una ad diam ; 2) meditatio
passionis secundum uniuscuiusque capacitatem ad singulas stationes ;
3) exercitium uno tractu morali peractum seu non moraliter interruptum.
In publico exercitio, si motus locahs populi perturbationem causatet
vel ob angustiam loci sit impossibilis, sufficit ut sacerdos, vel in sacellis
communitatum religiosarum, unus e fratribus vel una e sororibus,
stationes circumeat, dum multitudo audientium in suo loco consistat.
Erectio concessa est Ordini Fr. Minorum ; alii, secluso privilegio
quale personaliter habent cardinales et episcopi, non possunt erigere
nisi a S. Sede facultatem delegatam obtinuerint. Ad validitatem iam
sufficit « sacerdos erigens, idcirco rogatus, debita facultate praeditus »
(S. Poen. i mart. 1938), nec amplius requiritur licentia Ordinarii loci in
scriptis. Sed ad liceitatem venia Ordinarii loci adsit, aut venia praesumpta,
si non facile adiri possit.
Cum autem, deperditis authenticis documentis, dubium erat de in­
dulgentiis exercitio viae crucis concessis, ad omnem dubitationem in
posterum auferendam, Pius XI, ut constat ex decr. S· Poen. 20 oct. 1931,
decernere dignatus est ut : Fideles omnes qui, sive singulatim sive in
comitatu, saltem corde contrito, pium exercitium viae crucis, legitime
erectae, ad praescripta S. Sedis, peregerint, lucrari valeant :
a) Indulgentiam plenariam toties quoties ipsum pium exercitium
compleverint.
b) Aliam plenariam pariter indulgentiam si eodem die quo memora­
tum pium exercitium peregerunt, vel etiam si infra mensem ab eodem
decies peracto ad s. Synaxim accesserint.
c) Indulgentiam partialem 10 armorum pro singulis stationibus, si
forte inceptum exercitium, quavis rationabili causa, ad finem non
perduxerint >

652

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Easdem indulgentias lucrari possunt fideles legitime impediti, si habent
ab habente potestatem benedictum hocque manu
tenent (vel unus loco omnium) et simul ab eis recitantur, sine notabili ac
morali interruptione, 14 Pater, Ave et Gloria, unum nempe pro qualibet
statione, tunc 5 in honorem quinque vulnerum Domitii, ac 1 ad in­
tentionem S. Pontificis (S. C. Indg. 16 sept. 1859). Et si quis ob rationa­
bilem causam impeditur quominus crucifixum manu teneat, sufficit
illum, durante recitatione, secum deferre (S. Poen., 9 nov. 1933), Non
vero sufficit crux, sed oportet adsit Crucifixi imago et quidem in materia
solida et non fragili. Infirmi qui non possunt recitare dictas preces,
indulgentias acquirere valent vel osculando vel etiam tantum intuendo,
cum affectu et animo contrito, in aliquem Crucifixum ad hot bene­
dictum, eis vel a sacerdote vel ab aliqua alia persona exhibitum, et
recitando, si possint, brevem aliquam orationem vel precem iaculatoriam
in memoriam Passionis et mortis I. C. D. N. (S. Poen., 25 mart. 1931
et 18 mart. 1932).
Quod memorato decreto 20 oct. 1931 fuit confirmatum, et quidem
« ita ut qui ex rationabili causa omnes praescriptos Pater, Ave et Gloria
recitare nequiverint, pro indulgentia plenaria indulgentiam partialem
10 annorum consequantur pro singulis Pater cum Ave et Gloria recitatis ;
et si quis, vi morbi, vel tantum osculari vel intueri tantum queat in
Crucifixum ad hoc benedictum, non vero addere precem jaculatoriam,
indulgentiam plenariam consequi non impediatur ».
crucifixum viae crucis

678. Indulgentia SS. Rosarii. — Rosarium B. Μ. V. est
« sacra quaedam formula precandi Deum in honorem B. Mariae, qua per
quindecim salutationis angelicae decades, interiecta singulis oratione
dominica, quindecim praecipua redemptionis humanae mysteria piis
meditationibus percensentur ». Ita in officio SS. Rosarii B.M.V., lect. 4.
Recitari debet cum corona ad hoc specialiter benedicta quae sit 5 (non
4 aut 6 vel 7) vel 10 vel 15 decadum, et quae inter orandum manu teneri
debet ac volvi; at si in communi recitetur,sufficit ut unus coronam teneat
ac volvat, dum ceteri, curis semotis quae attentionem impediunt, ei devote
in recitatione uniantur. Imo recenter concessum est, ut quoties vel
causa operis manualis vel propter aliam rationabilem causam oriatur
impedimentum, quominus eam manu teneant, possint fideles indul­
gentias lucrari, dummodo recitatione durante, secum quomodocumque
eam deferant (S. Poen., 9 nov. 1933).
Quinque saltem decades uno tractu moraliter continuo sunt reci­
tandae, imo, ex concessione Pii X, rosarii decades possunt separari,
dummodo recitatio coronae eodem <jie absolvatur (C. Indg. 8 iul. 1908) ;
confratres tamen Sodalitatis SS. Rosarii indulgentias lucrantur etiamsi
separent singulas decades, dummodo integrum Rosarium dicant infra
hebdomadam. Non requiruntur Credo aut Salve Regina in initio, nec
oratio aut Litaniae in fine ; nec Gloria in fine decadum, aut Requiem
quando rosarium dicitur pro defunctis ; sed singulae decades incipi
debent a Pater et constare 10 Ave. Recitationem comitari omnino debet
meditatio mysteriorum vitae, passionis et resurrectionis Christi, secun­
dum uniuscuiusque capacitatem ; mysteria nunc determinata sunt et
quoad substantiam et ordinem logicum in recitatione mutari nequeunt
(S. C. Indg. 13 aug. 1726), at quaecumque mysteriorum series meditetur sive gaudii sive doloris sive gloriae, aut quocumque ordine tres
series ponantur, sufficit pro indulgentiis lucrandis.
Ante singulas decades mysterium considerandum annuntiari potest,
vel et ante singulas salutationes angelicas, cum id non sit vera interpo­
latio in precibus nec moralis interruptio ; — imo mos interponendi
brevem annuntiationem mysterii, cuilibet salutationi post vocem « lesu »
de se reprobatus ob can. 934, § 2, ex induito pro nonnullis locis permissus
fuit ; quod indultum iam extensum fuit in favorem omnium qui iuxta

DE POENITENTIA

653

praedictum morem in quibuslibet locis Rosarium recitare consueverint
(Si Poen., 22 ian. 1921).
Benedictio rosarii concessa est Ordini Praedicatorum ; alii, secluso
privilegio quale personaliter habent cardinales et episcopi, non possunt
benedicere nisi a S. Sede vel a magistro generali Praedicatorum facul­
tatem delegatam obtinuerint ; idem est dicendum de erectione Confraternitatis SS. Rosarii. Id valet pro concessionibus factis ante 1 apr. 1933 5
in poeterum, ex decr. S. Poen. 20 mart. 1933, Generalis Praedicatorum
adhui valet delegare suos ad benedicendas coronas, non amplius extra­
neos. Hi debent in futurum adire S. Poenitentiariam, nisi ista de novo
velit privilegium concedere Generali Praedicatorum.
Suninarium indulgentiarum SS. Rosarii iussu Leonis XIII fuit editum
et authenticum recognitum 29 aug. 1899 ; quibus postea quaedam aliae
sunt aaiunctae. Praecipuae sunt :
1. Pro recitatione SS. Rosarii : fidelibus Omnibus indulgentia 5 anno­
rum quoties tertiam partem rosarii devote recitent, et io annorum,
semel in die, si in communi recitent ; —- plenaria in ultima mensis
dominica si saltem ter in hebdomada una cum aliis tertiam partem
recitent, \ et Sacramentis refecti ecclesiam quamdam aut oratorium
publicum, visitent ibique ad mentem orent S. Pontificis ; — item
plenaria. Si peccatorum veniam obtinuerint et ad sacram Synaxim
accesserint, quoties coram ss. Sacramento exposito aut in tabernaculo
asservato tertiam partem devote recitaverint (Pius XI, breve Ad
S. Dominici, 4 sept. 1927). — QuodSi utantur corona a P. Praedicatoribus
specialiter benedicta, vel ab habente facultatem, indulgentia 100 dierum
pro quolibet Pater et Ave dummodo tertia saltem pars rosarii recitetur,
et plenaria semel in anno si singulis diebus tertiam saltem recitent par­
tem et Sacramentis reficiantur.
2. Pro specialibus exercitiis : indulgentia 5 armorum semel, quolibet
die, atque plenaria, sub conditionibus ordinariis, pro illis qui per 9 dies
in honorem Reginae SS. Rosarii piis exercitiis operam dant (S. Poen.
18 mart. 1932) ; — item plenaria suetis conditionibus, quolibet ex
15 sabbatis continuis, si singulis sabbatis Sacramenta suscipiant, et
tertiam partem Rosarii recitent : qui autem in sabbato sunt legitime
impediti, exercitium peragere possunt in dominica (S. Poen. 31 aug.
1936) ; — item speciales indulgentiae adnectuntur exercitiis con­
sociationis Rosarii viventis aut Rosarii perpetui.
3. Pro festo SS. Rosarii et mense Octobri : praeter indulgentiam toties
quoties in die festo lucrandam omnibus qui, sacramentis refectis, visitant
ecclesiam Praedicatorum vel aliud templum aut oratorium publicum
in quo erecta est Sodalitas SS. Rosarii, conceditur indulgentia 7 anno­
rum pro quovis die mensis octobris iis qui tertiam partem rosarii reci­
tent ; — insuper una indulgentia plenaria recitantibus tertiam partem
rosarii die festo et singulis per octavam diebus, et alia si post octavam
SS. Rosarii saltem decies infra mensem octobris tertiam partem rosarii
dicant : sub conditione confessionis, communionis et alicuius ecclesiae
visitationis (S. Poen. 18 mart. 1932).
4. Confratribus Sodalitatis SS. Rosarii multae conceduntur, v. g.
indulgentia 100 annorum et totidem quadragenarum, semel in die,
omnibus confratribus, ob B. Virginis reverentiam, coronam devote
gestantibus (Pius X, 31 iul. 1906); —indulgentia 5 annorum et totidem
quadragenarum quoties, recitando rosarium, in salutatione angelica,
nomen lesu devote proferunt; — item 10 annorum et totidem quadra­
genarum si ter in hebomada rosarium recitant, pro qualibet vice ;
plenaria si sacramentis refecti, intra spatium unius diei naturalis rosarium
integrum pro triumpho Ecclesiae recitant et aliquam ecclesiam vel
publicum oratorium visitant (S. C. Indg. 12 iun. 1907), — item 7 anno­
rum et totidem quadragenarum quoties devotionibus in ecclesiis Praedi­
catorum mense octobri institui solitis intersunt, — item plenaria in festo

654

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Annuntiationis si sacramentis refecti rosarium recitant, multaeque aliae
iis qui certis diebus visitant capellam vel ecclesiam confraternitatis
vel quibusdam exercitiis intersunt aut participant. De quibus omnibus
conferri potest recens opusculum P. Fanfani,,De Rosario B. M. Virginis,
1930, et De Confratemitatibus Ordini Praedicatorum propiis, 1934. /
Notetur : a) Alias praeter rosarium esse coronas. Ita corona s. Birgittae
quae constat 6 decadibus quarum singulae continent 1 Pater, 10 Arve, 1
Credo et 1 Pater in fine cum 3 aliis Ave, et non requirit meditationem
mysteriorum, sed benedicenda est ab Ordine SS. Salvatoris Lateranen­
sis, vel ab aliquo ad hoc a S. Sede delegato: quandoque conceditur facul­
tas applicandi rosariis 5,10 vel 15 decadum indulgentias coronae birgittinae, quo casu necesse non est adiicere 1 Pater et 3 Ave in fine, sed
Credo dici debet in fine cuiuslibet decadis, et quinque decades tunc
sufficiunt. Indulgentiae sunt 100 dierum pro quolibet Pater, Ave, Credo
dummodo sex vel quinque decades recitentur; atque plenaria in articulo
mortis iis qui semel in hebdomada hanc coronam recitare consueverunt,
ac plures aliae.—Corona Crucigerorum ab his benedicenda adnexam habet
indulgentiam 500 dierum quoties Pater vel Ave cum ea recitatur, quin
oporteat integram coronam recitare aut meditationem adiungere. —
Corona Septem Dolorum B. Μ. V. quae Ordini Servitarum est propria
et componitur 7 partibus quae singulae uno Pater et 7 Ave constant et
quibus in fine 3 Ave adduntur. Benedici debet speciali formula et
pluribus gaudet indulgentiis.
b) Eidem coronae plures adnecti posse indulgentias v. g. S. Rosarii
et S. Birgittae, sed ita ut iterata recitatione, nunc istas, nunc illas quis
lucretur separatim, non autem una recitatione simul et coniunctim
(can. 933).
c) Ex speciali tamen concessione Pii X cumulari posse indulgentias
SS. Rosarii Praedicatorum atque coronae Crucigerorum (S. C. Indg.
12 iun. 1907) ; quibus iunxit indulgentias apostolicas Pius XI. (S. Poen.
17 feb. et 14 iun. 1922), et Pius XII (S. Poen. 11 mart. 1939).
d) SS. Rosarium, prae aliis, fuisse indulgentiis ditatum, ita ut illo
generatim plures aut potiores acquiri facilius possint, saltem ab iis qui
Sodalitati SS. Rosarii sunt adscripti.

679. Indulgentia S. Scapularis. — Scapulare a) debet esse
exclusive ex lana confectum, unumquodque proprii coloris ; quod tamen
non est necessarium pro funiculis, excepto scapulari Passionis cuius
funiculi lanei et rubri sint oportet ; — b) debet esse legitime benedictum
et impositum ; quod si detritum sit aut amissum, aliud non benedictum
ipsi substitui potest ; — c) qui suscipit scapulare, plerumque adscribi
debet confratemitati cuius est insigne ; — d) illud portare debet e collo
pendens, ita ut una pars pectus, altera scapulas tegat ; nec requiritur ut
immediate supra corpus geratur, etiam sufficit supra vestes ; — e) si
quis regulariter illud non defert, suspenduntur indulgentiae, usquedum
illud resumat ; — f) nec oportet ut de novo admittatur, nisi illud de­
posuerit ex contemptu aut ex voluntate confraternitatem derelinquendi
vel scapulare abiiciendi ; — g) qui plura defert, ea satis distincta servare
debet ita ut panniculi non unum scapulare efforment, et non con­
suantur nisi a parte superiori sed singuli funiculis adhaereant.
Praecipua scapularia sunt :
i° Scapulare B. M. de monte Carmelo, coloris tannei, quod est anti­
quissimum et eminet singulari protectione, quam B. V. pie creditur
promisisse illis qui illud devote gesserint in eoque moriantur ; — atque
speciali privilegio quo sodales, certis sub conditionibus, primo sabbato
post mortem, potenti B. V. intercessione speciale adiutorium sperare
possint in ordine ad promptam liberationem a purgatorio. Quod prae­
dicare Carmelitis Ecclesia permisit (S. Off., 20 ian. 1613). Conditiones
sunt ut quis castitatem secundum suum statum servet ; çt si legere sciat,

DE POENITENTIA

655

parvum Officium B. V. quotidie recitet, cui conditioni satisfaciunt
cltaici et religiosi officium dicentes ad quod tenentur ; qui legere nescit,
ieiinare debet diebus ab Ecclesia praescriptis, et abstinentiam servare
ferla 4· et sabbato, excepta die Nativitatis Domini, sed confessarii omnes
hant abstinentiam commutare possunt.
2S Scapulare SS. Trinitatis, coloris albi, cruce munitum rubri coloris
et caerulei non acu picta.
3°l Scapulare B. Μ. V. septem dolorum, coloris nigri.
4° Scapulare Immaculatae Conceptionis, coloris caerulei. Quod singulari
dotatum erat favore, quo sodales in honorem S.Trinitatis, B.M.V. sine
labe conceptae et ad mentem S. Pontificis recitantes 6 Pater, Ave et
Gloria, indulgentias Portiunculae, lerusalem, 7 Urbis Basilicarum et
S. lacqbi de Compostella lucrentur toties quoties i. e. semel in die pro
plenariis. Recenti tamen decreto S. Poen. 22 apr. 1933, haec gratia, sicut
omnes aliae similes, reducta fuit ita ut recitantes indulgentiam tantum
partialem 10 annorum lucrari valeant singulis vicibus ; si vero per inte­
grum mensem hoc peregerint, indulgentiam plenariam, suetis tamen
conditionibus, acquirere queant.
5° Scapulare Passionis, coloris rubri, quod imagine debet esse munitum.
Omnia\habent privilegia et indulgentias, de quibus, sicut de omnibus
quae indulgentias spectant, conferri potest Beringer-Steinen, Die Ablasse,
quod opus in variis linguis fuit translatum.
Postquaffi scapulare impositum fuerit, etiam numisma loco illius
gestari potést. Et quidem ex deer. S. Off. 16 dec. 1910 unicum numisma,
exhibens effigiem D. N. I. C. suum SS. Cor ostendentis, ex alia parte
B. Μ. V. effigiem, deferri potest sed super propriam personam, loco
omnium scapularium a S. Sede probatorum ; exceptis iis quae Tertio­
rum Ordinum sunt propria. Numisma benedictum sit oportet tot distinctis
benedictionibus quot sunt scapularia quorum loco sufficiatur, et quidem
a sacerdote qui respectiva facultate benedicendi scapularia polleat.

680. lubilaeum in sermone ecclesiastico est indulgentia plenaria
solemnis, quae multa habet privilegia coniuncta et nonnisi certis tem­
poribus a S.Pontifice conceditur. Non differt ergo ab indulgentia plenaria
ordinaria, nisi ob circumstantias, ratione scii, solemnitatis, operum
iniunctorum, privilegiorum ipsi adnexorum atque abundantiae gratia­
rum quas divina misericordia eo tempore largiri solet, ac maioris spei
obtinendi totaliter indulgentiam.
Aliud est ordinarium, quod nunc solet regulariter concedi vigesimo
quinto anno recurrente, qui vocatur annus sanctus : eo anno celebratur
Romae et post annum extenditur iubilaeum ad universum orbem per
sex menses, et quandoque per annum integrum. Aliud est extraordinarium
quod conceditur ratione magnae solemnitatis, uti anno 1933 pro
centenario Redemptionis, aut ratione specialis publicae necessitatis :
hoc est generale si conceditur universo orbi, vel particulare si datur
provinciae, civitati, vel loco particulari.
Finis iubilaei non est indulgentiae consecutio, sed aliquod commune
et magnum Ecclesiae bonum obtinendum, ut provocatio populi Christiani
ad poenitentiam, solemnior celebratio magni eventus, publicae cessatio
calamitatis, pax, etc., quem in finem decet ut fideles plura praestent
opera bona ; ut autem ad ea praestanda allicerentur, plenariam indul­
gentiam implentibus opera concedit Pontifex atque varia privilegia.
A. Conditiones pro ordinario iubilaeo praescribi solitae sunt confessio
rite facta, digna communio, devota visitatio ecclesiarum ad hoc designa­
tarum cum oratione ad mentem S. Pontificis per plures dies, continuos
vel interpolatos ; pro extraordinario iubilaeo nonnunquam adduntur
ieiunium et eleemosyna. Quae implenda sunt durante tempore quo

/
656

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

iubilaeum currit, undé non sufficit confessio in eius vigilia ; et quidem
servando regulas traditas a B nedic.o XIV pro iubilaeo a. 1750, nisi Ex­
presse revocentur (S. Congr. Indg- 15 mart. 1852).
/
t° Opera bona debent esse supererogatoria, non aliunde debiti, et
debent fieri ex intentione lucrandi iubilaeum ; unde non sufficit confessio
annua aut communio paschalis, visitatio ecclesiae ad audiendam missam
de praeçeptp, eleemosyna ex legato aut voto debita, ieiunium iam
praescriptum, nisi Pontifex expresse induisent ; Viaticum tamen siifficit
(S. Poen. 28 mart. 1900).
2° Qui post confessionem institutam labitur in peccatum mbrtale,
iterare confessionem debet quando s. Communionem nondum suscepit ;
secus ad lucrandum iubilaeum sufficit actus contritionis perfectae
(S. Poen. 31 iul. X924). Sed, ait Génicot, Th. Μ. II, η. 412, videmur ite­
randa confessio ab eo qui peccati alicuius, in confessione prias facta
per innoxiam oblivionem non enuntiati, reminiscitur (Ben. Xly, const.
Inter praeteritos').

/

3° Quot ecclesiae et quoties visitandae sint, et infra quodnam/tempus,
determinatur a Bulla quae iubilaeum concedit ; item an separatim vel
eodem die, qui dies computari potest sive more civili de media nocte
ad mediam noctem, sive more ecclesiastico a primis vesperis ad cre­
pusculum. Quod si simul processionaliter visitantes omnes ingredi ec­
clesiam non valeant, sufficit ut isti stent prope foris ecclesiae et multi­
tudini uniantur ; certum autem non est quod id valeat si ecclesia sit
clausa, nisi id concessum fuerit, uti quandoque factum est pro basilicis
romanis (S. Poen. 31 iul. 1924). Religiosi non satisfaciunt, visitando
ecclesiam suam, nisi habeant indultum.
4° Ieiunium intelligitur cum abstinentia camis, non sicut olim cum
abstinentia ab ovis et lacticiniis (can. 1250). Obligat tamen omnes senes
et pueros ; at ob grave incommodum potest commutari. Quandoque
praescribitur ut fiat feria 4·, 6* et sabbato eiusdem hebdomadae.
5° Eleemosyna, si iniungatur secundum cuiusque devotionem, parva
sufficit; si vero secundum facultatem, huic oportet esse proportionata.

B. Privilegia confessariis etiam ordinariis concedi solita, sunt :
1) Commutandi ex iusta causa opera ad iubilaeum requisita, excepta
confessione ; commutatio non est concedenda sine iusto impedimento,
quod rarissime occurret pro communione et precibus recitandis, nec
facienda nisi in opus fere aequale.
2) Absolvendi ab omnibus peccatis et censuris a iure vel ab homine
reservatis, sed in foro interno tantum et iniunctis injungendis ; non tamen
generatim a specialissime reservatis, nec absolvendi complicem.
3) Absolvendi omnes, etiam religiosas ; unde istae habent facultatem
ex approbatis pro utroque sexu sibi eligendi confessarium in ordine ad
iubilaeum lucrandum.
4) Dispensandi a quibusdam irregularitatibus occultis sed quoad ordines
susceptos.

5) Commutandi dispensando ex iusta causa in votis privatis etiam iuratis ;
non tamen in votis religiosis, aut a tertio acceptatis nisi iste renuntiet,
nec in poenalibus nisi aliud imponendo quod aeque periculum arcet
peccandi.
6) Dispensandi, sed in foro interno tantum, a quibusdam impedimentis
occultis, ut consanguinitatis tertii aut secundi gradus collateralis, etiam
attingentis primum, quae ex generatione illicita proveniat, sed in
ordine ad matrimonium contractum convalidandum ; vel criminis absque
machinatione, etiam ad matrimonium contrahendum.
Facultates possunt esse strictiores aut latiores, de quibus proinde
semper spectanda est Bulla iubilaei. Ampliores autem conceduntur
Poenitentiariis maioribus in quatuor Basilicis romanis.
Facultatibus confessarii gaudent solum in ordine ad iubilaeum lu-

2
*'Λ

DE POENITENTIA
ÿ1

657

crandum et in foro interno tantum ; et quidem solum in actu confessionis,
nisi aliter expresse notetur. Qui bonam confessionem ex intentione
iubnaei instituit, alia opera vero postea non implet et iubilaeum non
lucratur, manet valide absolutus aut dispensatus, sed de se peccat ad
mimis venialiter. Qui autem sacrilege confessus est nec absolutus nec
dispensatus valide fuit.

i.e. specialium facultatum et privilegiorum ac
solet extra Urbem fieri durante
iubilaep ut fideles illud lucrari curarent. Excipi tamen solent :
1) indulgentiae pro defunctis, imo illae quae alias pro vivis conce­
duntur,; durante iubilaeo, defunctis applicari possunt ;
2) indulgentia in articulo mortis ;
3) indulgentiae concessae pro oratione Angelus Domini ad campanae
pulsum j
4) indulgentiae pro visitatione ss, Sacramenti per XL horas expositi,
sicut pro .eius comitatu cum ad aegrotps defertur vel pro cereo ad hoc
misso pen alios deferendo ;
5) indulgentia Portiunculae, sed Assisii lucranda.
Et quandoque sunt aliae quae in Bulla recensentur.
Facultates ex gratia aut privilegio concessae suspendi solent : absol­
vendi a peccatis et censuris reservatis, relaxandi censuras, vota commu­
tandi et jn eis dispensandi, dispensandi ab irregularitatibus et impedi­
mentis canonicis. Nec facultates confessariorum in foro interno semper
suspenduntur quantum ad poenitentes qui Urbem adire non possunt. In
hac re tamen pro diversis iubilaeis potest esse diversitas, unde certam
regulam non praebet nisi Bulla indicans iubilaeum et determinans prae­
scriptiones.
C.

Suspensio gratiarum,

indulgentiarum pontificiarum provivis,

,
I

!

Animadversio.— Quibusdam fidelium categoriis quae in impossibilitate
versantur adeundi Urbem, concedi solet ut iam durante anno sancto
iubilaeum lucrentur : ita omnes religiosae et piae feminae vitam com­
munem agentes et conviventes mulieres et puellae ; anachoretae qui in
continua clausura et solitudine vivunt, regularem Ordinem profitentes ;
captivi, carceribus detenti, exilii vel deportationis poenam luentes ;
infirmi, atque senes qui 70“ annum compleverint ; operarii quotidiano
sibi victum labore comparantes si iter romanum instituere impediantur ;
et forsan alii si in Bulla indicentur.
Qui autem anno sancto lucrati sunt iubilaeum, illud rursus lucrari
possunt si anno sequenti ad universum orbem extenditur.

Articulus

III.

De Censuris.
S. Th„ Suppi, q. 21-24.

681. Censura est sententia censoris deputati ad corrigendos
mores, in sermone autem canonico non tam est ipsa sententia, quam poena
peccatoribus inflicta. Usu iam recepto nunc bicitur exclusive de poena
medicinali, nullatenus de vindicativa. Definiri potest : poena ecclesiastica
medicinalis qua homo baptizatus, delinquens et contumax, quibusdam
bonis spiritualibus vel spiritualibus adnexis privatur, donec a contu­
macia recedens absolvatur (can. 2241, § 1). Potest esse a iure vel ab
homine; ferendae aut latae sententiae; reservata aut non reservata.
Censura 1) est poena ecclesiastica, ergo privat bonis de quibus Ecclesia
disponere potest, uti sunt administratio et susceptio sacramentorum,
suffragia communia et indulgentiae, exercitium Ordinum, sepultura
Summa Theologiae Moralia III. —*

*
4

658

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ecclesiastica, officia, beneficia et eorum reditus ; non autem bonis quae
immediate a Christo procedunt, uti sunt character sacramenta!i> et
potestas Ordinis, gratia, virtutes, nec bonis quae proveniunt a singulis
fidelibus uti sunt opera bona et orationes privatae ; —2) est poena
medicinalis ad emendationem scii, peccatoris primario ordinata, ('unde
nequit ferri in delictum mere praeteritum quod non habet metum
successivum aut quod iam emendatum est, nec ad determinatum tempus
aut in perpetuum, sed quando emendatio delinquentis est obtenta,
absolutio a censura dari debet (can. 2248, § 2) ; — 3) est poena quae
supponit contumaciam, unde nequit ferri nisi praecesserit monitio, secus
abesse censetur contumacia : monitio autem alia est legalis quae fit ab
ipsa lege pro censuris latae sententiae, alia personalis seu canonica quae
fit ab homine, et potest esse repetita cum intervallo aut una peremptoria,
secundum prudens superioris arbitrium, pro censuris ferendae sententiae
(can. 2242, § 2 ; 2233, § 2 ; 2309) ; quodsi praeceptum particulare iam
communitum erat censura ferendae sententiae, statim post delictum
comprobatum haec infligi poterit (com. int. 14 jul. 1922).

A. Potestas ferendi censuras implicite includitur in universali potestate
ligandi quae pertinet ad claves iuxta Mt. XVI, 19, imp pro excommuni­
catione innuitur Mt. XVÏII, 17 ; patet autem ex constanti Ecclesiae
praxi, ex Cone. Const1., sess. 8, n. 30 contra Wicleff, et sess. 15, n. 19
contra Hus. Ordinaria potestate censuras ferre possunt generarim omnes
qui habent ordinariam potestatem iurisdictionis in foro externo, quia
pertinet ad externum Ecclesiae regimen, scii. S. Pontifex per se vel per
Congregationes et Tribunalia romana ; Concilium oecumenicum ;
episcopus et vicarius capitularis, non tamen vicarius generalis ; Con­
cilium particulare ; vicarius et praefectus apostolicus ; abbas et praelatus
nullius ; superior maior religionis clericalis exemptae secundum statuta,
et capitulum generale (can. 2220), non vero parochi ',—r delegata vero
potestate omnes clerici quibus commissum est ab iis qui habent
potestatem ordinariam.
B. Subtectum censurae est homo baptizatus, viator, et subditus ei qui
censuram fert (can. 2226), rationis compos dolique capax (can. 2200-01),
imo pubes (habens annos 14, etiam probabiliter si sit femina) iuxta
vigentem disciplinam pro poenis latae sententiae (can. 2230),
Hinc censurae sunt incapaces : non baptizari, pueri et qui privantur
usu rationis, mortui, et S. Pontifex utpote superiorem in terris non
habens nullique subditus.
Notetur episcopos, extra dioecesim, in subditos posse censuras ferre
per modum praecepti particularis, non autem per modum sententiae
iudicialis ;in dioecesi etiam in peregrinos ibi delinquentes, sed generarim
tantum per sententiam particularem, quia non ligantur censuris territo­
rialibus, at peregrinus delinquens solet denuntiari proprio Superiori ut
ab eo puniatur ; — métropolitain autem in dioecesis suflraganeis posse
censuras ferre tempore canonicae visitationis iuxta can. 274, 50. —
E contra, poena nonnisi a S. Pontifice infligi aut declarari potest in eos
qui supremum tenent populorum principatum horumque filios ac filias
eosve quibuS ius est proxime succedendi in principatum ; et nisi expresse
nomipentur, Cardinales sub lege poenali non comprehenduntur, nec
episcopi sub poenis latae sententiae suspensionis et interdicti (can. 2227).
Potest aliquis plures incurrere censuras, quia pluribus vinculis ligari
et iisdem bonis privari potest pluribus titulis ; multiplicantur scii, cen­
surae pro diversitate, aut multiplicatione actuum aut poenarum. Unde
can. 2244 : « i. Non solum diversae, sed etiam eiusdem speciei censura
potest in eodem subiecto multiplicari. — 2. Censura latae sententiae

DE POENITENTIA

tf

I
I

,

659

multiplicatur : a) si diversa delicta, quorum singula censuram secum
ferunt, eadem vel distincta actione committantur ; b) si idem delictum,
censura punitum, pluries repetatur ita ut plura sint delicta distincta ;
c) si delictum, diversis censuris a distinctis superioribus punitum, semel
aut pluries committatur. — 3. Censura ab homine multiplicatur, si
plura praecepta,vel plures sententiae, vel plures distinctae partes eiusdem
praecepti aut sententiae suam quaeque censuram infligant ».
C. Obiectum seu materia censurae est delictum externum, grave, con­
summatum in suo genere nec mere attentatum, cum contumacia coniunctum seu contemptu saltem virtuali censurae ; potest autem ferri censura
etiam iri delinquentes ignotos (can. 2242, § 1).
Ab ipsa censura excusant : nullitas censurae sive Ob defectum juris­
dictionis; sive ob defectum substantialem ordinis iuridici, sive ob defectum iustae causae scii, non probatae aut non verae ; — defectus ex
parte peccati ; — impotentia physica et moralis observandi legem ; —
metus gravis, nisi delictum vergat in contemptum fidei aut ecclesiasticae
auctoritatis vel in publicum animarum damnum ; — ignorantia, nunquam
tamen affectata, nec crassa nisi lex requirat praesumptionem, perfectam
scientiam aut temeritatem (can. 2205 et 2229).
Ab effectibus censurae excusant ante sententiam iudicis : gravis infamia
(can. 1232, § 1), grave scandalum, et grave damnum proportionatum
observationi censurae extrinsecum.
D. Absolutio a censuris necessaria est ad eas tollendas (can. 2248, § 1),
unde mortui ab iis absolvuntur si cum poenitentiae signis decesserint,
ut suffragia et sepultura ecclesiastica ipsis concedantur.
lamvero, iuxta can. 2253, possunt absolvere :
i° A censura non reservata, in foro sacramentali quilibet confessarius ;
extra forum sacramentale quicumque iurisdictionem in foro externo
habeat in reum.
2° A censura ab homine, ille cui censura reservata est ad normam
can. 2245, § 2, scii, qui eam inflixit, aut sententiam tulit, eiusve superior
competens vel successor aut delegatus ; ipse autem potest absolutionem
concedere, etiamsi reus alio domicilium vel quasi-domicilium transtulerit.
Ab homine est si feratur per modum praecepti peculiaris vel per sen­
tentiam iudicialem condemnatoriam, etsi in iure statuta ; quare poena
ferendae sententiae, legi addita, ante sententiam condemnatoriam est
a iure tantum, postea a iure simul et ab homine, sed consideratur tam­
quam ab homine (can. 2217, § 1, 30),
30 A censura a iure reservata, ille qui censuram constituit vel cui
reservata est, eorumque successores aut competentes superiores aut
delegati.
Quandonam confessarius possit absolvere a reservatis declaratum
fuit n. 597, C.
Conditiones ad absolvendum sunt : a) ex parte absolventis, potestas
legitima et libera voluntas a vi et metu gravi iniuste extorquente immunis
(can. 2238); b) ex parte absolvendi : ut sit subditus, absolutionem petat
saltem regulariter, et firmiter promittat se velle exequi mandata Ecclesiae
de satisfactione et emendatione; c) ex parte delicti, ut pro posse satisfiat
personae laesae, scandalum reparetur, et imponatur salutaris poenitentia
praeter poenitentiam sacramentalem.
Notetur : a) Absolutionem dari posse in foro interno et in foro externp.
In foro externo data, valet etiam in foro intemo, unde si quis a censura
reservata fuit absolutus, peccatum non amplius est reservatum. Absolutio
in foro intemo de se non valet in foro externo ; at remoto scandalo,
potest absolutus uti talem se habere etiam in actibus fori externi ; sed,
nisi concessio absolutionis probetur, aut legitime praesumatur in foro
externo, censura potest a superioribus fori externi, quibus reus parere

66ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

debet, urgeri, donec absolutio in eodem foro habita fuerit (can. 22O).
b) Absolvi posse ab una censura et non ab alia (can. 2249, § 1). '
c) Quandoque solum absolvi ab aliquo censurae effectu : tunc manet
censura sed tollitur effectus.
d) Absolutio censurae etiam dari potest absenti, vel et scripto
(can. 2239).
e) Absolutio in foro sacramentali continetur in consueta formula
absolutionis peccatorum ; in foro non sacramentali quolibet modo dari
potest, sed ad excommunicationis absolutionem regulariter formam
adhibere convenit in Rituali traditam (can. 2250, § 3).

E. Triplex est species censurae : excommunicatio, suspensio et interdictum.
Nam in republica bene constituta est potestas quosdam sibi noxios
excludendi a suo corpore sociali, alios male administrantes suspendendi
ab officio suo, aliis interdicendi certos actus et functiones ; ergo et in
Ecclesia quae a Christo constituta est ut societas perfecta.
Secundum can. 2255 : a) « excommunicatio afficere potest tantum
personas physicas et ideo, si quando feratur in corpus morale, intelligitur singulos afficere qui in delictum concurrerint ; interdictum et
suspensio, etiam communitatem, ut personam moralem ;
b) excommunicatio et jnterdictum, etiam laicos ; suspensio, clericos
tantum ; interdictum, etiam locum ;
c) excommunicatio est semper censura ; interdictum et suspensio
possunt esse vel censurae vel poenae vindicativae, sed in dubio praesu­
muntur censurae ».
Grayior est excommunicatio, quia maioribus et pluribus bonis privat.

682. Excommunicatio (Kerkban) est censura qua quis excluditur
ab ecclesiastica communione fidelium cum effectibus qui in iure enume­
rantur quique ab ipsa separari nequeunt (can. 2257, § 1) ; solemniter
inflicta speciali nomine vocatur anathema (hanvloek). Olim, ait Prümmer,
Th, M. Ill, η, 499, distinguebatur maior seu perfecta ; et minor quae
solum privabat a receptione sacramentorum et electione passiva ad
beneficia, sed haec non amplius existit saltem tamquam censura a iure
ipso inflicta. Excommunicatio maior aut delinquentem relinquit tolera­
tum, aut reddit vitandum; toleratus autem vel est simpliciter talis, vel
sententia declaratoria aut çondemnatoria damnatus. Iuxta vigentem
disciplinam, nemo est vitandus, nisi a) fuerit nominatim a Sede apostolica
excommunicatus, excommunicatio fuerit publice denuntiata,et in decreto
vel sententia dicatur ipsum vitari debere (can. 2258) ; vel b) nisi violentas
manus in personam S. Pontificis iniecerit, quo casu est ipso facto vi­
tandus (can. 2343, § t, n. 1).
A. Effectus excommunicationis est privare :
t° iure assistendi divinis officiis, excepta praedicatione, et quidem
ita ut vitandus sit expellendus aut, si expelli nequeat, ab officio cessan­
dum, dummodo id fieri possit sine gravi incommodo ; ab assistentia
vero activa, quae aliquam secumferat participationem in celebrandis
divinis officiis, repellatur non solum vitandus, sed etiam quilibet post
sententiam declaratoriam vel condemnatoriàm aut alioquin notorie ex­
communicatus (can. 2259) ;
2° licita receptione sacramentorum et, post sententiam declaratoriam
aut condemnatoriam, etiam sacramentalium (can. 2260, § 1) ;
3° licita confectione et administratione sacramentorum et sacramen­
talium, nisi simpliciter toleratus sit a fidelibus rogatus ; at ab excommuni­
catis vitandis necnon ab aliis, postquam intercesserit sententia condemnatoria aut declaratoria, fideles in solo mortis periculo possunt petere
tum absolutionem sacramentalem, tum etiam, si alii desint ministri,
cetera sacramenta et sacramentalia (can. 2261) ;

\
\

DE POENITENTIA

66l

suffragiis communibus, indulgentiis, publicis Ecclesiae precibus; —
ηοή tamen privatis fidelium orationibus, unde possunt sacerdotes, privatim ac remoto scandalo, missam pro excommunicato applicare, sed,
si sit vitandus, pro eius conversione tantum (can. 2262) ;
5°\ sepultura ecclesiastica post sententiam condemnatoriam vel decla­
ratoriam (can. 1240, § 1) ;
6° àb actibus legitimis ecclesiasticis exercendis v. g. a munere patrini,
et a muneribus ecclesiasticis fungendis concessisque antea privilegiis
fruendis (can. 2263) ;
7° ab actibus iurisdictionis tam fori externi quam interni exercendis,
et quiqem ita ut si lata fuerit sententia condemnatoria vel declaratoria,
etiam invalidi sint, praeter casum periculi mortis de quo sub 30, secus
sunt validi, imo liciti si a fidelibus petantur (can. 2264) ;
8° promotione ad ordines ; — imo iure eligendi, praesentandi,
nominatidi atque consecutione dignitatis, officii, beneficii, pensionis
ecclesiasticae aliusve muneris in Ecclesia, ita ut actus positus sit nullus
si ab excommunicato ponatur vitando vel ab alio post sententiam decla­
ratoriam vel condemnatoriam. Quo casu nec poterit ordinario gratiam
ullam pontificiam valide consequi atque manet privatus fructibus digni­
tatis, officii, beneficii, pensionis vel muneris quod in Ecclesia habet ;
vitandus autem ipsamet dignitate, officio, beneficio, pensione vel mu­
nere (can. 2265-66).
Notetur : a) Communionem in profanis cum excommunicato vitando
fideles vitare debent, nisi agatur de coniuge, parentibus, liberis, famulis,
subditis, et generatim nisi rationabilis adsit causa (can. 2267).
b) Irregularis ex delicto est excommunicatus qui culpabiliter actum
ordinis clericis in ordine sacro constitutis reservatum ponit (can. 985,7°).
c) Si obdurato animo per annum insorduerit in excommunicatione,
est de haeresi suspectus (can. 2340, §1).
B. Excommunicationem latae sententiae ex iure communi incurrunt :
a) Specialissime S. Sedi reservatam :
1. Qui species consecratas abiecerint vel ad malum finem abduxerint
aut retinuerint (can. 2320).
Abiicere i. e. ut rem vituperabilem aut nullius pretii proficere vel dis­
perdere, non autem supra mensam, ne perderentur, accurate deponere,
aut in tabernaculo recondere, nec solum profanare iam abductas aut re­
tentas. Huius criminis reus insuper est a) suspectus de haeresi, i>) in­
famis ipso iure, c) deponendus, si clericus.
2. Qui violentas manus in personam S. Pontificis iniecerint (can.
2343, § i).
Violentia illa intelligenda est gravis iniuria realis (non verbalis) qua lae­
ditur personae corpus vel libertas vel dignitas. Huius criminis reus insuper
est a) ipso facto vitandus, 6) infamis ipso iure, c) degradandus, si clericus.
3. Reus absolutionis complicis in peccato turpi (can. 2367), eo modo
quo dictum est supra, n. 636.
4. Confessarius qui sigillum sacramentale directe violare praesumpserit
(can. 2369), de quo dictum est n. 626 et 630, n. 1.
Praedicti quatuor canones etiam valent pro Ecclesia Orientali.
5. Violantes secretum S. Officii de informationibus candidatorum ad
episcopatum requisitis (S. C. C., 24 apr. 1917 ; cfr. can. 239, § 1, i°).
6. Qui in conclavi partem habentes, directe vel indirecte secretum
violaverint in iis quae sp_ectant ad electionem S. Pontificis et quae in
conclavi seu in loco electionis peraguntur (can. 2330, et Pius X, const.
Vacante, 25 dec. 1904).
Reservationem specialissimam a S. Poenitentiaria exclusive absolvendam
nuperrime incurrunt : sacerdotes matrimonium mere civile attentantes

662

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et cum muliere caste viventes, in ordine ad receptionem sacramentorum
more laicorum (S. Poen. 18-28 apr. 1936).

(β '

b) Specialiter reservatam S. Sedi :
1. Apostatae, haeretici, schismatici (can. 2314), animum suum exterius
prodentes.
De hac re diximus I, n. 747, 750 et 956.
2. Suspecti de haeresi si, moniti, post sex menses non se emendent :
habeantur scii, tamquam haereciti, haereticorum poenis obnoxii (can.
2315)·
De quo vide I, n. 747, not. 1.
3. Opere publici iuris facto, edentes libros apostatarum, haereti­
corum, schismaticorum qui apostasiam, haeresim aut schisma pro­
pugnant, eosdem vel per apostolicas litteras nomipatim prohibitos
defendentes aut scienter sine debita licentia legentes vel retinentes
(can. 2318, § i).
De hac re diximus I, n. 776.
4. Ad sacerdotium non promotus celebrationem missae simulans vel
sacramentalem confessionem excipiens (can. 2322). Cfr. n. 90, 1.
5. Omnes appellantes a legibus, decretis, mandatis R. Pontificis
pro tempore existentis ad universale Concilium (can. 2332).
6. Impedientes litteras vel acta S. Sedis vel eiusdem legatorum,
eorum promulgationem vel executionem directe vel indirecte prohi­
bentes, aut eorum causa sive eos ad quos pertinent litterae vel acta
sive alios laedentes vel perterrefacientes (can. 2333).
7. Edentes leges, mandata vel decreta contra libertatem aut iura
Ecclesiae ; aut recurrendo ad laicalem potestatem impedientes exer­
citium iurisdictionis ecclesiasticae (can. 2334).
Edentes sunt omnes qui concurrere debent ut lex vel decretum
feratur; non autem actuarii qui mandata exscribunt, nec praecones
qui ea evulgant, nec illi qui eiusmodi statuta observari faciunt, vel
applicant aut iis utuntur.
8. Ad iudicem laicum trahere audentes Cardinalem, Legatum S. S.,
Officialem maiorem romanae curiae, Ordinarium proprium (can. 2341).
9. Violentas manus injicientes in cardinalem, legatum S. Pontificis,
quemcumque episcopum (can. 2343, § 2 et 3),
10. Usurpantes vel detinentes per se vel per alios bona aut iura
Ecclesiae romanae (can. 2345).
Usurpare dicuntur qui auctoritative surripiurit et bona occupant
tamquam sua, ut gubernatores qui bona aut iura Ecclesiae saecularizant,
non qui ea furantur. Detinentes horum bonorum simt ea ementes vel
locantes, aut accipientes, non civiles officiales qui ea mere admi­
nistrant, quia non pro se detinent.
11. Falsarii litterarum S. Sedis et falsis scienter utentes (can. 2360).
12. Falso per se vel per alios denuntians confessarium de sollicita­
tione, apud superiores (can, 2363), de quo dictum est supra, n. 643, C.

c) Simpliciter reservatam S. Sedi:
1. Quaestum facientes ex indulgentiis (can. 2327).
Quaestum faciunt qui pretium quaerunt ex concessione vel publicatione
indulgentiarum, etiam si lucrum sit in favorem causae piae. Cui poenae
iam subiiciuntur omnes, etiam episcopi.
2. Nomen dantes sectae massonicae aliique eiusdem generis con­
sociationi (can. 2335).
De hac re diximus I, n· 75°·
3. Absolvere praesumentes sine debita facultate ab excommunicatione

DE POENITENTIA

663

latae sententiae specialissima vel speciali modo S. Sedi reservata (can.
2338> § i)> de quo dictum est supra, n. 599, 5.
4. Auxilium vel favorem in delicto impendentes excommunicato Vitan­
do, et clerici scienter et sponte in divinis cum eodem communicantes
et ipsum in divinis officiis recipientes (can. 2338, § 2), scii, auctoritative.
5. Ad iudicem laicum trahere audentes episcopum non proprium,
praelatum nullius, superiorem religiosum supremum (can. 2341).
6. Violantes clausuram sive regularium sive monialium, et monalesi
e clausura illegitime exeuntes (can. 2342).
7. praesumentes usurpare, per se vel per alios, et in proprios usus
convertere bona ecclesiastica, sive mobilia sive immobilia, sive corporalia
sive incorporalia, aut impedire ne eorumdem fructus seu reditus ab
iis percipiantur ad quos iure pertinent (can. 2346).
8. Duellantes eorumque complices (can. 2351).
De quo vide II, n. 366.
9. Clerici in sacris et religiosi voto solemni castitatis ligati matri­
monium, etiam civiliter tantum, contrahere praesumentes eorumque
compare (can. 2388) ; non vero merum concubinatum.
Clerici, si moniti non resipuerint, degradentur.
Pro absolutione clericorum in foro externo recurrendum est ad
S. Officium ; pro absolutione sacerdotum matrimonium tantum civile
attentantium, et cum muliere caste viventium eorumque admissione
ad sacramenta mere laicorum, ad S. Poenitentiariam ex decreto 18 apr.
1936, — de quo supra a), et n. 597, C, i°, b).
10. Simoniaci in officiis, beneficiis, dignitatibus eccesiasticis (can.
2392).
De hac re diximus II, n. 809, B. et 815, B.
11. Vicarius capitularis aliive subtrahentes, destruentes, celantes,
vel substantialiter immutantes documentum ex curia episcopali (can.
2405).
d) Ordinario reservatam:
1. Matrimonium ineuntes coram ministro acatholico, aut illud con­
trahentes cum pacto explicito vel implicito ut omnis vel aliqua proles
educetur extra catholicam Ecclesiam, aut liberos baptizandos scienter
offerentes ministro acatholico, vel eos in religione acatholica educandos
vel instituendos scienter tradentes (can. 2319).
De hac re diximus I, n. 756, et 762.
2. Conficientes, aut scienter vendentes, distribuentes, exponentes
falsas reliquias (can. 2326).
3. Violentas manus inficientes in simplices clericos vel religiosos
(can. 2343, § 4).
'
4. Procurantes abortum effectu secuto, matre non excepta (can. 2350).
Quod si sint clerici, deponantur.
Abortus non est omnis occisio foetus, qualis est embryotomia, nec
partus praematurus foetus vitalis qui extra matrem vivere possit, sed
eiectio, de industria et studiose facta, foetus non vitalis, unde mors
eius sequi nata est. De quo vide II, n. 363.
5. Religiosus apostata a religione : si religio sit clericalis exempta
reservatur excommunicatio proprio superiori maiori ; si laicalis aut non
exempta, Ordinario loci in quo commoratur (can. 2385).
6. Professi votorum simplicium perpetuorum praesumentes matri­
monium contrahere etiam civile, eorumque compars (can. 2388, § 2).
e) Nemini reservatam:
i. Auctores et editores qui sine debita licentia S. Scripturarum
libros vel eorum adnotationes aut commentarios imprimi curant (can.
2318, § 2), de quo dictum est I, n. 776.

664

summa theologiae moralis

2. Audentes mandare (auctoritate) seu cogere (vi vel metu) tradi
sepulturae ecclesiasticae infideles, apostatas, acatholicos, aliosve sive
excommunicatos sive interdictos cum sententia condemnatoria vel
declaratoria (can. 2339).
Canonem quidam intelligunt de cadaveris translatione ad ecclesiam,
exequiis super illud celebratis, et dispositione in loco fidelibus legitime
deputato ; alii de sola inhumatione in loco sacro : hac sola data, secun­
dum priores non incurritur excommunicatio, sed ista interpretatio
non est conformis iuri antiquo.
3. Bona ecclesiastica alienare praesumentes, aut in iis alienandis
consensum praebentes, beneplacito apostolico scienter praetermisso, si
sint pretiosa, aut excedentia valorem 30.000 fr. (can. 2347, 30), secun­
dum aestimationem a probis factam, non vero secundum pretium
publica licitatione obtentum (c. int. 20 iul. 1929).
Hanc summam plures intelligunt de valore aureo ob incertitudinem
valoris ; sed haec ratio non videtur valere in regionibus ubi pecunia
iam est stabilita.
4. Omnes cogentes (physica vi vel morali V. g. metu, minis, man­
dato, etc.) ad amplectendum statum clericalem vel religiosum (can. 2352).
Ad censuram incurrendem, iuxta canonem, requiritur aut ingressus
in statum clericalem receptione tonsurae, aut ingressus in noviciatum,
aut emissio religiosae professionis, sive solemnis, sive simplex non
solum temporanea, sed etiam perpetua.
5. Scienter omittens denuntiare confessarium a quo sollicitus fuerit
(can. 2368), de quo dictum est n. 643, B.
Etiam a censuris nemini reservatis nemo absolvi potest nisi obligationi
satisfecerit vel se impleturum serio promiserit.

683. Suspensio {schorsing} est censura qua clericus privatur exercitio
seu usu cuiusdam potestatis seu functionis quae ipsi competit ratione
ordinis, officii vel beneficii ; seu « qua clericus officio vel beneficio vel
utroque prohibetur » (can. 2278).
Potest etiam non esse censura, sed poena vindicative, vel et poeni­
tentia quaedam aut mera prohibitio exercendi officium ; non est censura
Si in perpetuum feratur, vel ad tempus praefinitum, vel ad beneplacitum
superioris (can. 2298, 20), at in dubio utrum sit censura vel alia poena,
praesumitur esse censura (can. 2255, § 2). Pro delicto occulto etiam ferri
potest ex informata conscientia, sed id Ordinario non licet si potest
sine gravi incommodo ad iuris normam in subditum procedere (can.
2186) ; casu quo ex informata conscientia feratur, generarim est poena
vindicativa, quamvis etiam possit esse censura (cfr. can. 2188).
Suspensio alia est generalis vel specialis prout omni usu privat tum
Ordinis, tum officii, tum beneficii, — vel solum usu alicuius ex istis ;
haec rursus est totalis vel partialis prout omni usu privat ordinis, officii
aut beneficii, vel solum usu partiali, qualis est suspensio a divinis, a
confessionibus, ab ordine pontificali aut a pontificalibus (cfr. can. 2279).
A. Effectus. Suspensus non prohibetur sacramenta suscipere, dummodo
sincere doleat de peccatis ; sed
1) graviter peccat qui sine causa gravi excusante, actum sibi prohi­
bitum exercet ; quod tamen peccatum admittit materiae levitatem,
v. g. in mero exercitio ordinis minoris ;
2) ab ordine suspensus et culpabiliter violans suspensionem exercitio
ordinis sacri fit irregularis (can. 985, 7?) ;
3) suspensus mere toleratus valide exercet iurjsdictionem, illicite tamen
nisi sit requisitus ; post sententiam condemnatoriam aut declaratoriam,
etiam invalide (can. 2284) ;
4) ab officio suspensus simpliciter et absolute, usu quoque privatur

665

DE POENITENTIA

sicut iurisdictionis : suspensio scii, ab officio suspensionem ab
ordine includit (can. 2279, § 1) ;
5) quilibet suspensus prohibetur iure eligendi, praesentandi, nomi­
nandi ; nequit consequi dignitates, officia, beneficia, pensiones eccle­
siasticas aliudve munus in Ecclesia, nec promoveri potest ad ordines
(can. 2283), eodem modo ac dictum est de excommunicatis (can. 2265);
6) suspensus a beneficio qui fructus bénéficiâtes usurpat, ad resti­
tutionem obligatur etiam ante sententiam iudicis, et ad eam potest
etiam cogi canonicis poenis ; potest nihilominus in aedibus beneficii
habitare, atque, nisi aliud expresse dicatur, huius bona administrare
(can. 2280).
Notetur ex can. 2285 : si communitas seu collegium clericorum delictum
commiserit, suspensio ferri potest vel in singulas personas delinquentes,
vel in communitatem uti talem, yel in personas delinquentes et communi­
tatem. Si primum, valent supra dicta ; si alterum, communitas prohibetur
exercitio iurium spiritualium quae ipsi, ut communitati, competunt ;
si tertium, effectus cumulantur.
ordinis

B.

Suspensiones latae sententiae hodie vigentes

sunt :

a) Censurae S. Sedi reservatae :
1. Suspensionem incurrunt clerici simoniace ordinationem aliaque
sacramenta dantes aut recipientes (can. 2371).
2. Suspensionem a divinis contrahunt qui ordines recipere praesumunt
ab excommunicato vel suspenso yel interdicto post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam, aut a notorio apostata, haeretico vel schisma­
tico (can. 2372) ; item sacerdotes qui sine debita licentia et litteris
discessorialibus, temére arroganterqUe ex Europa yel mediterranei oris
ad Américain yel ad insulas Philippinas demigraverint (S. C. Consist.
30 dec. 1918).
3. Suspensioni clericus religiosus in sacris, dimissus ob delicta ad
normam iuris, ipso facto subiacet, donec a S. Sede absolutionem obtinue­
rit (can. 670-671).

b)

Ordinario loci reservata :

incurrit clericus qui ausus fuerit ad iudicem
laicalem trahere, non obtenta Ordinarii licentia, aliam personam ecclesia­
sticam quae non sit in maiori dignitate constituta (can. 2341).
Suspensionem ab officio

c)

Superiori maiori religioso reservata :

incurrit religiosus fugitivus si sit in sacris (can. 2386) ;
fugitivus ille est qui ex domo religiosa discedit cum intentione ad tempus
vivendi extra religiosam obedientiam, postea vero redeundi.
Suspensionem

d) Non reservatae :
1. Sacerdos qui sine necessaria iurisdictione praesumpserit sacramentales confessiones audire, est ipso facto suspensus a divinis; qui vero
a peccatis reservatis absolvere, ipso facto suspensus est ab audiendis
confessionibus (can. 2366).
2. Qui sine litteris vel cum falsis dimissoriis litteris, vel ante canonicam
aetatem, vel per saltum ad ordines malitiose accesserit, est ipso facto
a recepto ordine suspensus (can. 2374).
3. Clericus qui in manus laicorum officium, beneficium aut dignitatem
ecclesiasticam resignare praesumpserit, ipso facto in suspensionem
a divinis incurrit (can. 2400).
4. Vicarius capitularis illegitime concedens litteras dimissorias pro
ordinatione, ipso facto subiacet suspensioni a divinis (can. 2409).
5. Abbas vel Praelatus nullius qui benedictionem intra tres menses a

666

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

receptis litteris apostolicis cessante legitimo impedimento
est ipso facto a iurisdictione suspensus (can. 2402).

non recepit,

e) Tamquam poenae vindicativae :
1. Ipso iure suspensi sunt episcopus episcopum sine mandato apostolico
consecrans, eiusque assistentes, atque consecrationem recipiens, donec
Sedes apostolica eos dispensaverit (can. 237Ο).
2. Suspensi sunt religiosi in ordinibus maioribus constituti, quorum
professio ob admissum ab ipsis dolum nulla fuerit declarata : donec Sedi
apostolicae aliter visum fuerit (can. 2387).
3. In suspensionem per annum ab ordinum collatione ipso facto incurrunt
qui ordines conferunt sine requisitis litteris testimonialibus, aut titulo
canonico, aut licentiis necessariis in ordinatione religiosorum (can. 2373).
4. Superiores religiosi qui illegitime subditos suos ad episcopum alienum
ordinandos remittere praesumpserint, ipso facto suspensi sunt per mensem
a celebratione missae (can. 2410).
5. Capitula conventus aliique electos, praesentatoS vel nominatos ad
beneficium, officium vel dignitatem ecclesiasticam ante litterarum
exhibitionem admittentes,ipso facto a iure eligendi,nominandi vel praesen­
tandi suspensi maneant ad beneplacitum Sedis apostolicae (can. 2394, 30).
C.

Cessatio suspensionis.
legitima absolutione.

1. Suspensio lata

ut censura

tollitur solum

2. Suspensio quae est poena vindicativa aufertur dispensatione legitimi
superioris, vel lapsu temporis si ad tempus sit inflicta ; quod si fuerit ex
informata conscientia, etiam cessat morte praelati qui eam tulit, nisi per
legitimum documentum aut coram duobus testibus imposita fuerit
(can. 24).
6fi4.Interdictura(pntzegging') est censura qua fideles,in communione
cum Ecclesia permanentes, prohibentur usu quorumdam sacrorum quae
in iure enumerantur (can. 2268, § 1). Aliud est directum seu personale
quo inlmediate personis ipsis usus eorum bonorum interdicitur ubique ;
aliud indirectum seu locale, quo certis in locis eorumdem dispensatio
vel perceptio vetatur (ib., § 2), ita ut immediate afficiat locum, mediate
personas ibi degentes etiam exteros et exemptos. Est autem generale,
sj afficit integrum territorium vel universum populum aut totam civi­
tatem ; vel particulare, si afficit determinatam partem alicuius loci vel
populi, v. g. conventum, ecclesiam aut altare. Item est totale quod causât
omnes effectus interdicti proprios ; vel partiale quod non prohibet nisi
quasdam res sacras.
Notetur a) interdictum generale in integrum territorium vel in uni­
versum populum rei publicae aut dioecesis ferri tantum posse a S. Sede
vel de eius mandato ; alia interdicta etiam ab episcopo (can. 2269, § 1) ;
b) interdictum etiam infligi posse ut poenam vindicativam (can. 2255,
§ 2).

A. Effectus, i. Interdictum afficit personaliter eos, qui eius causam
dederunt (2338, § 4) ; reliqui vero versantes in loco interdicti debent
quidem illud observare, sed possunt sacramenta suscipere sine abso­
lutione ab interdicto, et extra hunc locum prorsus liberi sunt (can. 2269,
§ 2 et 2276).
2. Interdictum locale generale in loco interdicto prohibet generatim
divina officia et ritus sacros, omnemque solemnitatem, cantum, pompam
in sacra supellectili, sonitum Campanarum, organorum aliorumve
instrumentorum musicalium (can. 2270, § 1 et 2271). Attamen :
a) In 5 festis, Nativitatis Domini, Paschalis, Pentecostes, Corporis

PE POENITENTIA

667

Christi et Assumptionis B. V., interdictum locale suspenditur, et prohi­
betur tantum collatio ordinum et solemnis nuptiarum benedictio (can.
2270, § 2).
b) Clerici non personaliter interdicti possunt omnia officia et sacros
ritus in quacumque ecclesia aut oratorio obire privatim i. e. ianuis
Clausis, voce submissa et campants non pulsatis (can. 2271, i°).
c) In ecclesia cathedrali, ecclesiis paroecialibus, vel in ecclesia quae
unica sit in oppido, permittuntur unius missae celebratio, asservatio
ss. Sacramenti, administratio Baptismatis, Bucharistiae, Poenitentiae,
assistentia matrimoniis exclusa benedictione nuptiali ; mortuorum exequiae absque quavis solemnitate, benedictio baptismalis et s. oleorum,
praedicatio verbi Dei. Item s. Viaticum ad infirmos deferri potest sed
privatim (can. 2271, 20).
3. In interdicto locali particulari : a) si interdictum fuerit altare vel
sacellum alicuius ecclesiae, nullum sacrum officium seu sacer ritus in
eisdem celebrari potest ; — b) si interdictum fuerit coemeterium, fidelium
quidem cadavera sepeliri ibidem possunt, sed sine omni ecclesiastico
ritu ; — c) si latum fuerit in ecclesiam (vel oratorium) quae sit capitularis
nec interdictum sit capitulum, clericis ibidem permittitur ac dictum
est sub 2, b ; nisi interdicti decretum praecipiat missam conventualem
celebrari et horas canonicas recitari in alia ecclesia vel oratorio ; — d) si
latum fuerit in ecclesiam (vel oratorium) quae sit paroecialis, valent
dicta sub 2, c ; nisi interdicti decretum aliam ecclesiam pro interdicti
tempote eidem substituat (can. 2272).

Notetur ex can. 2273 : Interdicta civitate, interdicta manent loca
accessoria etiam exempta et ipsa ecclesia cathedralis ; interdicta ecclesia,
interdicta sunt sacella contigua, non vero coemeterium ; interdicto
sacello, non est interdicta integra ecclesia nec, interdicto coemeterio,
interdicta est ecclesia ipsi contigua, sed interdicta sunt omnia oratoria
in coemeterio erecta.
4. Interdictum personale prohibet interdictis : a) ne divina officia
celebrent, nec iis, praedicatione excepta, assistant : ita tamen quod passive
assistentes non sint expellendi, sed ab activa assistentia, quae aliquam
secumferat participationem in divinis officiis celebrandis, repellantur
post sententiam aut alioquin notorie interdicti ; — b) ne sacramenta et
sacramentalia ministrent, conficiant et recipiant, sicut de excommunicatis
dicturp est ; — c) a sepultura ecclesiastica, si intercesserit sententia ; —■
d) a iure eligendi, praesentandi nominandi, a consecutione muneris in
Ecclesia et a promotione ad ordines, sicut dictum est de excommunicatis
(Can. 2275).
5. Interdictum in communitatem seu collegium ferri potest vel in singulas
personas delinquentes, vel in communitatem ut talem, vel in personas
delinquentes et in communitatem. Si primum, servetur quod dictum
est sub 4 ; si alterum, communitas seu collegium nequit ius ullum
spirituale exercere quod ei competat ; si tertium, effectus cumulantur
(can. 2274).
Qui autem causam dederunt interdicto, sunt ipso facto personaliter
interdicti (can. 2338, § 4).
6. Interdictum ab ingressu ecclesiae secumfert prohibitionem ne quis
in ecclesia divina officia celebret vel eisdem assistat aut ecclesiasticam
sepulturam habeat ; si autem assistat, non est necesse ut expellatur, nec,
si sepeliatur, oportet ut cadaver amoveatur (can. 2277). Potest etiam
privatim orare in ecclesia.
7. Qui violant interdictum peccant graviter ; clerici autem illicite
exercentes sacrum ordinem fiunt irregulares, can. 985, 70.

B.

Interdicta latae sententiae iure communi hodie vigentia

sunt quatuor,

668

>
t
/
1
l
1
I
I
i
’
j
1
i,
i

I

[
;

V

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quorum primum est speciali modo S. Sedi reservatum, alterum Ordinario, tertium iudici qui sententiam tulit, quartum nemini.
i. Universitates, collegia, capitula aliaeve personae morales, quocumque nomine nuncupentur, a legibus, decretis, mandatis R. Pontificis
pro tempore existentis ad universale Concilium appellantes, interdictum
speciali modo Sedi apostolicae reservatum incurrunt (can. 2332).
2. Sponte dantes sepulturam ecclesiasticam infidelibus, apostatis
a fide, haereticis, schismaticis aliisve excommunicatis aut interdictis,
contrahunt interdictum ab ingressu ecclesiaeOrdinario reservatum
(can. 2339).
3. Scienter celebrantes vel celebrari facientes divina in locis interdictis vel admittentes ad celebranda Officia divina per censuram vetita
clericos excommunicatos, interdictos, suspensos post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam, interdictum ab ingressu ecclesiae ipso iure
contrahunt, donec, arbitrio eius cuius sententiam contempserunt, congruenter
satisfecerint (can. 2338, § 3).
4. Qui causam dederunt interdicto locali aut interdicto in communitatern, sunt ipso facto personaliter interdicti (can. 2338, § 4).

C. Cessatio interdicti. Interdictum latum in vindictam cessat ad arbi­
trium praelati ferentis, i.e. vel dispensatione, vel lapsu temporis deter­
minati. Interdictum latum per modum censurae non cessat nisi per absolutionem habentis potestatem.
Animadvertit Aertnijs-Damen, Th. Μ. II, n. 1038, in facultate confes­
sario concessa, absolvendi a censuris in foro sacramentali non com­
prehendi facultatem absolvendi ab interdicto locali sive generali sive
particulari, vel a personali generali : huic enim foro nec locus nec com­
munitas subiicitur ; — e contra interdictum personale particulare.

TRACTATUS

DE EXTREMA UNCTIONE-

INTRODUCTIO.

685. Quintum sacramentum est Extremae Unctio­
nis. — Sicut in vita corporali, praeter remedium quod ab
aegritudine lethali sanat, requiritur aliud quod sanitatem
perfecte restituat et vires totaliter reddat ; ita in vita
spirituali, praeter Poenitentiam quae a morbo lethalis
peccati liberat, aliud requiritur sacramentale remedium
quod perfecte sanet cunctasque peccati reliquias tollat.
Hoc est sacramentum Extremae Unctionis, quod proinde
est quasi Poenitentiae complementum, et ad illam fere se
habet sicut Confirmatio ad Baptismum ; imo « est ultimum
et quodammodo consummativum totius spiritualis cu­
rationis, quo homo quasi ad percipiendam gloriam prae­
paratur ; unde et extrema unctio nuncupatur ». Ita
S. Thomas, c. Gent. IV, 73.
Nomen itaque desumptum est ex eo quod sit ultima in vita
unctio quae post alias omnes administrari debet infirmis vita
periclitantibus. Vocatur etiam sanctum oleum (heilig Oliesel),
oleum infirmorum, sacramentum exeuntium ; graece ευγέλαιον
i. e. qratio cum oleo, άγιον έλαιον seu oleum sanctum.

686. Extrema Unctio definitur : Sacramentum N. L.,
in quo per unctionem olei benedicti et orationem sacerdotis,
infirmis adultis vita periclitantibus confertur alleviatio animae
et corporis; seu quod infirmis datur ad salutem animae et
corporis.
In qua definitione indicantur 1) materia : unctio olei benedicti ;
2) forma : oratio ; 3) minister : sacerdos ; 4) subiectum : infir­
mus adultus vita periclitans ; 5) effectus : alleviatio conferens
ad salutem animae et corporis

.1
À

670

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

687, Divisio tractatus. — Tractatus dividitur in
quatuor quaestiones1 :
i° De ipso Extremae Unctionis sacramento : a) de eius
institutione ; b) de eius partibus constitutivis seu de ma­
teria et forma.
20 De effectibus Extremae Unctionis.
30 De ministro Extremae Unctionis.
40 De subiecto Extremae Unctionis.
Accedit appendix de benedictione apostolica moribundis
impertienda.
QUAESTIO PRIMA.

DE IPSO SACRAMENTO

EXTREMAE UNCTIONIS

Articulus I.

De

Institutione
S.

Sacramenti.

Th., Suppi, q. 29, a. 1-3.

688. Status quaestionis. — Novatores unctioni infir­
morum dignitatem sacramenti expresse denegarunt ; quam
contra eos vindicavit et de fide ab omnibus credendam
definivit Cone. Trid., sess. 14 de E. U., can. 1.

j
i

i
j
j

f
|!
‘
(

·'
i
■

/■

Iam olim Waldenses et Wicleffitae videntur hoc sacramentum
neglexisse vel contempsisse. Lutherus vero negavit esse sacramentum, sed retinuit unctionem ut ritum sacramentalibus
similem. Calvinus illum putat fuisse olim charisma, nunc vero
prorsus inutilem esse ac histrionicam redolere hypocrisiili.
Hodierni Protestantes omnes, Ritualistis ut plurimum exceptis,
virtutem sacramenti omnino negant, et verba S. lacobi, V, 14-15,
intelligunt de dono sanandi morbos corporales quo plures eo
tempore gaudebant. Protestantes liberales et Modernistae asse­
runt morem ludaeorum, qui oleo utebantur ad vulnera sananda,
a Christianis in pium usum fuisse adoptatum et nonnisi lente in
i. De Extrema Unctione utiliter conferri possunt : S. Thomas, in
Suppi, q. 29-33 cum commentatoribus, inter quos Billuart ; inter
dogmaticos : Billot, Hugon, Tanquerey, Van Noort-Verhaar ; Heimbûcher, Die H. Oelung; Schmitz, De Effectibus extremae unctionis; Kern,
De Sacramento Extremae Unctionis; Chardon, Histoire des Sacrements;
Bord, L’Extrême-Onction; Ruch et Godefroy, in Diet, de Théol.; de
Guibert, in Diet. Apol. ; Theologia Mechliniensis, De Extrema Unctione,
curante Gougnard ; A. Janssens, Het H. Oliesel; Cappello, Tractatus
canonico-moralis de Sacramentis, Π, p. 11 ; et manualia moralia omnibus
nota.

DE EXTREMA UNCTIONE

671

symbolum gratiae transformatum. Huc spectat Modernistarum
prop. 48» : « lacobus in sua epistola non intendit promulgare
aliquod sacramentum Christi, sed commendare pium aliquem
morem, et si in hoc more forte cernit medium aliquod gratiae,
id non accipit eo rigore quo acceperunt theologi qui notionem
et numerum sacramentorum instituerunt ».

689. TTzeszs.Est in Ecclesia verum et proprie dictum
sacramentum, a Christo Domino institutum et ab
Apostolis promulgatum, infirmis unctione extrema
praebendum. — Est de fide ex C. Trid., sess. 14 de
U., c. i, et can. 1 et 3 ; quod ita prof. fid. in C. Lugd.
E.
emissam confirmat atque Cone. Flor, doctrinam.
Probatur : A. Ex Scripturis, in quibus hoc sacramentum:
1) Est insinuatum et quasi praemonstratum, Mc.VI, 12-13 :
Exeuntes praedicabant ut poenitentiam agerent; et daemonia
multa eiiciebant, et ungebant oleo multos aegros, et sanabant .
Ubi solus effectus sanitatis corporalis unctioni tribuitur et
potestati Apostolorum ; quia tamen haec potestas ordinabatur
ad sanitatem animatum et regnum Dei, insinuabat sacramen­
talem unctionem instituendam ad salutem animae et corporis.

2) Etiam expresse promulgatum et fidelibus commendatum,
lac. V, 14-15 : Infirmatur quis in vobis ? Inducat presbyteros
Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine
Domini, et oratio fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum
Dominus, et, si in peccatis sit, remittentur ei.
Quibus indicatur a) signum sensibile, scii, materia et forma :
unctio cum oleo et oratio fidei ; b) a Christo Domino institutum :
in nomine, i. e. iussu et auctoritate, Domini scii. lesu (I, 1 ;
Π, 1 ; V, 7, 8) ; c) conferens gratiam ex opere operato : oratio fidei
salvabit infirmum et alleviabit eum Dominus, quae posito signo
obtinentur nec de solo corpore sunt intelligenda sed etiam de
animae salute (I, 21 ; II, 14 ; IV, 12 ; V, 20) et alleviatipne,
praesertim cum additur : si in peccatis sit, remittentur ei, quod
sine infusione gratiae fieri non potest ; d) permanens in perpe­
tuum : omnibus enim fidelibus graviter aegrotantibus1 sine
restrictione commendatur, ac proinde pro omnibus valet. Quae
ita intelligenda esse, certissime constat ex Traditione.
Ergo non agitur de dono curandi morbos : tunc enim a) non
presbyteri vocandi essent, sed charismatic! qui donum curatio­
num habent ; nec b) pro miraculosa sanatione deberet praescribi
i. Ex usu N. T. verbum : άσΟενεϊ (v. 14; et κάμνοντα. (v. 15), signi­
ficant infirmitatem gravem.

672

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

materia, scii, unctio, nam miracula diversis signis fiunt iuxta
inspirationem divinam ; nec c) adderetur : si in peccatis sit
remittentur ei, quia potestate miraculorum donati, hac potestate
non possunt condonare peccata.

B. Ex Traditione. Saeculo IX, in Ecclesia tum Occidentali
tum Orientali, Extrema Unctio universaliter habebatur ut
sacramentum infirmis conferendum ad salutem animae et
corporis ; a saeculo VIII usque ad IVm plura quoque
existunt de eo explicita testimonia, imo saeculo III in­
veniuntur sat clarae allusiones. Ex quibus historice probabile
est sacramentum istud ab initio extitisse et traditionem
usque ad testimonium lacobi assurgere ; theologice autem
est omnino certum, quia sub assistentia Spiritus sancti
fides in Ecclesia conservatur incorrupta, et ideo ex eo quod
traditio unanimis aliquod punctum fidei quocumque sae­
culo admittit, probatur illud semper in Ecclesia creditum
fuisse et ab Apostolis traditum.
a) Consensus saec. IX constat, tum ex variarum regionum
Conciliis ; Tricinensi, Mùguntino I, Aquisgranensi, Cabillonensi II, aut episcoporum statutis : Isaac ep. Lingonensis,
Herardi archiep. Turonensis, Theodulphi ep. Aurelianensis,
S. Bonifacii ap. Germaniae, Egbert! ep. Eboracensis, etc., tum
ex diversis testimoniis, uti Amulonis Lugdunensis, lonae
Aurelianensis, Prudentii Trecensis, Amalarii Metensis, Haymonis Halberstadiensis. Pro Oriente constat ex Euchologiis
etiam orthodoxorum, et ex Scriptis theologorum orientalium
posterioris aetatis qui testantur antiquam fidem suarum Ecclesia­
rum in hoc sacramentum.
b) Antea testimonium afferunt : saec, VIII, Beda Venerabilis
(in lac. V, P. L. CXIII, 39) ; saec. VII, S. Eligius Noviomensis
(de Rectitudine cath. conversationis, P. L. XL, 1172) ; saec. VI,
Cassiodorus (Complexiones in ep. Ap., P. L. LXX, 1380) et
Caesarius Arelatensis (P. L. XXXIX, 2238), atque synodus a
patriarcha Nestorianorum celebrata ; saec. V, Victor Antiochenus
(in Mc. VI, 13), Cyrillus AI. (de Ador, in sp. et ver.), Augustinus
(Spec, de S. S.), Iohannes Mandakuni ex Armenis, et Inno­
centius I (ep. 25, c. 8) ; saec. IV, Euchologia Serapionis, Can.
Hipp. VI, 4, et Iohannes Chrys. (de sac. III, 6).
c) Saeculo III, Extremae Unctioni alludere videntur : S. Aphraates (Dem.23), Eusebius (P.G.XXIV, 267, mi), et Origenes
(hom. 2 in Lev.) qui tamen, pariter ac Chrysostomus (1. c.),
non omnino clare a poenitentia moribundorum eam distinguit.
Non obstat silentium priorum temporum. Nam a) pauca
tantum supersunt scripta atque plura deperdita sunt, b) Toti
erant in catechesibus quibus exponebant dogmata fundamentalia

DE EXTREMA UNCTIONE

673

atque sacramenta a catechumenis recipienda ; aut in defendenda
veritate religionis Christianae, c) Etiam pauca sunt testimonia
de Poenitentia ; a fortiori de Extrema Unctione quae non est
nisi illius pro infirmis complementum, d) Insuper tempore perse­
cutionum prudentia monebat
minimum reducere ritus sacros ;
unctio autem infirmorum non est sacramentum necessarium,
e) Ipsum poenitentiae sacramentum erat minus in usu, nec
recipiebatur pro culpis venialibus ; similiter Extrema Unctio,
utpote Poenitentiae complementum, f) Usque ad saec. IV Bap­
tismus saepe differebatur usque ad finem vitae, et Extrema
Unctio non dabatur poenitentibus publicis, ut ait Innocentius I,
ep. 25, n. 8; g) Antiqua commentaria in epistolam lacobi perie­
runt ita ut primus qui extet sit V. Bedae ; evangelium autem
Marci non invenit interpretem ante Victorem Antiochenum in
Ecclesia graeca, ante V. Bedam in latina, h) Quodsi hodie,
ubi usus Extremae Unctionis factus est omnino universalis,
valde raro de isto sacramento in libris piis aut doctrinalibus fiat
sermo, mirum videri non debet paucissima de eo vel et nulla e
quibusdam temporibus ad nos pervenisse.

C. Ratione convenientiae quam ex S. Thoma, desumptam
ita declarat Billuart, a. 1 :
Chrjstus instituit sacramenta ut fidelibus subveniret pro
quovis tempore et secundum quemvis statum : sic in ingressu
Ecclesiae est Baptismus, in progressu et decursu vitae Confir­
matio, Eucharistia, Poenitentia, etc. ; ergo et in exitu, in quo
adversarius noster omnes suae versutiae nervos ad nos perden­
dum intendit, ut habet Cone. Trid., sess. 14, de E.U. in proaem.
Non est autem aliud quam Extrema Unctio, quae ideo dicitur
sacramentum exeuntium.

690. Extrema Unctio est sacramentum unum, licet
pluribus sub unctionibus ministretur, aut a pluribus
sacerdotibus quorum singuli diversam unctionem cum sua
respectiva forma ponant. Quod ita ostendit S. Thomas,
a. 2 :
« Quodlibet sacramentum dicitur unum, in quantum multa
quae sunt in uno sacramento, adunantur ad unum significandum,
vel causandum, quia sacramentum significando causât. Et ideo
quando una actio sufficit ad perfectam significationem, unitas
sacramenti consistit in illa actione tantum, sicut patet de Con­
firmatione. Quando autem significatio sacramenti potest esse et
in una, et in multis actionibus, tunc sacramentum perfici potest
et una actione, et pluribus, sicut Baptismus una immersione,
et tribus, quia ablutio, quae significatur in Baptismo, potest
esse per unam immersionem et per multas. Quando autem
perfecta significatio non potest esse nisi per plures actiones,
tunc plures actiones sunt de perfectione sacramenti, sicut patet
in Eucharistia, quia refectio corporalis, quae significat spiriSumma Theologiae Moralis III. — 43

674

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tualem, non potest esse nisi per cibum et potum. Et simile est
in hoc sacramento, quia curatio interiorum vulnerum non potest
perfecte significari nisi per appositionem medicinae ad diversas
vulnerum radices. Et ideo plures actiones sunt de perfectione
huius sacramenti ». Et « quamvis illae actiones sint plures sim­
pliciter, tamen uniuntur in una perfecta actione, quae est unctio
omnium exteriorum sensuum, quibus hauritur morbus interior »
(ad 2). « Nec ministrorum pluralitas tollit unjtatem huius sacra­
menti, quia instrumentaliter tantum operatur ; mutatio autem
martellorum non tollit unitatem operationis fabri » (ad 3).

691· Animadversio. Incertum est quando et quomodo
Christus istud sacramentum instituit. Videtur tamen non insti­
tuisse ante sacramentum Poenitentiae, nec proinde ante resur­
rectionem ; illud non exhibuit, quia immediata praeparatio ad
introitum gloriae non erat concedenda ante Ascensionem, nec
perfecte videtur illud determinasse, nec ipse promulgavit sed
apostolis reliquit promulgandum (n. 18 et 71).
Articulus II.

De Partibus

constitutivis.

S. Th., Suppi, q. 29, a. 4-9 ; q. 32, a. 5-7.

692. Materia remota Extremae Unctionis est oleum
ab episcopo benedictum, ut habent C. Flor., et Trid., c. 1.
i° Oleum, uti constat ex testimonio lacobi et ex tra­
ditione ac Ecclesiae praxi, et quidem olivarum, nam
« oleum proprie non dicitur nisi oleum olivae » (a. 4).
Convenientiam ostendit S. Thomas :
« Spiritualis sanatio quae in fine adhibetur, debet esse perfecta,
quia post eam alia non relinquitur ; et lenis, ut spes, quae exeun­
tibus est maxime necessaria, non frangatur, sed foveatur. Oleum
autem lenitivum est et penetrativum usque ad intima, et etiam
diffusivum. Et ideo quantum ad utrumque praedictorum est
conveniens materia huius sacramenti. Et quia oleum princi­
paliter nominatur olivae liquor, cum alii liquores solum ex simili­
tudine ad ipsum, olei nomen accipiant, ideo oleum olivae etiam
debet esse quod assumitur in materiam huius sacramenti » (a. 4).

2° Benedictum, cuius triplex assignatur ratio :
« ia est quia omnis efficacia sacramentorum a Christo descendit.
Et ideo sacramenta illa quibus ipse est usus, habent efficaciam
ex ipso uso suo ; sicut tactu suae carnis vim regenerativam
contulit aquis. Sed hoc sacramento non est usus, nec aliqua
corporali unctione ; et ideo in omnibus unctionibus requiritur
sanctificatio materiae.

DE EXTREMA UNCTIONE

675

2a est propter plenitudinem gratiae, quae confertur, non solum
ut tollat culpam, sed etiam reliquias culpae et infirmitatem
corporis.
3a est ex hoc quod effectus eius corporalis, scii, sanatio
corporalis, non causatur ex materiae naturali proprietate ; et
ideo oportet quod haec efficacia ei per sanctificationem detur »
(a. 5)·

30 Ab episcopo, ita ut secus nec sacramentum valide
administrari possit, ut ait S. Off., 13 ian. 1665, nec in casu
necessitatis oleum a sacerdote benedici possit, ut habet
14 sept. 1842. Potest tamen sacerdos ex auctoritate apostolica ad oleum benedicendum specialiter delegari, etiam
mediante episcopo uti probavit Clemens VIII pro Ecclesia
graeca (31 aug. 1595), et confirmavit Ben. XIV, Const.
Etsi pastoralis, 26 maii 1742, atque nunc Codex, can. 945.
Convenientiam ostendit S. Thomas, a. 6 : Sacramenti « efficacia
primo est a Christo, et ab ipso in alios descendit ordinate, scii,
in populum, mediantibus ministris, qui sacramenta dispensant,
et in ministros inferiores, mediantibus superioribus, qui materiam
sanctificant. Et ideo in omnibus sacramentis quae indigent
materia sanctificata, prima sanctificatio materiae fit per episco­
pum, et usus quandoque per sacerdotem, ut ostendatur sacer­
dotalis potestas ab episcopali derivata ».

40 Imo, probabiliter, speciali benedictione, scii. : ad hoc
benedictum (can. 945).
In casu tamen necessitatis, deficiente hoc oleo speciali, licitum
est alio uti oleo sed ab episcopo benedicto, uti est catechume­
norum aut s. chrisma ; sed sub conditione.

693. Materia proxima est unctio corporis infirmi oleo
benedicto facta. Sufficit ad essentiam sacramenti et validi­
tatem una unctio in capite vel alia parte principali, saltem
si verba formae sint generalia et non restricta ad unum vel
alterum corporis sensum, uti iam certum est ex can. 9471 ;
innuitur quoque a lacobo qui tantum requirit presbyteros
I. Plures quoque invocant responsum S. Off., 25 apt. 1906 : « in
casu necessitatis sufficere formam : Per istam sanctam unctionem indulgeat
tibi Dominus quidquid deliquisti. Arnen ». At responsum directe est de
forma : sufficit praedicta, nec addere oportet : per sensus, vel per visum...
enumerando singulos ; — non est de materia. Casu scii, necessitatis
quo tantum sit tempus faciendi unam unctionem, forma enuntiata
proclamatur adhibenda. At nondum dicebatur una unctio certo sufficiens
ad validitatem.

t
■Λ

676

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

infirmum ungentes oleo ; et constat ex historia, cum variis
temporibus et in variis regionibus maxima fuerit quoad
numerum aut locum in unctionibus diversitas. Aliae
tamen unctiones quae in diversis ritualibus pro diversis
Ecclesiis praescribuntur, pertinent ad integritatem sacra­
menti et ad pleniorem significationem signi sacramentalis.
In Ecclesia latina fiunt unctiones in sensibus exterioribus,
cuius convenientiam ostendit S. Thomas, q. 32, a. 5 et 6 :
« Hoc sacramentum per modum curationis exhibetur. Curatio
autem corporalis non oportet quod fiat per medicinam toti
corpori appositam, sed illis partibus ubi est radix morbi. Et
ideo etiam unctio sacramentalis debet fieri in illis partibus
tantum in quibus est radix spiritualis infirmitatis... Principia
peccandi in nobis sunt tria : im est dirigens, scii, vis cognoscitiva, 2m est imperans, scii, vis appetitiva, 3m est exequens, scii,
vis motiva. Omnis autem nostra cognitio a sensu ortum habet.
Et quia ubi est in nobis prima origo peccati, ibi debet medicin
adhiberi, ideo inunguntur loca quinque sensuum, scii. : ocul
propter visum, aures propter auditum, nares propter odoratum
os propter gustum, manus propter tactum qui in pulpis digi­
torum praecipue viget, et propter appetitivam inunguntur ali­
quibus renes, pedes autem inunguntur propter motivam, qui
sunt principalius eius instrumentum. Et quia primum principium
operationis humanae est cognoscitiva, ideo illa unctio ab omnibus
observatur quae fit ad quinque sensus, quasi de necessitate
sacramenti1 ; sed quidam servant alias, quidam vero illam
servant quae fit ad pedes, et non quae ad renes, quia appetitiva
et motiva sunt secundaria principia ».

In praxi : 1) Casii necessitatis fiat unctio « unica in uno sensu
seu rectius in fronte cum praescripta forma breviore » (can. 947) ;
casus necessitatis esse potest vel ex parte infirmi ob mortem
omnino instantem, vel ex parte ministrantis ob periculum
contagii, vel ex defectu temporis ob multitudinem infirmorum,
vel ex parte sacramenti ob periculum profanationis.
2) Attamen, si possibile sit, aliae unctiones sunt addendae
sub gravi, quia pertinent ad integritatem sacramenti, et quidem
absolute, non sub conditione (S. Off., 9 mart. 1917) ; unde in
can. 947 additur : « salva obligatione singulas unctiones sup­
plendi, cessante periculo », i. e. cessante ratione ob quam sub
breviore ritu ministratum est sacramentum.

3) Secundum recentes praescriptiones, « unctio renum semper
omittatur ; unCtio pedum ex qualibet rationabili causa omitti
potest » (can. 947, § 2 et 3).

i. Notetur S. Thomam non affirmare unctionem quinque sensuum
esse necessariam, sed observari ac si esset necessaria.

DE EXTREMA UNCTIONE

677

4) Quantum ad mutilatos « inungi debent, quanto propin­
quius fieri potest ad partes illas in quibus unctio fieri debuerat ;
quia quamvis non habeant membra, habent tamen potentias
animae, quae illis membris debentur, saltem in radice, et interius
peccare possunt per ea quae ad partes illas pertinent, quamvis
non exterius » (q. 32, a. 7). Item si quis usu sensus careat vel et
semper caruerit, est nihilominus in eo inungendus.

694. Forma est essentialiter deprecativa, uti constat tum
ex verbis lacobi in quibus voces : orent et oratio ex nativo
sensu et ex contextu (v. 13 et 16) indicant orationem
stricte dictam ; tum ex natura sacramenti quod non
videtur esse nisi commendatio infirmi in manus miseri­
cordiae divinae (q. 29, a. 8). Unde forma debet esse
deprecativa vel expresse, vel saltem aequivalenter, ita ut
si grammatice et materialiter sit enuntiativa aut imperativa,
ex ipso tamen tenore verborum vel ex verbis adiectis aut
ex circumstantiis dignoscatur esse formaliter deprecativa
quoad sensum.
Diversis temporibus et in diversis Ecclesiis magna fuit forma­
rum diversitas, atque plures inveniuntur enuntiativae, optativae,
imperativae, aut mixtae. Quod facile intelligitur ex eo quod
Christus non omniiio determinavit sacramentum. Unde can.
937 : « sacramentum conferri debet per sacras unctiones, adhi­
bito oleo olivarum rite benedicto, et per verba in ritualibus
libris ab Ecclesia probatis praescripta ».
In Ecclesia latina, iuxta Rituale rom., tit. 5, c. 1, n. 20, forma
nunc adhibenda est : Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Dominus quidquid per visum
(auditum, odoratum, gustum et locutionem, tactum, gressum)
deliquisti. Amen. De qua ait S. Thomas, a. 9 :
« Est competens forma huius sacramenti, quia a) tangit sacra­
mentum in hoc quod dicitur : per istam sanctam unctionem ; et
b) illud quod operatur in sacramento, scii, divinam misericor­
diam; et c) effectum, scii, remissionem peccatorum ».
Forma brevior, iuxta Rituale, n. 21, adhibenda in casu necessi­
tatis, est : Per istam sanctam unctionem indulgeat tibi Dominus
quidquid deliquisti. Amen· Ubi certo essentialia sunt ista : indulgeat
tibi Dominus quidquid deliquisti, quae indicant effectum princi­
palem sacramenti.

695. Animadversiones de requisitis ad liceitatem.
— t. Oleum in Ecclesia latina adhibendum est purum, nam, ait
S. Thomas, « non oportet quod balsamum ponatur in materia
huius sacramenti, quia balsamum propter odorem pertinet ad
bonitatem famae, qua de cetero non indigent propter se exeuntes,
sed indigent tantum nitore conscientiae, qui per oleum signi­

678

summa theologiae moralis

ficatur » (a. 4, ad 1). Nec vinum est cum oleo miscendum, quia
« vinum sanat mordendo, sed oleum liniendo ; et ideo curatio
per vinum magis pertinet ad poenitentiam quam ad hoc sacra­
mentum » (ad 2). Olim tamen in quibusdam Ecclesiis oleo
admiscebatur quid balsami ; apud quosdam Orientales adhuc
viget usus miscendi modicum aquae vel vini.

2. Oleum debet esse benedictum eodem anno ; in casu tamen
necessitatis adhiberi potest vetus. Quodsi praevideatur quantitas
eius fore insufficiens, potest non benedictum addi, etiam iterato,
sed semper in minore quantitate (can. 734 et Rit. tit. 5, c. 1, n. 3).
3. Oleum adhibendum est sufficiens ad ungendum infirmum,
ad quod tamen non requiritur magna quantitas, quia oleum de se
est diffusivum. Non tamen sufficit oleum super sensus distillate,
sed infirmus est Uniendus. Ob maiorem securitatem ad singulos
sensus pollex oleo est intingendus.

4. Unctio facienda est pollice dextero, per modum crucis, in
utroque organo, incipiendo a dextero; servato ordine in Rituali
praescripto ; atque sacerdos caveat ne formam absolvat antequam
ambo paria membra perunxerit (Rit., n. 18). At in ore seu in
labiis compressis una tantum est unctio facienda.

5. Extra casum necessitatis, unctiones ipsa ministri manu
nulloque adhibito instrumento fiant (can. 947, § 4) ; prohibetur
itaque usus penicilli vel strophioli.
6. Etiam in Ecclesia latina potest esse ritus specialis ministrandi
Extremam Unctionem legitimus. Ita in Ordine Praedicatorum,
ad ungendum infirmum fratrem, ut invenitur in Processionario
iuxta ritum dicti Ordinis.

696· Corollarium.— Sicut in ceteris sacramentis, distingui
tria possunt in Extrema Unctione :
i° Sacramentum tantum seu signum externum quod significat
et non significatur, et hoc est unctio cum oleo rite benedicto
facta simul cum verbis formae praescriptis.
20 Res quae non significat sed solum significatur, scii, ipsa
gratia allevians et confortans animam et abstergens peccatorum
reliquias, ut explicabitur in Q. seq.
3° Res et sacramentum quod significatur a signo externo et
simul significat gratiam, et hoc est, ait S. Thomas, « quaedam
interior devotio, quae est spiritualis unctio » q. 30, a. 3, ad 3.
Quae verba non intelligenda videntur de actu devotionis qui ab
infirmo elicitur, sed de passiva deyotione qua infirmus a ministro
devovetur benignitati Dei, seu de consignatione qua reponitur
in manus misericordiae divinae. Alii tamen intelligunt de ipsa
alleviatione seu confortatione, sed haec videtur esse mera res
quae nihil ulterius significat ; alii tenent pro confortatione
corporis, séd id adhuc minus verum est, quia iste effectus non
est nisi secundarius ac proinde a principii derivatus.

DE EXTREMA UNCTIONE

679

QUAESTIO SECUNDA.

DE EFFECTIBUS EXTREMAE UNCTIONIS.
S. Th., Suppi, q. 30 ; c. Gent. IV, 73.

697. Effectus proprius et principalis Extremae
Unctionis est gratia allevians et confortans animam infirmi
contra peccatorum reliquias, seu contra spiritualem languo­
rem et debilitatem quae tollit perfectum vigorem ad actus
virtutum ; — non vero remissio peccati mortalis. — Alieviationem et confortationem animae esse effectum huius
sacramenti est de fide, ex Conc. Trid. sess. 14, de E. U.,
can. 2 ; esse effectum primarium et quidem exclusive,
est sententia S. Thomae.
Effectus indicatur in ep. lac. V, 15 : Oratio fidei salvabit
infirmum et alleviabit eum Dominus et si in peccatis sit
remittentur ei; et ita describitur a Conc. Trid., c. 2 : « Res
haec gratia est Spiritus sancti, cuius unctio delicta, si quae
sint adhuc expianda, ac peccati reliquias abstergit, et
aegroti animam alleviat et confirmât, magnam in eo divinae
misericordiae fiduciam excitando, qua infirmus a) suble­
vatus, et b) morbi incommoda ac labores levius fert, et
c) tentationibus daemonis, calcaneo insidiantis, facilius
resistit... »
Probatur ex S. Thoma, q. 30, a. 1 :
« Quodlibet sacramentum est institutum principaliter ad unum
effectum, quamvis etiam alios ex consequenti inducere possit.
Et quia sacramentum efficit quod figurat, ideo ex ipsa signifi­
catione sacramenti debet accipi eius principalis effectus. Adhi­
betur autem hoc sacramentum secundum modum cuiusdam
medicationis, sicut Baptismus per modum ablutionis. Medicina
autem est ad pellendam infirmitatem. Unde principaliter hoc
sacramentum institutum est ad sanandum infirmitatem peccati.
Unde sicut Baptismus est quaedam spiritualis regeneratio, et
Poenitentia quaedam spiritualis suscitatio, ita et Extrema Unctio
est quaedam spiritualis sanatio vel medicatio.
Sicut autem corporalis medicatio praesupponit corporalem
vitam in medicato ; ita spiritualis spiritualem. Et ideo hoc sacramentum non datur contra defectus quibus vita spiritualis tollitur,
scii, contra peccatum originale vel mortale ; sed contra illos
defectus quibus homo spiritualiter infirmatur, ut non habeat
perfectum vigorem ad actus vitae, gratiae vel gloriae : et hic
defectus nihil aliud est quam quaedam debilitas et ineptitudo,

680

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

quae in nobis relinquitur ex peccato actuali vel originali, et contra
hanc debilitatem homo roboratur per hoc sacramentum ».
Hinc sacramentum Extremae Unctionis
1° confert gratiam gratum facientem cum speciali vigore
contra infirmitatem ex peccato relictam ;
2° peccati reliquias abstergit, quorum nomine non veniunt :
macula culpae et reatus poenae aeternae quae cum ipso peccato
per Poenitentiam tolluntur ; nec pravae dispositiones aut habitus
inchoati, qui simul existere possunt cum gratia confortativa, nec
proprie poenae temporales peccato debitae ; sed quaedam spiri­
tualis debilitas in ipsa mente existens, qua sublata, etiam iisdem
habitibus vel dispositionibus manentibus, non ita potest mens
inclinari ad peccatum (ad 2) ;
3° attamen, cum sit immediata praeparatio ad introitum gloriae
(III q. 65, a. I, ad 4), poenas etiam tollit ex consequenti, non
tamen semper sed tantum iuxta dispositionem et devotionem
suscipientis.

698. Effectus secundarii sunt remissio peccatorum
etiam mortalium, atque interdum sanatio corporalis ubi
saluti animae expediat. — Certum est ex C. Trid., sess. 14,
c. 2.
Probatur : Im, tum ex verbis lacobi : si in peccatis sit
remittentur ei, tum quia id sequitur ex effectu primario,
scii, gratia roborativa.
« Quia hoc robur (contra debilitatem ex peccato relictam)
gratia facit, quae secum non compatitur peccatum, ideo ex
consequenti si invenit peccatum aliquod vel mortale vel veniale,
quoad culpam tollit ipsum, dummodo non ponatur obex ex parte
recipientis... Et ideo etiam lacobus de remissione peccati con­
di tionaliter loquitur, dicens : si in peccatis sit, dimittentur, scii,
quoad culpam : non enim semper delet peccatum, quia non
semper invenit ; sed semper remittit quoad debilitatem prae­
dictam quam quidam reliquias peccati dicunt... Unde dicendum
quod principalis effectus huius sacramenti est remissio pecca­
torum quoad reliquias peccati ; et ex consequenti etiam quoad
culpam, si eam inveniat » (a. x).
Effectus iste qui per accidens aliis sacramentis vivorum pro­
babiliter competit, certo competit huic sacramento, et quidem,
ut videtur, per se, licet secundario; ad quod aliquando sola potest
sufficere attritio.

IIm explicite enuntiatur in verbis lacobi : oratio fidei
salvabit infirmum, quae sensu obvio saltem aeque intelligenda videntur de salute corporis ; constat porro ex uni­
versali traditione et ex Conc. Flor, et Trid.; effectus autem
provenit ex virtute divina sed si expediat saluti.

DE EXTREMA UNCTIONE

68ι

« Extrema Unctio non facit corporalem sanationem ex proprie­
tate naturali materiae, sed ex virtute divina, quae rationabiliter
operatur. Et quia ratio operans nunquam inducit secundarium
effectum, nisi secundum quod expedit ad principalem, ideo ex
hoc sacramento non semper sequitur corporalis sanatio, sed
quando expedit ad spiritualem sanationem; et tunc semper eam
inducit, dummodo non sit impedimentum ex parte recipientis » (a. 2).
Hinc : 1) Iste effectus, utpote secundarius, derivatur per
quamdam redundantiam1 ab effectu principali, ut indicatur a
Conc, Trid., scii, ab animae alleviatione, « qua infirmus suble­
vatus... et sanitatem corporis interdum, ubi saluti expedierit,
consequitur ».
2) Proinde non datur nisi secundum quod expedit ad princi­
palem effectum, sanationem animae, et quidem non secundum
futuram sed secundum praesentem statum et conditionem
subiecti ; nam, ut explicat S. Thomas, c. G. IV, 73 : « corporalis
infirmitas interdum utilis est ad animae sanitatem, prout homo
infirmitatem corporalem sustinet humiliter et patienter, et ei
quasi in poenam satisfactoriam computatur ; est etiam quan­
doque impeditiva spiritualis salutis, prout ex infirmitate corporali
impediuntur virtutes : convenions igitur fuit ut contra peccatum
aliqua spiritualis medicina adhiberetur, secundum quod ex
peccato derivatur infirmitas corporalis, per quam spiritualem
medicinam sanatur infirmitas corporalis aliquando, cum sic
expedit ad salutem ».
3) Non datur semper ubi saluti expediat, nam sacramentqmnon
miraculose restituit sanitatem : si vires corporis sint nimis debili­
tatae, impedimentum est ex parte recipientis. Saepe tamen quod­
dam morbi levamen aegroti ex receptione sentiunt sacramenti.

699· Corollaria. ■»— Ex praedictis concluditur Extremam
Unctionem :
i° Non esse institutam principaliter in remissionem venia­
lium, ut tenent S. Bonaventura et Scotus, quia tunc vel conce­
denda esset etiam sanis, vel non concedenda nisi in ipso extremo
vitae instanti ; utruftique contradicit praxi Ecclesiae.
20 Nec principaliter ad remissionem mortalium, quia est
sacramentum vivorum, et Poenitentia medium est necessarium
ad deletionem mortalis peccati obtinendam (n. 433 et 449).
3° Ideo, nec indifferenter ad remissionem, prout invenerit,
venialium aut mortalium non remissorum per Poenitentiam, ut
dixerunt Bellarminus et Tournely.
4° A fortiori nec ad remissionem poenarum, cum dari possit
iis quibus nulla post poenitentiam manet poena luenda ; nec ad
sanitatem corporis esse principaliter ordinatam.
5° Non imprimere characterem, tum quia iterari potest, tum
quia « character non imprimitur nisi in illis sacramentis quibus
homo ad aliquid sacrum deputatur ; hoc autem sacramentum
est solum in remedium, et non deputatur per ipsum homo ad
aliquid sacrum agendum vel suscipiendum » (q. 30, a. 3).
i. Ita S. Bonaventura, IV Sent, in text. a. r, q. 1, conci. 2 ; S. Albertus
M., ib. a. 23, 1·, n ; S. Thomas, c. G. IV, 73.

682

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

6° Opportune recipi dum infirmus non sit nimis debilitatus,
atque plenum habeat usum rationis, ad hoc quod ex aptiore
conditione vel meliore dispositione plenius et certius obtineat
sacramenti effectus.
7° Reviviscere stante eodem gravi eiusdem infirmitatis periculo,
quia tunc iterari nequit sed pro toto tempore huius periculi
infirmum commendat misericordiae divinae.

QUAESTIO TERTIA.

DE MINISTRO

EXTREMAE

UNCTIONIS.

S. Th., Suppi, q. 31 ; Gent c. IV, 73.

700. Minister Extremae Unctionis qui eam valide
confert est omnis et solus sacerdos (can. 938, § 1). —
Est de fide ex C. Trid., sess. 14 de E. U., c. 1 et can. 4,
confirmante doctrinam C. Flor, ad Arm. Constat ex
testimonio S. lacobi, ex intellectu traditionis et praxi
Ecclesiae, et ex natura sacramenti quod est complementum
Poenitentiae.
Hinc : 1) Valide confertur a sacerdote excommunicato aut
haeretico, dummodo habeat intentionem conficiendi sacramen­
tum seu faciendi quod facit Ecclesia.
2) Non potest valide conferri a diacono, sicut dixit Launoy,
nec a fortiori a laico, et si quandoque usi sint laici oleo infirmo­
rum, id potest considerari ut quoddam sacramentale.
3) Ab uno sacerdote conferri potest, uti est mos Ecclesiae
latinae, nec lacobus exigit plures, sed dixit presbyteros in plurali
ad indicandum presbyterorum ordinem seu quemdam ex pres­
byteris ; potest tamen a pluribus simul conferri ita ut singuli
diversos sensus ungant et unusquisque formam correspondentem
pronuntiet, vel ita ut omnes simul cunctas unctiones faciant et
formas dicant. In Ecclesia orientali solet conferri a septem pres­
byteris, vel a tribus, et iis deficientibus, etiam ab uno.
4) Non tamen potest sacerdos sibi ipsi conferre sacramentum,
uti dicebat Clericatus (S. C. P. F. 23 mart. 1844), quod est
contra sensum formae et contra textum lacobi : orent super eum.
5) Quodsi inter administrationem sacerdos deficeret, alius
unctiones nondum factas supplere deberet, dummodo saltem
nonsit nimis magna distantia et deficiat unio moralis. At si prior
administratio esset dubie valida, prius sub conditione foret repe­
tenda, et dein reliqua addenda.

Doctrinam compendiose tradit S. Thomas : « Ea in quibus
gratia illuminans mentem confertur, exhibere solum pertinet
ad sacerdotes, quorum ordo est illuminativus... Diaconus,
dixerat antea in Suppi, q. 31, a. 2, habet vim purgativam tantum,

DE EXTREMA UNCTIONE

683

non illuminativam ; unde cum illuminatio fiat per gratiam,
nullum sacramentum, in quo gratia conferatur, diaconus potest
dare ex officio ; et ideo nec hoc, cum in eo gratia conferatur...
Nec requiritur ad hoc episcopus, cum per hoc sacramentum
non conferatur excellentia status, sicut in illis quorum est
minister episcopus. Quia tamen hoc sacramentum perfectae
curationis effectum habet, et in eo requiritur copia gratiae, com­
petit huic sacramento quod multi sacerdotes intersint et quod
oratio totius Ecclesiae ad effectum huius sacramenti coadiuvet ;
unde lacobus dicit : Inducat presbyteros Ecclesiae... et oratio fidei
salvabit infirmum. Si tamen unus solus presbyter adsit, intelligitur hoc sacramentum perficere in virtute totius Ecclesiae,
cuius minister existit et cuius personam gerit » c. G. IV, 73.

701, Minister ordinarius legitimus ad licitam
administrationem est parochus loci in quo degit
infirmus (can. 938), vel qui loco parochi est. — Pertinet
enim ad pastorem pascere fideles cibo spirituali sacramen­
torum.
Hinc : 1) Extra casum necessitatis est illicitum ministrare
sacramentum absque licentia parochi, saltem rationabiliter prae­
sumpta, quae Ceteroquin non ubique nec semper praesumi
potest. Est peccatum ex genere suo grave, quia est alienam
iurisdictionem usurpare.
2) In casu tamen necessitatis alius sacerdos ministrare potest,
ut si parochus in articulo mortis ministrare non possit aut non
velit.
3) A iure parochi eximuntur episcopus iuxta can. 397, n. 3,
et religiosi iuxta can. 514, § 1-3.

702. Obligatio ministrandi Extremam Unctionem
oriri potest ex iustitia vel ex charitate.
I. Ex iustitia sub gravi tenetur ministe ordinarius, per se
vel per alium, hoc sacramentum ministrare id expresse
vel aequivalenter petentibus, atque diligenter curare ut
infirmi tempestive, dum sui plene compotes sunt, illud
recipiant, monendo eos qui incurii sunt. Ita Rituale, t.5,
c. i, n. i et 7, et c. 4, n. 10 ; can. 939 et 944.
Licet enim sacramentum non sit necessarium, est tamen utilis­
simum ; boni autem pastoris est suis ovibus providere non tantum
de necessariis, sed etiam de valde ultilibus ad salutem ; hinc :
1) Graviter peccat parochus si ex notabili eius incuria expo­
natur infirmus periculo decedendi sine hoc sacramento.
2) Non tamen tenetur illud ministrare cum speciali periculo
vitae, nisi esset sacramentum necessarium vel certius validum,
ut esse potest sensibus destituto (n. 86).

684

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

IL Ex charitate, deficiente parocho, tenentur alii sacerdotes
ministrare hoc sacramentum (can. 939) ; quae obligatio
tamen non est gravis, nisi gravis urgeat necessitas infirmi
et ipsi id ministrare possint sine magno incommodo.
At in casu quo sacramentum cuidam esset omnino necessarium
in extrema necessitate spirituali, urgeret etiam cum periculo
vitae (n. 87).

703. Animadversio.—Minister, extra casum urgentissimae
necessitatis, tenetur ex gravi Ecclesiae praecepto servare totum
ritum praescriptum ; secus si tempus suppetat, omissa supplenda
sunt. Grave esset omittere omnes orationes praecedentes, nume­
rum minuere unctionum, sine ulla veste sacra ministrare.
Leve e contra est superpelliceum omittere aut stolam nisi
ratio adsit excusans ; item sine ministro ministrare, cruces
omittere in ungendo, ordinem unctionum invertere.
Recitatio Psalmorum poenitentialium ac Litaniarum ab adstantibus non est de praecepto, et communiter omitti solet.
Iuxta hodiernam disciplinam Viaticum regulariter ministran­
dum est ante Extremam Unctionem, at propter iustam rationem
ordo interverti potest.
QUAESTIO QUARTA.

DE SUBIECTO EXTREMAE UNCTIONIS.
S. Th., Suppi, q. 32 et. 33.

704. Subiectum Extremae Unctionis capax est
homo viator baptizatus, usum rationis adeptus et doli
capax, qui ob infirmitatem in gravi mortis periculo versatur.
— Constat ex testimonio lacobi, ex Ecclesiae traditione
et praxi, ex Cone. Flor., decr. pro Arm., et Trid., sess. 14,
c. 3, ex Rituali, tit. 5, c. 1, n. 8 et ex can. 940.
Dicitur : 1) viator, tum generatim quia sacramenta
viatoribus destinantur, tum speciatim quia hoc sacramen­
tum praeparat ad mortem ;
2) baptizatus seu fidelis, ut indicatur verbis lacobi :
Infirmatur quis in vobis; Baptismo enim fit homo capax
recipiendi cetera sacramenta ;
3) usum rationis adeptus et doli capax, ut innuitur verbo :
inducat presbyteros, quod dicit actum humanum, et constat
ex fine primario sacramenti quod institutum est contra
reliquias peccati actualis, uti habet forma : Indulgeat
quidquid deliquisti. Unde adultus qui baptizatur moribun-

DE EXTREMA UNCTIONE

685

dus, immediate post Baptismum hoc sacramentum recipere
potest, ut liberetur ab infirmitate relicta ex peccatis actua­
libus (S. C. P. F., 26 sept. 1821) ;
4) qui ob infirmitatem in gravi mortis periculo versatur,
ut indicatur verbo: infirmatur (n.689), et explicite docetur
a Cone. Flor. ; cum autem senectus vera sit infirmitas,
etiam senes recipere possunt sacramentum si ob debili­
tatem e senectute in gravi periculo mortis versantur.
Periculum mortis non requiritur prorsus imminens sed
sufficit grave ; unde non solum in exitu vitae seu articulo
mortis sacramentum conferri potest, sed omni infirmo de
cuius morte timetur.
Effectus enim primarius Extremae Unctionis est infirmi alle­
viatio et confortatio animi, secundarius restitutio Sanitatis
corporalis ; uterque supponit infirmitatem mortalem ; secus enim
infirmus non indigeret speciali sacramento quo confortaretur
vel sanaretur. Ait S. Thomas, q. 32 : « Hoc sacramentum a) est
quaedam spiritualis curatio, quae quidem per quemdam corporalis
curationis modum significatur. Et ideo illis quibus corporalis
curatio non competit, scii, sanis, non debet hoc sacramentum
conferri... b) est ultimum remedium quod Ecclesia potest con­
ferre, quasi immediate disponens ad gloriam. Et ideo illis tantum
infirmantibus debet exhiberi qui sunt in statu exeuntium, propter
hoc quod aegritudo nata est inducere mortem, et de periculo
timetur » (a. 1 et 2).
Hinc : i° Sacramenti huius capaces non sunt : mortui, — in­
fideles aut catechumeni, — pueri et perpetuo amentes utpote
incapaces peccati, quia « non datur contra reliquias originalis
peccati, nisi secundum quod sunt per actualia peccata quodam­
modo confortatae ; unde principaliter contra actualia peccata
datur quae non sunt in pueris » (a. 4, ad 2), — item, ut videtur,
B. V. Maria quae nec peccatum habuit nec alleviationis indigebat,
— denique sani aut leviter infirmi licet proximo mortis periculo
extrinseco expositi, uti damnati ad mortem, periculose navigaturi
vel praeliaturi nisi postquam lethale vulnus receperint, pericu­
losam operationem subituri nisi ex infirmitate contracta iam
sint in periculo mortis aut post operationem factam periculum
oriatur, mulieres illae quae regulariter cum aliquo periculo
pariunt, nisi ob specialem infirmitatem timenda sit mors aut ex
partu vires iam sint valde debilitatae.
2° E contra sacramentum recipere possunt illi, quibus ex infir­
mitate non tantum imminens sed etiam probabile est periculum
intrinsecum mortis, uti omnes qui infirmitatem contraxerunt quae
probabiliter mortem inferet, veneno infecti, graviter vulnerati,
qui post incisionem chirurgicam valde debilitantur, et senes
decrepiti etiamsi nullo speciali morbo laborant, cum ipsa senectus
sit ipsis morbus insanabilis.

686

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Si dubitetur num infirmus usum rationis attigerit, num in
periculo mortis reipsa versetur, vel num mortuus sit, sacramen­
tum ministretur sub conditione (can. 941).
4° Casu quo, deficiente vero periculo gravi, sacramentum
ministratum fuerit in periculo mortis mere existimato, si dein
verum periculum oriatur, est repetendum saltem sub conditione,
v. g. : si nondum valide es inunctus.

705. Conditiones requisitae ad susceptionem Ex­
tremae Unctionis. — Requiritur :
i° ad validam sacramenti susceptionem intentio, quia
sacrameptum ab adulto recipi debet modo humano ; in­
tentio autem sufficit habitualis non retractata, etiam impli­
cita, qualis est in omnibus qui catholice volunt vivere aut
mori : ita enim sacramentum iam implicite petierunt vel
et verisimiliter petiissent explicite, si occasio data fuisset ;
2° ad fructuosam seu licitam susceptionem, status gratiae
saltem legitime praesumptus, quia est sacramentum vivo­
rum, atque Poenitentiae complementum. Unde qui peccavit
mortaliter, prius debet recipere sacramentum Poenitentiae ;
vel si hic et nunc sit impossibile,saltem elicere contritionem
perfectam ; attamen qui bona fide existimat se esse disposi­
tus, etiam cum sola attritione obtinet sacramenti effectus.
Hinc : 1) Infirmis qui, cum sanae mentis compotes essent,
illud saltem implicite petierunt seu verisimiliter petiissent,
etiamsi deinde sensus vel usum rationis amiserint, absolute prae­
beatur. Ita can. 943.
2) Ignotis et aliis de quibus dubitari possit an praedictam
intentionem petendi sacramentum habeant, ministretur sub
conditione.
3) Amentibus qui rationis usum habuerunt, conferri potest
dummodo intentionem saltem implicitam tunc habuerint reci­
piendi nec revocatam.
4) Item furiosis et phreneticis : ipsis tamen sacramentum
non est conferendum nisi in lucidis intervallis, at necessitate
omnino urgente, ministrari poterit etiam in crisi, dummodo
non sit periculum irreverentiae pro sacramento.
5) Schismaticis aut haereticis, dum usu rationis gaudeant,
sacramentum non est ministrandum nisi prius haeresim aut
schisma abiecerint ; sensibus destitutis, si sint in bona fide,
ministrari potest sub conditione et semoto Scandalo, at regulariter
solum illis qui Extremam Unctionem sacramentum esse admit­
tunt, ut dictum est supra, n. 653.
6) Sacramentum non est conferendum illis qui impoenitentes
in manifesto peccato mortali contumaciter perseverant ; quodsi

DE EXTREMA UNCTIONE

687

hoc dubium fuerit, conferatur sub conditione (can. 942), semoto
tamen scandalo.
Conditio apponenda est illa quae respicit validitatem sacra­
menti, non vero illa quae respicit dispositionem ad sacramenti
fructum, quia non est impedienda sacramenti reviviscentia. Hoc
est generale principium quod valet pro omnibus sacramentis ;
unde Extrema Unctio conferatur sub conditione : si es capax,
vel alia simili, non sub conditione : si es dispositus. Nec existi­
metur in can. 942 huic regulae poni exceptionem, quia in illis
qui in manifesto peccato contumaciter perseverant, iam non potest
cum aliqua probabilitate supponi intentio recipiendi sacramen­
tum ; unde si de hac contumacia dubium sit, pariter dubium
erit de intentione, non de sola dispositione. Valet proinde
regula generalis.

706. Speciale praeceptum suscipiendi Extremam
Unctionem per se dari non probatur, quia sacramentum
non est necessarium ad salutem, nec a lacobo praeceptum
sed commendatum, ut ait Cone. Trid., sess. 14, c. 1.
Hinc : 1) Qui illud non recipiunt, per se non peccant graviter.
2) Per accidens potest adesse grave peccatum, ratione specialis
periculi tentationum, aut contemptus, aut scandali.
3) Imo tam magnum salutis medium atque firmum praesi­
dium, occasione oblata et secluso sat magno incommodo, praeter­
mittere in proximo mortis periculo, regulariter non fit ex rationa­
bili motivo, ac proinde solet includere Culpam leVem. Unde
can. 944 : « Quamvis hoc sacramentum non sit de necessitate
medii ad salutem, nemini tamen licet illud negligere ; et omni
studio et diligentia curandum ut infirmi, dum sui plene com­
potes sunt, illud recipiant ».
Cura incumbit parocho et quidem sub gravi ; etiam cognatis
et propinquis, qui peculari titulo curam aegroti habent, vel et
amicis : hi sub gravi tenentur saltem si sacramentum sit necessa­
rium saluti, imo tunc, iis deficientibus, tenetur omnis homo.
Curandum autem est plene sui compos infirmus sacramentum
recipiat, ut plenius et certius percipiat fructus.

707. Iterari potest Extrema Unctio, quia non confert
characterem (q. 30, a. 3) nec effectum perpetuum, cum
sanitas mentis et corporis possit amitti (q. 33, a. 1). Non
tamen iterari potest in eadem infirmitate et eodem periculo
mortis, quia commendatio seu repositio aegroti in manus
misericordiae divinae, quae est res et sacramentum, fit
pro toto periculo et auxilia confert durante toto periculi
tempore et in ipso mortis articulo.
Cessante autem periculo per convalescentiam, si novum peri­

688

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

culum oriatur etiam in eadem infirmitate, uti fieri solet in morbis
diuturnis, iterari sacramentum potest (a. 2), ut ait C. Trid.,
sess. 14, c. 3. Hinc can. 940, § 2 : « In eadem infirmitate hoc
sacramentum iterari non potest, nisi infirmus post susceptam
unctionem convaluerit et in aliud vitae discrimen inciderit ».

APPENDIX.

DE BENEDICTIONE APOSTOLICA
ARTICULO MORTIS.

IN

708. Benedictio apostolica seu absolutio generalis, ut
vocari solet, moribundis quibus sacramenta ministrantur, etiam conce­
denda est, atque concedi potest a quocumque sacerdote, iuxta can. 468,
§ 2 : « sacerdoti qui infirmis assistat, facultas est eis concedendi Bene­
dictionem apostolicam cum indulgentia plenaria in articulo mortis secun­
dum formam a probatis liturgicis libris traditam, quam benedictionem
impertiri ne omittat ».
Nomine absolutionis generalis itaque venit indulgentia plenaria quam
S. Poqtifex per se vel per delegatos moribundis impertitur, sub forma
benedictionis : sub hac ratione omnino distinguitur ab indulgentia
plenaria quam absque ulla benedictione lucrari possunt in articulo
mortis, vel illi qui rem benedictam aut piam (v. g. crucem aut tabulam),
secum vel in cubiculo gerendam usque ad mortem, detinent Cui adnexa
est indulgentia apostolica ; vel membra çonfraternitatis cui tale privi­
legium est concessum.
Absolutio generalis omnibus adultis seu doli capacibus, in gravi peri­
culo, etiam ex alia quam morbi causa, constitutis, concedi potest, qui
eam petierunt aut verisimiliter petiissent, aut signa contritionis dede­
runt ; — sed indulgentia suspensa manet et non consequitur effectum
nisi in vero et physico mortis articulo. Et ideo iterari aut ex pluribus
titulis dari nec debet nec potest in eadem infirmitate quantumvis diu­
turna, cum id omnino inutile sit, etiam si postea moribundus in novum
peccatum mortale lapsus sit ; — sed solum iteranda est si infirmus
convaluerit, et postea in novum periculum inciderit (S. C- Indg., 24 sept.
1838 ; 12 mart. 1855 ; 12 febr. 1842).
Conditiones ad eam lucrandam, ex bulla Benedicti XIV, Pia mater,
5 apr. 1747, in infirmo requisitae sunt :
a) Ut non sit excommunicatus aut manifeste impoenitens ; quodsi
sit dubie dispositus, concedatur benedictio apostolica, quoties absolutio
sacramentalis aut extrema unctio detur, etiam tantum sub conditione
b) Ut sacramentum Poenitentiae et Eucharistiae, si possit, susceperit ;
quodsi non possit, sufficit gratiae status dum supremum edit suspirium.
c) Ut se paratum offerat ad acceptandum quidquid Deo placuerit,
et mortem ipsam patienter obeundam in satisfactionem poenarum, quas
peccando ipse promeruit.
d) Ut SS. nomen lesu ore si possit, sin minus corde, devote invocet ;
et actum doloris et charitatis eliciat.
Indulgentia praedicta non potest applicari defunctis.

ξ

TRACTATUS

!

DE ORDINE.

INTRODUCTIO.

S. Th., Suppi, q. 34, a. i et 2.

;

t

f

'i
ΐ
*
}

'i

709. Sextum sacramentum est Ordinis. — Quinque
priora ordinantur ad necessitates vitae supernaturalis
singulorum fidelium ; duo ultima immediate respiciunt
bonum societatis supernaturalis, scii. Ecclesiae Dei. Oportet
enim societatem tum a superioribus ordinari et regi, tum
propagatione perpetuari. Ad quod duo ultima fuerunt
instituta sacramenta : Ordo et Matrimonium, quorum
primum immediatius confert ad vitam supernaturalem,
cum detur iis qui alios sacris initiare debent et vitam
supernaturalem communicare, dum alterum praebet vitam
naturalem filiis postea in honorem Dei educandis et
sanctificandis.

710. Ordo sumitur multipliciter :
a) Primario est ipsa mutua habitudo seu relatio prioris
et posterioris, superioris et inferioris, qua referuntur ad
invicem et quae hac ratione est tam in inferiori quam in
superiori : ubicumque scii, est aliquid prius et posterius,
oportet esse aliquem ordinem vel secundum situm, vel
secundum tempus, vel secundum originem, vel secundum
potestatem aut officium, et ita porro. Unde Augustinus,
de Civ. Dei, 1. IX, c. 13, n. 1 : Ordo est parium dispariumque sua cuique loca tribuens dispositio. Hoc sensu non
accipitur ordo in praesenti tractatu.
b) Secundo est ipse gradus seu status qui hunc ordinem
facit seu dictam relationem causât, et « quia ratio ordinis,
prout est relatio, invenitur ubi primo aliquid superius
Suxnrna Theologiae Moralis III. — 44

A

690

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

altero occurrit, ideo hic gradus eminens per potestatem
ordo nominatur » (a. 2, ad 4), scii, potestas praeeminentiae,
vel etiam coetus illorum qui hac dignitate ornantur. Sic
loquuntur de ordine nobilium, equitum, militum, iudicum,
advocatorum, clericorum, religiosorum, etc.
Hinc in sermone ecclesiastico ipsa potestas spiritualis
et sacra, per excellentiam vocatur ordo. Et quia plures
gradus diversos complectitur alios aliis subordinates secundum quamdam hierarchiam1, ordo est hierarchicus.
c) Sensu translato de effectu ad causam, est ipse ritus
externus seu actio caeremonialis qua alicui confertur po­
testatis gradus, et quae proprie est ipsa ordinatio sacra.
lamvero ordo sacrae potestatis est sacramentum. Quo
nomine, ut ex dictis patet, principaliter venit ipsa potestas
interior manens magis quam ritus externus seu actio
transiens : « ipse character interior est essentialiter et
principaliter ipsum sacramentum ordinis » (a. 2, ad 1) ;
« et ideo character, qui est spiritualis potestas, in definitione ordinis ponitur » (ad 2).
711. Sacramentum Ordinis definitur : Sacramentum
N. L. quo ritu sacro a ministro competente spiritualis traditur
potestas et confertur gratia ad offerendum sacrificium aliaque
officia sacra rite obeunda.
In hac definitione indicantur : signum externum, — minister,
— duplex effectus : character seu potestas sacra, et gratia ; —
et finis : sacrificium et alia officia exercenda et rite obeunda.
Subiectum indicatur implicite ; signum et minister satis indeter­
minate, cum quoad illa possit esse diversitas tum in opinione
tum etiam in re.
Brevius Magister Sententiarum : Signaculum quoddam Ecclesiae,
quo spiritualis potestas traditur ordinato; ubi duo ponit, scii,
signum exterius : signaculum quoddam; et effectum interiorem :
quo spiritualis potestas traditur (a. 2).
Sacramentum vario nomine designatur : ratione signi externi,
impositio manus, γε'.ροτονία ; ratione potestatis principalis :
sacerdotium (priesterschap) ; ratione diversi gradus : sacramentum
hierarchiae; ratione effectus : consecratio sacerdotum et ministrorum.
I. Hierarchia etymologice est sacer principatus, usu tamen recepto
dicit distinctionem et subordinationem graduum : sacra potestas gradibus
distincta.

'

i

’

>

|
J
J

i

DE ORDINE

■
>

691

712. Divisio tractatus. — Tractatus dividitur in
quinque quaestiones :
i° De ipso sacramento Ordinis : a) de institutione ;
b) de partibus constitutivis.
20 De effectibus Ordinis.
30 De diversis Ordinibus.
40 De ministro Ordinis.
50 De subiecto Ordinis
Accedit appendix de irregularitatibus.
QUAESTIO PRIMA.

DE IPSO SACRAMENTO ORDINIS.
Articulus I.

De Sacramenti Institutione.
S. Th., Suppi, q. 34, a. 1-3 ; q. 35, a. 1.

713. Errores. — Ordinem esse sensu proprio verum
sacramentum generatim negant Protestantes, Ritualistis
exceptis. Omnes Christiani sunt sacerdotes, sed ob bonum
pacis ex iis quidam seligendi erunt qui soli munia ec­
clesiastica exercerent : ministri quidem verbi Dei et ec­
clesiarum rectores sed nullo speciali charactere induti.
Unde Ordo non est sacramentum a Christo Domino insti­
tutum, sed figmentum quoddam humanum excogitatum
a viris rerum ecclesiasticarum imperitis, aut merus quidam
ritus eligendi ministros verbi Dei et sacramentorum,
eosque deputandi ad praedicationem et munia sacra.
i
f

f

ΐ

j
j
J
I

i

ί
i

a) Initio Ecclesiae quidam inter Gnosticos discrimen inter
----- :
;---- :.---- —
i. De Ordine utiliter conferri possunt : S. Thomas, in Suppi, q. 3440 ; Billuart, Billot, Hugon, Tanquerey, Pesch, Diekamp, Van NoortVerhaar inter dogmaticos ; Morinus, Commentarius historicus ac dogma­
ticus de sacris Ordinationibus; Gaspard, Tractatus canonicus de sacra
Ordinatione; Many, Praelectiones de S. Ordinatione; Coppens, L’imposition des mains et les rites connexes; Tixeront, L’Ordre et les Ordinations; Van Rossum, De essentia Sacramenti Ordinis; Périnelle, La
Doctrine de S. Thomas sur le Sacrement de TOrdre, in Rev. des Sc., Phil,
et Théol. 1930 ; Tymczak, Quaestiones disputatae de Ordine; A. Janssens.
De H. Wijdingen : I. Bisschoppen en Priesters; II. Diaconaat, Subdiaconaat
en mindere orden ; Diet, de Théol., Galtier in art. Imposition des mains,
et Michel in art. Ordre; S. Alphonsus et manualia recentia theologiae
moralis.

i

692

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

laicos et sacerdotes videntur negasse, de quibus Tertullianus,
de Praescr., XLI : « Hodie presbyter qui cras laicus, nam et
laicis sacerdotalia munera iniungunt ». Qui error aliquatenus
transiit ad Waldenses, ut videre est in prof, fidei ipsis ab Innocentio III imposita.
b) Novatores expresse propugnarunt Ordinem non esse sacra­
mentum. Ait Luther : « Hoc sacramentum Ecclesia Christi
ignorat inventumque est ab Ecclesia Papae » ; quem generarim
secuti sunt.
c) Calvinus, licet admitteret impositionem manuum vocari
posse sacramentum, negat tamen ipsa conferri gratiam aut
potestatem offerendi sacrificium ; est scii, mera caeremonia quae
deputat ad praedicandum verbum Dei et delegat ad sacra munia
obeunda.
d) Hodie Protestantes generarim hoc sacramentum reficiunt,
praesertim Presbyteriani et Baptistae, qui renuunt supernaturalem characterem in ministris agnoscere.
e) Anglicani, licet admittant hierarchiam episcoporum et
ordinationem quae nonnisi ab episcopis valide confertur, negant
tamen ea dari gratiam.
f) Liberales et Modernistae contendunt hierarchiam ecclesiasti­
cam esse institutionem humanam : primum scii, electos esse
quosdam presbyteros i. e. seniores qui coetibus religiosis praeessent, postea inter eos unum agnitum esse episcopum, quasi
supremum invigilantem, qui presbyteros et fideles regeret ; quod
ad providendum necessariae crescentium communitatum or­
dinationi factum est, non ad perpetuandam missionem et potesta­
tem apostolicam (Mod. prop. 50). Et cum coena indolem as­
sumpserit actionis liturgicae, qui ipsi praeesse consueverant
habiti sunt sacerdotes (prop. 49).

714. Thesis. Ordo seu sacra ordinatio, qua in Ecclesia
insigniuntur ministri sacri et sacra potestate do­
nantur, est verum et proprie dictum N. L. sacra­
mentum. — Est de fide ex Cone. Trid., sess. 23, can. 3
et 4, confirmante prop, fidei emissam in Cone. Lugd. II
et doctrinam Cone. Florentini. Thesis enuntiatur indeter­
minate, ita ut de aliquo saltem ordine verificetur, ad minus
de sacerdotio, nullus tamen excludatur.
Probatur: A. Ex Scripturis inferri potest Christum
instituisse sacramentum Ordinis.
i° Christus apostolos ab aliis selegit (Mt. IV, 19 ; X,
2-4 ; Mc. I, 16-20 ; Le. VI, 13 ; Ioh. XV, 16) et speciali
modo deputavit et consecravit ad munia spiritualia exer­
cenda : ad celebrandum Eucharistiae sacrificium et sacra­
mentum (Le. XXII, 19), ad remittenda peccata (Ioh. XX,

*

·

(

DE ORDINE

i
I
j.
f
i
J
i
I
?
j
ί
i
I
[
f
I
'

j
j

)
i
■
j
«
I

693

23), ad docendum omnes gentes et baptizandum (Mt.
XXVIII, 18-20).
2° Quae officia, cum perpetua esse deberent, etiam
voluit ab apostolis transmitti signo sane externo et modo
visibili, quo solo congruit hominibus.
30 Quod praestarunt apostoli signo flnpositionis manuum (Act. VI, 6 ; XIII, 3 ; XIV, 22 ; 1 Tim. IV, 14 ;
II Tim. I, 6), qua constituebant presbyteros et episcopos
ad regendas ecclesias (Act. XIV, 22 ; XX, 28), ad dispensanda mysteria Dei (I Cor. IV, 1), ad invigilandum doctrinae et moribus (I Thés. III, 2 ; I Cor. IV, 17 ; I Tim. I,
1-12 ; V, 19-22 ; Tit. I, 5-9).
40 Ritus impositionis manuum erat signum externum
conferens gratiam ; ita docet Paulus ad Timothaeum prout
intellexit traditio : Noli negligere gratiam, quae est in te,
quae data est tibi per prophetiam (i. e. propter praedictiones de te factas) cum impositione manuum presbyterii... Admoneo te ut resuscites gratiam Dei, quae est
in te per impositionem manuum mearum ; non enim dedit
nobis Deus spiritum timoris, sed virtutis, et dilectionis et
sobrietatis (I Tim, IV, 14 ; II Tim. I, 6).
Ex quibus constat Ordinem esse ritum externum gratiae
collativum ex intentione voluntatis Christi institutum.
Obiiciunt in textu graeco legi χάρισμα, quod nullatenus
gratiam gratum facientem significat, sed nihil aliud designat
nisi gratiam gratis datam. — Resp. : vox etymologice significat
donum, quod potest indicare non solum gratiam gratis datam,
sed etiam gratum facientem, ut Rom. V, 15-17 ; I Cor. XII,
31 ; XIII, i ; in praesenti autem significat tum potestatem
sacram tum gratiam gratum facientem quae requiritur ad illam
rite exercendam, ut apparet ex contextu cum tribuat spiritum
fortitudinis, dilectionis, moderaminis, atque negligi et iterum
excitari possit. Sicque intellexit Ecclesiae traditio.

B. Ex Traditione, quae ab initio explicite agnoscit hierarchiam jure divino constitutam episcoporum, presbytero­
rum et diaconorum, ex iis qui receperunt ordinem seu
potestatem sacram et officium quoad celebrationem Eucharistiae et remissionem peccatorum ; a saeculo IV, manuum
impositione non solum potestatem sacram verum et
gratiam conferri expresse proponit.

694

SPMMA THEOLOGIAE moralis

i0 A saeculo II hierarchia ordinum asseritur a Didachè,
14-15; Clemente R., ad Cor. 40, 42, 44 ; Ignatio, ad Magn. 6 ;
Tertulliano, de Praescr. 41.
20 A saeculo IV gratiam ordinis affirmant inter alios Chrys.,
de sac, III, 4 ; hom. 1 in ep. 2 ad Tim., 2 ; Greg. Nys. or. in
Bapt. Christi ; Cyrillus AI., in Ioh. XX, 22-23 1 Aug. c. ep.
Parm., 1. II, c. 13, n. 28 ; Innoc. I, ep. 24, n. 4 ; Greg. M., in
I Reg. IV, 5 ; Theodoretus, in 2 ad Tim., I, 6 ; Leo M., serm. 3.
3° Eodem tempore id dare affirmant liturgiae et euchologia
Ecclesiae tum Occidentalis tum Orientalis.

C. Ex convenientia rationis. Conveniens est in Ecclesia
esse ordinem sacrae potestatis, illum esse sacramentum
atque gratiae Causativum ; ut ostendit S. Thomas.
i° Est ordo potestatis sacrae : « Deus sua opera in sui simili­
tudinem producere voluit, quantum possibile fuit, ut perfecta
essent, et per ea cognosci posset. Et ideo ut in suis operibus
repraesentaretur, non solum secundum quod in se est, sed etiam
secundum quod aliis influit, hanc legem naturalem imposuit
omnibus, ut ultima per media reducerentur et perficerentur, et
media per prima... Et ideo ut ista pulchritudo Ecclesiae non
deesset, posuit ordinem in ea, ut quidam aliis sacramenta trade­
rent, suo modo Deo in hoc assimilati, quasi Deo coopeiantes »
(q- 34, a· O·
2° Ordo est sacramentum : a) quia « propter ordinem fit homo
dispensator aliorum sacramentorum ; ergo ordo habet magis
rationem quod sit sacramentum quam alia » ; — b) quia « sacra­
mentum... nihil est aliud quam quaedam sanctificatio homini
exhibita cum aliquo signo visibili ; unde cum in susceptione
ordinis quaedam consecratio homini exhibeatur per visibilia
signa (nec posset aliter fieri), constat ordinem esse sacramentum »
(a. 3).
30 Est gratiae collativus : « Sicut gratia gratum faciens est
necessaria ad hoc quod homo digne sacramenta recipiat, ita
etiam ad hoc qupd digne sacramenta dispenset. Et ideo sicut in
Baptismo, per quem fit homo susceptivus aliorum sacramento­
rum, datur gratia gratum faciens, ita in sacramento Ordinis,
per quod homo ordinatur ad aliorum sacramentorum dispensatio­
nem » (q. 35, a. 1).

715. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
i° Ex institutione divina existere in Ecclesia statum clericalem
a statu laicali distinctum (can. 948), ut contra Protestantes
definivit G. Trid., seSs. 7, can. 10, et sess. 23, c. 4, can. 6 ; licet
ex institutione ecclesiastica status clericalis potuerit maiorem
consequi ambitum.
20 In Ecclesia ex iure divino existere sacerdotium visibile et
externum, ut ait C. Trid., sess. 23, c. 1, can. 1.
3° In Ordine, sicut in aliis sacramentis, tria esse distinguenda :
a) sacramentum tantum seu signum externum quod significat et

DE ORDINE

095

non significatur, est ritus sacer cum verbis cpnsecratoriis, qui
diversus est in diverso ordine ; b) res et sacramentum, quod scii,
significatur a ritu visibili et simul significat gratiam, est sacra
potestas indelebili charactere tradita ; c) res sacramenti quae
significatur et non significat, est gratia ad potestatem saçram rite
exercendam necessaria.

716. Animadversio.-—Christus Apostolis tradidit potesta­
tem consecrandi Eucharistiam in ultima coena, dicens : hoc
facite in meam commemorationem ; potestatem remittendi
peccata in die resurrectionis 5 potestatem praedicandi ante
ascensionem. Instituit autem sacramentum Ordinis, simul man­
dando praedictas potestates in perpetuam Ecclesiae utilitatem
conferendas esse atque visibili signo transmittendas ; at ipse
hoc sacramentum non ministravit.
Articulus II.

De Partibus

Sacramenti constitutivis.

S. Th., Suppi, q. 34, a. 4 et 5 ; q. 37, a. 5 ; III, q. 84, a. 4.

717. Status quaestionis. —: In Scripturis non alius
indicatur ritus sacrae ordinationis nisi manuum impositio,
cui adscribitur gratia sacramentalis ; similiter Patres,
Liturgiae, Euchologia usque ad saeculum IX soli manuum
impositioni tribuunt collationem sacerdotii. Saeculo VIII
aut IX apparet porrectio instrumentorum, scii, patenae
cum oblatis et calicis cum vino, ut indicatur in variis
Sacramentariis Galliae et Germaniae. A Graecis porrectio
nunquam recepta fuit, sed saec. XI in liturgiam romanam
introducta, in tota Ecclesia latina fuit admissa atque
praecepta ; imo tamquam pars principalior ordinationis
habita, ut constat ex doctrina Scholasticorum atque ipsius
Conc. Flor., in decr. pro Armenis. Saeculo XI, altera,
in fine missae, manuum impositio fuit adhibita in quibus­
dam Ecclesiis, quae postea communis evasit in Occidente.
Evolutio in ritibus ordinationis lenta fuit et duravit usque
ad saeculum XV ; saeculo tamen XIII perfecta erat,
quantum ad traditionem instrumentorum quae tunc in
Occidente universaliter erat recepta.
In Ecclesia latina itaque adest in ordinatione sacerdotum :
r° Impositio manuum ab episcopo, et presbyteris, super caput
cuiuslibet ordinandi sub silentio, et dein extensio manuum super
omnes ordinandos cum oratione : Oremus fratres... exaudi nos...

696

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et praefatione, quibus respective postulatur pro iis a Deo gratia
sacerdotalis et dignitas presbyterii. Distingui ibi possunt duae
impositiones quarum altera est continuatio prioris.
20 Traditis stola et casula, et unctis manibus ordinandorum,
fit traditio instrumentorum, ut dictum est, sub verbis : Accipe
potestatem offerre sacrificium Deo, missasque celebrare tam pro
vivis quam pro defunctis. In nomine Domini.
3° Consecratione Sacrificii et communione peractis, in fine
altera fit impositio manuum ab episcopo solo super singulos,
sub verbis : Accipe Spiritum sanctum : quorum remiseris peccata...

Ex dictis patet in Ecclesia graeca, sicut olim in Ecclesia
latina, ritum ordinationis non esse nisi impositionem
manuum cum forma concomitante. Ante constitutionem
Apostolicam « Sacramentum Ordinis » diei 30 nov. 1947
multum agitata est quaestio an idem hodie valeat in
Ecclesia latina, aut quisnam habendus sit ritus validae
ordinationis temporibus nostris.

718. Sententiae diversae. —- Ad dictam quaestionem
solvendam multiplex pronuntiata fuit sententia :
ia tenet solam primam manuum impositionem esse essentiam
Sacramenti, tum quia sola in Scripturis invenitur et sola adhibita
in octo prioribus saeculis, tum quia hodie sola adhibetur apud
Graecos. Haec sententia est paucorum in medio aevo, post saec.
XVI plures habuit defensores inter quos Morinus et Martene, et
saec. XIX facta est longe communior, ita ut Card. Van Rossum
et Pesch eam dixerint moraliter certam. Ecclesia enim non
potest mutare materiam et formam sacramentorum ; et etiam,
si id posset, non probatur talem fuisse Ecclesiae intentionem,
cum id ex nullo textu iuridiço constet. Quantum ad decretum
Cone. Flor, multi illud dixerunt disciplinare, non dogmaticum ;
alii illud dogmaticum agnoscunt, sed, ut Card. Van Rossum,
dicunt hac in re Concilium errasse.
2a e contra non agnoscit ut ritum essentialem Ordinis nisi solam
traditionem instrumentorum. Sic multi scholastici, ita ut a saec.
XIII ad XV haec opinio fuerit longe communior, atque a Cone.
Flor, adoptata et usque ad saec. XVIII plures semper habuerit
defensores ; saec. autem XIX fuit quasi derelicta, sed ultimis
temporibus rursus defenditur a Hugon et Galtier.
In ista sententia oportet dicere Christum ritum Ordinis non
determinasse in ultima specie, Ecclesiam vero alium et alium
ritum praescripsisse pro variis temporibus et locis.
3S dicit ritum essentialem consistere tum in traditione instru­
mentorum qua confertur potestas consecrandi seu in corpus
Christi verum, tum in ultima manuum impositione qua confertur
potestas remittendi peccata seu in corpus Christi mysticum.
Ita Scotus et post eum plures, usque ad saeculum XVIII, inter
quos Bellarminus et Billuart.

DE ORDINE

697

4a tenet alterutram, nempe aut primam impositionem manuum,
aut instrumentorum traditionem esse materiam validam. Ita
pauci saec. XVII et XVIII, ut Amicus, Diana, Esparza, Cleri­
catus, Hieronymus a S. Augustino O. S. Tr. Haec sententia
quatenus affirmaret episcopum inter utrumque ritum posse
eligere, falsa est, quia non pertinet ad ministrum, sed ad Christum
et Ecclesiam determinare ritus essentiales sacramenti ; quatenus
vero affirmaret pro diversitate temporum et locorum diversam
esse materiam secundum diversam Ecclesiae determinationem,
coincidit cum pluribus aliis opinionibus.
5a tenet utramque, scii, primam manuum impositionem simul
ac traditionem instrumentorum esse ;n Ecclesia latina ritum
ad validitatem sacramenti necessarium. Ita antiquitus forsan
aliqui, plures vero saec. XVIII et XIX ; recentius defenditur
a Billot, Tanquerey, Hervé, Noldin, Van Noort.
6a denique ait materiam constare ex tribus, atque non solum
traditionem instrumentorum, sed etiam ultimam manuum im­
positionem aeque ac primam essentialiter requiri ad sacramentum.
Ita inde a saec. XVII plures : Lugo, Gotti, Egger, Dalponte.

719. Materia ordinationis sacerdotalis hodiernis
temporibus in Ecclesia latina consistit in prima manuum
impositione quae silentio fit, non autem in ejusdem per
manus dexterae extensionem continuatione nec in ultima
cui conjunguntur verba : « Accipe Spiritum Sanctum :
quorum remiseris peccata, etc... »
In Ecclesia graeca et aliis quibusdam orientalibus, existit
sola impositio manuum, licet hic inde quaedam adsint varietates.

Probatur: i° Ex Constitutione Apostolica « Sacramentum
Ordinis »1 in qua Summus Pontifex Pius PP. XII, divino
lumine invocato, Suprema auctoritate et certa scientia
declarat, et quatenus opus sit, decernit et disponit ea
quae in thesi modo posita habentur.
20 Quoad partem positivam, necessitatem scilicet et
validitatem primae manuum impositionis, ex usu con­
stanti hujus ritus inde a primis temporibus tum in
Ecclesia latina, tum in Ecclesia graeca. Semper ritus
iste servatus fuit, non solum in presbyterorum sed
etiam in episcoporum et diaconorum ordinationibus.
Quod etiam innuit Cone. Trid., sess. 14 de E. U., c. 3,
i. Constitutio Apostolica « Sacramentum Ordinis», die 3a novembris,
1947. Acta Apostolicae Sedis, XL, 1948, pp. 5-7.

698

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

dum ait de ministris Extremae Unctionis quod sint sacer­
dotes « ordinati per impositionem manuum presbyterii ».
3° Quoad partem positivam et negativam simul, neces­
sitatem scilicet et sufficientiam ad substantiam et validi­
tatem secundum quod dependet a Domini Nostri Jesu
Christi institutione, ex eo quod Ecclesia Romana semper
validas habuit ordinationes Graeco ritu collates absque
instrumentorum traditione. Nec obstat quod in Concilii
Tridentini Decreto pro Armenis statuitur : « Sextum
Sacramentum est Ordinis cujus materia est illud per cujus
traditionem confertur Ordo : sicut Presbyteratus traditur
per calicis cum vino et patenae cum pane porrectionem3
etc. » (Denz. 701). Minime enim Concilium Graecis
imposuit ut ritum ordinationis mutarent vel illi instru­
mentorum traditionem insererent : immo voluit Ecclesia
ut in ipsa Urbe Graeci secundum, proprium ritum ordina­
rentur. Quibus colligitur, etiam secundum mentem Con­
cilii Florentini, traditionem instrumentorum non ex
ipsius Domini nostri voluntate ad substantiam et validi­
tatem hujus sacramenti requiri1.
40 Ratione theologica ex ipsis essentialibus sacramenti
secundum textum ejusdem Constitutionis Apostolicae
supra citatae : « Constat autem inter omnes Sacramenta
Novae Legis, utpote signa sensibilia atque gratiae invisi­
bilis efficientia, debere gratiam et significare quam efficiunt
et efficere quam significant. Jamvero effectus, qui Sacra
Diaconatus, Presbyteratus et Episcopatus Ordinatione
produci ideoque significari debent, potestas scilicet et
gratia, in omnibus Ecclesiae universalis diversorum
temporum et regionum ritibus sufficienter significati
inveniuntur manuum impositione et verbis eam deter­
minantibus ».
i. De ipsa tamen recta interpretatione Decreti pro Armenis, de ejus
valore dogmatico vel disciplinari et aliis controversiis in interpretando
Decreto nihil statuere voluit Summus Pontifex. Determinat tantum­
modo quod si in decursu saeculorum aliquando porrectio instrumen­
torum fuerit necessaria ad valorem sacramenti hoc fuisset ex Ecclesiae
voluntate (non ex Christi institutione) ita ut quod Ecclesia statuit
etiam mutare et abrogare valeat.

DE ORDINE

699

Animadversio. Ex dicta Constitutione, quae lata
est ad omnem controversiam circa ritus essentiales auferen­
dam et ad conscientiarum anxietatibus viam praecluden­
dam certissime constat instrumentorum traditionem, et
continuationem primae manuum impositionis et ultimam
manuum impositionem non pertinere ad substantiam
Sacramenti nec in posterum requiri ad validitatem. Quod
attinet ad tempora praeterita nihil determinat Constitutio
Apostolica de ritibus ad validitatem necessariis, ita ut
diversae sententiae supra allatae objectum maneant liberae
controversiae.
720. Forma ordinationis sacerdotalis in Ecclesia
latina in posterum constat verbis « Praefationis », quorum
haec sunt essentialia, ideoque ad valorem requisita : « Da
quaesumus, omnipotens Pater, in hunc famulum tuum
Presbyterii dignitatem ; innoya in visceribus eius spiritum
sanctitatis, ut acceptum a Te, Deus, secundi meriti munus
obtineat censuramque morum exemplo suae conversa­
tionis insinuet ».
Ita in Ecclesia latina. In Ecclesia graeca enim tota forma est
in verbis quae comitantur unicam impositionem manuum :
« Divina gratia, quae semper infirma curat et ea quae desunt ad­
implet, promovet N., devotissimum diaconum, in presbyterum;
oremus pro eo, ut veniat super eum sanctissimi Spiritus gratia ».

Probatur ex Constitutione Apostolica « Sacramentum
Ordinis » verba formae determinante. — Quantum ad
sensum formae, quia pertinet ad substantiam sacramenti
a Christo instituta, Ecclesiae nulla competit potestas
(Conc. Trid., sess. 7, c. 1 ; Denz. 844. Sess. 21, c. 2 ;
Denz. 931) ; verba autem hunc sensum exprimentia
Ecclesia stabilire potest, immo quandoque debet. Ut
formam sacramenti igitur consideranda sunt verba appli­
cationem materiae determinantia, quibus univoce signi­
ficantur effectus sacramentales quaeque ab Ecclesia qua
talia accipiuntur et usurpantur.

721. Corollaria practice. — Cum in sacramentis
administrandis tutius sit agendum ne exponantur periculo
nullitatis, ideo in praxi ante Constitutionem Apostoliçam

7OO

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

anni 1947 erat ad omnes opiniones attendendum et omnes
ritus qui iuxta quamdam opinionem forsan requirebantur
observandi erant, nullo intermisso ; quia de validitate
sacramenti non constat nisi omnia rite fuerint peracta.
Quod si quaedam ex iis omissa aut dubia fuerint, ordinatio
sub conditione erat repetenda, aut defectus saltem sup­
plendus.
Haec omnia etiam post Constitutionem Apostolicam
valent si de omissionibus et dubiis agatur in ordinationibus
factis ante diem 28 aprilis 1948 (ante mediam noctem
inter diem 27 et 28). Ab hac enim die documentum
juridicum effectum obtinet et dispositiones ejus vim
retroactivam non habent.
Hinc pro ordinationibus ante diem 28 aprilis factis : i° Si
prima manuum impositio omissa fuerit, et quidem sive parti­
cularis impositio sive subsequens extensio, ordinatio ex integro
erit repetenda, quia disputant an illa vel haec vel alterutra
sufficiat (S. Off., 21 iul. 1899 5 4 iul. 1900 ; 7 mart. 1902) ;
impositio probabiliter fieri debet tactu corporali (ib.), qui tamen
sufficit mediatus, v. g. in caput coopertum (S. Off., 22 ian. 1290).
20 Si omissa fuerit, etiam partialiter, traditio consecrati calicis
et patenae cum utraque specie, sub conditione saltem est ordi­
natio tota repetenda (S. C. C. 11 febr. 1708; S. Off., 6 iul. 1898 ;
n ian. 1899) : contactus probabiliter requiritur physicus, sed
sufficit mediatus, unde sufficere videtur tangere unum, quo
mediante tangantur reliqua.
3° Consecratio tamen calicis çum patena non videtur requisita
ad validitatem, quia S. Off. in rescr. 28 ian. 1937 declaravit in
quodam tali casu ordinationem non esse iterandam.
4° Si quaedam essentialia omissa fuerint ex verbis formae in
traditione instrumentorum ; aut sub extensione manuum in
oratione : Oremus fratres... exaudi, vel in praefatione, pariter
ex integro erit ordinatio repetenda.
5° Si ultima fuerit omissa manuum impositio aut forma
concomitans, erit supplenda (S. C. R. 22 maii 1841 ; S. Off.,
4 mart. 1874 ; 9 dec. 1897).
6° Certum est unctionem manuum, traditionem vestium,
impositionem manuum a sacerdotibus assistentibus non esse
sacramentales, sed mere accidentales ; nihilominus unctio
omissa, et, probabiliter, traditio vestium est postea supplenda.
Reordinatio aut suppletio fieri possunt a quovis episcopo, etiam
extra tempora ac secreto (can. 1007) ; in casu defectus occulti, oc­
culte fieri debet ad vitandum scandalum et turbationem fidelium.
Sub novo vero regimine determinato a Constitutione Apostolica absolute repetenda erit ordinatio si quaedam essentialia
ex forma, prout supra determinata, fuerint omissa vel etiam si
prima manuum impositio omissa fuerit vel facta absque tactu

DE ORDINE

7OI

saltem morali1. Sub conditione ordinatio erit repetenda si
quid dubium circa essentialia ad validitatem occurrerit. —
Utrum vero ex integro an tantum pro parte ordinatio sit repe­
tenda Constitutio Apostolica non determinat. Et quamvis pro­
babile sit ordinationem ex integro repetendam esse, prudens
tamen erit in singulis casibus ad Sanctum Sedem recurrere
secundum statutum explicitum ipsius Constitutionis : * Si
dubium aliquod Contingat, illud huic Apostolicae Sedi erit
subiiciendum ». Idem valet de iterandis vel supplendis caere­
moniis non essentialibus, de quibus in Constitutione nihil
habetur.

722. Animadversio. — Non est sacramentum sub condi­
tione iterandum aut defectus supplendus, nisi de defectu saltem
adsit positivum dubium ; dubia scii, levia et negativa aut scru­
pulosa non sunt attendenda. Unde legimus apud S. Alphonsum
Th. M., 1. VI, n. 757 : < etiamsi quis timeat ne invalide ordinatus
sit, aut non recordetur se tetigisse sacra vasa, aut non tetigisse
imaginetur, non illico iterandum esse ordinem, cum sola oblivio
vel timor non sufficiat ad prudens et rationabile dubium vel
probabilitatem ». Et in praxi ordinatus hac in re confidere
potest testimonio sacerdotis qui episcopo assistit.

QUAESTIO SECUNDA.

DE EFFECTIBUS ORDINIS.
S. Th., Suppi, q. 35.

723. Effectus sacramenti Ordinis est gratia ad rite
fungendum muneribus sacris et potestas ad illa exercenda.
— Est fide ex C. Trid., sess. 23, c. 3 et 4, can. 4.
A. Ordo non ponentibus obicem confert gratiam, quod
est de fide ex C. Trid,, can. cit.,et sess. 7,can. 1 et 6 : gra­
tiam scii, ad bonum usum potestatis sacrae necessariam seu
ad rite exercendum ministerium sacrum et dispensanda
sacramenta ; « augmentum gratiae, ait Cone. Flor., ut quis
sit idoneus minister ». Nam « cuicumque datur potentia
aliqua divinitus, dantur etiam ea per quae exeeutio illius
possit congrue fieri » (a. 1).
i. De validitate tactus tantummodo moralis etiam in Constitutione
statutum est : « Ne vero dubitandi praebeatur occasio, praecipimus ut
impositio manuum in quolibet Ordine conferendo caput Ordinandi
physice tangendo fiat, quamvis etiam tactus moralis ad Sacramentum
valide Conficiendum sufficiat.

702

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Confert autem :
1) Gratiam habitualem gratum facientem, quae neces­
saria est ad sacramenta digne ministranda (n. 76) ; — et
quidem auget eam ad gradum eminentem, quia Ordo est
dignius omnium sacramentorum post Eucharistiam, cum
ad munus praestantissimum, ipsam Eucharistiam, imme­
diate ordinetur :
« Ad idoneam executionem ordinum non sufficit bonitas
qualiscumque, sed requiritur bonitas excellens ; ut sicut illi,
qui ordinem suscipiunt, super plebem constituuntur gradu
ordinis, ita et superiores sint merito sanctitatis. Et ideo praeexigitur gratia quae sufficiat ad hoc quod digne connumerentur in
plebe Christi ; sed confertur in ipsa susceptione ordinis amplius
gratiae munus, per quod ad maiora reddantur idonei » (ad 3),
Haec gratia commemoratur ab Apostolo I ad Tim., IV, 14 et
II Tim. I, 6-7, et universali refertur traditione, a Pontificali ut
spiritus sanctitatis et totius forma iustitiae, a Cone. Trid., quod
docet in ordinatione dari Spiritum sanctum, qui non datur sine
gratia.

2) Gratiam sacramentalem specialem, quae gratiae
gratum facienti speciale auxilium praebet et habitualem
vigorem ad debite exercenda munera sacra, et infirmitatem
vincendam quae ab officiis retrahit.
3) Consequenter ius ad gratias actuales, ad hunc finem
necessarias, per totam vitam opportuno tempore obti­
nendas.
B. Ordo confert characterem quo ordinandi consecrantur
cultui divino tamquam ministri, iisque indelebiliter in­
haeret sacra potestas, et quidem activa, ad dispensanda
sacramenta. Est de fide ex Cone. Trid., sess. 23, can. 4,
et sess. 7, can. 9. Character Ordinis de necessitate sup­
ponit characterem Baptismi qui reddit capacem ad alia
sacra recipienda ; de congruitate characterem Confirmatio­
nis qui reddit idoneum ad exercendum Ordinem.
Potestas characteris est duplex :
i° Principalis, circa corpus Christi reale, scii, conse­
crandi, offerendi et ministrandi corpus et sanguinem
Domini, ut constat ex ipsa forma sacramenti, ex verbis
Christi : Hoc facite in meam commemorationem (Lc.

DE ORDINE

70S

XXII, 19), ex doctrina Apostoli, ad Hebr, V, i et XIII,
10, et ex Cone. Trid., sess. 23, c. 1, can. 1.
2° Secundaria, circa corpus Christi mysticum, seu red­
dendi fideles aptos et idoneos ad sacramentum Eucha­
ristiae, per verbi divini praedicationem et sacramentorum
ministrationem, praesertim Baptismi et Poenitentiae (Mt,
XXVIII, 19 ; Ioh. XX, 23) ; unde in ordinatione confertur
potestas remittendi peccata (C.Trid., sess. 23, c. i,can. 1).
Potestas enim conficiendi et dispensandi Eucharistiam
includit potestatem omnia praestandi quae ad dignam
Eucharistiae receptionem requiruntur. Homines autem ad
Eucharistiam remote disponuntur per praedicationem
verbi, proxime per sacramentorum administrationem,
maxime Poenitentiae.
« Eiusdem virtutis esse videtur aliquam perfectionem tribuere
et ad susceptionem illius materiam praeparare... Cum igitur
potestas Ordinis ad hoc se extendat ut sacramentum corporis
Christi conficiat et fidelibus tradat, oportet quod eadem potestas
ad hoc se extendat quod fideles aptos reddat et congruos ad huius
sacramenti perceptionem. Redditur autem aptus et congruus
fidelis ad huius sacramenti perceptionem per hoc quod est a
peccato immunis : non enim potest aliter Christo spiritualiter
uniri, cui sacramentaliter coniungitur, hoc Sacramentum perci­
piendo. Oportet igitur quod potestas Ordinis se extendat ad
remissionem peccatorum per dispensationem illorum sacra­
mentorum quae ordinantur ad peccati remissionem, cuiusmodi
sunt Baptismus et Poenitentia » atque Extrema Unctio. Ita
S. Thomas, c. Gent. IV, 74. Cfr. q. 37s a. 4, ad 1.

724· Corollaria. 1— 1. Eminens est sacerdotis dignitas, nam
per characterem configuratur ipsi Christo (q. 40, a. 5, ad 2) et
participat de potestate et sacerdotio Christi ; unde in ipso, ait
S. Thomas, II-II, q. 184, a. 8 « requiritur maior sanctitas interior,
quam requirat etiam religiosus status », a sacerdotio scii,
seiunctus.
2. Sacramentum Ordinis quia imprimit indelebilem characterem
non est iterabile, quod semper creditum fuit in Ecclesia, licet
aliquando disputationes fuerint de validitate ordinationum ab
haereticis factarum vel simoniacis ; a saeculo autem XIII consensus
theologorum hac in re est communis (q. 38, a. 2).
3. Hinc si cum obice recipiatur sacramentum, remoto obice
reviviscit ; et quidem in perpetuum, ob characterem semper
manentem.
4. Quod si bona fide peccator reçipiat sacramentum, id per
accidens causai gratiam primam, dummodo peccator sit attritione
dispositus.

ï··;

704

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUAESTIO TERTIA.

DE DIVERSIS ORDINIBUS.
S. Th., Suppi, q. 37 ; q. 35, a. 2 et 5 ; et q. 40.

725. Plures sunt in Ecclesia ordines, qui ad diversa
ordinantur officia. — Est certum, imo a Conc. Trid.,
sess. 23, c. 2 et can. 2 definitum tamquam pertinens
ad catholicam veritatem.
Rationes profert S. Thomas, q. 37, a. 1 :
« Ordinum multitudo est inducta in Ecclesia propter tria :
i° Propter Dei sapientiam commendandam, quae in distin­
ctione rerum ordinata maxime relucet tam in naturalibus quam
in spiritualibus...
20 Ad subveniendum humanae infirmitati, quia per unum
non poterant omnia quae ad divina mysteria pertinebant expleri
sine magno gravamine ; et ideo distinguuntur ordines diversi ad
diversa officia. Et hoc patet per hoc quod Dominus dedit Moysi
septuaginta senes in adjutorium.
3° Ut via proficiendi hominibus amplior detur, dum plures in
diversis officiis distribuuntur, ut omnes sint Dei cooperatores ;
quo nihil est divinius, ut Dionysius dicit in Eccl. hier. 3 ».

726. Septem distinguuntur in Ecclesia ordines
quibus, velut per gradus, clerici usque ad sacerdotium
ascendunt. — Est certum ex Conc. Trid., sess. 23, c. 2.
Rationem distinctionis S. Thomas, a. 2, desumit ex
relatione ad Eucharistiam, ad quam sacramentum Ordinis
ordinatur : Sacerdos Eucharistiam consecrat ; tres nobi­
liores aliquo modo ipsi cooperantur in ordine ad ipsam
Eucharistiam : diaconus sacerdoti immediate cooperatur,
in ipso sacramento, et illud non quidem consecrat sed
dispensat ; subdiaconus materiam praeparat in vasis sacris,
acolythus vero in vasis non sacris ; tres reliqui cooperantur
solum in ordine ad praeparandos suscipientes Euchari­
stiam : exorcista mundat fideles habentes impedimentum
ex daemonis potestate ; lector subiectum praeparat in­
struendo, seu rudimenta fidei docendo ; ostiarius ab Ec­
clesia indignos arcet, solis dignis aperiendo.
Ita in Ecclesia latina ; et licet tempore Apostolorum ministri
inferiores nondum fuerint a diaconis discreti, sed eorum potestas

DE ORDINE

70S

et officium in diaconatu contentum manserit, ab initiis tamen
Ecclesiae omnes ordines cum propriis eorum ministeriis in usu
fuisse cognoscuntur1.
In Ecclesia graeca vero praeter diaconatum non est nisi
subdiaconatus et lectoratus ; sed ad istos aliorum officia redu­
cuntur : sic acolythatus et ostiariatus conferuntur simul cum
subdiaconatu, exorcistatus cum diaconatu.

727. Omnes ordines probabilius sunt sacramenta,
sed non constituunt nisi unum Ordinis sacramen­
tum. — Est sensus obvius Conc. Flor, et Trid., 1. c.
A. Singuli sunt sacramenta. Probatur :
Ex Conâliis. Conc. Flor, enim ait : « Sextum sacramentum
est Ordinis, cuius materia est illud per cuius traditionem Ordo
confertur » ; quod applicat presbyteratui, diaconatui, subdiaconatui et similiter aliis ordinibus.
Idem facit pro ordinum forma. Postea addit : Effectus augmen­
tum gratiae, ut quis sit idoneus minister.
Similiter Cope. Trid. postquam enumeraverit septem ordines,
statim sine restrictione addit : Ordinem esse sacramentum.
20 Ex Pontificali, quod generarim de omnibus ordinibus ait :
« Moneat episcopus ordinandos, ut tangant instrumenta, quibus
character imprimitur ».
3° Ex ratione S. Thomae, Q· 35» a. 2 : « Quidam dixerunt
quod in solo ordine sacerdotali character imprimitur ; sed hoc
non est verum, quia actum diaconi nullus potest exercere licite,
nisi diaconus ; et ita patet quod habet aliquam spiritualem
potestatem in dispensatione sacramentorum, quam alii non
habent. Et propter hoc alii dixerunt quod in sacris ordinibus
imprimitur character, non autem in minoribus. Sed hoc iterum
nihil est, quia per quemlibet ordinem aliquis constituitur super
plebem in aliquo gradu potestatis ordinatae ad sacramentorum
dispensationem. Unde cum character sit signum disrincrivum
ab aliis, oportet quod in omnibus character imprimatur ; cuius
etiam signum est quod perpetuo manent, et nunquam iterantur ».
Ceterum characterem eorum esse indelebilem constat ex eo
quod per excommunicationem non tollitur.

i. Ita Conc. Trid., 1. c. — Sic v. g. Cornelius (a. 251), ep. ad Fab.
Ant. (H. E. VI, 43) ait « esse in Ecclesia romana presbyteros 46, dia­
conos 7, subdiaconos 7, acolythas 42, exorcistas autem et lectores cum
ostiariis 52 ». Horum omnium munus describunt Constitutiones Apostoliçae, I. II, c. 57. Etiam numerantur in Libro Pontificali, decr. Caii papae ;
Ïiostea in canonibus qui sub nomine veniunt Concilii Carthag. IV. —
am ante Cornelium, in Traditione apostolica Hippolyti, nominantur
subdiaconi et lectores ; imo in can. 7 Hippolyti exhibentur lectores
ut praestanti munere fungentes ita quod debeant esse diaconorum
virtutibus ornati. Conc. quoque Laod. de pluribus loquitur, etiam de
exorcistis, qui iuxta can. 26, debent esse ab episcopis ordinati.
Summa Theologiae Moralis III___ 45

v;
(
A
>.
'
1 >
i
t“ 'A
■
,■
*■

?
:.
>
r

i

'
i

706

SUMMA theologiae moralis

Multi tamen moderni negant, et omnes ordines diaconatui
inferiores non habent ut sacramenta sed ut mera sacramentalia
ab Ecclesia instituta, tum quia non semper in Ecclesia fuerunt,
tum quia non conferuntur impositione manuum quae est ritus
essentialis Ordinis a Christo institutus. — Resp. Si Christus non
determinavit signum sacramentale in ultima specie sed illud
magis determinandum Ecclesiae reliquit, haec potuit ordinare
Ut potestas quae primitus tota simul in presbyteratu aut in
diaconatu conferebatur, nunc iam aut alibi in pluribus vicibus
conferretur per partitiones ; atque etiam ut apte fieret signo licet
a manuum impositione diverso. « In primitiva Ecclesia, ita
S. Thomas, q. 37, a. 2, ad 2, propter paucitatem ministrorum,
omnia inferiora ministeria diaconis committebantur... Nihilominus erant omnes praedictae potestates, sed implicite in ima
diaconi potestate. Sed postea ampliatus est cultus divinus ; et
Ecclesia quod implicite habebat in uno ordine, explicite tradidit
in diversis ».

B. Omnes ordines sunt unum specie sacramentum. Constat
ex eo quod non plus nec minus in Ecclesia sunt quam
septem sacramenta. Atque intelligitur ex eo quod sacramentum Ordinis essentialiter et principaliter consistit in
potestate sacra characteris, quae in supremo ordine existit
plene, nempe in sacerdotio, in aliis participative et deficienter.
Unde S. Thomas : « Divisio ordinis non est totius integralis
in suas partes ; neque totius universalis (sicut genus quod
plures habet species), sed totius potestativi, cuius haec est natura
quod totum secundum Completam rationem est in uno, in aliis
autem est aliqua participatio ipsius. Et ita est hic : tota enim
plenitudo sacramenti huius est in uno ordine, scii, sacerdotio,
sed in aliis est quaedam participatio ordinis... Et ideo omnes
ordines sunt unum sacramentum » (q. 37, a. 1, ad 2).

i

r

728. Animadversio. — Tres ordines sacri dicuntur
speciali titulo, scii, ratione materiae quia circa rem sacram
versantur. Nam « ordo sacer dicitur dupliciter : uno modo
secundum se, et sic quilibet ordo est sacer, cum sit sacra­
mentum quoddam (saltern, secundum alios, sacramentale) ;
alio modo ratione materiae circa quam habet aliquem
actum, et sic ordo sacer dicitur qui habet aliquem actum
circa rem aliquam consecratam. Et sic sunt tres tantum
ordines sacri, scii, sacerdotium et diaconatus, qui habent
actum circa corpus Christi et sanguinem consecratum, et
subdiaconatus, qui habet actum circa vasa consecrata ; et

DE ORDINE

TO?

ideo eis etiam continentia indicitur, ut sancti et mundi
sint qui sancta tractant » (a. 3), et a nuptiis arcentur (can.
132, § 1). Hinc etiam vocantur maiores, quia dignitate et
sanctitate alios excedunt.
Ante saeculum XII tamen subdiaconatus non reputabatur
ordo maior et sacer ; atque hodie in Ecclesia graeca adhuc inter
ordines minores recensetur, ubi nec adnexum habet continentiae
votum.

729. Potestas et actus singulorum ordinum. —
Ordines distinguuntur gradu potestatis sacrae et conse­
quenter actibus diversis ad quos potestas ordinatur.
i° Presbyteratus est ordo sacer quo confertur potestas
consecrandi corpus et sanguinem Christi atque remittendi
peccata. Esse sacramentum est doctrina fidei, ut demonstra­
tum fuit, n. 714 ; sed de eius materia et forma disputatur,
ut notavimus, n. 718-720. Quinque numerari solent ipsius
actus : « sacerdotem oportet offerre, benedicere, praeesse,
praedicare, et baptizare », ait Pontificale.
Offerre indicat potestatem circa corpus Christi reale, scii,
corpus et sanguinem Domini consecrandi, offerrendi in sacri­
ficium et in communionem dispensandi. Alia referuntur ad
corpus Christi mysticum : benedicere, etiam solemniter, res et
personas ; praeesse i. e. divinis officiis, absente episcopo, praesi­
dere, et sub episcopo populum regere ; praedicare seu verbum
Dei annuntiare ; baptizare et alia sacramenta in remissionem
peccatorum conferre, scii. Poenitentiam et Extremam Unctionem.

2° Diaconatus est ordo sacer, quo traditur potestas
sacerdoti in missa solemni immediate ministrandi ad
altare, solemniter cantandi Evangelium, et ex legitima
commissione solemniter baptizandi, dispensandi Eucha­
ristiam, ac praedicandi.
Secundum sententiam iam diu communem, diaconatus est
sacramentum; quod videtur certum. Nam in ipso adest signum
sensibile conferens potestatem sacram ; est a Christo institutus,
cum pertineat ad hierarchiam divina ordinatione institutam, ut
definit Cone. Trid., sess. 23, can. 6 ; confert etiam gratiam, ut
deducitur ex eodem Concilio, can. 4 : Si quis dixerit per sacram
ordinationem non dari Spiritum sanctum, ac proinde frustra
episcopos dicere : Accipe Spiritum sanctum..., a. s. ; ita autem
dicunt episcopi in ordinatione diaconorum.

γο8

summa theologiae moralis

De ritu diaconatus in Ecclesia latina disputabatur. Alii illum
reponebant in sola impositione manus tactu physico, cum verbis :
Accipe Spiritum sanctum ad robur et ad resistendum diabolo et
tentationibus eius; alii in sola traditione libri Evangeliorum, cum
verbis : Accipe potestatem legendi Evangelium in Ecclesia Dei,
tam pro vivis quam pro defunctis; alii in utraque simul.
Nunc quaestio pro futuro iam decisa est ex Constitutione
Apostolica supra citata : « In Ordinatione Diaconali materia est
Episcopi manus impositio quae in ritu istius Ordinationis una
occurrit. Forma autem constat verbis « Praefationis » quorum
haec sunt essentiaEa ideoque ad valorem requisita : « Emitte
in eum, quaesumus, Domine, Spiritum Sanctum, quo in opus
ministerii tui fidehter exsequendi septiformis gratiae tuae
munere roboretur ».

3° Subdiaconatus est ordo saçer, quo confertur potestas
ministrandi diacono in missa solemni et solemniter in ea
cantandi epistolam. Hinc potest materiam sacrificii prae­
parare, calicem et patenam offerre diacono, sacerdoti
solemniter celebranti aquam effundere in calicem.
Materia est traditio calicis consecrati vacui cum patena vacua ;
forma : Videte cuius ministerium vobis traditur ; ideo vos admo­
neo, ut ita vos exhibeatis ut Deo placere possitis. Attamen ad
validitatem requiri consecratio calicis cum patena non videtur
ex reset. S. Off. 28 ian. 1937. Ad essentiam non pertinent :
traditio libri epistolarum (vel Missalis) sub verbis : Accipe librum
epistolarum, et habe potestatem legendi eas in Ecclesia..., nam olim
epistola legebatur a diacono ; item nec traditio urceolorum quae
fit ab archidiacono, nec vestium sacrarum.
Obligationes subdiaconatui adnexae in Ecclesia latina sunt
recitandi divinum officium et servandi continentiam, cuius vo­
tum implicite emittitur ordinis susceptione, ut intellexit perpetua
Ecclesiae traditio ; quodsi aliquis vovere interne renueret, tene­
retur nihilominus ad continentiam ex praecepto Ecclesiae.

4° Acolythatus est ordo, quo potestas traditur urceolos
cum viüo et aqua porrigendi in missa et lumina accen­
dendi et deferendi ; seu quo confertur officium ministrandi
sacris ministris in misSa solemni, necnon sacerdoti in missa
privata.
Materia et forma est duplex : 1) traditio candelabri cum cereo
extincto sub verbis : Accipite ceroferarium cUm cereo, et sciatis
vos ad accendenda ecclesiae luminaria mancipari in nomine Domini;
— 2) traditio urceoli vacui, cum verbis : Accipite urceolum ad
suggerendum vinum et aquam in Eucharistiam sanguinis Christi
in nomine Domini.

DE ORDINE

709

5° Exorcistatus est ordo, quo potestas confertur
exorcismis Ecclesiae expellendi daemones a corporibus
baptizatorum vel catechumenorum et aquam benedictam
praebendi.
Materia est traditio libri exorcismorum ut est Rituale, cuius
loco dari potest Pontificale vel Missale ; forma : Accipite et
commendate memoriae, et habete potestatem imponendi manus super
energumenos, sive baptizatos, sive catechumenos. — In praxi
tamen non est licitum solemniter exorcismos proferre in obsessos,
nisi ex peculiari et expressa Ordinarii licentia, quae non con­
ceditur nisi sacerdotibus piis et prudentibus (can. 1151).

6° Lectoratus est ordo, quo confertur potestas verbum
Dei in Ecclesia legendi, et populum catechizandi in rudi­
mentis fidei.
Materia est traditio libri ip quo continentur lectiones Scriptu­
rae ; cuius loco tradi potest Biblia, Missale, Breviarium ; forma :
Accipite et estote verbi Dei relatores, habituri, si fideliter et utiliter
impleveritis officium vestrum, partem cum iis qui verbum Dei bene
ministraverunt ab initio.
Antiquitus benedicere consueverant ; notat Pontificale : Lecto­
rem oportet benedicere panem, et omnes fructus novos ; hodie
ista potestas ligatur, ita ut illas tantum valide et licite bene­
dictiones dare possint, quae ipsis expresse a iure permittuntur
(can. 1147, § 4).

7° Ostiariatus est ordo, quo confertur potestas spiritualis
aperiendi et claudendi ecclesiae ianuas, populum convo­
candi ad sacrificium, dignos admittendi et arcendi indignos,
et sacrae supellectilis custodiam habendi.
Materia est traditio clavium ; forma ; Sic agite quasi reddituri
Deo rationem pro iis rebus quae his clavibus recluduntur.

730. Praeambulum ad ordines est tonsura. —
Tonsura proprie non est ordo, quia non confert potestatem
sacram, nec a Conciliis aut Pontificali inter ordines nume­
ratur sed ab iis distinguitur. Unde iuxta theologos com­
muniter non est ordo, sed praeparatio ad ordines, sicut
novitiatus ad professionem. Est ritus sacer quo laicus
transfertur ad statum clericalem ; hic autem ita nominatur
a κλήρος (sors, haereditas), eo quod ad illum sorte seu
electione gratuita vocentur, vel Deus sit clericorum pars
et haereditas.

710

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Consistit tonsione capillorum in vertice capitis sub verbis,
a ministro et tonsurando simul proferendis : Dominus pars
haereditatis meae et calicis mei; tu es, qui restitues haereditatem
meam mihi. Corona significat dignitatem regiam quam clerici
adipiscuntur et, ratione subtractionis capillorum, res inutiles et
mundanas a clericis esse contemnendas ne mens eorum a con­
templatione divinorum retardetur (q. 40, a. 1).
Effectus sunt quod tonsuratus i) transferatur ad statum
clericalem (can. 108, § 1), et ita fiat capax potestatem sive ordinis
sive iurisdictionis, et beneficia ac pensiones ecclesiasticas obti­
nendi (can. ii8) ; 2) fiat particeps iurium et privilegiorum
clericorum (can. 119-123) ; ac etiam subiectus communibus
clericorum obligationibus (can. 124-144).

731. Omnibus ordinibus supereminet Episcopa­
tus. — Definivit Cone. Trid., sess. 23, c. 4 et can. 7,
episcopos esse superiores presbyteris, et quidem non solum
potestate iurisdictionis, sed etiam potestâte confirmandi et
ordinandi quae est ordinis, Insuper can. 6, in Ecclesia
catholica esse hierarchiam divina ordinatione institutam,
quae constat ex episcopis, presbyteris, et ministris i. e. saltem
diaconis. Ex quo logice sequi videtur episcopos esse iure
divino superiores presbyteris, licet Concilium id noluerit
definire.
Ita contra Aërium saec. IV, Waldenses, Wicleff, Calvinum
et Presbyterianos. Innuitur in Scripturis, cum inter presbyteros
a S. Paulo ordinatos, quidam potestatem habebant alios ordi­
nandi, regendi et iudicandi, ut Timothaeus et Titus (I Tim. V,
19 ; Tit. I, 5) ; constat autem ex tota traditione, inde ab Ignatio
Ant., quod probari solet in tr. de Ecclesia. Rationem affert
S. Thomas, q. 40, a. 4, quia, « humanorum officiorum ordo exigit
ut in quolibet officio praeponatur unus, qui sit princeps illius
officii, sicut praeponitur militibus dux. Ergo et sacerdotibus debet
aliquis praeponi qui sit sacerdotum princeps; et hic est episcopus».

Episcopatus, licet sit ordo seu gradus hierarchicus,
potestate et officio superior presbyteris, non tamen est
ordo sacramentalis a presbyteratu adaequate distinctus ;
secus octo essent ordines, cum tamen in Ecclesia non
numerentur nisi septem. Etenim :
i° Distinctio ordinum fit secundum habitudinem ad
Eucharistiam ; sed quantum ad Eucharistiam non est in
episcopis diversa habitudo aut potestas ac in presbyteris ;
ergo nec ordo sacramentalis distinctus, sed solum ordinis
extensio aut complementum.

DE ORDINE

711

2° Sacramentum Ordinis essentialiter est in potestate
sacra suprema, cuius aliae sunt consequentiae aut partici­
pationes. Sed suprema potestas sacra est ad offerendum
sacrificium seu ad consecrandum corpus et sanguinem
Domini, quae aequaliter competit sacerdotibus et episcopis.
Ergo episcopatus non est sacramentum essentialiter a
presbyterato distinctum ; sed non est nisi potestas secun­
daria consequenter addita seu presbyteratus extensio.
3° Episcopatus seu potestas alios ordinandi sacerdotes
nec concipi potest sine sacerdotio, sed illud necessario
supponit et includit, cum nemo possit communicare aliis
potestatem quam non habet. Et ideo non potest valide
ordinari episcopus, qui non sit aut saltem non ordinetur
simul sacerdos. Ergo episcopatus non est ordo condi visus
et per se stans, sed sacerdotii intrinsecum complementum.
Hinc : i° Sacerdotium non est participatio episcopatus, cum
potestas excellentior in corpus Christi verum non sit participatio
potestatis minus excellentis in corpus Christi mysticum ; sed
episcopatus est ampliatio sacerdotii cuius est plenitudo et con­
summatio.
2° E contra diaconatus et ordines inferiores sunt participatio
potestatis sacerdotalis.
3° Unde valide ordinari potest sacerdos qui non recepit
diaconatum aut ordines inferiores, quia eminenter in sacerdotio
continentur ; e contra qui non est sacerdos non valide conse­
cratur episcopus, quia episcopatus sacerdotium formaliter sup­
ponit et extendit.
4° In episcopatu non imprimitur novus character, sed cha­
racter sacerdotii potestate ampliatur et quidem indelebiliter.
5° Consequenter ex opere operato confertur etiam augmen­
tum gratiae, ad potestatem episcopalem debite exercendam.

Episcopatus autem conferri non potest nisi ritu peçuliari
ordinationis, ut constat ex tota traditione Ecclesiae ; quo ritu
potestas characteris sacerdotis ampliatur, et gratia confertur,
uti certum est iuxta Cone. Trid., sess. 23, can. 4, quia in ordi­
natione episcopi datur Spiritus sanctus, cum frustra non dicantur
verba in ea prolata : Accipe Spiritum sanctum.
In Ordinatione seu Consecratione Episcopali materia est
manuum impositio quae ab Episcopo consecratore fit. Forma
autem constat verbis « Praefationis », quorum haec sunt essen­
tialia ideoque ad valorem requisita : « Comple in Sacerdote
tuo ministerii tui summam, et ornamentis totius glorificationis
instructum coelestis unguenti rore sanctifica ». Constitutio
Apostolica « Sacramentum Ordinis », 30 nov. 1947.
Ideo multi moderni dicunt esse verum ordinem distinctum,

ηΐΖ

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et sacramentum, cum conferat potestatem indelebilem et gratiam ;
id autem probat episcopatum ad ordines pertinere et ad Ordinis
sacramentum, nullatenus vero esse sacramentum a presbyteratu
adaequate distinctum, aut ordinem separatum1.

732. Corollaria. — 1. Septem tantum sunt ordines
proprie dicti ; quandoque tamen apud canonistas enumerantur
octo vel novem, comprehendendo scii, episcopatum vel primam
tonsuram, sed tunc ordo sumitur sensu latiore et improprio
(can. 950).
3. Character ordinis superioris non necessario praesupponit
characterem ordinum inferiorum, et ideo quamvis illicitum sit
ordinationem recipere per saltum (can. 977), est tamen valida,
quia potestates ordinum sunt distinctae et una nori praerequirit
aliam in eodem subiecto. « Et ideo in primitiva Ecclesia aliqui
ordinabantur in presbyteros, qui prius inferiores ordines non
susceperant ; et tamen poterant omnia quae inferiores ordines
possunt, quia inferior potestas comprehenditur in superiori
virtute, sicut sensus in intellectu et ducatus in regno. Sed
postea per constitutionem Ecclesiae determinatum est, quod ad
maiores ordines se non ingerat qui prius minoribus officiis se
non humiliavit. Et inde est quod qui ordinantur per saltum,
secundum canones non reordinanfur, sed id quod omissum
fuerat de praecedentibus ordinibus eis confertur » (q. 35, a. 5).
3. Hinc « si quis, ritu orientali ad aliquos ordines iam pro­
motus, a Sede apostolica indultum obtinuerit superiores ordines
suscipiendi ritu latino, debet prius ritu latino recipere ordines
quos ritu orientali non receperit » (can, 1004),

4. Ordine quandoque datur sacra potestas ad agendum quae
secus valide aut licite fieri non possent ; quandoque datur ad
ea quae etiam aliter quis facere posset, sed « suscipit potestatem
i. Obiiciunt : 1) olim diaconos directe ordinatos fuisse episcopos,
imo qui non fuerint diaconi ; 2) rem mere pendere a positiva voluntate
Dei et intentione Ecclesiae, unde nihil impedit dicere totam pleni­
tudinem sacerdotii simul conferri una ordinatione.
Resp : Ad im. Non repugnat quod in eadem ordinatione conferatur
presbyteratus primum et in fine episcopatus ut eius complementum ;
imo quod eodem signo conferatur principaliter potestas sacerdotii et simul
secundario eius complementum, scii, episcopatus, atque ita quandoque
factum fuit in Ecclesia primitiva ; e contra repugnat quod conferatur
solus episcopatus qui eminenter includeret sacerdotium, quia episcopatus
sacerdotium supponit sicut complementum accessorium supponit prin­
cipale.
Ad 2m. Res non pendet a sola positiva voluntate Dei, sed voluntas
quae regitur divina sapientia conformetur oportet naturae rerum : ex
natura rei potestas offerendi sacrificium est principalis, quae in episcopo
ampliatur addita potestate ordinandi ; non autem potestas ordinandi
est principalis quae includeret tamquam minorem potestatem offerendi
sacrificium. Unde potestas sacerdotii saltem natura prius debet conferri
quam potestas ordinandi.

DE ORDINE

TB

ut ex officio hoc agere possit ; quamvis etiam ab aliis (scii, laicis)
fieri possit, sed non ex officio. Et ita est in omnibus actibus
minorum ordinum, quod possint per alios licite fieri, quamvis
illi ad hoc non habeant aliquod officium : sicut etiam in domo
non consecrata potest dici missa, quamvis consecratio ecclesiae
ad hoc ordinetur ut in ea missa dicatur » (q. 37, a. 4, ad 9).

5. Hierarchia ordinis quasi triplici gradu constat, episcopis,
presbyteris, et ministris quorum nomine veniunt diaconi aliique
ipsis inferiores. In episcopis potestas sacra est secundum pleni­
tudinem, in presbyteris secundum substantiam, in diaconis
aliisque secundum inchoationem et praeparationem.

6. Supra omnes episcopos debet esse aliquis superior in
totam Ecclesiam. Nam « ubicumque sunt multa regimina ordi­
nata in unum, oportet esse aliquod universale regimen supra
particularia regimina... Et ideo cum tota Ecclesia sit unum
corpus, oportet, si ista unitas debet conservari, quod sit aliqua
potestas regitiva respectu totius Ecclesiae supra potestatem
episcopalem, qua unaquaeque specialis Ecclesia regitur ; et
hiaec est potestas papae » (q. 40, a. 6; cfr. c. Gent. IV, 76).
Non tamen est ipsis superior potestate ordinis in qua « omnes
episcopi sunt aequales, et propter hoc quilibet episcopus alium
potest consecrare » (ad 3) ; sed potestate iurisdictionis regendi,
quae a papa in omnes debet descendere (ad 1).

QUAESTIO QUARTA.

DE MINISTRO ORDINIS.
S Th., Suppi, q. 38.

733. Minister ordinarius sacramenti Ordinis est
omnis et solus episcopus. — Certum est ex Conc. Flor.,
deer, pro Arm. et ex definitione Conc. Trid., sess. 23,
c. 4, can. 7.
Constat ex praxi Ecclesiae inde ab initio, uti habetur ex
Scripturis (Act, VI, 6 ; XÏV, 22 ; I Tim. IV, 14 ; V, 22 ; II Tim.
I, 6 ; Tit. I, 5) et ex antiquis monumentis traditionis et statutis
Ecclesiae antiquae.
Ratio congruentiae est, quia ad episcopum, utpote excellentiore
praeditum potestate in corpus mysticum, pertinet in omnibus
divinis ministeriis alios collocare, ait S. Thomas, a. 1.
Episcopus intelligitur omnis qui sit consecratus (can. 951),
etiam haereticus, schismaticus, intrusus, simoniacus, excom­
municatus, degradatus : valide scii, ordinat modo ritum es­
sentialem ordinationis servet (a. 2).

734. Minister extraordinarius sacrae ordinationis
est sacerdos ex commissione Pontificia, iure aut induito

714

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

speciali concessa et tantum ad aliquos inferiores ordines
conferendos (can. 951).
Constat ex variis Conciliis, ut
Nie. II, c. 14 et Trid., sess. 23, de ref., c. 10 ; et ex praxi
Ecclesiae, de qua S. Thomas, a. 1, ad 3 :
« Papa, qui habet plenitudinem potestatis pontificalis, potest
committere non episcopo ea quae ad episcopalem dignitatem
pertinent, dummodo illa non habeant immediatam relationem
ad corpus Christi. Et ideo 1) ex eius commissione aliquis sacerdos
simplex potest conferre minores (i. e. inferiores) ordines et
confirmare, non autem aliquis non sacerdos ; 2) nec iterum
sacerdos maiores (superiores) ordines, qui habent immediatam
relationem ad corpus Christi, supra quod consecrandum Papa
non habet maiorem potestatem quam simplex sacerdos » (ad 3).
Hoc alterum testantur Const. Ap. III. 20, et S. Epiphanius,
c. haer. LXXV, 4.
Sacerdotes itaque delegari possunt ad conferendum :
i° ordines minores, consequenter etiam tonsuram introductoriam ; iure ad id delegantur : Cardinales (can. 239, 220),
Vicarius et Praefectus apostolicus, Abbas et Praelatus nullius
(can. 957, § 2), Abbas quoque regularis de regimine (can. 964) ;
quorum ordinationes tamen, extra fines legitimae administrationis
collatae, non tantum illicitae sunt, sed etiam invalidae ;
20 etiam subdiaconatum, quia olim erat ordo inferior ;
3° forsan diaconatum, licet fieri non soleat, et multi illud
negent cum S. Thoma (ad 5) ;
4° non autem ad conferendum presbyteratum aut episco­
patum. Et licet pro presbyteris quidam dixerint id aliquando
fuisse concessum, de concessione tamen dubitatur, aut saltem
de sensu concessionis factae (quam plures intelligunt de privi­
legio exemptionis totalis a iurisdictione Ordinarii loci quantum
ad ordinationes) ; at etiam si authentica esset, factum constitueret
omnino particulare et solitarium, atque etiam brevi revocatum,
quod proinde infallibilitate Ecclesiae et R. Pontificis non munitur.

735. Minister ordinarius legitimus est episcopus
proprius, vel ille qui ab eo delegatur et legitimas accepit
litteras dimissorias. — Copstat ex Cone. Trid., sess. 23,
de reform., c. 8 ; et ex can. 955.
A. Episcopus propriys: a) Quoad ordinationem saecula­
rium, iuxta can. 956 esse potest :
1) titulo domicilii una cum origine, si ordinandus in eius
dioecesi domicilium habeat et simul originem ;
2) titulo simplicis domicilii, si ordinandus in dioecesi
domicilium habeat sine origine, sed animum in dioecesi
perpetuo manendi iureiurando firmet ;

DE ORDINE

715

3) titulo incardinationis in dioecesi, quam ordinandus
recepit sive per primam tonsuram, sive per litteras excardinationis perpetuae et absolutae a propria dioecesi et
incardinationis perpetuae et absolutae in hanc alienam
dioecesim, sive per beneficium residentiale quod ibi obti­
nuit (can. 111-114).
Notetur : a) Locus originis filii, etiam neophyti, est illé in quo,
cum filius natus est, domicilium, aut, in defectu domicilii,
quasi-domicilium habebat pater vel, si filius sit illegitimus aut
postumus, mater; — at si agatur de filio vagorum, locus originis
est ipsemet nativitatis locus ; si de exposito, est locus in quo
inventus fuit (can. 90).
b) Qui duo domicilia habet in diversis dioecesibus, ab alterutro
episcopo ordinari potest, at recepta ordinatione non potest
amplius ad utramque dioecesim pertinere, quia ordinatione a
proprio episcopo suscepta eiusdem dioecesi incardinatur.
c) Potest tamen episcopus dioecesis in qua aliquis domicilium
habet, eum ordinare pro servitio alius dioecesis, quo in casu
per primam tonsuram huic alii dioecesi incardinatur (com. int.
17 aug. 1919).
d) Nec prohibetur episcopus proprium promovere subditum
(ratione domicilii), qui in futurum, praevia legitima excardinatione et incardinatione, servitio alius dioecesis destinetur
(can. 969, § 2).
e) Illi qui caret episcopo proprio, nihil remanet nisi quod
sibi provideat induito apostolico.

b) Quoad religiosos professos ordinandos, iuxta can. 965,
est episcopus dioecesis in qua sita est domus religiosa ad
cuius familiam pertinet ordinandus ; — nisi habeant spe­
ciale indultum.
Ad illum igitur superior religiosus litteras dimissorias mittere
debet ; ad alium vero episcopum eas tantum mittere potest,
cum 1) episcopus dioecesanus licentiam dederit, aut 2) sit diversi
ritus, aut 3) sit absens, aut 4) non sit ordinationem habiturus
proximo legitimo tempore (i. e. sabbatis 4 temporum, sabbato
ante dominicam passionis, et sabbato sancto), vel denique 5) cum
dioecesis vacet nec eam regat qui charactere episcopali polleat
(can. 966, § 1). Attamen :
a) necesse est ut singulis in casibus id episcopo ordinaturo
constet ex authentico curiae episcopalis testimonio (can. 966, § 2) ;
b) caveant superiores religiosi ne in fraudem episcopi dioecesani subditum ordinandum ad aliam religiosam domum mittant,
aut concessionem litterarum dimissoriarum de industria ad id
tempus differant, quo episcopus vel abfuturus, vel nullas habi­
turus sit ordinationes (can. 967).

716

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

B. Ab episcopo proprio delegatus potest licite ordinare
dummodo legitimas acceperit ab Ordinario ordinandi litte­
ras dimissorias. Sunt litterae quibus competens superior
dimittit proprium subditum ad episcopum alienum cum
facultate ab eo ordines suscipiendi ; unde differunt a
litteris testimonialibus quibus datur solum attestatio authen­
tica de natalibus, aetate, moribus, doctrina, aptitudine
ordinandi, qui dignus exhibetur cui ordines conferantur.
Litteras dimissorias pro saecularibus dare possunt quamdiu
Jurisdictionem in suo territorio retinent :
i° Episcopus proprius, postquam possessionem suae dioecesis
legitime ceperit, licet nondum consecratus ;
2° Vicarius generalis, ex speciali tamen episcopi mandato ;
3° Vicarius capitularis post annum a sede vacante et de capituli
consensu ; intra annum vero solis arctatis ratione beneficii recepti
aut recipiendi, aut ratione alicuius officii, cui propter necessi­
tatem dioecesis sine dilatione sit providendum;— tamen litteras
dimissorias ne concedat iis qui ab episcopo reiecti fuerunt ;
4° Vicarius ac praefectus apostolicus, Abbas vel Praelatus
nullius, licet episcopali charactere careant, etiam ad ordines
maiores (can, 958).
Quantum ad ordinationem religiosorum, religiosi exempti a
nullo episcopo ordinari licite possunt sine litteris dimissoriis
proprii superioris maioris ; at superiores professis votorum
simplicium praeviorum i.e. ante professionem perpetuam, litteras
dimissorias concedere possunt dumtaxat ad primam tonsuram
et ordines minores, revocato quolibet induito contrario (can.
964, 2°, 3° et 40).

Notetur : Vicarius ac Praefectus apostolicus, Abbas vel Prae­
latus nullius, si charactere episcopali polleant, episcopo dioecesano aequiparantur quod pertinet ad ordinationem (can. 957,
§ 1) ; item qui potest litteras dimissorias ad ordines recipiendos
dare, potest quoque eosdem ordines conferre per se ipse, si
necessariam ordinis potestatem habeat (can. 959).

736. Dispositiones speciales Iuris canonici. —
A. Quoad consecrationem episcopalem :
i° « Consecratio episcopalis reservatur R. Pontifici ita ut
nulli episcopo liceat quemquam consecrare in episcopum nisi
prius constet de pontificio mandato » can. 953 ; secus agentes eo
ipso suspensi sunt donec Sedes apostolica dispensaverit (can .2370).
20 « Episcopus consecrator debet alios duos episcopos adhibere
qui sibi in consecratione assistant, nisi hac super re a Sede
apostolica dispensatum fuerit » can. 954 ; nec proinde ad validi­
tatem· Ex Constitutione Apostolica, 30 nov. 1944, episcopi assis­
tentes considerandi sunt tanquam co-consecratores ac eadem
facere debent ac consecrator principalis.

DE ORDINE

VI?

B. Quoad ordinatos ab ipso R. Pontifice. : * Nemini licet ordina­
tum a R. Pontifice ad altiorem ordinem promovere sine Sedis
apostolicae facultate » can. 952.
C. Quoad episcopum proprium : « Episcopus proprius, iusta
causa non impeditus, per se ipse suos subditos ordinet ; sed
subditum orientalis ritus, sine apostolico induito, licite ordinare
non potest » can. 955, § 2.

"_D. Quoad litteras dimissorias:
i° « Litterae dimissoriae mitti possunt ab episcopo proprio,
etiam Cardinali episcopo suburbicario, ad quemlibet episcopum,
communionem cum Sede apostolica habentem, excepto tantum,
citra apostolicum indultum, episcopo ritus diversi a ritu pro­
movendi » can. 961.
20 « Litterae dimissoriae ne concedantur, nisi habitis omnibus
testimoniis quae iture exiguntur (ad ordinationem)... » can, 960.
3° u Quilibet episcopus, acceptis legitimis litteris dimissoriis,
alienum subditum licite ordinat, dummodo ipse de germana
litterarum fide dubitare nullatenus possit », nec nova testimonia
necessaria sint, quia post obtentas litteras tempus decurrit
sufficiens quo promovendus contrahere potuerit canonicum
impedimentum : can. 962 et 994.
40 « Litterae dimissoriae possunt ab ipso concedente vel ab
eius successore limitari aut revocari, sed semel concessae non
extinguuntur resoluto iure dantis » can. 963.
5° « In suspensionem per annum ab ordinum collatione Sedi
apostolicae reservatam ipso facto incurrunt : qui contra prae­
scriptum can. 955, alienum subditum sine Ordinarii proprii
litteris dimissoriis ordinaverint;...et qui,salvo legitimo privilegio,
religiosum, ad familiam pertinentem quae sit extra territorium
ipsius ordinantis, promoverint, etiam cum litteris dimissorialibus
proprii superioris, nisi legitime probatum fuerit aliquem e casibus
occurrere, de quibus can. 966 et supra n, 735, A, b (can. 2373).

E. Quoad tempus ordinationis :
i° « Consecratio episcopalis conferri debet intra missarum
solemnia, die dominico vel natalitio Apostolorum.
2° « Ordinationes in sacris celebrentur intra missarum solemnia
sabbatis 4 temporum, sabbato ante dominicam passionis, et
sabbato sancto.
3° « Gravi tamen causa interveniente, episcopus potest eas
habere etiam quolibet die dominico aut festo de praecepto ‘.
4° « Prima tonsura quolibet die et hora conferri potest ;
ordines minores singulis diebus dominicis et festis duplicibus,
mane tamen.
5° « Reprobatur consuetudo contra ordinationum tempora
praecedentibus paragraphes praescripta ; quae servanda quoque
sunt, cum episcopus latini ritus ordinat ex apostolico indultu
clericum ritus orientalis aut contra » (can. 1006).

i. Quidam intelligunt de festis praeceptis etiam suppressis, cpnformiter ad Pontificale; sed id reprobatum fuit a com. int. 15 maii 1936.

718

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

F. Quoad locum ordinationis ;
ip « Ordinationes generales in cathedrali ecclesia, vocatis
praesentibusque ecclesiae canonicis, publice celebrentur ; si
autem in alio dioecesis loco, praesente clero loci, dignior, quantum
fieri poterit, ecclesia adeatur.
2° « Non prohibetur autem episcopus, iusta suadente causa,
ordinationes particulares habere in aliis etiam ecclesiis itemque
in oratorio domus episcopalis aut Seminarii aut religiosae domus.
3° « Prima tonsura et ordines minores conferri possunt etiam
in privatis oratoriis » can. 1009.

QUAESTIO QUINTA.

DE

SUBIECTO ORDINIS.

S. Th., Suppi, q. 39, a. 1-2, et q. 36.

737. Subiectum capax sacramenti Ordinis est solus
vir baptizatus (can. 968), et, si sit adultus, habitualem
saltem habens intentionem suscipiendi Ordinem.
Incapax igitur est :
i° Femina, uti constat tum ex Apostolo docenti (I Cor.
XIV, 34-35 ; I Tim. II, 11-13 ; Eph. V, 22, 24) non esse
mulieri permissum loqui in ecclesia, nec docere, nec domi­
nari in virum, sed eam debere discere in silentio cum omni
subiectione ; tum ex praxi et traditione Ecclesiae. Ratio
est quia in muliere deficit significatio sacramenti, ut ait
S. Thomas, q.39, a. 1 : « cum in sexu femineo non possit
significari aliqua eminentia gradus, quia mulier statum
sublectionis habet, ideo non potest Ordinis sacramentum
suscipere ». Addit S. Bonaventura, in IV, d. 25, media­
torem, Christum, cuius legatione funguntur sacerdotes,
esse virum, non mulierem.
2° Non baptizatus, quia Baptismus est ianua aliorum
sacramentorum et fundamentum, cum charactere baptis­
mal! homo capax fiat illa aliaque sacra valide recipiendi.
30 Adultus qui caret intentione saltem habituali, i. e.
habita et non retractata, recipiendi Ordinem, uti constat ex
principiis generalibus theologiae sacramentalis (n. 92-93).
Hinc : a) Infantes et perpetuo amentes valide ordinantur, sed
illicite ; nec exinde quadam obligatione tenentur, nisi post
adeptum sufficientem usum rationis, optionem faciant pro ordine
suscepto et ita ordinem ratum habeant, ut dicit Ben. XIV, instr.
Eo quamvis 4 maii 1745, § 23.

DE ORDINE

719

b) Valide ordinantur ebrii et dormientes, qui antea habuerint
intentionem non retractatam.
c) Invalide ordinantur qui, physica vi coacti, prorsus sunt
reluctantes.
d) Pariter invalide ordinatur qui ficte accedit, aut modo
iocantis et ludentis ritum in se fieri sinit.
e) Qui gravi metu coactus consentit, valide ordinatur ; at
postea, remoto metu, potest ordinationem ratam habere saltem
per Ordinis exercitium, ita volens obligationibus se subiicere,
vel obtenta sententia iudicis ad statum laicalem sine ullis
reduci obligationibus (Can. 214, § 1).
f) Episcopae, presbyterae, diaconissae, de quibus sermo est
in historia primitivae Ecclesiae, non recipiebant ordinationem
sacramentalem ; sed quandoque mere caeremonialem.
g) Hermaphroditus, si quis sit, valide ordinatur dummodo
in ipso praedominetur sexus masculinus.

73S. Subiectum licitae ordinationis est ille qui habet
dispositiones et conditiones requisitas, scii, statum gratiae
et vitae probitatem, immunitatem a censuris, irregulari­
tatibus aliisque impedimentis, characterem confirmationis,
animum clericandi, et approbationem proprii Ordinarii
judicantis de dotibus et qualitatibus debitis (can. 968).
i° Status gratiae requiritur, quae obligatio gravis est saltem
pro ordinibus qui certo habent dignitatem sacramenti, ut dixi­
mus n. 96-97 ; ceterum « cum... ordine aliquis constituatur dux
aliis in rebus divinis, quasi praesumptuosus mortaliter peccat
qui cum conscientia peccati mortalis ad ordines accedit » (q. 36,
a. 1). Pro aliis probabiliter est de se levis, quamvis per accidens
requiratur sub gravi, ratione communionis in ordinatione reci­
piendae.
20 Vitae probitas (can. 973 et 974, 20), de qua Cone. Trid.,
sess. 23 de ref., c. 12 : « sciant... episcopi... debere ad hos or­
dines assumi dignos dumtaxat et quorum probata vita senectus
sit », imo ad presbyteratum qui sint « pietate et castis moribus
conspicui » (c. 14), et S. Thomas : « Ordines sacri praeexigunt
sanctitatem; sed status religionis est exercitium ad sanctitatem
assequendam» II-II, q. 189, a. 1, ad 3. Quod facile intelligitur ex
eminentia potestatis sacrae et sacerdotii(Cfr.I Tim. Ill et Tit. I).
Qui vitam honestam non habet sufficienter probatam, vel
habituatus in vitio turpi, puta luxuriae, nondum sufficienter est
emendatus, prohibendus est ab ordinibus sacris etiam sub poena
denegatae absolutionis ; nisi forsan extraordinariae conversionis
qua plane immutetur et a fragilitate omnino liberetur, indubia
praebeat signa, quod est rarissimum1.
I. Cfr. S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 53 et opusC. nostrum
c. 1, q. 4, VII.

Variis Poenitentium Categoriis,

De

720

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Immunitas ab irregularitatibus, censuris aliisque impedimentis,
quae ex natura sua impediunt exercitium ordinis vel ab Ecclesia
fuerunt statuta (can. 968).
4° Character Confirmationis, ut exigit Cone Trid., sess. 23
de ref., c. 4, et can. 974,1° j secus non censentur satis firmi in
fide, nec decet ut aliorum duces constituantur qui nondum facti
sunt Christi milites. Qui tonsuram aut ordines secus susceperit,
non potest, utpote male promotus, ad alios ordines ascendere,
nec retinere beneficia de quibus fuit provisus, sine Pontificis
dispensatione (S. C. C. 27 sept. 1601).
5° Animus clericandi, i. e. propositum permanendi in statu
clericali et serviendi Deo per ordinis suscepti ministeria, imo,
ex can. 973, § 1, propositum ascendendi ad presbyteratum et
talis vitae habitudo ut prudenter expectari possit ordinandum
fore dignum sacerdotem. Ordinatus tamen, si ascendere renuat,
non potest cogi, nec a recepti ordinis exercitio prohiberi, nisi
adsit gravis causa vel impedimentum (ib., § 2).
6° Iudicium proprii Ordinarii de qualitatibus debitis seu de
canonica idoneitate ; quod positivis argumentis innixum et
moraliter certum esse debet, et quidem sub culpa gravi (can.
973· § 3)·
739· Qualitates et dotes in ordinando

requisitae

numerari solent : vocatio divina, aetas legitima, scientia
debita, mores congruentes, et, pro ordinis maioribus,
titulus sustentationis.
1. Vocatio divina, ut innuitur Hebr. V, 4 et Ioh. XV, 16.
Ordinatus enim est mediator homines inter et Deum, a
quo proinde acceptari debet ; est dispensator mysteriorum
Dei, unde ab eo legitime est deputandus.
Cuius signa sunt idoneitas ad statum clericalem et sacerdotium
ex gratiae et naturae dotibus, recta intentio seu libera, firma
et constans voluntas obligationes status assumendi et exequendi,
et plerumque supernaturalis propensio seu gratiae incitamentum,
licet id lege ordinaria necessarium non sit. Quae signa constituunt
vocationem internam et in actu primo ; in actu secundo formaliter
confertur et externe completur per episcopum vocantem nomine
Dei1.

2. Aetas canonica, ut constat ex Cone. Trid., sess. 23,
de ref., c. 12, et ex can. 974, 30 et 975.
Pro tonsura et ordinibus minoribus nulla aetas directe deter­
minatur ; sed solum indirecte quatenus aliae qualitates requi­
rantur, uti certa scientia. Pro ordinibus maioribus statuit can.

I. Cfr. Lahitton, La vocation sacerdotale ; Hurtaud,
Mulders, La vocation au sacerdoce.

sacerdoce ;

La

vocation

au

DE ORDINE

721

975 : « Subdiaconatus ne conferatur ante annum 21m comple­
tum ; diaconatus ante 22m completum ; presbyteratus ante
24“ completum »; pro episcopatu requiritur annus 30e completus
ex can. 331, 2°. Quae intelligenda sunt de anno civili et stricte
intelligenda, ut non possit ordinari absque dispensatione, cui
paucae tantum horae desunt.
Dispensatio de aetate pertinet ad s. Sedem; quae rarissime dis­
pensat ad subdiaconatum, raro ad diaconatum, saepius ad pres­
byteratum etiam in defectu unius anni cum dimidio. Episcopis
delegare solet facultatem dispensandi in defectu unius anni, sed
tantum ad sacerdotium suscipiendum.

3. Scientia debita, ut constat ex Cone. Trid., sess. 23,
de ref., c. 13-14, et ex can. 974, 40, qua ordinandus
sciat : « tantum... quod sufficiat ad hoc quod dirigatur in
actu ordinis illius..., plus vel minus secundum quod ad
plura vel pauciora se eius officium extendit ; scii, ut illi
qui aliis praeponuntur curam animarum suscipientes,
sciant ea quae ad doctrinam fidei et morum pertinent,
et alii sciant ea quae ad exeeutionem sui ordinis spectant »
(q. 36, a. 2).
Ex can. 976 : « 1, Nemo sive saecularis sive religiosus ad
primam tonsuram promoveatur ante inceptum cursum theologi­
cum. 2. Subdiaconatus ne conferatur, nisi exeunte tertio cursus
theologici anno, diaconatus nisi incepto quarto anno ; presbyte­
ratus nisi post medietatem eiusdem quarti anni. 3. Cursus
theologicus peractus esse debet non privatim, sed in scholis ad
id institutis secundum studiorum rationem in iure, can. 1365
determinatam.
Ex can. 331, 50 episcopus sit laurea doctorjs vel saltem licentia
in s. theologia aut iure canonico potitus in athenaeo vel instituto
studiorum a s. Sede probatis, vel earumdem disciplinarum
vere peritus ; quodsi ad religionem aliquam pertineat, a suis
superioribus maioribus vel similem titulum vel saltem verae
peritiae testimonium habeat.

4. Mores congruentes ordini suscipiendo, quae ex probi­
tate vitae innotescant ita ut prudenter çxpeçtari possit
ordinandum digne ordinem exercere atque fore dignum
sacerdotem (can. 974, 2° et 973).
Ob hanc causam in iure statuitur : a) Dent operam sacerdotes,
praesertim parochi, ut pueros, qui indicia praebeant ecclesiasticae
vocationis, peculiaribus curis a saeculi contagiis arceant, ad
pietatem informent, primis litterarum studiis imbuant divinaeque
in eis vocationis germen foveant (can. 1353).
Summe Theologiae Moralis ΙΠ — 46

722

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) Curandum ut ad sacros ordines adspirantes inde a teneris
annis in Seminario recipiantur ; sed omnes ibidem commorari
tenentur saltem per integrum sacrae theologiae curriculum, nisi
Ordinarius in casibus peculiaribus, gravi de causa, onerata eius
conscientia, dispensaverit (can. 972, § 1).
c) Qui ad ordines adspirant et extra Seminarium legitime
morantur, commendentur pio et idoneo sacerdoti, qui eis invi­
gilet eosque ad pietatem informet (ib., § 2).

5. Titulus sustentationis est cautio qua providetur ordi­
nando de honesta et perpetua sustentatione (can. 979, § 2).
Requiritur pro ordinibus maioribus ex Cone. Trid., sess.
23, de ref., c. 2, et ex can. 974, 70, tum ne clerici vilem
artem exercere Vel mendicare cogantur, tum ut liberius
vacent spiritualibus.
Titulus varius esse potest.
A. pro clericis saecularibus:
i° Titulus canonici beneficii (can. 979, § 1), quod scii, actu
est obtentum et pacifice possessum.
20 Eo deficiente titulus patrimonii aut pensionis (ib.), cuius
quantitas et ratio, ut sit vere sufficiens, statutis vel normis
Ordinarii definienda est (ib., § 2).
3° Deficientibus titulis consuetis, supplere potest titulus ser­
vitii dioecesis, aut etiam missionis pro locis S. C. de Prop. Fide
subiectis, ita tamen ut ordinandus iureiurando se devoveat
perpetuo dioecesis aut missionis servitio (can. 981, § 1) : ingressus
in religionem iuramento non excluditur in dioecesi, at excluditur
in missionibus, sine licentia S. Sedis.
B. pro religiosis:
i° Titulus paupertatis seu solemnis professionis religiosae,
pro regularibus, qui scii, vota emiserunt solemnia (can. 982, §1).
20 Pro religiosis votorum simplicium perpetuorum, titulus
mensae communis seu congregationis aliusve, ad normam consti­
tutionum (can. 982, § 2).

Notetur : a) Qui titulum amittit, non idep suspensus est, sed
alium sibi providere debet, nisi, iudicio episcopi, eius congruae
sustentationi aliter cautum sit (can. 980, § 1).
b) Episcopus qui sine titulo canonico scienter ordinaverit
vel ordinari permiserit subditum, debet ipse eiusque successor,
eidem egenti alimenta necessaria praebere, donec congruae
sustentationi aliter provisum fuerit (ib., § 2).
c) Quod si episcopus aliquem ordinaverit sine titulo cum
pacto ut ordinatus non petat ab ipso alimenta, hoc pactum omni
vi caret (ib., § 3).
d) Titulus insufficiens beneficii patrimonio suppleri potest
et e converso, ut resolvit S. C. C., prout habet Ben. XIV, Quaes t.
can. 46.

DE ORDINE

723

é) Dimissio benefiii, cuius titulo clericus ordinatus fuit,
irrita est, nisi expressa mentio fiat clericum illius titulo promo­
tum fuisse, eidemque, de consensu Ordinarii, alium titulum
substituisse (can. 1485).
f) Religiosi cum votis temporalibus, ad ordinationis titulum
quod attinet, iure saecularium reguntur (can. 982, § 3).
g) Religiosi qui egrediuntur, sibi alium titulum quaerere
debent, et interim donec episcopum benevolum receptorem in­
venerint, aut Sedes apostolica aliter providerit, extra religionem
sacros ordines exercere nequeunt (can. 641).

740. Dispositiones speciales iuris canonici de modo
procedendi ad ordinationes.
A. Quantum ad examen instituendum de qualitatibus et dotibus
seu de ordinandi idoneitate, ad mentem can. 973 :
a) quoad bonos mores, testimonium afferre debet sui supe­
rioris vel sacerdotis cui commendatus fuerit (can. 993).
b) quoad debitam scientiam, quilibet promovendus sive saecu­
laris sive religiosus debet praevium ac diligens examen subire
circa ipsum ordinem suscipiendum i promovendi ad ordines
sacros in aliis quoque de s. theologia tractationibus periculum
faciant, secundum modum et materiam ab episcopo determinanda
qui proprio iure ordinat vel dat dimissorias litteras, qui tamen
potest illud alieno episcopo ordinaturo committere si id oneris
suscipere hic velit (can. 996-997),
At alienus episcopus ordinans licet possit, non tamen tenetur
litteris dimissoriis acquiescere quibus asseritur candidatum exa­
minatum fuisse et idoneum repertum ; sed si pro sua conscientia
censeat candidatum non esse idoneum, eum non promoveat
(can. 997, § 2).
B. Quantum ad publicationes faciendas ad indagandum de
ordinandi moribus et de ordinum impedimentis, valet can. 998 :
« § i. Nomina promovendorum ad singulos sacros ordines,
exceptis religiosis a votis perpetuis sive solemnibus sive simpli­
cibus, publice denuntientur in paroeciali cuiusque candidati
ecclesia ; sed Ordinarius pro sua prudentia potest tum ab hac
publicatione dispensare ex iusta causa, tum praecipere ut in
aliis quoque ecclesiis peragatur, tum publicationi substituere
publicam ad valvas ecclesiae affixionem per aliquot dies, in
quibus unus saltem dies festus comprehendatur.
« § 2. Publicatio fiat die festo de praecepto in ecclesia inter
missarum solemnia aut alia die et hora quibus maior populi
frequentia in ecclesia habeatur.
« § 3. Si sex intra menses candidatus promotus non fuerit,
repetatur publicatio, nisi aliud Ordinario videatur ».
Notetur : a) « Omnes fideles obligatione tenentur impedimenta
ad sacros ordines, si qua norint, Ordinario vel parocho ante
s. ordinationem revelandi » (can. 999).

724

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) < Parocho qui publicationem peragit, et etiam alii, si id
expedire videatur, Ordinarius committat ut de ordinandorum
moribus et vita a fide dignis diligenter exquirat et litteras testi­
moniales, ipsam investigationem et publicationem referentes, ad
Curiam transmittat ». Atque < Ordinarius alias percontationes
etiam privatas, si id necessarium aut opportunum iudicaverit,
facere ne omittat » (can. 1000).

C. Quantum ad gradationem, ponit can. 977 :
« Ordines gradatim conferendi sunt ita ut ordinatio per
saltum omnino prohibeatur », de quo vide n. 732, 2.
D. Quantum ad interstitia, notetur can. 978 :
» § i. In ordinationibus serventur temporum interstitia quibus
promoti in receptis ordinibus, secundum episcopi praescriptum,
sese exerceant ». Quod tamen exercitium non est rigorose ptaecepturn.
« § 2. Interstitia primam tonsuram inter et ostiariatum vel
inter singulos ordines minores prudenti episcopi indicio com­
mittuntur ; acolythus vero ad subdiaconatum, subdiaconus ad
diaconatum, diaconus ad presbyteratum ne antea promoveantur,
quam acolythus unum saltem annum, subdiaconus et diaconus
tres saltem menses in suo quisque ordine fuerint versati, nisi ne­
cessitas aut utilitas Ecclesiae, indicio episcopi, aliud exposcat ».
« § 3. Nunquam tamen, nisi de peculiari licentia R. Pontificis,
minores ordines cum subdiaconatu duove sacri ordines uno
eodemque die, reprobata quavis contraria consuetudine, confe­
rantur ; — imo nec primam tonsuram conferre licet una cum
aliquo ex ordinibus minoribus, neque omnes ordines minores
una simul », licet consuetudo contraria non reprobetur.

E. Quantum ad exercitia spiritualia ordinationi praemittenda,
audiatur can. root :
« § i. Qui ad primam tonsuram et ordines minores promo­
vendi sunt, spiritualibus exercitiis per tres saltem integros dies ;
qui vero ad ordines sacros, saltem per sex integros dies vacent ;
sed si qui, infra Semestre, ad plures ordines maiores promovendi
sint, Ordinarius potest tempus pro ordinatione ad diaconatum
reducere, non tamen ultra tres integros dies ».
« § 2. Si, expletis exercitiis, sacra ordinatio qualibet de causa
ultra semestre differatur, exercitia iterentur ; secus iudicet Ordi­
narius utrum iteranda sint, necne ».
< § 3. Haec spiritualia exercitia religiosi peragant in propria
domo vel in alia de prudenti superioris arbitrio ; saeculares vero
in Seminario, aut in alia pia vel religiosa domo ab episcopo
designata ».
F. Quantum ad testimonia episcopo afferenda :
I. Promovendi saeculares aut religiosi qui, quod pertinet ad
ordinationem, saecularium iure reguntur, afferant :

DE ORDINE

725

i° Testimonium ultimae ordinationis aut, si de prima tonsura
agatur, recepti Baptismatis et Confirmationis.
2° Testimonium de peractis studiis, pro singulis ordinibus,
ad normam can. 976, requisitis (n. 739, 3).
3° Testimonium rectoris Seminarii, aut sacerdotis cui candi­
datus extra Seminarium commendatus fuerit, de bonis eiusdem
candidati moribus.
4° Testimoniales litteras Ordinarii loci in quo promovendus
tantum temporis moratus est ut canonicum impedimentum
contrahere ibi potuerit (i. e. ex cati. 994 trimestre pro militibus,
pro aliis semestre post pubertatem, quod inteUigi potest moraliter
continuum).
5° Testimoniales superioris maioris religiosi, si cui religioni
promovendus adscriptus sit (can. 993).
6° Insuper, iuxta Can. 1001, § 4, de peractis spiritualibus
exercitiis testimonium a superiore domus in qua peracta fuerint ;
vel a superiore maiori, si agatur de religiosis.
II. Religiosi qui proprio iure reguntur, scii, professi cum votis
perpetuis, afferre debent litteras dimissorias superioris religiosi,
quibus is non solum testari debet promovendum professionem
religiosam emisisse et esse de familia domus religiosae sibi sub­
ditae, sed etiam de Studiis peractis et de aliis iure requisitis,
sicut modo dictum est ; quibus acceptis litteris episcopus aliis
testimonialibus non indiget (can. 995).
Notetur ex can. 994 : a) Episcopus ordinans, pro sua prudentia,
exigere potest litteras testimoniales etiam ob brevius commo­
rationis tempus, et ob tempus quod pubertatem praecesserit.
b) Si Ordinarius promovendum non satis noverit ut testari
possit eum nullum impedimentum in suo territorio contraxisse,
aut si promovendus per tot dioeceses vagatus sit ut impossibile
aut nimis difficile evadat omnes litteras testimoniales exquirere,
provideat Ordinarius saltem per iuramentum suppletorium a
promovendo praestandum.
c) Si post obtentas litteras et ante ordinationem, promovendus
in eodem territorio rursus praedicto temporis spatio (3 vel 6
mensium) moratus sit, novae litterae testimoniales Ordinarii
loci necessariae sunt.

G. Instructiones speciales recentissime datae fuerunt a S. C.
Sacr. et a S. Congr. Relig.
I. Pro clericis. Ut maiore cum prudentia et certitudine ii qui
vere vocati videntur, cum plena libertate ad ordines tendunt
atque digni sunt, seligantur aliis relictis, S. C. Sacr., 27 dec. 1930,
instructionem dedit de scrutinio ordinandorum instituendo.
Normas tradit generales circa inquisitiones, quae tamen omnes
non sunt in singulis casibus faciendae, dummodo de moribus
explorata sint ea quae requiruntur ut ad ordinem tuto procedi
possit.
i. Ante primam tonsuram et ordines minores faciendum est
scrutinium :

726

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

a) Candidatus, duos saltem ante menses, moderatori semi­
narii autographam et subscriptam petitionem tradere debet,
qua significet se libere et spontanea voluntate primam tonsuram
et ordines minores postulare.
b) Declaratio candidati, cum attestatione de suscepti? Baptis­
mo et Confirmatione, a seminarii moderatore, una cum sua
personali de candidati idoneitate informatione transmittatur
episcopo j qui eam remittit dicto moderatori vel alii, cum man­
dato inquirendi.
ç) Hic a praefectis, a doctoribus, tum separarim tum simul
congregatis, vel et a deputatis pro disciplina seminarii si de
persona edocti sint, diligentissime exquiret de qualitatibus et
moribus candidati, atque collectas notitias cum proprio iudicio
episcopo remittet.
d) Episcopus quoque mandabit parocho alumnorum, ut
inquirat de moribus candidati, de existimatione parentum et rei
familiaris ratione, de abnormali propensione quam candidatus
fortasse ex parentibus hauserit, et nominarim si parentes im­
pellant ad sacerdotium aut timeant damnum in casu ordinationis
postpositae. Quodsi hoc prudenter suspicetur, episcopus moneat
ipsos de excommunicatione can. 2352.
Parocho, si esset cum promovendo coniunctuS, alius sacerdos
substituatur.
e) Episcopus ipse a moderatore et eius vices gerente, seorsim
audiris, expetat quid de candidato, post notitias acceptas et
examinatas, sentiant ; atque etiam alias personas interroget,
praesertim si aliquid dubii supersit.
f) Episcopus per se, vel per ecclesiasticam personam in digni­
tate constitutam, paterne intimius candidatum interroget,
adhortetur ad fiduciam et consilio adiuvet.
2. Ante ordines maiores, iterum inspiciendae erunt inquisitiones
antea factae et sedulo conservatae, atque novae perscrutationes
de moribus ante subdiaçonatum erunt faciendae, servata methodo
iam explicata.
Quodsi nulla canonica ratio suadeat alumnum esse arcendum,
ipse sua manu scribere debebit declarationem, iuramento firma­
tam, qua fatetur se omnimoda libertate ad s. ordinem accedere,
riteque perspecta habere omnia onera adnexa. Quae declaratio
similiter exaranda est ante diaconatum et presbyteratum.
Quoties episcopus, antequam ad diaconatum aut ad pres­
byteratum promoveat, pro cetto habeat canditatum esse vocatione
destitutum, S. Sedem adire debet eique statum rerum candide
et plane referre.
Acta in perscrutationibus confecta sub secreto servanda sunt
in tabulario curiae.
II. Pro religiosis, instructionem specialem similiter edidit
S. C. de Relig., 1 dec. 1931, in qua haec speciatim notanda
veniunt. Cum superioribus competat ius litteras dandi dimissoriales vel testimoniales, obligationes habent similes episcopo­
rum probandi candidatos.

11

f

DE ORDINE

727

1. Ante professionem votorum temporalium, quae praecedere
debet ordinationes :
a) Novicii scriptam petitionem superiori deferant, in qua
expresse testentur suam ad statum religiosum et clericalem
vocationem, simulque firmum propositum pendant perpetuo se
militiae clericali, in statu regulari, mancipandi.
b) Superiores quemquam ad ordines ascendere non sinant,
quamdiu de eiusdem moribus, pietate, modestia, castitate, ad
statum clericalem propensione, in studiis ecclesiasticis profectu,
necnon religiosa disciplina, sibi per accuratum scrutinium non
constiterit. Ad quem finem exquirant testimonia magistri
spiritus aliorilmque, quibus, ob specialem cum alumnis fre­
quentiam, eorum vitam moresque pernoscere contigerit ; quae
testimonia sedulo ponderanda sunt.
c) Superior ipse, per se vel per alium, scientia ac prudentia
praeditum, sibique adolescentum fiduciae comparandae ido­
neum, hos interroget ut certior reddatur ipsos libere aç scienter
ordines in statu religioso appetere.
2. Ante professionem, sive solemnem sive perpetuam, quae
praecedere debet ordinum maiorum susceptionem ; vel, ubi
non sunt vota perpetua, post triennium votorum completum,
aut, si non sint vota, post triennium completum a prima post
noviciatum cooptatione in societatem :
a) Nova inquisitio facienda est, comparando documenta
prioris inquisitionis cum praesenti statu. Quod si digni et idonei
inventi fuerint, superiores litteras dimissoriales concedere pos­
sunt, iis servatis quae in iure canonico propriisque constitu­
tionibus statuuntur.
b) Insuper testificationem manu propria subscriptam et
iurisiurandi fide, coram superiore firmatam, exigere debent, in
qua candidatus 1. affirmat se libere sacrum ordinem amplecti
velle cum adnexis oneribus ; 2. haec esse ipsi cognita fatetur
atque eadem proponit toto vitae curriculo velle servare ; 3. quae
castitatis voto et coelibatus lege praecipiuntur, testatur se clare
perspicere, eaque integre servare usque ad extremum vitae,
Deo adiuvante, firmiter statuit ; 4. denique sincera fide spondet
iugiter se fore obsequentissime obtemperaturum iis omnibus
quae sibi a praepositis, iuxta Ecclesiae disciplinam, praecipiuntur.
c) De quibus omnibus, in dimissorialibus et testimonialibus
litteris, superiores testari debent episcopo ordinatori ; cui tamen
liberum est alumnos ordinandos etiam privatim interrogare.
Ante diaconatum et presbyteratum non sunt tam amplae
informationes et nova testimonia necessaria. At si in intervallo
nova acciderint, quae dubiam aut nullam vocationem common­
strent, praescrutatione diligentissime peracta, additoque viro­
rum prudentum consilio, novi ordinis susceptionem superiores
penitus interdicant, remque referant ad S. C. Relig. quae pro
opportunitate providebit.
Acta praedicta in archivo sunt asservanda.

741. Animadversiones.— 1. Promovendi ad subdiaconatum omnes professionem fidei emittere tenentur ex praescripto

728

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

can. 1406, § x, 7° ; atque Ordinario competit ius eam ante colla­
tionem singulorum ordinum denuo exigendi, si id necessarium
vel utile duxerit (S. Off., 22 mart. 1918).
2. Omnes ad maiores ordines promoti obligatione tenentur
sacrae communionis in ipsa ordinationis Missa recipiendae
(can. 1005) ; quae obligatio pro neo-sacerdotibus certo est gravis,
ad Missae Sacrificium complendum.

3. In suspensionem per annum ab ordinum collatione Sedi
apostolicae reservatam ipso facto incurrunt : qui sine debitis
litteris testimonialibus subditum proprium, qui alibi tanto tem­
pore moratus sit, ut canonicum impedimentum ibi contrahere
potuerit, ordinaverint contra praescriptum can. 993-994 ; aut qui
aliquem ad ordines maiores sine titulo canonico promoverint
contra praescriptum can. 974 (can. 2373).
4. Qui sine litteris vel cum falsis dimissoriis litteris, vel ante
canonicam aetatem, vel per saltum ad ordines malitiose accesserit,
est ipso facto a recepto ordine suspensus; qui autem sine litteris
testimonialibus vel detentus aliqua censura, irregularitate aliove
impedimento, gravibus poenis secundum rerum adiuncta punia­
tur (can. 2374).

5. In fine ordinationis episcopus imponere quaedam onera solet,
verbis utendo Pontificalis : « Singuli ad primam tonsuram vel
ad quatuor minores Ordines promoti, dicite semel septem
psalmos poenitentiales cum Litaniis, versiculis et orationibus ;
ad subdiaçonatum vel diaconatum, nocturnum talis diei. Ad
presbyteratum vere ordinati, post primam vestram missam, tres
alias, videlicet, unam de Spiritu sancto, aliam de B. Maria
semper Virgine, et tertiam pro fidelibus defunctis dicite, et
omnipotentem Deum etiam pro me orate ».
lamvero : a) Non constat de obligatione gravi, imo sunt
auctores qui tenent nec probari obligationem levem, quia episco­
pus non intendit imponere verum praeceptum.
b) Nocturnus intelligitur vel nocturnus feriae, vel primus
nocturnus festi aut Dominicae, prout ordinatio feria, festo vel
dominica habita fuerit (S, C. R. 27 iun. 1899) ; constat autem
nocturnus psalmis cum antiphonis, sine lectionibus, invitatorio
et hymno (19 iul. 1903). At nihil impedit quominus episcopus
alium nocturnum aut alius diei iniungat.
c) Tres missae intelliguntur votivae, nisi occurrat festum
B. Μ. V. aut dies qua missa de Spiritu sancto dicenda sit : tunc
ea celebratione oneri satisfit. Missae celebrandae sunt cumprimum adveniunt dies non impediti.
d) Nihil prohibet quominus pro missis stipendium recipiatur,
licet id videri possit minus conveniens.

6. Expleta ordinatione :
a) Nomina singulorum ordinatorum

ac ministri ordinantis,

DE ORDINE

729

locus et dies ordinationis notentur in peculiari libro in curia loci
ordinationis diligenter custodiendo, et omnia singularum ordi­
nationum documenta accurate serventur (can. toto, § i).
b) Singulis ordinatis detur authenticum ordinationis receptae
documentum : qui, si ab episcopo extraneo cum litteris dimissoriis
promoti fuerint, illud proprio Ordinario exhibeant pro ordinationis
adnotatione in speciali libro in archivo servando (can. ιοιο, § 2).
c) Praeterea loci Ordinarius, si agatur de ordinatis e clero
saeculari, aut Superior maior, si de religiosis ordinatis cum suis
litteris dimissoriis, notitiam celebratae ordinationis uniuscuiusque
subdiaconi transmittat ad parochum baptismi, qüi id adnotet
in suo baptizatorum libro ad normam can. 470, § 2 (can. ion).

appendix.

DE IRREGULARITATIBUS ALIISQUE

IMPEDIMENTIS·
S. Th„ Suppi, q. 39.

Ordinandus immunis sit oportet a quibuscumque censuris, irregula­
ritatibus aliisque impedimentis. De censuris diximus supra. Est autem
differentia inter irregularitatem et simplex impedimentum, quod irre­
gularitas sit de se perpetua perpetuoque impediens ordinis receptionem,
nisi dispensatione tollatur ; e contra simplex impedimentum de se sit
non perpetuum atque certis cesset adiunctis. De quibus breviter sumus
dicturi ; plura videri possunt apud commentatores Codicis, uti Blat,
Vermeersch-Creusen, Claeys Bouaert-Simenon.

742. Irregularitas (pnbevoegdheid) etymologice est recessus
a regula, unde cum in praesenti agatur de sacris ordinibus et de statu
clericali, irregularis dicitur ille qui extra categoriam est illorum existens
qui sunt capaces ad statum clericalem assumendum, seu, ut loquitur
Cone. Nie. I, alienus a regula seu a canone i. e. a registre ecclesiae cui
clericus adseriptus est per ordinationem. Hinc irregularitas definitur :
impedimentum de se perpetuum in lege canonica expressum quo prohi­
betur vir baptizatus primario ab ordinum licita susceptione et secun­
dario a receptorum ordinum exercitio (can. 968 et 983).
Irregularitas 1) est impedimentum, unde non necessario supponit
culpam nec proprie habet rationem poenae vindicativae, sed est inhabilitas quae directe statuitur ob dignitatem et decentiam sacri ministerii
ut in finem ; — 2) perpetuum, et ita distinguitur a simplici impedimento
quod de se cessare potest, dum irregularitas non tollitur nisi dispensa­
tione ; — 3) in lege canonica expressum (can. 983), quia iuridicam origi­
nem habet ius ecclesiasticum, et ita distinguitur ab inhabilitatibus e
iure divino ortis, quae non solum illicitam reddunt ordinationem sed
et invalidam (n. 737) ; quapropter s. Pontifex irregularitatem incurrere
non potest ; — 4) prohibens a sacra ordinatione, quo nomine etiam venit
prima tonsura, licite recipienda aut ea recepta exercenda ; ita quod dupli­
cem habeat effectum et illicitam reddat ordinum receptionem atque
receptorum exercitationem (can. 968).

73°
)

<
■i
■v
\
j

)

,

I
I

'
I
■
.
[
I
I

summa theologiae moralis

Est ergo impedimentum, non irritans seu dirimens, sed mere impe­
diens a receptione Ordinum aut a receptorum exercitio, non vero ab
actibus solius iurisdictionis.
Hinc tum ordinans qui irregularem promovet, tum irregularis qui
ordinem suscipit vel exercet, graviter peccat, nisi excuset parvitas
materiae aut grave incommodmn.
In dubio de irregularitate, si sit dubium iuris, irregularitas non con­
trahitur ; in dubio facti, Ordinarius dispensare potest in irregularitatibus
in quibus s. Pontifex dispensare solet (can. 15).
Oritur proxime et ipso facto irregularitas, alia ex defectu, alia ex delicto
personali j ex parte aptem effectus, est totalis quae omnis susceptionem
aut omnis suscepti ordinis usum impedit, ut est homicidium, vel partialis
quae solum ascensum ad superiorem ordinem aut solum alicuius ordinis
exercitium impedit : ita sacerdos absque culpa pollice privatus a sola
celebratione missae prohibetur, non autem ab aliis actibus v. g. auditione
confessionis.
Cum irregularitates aliaque impedimenta sint inhabilitates, a quibus
nulla ignorantia excusat nisi expresse dicatur (can. 16), hinc :
i° « Ignorantia irregularitatum sive ex delicto sive ex defectu atque
impedimentorum ab eisdem non excusat » (can. 988).
20 Irregularitates et impedimenta multiplicantur sicut inhabilitates,
multiplicatis eorum causis nisi aliud caveatur ; hinc : « Irregularitates
et impedimenta multiplicantur ex diversis eorumdem causis, non autem
ex repetitione eiusdem causae, nisi agatur de irregularitate ex homi­
cidio voluntario » (can. 989) i non igitur ex abortu, nisi in casu quo certo
sit homicidium.
3° Omnes irregularitates et impedimenta tolli possunt dispensatione
regulariter a S. Sede concedenda i attamen :
a) < Licet Ordinariis per se vel per alium suos subditos dispensare ab
irregularitatibus omnibus ex delicto occulto provenientibus, ea excepta
quae incurritur ex voluntario homicidio am ex abortu, aliave deducta ad
forum iudiciale » (can. 990, J 1) ; imo idem videtur semper existere
privilegium apud confessarios regulares.
b) « Eadem facultas (cum eisdem exceptionibus) competit cuilibet con­
fessario in casibus occultis urgentioribus in quibus Ordinarius adiri nequeat
et periculum immineat gravis damni vel infamiae, sed ad hoc dumtaxat
ut poenitens ordines iam susceptos exercere licite valeat » (can. 990, § 2).
c) Exceptionaliter Ordinarii, non vero confessarii, etiam dispensare
possunt ab irregularitatibus publicis, « si difficilis sit recursus ad S. Sedem
et simul in mora sit periculum gravis damni, et de dispensatione agatur
quae a Sede apostolica concedi solet » (can. 81) ; imo, ut dictum est,
in dubio facti ab omnibus irregularitatibus in quibus S. Pontifex dispensare solet (can. 15).

Notetur ex can, 991 : § 1. In precibus pro irregularitatum ac impedimentorum dispensatione, omnes irregularitates ac impedimenta indicanda sunt ; secus dispensatio generalis valebit quidem etiam pro
reticitis bona fide, excepta irregularitate quae ex homicidio vel abortu
voluntario oritur, aliave deducta ad forum iudiciale, non autem pro
reticitis mala fide.
§ 2. Si agatur de irregularitate ex homicidio voluntario, etiam numerus
delictorum exprimendus est sub poena nullitatis concedendae dispensationis.
§3 Dispensatio generalis ad ordines valet pro ordinibus quoque
maioribus ; et dispensatus potest obtinere beneficia non consistorialia
etiam curata, sed renuntiari nequit S. R. E. cardinalis, episcopus, abbas
vel praelatus nullius, superior maior in religione clericali exempta»

1
DE ORDINE

731

§ 4. Dispensatio in foro interno non sacramentali concessa, scripto
consignetur ; et de ea in secreto Curiae libro constare debet.

743. Irregulares ex defectu sunt, iuxta can. 984 :
l° Ex defectu natalium, « illegitimi, sive illégitimitas sit publica sive
occulta, nisi fuerint légitimât! vel vota solemnia professi ».
Illégitimitas non praesumitur, sed probari debef ; legitimatio non
sufficit civilis sed ecclesiastica.
Irregularitas non afficit legitimates nec solemniter professos ; ab aliis
tollenda est dispensatione : hi tamen omnes excluduntur a dignitate
cardinalis, episcopi, abbatis vel praelati nullius, et superioris maioris
in religione (can. 991, § 3 ; 232, § 2 ; 331, § 1 ; 320, § 2 ; 504).
Notetur illegitimos in Seminarium admitti non posse (can. 1363, § 1).
20 Ex defectu corporis, « corpore vitiati qui secure propter debilitatem,
vel decenter propter deformitatem, altaris ministerio defungi non valeant.
Ad impediendum tamen exercitium ordinis legitime recepti, gravior
requiritur defectus, neque ob hunc defectum prohibentur actus qui
rite poni possunt ».
Sic v. g. caeci, vel ita caecutientes ut missale legere nequeant ; omnino
surdi, muti, vel adeo balbutientes ut vetba pronuntiare nequeant aut
risum moveant ; pede, brachio vel manu vel digitis necessariis carentes
scii, pollice aut indice dextro, vel duobus aliis cum medietate palmae ;
notabiliter deformes ut pigmaei, leprosi, enormiter gibbosi, faciem geren­
tes valde maculatam, aut nares vel labia habentes abscissa, notabiliter
claudicantes ; paralytici in brachiis vel manu ita ut hostiam elevare et
frangere non possint, manibus trementes ut sine periculo effundendi
sanguinem celebrare nequeant, vertiginosi qui laborant periculo defi­
ciendi aut notabiliter errandi, abstemii qui nec modicum vini sine periculo
evomendi degustare possunt, aut incoercibili tussi laborantes.
In dubio, iudicium ad Ordinarium pertinet ; sed episcopus qui ordines
confert, hoc indicio stare non tenenir. Post ordines susceptos sacerdos
facile dispensationem obtinere potest si habeat membrum artificiale,
bene aptatum, etsi brachium aut manum, aut si caecus evadat et memo­
riter sciat missam B. V. et defunctorum atque celebrare valeat cum
assistentia alterius sacerdotis.
3° Ex defectu animi, « qui epileptici vel amentes vel a daemone possessi
vel fuerunt; quodsi post receptos ordines tales evaserint et iam
liberos esse certo constet, Ordinarius potest suis subditis reçeptprum
ordinum exercitium rursus permittere ”,
Epileptici sunt qui morbo caduco correpti in terram cadere solent ;
amentes intelliguntur qui, ex causa permanenti et habituali, vere tales
sunt vel fuerunt, non vero si accidentaliter, puta vi febris aut vulneris.
sunt

4° Ex defectu sacramenti, « bigami qui nempe duo vel plura matri­
monia valida successive contraxerunt ».
Ita conformiter ad I Tim. III, 2, 12 ; Tit. I, 6. Ratio est, tum quia
bigamus qui carnem suam inter plures uxores diviserit, unionem Christi
et Ecclesiae iam perfecte repraesentare nequit, et ideo defectus est in
significatione sacramenti ; tum quia ex praesumptione maculam incon­
tinentiae prae se fert. Incurritur etiam si ante Baptismum quis plures
valide duxerat uxores, vel si unam ante et aliam post Baptismum.

5° Ex defectu famae, « qui infamia iuris notantur ».
Infames sunt ipso facto : a) qui sectae acatholicae nomen dederit
vel publice adhaeserit (can. 2314, § 1, 30) ; nomine sectae acatholicae
etiam venit secta atheistica (c. int. 30 iul. 1934).

732

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) qui species consecratas abiecerit vel ad malum finem abduxerit
aut retinuerit (can. 2320) ;
c) qui cadavera vel sepulchra mortuorum ad furtum vel alium malum
finem violaverit (can. 2328) ;
d) qui violentas manus iniecerit in personam R. Pontificis vel cardi­
nalis aut legati s. Pontificis (can. 267 et 2343) ;
e) duellantes et eorum patrini (can. 2351) ;
f) qui, obstante coniugali vinculo, aliud matrimonium, etsi civile,
attentaverit (can. 2356) ;
g) laici, legitime damnati ob delicta contra 6m commissa cum mino­
ribus infra aetatem 16 annorum, vel ob stuprum, sodomiam, incestum,
lenocinium (can. 2357, §1).
Sententia iudicis infames declarandi sunt : a) omnes a Christiana fide
apostatae et omnes et singuli haeretici et schismatici, si moniti non
resipuerint (can. 2314, § 1, 2°) ; b) clerici in sacris, sive saeculares sive
religiosi, qui delictum admiserint contra 6m cum minoribus infra aetatem
16 annorum, vel rei sunt adulterii, stupri, bestialitatis, sodomiae, leno­
cinii, incestus cum consanguineis aut affinibus in primo gradu (can.
2359, § 2).

6° Ex defectu lenitatis Christianae, < iudex qui mortis sententiam
tulit ; qui munus carnificis susceperint eorumque voluntarii ac immediati
ministri in executione capitalis sententiae ».
Irregularitatem non incurrunt : iurati quia sententiam non ferunt ;
iudices qui in sententiam efficaciter non influxerunt ; milites coacti qui
reum occidunt quia munus non susceperunt, nec eorum dux quia sen­
tentiam non pronuntiat ; nec qui tabularium erigunt quia non sunt
immediati corporatores ; qui ante Baptismum sententiam tulit aut
executus est, quia non potuit Christianam laedere lenitatem.

744. Irregulares ex delicto sunt iuxta can. 985, modo delictum
fuerit grave, — externum, sive publicum sive occultum, — atque post
Baptismum perpetratum, aut ipsa ifiegitima ab acatholicis susceptio
Baptismatis (can. 986) :
i° Ex delicto contra fidem et unitatem Ecclesiae, « apostatae a fide,
haeretici, schismatici ».
Qui haeresi vel schismati bona fide sunt adscripti, non sunt irregu­
lares i in foro tamen externo tales praesumuntur, et ideo ad cautelam
dispensatio est petenda.
2° Ex abusu Baptismi, « qui praeterquam in casu extremae necessitatis
Baptismum ab acatholicis quovis modo sibi conferri siverunt ».
Acatholici in casu intelligendi sunt stricto sensu, scii, haeretici et
schismatici, non autem probabiliter infideles, qui ceteroquin Baptismum
non habept ; at quovis modo Baptismus recipiatur sufficit, sive ritibus
sectae adhibitis sive ritu catholico aut nullo speciali, sive ex libera
postulatione sive ex libera permissione seu non facta oppositione.

3° Ex attentatione Matrimonii, « qui matrimonium attentare, aut
civilem tantum actum ponere ausi sunt, vel ipsnnet vinçulo matri­
moniali aut ordine sacro aut votis religiosis etiam simplicibus ac tempo­
rariis ligati, vel cum muliere iisdem votis adstriçta aut matrimonio valido
conhjncta ».
Nihil refert utrum impedimentum ex parte viri existât an mulieris,
at requiritur plena cognitio et deliberatio, ut indicant verba: ausi sunt;
non tamen excusat ignorantia irregularitatis.

DE ORDINE

733

4° Ex voluntario homicidio vel abortu, « qui voluntarium homicidium
perpetrarunt aut fetus humani abortum procuraverunt effectu secuto,
omnesque coopérantes ».
Homicidium committitur quando, citra Casum legitimae defensionis,
alteri mors infertur actione directe voluntaria sive in se, ut si mors
ipsa intendatur, sive in causa, ut si ex negligentia graviter culpabili causa
sit mortis illatae ; non autem si casualiter ex negligentia levi vel ex mera
Omissione sequatur. Requiritur pro homicidio sicut pro abortu quod
fiat effectu secuto ; at irregularitas contrahitur etiam si quis poeniteat
antequam effectus sequatur. Cooperatores intelligendi sunt qui positive,
sive physice sive moraliter, influunt efficaciter, ut in iudicio capitali qui
reum iniuste testificantur, vel condemnant, et in bello iniusto omnes
qui praeliantur ; — non vero negativi cooperatores, qui non impe­
diunt, etsi debuissent.
Notetur : a) In vetere iure oriebatur irregularitas ex defectu lenitatis
in iis qui in bello causa erant occisionis vel ipsi cooperabantur ; hinc
S. C. Const., 25 oct. 1918, Ordinariis facultatem concessit cum suis
subditis ex bello redeuntibus « dispensandi, saltem ad cautelam, quoties
sacerdotes, clerici et Seminariorum alumni in eam incurrerint non ex
facto proprio, sed ex necessitate, coacti nempe ad arma capessenda et
mortem vel mutilationem forte inferendam ». Insuper ait : « quoties
vero agatur de clericis in sacris, qui non legum necessitate coacti, sponte
sua se obtulerunt ad arma suscipienda, aut ea susceperunt, pro dis­
pensatione ad S. Sedem erit recurrendum », quod de iis quoque intelligendum dixit qui, ex alio servitio, puta infirmorum, sponte sua ad
militiam pugnantem transierunt, etiamsi mortem vel mutilationem nulli
intulerint (28 mart. 1919).
b) Item ex vetere iure, quando sacerdos certus de homicidio dubitabat
utrum sua actione homicidium causatum fuerit vel actione alterius,
declarabatur in hoc dubio facti irregularitatem, in ordine ad celebratio­
nem missae, contrahere. Nunc autem generatim declaratur in dubio
facti Ordinarium posse dispensare, dummodo in simili casu s. Pontifex
dispensare soleat (can. 15). Igitur in casu regulariter erit dispensatio
expectanda ; dubitamus vero an ipse Ordinarius vel potius S. Sedes
adiri debeat, cum casus homicidii forsan non sit ex illis in quibus
s. Pontifex facile dispenset seu dispensare soleat.
5° Ex mutilations vel conatu suicidii, « qui seipsos vel alios mutila­
verunt vel sibi vitam adimere tentaverunt ».
Attentatio suicidii et mutilatio debent esse voluntariae et graviter
culpabiles; mutilatio autem hic intelligitur sensu restricto, ut abscissio
membri seu partis corporis quod proprium a ceteris distinctum officium
habet, ut est manus, brachium, pes, oculus, lingua, testiculus, mamma
feminae, etc., non vero dens, capilli, digitus, nec pars membri ut auri­
cula ; nec adest si membrum laeditur aut deformatur aut debilitatur,
etiam si ex eo fieret inutile. Si membra gemina sint vere distincta, sufficit
unips abscissio ; non autem si unita, Ut nares.
6° Ex illegitimo exercitio artis medicae, « clerici medicinam vel chirur­
gicam artem sibi vetitam exercentes, si exinde mors sequatur ».
Ut irregularitatem quis incurrat, oportet sit clericus, graviter peccet
contra legem quae vetat medicinam exercere absque induito apostolico,
et quod mors tamquam ex causa exinde sequatur etsi mors non sit ipsi
graviter imputabitis : in hoc enim casu accederet irregularitas ex delicto
homicidii.
7° Ex abusu Ordinis, « qui actum Ordinis, clericis in Ordine sacro
constitutis reservatum, ponunt eo Ordine carentes, vel ab eius exercitio

!
i

i
!

I
!
!
1
■
I

'

'

;
!
!
'

1
i
;
■
!
i
(
J
''

734

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

poena canonica, sive personali, medicinali aut vindicativa, sive locali
prohibiti ».
Requiritur a) ut laicus vel clericus inferior qui Ordinem non habet,
vel ille qui Ordinem habet sed ab eius exercitio canonica prohibitus est
poena, sive medicinali seu censura, sive vindicativa, b) Ordinem exerceat,
non actum merae iurisdictionis, C) non minorem sed sacrum, d) et quidem
reservatum sive ratione sui, qui scii, nullo modo ab illo Ordine carentibus
exerceri potest, sive ratione solemnitatis qui eo modo non potest nisi ab
habentibus Ordinem exerceri.
In specie irregulares fiunt : sacerdos exercens actum ordinis episcopo
reservatum, ut confirmare, ordinare, ecclesiam aut calicem conseçrare ;
diaconus qui sacramentaliter absolveret vel missam celebraret ; subdiaconus qui solemniter baptizaret aut stola indutus officium diaconi
obiret in missa et Evangelium solemniter cantaret ; clericus qui cum
manipulo officium subdiaconi ageret in missa solemni et sic epistolam
cantaret ; sacerdos qui suspensus aut in loco interdicto temere celebrat ;
clericus in sacris qui censura ligatus cum manipulo epistolam cantat
in missa solemni, vel cum stola Evangelium 5 — non autem sacerdos
qui sine iurisdictione absolvit ; nec diaconus qui nqn commissus solem­
niter baptizat ; nec clericus vel laicus sine manipulo officium subdiaconi
exercens in missa, vel sine stola cantans Evangelium ; aut fructus vel
panes benedicens aut exorcismum proferens ; nec qui ordinem exercet
censurants sed ab alio requisitus vel ob grave incommodum vitandum,
aut ab ordine prohibitus sed non canonica poena.
Notetur ex rationabili causa permitti ut subdiacono substituatur
clericus saltem tonsura insignitus, qui missae solemni inserviat, sed
paratus sine manipulo : ita S. C. R. 14 mart. 1906.

745. Ab ordine Suscipiendo et exercendo sunt simpliciter
impediti, ex can. 987 :
i° < Filii acatholicorum quamdiu parentes in suo errore permanent »;
scii, descendentes in primo gradu (com. int. 14 iul. 1922), a parentibus
acatholicis, haereticis scii, aut schismaticis, etiam si unus tantum sit
acatholicus et licet matrimonium cum dispensatione fuerit contractuin
(com. int. 16 oct. 1919). Disputant utrum post mortem parentis acatholici, impedimentum permaneat.
2° « Viri uxorem habentes », licet ab ea separati.
3° « Qui officium vel administrationem gerunt clericis vetitam (ex can.
139) cuius rationes reddere debeant, donec, deposito officio et administratione atque rationibus redditis, liberi facti sint ».
4° « Servi servitute proprie dicta, ante acceptam libertatem ».
5° « Qui ad ordinarium militare servitium civili lege adstringuntur,
antequam illud expleverint ».
Servitium militare ordinarium probabiliter non est illud speciale quo
clerici aliquando adstringuntur exclusive aegrotis et vulneratis curandis,
sed proprie dictum militiae armatae : non quidem illud quod extraor­
dinarie, bello forsan exorto, exigetur, sed quod ipsi primitus ad militiam
vocati ad unum vel plures annos praestare debent, licet ad illud forsan
vocabuntur sed de facto nondum vocati sunt, vel quia aetate impares
sunt, vel quia, examine recte peracto, ad tempus inhabiles sunt declarati
(com. int. 2 iun. 1918).
6° < Neophyti donec, iudicio Ordinarii, sufficienter probati fuerint »,
ut iam monet Apostolus, I Tim. III, 6 : neophyti sunt qui in adulta
aetate ad fidem conversi recenter Baptismum receperunt.
7° « Qui infamia facti laborant, dum ipsa, iudicio Ordinarii, perdurat ·,
licet sint innocentes.

TRACTATUS

DE MATRIMONIO

INTRODUCTIO.

S. Th.3 Suppi, q. 44.

I
f
I
j

,
[
’
[
r
i

I
L
I

746. Ultimum sacramentum est Matrimonii. —
Sicut humana societas quantum ad vitam corporalem est
a superioribus regenda,et generatione propaganda et perpetuanda, ita sacramentum Ordinis providet propagationi
sacrorum ministrorum qui societati spirituali Ecclesiae
praeesse debent, Matrimonium vero est sacramentum quo
supernaturaliter providetur propagationi corporali Ecclesiae
Christi. « Propagatores et ordinatores corporalis vitae, ait
S. Thomas, c. Gent. IV, 58, secundum duo attenduntur,
scii, secundum originem naturalem, quod ad parentes
pertinet ; et secundum regimen politicum, per quod vita
hominis pacifica conservatur, et hoc pertinet ad reges et
principes. Sic igitur est in spirituali vita. Sunt enim quidam
propagatores et conservatores spiritualis vitae secundum
spirituale ministerium tantum, ad quod pertinet Ordinis
sacramentum ; quidam vero secundum corporalem et
spiritualem simul, quod fit per sacramentum Matrimonii,
quo vir et mulier conveniunt ad prolem generandam et
educandam ad cultum divinum ».
747. Matrimonium secundum nomen est quasi
matris munium i. e. munus seu officium, quia mulier ideo
nubit ut mater fiat, eique partus est magis onerosus quam
patri ; cum, ait Gregorius IX, 1. Ill Deer. t. 33, c. 2,
puer adhuc infans... magis materno indigeat solatia quam
paterno, matrique ante partum onerosus, dolorosus in partu,

736

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

post partum laboriosus fuisse noscatur... et ex hoc legitima
coniunctio maris et feminae magis matrimonium quam patri­
monium nuncupatur. Patrimonium, e contra, designat bona
externa familiae necessaria, quia patris seu viri est quaerere
victum.
Ita a) matrimonium appellatur secundum effectum;
b) secundum essentiam quae est viri et mulieris coniunctio,
vocatur coniugium i. e. coniunctio duorum sub eodem iugo,
quia vir et mulier quasi uni iugo adstringuntur, cum se sub­
mittant uni eodemque vinculo ad onera matrimonii simul susti­
nenda ; item consortium, quia arctissima corporum et animorum
societate inter se connect untur, eiusdem sortis seu conditionis
participes ;
c) secundum causam vero, quae est desponsatio seu solemnitas
contractus qua perficitur : connubium seu nuptiae (a nube seu
velo), quia antiquitus sponsa, quando viro tradebatur, caput
velo, pudoris et submissionis causa, obtegebat1.

748. Realis definitio Matrimonii a Scholasticis tradi­
tur post Magistrum Sententiarum, 1. IV, d. 27 : Viri et
mulieris coniunctio maritalis inter personas legitimas, indivi­
duam vitae consuetudinem retinens. Dicitur :
i° coniunctio, quasi gemis, quae vox sumitur vel causa­
liter, active et in fieri, pro actu transeunte mutui consensus,
seu contractu quo vir et mulier fidem coniugalem sibi
promittunt ; vel essentialiter, quasi passive et in facto esse,
pro societate et statu coniugali, seu vinculo permanente
quod ex mutuo consensu resultat ;
20 maritalis, tamquam differentia specifica ex proprio
fine desumpta : coniunguntur scii, vir et mulier in unum
principium generationis legitimum, et ita matrimonium
distinguitur ab omni alia coniunctione, puta filiali, fraterna,
amicali, negotiatoria, etc. ; a marito dicitur maritalis, quia
maritus est caput coniunctionis matrimonialis ;
30 viri et mulieris, ut significetur subiectum matrimonii
quod diversitatem sexuum exigit ;
40 inter legitimas personas, ut indicetur conditio subiecti,
nempe ut sint habiles ad contrahendum et nulla lege
impediti seu impedimento irretiti ;
i. Nuptiae quandoque tamen specialiter significabant solemnitates
et festivitates cum contractu matrimoniali conjunctas, vel etiam ipsam
copulam coniugalem.

DE MATRIMONIO

737

5° individuam vitae consuetudinem retinens, quibus signi­
ficantur duae proprietates matrimonii : unitas et indissolubilitas, quod scii, una individua vita, i. e. unius viri et
unius mulieris, perpetuo et indissolubiliter retineatur
usque ad alterutrius mortem.
Cum autem ipsa essentia matrimonii inter baptizatos
ad dignitatem sacramenti fuerit elevata, eadem est definitio
sacramenti ; sed ut istud explicite significetur, definitioni
addi possunt : et gratiam çoniugibus necessariam significans
conferendam.
Novissimis temporibus alia definitio tradi solet : conventio
vel unio legitima inter virum et mulierem, mutuum, perpetuum
et exclusivum ius ipsis conferens, tum ad actus per se aptos ad
generationem, tum ad vitae communis consortium.
Ita Conformiter ad can. loSi, § 2 et 1128. Dicitur :
i° conventio vel unio, quae si active sumitur i. e. pro actu
seu mutuo consensu quo vir et mulier sese coniungunt, erit
matrimonium in fieri; si sumitur passive i. e. pro vinculo morali
permanente quod ex illo mutuo consensu oritur, erit matri­
monium in facto esse;
20 legitima, i. e. inita iuxta leges tum naturales tum positivas
quibus personae contrahentes subiacent quibusque contractus
earum vel firmatur vel irritatur ; personae autem quae iuxta
illas leges matrimonium valide et licite inire possunt, vocantur
iure habiles ;
3° inter virum et mulierem, quibus verbis designatur subiectum
huius contractus, quod diversitatem sexuum exigit iuxta ordi­
nationem naturae ;
4° ius conferens ad actus per se aptos ad generationem prolis,
quibus verbis designatur obiectum essentiale, seu ius ad actum
de se aptum generationi, et finis primarius matrimonii, scii,
prolis procreatio et consequens educatio.
Notetur autem ad essentiam matrimonii sufficere ius ad
actus generationi inservientes, quamvis non habeatur usus istius
iuris, ut in matrimonio B. Virginis et S. loseph ; vel quamvis
per accidens generatio de facto non sequatur, ut in matrimonio
sterili.Sedulo proinde distinguatur: a) ius utendi corpore coniugis
ad actum coniugalem, quod vocatur ius petendi debitum ;
b) exercitium seu usus huius iuris, qui ad essentiam matrimonii
non pertinet.
5° et ad vitae communis consortium, quod est finis secundarius
matrimonii.
Apud Scholasticos, ut vidimus, obiectum et finis matrimonii
dicitur individua vitae consuetudo, quae essentialiter consistit
in iure et officio mutuo quoad corpora in ordine ad actum
coniugalem, integraliter autem continet etiam commune torum,
mensam et cohabitationem.
Summa Theologiae Moralia III. — 47

738

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

749. Qualificationes matrimonii et variae parti­
tiones.
Matrimonium iniri potest inter baptizatos et
tunc vocatur Christianum, et si sit Validum, est sacramen­
tum ; vel inter non baptizatos et tunc est contractus mere
naturalis, et solum existit ut est in officium naturae. Hinc :
A. Ratione proprietatis et *dignitatis primum, si sit
validum, vocatur ratum (bezegeld) i. e. firmum, Ecclesiae
ratificatione, approbatione et sacramento firmatum ; alte­
rum inter non baptizatos, si validum sit, dicitur legitimum
{wettelijk}.
Utrumque, ratione effectus, est consummatum (voltrokken
of geslachtelijk voltooid).
Ita, si post initum matrimonium inter coniuges locum habue­
rit coniugalis actus ad quem natura sua ordinatur contractus
matrimonialis et quo coniuges fiunt una caro, i. e. copula
carnalis de se apta ad generationem ; quo casu matrimonium
Christianum dicitur ratum et consummatum (can. 1015).

B. Ratione celebrationis, matrimonium est i° publicum
i. e. authenticum, quod in facie Ecclesiae i. e. praemissis
proclamationibus publice celebratur, servata forma ab
Ecclesia praescripta ; estque a) solemne quod fit cum
accidentali solemnitate benedictionis nuptialis et festivi­
tatis, vel b) minus solemne in quo solum servantur solemnitates substantiales ;
2° clandestinum, quod omissa forma praescripta con­
tractum est ;
30 occultum, quod servata forma praescripta sed omissis
proclamationibus secreto contrahitur, et dicitur matri­
monium conscientiae si fiat ea lege ut evulgari et manifestari
non debeat.
Nonnisi ex gravissima et urgentissima causa et ab ipso loci
Ordinario — excluso vicario generali sine speciali mandato —
permitti potest ut matrimonium conscientiae ineatur (can. 1104),
nempe si sit moralis necessitas nunc ineundi matrimonium ad
consulendum conscientiae scopulis et simul sit moralis impossi­
bilitas illud celebrandi publice ob legem civilem vel alias cir­
cumstantias. Quo casu, Ordinarius, parochus et testes assistentes
sub gravi tenentur ad secretum ; et etiam alter coniux, altero
non consentiente divulgationi (can. 1105). Matrimonium con­
tractum non describitur in libro ordinario copulatorum, sed in
libro peculiari servando in secreto archivo curiae episcopalis ;

DE MATRIMONIO

739

itejn liberi nati vel nascendi, post Baptismum susceptum, inscri­
bendi non sunt in libro paroeciali baptizatorum, sed in libro
secreto asservato in Curia episcopali (can. 1107). Secreti ser­
vandi obligatio ex parte Ordinarii cessat : a) si aliquod scanda­
lum aut gravis erga matrimonii sanctitatem iniuria immineat ;
b) vel si parentes non curent filios ex tali matrimonio susceptos
baptizari ; c) aut eos baptizandos curent falsis expressis nomi­
nibus, quin interim Ordinario intra triginta dies notitiam prolis
susceptae et baptizatae cum sincera indicatione parentum
praebeant ; d) vel Christianam filiorum educationem negligant
(can. 1106).
A matrimonio conscientiae differt morganaticum, quod contra­
hitur a viro nobili cum femina humilioris conditionis, eo pacto
ut tam uxor quam liberi inde nascituri congrua sustentatione
vel certa bonorum parte contenti sint, a dignitatibus, titulis et
bonorum successione exclusi,

C. Ratione validitatis, est i° verum seu validum, quod
cum omnibus conditionibus ad valorem requisitis est
initum, ac proinde sine impedimento dirimente, et est
licitum vel illicitum, prout etiam absit omnis prohibitio
aut impedimentum impediens, vel e contra adsit ; — aut
20 invalidum, nullum seu irritum: hoc autem potest esse
a) attentatum quando mala fide initur, ab utraque vel ab
alterutra parte, dissimulando v. g. impedimentum ; vel
b) putativum quando celebratum est coram ecclesia bona
fide, saltem ex una parte, donec utrique de nullitate certo
constet, et hoc sufficit ad legitimitatem prolis — Com.
I. C., die 26 junii 1949.
Praeterea matrimonium dicitur praesumptum, quod non existit,
sed a iure, posito quodam facto, tamquam existens praesumitur
(cfr. can. 1972), ut si externe duo contrahant sed unus interne
consensum dare renuat. Ita olim, posita copula a sponsis habita,
iure eos in matrimonium consensisse praesumebatur.

750. Divisio tractatus. — Cum sacramentum Matri­
monii non sit nisi ipse contractus qui ex institutione Christi
factus est signum sacrum et causa gratiae, postquam de
unoquoque dictum sit secundum se, de utroque quantum
ad reliqua dicemus simul. Tractatus autem dividitur in
quatuor partes.
Prima pars est : De ipso Matrimonio, scii. i° de Matri­
monio ut est in officium naturae : a) de origine, b) de
praecepto, c) de honestate, d) de finibus, et e) de essentia
matrimonii ; — 2° de Matrimonio ut est sacramentum :

740

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

a) de institutione, b) de essentia ac partibus constitutivis,
c) de ministro ; — 30 de effectibus et bonis Matrimonii ;
— 40 de causa Matrimonii seu de consensu : a) de quali­
tatibus, et b) de vitiis consensus ;— 50 de proprietatibus
Matrimonii : a) de unitate, b) de indissolubilitate ; — 6° de
Matrimonii regimine.
Secunda pars est : De celebratione Matrimonii: i° de
praeparatione ad Matrimonium seu de sponsalibus ; —
20 de praeviis ad Matrimonium seu de bannorum proclamatione ; — 30 de ipso ritu seu forma celebrationis.
Tertia pars est : De impedimentis Matrimonii: i° de
impedimentis in generali ; — 20 de impedimentis impe­
dientibus ; — 30 de impedimentis dirimentibus : a) de
aetate, b) de impotentia, c) de ligamine, d) de disparitate
cultus, e) de ordine et voto, f) de raptu et crimine, g) de
cognatione carnali, spirituali et legali, h) de affinitate et
publica honestate ; — 40 de dispensatione ab impedi­
mentis ; — 50 de Matrimonii convalidatione.
Quarta pars est : De obligationibus coniugum ; i° de debito
coniugali : a) de liceitate copulae coniugalis, b) de eius
circumstantiis, c) de actibus cum ea connexis, d) de ex­
cessu, et e) de defectu in usu coniugii ; — 2° de cohabitatione ; — 30 de mutuo amore et adiutorio.
Accedit appendix de matrimonio in legislatione civili.
Recentiores plerumque ordinem chronologicum sequuntur
temporis, vel ordinem codicis iuris canonici ; at cum non sit
ordo logicus ipsi naturae rerum conformis, sed vel ad peculiarem
finem electus, non praebet fundamentum divisioni vere scientificae, nec convenit syntheticae expositioni.

751. Momentum tractatus---- Id elucet a) generatim ex
eo quod, si familiae et totius humanae societatis in matrimonio
fons et origo consistat, ut ait Leo XIII in enc. Arcanum, ex
honestate et sanctitate matrimonii, salus totius societatis depen­
deat : familiae scii., Status, atque Ecclesiae ; unde sanctitate
coniugii violata, in immoralitatem et irreligiositatem populos
corruisse historia comprobat ; — b) speciatim, quia nostris tem­
poribus inimici religionis ac omnis humanae societatis ipsum
« humanae consortionis principium et fundamentum », ut ait
Pius XI in enc. Casti connubii, praesertim impetunt atque eius
sanctitatem. Quam proinde in bonum publicum simul et priva­
tum defendere et promovere est sacerdotis.

DE MATRIMONIO

74I

Hinc in pastorali ministerio tractatus de Matrimonio est unus
ex utilioribus et magis necessariis ; quapropter sacerdotes
matrimonii doctrinam, obligationes et leges apprime cognoscere
debent. Quod facile sane non est : coniugium enim varium
omnino praebet aspectum, nec solum ethicum, sed et socialem,
dogmaticum, pastoralem, liturgicum atque iuridicum, cum iure
canonico regatur simul et civili1.

i. De Matrimonio utiliter conferri possunt, praeter duas encyclicas
Leonis XIII Arcanum 10 feb. 1880, et Pii XI Casti connubii 31 dec.
1930 : S. Thomas, in Suppi, q. 41-68 ; c. Gent. Ill, 122-126 ; 136-137,
et IV, 78, cum commentatoribus ut Ferrariensis, Sylvius, Gonet et
Billuart ; P. Ledesma, De magno Matrimonii sacramento ; Th. Sanchez,
De sancto Matrimonii sacramento; De Smet, De Sponsalibus et Matri­
monio; Tanquerey, De Matrimonio, in theologia sua dogmatica et
morali ; Rosset, De Sacramento Matrimonii, tractatus dogmaticus,
moralis, canonicus, liturgicus et iudiciarius ; Vermeersch, De Castitate,
et Th. Μ. III et IV ; Theologia Mechliniensis, Tractatus de Matrimonio,
ed. 7a curante À. Gougnard ; Diet, de Théol., art. Mariage.
Speciatim pro quaestionibus magis speculativis : Palmieri, De Matri­
monio; Billot, Hugon, Diekamp et alii dogmatici 5 Dermine, La doctrine
du Mariage chrétien ; J. Leclercq, La Famille; G. Renard, La Théorie dé
l’institution ; A. W. Hoegen, Over den zin van het Huvielijk, een moraaltheologische studie.

Pro quaestionibus moralibus et practicis : S. Alphonsus, Marc,
Aertnijs-Damen, Ballerini, Lehmkuhl, Haine, Génicot-Salsmans,
Noldin-Schmitt, Prümmer, etc. ; Chrétien, Praelectiones de Matrimonio.
Inter canonistas : S. Raytnundus de Pennafort ; Reiffenstuel ; Feye,
De Impedimentis et Dispensationibus matrimonialibus; De Becker, De
Sponsalibus et Matrimonio; Gasparri, Tractatus canonicus de Matrimonio,
1892 ; nova ed. post cpd. 1932 ; Vlaming, Praelectiones de iure matrimo­
niali;
Chelodi, lus matrimoniale; Wemz-Vidal, Ius canonicum, V;
Cappello, Tractatus canonico-moralis de Sacramentis, III ; Blat, Com­
mentarium textus Codicis iuris canonici, III ; Claeys-Bouüaert et SimenOn,
Manuale Iuris canonici, II ; Schaeffer, Das Eherecht nach dem Codex ;
Knecht, Grundriss des Eherechts ; v. Scherer, Handbuch des Kirchenrechts, II ; Linnebom, Grundriss des Eherechts nach dem Codex iuris
canonici; Leitner, Lehrbuch des Kirch. Eherechtes; Triebs, Praktisches
Handbuch des geltendes Eherechts; Vromant, De Matrimonio.
Inter opuscula magis practice : Durieux, Le Mariage en Droit
canonique; Salmon,
De Matrimonii sacramento tractatus pastoralis ;
De Smet, Praxis matrimonialis ad usum parochi et confessarii (nov. ed.
curante Verhamme) ; Bender, Huwelijk en Huwelijksbelètselen; Tünnissen
en Vlaming, Huwelijkswetgeving der Katholieke Kerk; Rud. Geis, Sexualethik; Schilgen, Im Dienste des Schdpfers; Payen, De Matrimonio in
missionibus.

Inter commentatores encycl. Casti connubii : Villain de 1’Action
populaire, L’Encyclique sur le Mariage chrétien « Casti connubii » ;
Vermeersch, Catéchisme du Mariage chrétien d’apris l’encyclique Casti
connubii;
Rud. Geis, Die Ehe-Enzyclika Pius XI Çasti connubii;
y. Acken, De Ehe-Enzyclika Pius XI bearbeitet in Frage und Antwort ;
B. Lavaud, Le monde moderne et le mariage chrétien.
Inter oratores : Monsabré, Le Mariage.

742

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

PRIMA PARS.

DE IPSO MATRIMONIO.
QUAESTIO PRIMA.

DE MATRIMONIO UT EST IN OFFICIUM NATURAE.
Articulus I.
De

Origine

Matrimonii.

S. Th., Suppi, q. 41 et q. 44, a. 1 ; II-II, q. 154, a. 2 ; c. Gent. Ill, 122.

752. Status quaestionis. — Circa originem et essentiam
matrimonii plures erraverunt, negantes illud esse a natura
et Deo institutum. Id negant Materialistae, Positivistae,
Evolutionistae, dicentes illud esse institutionis mere hu­
manae ; unde eius leges habent ut relativas et mutabiles
easque non in natura fundatas.
1) Evolutionistae aiunt esse institutionem relative recentem,
quae est fructus longioris evolutionis, quae per tria stadia decur­
rit : a) in primo erat sexuum promiscuitas, ita ut coniunctio
sexpalis fiebat citra Omnem legem : homo primitivus est animal
quod instinctu sexuali regitur quodque satisfactionem quaerit
quacumque causa ; suscitata conscientia morali, statui ceperunt
regulae : ita unio iam facta est minus transiens, et prohibetur
inter proximos, at nondum est stabile matrimonium ; — b) in
altero stadio succedit matrimonium per raptum seu ex violentia ;
— c) in tertio matrimonium per emptionem, ilondum per consen­
sum. Sub triplici quoque extitit forma : a) prius extitit matriarchatus, in quo proles exclusive nomen matris gerit et sola haereditate materna gaudet ; quod non declaratur nisi incertitudine
prolis ob promiscuitatem ; ■— b) tunc fuit patriarchatus polygamus ; — c) denique matrimonium in monogamia.
Asserta sunt merae hypotheses nullatenus probatae, aut
generalisationes non legitimae1. Facta autem, quae ab evolutionistis obiiciuntur, non necessario promiscuitatem supponunt 2.

1. Constat ex ipso Westermarck, History of human Marriage (Origine
qui tamen est evolutionists ; item
ex Howard, A history of matrimonial institutions, et ex Leroy, La
Religion des primitifs. Etiam ex Durkheim, qui tamen ortum vitae fami­
lialis non ducit ex matrimonio qualiter nunc concipitur, sed ex totem,
in quo coetus familialis paulatim fuit efformatus atque matrimonium.
At ethnologi ostenderunt theoriam totemismi contradicere factis. —
Cfr. Dehove, Les théories de la religion chez Durkheim, in Rev. Ap., 1930.
2. Sic v. g. sacra prostitutio in templis, necnon ius primae noctis, aut
praxis hospitibus tradendi propriam uxorem, et alia huiusmodi sunt abusus,
du Mariage dans l’espèce humaine),

DE MATRIMONIO

743

2) Inter modernos, moderatiores fatentur monogamiam esse
ceteris formis perfectiorem, ideoque retinendam, divortium
tamen esse admittendum facilius, quo coniugibus separatis
pateat novis nuptiis accessus.
3) Naturalistae e contra, atque communistae pluresque socialistae favent unioni liberae. Naturam humanam habent natu­
raliter bonam 5 unde homo sequatur oportet naturales incli­
nationes ut felix existât. Matrimonium ut finem habet mutuam
voluptatem, ad quam requiritur et sufficit mutuus amor : si haec
procurare nequeat aut cesset, est divortio solvendum j proles
quoque si voluptati aut felicitati obstet supprimi potest, nata
vero curante societate civili est alenda et educanda absque
parentum interventu.
Contra quos omnes cum doctrina catholica affirmandum est,
unionem stabilem matrimonii originem habere in ipsa natura
humana, atque a Deo esse statutam monogamiam et indissolubilitatem.

753. Thesis I. Matrimonium non solum est divinae
institutionis positivae, sed etiam est homini naturale
et ideo de iure naturali. — Certum est ex encyclica
Pii XI Casti connubii, asserente : « Matrimonium non
humanitus institutum neque instauratum, sed divinitus ;
non ab hominibus sed ab ipso auctore naturae Deo » ;
unde de pravis erroribus hodiernis postea loquens, ait :
« praecipua eorum radix est in eo quod matrimonium non
ab auctore naturae institutum... sed ab hominibus inven­
tum vocitent ».
qui ex innata libidine falsoque hospitalitatis conceptu oriuntur ; sed ne­
queunt dici vestigia pristinae promiscuitatis. Sic ius primae noctis, quo
neonupta uxore per primam noctem abuti poterat princeps imo, dicunt,
in quibusdam locis sacerdos, si alicubi extiterit, reducendum esset
ad abusum mere localem et transeuntem, at nunquam fuit admissum
quasi legaliter probatum nec apud paganos nec apud Christianos.
Quod autem venit sub hoc nomine, aliis veris modis intelligi potest.
i° Apud paganos, pudicitia virginis censebatur divinitati consecrata,
et ideo ius pudicitiam violandi etiam per copulam coniugalem, erat
impetrandum a divinitate, a Dei legato, scii, a principe vel a sacerdote,
y. g. solvendo pretium quod vocabatur ius primae noctis. Quandoque
ipsa uxor accipiebat aliquod donum in pretium amissae virginitatis,
quod iterum vocabatur ius primae noctis. 20 Apud Christianos,
triplici sensu intellectum est ius primae noctis : a) ius consummandi
matrimonium in determinato quodam loco ; b) merum symbolum
subiectionis respectu principis occasione matrimonii a vassalibus
contracti ; c) licentia ex dispensatione proveniens consummandi
matrimonium a prima nocte, quin observaretur triduum quod medio
aevo erat transeundum in continentia ad exemplum Tobiae. Cfr.
Schmidt, Ius primae noctis; Eine geschichtliche Untersuchung.

744

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Dicitur : a) matrimonium, quo nomine intelligitur unio ordinis
moralis, obligatorie stabilis et de se perpetua inter virum et
mulierem.
b) est divinae institutionis positivae. Teste Genesi, Deus matri­
monium instituit quando post creationem Adami Evam formavit
in consortium et adiutorium viri : Non est bonum, ait II, 18,
hominem esse solum; faciamus ei adiutorium simile sibi; et diversi­
tatem sexuum instituit ut provideret multiplicationi speciei,
nam Ut dicitur 1,27 : Masculum et feminam creavit eos benedixitque illis Deus, et ait : Crescite et multiplicamini et replete terram.—
Praeterea vere stabilis matrimonii nexus in unitate et perpetuitate
vinculi coniugalis proponitur verbis Adami : Hoc nunc os ex
ossibus meis et caro ex carne mea; quamobrem relinquet homo
patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo
in carne una. ■— Quod autem unio constituenda sit per contractum
seu conventionem voluntatum, patet ex eo quod adhaesio illa
non intelligitur nisi voluntaria et libera.
Quapropter Cone. Trid., sess. 24, docet : matrimonii perpetuum
indissolubilemque nexum primus humani generis parens, divini
spiritus instinctu pronuntiavit, cum dixit: Hoc nunc os... Cum
itaque Adam, inspirante tantum Deo, ita dicere potuit, Christus
illa verba ipsi Deo tribuit et ex illis infert, Mt. XIX, 6 : Itaque
tam non sunt duo sed una caro; quod ergo Deus conjunxit homo non
separet.
c) etiam est homini naturale, non ac si esset ex principiis
naturae ex necessitate causatum, sed quia ad illud natura inclinat,
licet a libero arbitrio complendum ; unde ratio humana eius
necessitatem intelligit, et ideo est de iure naturali. Hinc Aristo­
teles, Eth. VIII, c. 12 : « homo est magis naturaliter coniugale
animal quam politicum ».

Probatur : Deus homines creando ratione ditatos, ad
imaginem et similitudinem suam, simulque sexu diversos
et generationi aptos, eo ipso, per humanam naturam, se
velle ostendit ut genus humanum propagaretur genera­
tione : non tamen qualibet generatione, sed illa tantum
quae locum haberet in circumstantiis per se necessariis ad
bonum prolis, adeoque in matrimoniali viri et mulieris
conjunctione. Nam i° bonum humanae prolis per se exigit
ut parentes devinciantur vinculo morali et stabili quod pro
libitu solvi nequeat : proles enim per se parentibus indiget
ut bene educetur et ad perfectum statum ducatur ; 20 idem
requiritur bono coniugum ex mutuo obsequio in vita
domestica, quorum unus non sufficit sibi in omnibus quae
ad vitam spectant, sed quaedam opera competunt viro,
quaedam mulieri.

DE MATRIMONIO

745

Apposite S. Thomas, q. 41, a. i : « Matrimonium est
naturale, quia ratio naturalis ad ipsum inelinat dupli­
citer :
i° quantum ad principalem eius finem, qui est bonum
prolis. Non enim intendit natura solum generationem
prolis, sed etiam traductionem et promotionem usque ad
perfectum statum hominis, in quantum homo est, qui est
virtutis status. Unde, secundum Philosophum, tria a
parentibus habemus, scii, esse, nutrimentum et disciplinam.
Filius autem a parente educari et instrui non posset, nisi
determinatos et certos parentes haberet ; quod non esset,
nisi esset aliqua obligatio viri ad mulierem determinatam,
quae matrimonium facit.
20 quantum ad secundarium finem matrimonii, qui est
mutuum obsequium sibi a coniugibus in rebus domesticis
impensum. Sicut enim naturalis ratio dictat ut homines
simul cohabitent, quia unus non sufficit sibi in omnibus
quae ad ipsam vitam pertinent, ratione cuius dicitur horno
naturaliter politicus ; ita etiam eorum quibus indigetur ad
humanam vitam, quaedam opera sunt competentia viris,
quaedam mulieribus. Unde natura movet ut sit quaedam
viri ad mulierem associatio, in qua est matrimonium ».
Confirmatur ex Summa contra Gentiles, III, 122 :
« a) Est enim considerandum quod in animalibus in quibus
sola femina sufficit ad prolis educationem, mas et femina post
coitum nullo tempore commanent, sicut patet de canibus. Quae­
cumque vero animalia sunt in quibus femina non sufficit ad edu­
cationem prolis, mas et femina simul post coitum commanent
quousque necessarium est ad prolis educationem et instructio­
nem, sicut patet in quibusdam avibus... Manifestum est autem
quod in specie humana, femina minime sufficeret sola ad prolis
educationem, cum necessitas humanae vitae multa requirat
quae per unum solum parari non possunt. Est igitur conveniens,
secundum naturam humanam, ut homo post coitum mulieri
commaneat et non statim abscedat, indifferenter ad quamcumque
accedens, sicut apud fornicantes accidit. — Non autem huic
rationi obstat quod aliqua mulier suis divitiis potens est ut sola
nutriat foetum ; quia rectitudo naturalis in humanis actibus non
est secundum ea quae per accidens contingunt in uno individuo,
sed secundum ea quae totam speciem consequuntur.
b) Rursus considerandum est, quod in specie humana proles
non indiget solum nutritione quantum ad corpus, sicut in aliis
animalibus, sed etiam instructione quantum ad animam ; ... nec

746

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

huiusmodi instructionis sunt capaces mox geniti, sed post longum
tempus, et praecipue postquam ad annos discretionis pervenerint.
Ad hanc etiam instructionem longum tempus requiritur ; et
tunc etiam, propter impetus passionum..., indigent non solum
instructione sed etiam repressione. Ad hoc autem mulier sola
non sufficit, sed magis in hoc requiritur opus maris, in quo est
et ratio perfectior ad instruendum et virtus potentior ad casti­
gandum. Oportet igitur in specie humana non per parvum tem­
pus insistere promotioni prolis, sicut in avibus, sed per magnum
spatium vitae.
Upde, cum necessarium sit marem feminaç commanere in
omnibus animalibus quousque opus patris necessarium est proli,
naturale est homini quod, non ad modicum tempus, sed diuturnant societatem habeat vir ad determinatam mulierem. Hanc
autem societatem matrimonium vocamus. Est igitur matrimo­
nium homini naturale1 ».
Breviter « natura non tantum intendit esse in prole, sed etiam
perfectum esse, ad quod exigitur matrimonium » q. 41, a. i, ad 4.

754. Obiicitur : i° Ergo coelibatus est contra naturam,
utpote contra inclinationem naturalem ; et ideo peccatum.
—r Resp. Nego consequens: omne quod est contra incli­
nationem naturalem non est peccatum, sed id quod est
contra inclinationem naturalem ex dictamine rationis
obligantem. Ratio autçm dictat matrimonium non esse
necessarium et obligatorium pro quolibet, praesertim ob
maius bonum.
« Neque exinde sequitur, ait Haine, Th. Μ. IV, de Matr.,
q. 36, virginitatem et coelibatum, utpote contra inclinationem
naturae, propterea esse peccata. Non enim omne illud quod est
contra naturalem inclinationem semper peccatum est ; sed
tantum id quod est contra inclinationem naturalem ex dictamine
rationis obligantem. Nunc autem multiplicato sufficienter genere
humano, ratio dictat ad id non esse necessarium matrimo­
nium in quolibet, et consequenter inclinatio naturalis non

i. Similiter in II-II, q. 154, a. 2 : « Videmus quod in omnibus ani­
malibus in quibus ad educationem prolis requiritur cura maris et
feminae, quod in eis non est vagus concubitus, sed maris ad certam
feminam, unam vel plures, sicut patet in multis avibus ; secus autem
in animalibus in quibus sola femina sufficit ad educationem foetus,
in quibus est vagus concubitus, ut patet in canibus... Manifestum est
autem quod ad educationem hominis non solum requiritur cura matris,
a quo nutritur, sed multo magis cura patris, a quo est instituendus et
defendendus, et in bonis tam interioribus quam exterioribus promo­
vendus. Et idep contra naturam hominis est quod utatur vago concubitu ;
sed oportet quod sit maris ad determinatam feminam cum qua per­
maneat non per modicum tempus, sed diu vel per totam vitam... Haec
autem determinatio certae feminae matrimonium vocatur ; et ideo
dicitur esse de iure naturali >.

DE MATRIMONIO

747

obligat ad illud. Praeterea licet quandoque agere contra incli­
nationem naturalem propter maius bonum animae, Ut patet in
eo qui mortificationis causa abstinet a cibo utili et aliqualiter
necessario corpori, ad quem tamen habetur naturalis inclinatio ».

2° Inclinatio naturalis est communis omnibus ; sed non
apparet in omnibus inclinatio ad matrimonium. — Resp.
Est in omnibus, sed in omnibus non se exerit sensibiliter,
eo quod conservationi naturae specificae sufficienter est
provisum a multis.
Ita etiam inclinatio naturalis ad defendendum bonum commune
et rempublicam.

3° Inclinatio naturalis est tantum ad generationem estque omnibus animalibus communis ; haec autem non est
ad unionem stabilem ac indissolubilem seu matrimonium.
— Resp. Inclinatio naturae ex parte differentiae specificae,
in quantum est rationalis, est tantum ad generationem,
nego; ex parte generis in quantum est animalibus com­
munis, subd. : ita est communis ut diverso modo sit in
omnibus, comc., ita ut eodem modo sit in omnibus, nego.
« Natura hominis ad aliquid inclinat dupliciter : uno modo,
quia est conveniens naturae generis, et hoc est commune omni­
bus animalibus ; alio modo quia est conveniens naturae diffe­
rentiae, qua species humana abundat a genere in quantum est
rationalis... Et sicut natura generis quamvis sit una in omnibus
animalibus, non tamen eodem modo est in omnibus, ita etiam
non inclinat eodem modo in omnibus, sed secundum quod
unicuique competit. Ad matrimonium ergo inclinat natura
hominis ex parte differentiae, quantum ad rationem secundam
assignatam (scii, mutuum obsequium), unde Philosophus hanc
rationem assignat in hominibus supra aha animalia ; sed quan­
tum ad rationem primam (bonum prolis) inclinat ex parte generis,
unde dicit quod filiorum procreatio communis est omnibus
animalibus. Tamen ad hoc non inclinat natura eodem modo
in omnibus animalibus : qUia quaedam animalia sunt quorum
filii nati statim possunt sufficienter sibi victum quaerere, vel
ad quorum sustentationem mater sufficit ; et in his non est
aliqua maris ad feminam determinatio ; in illis autem quorum
filii indigent utriusque sustentatione, sed ad parvum tempus,
invenitur aliqua determinatio quantum ad tempus illud, sicut
in avibus quibusdam patet. Sed in homine, quia indiget filius
cura parentum usque ad magnum tempus, est maxima de­
terminatio masculi ad feminam, ad quam etiam natura generis
inclinat » q. 41, ad 1.

755· Corollaria. — 1. Ergo systemata illa falsa sunt,
quae asserunt matrimonium esse institutionis humanae.

748

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2. Ergo leges fundamentales matrimonii non relativae sunt
et mutabiles, sed absolutae et immutabiles : a natura sunt et a
Deo. « Matrimonium... ab ipso auctore naturae Deo... legibus
esse communitum..., quae proinde leges nullis hominum placitis,
nulli ne ipsorum quidem coniugum contrario conventu ob­
noxiae esse possunt » ; « ita ut si quis semel matrimonium
contraxerit, divinis eius legibus et essentialibus proprietatibus
subiiciatur ». Ita Pius XI in enc. Casti connubii.
3. Ergo « unioni maris et feminae essentiale est ut ordinetur
et quasi in primarium finem tendat in propagationem speciei,
et non in privatum bonum et felicitatem, utj volunt neoterici
matrimonii reformatores ». Ita De Smet, De Sponsalibus et
Matrimonii, n. 77.

4. Ergo omnis usus facultatis generativae, quatenus non ser­
vat debitum ordinem generationis et educationis est iure naturae
illicitus, et ita quidem ut non dubitaverit dicere S. Thomas :
« post peccatum homicidii quo natura humana iam in actu
existens destruitur, huiusmodi genus peccati videtur secundum
locum tenere, quo impeditur generatio (ordinata) huius naturae »
c. Gent. Ill, 122.
5. Non tamen omnis actus per se aptus ad generationem eo
ipso est licitus et honestus, sed ille solum qui locum habet in
matrimonio, ideoque non tantum pollutio et onanismUs, sed
et fornicatio repugnat iuri naturali. Usus scii, facultatis genera­
tivae est matrimonio reservata. Cfr. II-II, q. 154, a. 2.

6. Cuique capaci est ad matrimonium ius naturale, et quidem
anterius omni societati humanae. Un4e nulla humana auctoritas
potest illud absolute,!, e. cum omni persona in perpetuum cuidam
prohibere contra illius antecedentem voluntatem, nam haec
prohibitio foret contra ius naturale. « Ius coniugii, ait Pius XI,
naturale et promigenum homini adimere, causamve nuptiarum
praecipuam, Dei auctoritate initio constitutam, quoquo modo
circumscribere lex humana nulla potest. Crescite et multiplica­
mini ». Et ideo concludit esse contra naturae ius illos, qui infirmi­
tate laborant ad filios probabiliter transmittenda, vel matrimonio
prohibere vel operatione chirurgica reddere steriles. Et S. Of­
ficium, ad quaestionem : An licita sit directa sterilisatio, sive
perpetua sive temporanea, sive viri sive mulieris ?, die 24 febr.
1940, respondit : Negative, et prohibetur lege naturali.
7. Quantum ad systemata adversa, notetur evolutionis theo­
riam esse meram hypothesim, non scientifice probatam. Et
quidem : a) non demonstratur promiscuitas primaeva, cum
apud maxime primitivos non inveniatur ; b) nam falsum est
populos primitivos diçtos, aut gentes feras Australiae vel Africae
centralis, esse in eodem statu ac hominem praehistoricum :
constat ex ipsorum traditionibus illos non esse vere primitivos
sed degeneratos ; c) promiscuitas psychologice repugnat, ob zelum

DE MATRIMONIO

749

qui est naturalis effectus amoris; d) apud nationes antiquiores
in cultura, matrimonium existit sine ullo vestigio evolutionis,
ut apud Chaldaeos, Aegyptios, Indos, Sinenses, Graecos, Ro­
manos ; e) in specie, matriarchatus aliter explicari potest : ex
nexu intimiore prolis cum matre, vel ex polygamia ; f) matri­
monium per raptum non probatur esse stadium legale in evolutione
coniugii, cum nullatenus ubique, et tantum raro inveniatur ;
g) matrimonium per emptionem dicitur, quia pretium dabatur
pro emptione domus vel dominii, aut compensatio vel et donatio
gratitudinis ; nullatenus vero de emptione coniugis a parentibus
contra eius consensum1.

Articulus II.

De Praecepto Matrimonii.
S. Th. Suppi, q. 41, a. 2 ; II-II, q. 152, a. 2, ad 1 ; c. Gent.III, 136.

756. Status quaestionis. — Dixerunt plures

1) matrimonium omnibus capacibus esse obligatorium.
Ita quidam tempore S. Thomae, quos confutavit scribendo
contra illos qui perpetuam continentiam impugnant ;
hodiernis vero temporibus aliqui acatholici, ut Platen,
Nystrôm, Voivenel2 ;
2) scholastici, post Petr. Lombardum et S. Thomam,
sat generatim dixerunt praeceptum matrimonii per se obli­
gare multitudinem, non autem singulos nisi per accidens :
ita Durandus, Paludanus, Soto, Ledesma, Viguerius,
Henriquez, Sanchez, Lud. Lopez, Vivaldus Candelabro,
Vega, et generatim thomistae ;

3) e contra alii dicunt nullum praeceptum esse matri­
monii, nec pro multitudine, nec pro singulis ; nisi per
accidens, in iis circumstantiis in quibus necessarium esset ad
conservationem generis humani, ut facile intelligebant in
initio creationis, et forsan adhuc esset si secus genus huma1. Praeter auctores allegatos, pag. 737, n. 1, de hac re conferri pos­
sunt De Smet, o. c. n. 80-82 ; Tanquerey, o. c. n. 674 sq. ; Diet, de
Thiol., art. Mariage ; v. Scherer, Handbuch des Kirchenrechts ; Leitner,
Lehrbuch des Kath. Eherechtes ; Schmidt, Der Ursprung der Gottesidee;
Lemonnyer, Le Mariage et 1’Evolution.
2. Platen, Le livre d’or de la santé ; Nystrôm, Dos Geslachtslében
und seine Gesetze ; Voivenel, La castidad perversà.

750

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

num periret \ Ita recentius Palmieri, et post illum Gaspard,
DeMatrimonio, n.14:«Verum praeceptum cum obligatione
quod afficiat speciem et nullum individuum^ne intelligi
quidem potest... Haec obligatio non demonstratur... Deus
obtinet finem suum per inclinationem naturalem sine prae­
cepto ». Et id tenent plures moderni, ut Wernz, Noldin,
Cappello, saltem ut probabilius, quia tale praeceptum
est superfluum et inefficax.

757. Principium I. Est aliquod praeceptum ma­
trimonii naturale, seu matrimonium cadit aliquo
sensu sub praecepto naturali.
Probatur ex Billuart, diss. 1, a. 2, § 2 : « Medium maxime
necessarium ad finem a natura intentum cadit sub prae­
cepto naturae. Atqui matrimonium est maxime necessa­
rium ad finem a natura intentum, scii, ad debitam et
congruentem conservationem speciei, ut dictum est. Ergo
matrimonium cadit sub praecepto naturae. — Neque
simile est de aliis animalibus quibus non datur praeceptum,
sed sufficit inclinatio naturalis ad conservationem speciei,
tum quia sunt praecepti incapacia, tum quia homo, non
obstante inclinatione naturali, manet adhuc liber ad illi
assentiendum vel dissentiendum ».
Apposite S. Thomas, in II-II, q. 152, a. 2, ad I :
« Praeceptum habet rationem debiti. Dupliciter autem aliquid
est debitum : uno modo ut impleatur ab imo, et hoc debitum
sine peccato praeteriri non potest ; aliud autem est debitum
impendendum a multitudine, et ad tale debitum implendum
non tenetur quilibet de multitudine : multa enim sunt multi­
tudini necessaria, ad quae implenda unus non sufficit, sed im­
plentur a multitudine, dum unus hoc, alius illud facit. Prae­
ceptum igitur legis naturae homini datum de comestione,
necesse est quod àb unoquoque impleatur ; aliter enim indivi­
duum conservari non posset. Sed praeceptum datum de gene­
ratione respicit multitudinem hominum, cui necessarium est
non solum quod multiplicetur corporaliter, sed etiam quod
spiritualiter proficiat. Et ideo sufficienter providetur humanae
multitudini, si quidam carnali generationi operam dent; quidam
i. Non omnes id admittunt : S. Bonaventura in IV, d. 26, a. 1, q. 3
et Durandus, ib. a. 3, q. 3, dicunt cessasse praeceptum, multiplicato
genere humano.

DE MATRIMONIO

75I-

\ vero ab hoc abstinentes, contemplationi divinorum vacent ad
'\ totius humani generis pulchritudinem et salutem : sicut etiam
1 in exercitu quidam castra custodiunt, quidam signa deferunt,
quidam gladiis decertant, quae tamen omnia debita sunt multi­
tudini, sed per unum impleri non possunt ».

758. Principium II. Praeceptum matrimonii per se
3t directe non obligat singulos individuos, nisi forsan
asu quo paucitas hominum exigeret ut quilibet gene­
rationi vacaret. — Certum est.
Ratio est, quia praeceptum non refertur ad perfectionem
singularem et propriam individui : generatio enim non
est de necessitate individui, sed de necessitate speciei et
communitatis ; ad hanc autem non requiritur ut singuli
nubant, imo nec possibile est quod convenienter ita fiat,
cum etiam aliis rebus communitati necessariis sit provi­
dendum.
Dicitur : a) per se et directe, nam per accidens potest quis
teneri ratione peculiaris conditionis, v. g. si continentiam alias
servare non possit, aut media eam servandi non velit adhibere ;
item ad iniuriam reparandam vel prolem legitimandam aut ad
promissionem implendam, ad pacem inter principes concilian­
dam, vel princeps ad vitandum bellum civile, aut ad fidem catho­
licam in regione conservandam, etc.
b) nisi forsan casu quo paucitas hominum id exigeret; quia
sicut in casu necessitatis quilibet teneri potest ad defensionem
reipublicae, ita ad conservationem speciei, quae non minus
necessaria est.

Probatur ex S. Thoma, c. Gent. Ill, 136 : Iis quae
necessaria sunt unicuique, necesse est et obligatorium ut
singuli utantur, v. g. cibo et potu ; ea vero quae necessaria
sunt multitudini, non oportet ut unusquisque procuret,
imo neç est possibile. Atqui generatio non est de necessi­
tate individui, sed de necessitate speciei. Ergp non est
necessarium vel obligatorium quod omnes homines actibus
generationi vacent. Nam :
a) Multa sunt necessaria multitudini hominum, ut
sunt cibus, potus, indumentum, domus aliaque, quae
impossibile est quod per unum procurentur, tum quia
diversae sunt aptitudines, tum quia activitates diversae
se excludunt.

752

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) Ideo, sicut in corpore diversa membra ad diversa
ordinantur, ita in societate oportet diversa esse officia, nec
oportet quod omnes sint agricolae, aedificatores aut milites.
c) Ita nec oportet quod omnes generationi intendant^
praesertim ob bonum magis necessarium vel perfecting
possunt abstinere, ut ob militiam et defensionem patriae,
vel ob contemplationem, quae etiam ad bonum societatis
concurrit.
d) Imo plures sunt in conditionibus quibus non possent
convenienter vacare prolis generationi et educationi.
Nec obstat quod inclinatio sit naturalis ad matrimonium.
Nam,ut ait S.ThomasJn Suppl.q.41, a. 2: «Natura inclinat ad
aliquid dupliciter : Uno modo sicut ad id quod necessarium
est ad perfectionem unius, et talis inclinatio quemlibet obligat,
quia naturales perfectiones omnibus sunt commîmes. Alio
modo inclinat ad aliquid quod est necessarium ad perfectionem
multitudinis ; et cum multa sitit huiusmodi, quorum unum
impedit aliud, ex tali inclinatione non obligatur quilibet homo
per modum praecepti, alias quilibet homo obligaretur ad agri­
culturam et aedificationem, et ad huiusmodi officia quae sunt
necessaria communitati humanae ; sed inclinationi naturae
satisfit, cum per diversos diversa de praedictis complentur.
Cum ergo ad perfectionem humanae multitudinis sit necessa­
rium aliquos contemplativae vitae inservire, quae maxime per
matrimonium impeditur, inclinatio naturae ad matrimonium
non obligat per modum praecepti, etiam secundum philosophos.
Unde Theophrastes probat quod sapienti non expedit nubere ».
Hinc ait Apostolus, I Cor. VII, 38 : Qui non iungit matrimonio
virginem suam, melius facit, scii, quam qui iungit.

759· Qbiiciunt : i° Natura organis generationi destinatis
dotavit individuum. Organis non uti a natura datis est contra
ordinem naturae, quae exigit organi functionem, cum nihil
inutile dederit nec hominis sit eam emendare. Ergo organis
generationi destinatis non uti est contra ipsum ordinem naturae.
Resp. Dist. M. : Natura organis generationi destinatis dotavit
individuum, ad bonum speciei, conc., ad bonum individui, nego.
Contrad. min. : organis non uti destinatis ad necessitatem et
bonum individui est contra ordinem naturae, conc., ad necessi­
tatem et bonum speciei, nego. Cfr. Gent. Ill, 136, ad 2.
2° Omnis appetitus est necessitas naturae cui est satisfacien­
dum, ut v. g. appetitus cibi, potus, etc. Omne individuum
sentit appetitum concupiscentiae sexualis. Ego sicut appetitui
famae et sitis, ita appetitui sexuali est satisfaciendum.

Resp. Dist. M. : Appetitui est satisfaciendum qui indicat

\
DE MATRIMONIO

\

753

\ -------- :---- ---- :
:
\ necessitatem individui, conc. ; qui indicat necessitatem speciei,
\subd. : ab aliquibus in communitate, conc., ab omnibus, nego.
\Contrad, min. : Omnis sentit appetitum concupiscentiae sexualis,
qui ordinatur ad necessitatem speciei, conc., qui ordinatur ad
Necessitatem individui, nego. Dist. cons. : ergo appetitui sexuali
Îst satisfaciendum ab aliquibus, conc., ab omnibus, nego. Cfr.
I-II, q; 152, a. 2, ad 1.
3° Lex physiologica est omne organum, ut maneat sanum et
robustum, exigere normale et moderatum exercitium, sine
excessu abusus, çt sine defectu inertiae ; secus debilitatem et
atrophiam incurrit. Ergo et organo genitali oportet moderate uti.
Resp. Nego, quia non cessat facultas generandi per non usum.
Non enim qrganum genitale subiicitur atrophiae. Et sperma,
quod non inservit finibus matrimonii, auget vigorem individui,
quia resorbetur partim ita ut sit disponibile pro bono aliorum
organorum. Quod et affirmant medici1.

760, Principium III. Praeceptum matrimonii per se
et directe imponitur multitudini seu communitati
generis humani, cuius est curam habere de sufficienti
sui conservatione ; ita quod individui obligantur, si necesse
sit conservationi generis humani. Quod denuntiavit ipse
Deus, Gen. I, 28 : Crescite et multiplicamini..., cuius ratio
additur, quia masculum et feminam creavit eos.
Probatur: i° Datur praeceptum matrimonii, ut dictum
est n. 757 ; non obligat per se et directe singulos in parti­
culari ; ergo obligat multitudinem, omnes in communi.
2°Praeceptum habet rationem debiti a creatura rationali
implendi. Debitum est a multitudine implendum quod
genus humanum propagetur et conservetur. Ergo hoç est
ipsi praeceptum, atque lex : est enim ordinatio rationis ad
bonum commune ab eo qui habet curam communitatis
promulgata, mediante ratione humana.
Confr : a) praeceptum illud datum est initio generis
humani omnibus,
b) nec fuit revocatum cessante necessitate : non enim
extinguitur praeceptum naturale cessante necessitate, licet
pro tunc non obliget, ut patet de praecepto eleemosynae.
i. Cfr. Eschbach, Disputationes physiologico-theologicae ; Gemelli,
Féré, L’instinct sexuel; Moll, Handbuch der Sexual
Wissenschaften ; Forel, Die sexuelle Frage; La question sexuelle.

Non moechaberis ;

Summa theologiae moralis III. ■ — 48

754

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Oppositio adversariorum ex eo videtur provenire quod non
recte concipiunt legem naturalem, vel iÛam nimis similem
fingunt legi positivae, cum tamen non sit nisi inclinatio naturae/
rationalis ipsa ratione cognoscenda et dictamine rationis enun­
tianda (1, n. 246).
Ita v. g. obiiciunt :
1
i° Obligatio quae afficit speciem et nullam personam indivi­
duam nec intelligi potest. — Resp. : transeat, sed afficit personis
individuas in communi : afficit enim naturam, non in abstracto
sed in concreto, et ideo afficit omnes naturam possidentes.
20 Posita generis humani inclinatione ad matrimonium, lex
est superflua ; imo inefficax quia nullum in particulari obligat. —
Resp. : ipsa inclinatio naturae ad matrimonium in ente rationali
est lex naturalis ; alia lex positiva est superflua, transeat. Incli­
natio autem ipsius naturae non est inefficax et omnes, non
distributive sed collective, obligat.
30 Quod omnes tangit, neminem angit. Praeceptum quod
obligat multitudinem, a plerisque negligetur. Ergo est inutile
et insufficiens. — Resp. dist. : si agitur de mero onere, conc. ;
si de opere ad quod natura inclinat, nego.
4° Praeceptum omnino indeterminatum quoad modum, tem­
pus, aetatem, personas, repugnat, cum sit inefficax. '— Resp. :
praeceptum positivum indeterminatum quoad circumstantias
repugnat, conc., praeceptum naturale indeterminatum repugnat,
nego. Multa sunt praecepta naturalia indeterminata : Deus est
colendus, iustitia est servanda, contractus sunt iuste ineundi, etc.
Lex naturalis siquidem est de se indeterminata ; et ideo lex
positiva necessaria est ad legem naturalem determinandam1
(I, n. 263).

761. Animadversio.— In praxi non refert utrum dicatur
praeceptum proprie dictum imponi multitudini, vel id negetur,
cum inclinatione naturae individuis indita, simul cum divina
providentia, sufficienter provideatur conservationi generis hu­
mani.
r. Recenter P. Agapito Martin de Sobradillo, O. M. C., in opere :
obiicit tria :
i° Difficulter intelligitur obligatio quae primo est individuorum,
tunc societatis, tunc individuorum si esset necessitas. — Resp. : Semper
eodem modo afficit omnes collective, differentia est applicationis ex
circumstantiis.
2° Multitudo ut talis non habet officia, sed individui : vel omnes
obligantur, et hoc falsum ; vel si alii abstinent, et in casu sufficit dicere
qupd tunc est obligatio in his circumstantiis. — Resp. : Tunc obligatio
applicatur, quia lex generalis est curandi de conservatione speciei.
3° Societas generare non potest, sed individuus. Ergo ipsa societas
non est subiectum obligationis generandi. — Resu. : Non societas ut
talis est subiectum, sed omnes collective.

La Procréation et la Stérilisation,

DE MATRIMONIO

755

Articulus III.

De Matrimonii

Honestate.

Th., Suppi, q. 41, a. 3-4 ; q. 49, a. 4-5 ; II-II, q. 152, a. 2 et 4 ; q.153,
a. 2 ; I-II, q. 34, a. 1, ad 1 ; c. Gent. Ill, 126.

*

i

>

762. Status quaestionis. — Plures habuerunt matri- rnonium et copulam coniugalem ut illicita. Ita primis
saeculis Encratitae, Saturninus, Marcion, Montanistae et
Ascetae, atque Manichaei, qui, Gnosticorum placitis ad­
dicti, coniugia humana ideo damnabant quod corpus
humanum a malo principio esse reputabant. Item postea
Albigenses.
E contra, saec. IV Helvidius, lovinianus, Vigilantius
matrimonium virginitati et perfectae continentiae aequale
meritis aestimabant. Ita quoque Lutherus 1 et Calvinus,
imo plures novatores etiam nuptias virginitati meliores
dictitabant.
E contra doctrina catholica tenet matrimonium esse
licitum et honestum, virginitati tamen postponendum.
763. Thesis L Matrimonium in se est licitum et
honestum, Utppte a Deo institutum in finem honestum.
— Est de fide ex C. Lat. II, can. 23, et ex Conc. Lat. IV,
et prof. fid. Innoc. III.
Probatur : i° Ex revelatione :
a) indirecte : Nullum peccatum est de praecepto. Sed
actus matrimonialis est in praecepto, secundum Gen. I,
28 et I Cor. VII, 3 : Uxori vir debitum reddat... Ergo
non est peccatum.
b) directe : Illud est bonum et laudabile quod Deus
instituit, Christus confirmavit et Apostoli commendarunt.
Atqui matrimonium Deus instituit (Gen. I, 27 ; II, 18,
23 ; Mt. XIX, 6 ; C. Trid., sess. 24), Christus confir­
mavit (Ioh. II et Mt. XIX, 4 sq.), Apostoli commenda­
runt (Hebr. XIII, 4 ; I Cor. VII, 3, 38 ; I Tim. IV, 1-3 ;
V, 14 ; cfr. Eph. V, 22-32). Ergoi. Prius agnoverat Luther virginitatis praestantiam (ante 1520) ;
postea, mutata sententia, dixit matrimonium necessarium et asseruit
virginalis continentiae impossibilitatem, secluso miraculo.

756
i

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Quod Patres diserte affirmarunt et defenderunt, ita ut acriter
invecti sint in antiquos haereticos : Irenaeus passim ; Cl. Al.,
3 Strom. ; Tertull. c. Marcionem ; Hier. c. lovinianum ; Aug.,
de Bono coniugali ; de Nuptiis ; c. Eustathium, ascetam et
Eusthaticos Syn. Gangrenais s. IV ; c. Priscillianistas s. VI
Syn. Bragensis, denique C. Lat. II, can. 23 haereticos habet qui
legitimarum damnant foedera nuptiarum.

2° Ratione : Actus coniugalis est unicum medium propa­
gandi genus humanum. Si igitur Deus vult propagationem
generis humani, vult actum coniugalem, qui proinde de
se licitus est. Hinc S. Thomas, q. 41, a. 3 :

(
i

« Supposito quod natura corporalis a Deo bono sit instituta,
impossibile est dicere quod ea quae pertinent ad conservationem
naturae corporalis, et âd quae natura inclinat, sint universaliter
mala ; et ideo cum inclinatio sit naturae ad prolis procreationem,
per quam natura speciei conservatur, impossibile est dicere
quod actus quo procreatur proles sit universaliter illicitus, et
in eo medium virtutis inveniri non possit. — Nisi ponatur,
secundum quorumdam insaniam, quod res corruptibiles creatae
Sunt a malo deo; ex quo forte derivatur illa opinio... et ideo
est pessima haeresis ».
Damnare actum coniugalem est damnare naturam, et auctorem naturae ; quodsi actus coniugalis sit licitus, et matrimonium
quod essentialiter ad illum ordinatur.

I

764· Corollaria.—Cum matrimonium sit legitimum, hinc :

■

i

!
f

f
,
f
;
i

i
/

1
;

i
i
V

μ

i° Nemo potest propagationem generis humani prohibere.
2° Actus coniugalis est et meritorius, dummodo fiat ex
mptivo virtutis (e. g. ad debitum reddendum ex iustitia, ad
prolem in cultum Dei ex religione), et datis conditionibus
debitis, quarum praecipua est quod fiat ex charitate,
3’ Usus matrimonii non illicitus est propter peccatum origi­
nale, cuius yera causa non est usus matrimonii sed voluntas
Adae : per se usus matrimonii est ad procreationem filiorum ;
quod etiam simul transmittitur peccatum originale est per
accidens. Et « turpitudo illa concupiscentiae, quae actum matrimonialem semper concomitatur, non est turpitudo culpae, sed
poenae ex peccato primo proveniens » (a. 3, ad 3). Quod si
delectationis intensio tollat rationis usum, non tamen tollit
rationis ordinem, quia actus matrimonialis a ratione est praeordinatus (ad 6).

765. Thesis II. Matrimonium postponendum est
virginitati et coelibatui servatis ex motivo virtutis,
— Est de fide contra lovinianum et Novatores ex C. Trid.,
sess. 24, can. Io.
Probatur : 1) Christus, tum exemplo, quia virginitatem

)
DE MATRIMONIO

757

servavit et matrem virginem elegit, tum verbo commen­
davit virginitatem ut opus consilii, Mt. XIX, io sq. ;
item Apostolus, I Cor. VII, 1-40.
2) Pfltres, ut Tert. adv. Mare., Cypr., Ambr., Chrys.,
Greg. Naz., Greg. Nys., Hier., Aug. laudant virginitatem.
Et Papa Sirjcius damnavit lovinianum.
3) Virginitas praestat matrimonio, « tum 1) quia bonum
divinum est potius humano bono; tum, 2) quia bonum
animae praefertur bono corporis ; tum etiam 3) quia
bonum contemplativae vitae praefertur bono activae.
Virginitas autem ordinatur 1) ad bonum animae, 2) secun­
dum vitam contemplativam, 3) quod est cogitare ea
quae sunt Dei; coniugium autem ordinatur 1) ad bonum
corporis, quod est corporalis multiplicatio generis humani,
et 2) pertinet ad vitam activam, 3) quia vir et mulier in
matrimonio viventes necesse habent cogitare 'quae sunt
mundi, ut patet per Apostolum, I Cor. VII, 33-34. Unde
indubitanter virginitas praeferenda est continentiae coniugali » II-II, q. 152, a. 4.
Confr : a) Abstinere ab aliquibus inferioribus ad Consulendum
bono superiori est bonum : ita a delectatione corporali propter
contemplationem veritatis.
b) Matrimonium de se reddit hominem minus aptum ad
serviendum Deo, quia proprius matrimonii actus convenit
homini secundum portionem inferiorem qua similis est brutis,
quaeque in eo non obedit rationi et maximam habet verecundiam
coniunctam.
c) Virginitas removet a sollicitudine saeculi et super res
terrenas elevat, Ut homo Deo liberius vacare possit.

766. Animadversiones. — 1. Ignominia est in matri­
monio sine prole, non in abstentione a matrimonio.
2. Bonum commune praeferendum est bono privato, si sint
eiusdem ordinis.
3. Non instituitur comparatio inter personas, aut inter earum
perfectionem, vel in talibus adiunctis, sed inter status.
767· Obiicitur : 1. Bonum commune maius est bono
privato. Sed coniugium ordinatur ad bonum commune, virginitas
ad bonum privatum. Ergo coniugium est potius.
Resp. dist. M. : si bonum privatum sit eiusdem ordinis,
cone., si diversi et superioris ordinis, nego. Et dist. m. : Virginitas
est ad bonum privatum, partim, conc., unice, nego, nam confert
ad bonum commune. In matrimonio scii, spectatur bonum
corporale, in virginitate bonum spirituale et divinum.

75?

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

;

2. Si bonum est quod unus se continet, melius erit quod
multi et omnes,
Resp. dist. : secundum bonum individui, conc., secundum
bonum speciei, nego. Bonum commune scii, requirit varietatem
statuum et bonorum, etiam officia inferiora.

■

Articulus IV.

>

S. Th., Suppi, q. 41, a. i ; q. 44, a. 1 ; q. 42, a. 2 ; a. 3, ad 4 ; q. 48 ;
q. 49, a. 2, ad i ; q. 65, a. 1 ; q, 67, a. 1, ad 2 ; c. Gent. Ill, 122.

I

De Matrimonii Finibus.

>
;

i
l

/
i
('
I.

ï

768. Notiones. Finis matrimonii proprie est intrinsecus
et essentialis, seu operis, ad quem natura sua matrimonium
institutum est, ordinatur atque per se tendit ; — ab illo
distingui potest finis extrinsecus et accidentalis, seu operan­
tis, quem operans intendit seu qui a contrahentibus est
intentus et adiunctus.
Finis intrinsecus operis, alius est primarius seu principalis, alius secundarius qui primario est essentialiter
subordinatus et consequens : supponit primarium, nam
non est finis nisi dependenter ab illo principali, atque
medium ad primarium finem ut securius et certius obtineatur, ita ut ad finem secundarium ordinari nequeat
matrimonium nisi salva ordinatione ad finem primarium x.

■i
f
i

769. Principium I. Fines matrimonii, ex parte
operis, intrinseci seu essentiales, sunt tres : unus
primarius, procreatio et educatio prolis, duo secundarii, mutuum solatium et adiutorium, ac delectatio
concupiscentiae sedativa (can. 1013, § 1).
1° Finis essentialis et primarius operis, seu id ad quod
matrimonium natura sua, primario et principaliter ordinatur,est propagatio speciei humanae,procreatio et educatio
prolis ; secus esset alia societas, non matrimonium. Patet
ex supra dictis de naturali origine matrimonii, et ex
S. Litteris : Crescite et multiplicamini, ait DeUs, Gen. I,
28 ; Volo ergo iuniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, ait Paulus de iunioribus viduis, I Tim. V,
14. Cfr. Tob. VI, 22 ; VIII, 9 J I Tim. II, 15.

I
'l

____________________
i. Cfr. possunt : D' Biot,

!
1'
i
I
j
'i
i
[
■
/

lische Sexualethik.

Les buts du mariage,

et Rud. Geis,

Katho-

DE MATRIMONIO

759

Hinc qui omninode excluderet finem primarium, exclu­
deret matrimonium, et matrimonium esset nullum.
2° Finis essentialis sed secundarius operis est etiam finis
qui natura rei obtineri debet, sed tantum secundario et
dependenter a fine primario ; unde ad illum finem matri­
monium etiam per se ordinatur, non tamen tamquam ad
finem independentem, qui independenter a primario
intendi posset, sed potius tamquam medium quo melius
de se obtineatur finis primarius. lamvero finis secundarius
matrimonii est duplex :
a) Solamen et mutuum adiutorium quod, Deo et natura
disponente, coniuges inveniunt in matrimonio, quatenus
exinde iucundior evadat cohabitatio ad educandam prolem
necessaria et minus premant onera vitae communis ac
senectutis (Prov. XXXI, 10-12 ; Eccli. XXVIj 1-2 ; Eph.
V, 22, 25). Hinc creato primo viro, dixit Deus : Non est
bonum hominem esse solum, faciamus ei adiutorium simile
sibi (Gen. II, 18) ; hinc etiam ipsa natura diversis sexibus
indidit diversas inclinationes et facultates, quae in statu
matrimoniali sese complent.
b} Delectationis fruitio et sedatio concupiscentiae adnectitur
usui coniugii ut securius et certius obtineatur finis gene­
rationis. Concupiscentia in statu naturae lapsae nonnisi
difficulter intra rationis limites continetur, sed minus
excitat ad illiçita si illi in matrimonio concedantur licita
in ordine ad finem primarium. Et sic matrimonium factum
est remedium concupiscentiae, Unde Apostolus : Propter
fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat, et
unaquaeque suum virum habeat... ; quod si non se continent
nubant : melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII,
2 et 9).
De finibus matrimonii legatur Augustinus, de Bono
coniugali, c. 2-5.

770. Principium II. Fines accidentales matrimonii
complures intendi possunt ex parte operantis, modo
honesti sint nec opponantur fini primario.
Complures fingi possunt huiusmodi fines accidentales,
e. g. pax familiarum concilianda, honor familiae conser-

76ο

•i
;
j
j
*
■'

J
I
/
,<
!
i
’

1
'
1
I
1
I
f
(

1

!

j
I
'1
i

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

vandus, pax, charitas et amor consanguineis comparanda,
illustris familiae conservatio, pax reipublicae, divitiae,
voluptates, honor personalis, senectus tranquilla, etc. ;
imo secundum S. Thomam, q. 48, a. 2 et ad 1, in infinitum
possunt tales fines multiplicari. Sunt potius conditio, aut
occasio, et ratio applicationis ad contrahendum tale matrimonium et ad alios fines prosequendos. Ait enim Cat.
Rom., n. 15 : « Quod si ad eas causas aliae etiam accedant,
quibus homines inducti matrimonium ineant, atque in
habendo uxoris dilectu, hanc illi praeponant, ut haeredis
relinquendi desiderium, divitiae, forma, generis splendor,
morum similitudo : huiusmodi sane rationes damnandae
non sunt, cum matrimonii sanctitati non repugnent :
neque enim in s. Litteris Jacob patriarcha reprehenditur
quod Rachelem eius pulchritudine illectus, Liae
praetulerit ».
Conditio autem requisita est ut honestae sint, secus
redderent matrimonium illicitum ; nec opponantur fini
primario, secus et reddere possent invalidum.
Hinc : r° Contrahere matrimonium ob finem inhonestum, peccatum est : mortale si finis sit graviter, veniale si leviter inhonestus, v.g. si fiat ob vanitatem, vel exclusive ob delectationem.
20 Matrimonium non potest iniri, si finis eius essentialis et
primarius ideo per se obtineri nequit, quia initum inter personas
quae ad ponendum actum de se generandae proli aptum sunt
per se ineptae, quales sunt eunuchi et spadones.
30 Imo intentio positiva finis primarii seu generationis exclusiva, si in pactum deducitur, irritat matrimonium.
40 A fortiori si in pactum deducitur conditio inhonesta huic
fini contraria.
50 Nupturientes qui matrimonium ineunt unice ad finem
secundarium, v. g. ob mutuum solatium et auxilium, praescin­
dendo a fine primario, non tamen illum excludendo, vitant
inordinationem positivam et proinde excusantur a peccato ; imo
eo ipso quod non excludunt generationem, implicite includunt,
quod sufficit ad meram honestatem. Ad perfectionem tamen
operis requiritur, ut intentio operantis positive conformetur
primario fini prolis generandae.

771· Corollaria. — 1. Essentiale est matrimonio ut ordinetur in primarium finem, propagationem convenientem generis
humani, non in privatum partium bonum et felicitatem. Primarius finis est procreatio et educatio prolis : a) procreatio,
quia sine facultate generativa institutio matrimonii nec conci-

761

DE MATRIMONIO

pitur, usus bonus illius facultatis promovet alios fines matri­
monii, denique iste finis immediate spectat bonum commune,
cui bonum privatum est subordinandum ; b) educatio, quia sine
ea opus procreationis est imperfectum ; ergo et ipsa est finis
primarius.
2. Unde errant qui solam procreationem ut finem primarium
habent, et educationem finem secundarium ponunt, cum vita
humana prolis, physica et moralis, completa intendatur (q. 49,
a. 2, ad i ; can. 1113).
3. Errant quoque qui tres fines mere coordinates et aequales
habent.
4. Item errant qui putant finem proprium matrimonii esse
mutuum complementum humanae personalitatis ; prolis vero
generationem esse quid accessorium ex dicto complemento
resultans. Dicunt scii, hominem singularem, — sive marem sive
feminam,— non esse perfectum et completum, sed solum per
unionem maritalem seu per commutationem proprietatum
sexualium talem existere. — At non est confundendum com­
plementum sexuale cum complemento humano seu ad perfectum
esse hominis requisito, quasi homo non coniugatus censeri
debeat dimidius tantum homo vel imperfectus. Complementum
sexuale ideo solum requiritur, ut unum et perfectum sit princi­
pium generationis, educationis et socialis unitatis domesticae ;
non autem ut homo individuus sit completus1.
5. Nec mutuus amor et mutua perfectio est finis primarius,
ut quidam somniarunt, etiam inter catholicos, concludentes
copulam coniugalem posse licitam esse, etsi impediatur pro­
creatio prolis, atque abutentes auctoritate Cat. Rom. qui mutuum
arnorem et perfectionem ponit tamquam causam primam matri­
monii. Cui alludit Pius XI, in enc. Casti connubii, de matrimonio
Christiano quod regitur perfectissimo amore supernaturalis charitatis, scribens : « Haec mutua coniugum interior conformatio,
hoc assiduumsese invicem perficiendi studium, verissima quadam
ratione, etiam primaria matrimonii causa et ratio dici potest, si
tamen matrimonium non pressius ut institutum ad prolem rite
procreandam educandamque, sed latius ut totius vitae communio,
consuetudo,societas accipiatur ». Proinde non finis primarius insti­
tutionis matrimonii dicitur nec finis operis, sed causa ; non sim­
pliciter sed quadam ratione, scii, primaria causa impellens seu prin­
cipium movens operantem» et ratio ex qua praecipua excellentia
et tota perfectio matrimonii derivatur -, et solum, si id non
sumatur pressius ut institutum ad prolem rite procreandam et
educandam, seu quantum ad finem primarium» sed latius ut totius
yitae communio, i. e. praecise quantum ad finem secundarium.
Ceteroquin ipse Pontifex et in eadem encyclica explicite
primarium finem dicit procreationem prolis, et alios vocat
secundarios. Quodsi finis primarius esset amor mutuus, facile

I. Cappello,
De Matrimonio,

Tractatus

canonico-moralis

η. 8, nota 18.

de

Sacramentis,

vol. Ill,

η(α

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

exinde deducerent matrimonii dissolubilitatem, seu divortium,
ob absentiam amoris, cum dicerent matrimonium sine amore
non posse attingere finem suum primarium, nec proinde valide
consistere, sed esse dissolvendum. Unde talis opinio est vitanda,
utpote logice ducens ad conclusiones falsas.
Dubio de hac re proposito Congr. S. Off. negative responden­
dum decrevit : « An admitti possit quorundam recentiorum sen­
tentia, qui vel negant finem primarium matrimonii esse prolis
generationem et educationem vel docent fines secundarios fini
primario noti esse essentialiter subordinates, sed esse aeque prin­
cipales et independentes. » Negative, (Decr. S. Off., i april. 1944.)

Articulus V.

De Matrimonii Essentia.
S. Th., Supp . q. 41, a. i ; q. 42, a. 1, ad 5, et a. 4 ; q. 44, a. 1 ;
q. 45, a. i et 2 ; q. 48, a. 1 ; III, q. 29.

772, Status quaestionis. — Matrimonium spectari
potest in fieri, i. e. in actu quo initur seu conventione
qua constituitur ; et in facto esse seu in statu constituto.
A. Circa matrimonium in fieri, 1° putaverunt olim
plures ad eius essentiam requiri copulam carnalem,
dicentes matrimonium inchoari in desponsatione seu
consensu, nondum tamen perfectum existere nisi reali
traditione in copula exercita. Unde nomen : copulatheoria.
Ita lulianus pelagianus, Hincmarus Rhemensis, Ivo Camotensis, Algerus Leodiensis, Gratianus et multi canonistae praeser­
tim scholae Bononiensis, inter quos magister Rolandus1 ;
contra S. Petrum Damianum, et theologos, praesertim scholae
Parisiensis cum Petro Lombardo, qui docebant matrimonium
constitui solo mutuo consensu. At Rolandus, pontifex creatus
sub nomine Alexandri III, quoad substantiam sancivit doctri­
nam scholae Parisiensis ; sed secundum opinionem Bononiensem
statuit matrimonium ratum et non consummatum non esse
perfecte indissolubile.

2° Alii noluerunt vocari contractum, vel ad hoc affir­
mandum haesitantes inventi sunt, tum inter veteres,
tempore quo nondum efformata erat definitiva doctrina
iuridica et scholastica de matrimonio, tum etiam inter
recentes, imo « nonnulli recentiores scriptores... a voce
contractus veluti abhorrent, quasi tale nomen aut matrii. Sententia postea tribuitur Wicleff et aliquot Protestantibus ; eam
rursus propugnare cepit Freisen, Geschichte d. Kan. Eherechts, § 3, sed
postea eam retractavit.

DE MATRIMONIO

763

monium dedeceat, aut matrimonii conceptum minus
rectum ingerat1 ».
Finis immediatus, aiunt, actus jneundi matrimonium non est
obligatio, sed consortium vitae cuius obligationes non voluntate
contrahentium sed ipso iure determinantur. Ex eo enim quod
contractum dixerint, nonnulli falso deduxerunt matrimonium
esse voluntate contrahentium dissolubile atque tegi potestate
civili, ad modum aliorum contractuum. Unde non est contractus,
nec realis nec mere consensualis, sed status, institutio, societas.
Ius romanum nunquam utitur voce contractus ; S. Thomas
qui haesitanter dixerat contractum in Commentario super
Sententias, in Summa contra Gentiles id non amplius dicit,
sed simpliciter ait esse coniunctionem. Et licet de contractu
loquantur documenta ecclesiastica, sumunt ista contractum in
sensu latiore ; at in sensu omnino proprio, et melius, non dicitur
contractus2.

Doctrina autem catholica tenet matrimonium a) nega­
tive : non consistere in copula carnali, sed b) positive :
consensu mutuo externe manifestato. Unde non est
contractus realis, sed consensualis.
B. Matrimonium in facto esse est effectus resultans
ex contractu matrimoniali seu ex matrimonio in fieri :
ipse status inductus a contractu, societas permanens quae
efficitur a consensu qui est causa matrimonii. lamvero
quaeritur in quo praecise sit huius status essentia, seu
in quo essentialiter consistat.
Multa sunt quae ad matrimonium pertinent : consensus
mutUus, expressio externa consensus, mutua traditio, mutua
potestas in corpus compartis, nexus et vinculum permanens
inter virum et mulierem, ius mutuum ad actus de se aptos
generationi seu ad vitam individuam, obligatio et officia
vitae individuae, ipsa vitae consuetudo, usus matrimonii.
Quorum plura pertinent ad causam matrimonii seu ad con­
tractum, qui est matrimonium in fieri, ac proinde illud in facto
esse non constituunt, ut tria priora ; quaeritur autem quid
inter reliqua sit ipsa status matrimonialis essentia.

"JU. Thesis L Matrimonium in fieri est contractus,
1. Gasparri, de Matrimonio, n. 3.
2. Ita plures iuristae moderni in Germania, ut Scherer, Vering,
Laemmer, Schulte, Breda ; et in Gallia. Conferri de hac re possunt :
Desforges,Étude historique sur la formation du mariage en droit romain et
français ; Lefebvre, Le mariage civil n’est-il qu’un contrat ? in Nouv. Rev.
historique du droit, 1902 ; Hauriou, Précis de droit constitutionnel, 1930 ;
G. Renard, La doctrine de l’institution ; et in Vie intell., 1931 : La doctrine
institutionnelle du mariage; Le Fur, Le droit naturel et la théorie de
l’institution; Delos, in Bull. Thorn., 1930-33.

764

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

non realis sed consensualis, essentialiter consistens
mutuo consensu, exterius manifestato et insupplebili, in vitam coniugalem, quo scii, vir et mulier
mutuo sibi tradunt corpora in ordine ad actus de
se aptos generationi ; unde, licet essentialiter ordinem
dicat ad copulam carnalem, haec tamen non pertinet ad eius
essentiam aut substantialem integritatem (can. 1081). —
Matrimonium, etiam inter baptizatos, essentialiter esse
contractum, certum est ex encycl. Leonis XIII Arcanum
et ex encycl. Pii XI Casti connubii; copulam vero carnalem
non pertinere ad eius essentiam, communis et certa est
doctrina, inde a decreto Alexandri III.

Probatur: A. Ad essentiam matrimonii, non pertinere
copulam carnalem, patet ex universali traditione, quae
constat :
i° ex Patribus : Origene, hom. 6 in Lc., Basilio, de
s. Christi gen. 3-5 ; Ambrosio, de inst, virg. VI. 42 ;
Hieronymo, c. Helv. 4; Augustino, de bon. coni. I, 2 ; de
nupt. et cone. 1,11; c. Iui. 5,12; Siricio papa, ep. 1 et 9;
2° ex eo quod ipsi atque dein theologi generatim docent
inter Adam et Evam in paradiso terrestri, et inter B. V.
Mariam et S. loseph, verum extitisse matrimonium (Mt.I,
20 ; Le. II, 5, 48) ;
30 ex doctrina Conciliorum et Pontificum : ita Nie. I
in resp. ad Bulg- c. 3 ; Cone. Flor, aiens : « causa efficiens
matrimonii regulariter est mutuus consensus per verba de
praesenti expressus » ; C. Trid. clandestina matrimonia,
libero consensu facta, rata et vera esse matrimonia asserens
sess. 24, de ref., c. 1, atque matrimonium ratum non
consummatum dirimi per solemnem religionis professio­
nem, can. 6 ;
4° ex regula iuris : « Nuptias non concubitus sed con­
sensus facit », et ex can. 1081 et 1015, § 1 ;
50 ex fidelium, inio et hominum, communi persuasione :
virum et mulierem sine peccato copulari quia coniuges
sunt, non esse coniuges quia copulantur.

B. Matrimonium esse verum contractum constat, cum
sit mutuus in idem placitum iuris consensus, seu consensus

DE MATRIMONIO

765

obligationem inducens in utraque parte ex iustitia commutativa, consensus scii, in easdem obligationes status
matrimonialis et individuae vitae coniugalis. Ut constanter
affirmatur, v. g. ab Inn. Ill, in deer, Grat., c. 26, X,
IV, I ; Cone. Trid., sess. 24, de ref., c. 1 ; Pio VI. n iul.
1789; Pio IX, syll. prop. 66 et 73 ; Leone XIII, enc. Arca­
num; Pio XI, enc. Casti çonnubii ; et C. I. C., can. 1012,
§ i et 2 ; can. 1015, § I. Doctrinam tam constantem intelligendam esse ia sensu latiore, non de contractu proprie
dicto, videri posset temerarium.
Obiectum materiale contractus sunt corpora, seu, ut
S. Thomas dicit, ipsae personae contrahentium : « legi­
timae personae ad contrahendum », ait q. 45, a. 5. Obiectum
formale est vitae individuae consuetudo ad quam se
obligant coniugali vinculo, quod complectitur ius mutuum,
exclusivum et perpetuum in corpus alterius ad actus de
se aptos generationi.
Hinc licet matrimonium non possit esse validum quin
radicale saltem ius conferat ad copulam carnalem, huius
tamen iuris usus aut impletio obligationis matrimonialis
non pertinet ad essentiam eius, sicut nec usus rei de qua
contrahitur pertinet ad essentiam contractus \
i. Ius romanum quidem non utitur voce contractus, sed iurisperiti
dicunt contrahere matrimonium, et commentatores dixerunt con­
tractum. — Inter scriptores ecclesiasticos. Ambrosius dicit, de inst.
virg., c. VI : « Non defloratio virginis facit coniugium, sed pactio coniu­
galis i. Eamdem doctrinam tradit Decr. Gratiani, p. 2, c. 27, q. 2, can. 5.
Petrus Lombardus, in IV Sent. d. 27, c. 3 utitur voce : pactio coniugalis ;
insuper comparando sponsalia et matrimonium, ait sponsalia esse pro­
missionem de futuro, matrimonium promissionem de praesenti, ac
proinde hoc est contractus sicut illa. Item Abaelardus, Ep. Th. chr,,
c. 31 : foederatio de coniugio contrahendo. Item s. Raymundus, in Summa,
IV, t. 2, § 2 ; S. Bonaventura, in IV, d. 27, a. 2, q. 1 et d. 29, a. un.
q. 3 ; S. Albertus M., in IV, d. 27, a. 4, 6, 7 et 8, dicunt contractum.
Et haec doctrina passim occurrit apud S. Thomam : ita v. g. q. 45,
a. i et 2 : coniunctio matrimonialis fit ad modum obligationis in con­
tractibus materialibus ; et a. 2 : in matrimonio fit contractus inter virum
et mulierem ; et a. 3, ad 2 : etiam in aliis contractibus ; et a. 5 : in matri­
monio occulto servatur debita materia, quia ibi sunt legitimae personae
ad contrahendum. Et q. 47, a. 1 : in matrimonio est quidam contractus ;
et a. 3 : metus perpetuitatem contractus tollit, et ideo ...tollit matri­
monium ; et. a. 5 : in aliis contractibus fit obligatio sub conditione...,
ergo cum matrimonium sit contractus... Et q. 49, a. 3, de bonis matri­
monii dicitur quod ex ipsa pactione coniugali causantur. Et q. 50,
impedimenta dirimunt contractum ex parte contractus, aut ex parte
contrahentium : primo modo, cum contractus matrimonii fiat per volun-

766

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

774. Obiiciunt : A. contra primam partem. Copula
est de essentia matrimonii.
Nam i? Matrimonium Christianum significat unionem Christi
cum Ecclesia ; sed haec unio non significatui nisi per coniunctionem camalem ; ergo coniunctio carnalis ad essentiam matrimonii
pertinet. — Resp. dist. : Matrimonium Christianum significat
unionem Christi cum Ecclesia per gratiam et charitatem seu
unionem moralem, conc. ; significat unionem physicam, subd. :
mediante copula coniugali, conc.; essentialiter, nego.
2° Explicat hanc unionem S.Paulus, ad Eph. V, 31 sq. : Erunt
duo in came una: sacramentum hoc magnum est. Ego autem dico:
in Christo et in Ecclesia; ergo ad essentiam matrimonii pertinet
unio carnalis. — Resp. Verba : erunt duo in carne una, non
necessario nec primo significant unionem camalem, sed vinculum
indissolubile inter coniuges cum iure ad corpus compartis, et
vinculum dilectionis quo eam diligit sicut propriam carnem.
Alludit enim Apostolus ad verba Adami : « Hoc nunc os ex
ossibus meis et çaro de came mea... quamobrem relinquet
homo patrem suum et matrem suam et adhaerebit uxori suae
et erunt duo in carne una », i. e. in uno principio generationis.
Quod etiam verificatur antequam coniuges copulam exerceant ;
unde in istis verbis non directe agitur de copula carnali.
3° Matrimonium est in officium generationis et in remedium
concupiscentiae ; sed neutrum habetur nisi per copulam ; ergo
copula pertinet ad essentiam matrimonii.
Resp. nego conseq.,
quia assecutio finis alicuius rei non est de illius essentia.
Copula ergo carnalis tantum est de integritate matrimonii
secundaria et accidentali (q. 42, a. 4).

B. contra alteram partem. Matrimonium non est proprie
dictus contractus, sed institutio et societas.
Nam i° Contractus immediate parit obligationes et iura,
conventio matrimonialis immediate parit statum. — Resp. :
matrimonium simul est status et contractus ; essentialiter et in
esse est institutio et societas, sed causaliter et in fieri est verus
contractus. Matrimonium enim immediate parit statum coniugalem, sed ut obligatorium, atque omnes obligationes eius.

tarium consensum, qui tollitur per ignorantiam et per violentiam.
Et q. 51, a. 2 : sicut emptio est quidam contractus, ita etiam matri­
monium ; q. 52, a. i : in matrimonii contractu obligatur unus alteri
ad debitum reddendum ; ignorantia impotentiae tollit contractum ; q. 53,
a. i : peccat contrahens matrimonium post votum simplex continentiae ;
tamen quia verus contractus est...; q. 58, a. 1 : in matrimonio est
contractus quidam... unde sicut in aliis contractibus ; similiter a. 3 ; et
a. 5 i matrimonium cum fiat per modum contractus cuiusdam, etc.
Nullatenus igitur S. Doctor locutus est haesitanter, ut quidam dixerit.
Quod si in Summa c. Gentes non loquatur de contractu, ratio est quia
non exponit totam matrimonii doctrinam, sed relative pauca habet,
scii, de statu matrimonii in facto esse et de unitate et indissolubilitate,
nihil vero de causa et de matrimonio in fieri.

DE MATRIMONIO

767

Etiam potestatem et ius concedit : proprietatem corporis concedit,
scii, dominium in corpus compartis. Ergo est verus contractus.
2° Contractus est actus qui obligationem parit inter solos
contrahentes, et quidem inter aequales, atque immutabiliter ;
matrimonium et obligationes in aliis parit, est hierarchicum,
et decursu saeculorum se adaptavit variis circumstantiis. —
Resp. Matrimonium immediate obligationem parit in contrahen­
tibus, mediate et consequenter in aliis ; est inter aequales quan­
tum ad ius essentiale et obiectum primarium, copulam carnalem,
licet coniuges non sint aequales quoad vitam domesticam ; est
in essentialibus immutabilis, licet modificationes subierit acci­
dentales. Etiam alii contractus possunt mediate obligare tertium,
ut locatio ; instituere hierarchiam, ut v. g, contractus famulatus ;
nec semper sunt in omnibus immutabiles.
3° Si matrimonium esset contractus, posset solvi mutuo con­
sensu, sicut contractus, et regi potestate civili ad modum aliorum
contractuum. — Resp. dist. ; si esset contractus institutionis
mere humanae circa res temporales, conc.; si esset contractus
naturalis a Deo institutus, praesertim non mere profanus, sed
aliquo sensu religiosus, nego.

775· Corollaria. — Ex praedictis eruuntur sequentia :
i° Matrimonium est contractus, quia essentialiter est duorum
in idem consensus, et quidem perfecte bilateralis.
2° Est contractus excellentissimus, tum ratione obiecti, quod non
eSt minus quam ipsae personae contrahentium ; tum ratione finis,
qui est legitima procreatio prolis eiusque educatio ad cultum Dei.
3° Est contractus naturalis, Utpote ab ipsa natura indicatus et
impositus.
4° Ideo tamen non mere profanus est, sed sponte sua est reli­
giosus, ait Leo XIII, idque independenter a dignitate sacramentali ; est scii, religiosus et sacer, non quidem intrinsece et essen­
tialiter, sed secundum rationem extrinsecam, in ordine praesenti
supematurali : tum ratione originis immediate divinae ; tum
ratione significationis rei sacrae, quae est adumbratio unionis
incarnati Verbi cum natura humana ; tum ratione finis ad quem
ordinatu^, scii, procreare et educare filios Deo ad visionem beati­
ficam, atque, addit Pius XI : « ex eiusdem naturali coniugii officio,
providentissima Dei conditoris mente instituto, ut quoddam sit
transvehendae vitae quasi vehiculum, quo parentes divinae omni­
potentiae Vehit administri inserviunt ». Quapropter « intime
cum religione et sacrarum rerum ordine conjunctum » est, et hac
ratjone, ait Leo XIII, « inest eo sacrum et religiosum quiddam,
non adventitium, sed ingenitum, non ab hominibus acceptum
sed natura insitum ». Et ideo monumenta antiquitatis et mores
atque instituta populorum testantur matrimonium esse rem cum
religione et sanctitate coniunctam nec sine caeremoniis religiosis
fieri consuetam.
50 Est contractus non mere privatus, utpote non primario ad
bonum contrahentium sed ad bonum commune ordinatus, cuius
indoles non a libera conventione dependet sed a natura et auctore
naturae determinatur.

768

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

6° Est contractus singularis, tum quia consensus matrimo­
nialis nulla humana lege suppleri potest (can. 1081, § 1), tum
quia eius leges, utpote a Deo et natura institutae, nec hominum
legibus aut placitis nec ipsorum coniugum contrario convento
obnoxiae esse possunt, tum quia est de se perpetuus atque indis­
solubilis.
70 Matrimonium ergo « divina simul et humana voluntate
constituitur : ex Deo sunt ipsa matrimonii institutio, fines, leges,
bona ; Deo autem dante atque adjuvante, ex hominibus est,
per generosam quidem propriae personae pro toto vitae tempore
factam alteri traditionem, particulare quodlibet matrimonium
(inter hunc virum nempe et hanc mulierem) cum officiis ac bonis
a Deo statutis coniunctum ». Ita Pius XI.

776. Thesis II. Matrimonium in facto esse essentia­
liter consistit in formali nexu seu vinculo ordinis
moralis de se permanente quod oritur ex contractu,
seu in relatione coniunctionis, qua coniuges uniti
sunt et ad invicem ligantur et formaliter sunt coniu­
ges seu maritus et uxor; ex quo habetur ulterius mu­
tuum ius exigendi, sicut mutua obligatio servandi fidelita­
tem et adimplendi munia coniugii.
Doctrina indicatur in Scriptura. Gen. II, 24 : « homo...
adhaerebit uxori Suae : et erunt duo in came una » ; quibus
alludens Christus ait, Mt. XIX, 6 : « Quod ergo Deus coniunxit,
homo non separet ». Et Apostolus, I Cor. VII, matrimonium
habet ut vinculum seu ligamen, quo vir est alligatus uxori
(v. 27), et mulier alligata est quanto tempore vir eius vivit
(v. a^Similiter in documentis Traditionis, v. g. Alex. III : « Cum
matrimonium sit maris et feminae coniunctio... » ; Cone. Flor, ait :
« matrimonii vinculum... perpetuum », et Trid. sess. 24 dicit :
« matrimonii perpetuum indissolubilemque nexum », quo « vinculo
duos tantummodo copulari et coniu.ngi, Christus Dominus apertius
docuit... statimque eiusdem nexus firmitatem... confirmavit ».

Probatur ex naturali matrimonii ordinatione, iuxta
S. Thomam, q. 44, a. 1 :
i° Matrimonium est coniunctio : « Coniunctio adunationem quamdam importat ; unde ubicumque est adunatio
aliquorum, ibi est aliqua coniunctio. Ea autem quae ordi­
nantur ad aliquid imum, dicuntur in ordine ad illud
adunari, sicut multi homines adunantur ad unam militiam
vel negotiationem exequendam, ex qua dicantur com­
militones ad invicem, vel socii negotiationis. Et ideo cum

DE MATRIMONIO

769

per matrimonium ordinentur aliqui ad unam generatio­
nem et educationem prolis, et iterum ad unam vitam
domesticam, constat quod in matrimonio est aliqua
coniupctio, secundum quam dicitur maritus et uxor ; et
talis coniunctio ex hoc quod ordinatur ad aliquid unum est
matrimonium ». Hinc Gen. II, 24 : erunt duo in carne una.
2° Haec coniunctio est in genere relationis : « Relatio
est secundum quam aliqua ad invicem referuntur. Sed
secundum matrimonium aliqua ad invicem referuntur :
dicitur enim maritus vir uxoris, et uxor mariti uxor. Ergo
matrimonium est in genere relationis, nec est aliud quam
coniunctio » ad unum scii, finem, nempe ad unam gene­
rationem et educationem prolis, et ad unam vitam domesti­
cam.
Praedicta « relatio quae est matrimonium, ex una parte habet
unitatem in utroque extremorum, scii, ex parte causae (nempe
finalis), quia ad eamdem numero generationem ordinatur ; sed
ex parte subiecti habet diversitatem secundum numerum, et
ideo haec relatio est una ex parte causae, et multiplex ex parte
subiecti. Et secundum quod est multiplex ex parte subiecti,
significatur his nominibus : uxor et maritus; secundum autem
quod est una, significatur hoc nomine : matrimonium » (ad 3).

Obiiciunt : Matrimonium non est coniunctio. Vinculum
enim distinguitur a coniunctione ipsa. Unde, si sit vin­
culum, non est coniunctio. — Resp. Matrimonium est
vinculum formaliter et non effective ; et ideo est ipsa
coniunctio (ad 1). Vinculum scii, non sumitur causaliter
pro re quae vinculat : sic esset contractus ; sed est coniun­
ctio passiva ex vinculo causali resultans.
777. Corollaria. — Hinc intelligitur :
i° Quam recte matrimonium definiatur coniunctio, et quidem
maritalis, qua sint maritus et uxor, quia hoc vinculum coniugale
fundamentum habet et oritur ex mutua traditione facta, et non
ex sola promissione de futuro, sicut vinculum obligatorium
quod oritur ex sponsalibus.
2° Sicut omnis societas formaliter est relatio seu adunatorum
coniunctio, ita et societas coniugalis. An sit relatio rationis vel
realis, disputatur sicut pro societate ; esse realem communius

docent.
Summa Theologiae Moralia III. — 49

770

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Est tamen relatio specialis, ordinis moralis, importans mutua
iura et obligationes.

i
!

4° Est relatio mutua, unde adagium : Matrimonium claudicare
non potest. Üt ait S. Thomas, q. 47, a. 4 : « cum matrimonium
sit quaedam relatio, et non possit innasci relatio in uno extremorum sine hoc quod fiat in alio, ideo, quidquid impedit matrimo­
nium in uno, impedit ipsum in altero, quia non potest esse quod
aliquis sit vir non uxoris, vel quod sit aliqua uxor non habens
virum, sicut nec mater non habens filium ; et ideo dicitur com­
muniter, quod matrimonium non claudicat ».
Hinc infidelis, licet non teneatur impedimentis et legibus
matrimonialibus iuris ecclesiastici, nihilominus, obtenta etiam
dispensatione super impedimento disparitatis cultus, non potest
valide contrahere matrimonium cum parte catholica, nisi servet
statuta iuris canonici : hisce scii, ligatur fidelis et ideo indirecte
infidelis.

‘
I

'
I
!
j

!
!
I

50 Inter omnia supra relata quae ad matrimonium pertinent,
intelligitur matrimonium non consistere essentialiter :
a) nec in consensu mutuo, sive externo sive interno, neque
in mutua traditione corporum, quia ista transeunt remanente
matrimonio ;
b) neque in iure mutuo ad copulam aut in huius officio,
quia ius ad copulam, vel officium, est quid consequens ad matrimonium constitutum, ac potest tolli matrimonio remanente :
ideo enim coniuges habent ius ad copulam, vel obligationem,
quia matrimonio iuncti ;
c) neque in usu coniugii seu copula, quia usus et operatio
supponit essentiam. Unde S. Thomas, q. 42, a. 4 : « ideo erit
carnalis commixtio de secunda integritate matrimonii (quae
consistit in operatione), et non de prima » quae est in esse rei.

'
i
>

i
;
J
’

j
J
i

j

6° Matrimonium non consistere in unione animarum, ut
tribuitur Fichte, quae requiritur ut matrimonium bene vergat :
mutuus enim amor est conditio necessaria ut matrimonium
felices sortiatur effectus et ad onera eius sustinenda. Unde
S. Thomas, q. 44, a. 1 : « Coniunctio corporum et animarum
ad matrimonium consequitur ». Quandoque tamen unio animarum
intelligitur ipse mutuus consensus ad matrimonium.

i
!

7° Nec a fortiori consistere in communione bonorum fortunae, licet haec saltem in quadam mensura sit de convenientia.

i

!
I

8° Plura manualia moderna non semper recte loqui, dum
dicunt vinculum constare mutuo iure et obligatione, Seu essentiam vitae coniugalis consistere in mutuo iure et obligatione ;
sed dicendum esset essentiam matrimonii seu vinculum secum
ferre ius et obligationem et haec inde resultare. — Nisi nomine
obligationis intelligatur vinculum quo ad invicem obligantur,
seu obligatio radicalis vel ligamen, quo sensu loqui videtur

')

S. Thomas, q. 41, a. x et q. 42, a. 1, ad 5.

!
1
j

j

!
;

?
1

;
i

DE MATRIMONIO

77I

778. Animadversio.—Cum secundum essentiam sit conju­
gale vinculum, matrimonium de hoc dicitur propriissime et
essentialiter ; de contractu tantum causaliter, qui proprie non
est matrimonium sed matrimonii causa. Unde matrimonium
magis' est vinculum quam contractus.

QUAESTIO SECUNDA.

DE MATRIMONIO UT SACRAMENTO.
Articulus I.

De Institutione

Sacramenti.

S. Th., Suppi, q. 42 ; III, q. 65, a. 1 ; c. Gent. IV, 78.

779. Status quaestionis. — Praeter Gnosticos et
Manichaeos, qui nuptias ut malas damnabant (n. 762-763)
et ita indirecte characterem sacramentalem iis denegabant,
hunc directe negarunt Protestantes, licet ex alia parte illas
bonas dixerint et saepe extollerint.
Idem ac Manichaei tenuerunt Petrus de Bruis, Arnaldus
de Brixia, ac generatim Waldenses et Albigenses. Luther
dixit matrimonium esse rem mundanam et negavit esse sacra­
mentum» cum ipsi desit divina promissio. Calvinus ait non magis
rationem sacramenti convenire nuptiis quam agriculturae vel
arti sutoriae, neque ut sacramentum habitas fuisse ante tempora
Gregorii I. Recentiores Protestantes matrimonium licet ut
religiosam institutionem habeant, negant tamen esse sacramen­
tum, Ritualistis exceptis qui illud reponunt inter sacramenta
minora. Atque Modernistae plures tenent, prop. 51 : « Matri­
monium tion potuit evadere sacramentum N. L. nisi serius ip
Ecclesia ; siquidem, ut matrimonium pro sacramento haberetur,
necesse erat ut praecederet plena doctrinae de gratia et sacra­
mentis theologica explicatio ».

E contra doctrina Ecclesiae est, matrimonium inde ab
initio futuram unionem Christi cum Ecclesia quidem
praenuntiasse, at in N. L. esse signum huius unionis iam
existentjs, atque proprie dictum sacramentum gratiae
significativum et productivum a Christo derivatae.
Ut haec doctrina bene intelligatur, notandum :
a) Duplicem esse Christi cum natura humana unionem :
unam physicam, alteram spiritualem. Vi prioris trahitur assumpta

772

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

humanitas ad ipsum esse personale Verbi ; vi alterius charitas
et gratia descendit a Christo capite in Ecclesiae corpus : ita
secunda unio priorem integrat et complet.
b) Ulterius unio coniugalis viri et mulieris habet similitu­
dinem proportionalem cum unione Verbi ad humanitatem, et
quidem dupliciter :
1) Ratione finis et operationis ad finem. Nam finis principalis
matrimonii est homo procreandus et educandus ad cultum Dei ;
finis autem unionis Verbi cum carne et Christi cum Ecclesia
est pariter homo ad Dei cultum per gratiam reparandus. Deinde
in operatione ad finem matrimonii obtinendum, requiritur
indivisa opera viri et mulieris, pariter ad finem incarnationis
obtinendum requirebatur theandrica operatio unius personae
in qua duplex natura : divina et humana ; et post redemptionem
consummatam, requiritur indivisus influxus Christi et Ecclesiae
ad vitam spiritualem fidelium.
2) Ratione relationum inter coniuncta scii, inter Christum
et Ecclesiam, virum et mulierem,
In unione coniugali habetur consortium vitae et communi­
catio iurium, ita tamen ut vir sit caput mulieris, retineatque ius
regendi et veluti ad se uxorem assumat, non vice versa. Sic
proportionaliter pro Ecclesia respectu Christi, et pro humanitate
assumpta respectu divinitatis assumentis.
Quae si considerentur, matrimonium iam ex sua natura habuit
quamdam singularem idoneitatem, ut assumeretur tamquam
signum et symbolum coniunctionis Verbi cum carne et Christi
cum Ecclesia. Teste autem Scriptura, de facto ad hoc signifi­
candum assumptum fuit (Eph. V, 32). In antiqua quidem lege
esse non potuit nisi typus umbratilis et signum mere prognosti­
cum futurae incarnationis, quare non fuit sacramentum gratiae
collativum. In N. T. autem matr monia is unio est signum sacrum
exprimens similitudinem unions iam existentis inter Christum
et Ecclesiam, imo ordinati r ad finem eiusdem ordinis ac finis
incarnationis, scii, in prolem formandam, nec quolibet modo
sed secundum legem gratiae ad Ecclesiae propagationem et
perennem conservationem ; quapropter in lege Christi coniugium quoad suam subst ntiam perficitur et elevatur, ita ut sit
signum collativum et titulus de se exigens atque causa gratiae
praesentis, adeoque sacramentum proprie dictum.

780. Thesis. Matrimonium inter baptizatos legitime
celebratum est verum et proprie dictum N. L. sacra­
mentum. — Est de fide ex Conc. Trid., sess. 24, can.
i, et sess. 7, can. 1 et 6,
Dicitur : 1) matrimonium, et non aliquid ipsi additum, ita
ut ipsum matrimonium in fieri et in facto esse, nempe contractus
et vinculum morale exinde resultans, ad dignitatem sacramenti
fuerit elevatum ;

DE MATRIMONIO

773

2) inter baptizatos: lex enim evangelica, quae matrimonium
in sacramentum constituit, non applicatur nisi iis qui Baptismate
ei subiiciuntur, dum infideles matrimonium habent quale in
lege naturali sancitur ; Baptisma scii, est conditio sine qua non
potest esse sacramentum matrimonii, sicut nec alia sacramenta ;
3) legitime celebratum seu validum, ita ut non detur matri­
monium validum inter baptizatos quod non sit sacramentum ;
4) est verum et proprie dictum N, L. sacramentum, signum rei
sacrae in quantum est sanctificans homines, quod nûn solum
significat sed et confert gratiam.

Probatur: A. Ex Scripturis quae id innuunt Eph. V,
22-32 : Mulieres viris suis subditae sint sicut Domino. Quo­
niam vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae :
ipse salvator corporis eius. Sed sicut Ecclesia subiecta est
Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus. Viri, diligite
uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum
tradidit pro ea ut illam sanctificaret... ut sit sancta et imma­
culata. Ita et viri debent diligere uxores suas ut corpora, sua.
Qui suam uxorem di’igit, seipsum diligit. Nemo enim unquam
carnem suam odio habuit : sed nutrit et fovet eam, sicut et
Christus Ecclesiam. Çuia membra sumus corporis eius, de
came eius et de ossibus eius. Propter hoc relinquet horno
patrem suum, et matrem suam, et adhaerebit uxori suae ; et
erunt duo in cdrne una. Sacramentum hoc magnum est, ego
autem dico in Christo et in Ecclesia. Quibus verbis indicatur
matrimonium esse a) signum sacrum, b) signum gratiae,
atque c) signum practicum gratiae collativum.
i° Est signum sacrum. Recitatis enim verbis Adami, quibus
intima et arctissima coniunctio viri et mulieris exprimitur ita
ut sint duo in carne una, Paulus addit : Hoc est sacramentum
(μυστήριον i. e. mysticum signum) et magnum quidem: ego autem
dico in Christo et in Ecclesia (sic Χρίστον καί s ι’ς τήν εκκλησίαν
i. e. in Christum et in Ecclesiam seu versus illum et illam),
quasi diceret : maritalis unio, si in se spectatur, res videtur
obvia et naturalis ; attamen magnum mysterium dicenda est,
eo quod tamquam signum referri debet ad alrissimum Christi
cum Ecclesia connubium quod miro et mysterioso modo signi­
ficat.
2° Est signum gratiae. Significat enim unionem Christi cum
Ecclesia ; haec autem unio per gratiam perficitur, nam Christus
dilexit Ecclesiam et seipsum tradidit pro ea ut illam sanctificaret,
quod sine gratia fieri nequit ; ergo matrimonium est gratiae
signum.

774

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Est signum praçticum seu gratiae collativum, non signum
mere speculativum ut in V. T.
Apostolus formaliter id non docet, sed innuit, ut loquitur
Conc. Trid., sess. 24, et supponit. Nam :
a) Vox : sacramentum, seu mysticum signum, intelligenda
est iuxta diversitatem temporum, ita ut in sensu latiore sumatur
pro nudo signo rei sacrae, quod convenit matrimonio sub lege
naturae et lege mosaica, nunc in sensu strictiore pro signo sacro
collativo gratiae, quod convenit matrimonio sub nova lege cuius
sacramentis proprium est ut producant quod significent.
b) Apostolus, ex altissima significatione matrimonii, coniuges
Christianos obligatos esse docet ad excellentissimam charitatem
qua Christus dilexit Ecclesiam, et ad devotam sublectionem
qua Ecc-esia Ordinatur ad Christum ; haec autem dilectio et
Subjectio debent esse quid constans et permanens, sicut dilectio
Christi et subiectio Ecclesiae sunt permanentes. Atqui ad talem
charitatem et sublectionem iugiter sibi exhibendam coniuges
indigent principio permanenti, scii, gratia habituali cum iure
ad auxilia actualia. Ergo Paulus innuit et supponit gratiam
illam vere conferri, ob usam cpniUgalem unionem in quantum
est signum unionis Chr sti et Ecclesiae.
c) Unio coniugalis, quatenus est signum unionis Christi et
Ecclesiae, ordinat virum et uxorem ad finem qui iam eiusdem
ordinis est ac finis incarnationis, scii, ad prolem educandam
in Ecclesiae conservationem et propagationem. « Christus enim,
ait S. Robertus Bellarminus, de Matr. c. 4, Christus et Ecclesia
semper filios spirituales per Baptismum gignunt, per Eucha­
ristiam nutriunt ; et sic obligantur coniuges Christiani ex ipso
coniugio ad officia divina. Atqui nunquam committuntur a Deo
officia quae naturam superant, nisi etiam simul gratia detur per
quam illa officia exerceantur ut oportet ». Ergo unio coniugalis
quatenus est tale signum sacrum, exigit gratias convenientes et
est signum efficax gratiae seu N. L. sacramentum.

B. Ex Traditione quae dogma proponit, prius implicite,
dein explicite, ut constat ex testimoniis Patrum, doctrina
Conciliorum et Pontificum, voce liturgiae et monumentis
antiquitatis, atque consensu omnium sectarum Orienta­
lium.
i° Patres docent : a) Christum matrimonio benedixisse et
sanctitatem adiunxisse : ita Epiph. haer. 67 ; Cyr. AI. in Ioh.
II, 2 ; episcopi in syn. Ephesina ; Aug. in Ioh. IX, 2.
b) Matrimonium esse rem sacram, solemni benedictione
Ecclesiae obsignandam, et gratiae coniunctam : ita Ign. ad
Pol. V, 2 ; Tert, ad ux. II, 7-9 ; Orig. in Mt. XIV, 16 ; Ambr
ep. ad Sir. ; Siricius papa, ep. 1, c. 4 i Epiph. haer. 61 et 67.
c) Matrimonium Christianum dignitate praevalere supra matri­
monium infidelium, et hac ratione esse sacramentum ; quod

DE MATRIMONIO

775

proinde de sacramento proprie dicto est intelligendum, unde
illud comparant Baptismo et Ordini : ita Ambr., de Abraham
I, 7 > Aug., de bono coni., 18 et 24 ; de nupt. et conc. I, 10 ;
Leo m., ep. 167, n. 4.
2° Pontifices et Concilia, sicut theologi, inde a saeculo XII,
saepius explicite recensent matrimonium inter septem Ecclesiae
sacramenta : ita Lucius III in Conc. Veronensi, a. 1184 i Inno­
centius III in prop. fid. pro Waldensibus ; prof. fid. in Cone.
Lugd. II lecta, a. X274 ; Conc. Flor, in decr. pro Armenis.
3° Libri liturgici, scil. Sacramentaria Latinorum et Euchologia
Graecorum inde a saec. V, eodem modo loquuntur : in iis
matrimonium exhibetur res sanctissima inter missarum solemnia
peragenda, et vocatur sacramentum, atque exoratur Deus ut
gratiam suam sponsis largiatur. Atque monumenta antiquitatis
exhibent celebrationem coniugii cum benedictione Christi vel
sub eius patrocinio peractam.
4° Dissidentes Ecclesiae Orientales, quarum schisma a saec. V
ad IX fuit perfectum, omnes admittunt matrimonium esse
verum sacramentum ; haec doctrina proinde non fuit post
separationem apud eas introducta, sed ad communem et antiquam
fidem pertinere ostenditur,
Et quamvis initio testimonia sint ambigua et obscura, haec
tamen intelligenda sunt secundum expressam et claram doctrinam
posteriorum temporum ; quia cum in Ecclesia explicatio doctri­
nae fiat sub assistentia Spiritus Veritatis, si posterioribus tem­
poribus matrimonium indubie ponitur esse sacramentum proprie
dictum gratiam conferens ex opere operato, eo ipso demonstra­
tur hunc esse sensum implicite contentum in testimoniis fidei
primitivae et Apostolis revelatum.

C. Ex ratione convenientiae quae thesim confirmat, et
quidem dupliciter, tum ex eo quod sacramenta omnibus
necessitatibus vitae spiritualis providere debent, tum ex
eo quod in remedium instituta sunt concupiscentiae.
i° Sacramenta instituta sunt pro necessitatibus vitae spiri­
tualis tam socialis quam individualis. Atqui sicut ad societatem
spiritualem requiritur ordo potestatis qua regitur, ita requiritur
matrimonium quo conservatur et propagatur ; porro illi qui
regere eam aut propagare destinati sunt, officia sua debite
implere nequeunt sine gratia. Ergo sicut oportebat sacramentum
instituere ad gratiam conferendam illis qui societatem spiri­
tualem regunt, ita et matrimonium instituere in sacramentum
quod gratiam confert illis qui societatem sunt propagaturi.
2° Sacramenta instituta sunt in remedium peccati originalis
et pravae concupiscentiae ex eo derivatae. Atqui concupiscentia
maxime refrenanda est carnalis ad propagationem speciei in­
clinans ; cui matrimonium opportunum praebet remedium. Ergo
decebat matrimonium instituere in sacramentum gratiae colla­

776

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tivum, quo concupiscentia carnalis efficacius freno rationis
subiiciatur.

781. Quandonam Christus sacramentum Matri­
monii instituit? — Id videtur perfecisse in triplici
stadio :
i° nuptias consecravit et sanctificavit sua praesentia in
Cana Galilaeae, Ioh. II, 1-11 ;
2° essentiales proprietates matrimonii sanxit, unitatem
scii, et indissolubilitatem, illudque in primitiva perfectione
restituit, Mt. XIX, 3-9 ;
30 post resurrectionem suam definitive illud instituit
ut sacramentum gratiae collativum, institutis scii, ceteris
sacramentis.
782. Corollaria. — 1. Christus ad dignitatem sacramentalem evexit ipsum matrimonium, in fieri scii, et in facto esse, ac
proinde non solum contractum, nec solum vinculum, sed utrum­
que ; uti constat ex documentis Ecclesiae quae modo asserunt
contractum matrimonialem elevatum fuisse ad dignitatem sacra­
menti, modo idem dicunt de ipso vinculo, ut legenti facile
patebit. Ita quoque S. Thomas, q. 42, a. 1, ad 1 et 2; a. 3, ad 2 ;
q. 45, a. i, ad 2.
2. Hinc, sicut in aliis sacramentis, ita in Matrimonio, distin­
guuntur tria (q. 42, a. 1, ad 5 ; a. 3, ad 2 ; q. 44, a. 1, ad 2) :
a) Sacramentum tantum seu signum externum quod significat
et non significatur, et hoc est ipse contractus per actus exterius
apparentes initus viri et mulieris, seu mutuus consensus
expressus.
b Res et sacramentum, quod significatur simul et significat,
et hoc est obligatio quae innascitur viri ad mulierem ex talibus
actibus, seu coniugale vinculum repraesentans unionem Christi
et Ecclesiae : significatur enim et efficitur a contractu, etiam
significat ac exigit et confert gratiam.
c) Res quae significatur et non significat, et haec est effectus
sacramenti, scii, gratia sacramentalis ad officia implenda.

3. Attamen, cum vinculum sit matrimonium secundum es­
sentiam, et magis quam cont actus, hinc etiam sacramentum
matrimonii principalius est in vinculo, quod principaliter signi­
ficat coniunctionem Christi cum Ecclesia. Illud scii, primo fuit
elevatum in signum sacrum unionis Christi et Ecclesiae, et
consequenter etiam mutuus consensus quo constituitur factus
est ritus sacer. Eodem modo sacramentum Ordinis primario
est in charactere, potius quam in ritu externo (n. 710).

DE MATRIMONIO

777

783. Animadversio. — Quidam Scholastici, quamvis
Matrimonium inter sacramenta sanctificantia numeraverint,
negarunt aut dubitarunt illud conferre gratiam gratum facientem,
ut Petrus Lombardtis et Durandus. Vera doctrina defenditur
a S. Thoma, q. 42, a. 3, et quidem omnino firmiter in Ι-Π,
q. 100, a. 2, ad 6 et c. Gent. IV, 78 ; postea explicite ab
Ecclesia fuit proposita in Conc. Flor, et Trid.
Articulus II.

De Essentia

Sacramenti et Partibus
constitutivis.

S. Th., Suppi, q. 42, a. 1 et a. 3, ad 2 ; q. 44, a. 1, ad 2 ; q. 45, a. 2 et 5.

784. Errores. — Doctrina traditionalis in Ecclesia est,
sacramentum non esse quid extrinsece adiunctum matri­
monio Christianorum, sed ea intime esse connexa ac realiter
inseparabilia : ipsum scii, matrimonium elevatum fuisse
ad dignitatem sacramenti, ita ut inter baptizatos non possit
validum esse matrimonium quin sit sacramentum. Cui
doctrinae varii opponuntur errores et sententiae, tam
circa essentiam quam circa constitutionem huius sacra­
menti.
A. Circa essentiam sacramenti:
i° Quidam dixerunt sacramentum esse a contractu matri­
moniali adaequate distinctum, atque huic extrinsecum utpote ipsi
accessorium et superveniens, et v. g. in benedictione nuptiali
sacerdotis, vel in contractu religioso aut coram Ecclesia inito
consistens.
Ita Marcus Antonius de Dominis, ep. Spalatensis, haereticus
factus, in libro De Republica Christiana; item Launoy et Regalistae, et s. XIX Nuytz, prof. Taurinensis, multique politici et
iuristae civiles.
2° Alii sacramentum habuerunt a contractu realiter sed
inadaequate distinctum, ita ut contractus solum esset materia,
benedictio sacerdotalis forma constituens sacramentum. Ita
Melchior Canus pluresque theologi post ipsum.
3° Alii denique nullatenus in re, nec imperfecte distinctum
esse affirmarunt contractum a sacramento, sed sola ratione, et
nihilominus esse separabilem, ita ut in quibusdam casibus possit
validus esse contractus matrimonialis inter baptizatos, quin sit
sacramentum, ut si intentione sua contractum inire velint,
sacramentum nolint. Ita Vasquez, Salmanticenses, Billuart,
Wirceburgenses.
B. Consequenter circa partes sacramenti constitutivas, nempe
materiam et formam :

778

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

i° Alii, ut iam dictum est, ipsum contractum dixerunt sacra­
menti materiam, formam vero benedictionem sacerdotis : Ego
vos coniungo... Id forsan tenuit Gulielmus Parisiensis, sed postea
formaliter docuerunt Melchior Canus, Estius, Sylvius, Tournely
et alii plures.
2° Alii consensum internum posuerunt materiam, formam
vero verba consensum exprimentia. Ita Navarrus, Capreolus,
Scherer et Schnitzler.
3° Alii personas contrahentes seu corpora dixerunt materiam,
formam vero verba quibus corpus tradunt vel consentiunt in
traditionem corporis. Ita S. Bonaventura, Paludanus, S. Anto­
ninus, Laymann, Vasquez.
4° Alii denique materiam dixerunt verba exprimentia con­
sensum prioris contrahentis, formam verba exprimentia con­
sensum posterioris contrahentis. Ita Richardus, Victoria, Grisaidus, B. Ledesma, Henriquez, Vivaldus.

785. Thesis I. Christus ipsum matrimonium eleva­
vit ad dignitatem sacramenti» ita ut inter haptizatos
non possit verum esse matrimonium quin sit sacra­
mentum (can. 1012). — Certum est.
Probatur : a) Ex documentis traditionis quae id implicite
supponunt, cum asserant ipsum matrimonium, quod a
Deo initio fuit institutum, qualiter existebat in officium
naturae, elevatum fuisse ad dignitatem sacramentalem ;
hoc autem non est nisi ipse contractus et consequens
vinculum.
Hinc Scholastici, sine restrictione de omnibus matrimoniis
inter Christianos, ipsum consensum mutuum verbis expressum
dixerunt esse signum sacramentale (S. Th., 1. c.) atque Conc.
Flor. asSerit : « Septimum est sacramentum Matrimonii..., causa
efficiens matrimonii regulariter est mutuus consensus per verba de
praesenti expressus » ; Conc. vero Trid. docet, sess. 24, de ref.
c. i, matrimonia clandestina rata et vera fuisse matrimonia,
quamdiu Ecclesia eadem irrita non fecerit, licet in iis non sit
nisi contractus matrimonialis.

b) Ex explidtis Pontificum declarationibus, recentiore
tempore factis.
Ita Pius VI, ep. 16 sept. 1788 ; Pius IX in brevi 22 aug. 1851 ;
in ep. ad reg. Sard. 19 sept. 1852 ; in alloc. 27 sept. 1852 ; in
Syllabo, prop. 65, 66 et 73 ; Leo XIII in enc. Arcanum, et
Pius XI in enc. Casti connubii.

Qbiicitur : In omni sacramento minister intentione sua façere
potest ut ritus, v. g. ablutio, mere materialiter et externe ponatur

DE MATRIMONIO

779

et non sit sacer seu sacramentum ; ergo et in matrimonio ministri
contrahentes facere possunt quod non sit sacramentum, sed
solus contractus.
Resp. Nego conseq. Ministri possunt impedire quominus sit
sacramentum, sed simul impediendo contractum, quia Christus
instituit quod omnis verus contractus matrimonialis inter
baptizatos sit sacramentum. Differentia est i) quod ritus, in
aliis sacramentis, v. g. in Baptismo, sit actio mere physica, quae
manet tabs si materialiter ponatur j actio autem coniugum est
actio moralis, scii, contractus qui effectum habet vinculum
morale et obligationem. Unde si intentionem habent actionem
mere materialiter et externe ponendi, iam deest vinculum et non
adest contractus. Hinc 2) possibile est intendere ablutionem,
quin intendatur sacramentum ; impossibile intendere con­
tractum quin intendatur sacramentum.

786. Corollaria. — Ex praedicta doctrina sequitur :
i° Catholicos, imp haereticos vel schismaticos modo baptizatos,
dum valide celebrant matrimonium, simul et suscipere sacra­
mentum, etsi illud ignorent aut negent (q. 51, a. 2, ad 2); — imo
si id nolint, dummodo praevalente voluntate matrimonium
inire intendant et sacramentum non omnino excludant : hoc
enim casu nec valide contraherent.
2° Sacramentum matrimonii, non quidem re, sed tamen
ratione distingui a contractu et societate coniugali, ut habet
S. Thomas, q. 49, a. 2, ad 7 : « Quamvis matrimonium sit sacra­
mentum, tamen aliud est matrimonio esse matrimopium, et aliud
est ei esse sacramentum : quia non solum ad hoc est institutum
ut sit in signum rei sacrae, sed etiam ut sit in officium naturae.
Ët ideo ratio sacramenti est quaedam conditio adveniens matri­
monio secundum se considerato ».
3° Sacramentum matrimonii, sicut contractum, valide iniri
posse inter absentes, v. g. per litteras, per nuntios, aut per
procuratorem : ita contra Caietanum (can. 1088).
4° Matrimonium infidelium, eo quod ambo baptizentur
coniuges, ipso facto fieri sacramentum, etiam si ignoraverint,
quia contractus matrimonialis virtualitèr in iis perseverat et in
ipso vinculo subsistit, quod, accedente Baptismo, eo ipso fit
signum sacrum ; sicut innuit S. Thomas, q. 59, a. 2, ad 1, imo
S. Paulus Ephesios alloquens ante Baptismum coniugatos : ita
contra Vasquez, Salmanticenses, Billuart et alios.
5° Matrimonium e contra, inter fidelem et infidelem nunquam
e$se sacramentum : cum enim contractus sit numerice unus et
perfecte bilateralis, non potest esse in uno et non in alio ·, ergo
similiter ut sacramentum quod separari nequit. Matrimonium
claudicare non potest ; unde vinculum non potest esse strictius
et firmius in uno ac in altero, esse ratum et sacrum in uno,
non in altero. Ita sententia communior ‘. Ceterum S. Off. huiusmodi matrimonium vocat vinculum naturale.
I. Quod ut evidentius appareat, animadverte consensum non imme­
diate significare gratiam sacramentalem sed mediante vinculo, quod in

78ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

787. Thesis II. Partes constitutivae, seu materia et
forma sacramenti, sunt elementa constitutiva ipsius
contractus, scii, mutua traditio et acceptatio corpo­
rum verbis aut signis expressa. — Est sententia hodie
quasi communis.
Probatur : Sacramentum matrimonii nihil aliud est quam
contractus elevatus ad dignitatem sacramentalem ; ergo
ea est materia et forma sacramenti quae contractus. Atqui
in contractu traditio rei seu consensus in traditionem
exterius expressus est materia ; acceptatio seu consensus
in acceptationem exterius expressus est forma. Ergo ita
in sacramento matrimonii. Et sane : elementum determina­
bile habet rationem materiae, elementum determinativum
rationem formae ; sed in contractu oblatio seu traditio
est quid determinabile quo inchoatur, completur autem
in ratione perfecti contractus per acceptationem quae se
habet ut elementum determinativum ; ergo traditio est
materia, acceptatio forma.
Confirmatur, quia consensus in traditionem, licet verbis
exprimatur, non se habet ut locutio sed ut actio oblativa ; e contra
expressio acceptationis formaliter est locutio et significatio.

Hinc : 1) Res quae traditur seu materia remota circa quam
fit contractus, sunt ipsae personae seu corpora contrahentium,
vel potius potpstas in corpus alrerius in ordine ad actus de se
aptos ad generationem ; sed non sunt materia proxima ex qua
contractus matrimonii constituitut.
2) Ipse consensus internus, licet necessario requisitus, non
est tamen ut talis, elementum constitutivum signi t.'terni et
contractus in ratione actus externi, utpote non sensibilis.
3) Consensus prioris contrahentis non est sola et tota materia,
posterioris contrahentis sola et tota forma ; sed uterque ut se
alteri offerens inchoat contractum et ponit materiam, ut alterum
acceptans perficit contractum et ponit formam.

788. Animadversio. ·— Consensus, ut causans vinculum
coniugale, est causa efficiens matrimonii ; ut determinans traditio­
nem compartis, est .forma; ut traditio determinanda ab accepta­
tione compartis, est materia sacramenti.
matrimonio christiano est sacrum, utpote speciali modo repraesentans
unionem Christi et Ecclesiae, et ita signum efficax gratiae. Vinculum
autem est relatio auae claudicare non potest, et ideo signum est efficax
gratiae in utroque, vel non est.

DE MATRIMONIO

781

Articulus III.

De Ministro

Sacramenti.

S. Th., Suppl, q. 44, a. i et 2 ; q. 45, a. 5.

789. Thesis. Minister matrimonii sunt ipsi contra­
hentes, et quidem non solum sub ratione contractus,
sed etiam sub ratione sacramenti. — Est sententia
hodie communis et certa, contra Melchiorem Canum et illos
qui sacerdotem dicebant ministrum sacramenti, et imme­
diate sequitur ex doctrina articuli praecedentis.
Probatur: i° Directe. Si ipse contractus matrimonii est
sacramentum nec ab ipso realiter differt, oportet ut illi
qui conficiunt contractum, etiam ministri sint sacramenti ;
hoc autem sunt contrahentes.
2° Indirecte, ex doctrina et praxi Ecclesiae.
Constat : a) quia matrimonia clandestina fidelium ante Conc.
Trid., et etiam nunc in quibusdam adiunctis (can. 1098-99),
habentur ut vera sacramenta ;
b) quia ad validitatem matrimonii sufficit praesentia parochi,
nec requiritur ut quamdam verborum formam proferat ; unde
documenta illum Vocant testem matrimonii, non ministrum
sacramenti ;
c) ex sententia unanimi antiquorum scholasticorum per
quinque fere saecula, usque ad tempora Melchioris Cani.
Obiiciunt : Minister sacramentum confert vice et nomine
Christi. Sed contrahentes non agunt nec loquuntur nomine
Christi ; hic non accipit uxorem ut suam.
Resp. Non loquuntur nomine Christi, in quantum faciunt
contractum, conc., in quantum faciendo contractum se uniunt
vinculo sacro et gratia, nego. Nam ut instrumenta Christi reddunt
vinculum naturale sacrum et gratiam sibi conferunt.

790· Corollaria. — Exinde sequitur :
i° In sacramento matrimonii non differre ministrum confi­
cientem, et subiectum suscipiens.
2° Nihilominus contrahentes non sunt ministri in quantum
sunt subiectum ; imp nec omni sub respectu quo sunt contra­
hentes. In quantum enim comparti tradunt potestatem in pro­
prium corpus, ponunt materiam sacramenti et ministri non
sunt, sed solum in quantum acceptando ratam habent donationem
a comparte factam, ponunt formam et perficiunt obligationis
vinculum : sic ministri sunt, quia ad ministrum pertinet coniun-

782

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

gere materiam formae ; et ministri sunt Çhristi, quia in matri­
monio fidelium obligationem vinculi coningalis Christus princi­
paliter sancit et obsignat.
3° HinC ut valide ineant matrimoniuffi, debent contrahentes,
praeter hoc quod sint iure habiles, nullo impedimento dirimente
impediti, habere intentionem saltem victualem contrahendi seu
faciendi quod alii faciunt nubentes, in qua implicite continetur
intentio faciendi quod facit Ecclesia ; insuper ad hoc quod matri­
monium sit sacramentum oportet siqt baptizati.
4° Ad hoc quod fideles etiam licite contrahant, requiritur
absentia omnis prohibitionis aut impedimenti impedientis,
atque status gratiae, quia matrimonium est sacramentum vivo­
rum. Quod si scienter contrahant in statu peccati, sacrilegio
peccant, et quidem mortaliter in quantum sacramentum indigne
recipiunt ; in quantum autem indigne sibi ministrant, licet
peccent, non tamen probatur eos peccare mortaliter, quia non
sunt ministri ex officio constituti (n. 76-77).

791 · Animadversio. — « Verba quibus consensus expri­
mitur matrimonialis, sunt forma huius sacramenti, non autem
benedictio sacerdotis, quae est quoddam sacramentale », ait
S. Thomas, q. 42, a. 1, ad 1. Unde sacerdos diçitur minister
solemnitatis, non celebrationis aut confectionis ; quod si dicat se
coniungere sponsos, intelligendum est de ratihabitione, seu
Conjunctione coram facie Ecclesiae.

QUAESTIO TERTIA.

DE EFFECTIBUS ET BONIS

MATRIMONII.

S. Th., Suppi., q. 42, a. 3 ; q. 49 et q. 65, a. I.

792. Effectus matrimonii alii sunt naturales, alii
supernaturales : alii siquidem ipsi competunt in quantum
est contractus, alii in quantum est sacramentum. Effectus
naturales a supernaturalibus perficiuntur, ita ut multo
perfectiore modo inveniantur in matrimonio Christiano.
793, Effectus naturales sunt tria bona matrimonii
intrinseca, quae recensentur a S. Augustino, de bono
coni. I, 32: « Haec omnia bona sunt, propter quae nuptiae
bonae sunt : proles, fides, sacramentum ». Quae doctrina
communiter a Scholasticis fuit recepta et a Cone. Flor,
adoptata. Bonum prolis est eiusdem procreatio, educatio
et religiosa institutio. Bonum fidei est mutua fidelitas

ξ

PB MATRIMONIO

783

quam coniuges sibi debent, qua positive alter alteri debitum
reddat coniugale, et negative neuter alienae personae com­
misceatur. Bonum sacramenti i. e. signi sacri est firmitas
et indissolubilitas, quam habet matrimonium ratione sacrae
significationis in quantum signum repraesentans unionem
indissolubilem Christi et Ecclesiae ; unde competit etiam
matrimonio infidelium, , licet validior sit firmitas in matri­
monio sacramentali fidelium.Sic Augustinus, de Gen. ad
lift. IX, 7 :
;
«•Infide attenditur ne\praeter vinculum coniugale cum
altero vel altera concumbatur ; in frole, ut amanter susci­
piatur, benigne nutriatur, (religiose educetur ; in sacramento
autem, ut coniugium non separetur, et dimissus aut dimissa,
nec causa prolis, alteri coniungatur. Haec est tamquam
regula nuptiarum, qua vel naturae decoratur fecunditas
vel incontinentiae regitur pravitas ».
Animadvertit S. Thomas, q. 49, a. 3, inter haec tria bona,
dignius esse tertium, scii, bonum sacramenti, atque etiam
essentialius si consideretur in se, quia indissolubilitas est pro­
prietas essentialis matrimonii secundum se quae deesse non
potest, dum proles et fides, si considerentur in seipsis, pertinent
ad usum matrimonii et deficere possunt. At si proles et fides
considerentur secundum quod sunt in suis principiis, ut pro
prole accipiatur intentio prolis, et pro fide debitum servandi
fidem, sic sunt essentialia ita quod sine iis matrimonium esse
non potest ; — imo sic proles primo est essentialissimum in
matrimonio, et secundo fides, et tertio sacramentum. Eodem
modo homini est essentialius esse naturae quam esse gratiae,
quamvis esse gratiae sit dignius.

794. Effectus supernaturalis matrimonii est gratia
animorum unitiva et concupiscentiae refrenativa. —
Quod exponit Cone. Trid., sess. 24 : « Gratiam... quae
naturalem... amorem perficeret, et indissolubilem unitatem
confirmaret coniuges que sanctificaret (tamquam genera­
tores, ut scii, filios ad sanctitatem educare possent), ipse
Christus venerabilium sacramentorum institutor atque
perfector sua nobis passione promeruit ».
Confert Matrimonium :
i° Gratiam habitualem gratum facientem, quod est de
fide ex Cone. Trid., sess. 24, can. 1, sicut pro reliquis

784

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sacramentis : per se quidem secundani, quia sacramentum
non est institutum ad peccata delenda sed ad coniuges
sanctificandos; per accidens vero probabiliter primam, si
bona fide suscipitur a peccatore afirito qui se existimat
dispositum. Convenit scii, ut illi quimulti plicare et educare
debent filios Dei, et ipsi constituantur filii Dei per gratiam.
20 Gratiam sacramentalem specialem, quae gratiae gratum facienti speciale auxilium /praebet et habitualem
virium vigorem adiuvantem, ad Sancte implenda coniugii
officia atque concupiscentiam moderandam quae ab his
officiis retrahit. Datur scii, ad coniugalem amorem con­
servandum et perficiendum, adj fidelitatem et castitatem
coniugalem integre servandam, aid prolem bene educandam
aliaque onera matrimonii ferenda.
3° Consequenter ius ad gratias actuales, ad hunc finem
necessarias, per totam vitam opportuno tempore obtinendas.
Itaque sacramentum matrimonii suscipiendo, fideles, ait
Pius XI, « aperiunt sibi sacramentalis gratiae thesaurum, ex quo
eupernaturales vires hauriant ad officia et munera sua fideliter,
sancte, perseveranter ad mortem usque adimplenda.
Hoc enim sacramentum, in iis qui obicem, ut aiunt, non
opponunt, non solum a) permanens vitae supernaturalis princi­
pium, gratiam scii, sanctificantem, auget, sed etiam b) peculiaria
addit dona, bonos animi motus, gratiae germina, naturae vires
augendo ac perficiendo, ut coniuges non ratione tantum intelligere, sed intime sapere firmiterque tenere, efficaciter velle et
opere perficere valeant quidquid ad statum coniugalem eiusque
fines et officia pertinet ; c) ius denique iis concedit ad actuale
auxilium toties impetrandum, quotiescumque ad munera huius
status adimplenda eo indigeant ».
Ubi praeter ipsam gratiam gratum facientem, indicantur
plura : peculiaria addita dona quae potius indicant vires habi­
tuales permanentes, — boni motus qui sunt inspirationes gratiae
actualis, — gratiae germina quae videntur esse amborum
semina in anima deposita et postea suscitanda, — denique ius
ad actuale auxilium speciale, sed oratione obtinendum, quando
magis est necessarium.
Sicut autem, pergit Pontifex, per Baptismum et Ordinem
homo deputatur et consecratur indelebili charactere ad munia
sacra, ita coniugali vinculo, quod in christianis vere est sacrum,
permanenter deputantur et quasi consecrantur ad officia matri­
monii christiani : non quidem charactete,quia non est signaculum
physicum nec potestatem sacram concedit, sed ligamine ordinis
moralis quod tamen est titulus permanens ad sacramentalem
gratiam coniugibus necessariam. Ex quo concludendum videtur

i

DE MATRIMONIO

785

hoc sacramentum düfante toto coniugii tempore reviviscere,
casu quo obex adsit «t removeatur.

795· Animadversiones.:— 1. Tribus suis bonis cohonesta­
tur matrimonium eiusque usus, ut ex S. Thoma ostendit Billuart,
diss. 4, a. i : « Nemo sapiens debet iacturam aliquam sustinere
nisi pro aliqua recompensatione alicuius aequalis vel melioris
boni. Atqui in Matrimonio plures incurruntur iacturae, plura
damna et incommoda quae his tribus bonis assignatis compen­
santur. Ergo. Prob. min. : Tria potissimum damna et incommoda
incurruntur in matrimonio! : 1m libido et ex ea resultans detri­
mentum usus rationis, débilitas corporis et sensuum obtusio ;
et hoc damnum compensatur bono prolis, seu procreatione
liberorum quibus genus hurhanum propagatur et Deus perpetuo
colitur. — 2m damnum est sollicitudo molesta placendi com­
para, suscipiendi, concipiçndi, parturiendi, educandi prolem
et rebus familiae providendi ; et hoc damnum compensatu^
bono fidei, qua alter alteri tenetur reddere debitum, nec potest
alteri commisceri. — 3m damnum est perpetua quaedam subiectio
seu servitus qua vir uxori et uxor viro obligatur ; et istud dam­
num compensatur bono sacramenti i. e. vinculi indissolubilis,
quo coniuges repraesentant coniunctionem Christi cum Ecclesia,
tenenturque se invicem diligere, sicut Christus dilexit Ecclesiam...
Quamquani etiam multo magis compensetur hoc damnum bono
sacramenti proprie sumpti pro signo efficaci gratiae, quatenus
sanctificat coniuges, eis confert auxilia supernaturalia ad se
diligendum, praestandaque suaviter et fideliter usque ad finem
vitae cetera munia et onera matrimonialia ».
Haec tamen bona non sunt causa extrinseca, per accidens
ex parte agentis excusans aliquid quod secus esset malum,
sed sunt « de ratione matrimonii»,quod ex parte actus honestatur
ab iis sibi intrinsecis, « quasi causantibus in ipso honestatem
quae ei secundum se competit », ut ait S. Thomas, q. 49, a. 1, ad 2.
2. Praedicta bona, licet in omni matrimonio adesse debeant,
multo tamen perfectiore modo sunt in matrimonio christiano,
ut luculenter patet ex enc. Pio XI Casti connubii.

3. Porro bona tanti sunt momenti, ut peccata ipsis opposita
sint mortalia ex genere, atque exclusio obligationis seu debiti
eorum a contractu coniugii illum irritum redderet.

4. In laudata encyclica Pius XI totus est in tribus bonis
declarandis, et in denuntiandis erroribus et vitiis oppositis :
a) Bono prolis opponuntur onanismus coniugalis, attentatio
vitae prolis, iniusta prohibitio coniugii aut sterilisatio ob rationes
eugenicas.— b) Bono fidei, adulterina laesio castitatis coniugalis,
emancipatio feminae seu laesio subordinationis eius ad virum,
et laesio amoris coniugalis. — c) Bono sacramenti, saecularisatio
matrimonii, matrimonia mixta, et divortium.

Summa Theologiae Moralis III. — 50

I

786

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

—------------------- -—:

?---- .------------- ----------

QUAESTIO QUARTA./

DE CAUSA MATRIMONII SEU DE CONSENSU.
S. Th., Suppl., q. 45, a. I et 3

j;

q. 48, a. 1.

796. Principium generale. Consensus partium externe
expressus in matrimonium dq praesenti est causa
efficiens ipsius matrimonii et ita necessarius ut
nulla humana potestate posset suppleri (can. 1081,
§ 1). — Certum est ex Cone. Flor., ex ep. Pii VI, 11 iul.
1789 et ex enc. Pii XI Casti connubii.
Dicitur : i° consensus partium externe expressus per verba
de praesenti, quo se mutuo accipiant hic et nunc in coniuges : consensus enim de futuro non facit matrimonium,
sed solum matrimonii promissionem seu sponsalia ;
20 est causa efficiens ipsius matrimonii scii, in facto esse,
seu vinculi coniugalis, si tamen consensus debitis stipatus
sit conditionibus ; non autem est causa matrimonii in
fieri, quod formaliter non est nisi partium consensus
externe expressus ;
3° est necessarius: vinculum enim coniugale non oritur
nisi ex contractu (n. 748), qui non est nisi mutuus con­
sensus ;
40 ita ut nulla humana potestate poss t suppleri: nulla
enim humana auctoritas valet tradere dominium corporis
viri in mulierem nec mulieris in virum, quia non habet
directam potestatem in corpus et vitam subditorum.
Probatur : i° Ex eo quod in matrimonio est mutua
traditio corporum : Quae sunt unius non traduntur alteri
sine proprio consensu. Ergo matrimonium, in quo est
traditio corporum, non est sine mutuo consensu.
Et sane : Matrimonium, qua contractus et qua sacramentum,
constat materia et forma, quae consistunt in mutua externa
traditione et acceptatione iuris ad corpus, seu in verbis vel signis
consensum exprimentibus quoad illam traditionem et accep­
tationem. Unde S. Thomas, q. 45, a. 1 : « Unus non accipit
potestatem in eo quod est libere alterius,nisi per eius consensum.
Sed per matrimonium accipit uterque coniugum potestatem in
corpus alterius, ut patet ex I Cor. VII,cum prius uterque liberam
potestatem sui corporis haberet. Ergo consensus facit matri­
monium».

DE MATRIMONIO

787

2° Ex eo quod matrimonium constituitur contractu :
Contractus sine consensu mutuo nec intelligi potest, nam
omnis contractus est quoddam pactum mutuum, seu
duorum vel plurium in idem placitum consensus. Cum
ergo matrimonium constituatur contractu, consensus ad
matrimonium constituendum est omnino necessarius.
Quod si alii contractus'non fiunt sine mutuo consensu,
ergo a pari matrimonium.
30 Ex eo quod matrimonium est sacramentum, in quo
coniunctio spiritualis significatur et obtinetur mediante
coniunctione materialis (iontractus, ut exponit S. Tho­
mas, q. 45, a. 1:
* In omnibus sacramentis est aliqua spiritualis operatio,
mediante materiali operatione, quae eam significat 5 sicut pet
ablutionem corporalem in Baptismo fit ablutio interior spiritualis.
Unde cum in matrimonio sit quaedam spiritualis coniunctio,
in quantum matrimonium est sacramentum, et aliqua materialis,
secundum quod est in officium naturae et civilis vitae, oportet
quod mediante materiali fiat spiritualis virtute divina. Unde
cum coniunctiones materialium contractuum fiant per mutuum
consensum, oportet quod hoc modo etiam fiat matrimomalis
coniunctio ».

797. Consensus matrimonialis debet mutuo prae­
stari per actum voluntatis et ferri in matrimonium.
Hinc definiri potest : actus voluntatis inter personas habiles,
legitime (i. e. iuxta modum pro valore praescriptum)
manifestatus, quo utraque pars tradit et acceptat ius in
corpus, perpetuum et exclusivum, in ordine ad actus per se
aptos ad prolis generationem (can. 1081, § 2).
Licet necessaria sit utriusque voluntas, non tamen
requiritur in unaquaque parte duplex actus formaliter
distinctus, sed fieri potest uno actu, quo quis indivisibiliter
consentit in propriam obligationem quam alteri offert et
quo simul acceptat virtualiter obligationem alterius.
Consensus itaque explicite et formaliter non fertur in
copulam carnalem, sed in ius et potestatem ad copulam,
implicite et virtualiter in copulam. Copula enim non est
de essentia matrimonii, sed eius effectus et operatio :
essentia est mutua translatio potestatis mutuae in alterius

788

i
j
I,

’
j
i
i
’
j
t
!
1
}
*
1
f

f
f
j

f
)

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

corpus in ordine ad copulam de se aptam generationi
prolis. Ergo consensus explicite et formaliter non fertur
in copulam, sed in potestatem ad eam ; et ita consequenter,
implicite et virtualiter in ipsam copulam. Hinc S. Thomas,
q. 48, a. i :
« Consensus qui matrimonium facit, est consensus in matrimonium, quia effectus proprius voltintatis est ipsum volitum.
Unde sicut carnalis copula se habet ad matrimonium, ita con­
sensus qui matrimonium causât, est in carnalem copulam.
Matrimonium autem... non est essentialiter ipsa coniunctio
carnalis, sed quaedam associatio viri et uxoris in ordine ad
carnalem copulam... secundum quod eis datur potestas ad
invicem respectu carnalis copulae... Unde bene dixerunt...
quod consentire in matrimonium est consentire in carnalem
copulam implicite, non explicite : non enim debet intelligi, nisi
sicut implicite effectus continetur ;n sua causa, quia potestas
carnalis copulae, in quam consentitur, est causa carnalis copulae,
sicut potestas utendi re sua est causa usus ».
Nam 1) consensus in aliquam rem explicite solum fertur in
id quod est de essentia, et nonnisi implicite in effectum ad quem
ordinatur tamquam causa.
Attamen 2) qui consentit in id quod essentialiter ordinatur
in aliquid, consentit implicite in illud ; sed qui consentit in
matrimonium, consentit in id quod essentialiter ordinatur ad
copulam carnalem ; ergo implicite consentit in copulam. Nam
ius et potestas ad copulam essentialiter ordinatur ad usum,
sicut potentia ad actum et causa ad effectum.
Unde 3) consensus est nullus, si ex vi seu conditione con­
tractus, excludant copulam.
Quae intelligenda sunt quantum est ex parte contractus, ita
ut ex vi contractus consentiant implicite in copulam nec ullo
modo eam excludant ; — non vero quantum est ex parte con­
trahentium, qui simul possunt, unus vel ambo, habere intentio­
nem oppositam, scii, non exercendi copulam, aut etiam aliud
pactum de hoc inire. Uti j atet ex matrimonio B. Virginis et
S. loseph.
Consensu valide praestito, eo ipso adest matrimonium.

798. Corollaria. — 1. Consensus mutuus est causa effi­
ciens matrimonii dupliciter :
a) matrimonii, ut est contractus et sacramentum, in fieri.
Sic consensus, in quantum est internus, est causa externi con­
sensus, ita ut non solum sit causa efficiens sed etiam Causa
formalis intrinseca contractus et sacramenti : intentio enim est
de essentia contractus et sacramenti 5
b) matrimonii in facto esse seu coniunctionis viri et mulieris et
vinculi saçri. Sic consensus ut expressus verbis est causa efficiens

DE MATRIMONIO

789

et extrinseca matrimonii : non est de essentia eius, sed neces­
sarius ita ut haec sine illo non sit.

2. Docet Scotus, in IV d. 27, q. 2, n. 2 : « Non est dicendum
quod consensus sit propria causa efficiens illius vinculi. Sed
est dispositio praevia, sicut baptizari et ordinari est dispositio
praevia ad characterem ». — E contra, consensus vere efficit
vinculum ut causa principalis ; quod insuper vinculum sit
sacrum et gratiam conferat, huius est causa instrumentalis, in
quantum contrahentes sunt ministri Christi.
3. Quaerunt Scholastici : an consensus possit ab alio suppleri,
v.g. a Deo, aut esse matrimonium absque coniugum consensu?
Certum est consensum non posse suppleri potestate humana
parentum, reipublicae, S. Pontificis, ut expresse dicitur a
Pio VI, a Pio XI et in can. 1081, § 1, tum quia nemo habet
directam potestatem in corpora subditorum ; — tum quia ius
disponendi de proprio corpore in ordine ad matrimonium est
ius naturale primarium, quod antecedit omnem societatem et
potestatem humanam ; — tum quia id noceret bono communi,
cum uniones sine consensu et amore infaustissimum habeant
eventum atque necessario in perniciem vergant, unde ipsi fines
matrimonii frustrarentur. — At quaestio est an Deus possit
supplere, quae quaestio a codice reservatur ,cm de sola potestate
humana loquatur. lamvero :
a) Certe posset Deus, motione sua efficaci, de nolentibus
facere volentes, et de non consentientibus, libere in matri­
monium consentientes.
b) Certum est Deum rlon posse supplere matrimonium in
fieri, seu in ratione contractus, ita ut matrimonium contrahatur
sine mutuo coniugum consensu ; quia consensus est de intrinseca
eius ratione, et contractus essentialiter sit mutuus consensus.
c) Quantum ad matrimonium in facto esse seu ad vinculum
coniugale, videtur potius affirmandum Deum, sine mutuo
coniugum consensu, tale vinculum posse efficere. Cum enim
sit supremus dominus corporum et animarum, potest tradere
viro dominium perpetuum in corpus mulieris in ordine ad
generationem, et vicissim ; ex qua traditione resultat vinculum
coniunctioiiis inter utrumque aequivalens vinculo matrimoniali.
Unde Adam et Eva creari potuissent vinculo matrimoniali
uniti, etiam si in id non consensissent1.
Non obstat quod Deus non potest statuere relationem, qualis
est illa coniunctio, sine fundamento. Nam in casu fundamentum
huius relationis foret reale, licet diversum, nempe voluntas
efficax Dei tradentis dominia corporum.

4. Conditiones requisitae ad validitatem consensus, sunt
eaedem ac in aliis contractibus. Igitur dicere oportet de quali­
tatibus requisitis ut consensus iste subsistat, et de vitiis quae
illum impedire aut invalidare valeant.
I. luristae moderni so ent negare, sed eorum argumenta potius
respiciunt matrimonium in fieri.

790

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus I.

De Qualitatibus Consensus.
S. Th., Suppi., q. 45, a. 2-4 ; q. 46 ; q. 47, a. 5.

799. Consensus in matrimonium debet esse inter­
nus, externe manifestatus et mutuus. Ita enim essentia­
liter requiritur ad omnem contractum (II, n. 456). Debet
esse :
i° Internus, quia est actus propriae voluntatis ; requi­
ritur autem ut sit :
a) Verus, scii, ex intentione matrimonium ineundi eli­
citus seu mutuo tradendi et accipiendi dominium in
corpus : nemo enim transfert dominium rei quam habet
nec gravem sibi imponit obligationem nisi velit, sicut nemo
potest valide sacramentum ministrare aut adultus illud
recipere nisi intenderit ; unde non valet consensus fictus,
simulatus, iocosus.
b) Perfecte deliberatus: nemo enim censetur gravem
obligationem assumere nisi cum perfecta cognitione et
plena advertentia ; nec sufficit consensus inconscius.
c) Perfecte voluntarius et liber: nemo intendit gravem
obligationem suscipere pro tota vita nisi consensu directe
voluntario et plene libero ; non ergo sufficit consensus
coactus et extortus.
20 Externe manifestatus et intimatus, tum quatenus
matrimonium est sacramentum quod debet esse signum
sensibile, tum quatenus est contractus inter homines
initus, qui non potest fieri nisi exterius exprimatur signo
humano et sensibili.
30 Mutuus, ab utraque parte scii, datus et acceptus,
atque moraliter simultaneus, ita ut consensui unius non
retractato accedat consensus alterius ; secus enim non in
unum consentirent,

800. Consensus regulariter debet esse verbis ex­
pressus et ab ipsis contrahentibus personaliter pro­
latus : est tamen per se validus si signo aut nutu aut
scripto detur, ope telegraphi vel telephonii,vel per procura­
torem aut interpretem, nisi lex positiva illum invalidaret.

DE MATRIMONIO

791

Pro matrimoniis in quibus una saltem pars est fidelis, valent
praescripta iuris canonici.
A. Quantum ad validitatem :
i° « Ad matrimonium valide contrahendum necesse est ut
contrahentes sint praesentes sive per se ipsi sive per procurato­
rem » can. 1088, § I ; non ergo valide initur per epistolam vel
nuntium inter absentes. Praescriptum hujus canonis applicatur
etiam matrimoniis acatholicorum baptizatorum (Resp. C. S.
Officii, die 26 junii 1949).
2° « Matrimonium per interpretem quoque contrahi potest »
(can. 1090).
3° « Firmis dioecesanis statutis desuper additis, ut matri­
monium per procuratorem valide ineatur, requiritur mandatum
speciale ad contrahendum cum certa persona, subscriptum a
mandante et vel a parocho aut Ordinario loci in quo mandatum fit,
vel a sacerdote ab alterutro delegato, vel a duobus saltem testibus.
Quodsi mandans scribere nesciat, id in ipso mandato adnotetur
et alius testis addatur qui scripturam ipse quoque subsignet ;
secus mandatum irritum est. Et si, antequam procurator nomine
mandantis contraxerit, hic mandatum revocaverit aut in amentiam
inciderit, invalidum est matrimonium, licet sive procurator sive
alia pars contrahens haec ignoraverint. Ut autem matrimonium
validum sit, procurator debet munere suo per se fungi1 » (can.
1089).
Secundum responsionem Comm. Interpr. Cod·, diei 31 maii
anni 1948, mandans ipse debet designare procuratorem in
individuo et non valet ejusdem designationem alii committere.
B. Quantum ad liceitatem :
i° « Sponsi matrimonialem consensum exprimant verbis ; nec
aequipollentia signa adhibere ipsis licet, si loqui possint »
(can. 1088, § 2).
2° < Matrimonio per procuratorem vel per interpretem
contrahendo parochus ne assistat, nisi adsit iusta causa et de
authenticitate mandati vel de interpretis fide dubitari nullo
modo liceat, habita, si tempus suppetat, Ordinarii licentia »
(can. 1091).

801. Consensus potest esse conditionatus, i.e. datus
sub conditione suspensiva a cuius existentia coptractus
dependet et cui consensus alligatur, non autem sub
conditione resolutoria cum matrimonium sit indissolubile,
lamvero, conformitet ad can. 1092 :
A. Matrimonium initum sub conditione de praesenti vel
I. Notetur in casu mandati : t° nomen et cognomen personae
quacum contrahendum oportet sint ita determinata ut confundi ne­
queat cum alia persona ; 2° indicationes diei, mensis et anni videntur
requiri ad mandati validitatem (can. 1659, § 1 et 1894,40) ; 30 ut actus
mahdatarii valeat, sufficit ut tempore quo contrahit adsit voluntas
mandantis, licet antea non extiterit aut occulte revocata fuerit.

ηφ.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

de praeterito, est statim validum si impleatur conditio, vel
invalidum si haec non impleatur,

B. Initum sub conditione de futuro:
i° Si haec est contra matrimonii substantiam, est inva­
lidum.
2° Si non est contra matrimonii substantiam, sed
a) est de necessario vel impossibilis vel turpis, matrimo­
nium de se validum est et conditio censetur non adiecta,
quia praesumitur non esse serio accipiendi ; nisi tamen
quis intenderit consensum vere dependentem reddere a
conditione, quo casu si haec sit impossibilis, matrimonium
nunquam erit validum, si sit necessaria aut turpis, non
erit validum nisi post impletionem ;
b) si conditio est de contingenti licito, suspenditur
matrimonium usque ad impletionem conditionis ; hac
autem impleta, transit eo ipso consensus in absolutum
et fit irrevocabilis. Unde hoc momento contrahentes
debent esse in statu gratiae ; at non possunt uti matri­
monio antequam exploratum sit conditionem esse imple­
tam.
Contra substantiam matrimonii est conditio quae contrariatur
essentiali obiecto contractus matrimonialis, vel fini primario
matrimonii, aut eius essentialibus obligationibus aut proprie­
tatibus (cfr. can. 1086, § 2) : ita conditio non tradendi ius in
proprium corpus, vel vitandi omnem prolem, sterilitatem aut
impotentiam procurandi, aut ius reservans adulterandi aut ma­
trimonium pro libitu solvendi. At non sunt contra substantiam :
voluntas solum frustrandi generationem partialiter, obligationes
matrimonii mere rlon implendi, aut educandi prolem in haeresi
vel iudaismo aut infidelitate quia id non opponitur naturali eius
bono sed solum spirituali, aut solum propositum renuntiandi
usui matrimonii,

Articulus II.

De Vitiis Consensus.
S. Th., Suppi., q. 47, a. 1-4 ; q. 51 et 52.

802. Vitia quae consensum impediunt sunt : fictio,
ignorantia et error, vis et metus. Fictio opponitur
intentioni contrahendi matrimonium ; ignorantia et error
perfectae deliberationi ; vis et metus consensui perfecte
voluntario et libero.

DE MATRIMONIO

793

803. Fictio consensus matrimonialis consistit in eo quod
contractu? matrimonii initur absque interna intentione.
Adest quando alter contrahens externe quidem verba aliave
signa consensum exprimentia rite profert, interne tamen
consentire renuit et aliam intentionem habet ; quae triplex
esse potest : omnino non contrahendi ; contrahendi sed
nullatenus se obligandi ; contrahendi et se obligandi, sed
non implendi. Prima matrimonium evidenter irritat,
quia excludit consensum ; item altera, quia duae intentiones
sese excludunt et intentio nullatenus se obligandi destruit
intentionem contrahendi ; tertia, quamvis de se sit graviter
mala quia iniuste deceptiva compartis, non tamen irritat
matrimonium, quia mera intentio non implendi non ex­
cludit consensum seu intentionem contrahendi et se
obligandi, sicut voluntas obligationem assumendi et eam
violandi non se excludunt.
In praxi, iuxta can. 1086 :
i° « Internus animi consensus semper praesumitur conformis
verbis vel signis in celebrando matrimonio adhibitis ». Unde in
foro externo non censetur fictio adfuisse, nec compars eam
tenetur admittere, nisi indubiis indiciis probetur ; uti si simul
adsint : confessio spontanea simulantis praesertim iuramento
firmata et statim post contractum edita, manifesta simulationis
causa, atque circumstantiae antecedentes, concomitantes vel
subséquentes quae eam evincant.
2° « At si alterutra vel utraque pars positivo voluntatis actu
excludat matrimonium ipsum, aut omne ius ad coniugalem
actum, vel essentialem aliquam matrimonii proprietatem, invalide
contrahit ». Tunc enim adest intentio non contrahendi vel non
se obligandi.
Illicitum est, nulla ratione cogente, ficte contrahere, quia est
gravem deceptionem et gravem iniuriam inferre comparti. In
quibusdam tamen circumstantiis licitum esse potest ex gravi
causa, ut si quis per metum gravem iniustum cogatur ad matri­
monium ineundum, vel si detegat impedimentum dirimens a
quo dispensatio hic et nunc obtineri nequeat atque matrimonium
absque scandalo differri non possit. In his casibus non adest
simulatio consensus, sed mera dissimulatio denegati consensus,
cum matrimonium metu extortum aut cum impedimento
dirimente initum non possit esse validum, ac proinde fictio seu
restrictio ex circumstantiis intelligi potest : consentio in quantum
possum. Unde nec adest simulatio sacramenti et sacrilegium :
id quidem adesset, si materia et forma ponerentur absque
intentione ; in casu autem non ponuntur materia et forma, quia
verus contractus non adest nec adesse potest.
Qui ficte consentit : a) non potest debitum coniugale petere

794

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nec reddere : esset enim putida fornicatio ; b) tenetur iniustum
damnum reparare quod comparti ~intulit iniuste decipiendo ;
c) imo ad hoc regulariter tenetur quantocius verum consensum
praestare, praesertim si damnum aliter reparari nequeat ; nisi
tamen maiora damna ex eo timeantur, aut consors separationi
consentiat.

804. Ignorantia, quo nomine etiam venit inadvertentia
et error (1,0.80-83), impedit deliberationem requisitam ad
validum consensum, si est substantialis seu versatur circa
elementum substantiale. Quapropter distingui possunt ;
i° Inadvertentia i. e. actualis defectus sufficientis usus
rationis, quae impedit actum humanum et consequenter
intentionem debitam et liberum consensum.
Hinc consensus praestitus in amentia, a perfecte ebriis, hypnotizatis aut dormientibus, furiosis aut stultis est invalidus, ex ipsa
rei natura.

2° Ignorantia i. e. defectus habitualis notitiae circa ipsam
substantiam seu naturam matrimonii: ex ipso iure naturali
invalidât consensum,quia nihil volitum nisi praecognitum.
Hinc can. 1082 : « § 1. Ut matrimonialis consensus haberi
possit, necesse est ut contrahentes saltem noh ignorent matri­
monium esse societatem permanentem inter virum et mulierem
ad filios procreandos.
§ 2. Haec ignorantia post pubertatem non-praesumitur ».
Non tamen requiritur ut explicite cognoscatur modus quo
instituitur copula carnalis aut fit generatio ; sufficit noscatur in
confuso id fieri quadam opera communi corporum, vel matri­
monium ordinari ad habendos filios ex coniuge, quo cognito
si quis consentiat, eo ipso implicite consentit in omnia ad hoc
necessaria vel convenientia.

30 Error seu falsa apprehensio, quae ignorantiae addit
iudicium falsum de obiecto consensus.
Alius est iuris, qui versatur circa ipsum matrimonium,
eius scii, naturam, aut proprietates vel obligationes ; alius
facti, circa personam eiusque qualitates ; uterque autem
potest esse antecedens, qui dat causam contractui, ita ut
hic alias non fuisset initus, aut mere concomitans, qui non
influit in contractum, ita ut hic etiam absque errore initus
fuisset. lamvero :
A. in errore iuris : a) Error circa ipsam substantiam seu

DE MATRIMONIO

795

naturam matrimonii, licet concomitans tantum, consensum
reddit invalidum (can. 1082, § 1).
Ita qui putat matrimonium non esse stabilem societatem, sed
mere amicalem, vel coniunctionem quamdam fornicariam aut
mere precariam, aut operae locationem in rem familiarem, vel
societatem ad educandos filios ab alio emptos, invalide contrahit.

b) Error circa solas proprietates aut obligationes matri­
monii, non invalidât consensum, quia est error mere
accidentalis, etiam si fuerit antecedens, et contrahens, si
scivisset, matrimonium non iniisset ; — nisi tamen error
fuerit in pactum deductus seu conditio cui alligatur con­
sensus: tunc enim fit substantialis, quia est circa obiectum
primo intentum.
Hinc can. 1084 : « Simplex error circa matrimonii unitatem
vel indissolubilitatem aut sacramentalem dignitatem, etsi det
causam contractui, non vitiat consensum matrimonialem ». Qui
ergo falso existimat matrimonium esse dissolubile aut non esse
sacramentum, valide contrahit nisi intendat : non contraho nisi
sit dissolubile aut dummodo non sit sacramentum.

B. in errore facti: a) Error circa ipsam personam, licet
concomitans tantum, invalidât consensumj quia est sub­
stantialis, circa ipsum essentiale obiectum contractus.
b) Error circa solas qualitates personae (v. g. quod sit
virgo, vel dives aut nobilis) non invalidât consensum, quia
est accidentalis, licet sit antecedens, et contrahens, si
scivisset, matrimonium non iniisset ; — nisi tamen :
1. error redundet in substantiam seu in errorem perso­
nae, ut si quis velit nubere filiam regis, aut primogenitam
comitis ;
2. qualitas sit expressa conditio cui alligatur consensus,
ut si quis dicat : non volo nubere nisi sit virgo, nobilis,
dives, quia tunc qualitas est principaliter intenta et redun­
dat in substantiam ;
3. aut error sit de conditione servili, casu quo pars
libera contrahens (non ita serva) servitutem alterius ignoret
eamque liberam esse putet: iure scii, praesumitur qualitas
liberae esse conditio sine qua non consensus, quia praesu­
mitur libera nolle inire matrimonium nisi cum libera, et
ideo generatim talia matrimonia ius irritat.

796
i
f

1

.

1
I
,
'
:

;i
,

'
J

!
I
■

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Hinc can. 1083 : « § 1. Error circa personam invalidum reddit
matrimonium.

§ 2. Error circa qualitatem personae, etsi det causam contractui,
matrimonium irritat tantum :
i° Si error qualitatis redundet in errorem personae.
20 Si persona libera matrimonium contrahat cum persona quam
liberam putat, cum Contra sit serVa, servitute proprie dicta ».
S. Thomas enuntiat principium, q. 51, a. 2 : « oportet quod
error qui matrimonium impedit, sit alicuius eorum quae sunt
de essentia matrimonii. Duo autem includit ipsum matrimonium,
scii, personas duas quae coniunguntur, et mutuam potestatem
in invicem, in qua matrimonium consistit ». Primum tollitur
per errorem personae, secundum per errorem circa naturam
matrimonii. Et ita est ex ipso iure naturali. Excepto tamen
casu servitutis ignoratae quae tantum ex iure positivo videtur
matrimonium irritare, licet id aequitate naturali suadeatur ut
conveniens : servitus enim non omnino obstat fini primario
matrimonii, etsi individuae Societati et cohabitationi coniugum
multis modis noceat. Unde S. Thomas, q. 52, a. 1, ad 3 : « iure
positivo determinante est factum quod servitus ignorata matrimonium impediat, ne aliquis sine culpa puniatur : est enim
quaedam poena uxoris quod habeat virum servum, et e con­
verso ». Et ideo cum sit dispositio iuris ecclesiastici, non afficit
directe infideles ; insuper dispensatione tolli posset, at Ecclesia
de facto non dispensat.

805. Animadversio. — Conditioni alligare consensum et eam in pactum deducere, quidam id stricte
intellexerunt de pacto externo, ac si explicita conditio
ipsi addi deberet et in ipso contractu esset apponenda.
Sufficit tamen quod sit men aliter in intentione unius
contrahentis, et mente sit in pactum deducta tamquam
conditio cui alligatur consensus seu principaliter intenta,
sive explicite sive implicite ; uti constat ex ipsa natura
contractus et ex legibus generalibus quae contractus
regunt. Nec requiritur ut explicite enuntietur aut pacto
externo sit adiecta ; licet secus possit deficere medium
probationis quo in foro externo de ea possit constare,
quo casu praesumptio iuris est pro valore matrimonii.
Praedictus sensus constat ex decl. S. Off. 2 dec. 1680 et
6 apr. 1843 ; et S. C. C. 9 febr. 1732. Unde et S. Rota quae
prius videbatur exigere intentionem in pactum externum deductam, id non amplius requirit : sic v. g. explicite I mart, 1913
et 9 febr. 1915.

DE MATRIMONIO

797

806. Vis et metus impediunt consensum plene volun­
tarium et perfecte liberum voluntatis. Vis proprie est
coactio physica reluctanti illata, quae ipsi quidem actui
interno voluntatis nequit inferri, sed actum externum om­
nino reddit involuntarium (I, n. 69-70). Metus e converso
moraliter influit in ipsum internum voluntatis actum,
apprehensione scii, mali imminentis, ad quod fugiendum
movet voluntatem ad id volendum quod secus non vellet.
Ab altero incussus, vocatur vis seu violentia moralis, quae
voluntarium minuit sed non aufert, nisi exceptionaliter si
omnem tollat usum rationis (I, n. 71-73). lamvero :
i° Vis physica seu absoluta, cui resisti non potest et
quae plene invito infertur, irritat matrimonium, quia
deest internus consensus : ad actum externum cogit cum
pleno dissensu voluntatis ; quod in celebrando matrimonio
rarissime accidit, sed tamen possibile est.
20 Metus gravis, si exceptionaliter omnino tollat usum
rationis, matrimonium irritat, quia impedit actum huma­
num et liberum consensum.
30 Metus gravis et ab extrinseco iniuste incussus
invalidai consensum, si quis ut ab eo se liberet eligere
cogatur matrimonium tamquam unicum effugium, sive
metus quoad substantiam sive quoad modum fuerit
iniustus, quia consensus est fructus iniustitiae. — E contra
metus gravis ab intrinseco vel a causa naturali proveniens,
aut iuste incussus, aut iniustus qui aliter ac matrimonio
vitari potest, non invalidât matrimonium, quia consensus
est simpliciter voluntarius nec est effectus iniustitiae ;
a fortiori metus levis, qualis per se etiam est metus reverentialis, nisi accedat gravis vexatio.
Hinc can. 1087 : « J i. Invalidum quoque est matrimonium
initum ob vim vel metum gravem ab extrinseco et iniuste incus­
sum, a quo ut quis se liberet, eligere cogatur matrimonium.
§ 2. Nullus alius metus, etiamsi det causam contractui,
matrimonii nullitatem secumfert ».
Ante codicem sat generarim dicebant matrimonium solum
invalidari, dum metus iniuste incutitur ad consensum extor­
quendum. Id iam non videtur stricte necessarium, ita ut metus,
etiam alio fine incussus, matrimonium invalider quod quis
eligere cogatur ut a metu se liberet ; at casus rarus erit, quamvis
non impossibilis.

798

summa theologiae moralis

Vis absoluta et metus tollens usum rationis ex iure naturali
irritant matrimonium ; an idem dicendum sit de metu solum
gravi et iniusto disputatur. Plures, praesertim canonistae,
existimant irritum ex solo iure positivo ; alii multi, ut S. Raymundus de Pennafort et S. Thomas1, ex iure naturali ducunt
nullitatem. Cum enim contractus matrimonialis sit indissolubilis,
metus iniuste incussus qui alios contractus onerosos reddit
rescindibiles, contractum matrimonii irrevocabilem debet reddere
nullum, ut plena libertas contrahentis salvetur necessaria in
assumendo onere perpetuo.
Hinc dubius est valor matrimonii ab infideli ex tali metu
initi, nisi lex civilis illud irritaret. Et Ecclesia, ratione dubiae
suae potestatis, super vi et metu non potest dispensare et de
facto non dispensat ; unde matrimonium metu extortum nOn
revalidatur nisi, metu sublato, consensus renovetur.

807. Corollarium. — Igitur error accidentalis et
metus non iniustus, licet dent causam contractui, illum
non irritant, quamvis contrahens, si scivisset aut timore
motus non fuisset, non contraxisset. Non enim valet in­
tentio interpretative scii., sed intentio existens; non quod
quis voluisset aut fecisset, sed quod voluit et fecit.

808. Animadversiones. — 1. « Matrimonium gaudet favore
iuris, quare in dubio standum est pro valpre matrimonii, donec
contrarium probetur, salvo praescripto can. 1127 : in re dubia
privilegium fidei gaudet favore iuris » can. 1014.
Quae intelligenda sunt de dubio positivo et probabili rema­
nente post inquisitionem. In tali dubio matrimonium praesu­
mitur validum, donec contrarium probetur ; nisi obstet bonum
fidei, quod est praestantius. Unde ob bonum fidei, matrimonium
dubium pro nullo declarari potest, dummodo tamen non timen­
dum sit scandalum, nec periculum sit laedendi matrimonium
ratum et consummatum, quod iure divino est omnino indisso­
lubile et a quo Ecclesia dispensari non potest : ut in casu matri­
monii consummati inter duas personas dubie baptizatas (cfr. S. Off.
5 maii-10 iun. 1937). Et in singulis casibus recurrendum est ad
S. Officium (ibid, et can. 247, § 3), vel ad aliquem cui facultas
dispensandi forsan delegata est.

2. « Scientia aut opinio nullitatis matrimonii consensum matri­
monialem necessario non excludit » can. 1085 : si nihilominus
quis intendat, quantum est in se est consentire ; quo casu con­
sensus, licet iuridiçe invalidus, physice tamen subsistit.

3. Hinc « etsi matrimonium invalide ratione impedimenti
initum fuerit, consensus praestitus praesumitur perseverare,
donec de eius revocatione constiterit » can. 1093.

i. Suppi, q. 47, a. 3.

DE MATRIMONIO

799

QUAESTIO QUINTA.

DE PROPRIETATIBUS MATRIMONII.

809. Duae sunt essentiales matrimonii proprieta­
tes : unitas et indissolubilitas tcan. 1013, § 2). — Sunt
proprietates, quia ex natura coniugii naturaliter sequuntur,
et quidem essentiales, quia necessario competunt matri­
monio perfecto qualiter in lege existit evangelica ; non
tamen ad ipsam rei essentiam pertinent ita ut sine illis
amplius concipi nequeat quaecumque coniugii ratio, quae
sita est in unione stabili et permanenti viri et mulieris in
ordine ad procreationem et educationem prolis : per­
manens enim unio esse potest, licet ad plures sit aut
quandoque dissolvi possit.
Articulus I.

De Unitate Matrimonii.
S. Th., Suppi., q. 65, 66 et 63 ; c. Gent. IV, 124.

810. Status quaestionis. — Unitas matrimonii consistit
in coniugali unione unius viri ad unam mulierem, unde
vocatur monogamia. Cui opponitur polygamia, tum im­
proprie dicta seu successiva, dum unus vir successive
ducat plures uxores, vel vice versa ; tum proprie dicta
et simultanea, dum simul tempore ita fiat. Haec proinde
est duplex : polyandria seu coniunctio maritalis unius
uxoris cum pluribus simul viris ; et polygynia seu
coniunctio unius viri simul cum pluribus uxoribus.
A. Polygynia simultanea, ante Christum, apud plerosque
vigebat populos, et nunc adhuc existit apud quosdam infideles,
ut apud mahumedanos, praesertim ditiores qui plures mulieres
alere possunt. Polyandria, raro tantum vel exceptionaliter,
extitit apud quasdam tribus, praesertim ubi pauciores sunt
feminae quam viri. Quandoque, dum femina duxerat primogeni­
tum, huius minores fratres ad eam successive accedebant iuxta
quasdam regulas praefinitas aut consuetudines ; quandoque duo
aut tres viri unam uxorem ducebant vel et convivebant : ita
paupertatis causa, aut securitatis dum, successive absentes, ad
eamdem mulierem redibant. Hi tamen casus erant exceptionales,

8θΟ

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ita ut apud illas tribus, plerumque praevaleret monogamia1.
In lege autem Christiana, sola monogamia est legitima. Nihilo­
minus docuit Luther polygyniam, etiam sub lege nova, licitam
esse atque Philippo Hassiae permisit alteram habere uxorem.
Eumdem errorem propugnarunt Anabaptistae, atque etiam diu
Mormones. Ex adverso contendebat Calvinus polygamiam etiam
sub V. L. illicitam fuisse, atque veteres patriarchas qui plures
simul duxerant uxores, adulterii habebat reos. Ad quod con­
futandum, quidam catholici benignius locuti sunt, dicentes
polygyniam iuri naturali non esse oppositam nec ante legem
evangelicam fuisse iure divino prohibitam.
B. Polygamia successiva, posita dissolutione praecedentis
coniugii, non est contra legem naturalem aut divinam.
Secundas tamen et ulteriores nuptias ut iure divino illicitas
damnarunt Montanistae, quibus adhaeserunt Tertullianus et
Novitiani ; illas exosas habuerunt plures Patres qui de ipsis
durius locuti sunt. Atque apud Graecos, a saec. X, iure eccle­
siastico, quartae nuptiae habentur invalidae.

8ii. Thesis I. Iuri naturali repugnat polygamia
simultanea, ita quidem ut polyandria opposita sit
praeceptis primariis legis naturalis, polygynia vero
praeceptis secundariis.
Declaratur a S. Thoma, q. 65, a. 1 :
« Omne illud quod actionem inconvenientem reddit fini,
quem natura ex opere aliquo intendit, contra legem naturae esse
dicitur. Potest autem actio esse non conveniens fini vel principali,
vel secundario; et... hoc... dupliciter. Uno modo ex aliquo quod
omnino impedit finem... Alio modo ex aliquo quod facit difficilem,
aut minus decentem, perventionem ad finem principalem vel
secundarium... Si ergo actio sit inconveniens fini, quasi omnino
prohibens finem principalem, directe per legem naturae prohibe­
tur primis praeceptis legis naturae, quae sunt in operabilibus
sicut communes animi conceptiones in speculativis. Si autem
sit incompetens fini secundario quocumque modo, aut etiam
principali ut faciens difficilem, vel minus congruam perventionem
ad ipsum, prohibetur non quidem primis praeceptis legis naturae,
sed secundis quae ex primis derivantur, sicut conclusiones in
speculativis ex principiis per se notis fidem habent... »

Probatur A. ia pars : Polyandria repugnat primis prae­
ceptis legis naturalis. Opponitur enim : a) procreationi
prolis ; quamvis eam non absolute impossibilem reddat,
eam tamen multum impedit, cum fecunditas mulieris ex
i. Cfr. Westermarck, o. c., c. 20-32.

DE MATRIMONIO

8θΙ

commercio cum pluribus viris valde minuatur, ita ut
etiam plerumque fiat sterilis, sicut experientia constat in
meretricibus ; b) bonae educationi prolis quam impedit,
quia incertum reddit patrem, ac proinde incertam eius
obligationem filios educandi ; c) insuper subiectioni qua
mulier viro naturaliter subdita sit oportet.
Unde S. Thomas : « Unum virum habere plures uxores non
est contra prima praecepta legis naturae... sed unam uxorem
habere plures viros, est contra prima praecepta legis naturae,
eo quod per hoc, quantum ad aliquid, totaliter tollitur, et,
quantum ad aliquid, impeditur bonum prolis quod est princi­
palis matrimonii finis. In bono enim prolis intelligitur non
solum procreatio, sed etiam educatio. Jpsa enim procreatio
prolis etsi non totaliter tollatur, quia contingit post impraegnationem primam iterum mulierem impraegnari, ... tamen multum
impeditur... Sed educatio totaliter tollitur, quia ex hoc quod una
mulier plures maritos haberet, sequeretur incertitudo prolis
respectu patris, cuius cura necessaria est in educando. Et ideo
nulla lege vel consuetudine est permissum unam mulierem
nubere plures viros, sicut e converso » (ad 8).
Repugnat quoque polyandria praeceptis secun4ariis, ut ex
altera parte patebit.

B. 2a pars : Polygynia repugnat non quidem primis sed
secundariis legis naturae praeceptis.
i° Non repugnat primis praeceptis, quia non impedit
finem primarium matrimonii, cum unus vir sufficiat pluribus
feminis fecundandis, et educandis filiis exinde natis.
2° Repugnat praeceptis secundariis :
a) Quia multum impedit finem secundarium : mutuum
solamen et adiumentum ac amorem, cum non possit unus
vir generatim satisfacere pluribus mulieribus ad votum,
unde facile pax turbatur et oriuntur lites : tum si aequaliter
omnes diligat, propter zelotypiam qua singulae affectum
viri ad se trahere conantur ; tum si inaequaliter diligat,
propter invidiam et inimicitiam in iis suscitatam ; tum
quia communicatio plurium in eadem re amata causare
zelum et lites solet.
Sane : i. Amor coniugalis perfectus tendit ad donationem
totalem ; donatio totalis autem non est nisi inter duos,
secus non vera erit aequalitas dati et accepti : cum enim
Summa Theologiae Morali» m. — 51

8o2

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

uxor totaliter tradat corpus suum atque totam vitam suam
individuam, aequitas naturalis exigit ut vir totaliter et
suum tradat.
2. Amor coniugalis est maximae amicitiae. Sed amicitia
intima et perfecta intendit amorem exclusivum.
3. Amicitia sicut etiam dignitas uxoris postulat ut sit
aequalis conditionis cum viro ; pluralitas uxorum autem
eas reducit ad conditionem inferiorem.
b) Quia impedit etiam alterum finem secundarium : se­
dationem concupiscentiae, nam pluralitas uxorum viro potius
est concupiscentiae incitamentum, mulieribus insufficiens
remedium cum non possit unus pluribus satisfacere
uxoribus.
c) Quia consecutionem finis principalis difficilem reddit et
nocet educationi prolis, cum pacem turbet et. cohabitationem
arduam reddat atque impediat unionem completam ani­
morum quae perfectae educationi filiorum congruat ; nec
raro timendum erit ne maritus, in praedilectae uxoris
filios praecipue intentus, ceteros negligat.
Confirmatur ex eo quod numerus virorum et mulierum
approximative sit aequalis; unde ipsa natura indicat mono­
gamiam.
Audiatur S. Thomas, in c. :
« Matrimonium habet pro fine principali prolis procreationem
et educationem... et sic bonum matrimonii assignatur proles.
Sed pro fine secundario... habet in hominibus solis communica­
tionem operum, quae sunt necessaria in vita... et secundum hoc
fidem sibi invicem debent, quae est unum de bonis matrimonii.
Habet ulterius alium finem (ex ordinatione positiva)... scii,
significationem Christi et Ecclesiae, et sic bonum matrimonii
dicitur sacramentum... Pluralitas ergo uxorum neque totaliter
tollit, neque aliqualiter impedit matrimonii primum finem, cum
unus vir sufficiat pluribus uxoribus fecundandis, et educandis
fiffis ex eis natis. Sed secundarium finem, etsi non totaliter tollat,
tamen multum impedit, eo quod non facile potest esse pax in
familia, ubi uni viro plures uxores iunguntur, cum non possit
unus vir sufficere ad satisfaciendum pluribus uxoribus ad
votum, et etiam quia communicatio plurium in uno officio
causai litem : sicut figuli corrixantur ad invicem, et similiter
plures uxores unius viri. Tertium autem finem totaliter tollit,
eo quod sicut Christus est unus, ita et Ecclesia una. Et ideo
patet ex dictis quod pluritas uxorum quodammodo est contra
legem naturae, et quodammodo non ».
« Non enim requirit matrimonium ut quolibet tempore uxori

DE MATRIMONIO

803

petenti vir debiturn reddat, quantum ad id ad quod matrimonium
principaliter est institutum, scii, ad bonum prolis, sed quantum
sufficit ad impraegnationem. Requirit autem hoc matrimonium,
in quantum est ad remedium institutum (quod est secundarius
ipsius finis), ut quolibet tempore debitum petenti reddatur. Et
sic patet quod accipiens plures uxores non se obligat ad impossi­
bile, considerato principali fine matrimonii, et ideo pluralitas
uxorum non est contra prima praecepta legis naturae » (ad 7).
Quomodo autem opponatur pluralitas uxorum praeceptis
secundariis, magis declaratur in S. c. Gent. IV, 124 :
« Amicitia in quadam aequalitate consistit. Igitur mulieri non
licet habere plures viros, quia hoc contra certitudinem prolis,
liceret autem viro habere plures uxores si non esset liberalis
amicitia uxoris ad virum, sed quasi servilis ; et hoc etiam experi­
mento comprobatur : quia apud viros habentes plures uxores,
uxores quasi ancillae habentur.
Praeterea, amicitia intensa non habetur ad multos... Si igitur
uxor habet unum virum tantum, vir autem habet plures uxores,
non erit aequalis amicitia ex utraque parte. Non igitur erit ami­
citia liberalis, sed quodammodo servilis.
Amplius, sicut dictum est, matrimonium in hominibus
oportet ordinari secundum quod competit ad bonos mores.
Est autem contra bonos mores quod unus habeat plures uxores,
quia ex hoc sequitur discordia in domestica familia, ut experi­
mento patet. Non est igitur conveniens quod unus homo habeat
plures uxores ».

812. Thesis II. Iure divino statuitur unitas matri­
monii, et quamvis in V. Testamento polygynia
quodam tempore concessa fuerit, in lege evangelica
tamen unitas omnimoda urgetur sicut in statu inno­
centiae. — De fide est ex Conc. Trid., sess. 24, can. 2,
in matrimonio christiano exigi unitatem ex lege divina ;
cetera sunt certa.
Probatur : i° Ex Scripturis, Mt. XIX, 3 sq. : Non legistis
quia qui fecit hominem, masculum et feminam fecit eos ? et
dixit : Propter hoc dimittet homo patrem suum et matrem, et
adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Itaque iam
non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus coniunxit, homo
non separet.
Ubi tria notanda veniunt : a) unitatem matrimonii pertinere
ad primitivam institutionem, quae est a Deo creante hominem ;
b) ex natura rei illam requiri, ut nempe duo tantum sint in carne
una ; unde Innocentius III : « Non dixit tres vel plures, sed
duo ; nec dixit : adhaerebit uxoribus, sed uxori » ; c) Christum
ex citatis verbis concludere ad legem unitatis in matrimonio
servandam : Itaque iam non sunt duo, sed una caro, et ad eius

8o4

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

firmitatem ita ut non possit deinceps ab homine solvi unitas
quae est a Deo statuta : Quod ergo Deus coniunxit, homo non
separet. Ita, notat Cone. Trid., sess. 24, apertius docuit unitatem
et matrimonium ad primitivam institutionem revocavit.
Ex quibus dein concludit XIX, 9 (Mc. X, 11 ; Le. XVI, 18) :
Dico vobis quia quicumque dimiserit uxorem suam, et aliam duxerit,
moechatur; ergo a fortiori, qui priore retenta, alteram ducit,
moechatur. Nam ideo moechatur qui alteram ducit, quia prior
non desinit esse uxor ; quando autem non est dimissa, a fortiori
remanet uxor ; ergo unio cum altera verum est adulterium.

2° Ex perpetua doctrina et praxi Ecclesiae, ita constanti
ut nullum ex adverso produci possit testimonium, nulla
gens Christiana sit quae polygamiam non reprobaverit, nec
tentamen a potentibus factum fuerit alteram ducendi
uxorem quin Pontifices reclamaverint.
Doctrina constat ex Athenagora, leg. pro chr. 33 ; Theoph.
Ant., ad Antol. III, 5 ; Min. Eel., oct. 31 ; Clem. Al., strom.
Ill, 12 ; Ambr., de Abraham I, 7 ; Nicolao M., resp. ad Bulg. 51 ;
Innoc. Ill, ad ep. Tiber. ; Cone. Lugd. II in prof. fid. ; Cone.
Trid., sess. 24 ; Instr. S. O., 28 mart, i860 et 20 iun. 1866.

30 Ex ratione theologica ; Matrimonium Christianum,
secundum Ap. ad Eph.V,32, est signum repraesentativum
unionis Christi et Ecclesiae. Atqui non repraesentaret
hanc unionem, nisi esset unio unius viri ad unam mulierem,
sicut unio Christi est ad unam Ecclesiam. Ergo.
In V. L. tamen pluralitas uxorum concessa fuit, uti constat
exemplis sanctorum qui plures uxores non duxissent nisi id
licitum iudicassent, nec in hoc a Scripturis reprehenduntur, imo
istae liceitatem supponunt, v. g. Deut. XXI, 15 ; XXV, 5 ;
Gen. XXI, 12, atque ita intellexit communis sententia Patrum.
Nec obstat secundarias uxores plerumque vocari concubinas :
non vocantur ita quia sunt illegitimae, sed quia admittebantur
tantum ad concubitum, non vero ad communitatem bonorum,
nec earum filii ad haereditatem patris.
Quandonam concessio facta sit, nequit accurate determinari ;
plures existimant paulo post diluvium, quando ob paucitatem
hominum multiplicandus erat populus Dei. Concessio directe
facta est Hebraeis per inspirationem internam ; indirecte solum
aliis. Non erat sola tolerantia, sed positiva permissio, uti etiam
in documentis asseritur, imo a Pio XI dicitur : primaevam legem
Deus ad tempus relaxavit, at omnem dispensationem abrogavit
evangelica lex.
Cui non obstat illam legem esse naturalem. Ut enim exposui­
mus (I, n. 258-259), lex naturalis quantum ad universalissima

DE MATRIMONIO

805

principia aut ad illa quae bona vel mala sunt essentialiter, omnino
mutari et abrogari non potest; quoad illa quae tantum regulariter
sunt bona vel mala, in praeceptis primariis non potest a Deo
abrogari nisi ad summum exceptionaliter in casu particulari,
in praeceptis vero secundariis od tempus etiam communiter et
pro omnibus ob maius bonum. Unde S. Thomas, q. 6<, a. 2 :
« Lex de unitate uxoris non est humanitus, sed divinitus
instituta ; nec unquam verbo aut litteris tradita, sed cordi im­
pressa, sicut et alia quae ad legem naturae qualitercumque
pertinent. Et ideo in hoc a solo Deo dispensatio fieri potuit per
inspirationem internam, quae quidem principaliter patribus
sanctis facta est ; et per eorum exemplum ad alios derivata est
eo tempore quo oportebat praedictum naturae praeceptum
praetermitti, ut maior esset multiplicatio prolis ad cultum
Dei educandae. Semper enim principalior finis magis observan­
dus est quam Secundarius. Unde cum bonum prolis sit princi­
palis matrimonii finis, ubi prolis multiplicatio necessaria erat,
debuit negligi ad tempus impedimentum quod posset in secun­
dariis finibus evenire ; ad quod removendum praeceptum pro­
hibens pluralitatem uxorum ordinatur ».

813. Thesis III. Polygamia successiva, licet Ecclesiae
minus probata, iure divino tamen, etiam sub lege
evangelica, licita est supposita praecedentis coniugii
solutione, nec unquam fuit universi m prohibita ;
atque inter Christianos verum est sacramentum. —
Certum est ex Cone. Flor, in quo Eugenius IV declaravit
« non solum secundas nuptias, sed etiam tertias et quartas
et ulteriores, si aliquod canonicum impedimentum non
obstat, licite contrahi posse ».
Probatur; i° Ex Scripturis, ubi Apostolus secundas
nuptias explicite dicit licitas, imo ad eas quandoque horta­
tur : I Cor. VII, 8, 39 ; Rom. VII, 3 ; I Tim. V, 14.
2° Ex doctrina Ecclesiae, quae constat ex Patribus et
Conciliis.
Ita v. g. Hermgs, mand. IV, 4 ; Clem. Al., strom. HI, 12 ;
Ambr., de vid. n ; Eph„ haer. 59 ; Hieron., ep. 48 ad Pam. 9 ;
Aug., de bono vid., 12 et 15 ; Cone. Nie. I, can 8 ; Cone. Lugd.
in prof. fid. ; Instr. S. C. P. F- 8 sept. 1869.
Quod si quidam Patres de secundis nuptiis durius locuti sint,
intelligendi sunt de affectu quo bigami contrahere praesumantur
non ex intentione prolis sed ob voluptatem, aut ob suspicionem
incontinentiae. At nunquam decreverunt coniuges istos esse
separandos.
Nec dicatur in secundis nuptiis non servari significationem
sacramenti, nempe conjunctionis unius Christi cum Ecclesia

8θ6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

una. Nam etiam secundum vel ulterius matrimonium, si secun­
dum se consideratur, retinet significationem essentialem sacra­
menti : est enim coniunctio unius ad upam ; defectus tantum^
modo est accidentalis, ex eo quod prius fuerit ad alteram, sed
est pure extrinsecus, cum tantummodo sit in respectu extrinseco
ad prius matrimonium quod de facto iatn esse desiit. Attamen
propter defectum illum accidentalem, matrimonium subsequens
non habet in Ecclesia eumdem honorem ac primum ; atque
subtrahitur benedictio quando nuptiae sunt secundae saltem ex
parte mulieris.
Hinc can. 1142: «Licet casta viduitas honorabilior sit,
secundae tamen et ulteriores nuptiae validae et licitae sunt,
firmo praescripto can. 1069, ξ 2 », quo statuitur licitum non esse
aliud matrimonium contrahere « antequam de prioris nullitate
aut solutione legitime et certo constiterit ».
Et can. 1143 : « Mulier cui semel benedictio solemnis data
sit, nequit in Subsequentibus nuptiis eam iterum accipere ».

814· Corollaria. — 1. Infidelibus, post Christum, aeque ac
fidelibus imponitur lex monogamiae et prohibita est polygamia.
Nam a) Christus illimitate dixit : quicumque dimiserit uxorem
suam et aliam duxerit, moechatur ; b) legi naturae eadem ratione
subduntur non baptizari ac baptizari, et ideo sublata dispensa­
tione per quam induira fuit polygamia, eo ipso quoad omnes
legi naturae plenum robur restituitur ; c) ceterum solis fidelibus
in V. L. directe concessa erat dispensatio, aliis solum per concomitantiam. Unde Ecclesia infideles ad Baptismum non ad­
mittit, nisi unam retinere velint uxorem, quam prius duxerant,
cunctis aliis dimissis. Cfr. S. Off. 28 mart. i860.
2. Lex naturalis et divina non tantum prohibet plures coniunctiones matrimoniales simultaneas, sed eas etiam irritat :
inefficax enim esset prohibitio nisi foret irritativa. Irritatio scii,
est necessaria ad finem. Ita explicite S. Off. 20 iun. 1866.

Articulus II.

De I n d i s s o 1 u b 11 î t a t e Matrimonii.
S. Th., Suppi., q. 67 i q. 59, a. 3-6, et q. 61 ; c. Gept. IV, 123.

815. Status quaestionis. — Matrimonium secundum
essentiam suam est unio diuturna et stabilis ; ipsa autem
naturaliter et de se vult esse perpetua, per totam vitam
continuata usque ad mortem alterutrius coniugis. Haec
proprietas, quatenus ex intima natura exigitur ut vinculum
coniugale sit indivisibile, vocatur firmitas ; quatenus vero
nulla causa humana dividi possit aut rumpi, dicitur indissolubilitas : divina enim potestate dissolvi posse nemo dubi-

DE MATRIMONIO

807

tare potest. Hinc indissolubilitas definitur : proprietas qua
ob intrinsecam firmitatem inviolabilem vinculum coniugale
dissolvi nequit. Cui opponitur divortium proprie dictum
seu solutio matrimonii cum facultate ad novas nuptias
transeundi\
Duplex autem est indissolubilitas : intrinseca et extrinseca. Intrinseca est, quatenus matrimonium solvi nequeat
naturali sua causa intrinseca qua exortum est, scii, mutuo
consensu contrahentium ; extrinseca, quatenus causa extrinseca seu superioris auctoritate dissolvi non possit. Quibus
ex adverso stant dissolubilitas intrinseca et extrinseca.
Indissolubilitas appellari solet bonum sacramenti, quatenus
repraesentat indissolubilem coniunctionem Christi et Ecclesiae
(n. 793)· Et quamvis certa firmitas iam matrimonio infidelium
competat, validior tamen est firmitas christiani matrimonii rati,
propter veram rationem sacramenti proprii dicti, et maxima
seu perfecta indissolubilitas competit matrimonio Christiano
consummato propter perfectam rationem sacramenti.
A. Ante Christum, tempore legis mosaicae, concedebatur
matrimonium certis sub conditionibus dissolvi posse ; atque
apud gentes plurimas divortium extitit, quamvis apud nonnullas
etiam primitivas matrimonium fuerit indissolubile. Christus
autem concessionem factam revocavit et restituit matrimonium
ad perfectionem status innocentiae, in quo erat Unio perpetua
unius viri ad unam mulierem.
i° Schismatici Graeci, inde a saec. IX, et Orientales, docent
matrimoniale vinculum dissolvi posse ob adulterium, atque
insuper admiserunt causas divortii statutas in iure a lustiniano,
postea vero adhuc alias.
29 Inter Protestantes, Calvinus dixit dissolvi posse ob adulte­
rium ; Luther vero etiam ob haeresi g, molestam cohabitationem,
malignam desertionem, quibus postea aliae additae fuerunt
causae, Uti saevitiae, lepra, amentia, etc.
3° Launoy, doctor Parisiensis, docuit iuxta Scripturam et
antiquam Traditionem matrimonium dissolvi posse ob adulte­
rium ; adeoque id sola lege ecclesiastica esse prohibitum, et
canpnem tridentinum esse mere disciplinarem.
40 Ratipnalistae nonnulli, atque plures politici et iuristae
civiles, admiserunt divortium ob determinatas quasdam causas
non solum licitum sed etiam utile aut laudabile esse, illudque
in legislationem introduxerunt.
B. Naturalistae vero ulterius progressi libertatem amoris
praedicant, ob quam absoluta dissolubilitas licita est ipsis
çoniugibus, qui sicut contractum Ebere inierunt, ita quoque
illum pro libitu solvere possunt.Unde loco ipsius coniugii stabilis

i. Quandoque divortium sumitur sensu latiore, pro sola separatione
a toro vel et quoad habitationem.

8o8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et perpetui, iam < novas matrimonii species esse volunt,
ait Pius XI : aliud ad tempus (v. g. quo durat mansio in tali
regione), aliud ad experimentum, aliud amicale quod plenam
matrimonii licentiam omniaque iura sibi vindicat, dempto tamen
indissolubili vinculo et prole exclusa, nisi partes suam vitae
communionem et consuetudinem in pleni iuris matrimonium
deinde converterint ».

816. Thesis I. Iure naturali matrimonium est indis­
solubile intrinsece et extrinsece,ita ut nulla potestate
humana dissolvi possit, et dissolubilitas intrinseca
praeceptis primariis adversetur legis naturalis, dis­
solubilitas extrinseca vero et restricta praeceptis
secundariis.
Dissolubilitas intrinseca est illa qua contractus matrimonii
voluntate ipsorum contrahentium pro libitu auctoritate sua
privata solvi posset, et quae proinde de se est absoluta : repu­
gnat primariis praeceptis iuris naturae ; dissolubilitas extrinseca
est illa qua vinculum matrimoniale solvi posset per causam
extrinsecam seu per auctoritatem superioris, et quae restricta est
ad certas conditiones : repugnat saltem praeceptis secundariis
imis naturae. Hac de causa damnata fuit prop. 67 Syllabi :
« Iure naturae matrimonii vinculum non est indissolubile, et in
variis casibus divortium proprie dictum auctoritate civili sanciri
potest ».

Probatur: A. ia pars : Intrinseca dissolubilitas qua con­
tractus pro libitu contrahentium dissolvi posset repugnat primis
praeceptis legis naturae. Destruit enim ipsam societatem
coniugalem, et reddit impossibilem finem eius principalem :
propagationem et debitam educationem prolis usque ad
perfçctam aetatem ; ad illum finem requiritur diuturnum
tempus et concors cura utriusque coniugis, et ideo ipse
redderetur impossibilis, si pro libitu et omni momento
separatio coniugum fieri posset.

B. 2® pars : Extrinseca dissolubilitas, qua auctoritate
humana determinatis in casibus solveretur matrimonium, non
necessario repugnat primariis sed secundariis legis naturae
praeceptis.
i° Non repugnat primis praeceptis et matrimonii primario
fini: Hic enim exigit ut non impediatur procreatio et
educatio prolis. Atqui restricta dissolutio hunc finem non
semper impedit, v. g. si filii iam sint debite educati, vel

DE MATRIMONIO

809

mulier sit sterilis, vel alia habeantur favorabilia adiuncta.
Ergo restricta dissolutio non necessario et semper impedit
finem primarium. Et ideo non videtur absolute repugnare
primariae intentioni naturae, quod vir uxorem dimittat, vel
uxor virum relinquat, dummodo dimissio vel discessio
regatur publica auctoritate et legibus, quibus praecipua
incommoda caveantur quibusque divortium fiat rarum et
difficile.
2° Repugnat tamen secundariis praeceptis iuris naturae.
Nam :
a) Multum impedit finem secundarium: mutuum enim
adiutorium in domesticae vitae consortio est de se perpe­
tuum et debet durare usque ad mortem ; atque amor tendit
ad perpetuitatem, cum donatio totalis sit irrevocabilis, et
si secus, esset inaequalis, cum integritatem mulieris auferat.
Dissolubilitas autem minus stabilem reddit unionem coniu­
galem et ita multum nocet fidelitati coniugum et felicitati
ac paci ; mutuum amorem minuit qui intendit coniunctionem perpetuam; atque nocet dignitati uxoris, quia tollit
aequalitatem perfectam ob irreparabilem notam quae
mulieri resultat ex coniunctione matrimoniali. Hinc S. Tho­
mas, c. Gent. Ill, 123 :
« Videtur aequitati repugnare si praedicta societas dissolvatur :
femina enim indiget mare non solum propter generationem,
sicpt in aliis animalibus, sed etiam propter gubernationem,
quia mas est et ratione perfeqtipr, et virtute fortior ; mulier
vero ad viri societatem assumitur propter necessitatem generatio­
nis. Cessante igitur fecunditate mulieris et decore, impeditur
ne ab alio assumatur. Si quis igitur mulierem assumens tempore
iuventutis, quo et decor et fecunditas ei adsunt, eam dimittere
posset postquam aetate provecta fuerit, damnum inferret mulieri
contra naturalem aequitatem.
Item, manifeste apparet inconveniens esse si mulier virum
dimittere possit, cum mulier naturaliter viro subiecta sit tamquam
gubernatori ; non est autem in potestate eius qui alteri subiicitur,
ut ab eius regimine discedat ; contra naturalem igitur ordinem
esset, si mulier virum deserere posset. Si autem vir deserere
posset mulierem, non esset aequa societas viri ad mulierem,
sed servitus quaedam ex parte mulieris...
Amplius, amicitia quanto maior est, tanto debet esse firmior
et diuturnior. Inter vitum autem et mulierem maxima amicitia
esse videtur : adunantur enim non solum in actu carnalis
copulae, quae etiam inter bestias quamdam suavem societatem
facit, sed etiam ad totius domesticae conversationis consortium ;

8lO

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

unde in signum huius, homo propter uxorem etiam patrem et
matrem dimittit, ut dicitur Gen. II, 24. Conveniens igitur est
quod matrimonium sit omnino indissolubile ».

b) Nocet etiam fini principali, cuius obtentionem multum
reddit difficiliorem et minus perfectam. Ipsa possibilitas
separationis, et perspectio novi coniugii, atque fragilior
unio pacis, minus providam reddit educationem filiorum.
Insuper matrimonium intentione naturae ordinatur ad
prolis educationem et sollicitudinem per totam eius vitam.
Cum enim proles sit commune bonum viri et mulieris,
eius cura requirit tamdiu societatem utriusque quamdiu
remanet bonum utriusque, et ideo perpetuo permanere
debent coniuncti « in quantum per parentes filiis provideri
debet in totam vitam per debitam praeparationem eorum
quae sunt necessaria vitae », ut ait S. Thomas, q. 67, a.
2. Unde, a. 1 :
« Matrimonium ex intentione naturae ordinatur ad educatio­
nem prolis non solum ad aliquod tempus, sed per totam vitam
prolis. Unde de lege naturae est quod parentes filiis thesaurizent,
et filii parentum haeredes sint... Et ideo, cum proles sit commune
bonum viri et uxoris, oportet eorum societatem perpetuo per­
manere indivisam, secundum legis naturae dictamen. Et sic
inseparabilitas est de lege naturae ».

c) Adversatur bono societatis domesticae et civilis, quia
pacem turbat familiarum, lites multiplicat, morum cor­
ruptionem adducit ; e contra indissolubilitas bonos mores
promovet. Quod ostendit S. Thomas, c. Gent, III, 123 :
« Sic enim erit fidelior amor unius ad alterum, dum cognos­
cunt se indivisibiliter coniunctos ; erit etiam utriusque sollicitior
cura in rebus domesticis, dum se perpetuo commansuros in
earumdem rerum possessione existimant ; subtrahuntur etiam
ex hoc discordiarum origines, quas oporteret accidere, si vir
uxorem dimitteret, inter eum et propinquos uxOris ; et fit
firmior inter affines dilectio ; tolluntur etiam adulteriorum
occasiones, quae darentur, si vir uxorem dimittere posset aut
e converso ».

817. Thesis II. Iure divino matrimonium statuitur
indissolubile, et quamvis in V. Testamento sub lege
mosaica per libellum repudii quandoque dissolvi
poterat, in lege tamen evangelica indissolubilitas

DE MATRIMONIO

8ll

urgetur sicut in statu innocentiae, ita ut nulla
potestate humana nullaque de causa matrimonium
dissolvi possit, sed solum quibusdam in casibus
potestate divina. — Est certum ex definitione Cone.
Tridsess. 24, et can. 5 et 7.
Probatur : i° Ex Scripturis, ubi interrogantibus Pharisaeis
utrum liceat homini dimittere uxorem quacumque de
causa, Christus respondit, Mt. XIX, 3 sq. : Non legistis,
quia qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit
eos? Propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaere­
bit (gr. agglutinabitur) uxori suae et erunt duo in carne una.
Itaque iam non sunt duo, sed una caro; quod ergo Deus
coniunxit homo non separet. Instantibus autem Pharisaeis
et arguentibus ex libello repudii, addidit Dominus :
Quoniam Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis
dimittere uxores vestras; ab initio autem non fuit sic.
In illis verbis notetur : a) Christus pronuntiat : Quod Deus
coniunxit homo non separet. Atqui quod Deus coniunxit, homo,
absque potestate divinitus facta, illicite et invalide separat.
Ergo dissolutio matrimonii non tantum illicita, sed etiam invalida
est. His autem verbis Christus non novam legem condidit, sed
renovavit primam institutionem ; dicit enim Pharisaeis : non
legistis... et deinde affert verba Adami : Hoc nunc os... ; atque
ita declarat Cone. Trid., sess. 24.
b) Obiiciunt Pharisaei : sub lege mosaica licuit uxoris dimissio.
Respondet Christus ab initio non fuisse sicut permisit lex
mosaica. Ergo ab initio non licuit dimissio uxoris.
c) Confirmatur verbis sequentibus: Quicumque dimiserit uxo­
rem... et aliam duxerit, moechatur; et qui dimissam duxerit,
moechatur (cfr. Mt. V, 32 ; Mc. X, 11-12 ; Le. XVI, 18) ; scii,
quaevis unio huiusmodi non est unio coniugalis, propter vincu­
lum permanens cum prima uxore.
d) Quapropter Apostolus legem indissolubilitatis omnimodae
urget in matrimonio Christianorum : I Cor. VII, 10-11 39 ;
Rom. VII, 2-3.

2° Ex Traditione perpetua Patrum, Conciliorum et
Pontificum, quorum testimoniis principium indissolubili­
tatis magna cum uniformitate ac constantia fuit vindi­
catum.
Patres a) tribus prioribus
solubilitatem, etiam in casu
testimonium oppositum : ita
15 5 Athen., leg. pro chr.,

saeculis absolutam affirmant indisadulterii, neç ullum afferri potuit
Hermas, mand. IV, 1 ; lust., ap. I,
32 ; Tertul., adv. Marc. IV, 34 ;

8l2

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Çl. Al., strom. II, 23 ; atque postea : Lact., inst. div. VI, 23 ;
Hil., in Mt. IV, 22 ; Ambr., in Luc. V, 8 ; VIII, i6 ; Hier.,
ep. 77 ; Can. ap. 48.
b) a saec. IV eadem doctrina affirmari non cessat, non solum
omnino firmiter in Occidente, sed etiam in Qriente, ubi tamen
quamdam obscurationem passa est propter assensum facilius
datum practicae tolerantiae divortii ob causam praesertim
adulterii vel paucas alias. Unde Patres dolent de praxi contraria :
ita iam Orig., in Mt. XIV, 23 ; postea Asterius Am., hom. in
Mt. XIX, 3 ; Aug·, de coni. ad. II, 17.
c) a saec. IX circiter quasi unanimis est assertio omnimodae
indissolubilitatiS, apud catholicos1.
Concilia nominari possunt : Illib. (305), çan. 8 et 9 ; Arei,
(314), can. 10 ; Afr. IV, can. 6 ; Carth. XI (al. Milev.), can. 8 ;
syn. S. Patr. (450-456), can. 19 ; Andeg. (453), can. 3 ; Nann.
(658), can. 12 ; Heref. (673), can. 10 ; Suess. (744), can. 9 ;
Foroiul. (796), can. 10 ; Paris. (829) ; Flor. (1439), decr. pro
Arm. ; Trid.2, sess. 24, can. 7.
Pontifices vindicarunt matrimonii indissolubilitatem : Inno­
centius 1 et Leo I saec. V ; Gregorius I saec. VI ; Zacharias et
Stephanus II saeç. VIII; Alexander III saec. XII ; Innocentius III

1. Notetur quoad prima Ecclesiae saecula, doctrinam de matri­
monii indissolubilitate absoluta nondum fuisse authentico magisterio
definitam, unde nil mirum si quidam minus docti propter leges et
praxim civilem erraverint et errantes non fuerint habiti tamquam
haeretici. In specie, quod praxim Graecorum attinet ; i° Patres graeci
nunquam doctrinam oppositam admiserunt ; e contra Basilius, Grego­
rius Naz., Chrysostomus negant leges imperiales aliquid valere hac
in re pro Christianis, opponuntque legem Evangelii. 2° Leges civiles,
etiam sub imperatoribus Christianis, retinebant non pauca elementa
veteris legislationis paganae, quae nonnisi sensim sine sensu potuit
transformari ; alioquin sub primis imperatoribus Christianis, romanum
imperium plurimos adhuc numerabat paganos pro quibus imperatores
ferre poterant leges matrimoniales, neque etiam negandum est impera­
tores Christianos, nominatim graecos, saepius modum excessisse, sibi
asserentes iura vere ecclesiastica in subditos Christianos. 30 In Ecclesia
graeca, dissolubilitas illa in certis casibus nunquam tamquam caput
doctrinale asserta fuit, sed quasi abusus tolerata ad maiora mala
vitanda. Unde Eugenius IV, fortasse supponens eiusmodi praxim
potius ex ignorantia procedere, catholicam doctrinam diserte affirmat
in Conc. Florentino. Ex altera parte ipse Patriarcha Graecorum, in
exponenda doctrina catholica contra Lutherum, recensendo septem
Ecclesiae sacramenta, vindicat indissolubilitatem matrimonii. Ex praxi
ergo Graecorum minime sequitur, hanc indissolubilitatem pertinere
potius ad disciplinam Ecclesiae latinae, quam ad doctrinam Ecclesiae
catholicae.
2. Concilium Tridentinum noluit tamen directe damnare praxim
et opinionem Graecorum schismaticorum, ne obstaculum esset
unioni ; sed agit directe in Protestantes et anathematizat illos qui
dicebant Ecclesiam errare dum docet matrimonium ob adulterium
non posse dissolvi ; ex quo tamen aeque certo Graecorum doctrina
attingitur indirecte.

\

DE MATRIMONIO

8B

saec. XIII ; recenter Leo XIII et Pius XI ; atque eam contra
principes fortissime defenderunt1.

y\Ex ratione theologica: Matrimonium repraesentat
unionem Christi et Ecclesiae indissolubilem ; ergo et
ipsum debet esse indissolubile.
'i
In lèjge mosaica tamen concessum fuit ut matrimonium
quandoque solveretur libello repudii (Deut. XXIV, i sq. ; Lev.
XX, to J XXI, 7) ; at tantum sub certis conditionibus : a) facultas
non uxori, sed tantum viro competebat, nec viro permittebatur
qui ante matrimonium cum uxore commercium carnale habuerat,
vel eam non esse virginem iniuste accusaverat ; b) non qualibet
de causa uxorem dimittere poterat sed solum propter aliquam
foeditatem, quae Vox quamdam maculam indicat moralem vel
et physicam ; c) dimittere non poterat nisi libello repudii scripto,
quo non solum providebatur statui uxoris, sed difficilius
reddebatur divortium ; d) quodsi mulier repudiata novum
inierit matrimonium, a priore viro non poterit denuo in uxorem
recipi ; quo fiebat ut vir magis caute procederet.
Non videtur fuisse mera tolerantia, nam id affirmatur permitti,
ita ut in conscientia licitum fuerit quemadmodum et ludaei
intellexerunt : sic autem factum est ad duritiam cordis ludaeorum, ut ait Christus, seu ut explicat S. Thomas, q. 67, a. 3,
« propter maius malum cohibendum, scii, uxoricidium, ad quod
ludaei proni erant propter corruptionem irasçibilis ».
Nec obstat a lege naturali nullum Uberari posse : sunt enim
quaedam praecepta quae ex concessione Dei exceptionaliter
possunt non obligare in casu particulari,imo praecepta secundaria
in quibusdam circumstantiis etiam communiter, sed ad tempus
tantum et ad maius malum vitandum aut maius bonum obtinen­
dum. lamvero licet indissolubilitas intrinseca adversetur primis
praeceptis legis naturalis, non tamen necessario extrinseca et
restricta ; et ideo, ait S. Thomas, a. 2 : » videtur magis inter
secunda praecepta legis naturae contineri. Inseparabilitas enim
matrimonii non ordinatur ad prolis bonum, quod est principalis
matrimonii finis, nisi in quantum ad hoc quod per parentes
provideri debet in totam vitam per debitam praeparationem
eorum quae sunt necessaria vitae. Huiusmodi autem praeparatio
non est de prima intentione naturae, secundum quam omnia
bona sunt communia (II, n. 396). Et ideo non videtur esse
contra primam intentionem naturae dimissio uxoris, et per conse­
quens nec contra prima praecepta, sed contra secunda legis
naturae... ■
i. Non negamus tamen, paucas resolutiones casuum particularium
a quibusdam episcopis aut conciliis particularibus propositas, fuisse
falsas aut doctrinae minus conformes, aut Caelestinum ÏII indebite
extendisse privilegium Paulinum ad casum apostatae relinquentis
partem Christianam, quod iudicium reformavit Innocentius III. Sed
facta particularia omnino exceptionalia non impediunt doctrinam
constantem moraliter unanimem.

8ï4

summa theologiae moralis

Nam « in bono prolis, secundum quod est de prima intentione
naturae, intelligitur procreatio et nutritio et instructio, quousque
proles ad perfectam aetatem ducatur. Sed quod ei provideatur
in posterum per haereditatis et aliorum bonorum dimissionem,
videtur pertinere ad secundam legis naturae intentionem » (ad i).

818. Thesis III. Iure divitto matrimonium validum,
ratum et consummatum, omni de causa (praeter­
quam morte) est absolute indissolubile (can. 1118) ;
matrimonium non consummatum inter baptizatos
vel inter partem baptizatam et partem non baptizatam dissolvitur potestate divina Ecclesiae concessa
et nomine Dei ministeri aliter exercenda : tum a) ipso
iure per solemnem professionem religiosam, tum b) per
dispensationem a Sede apostolica ex iusta causa concessam,
utraque parte rogante vel alterutra, etsi altera sit invita
(can. 1119).
Declaratur : Matrimonium quod nulla potestate terrestri
dissolvi valet, solvi tamen potest potestate divina, quia
unusquisque legislator de se solvere potest legem quam
propria tulit auctoritate ; hanc potestatem suam divinam
solvendi matrimoniale vinculum posset Deus communicare
Ecclesiae, ministerialiter tamen nomine suo exercendam,
lamvero Deus nulli communicavit, nec ipsi Ecclesiae
dedit potestatem solvendi matrimonii sacramentum, si
simul est ratum et consummatum,ita ut absolute nunquam
possit dissolvi ; matrimonium autem non consummatum,
posse in quibusdam casibus solvi concessit.
Ad quod intelligendum valet principium : Matrimonio Christiano
repugnat quidquid contrariatur ipsi sacramentali eius significationi.
Atqui dissolubilitas absolute contrariatur sacramentali signifi­
cationi matrimonii christiani consummati, non ita omnino si
non sit consummatum. Ergo matrimonium Christianum con­
summatum est omnino indissolubile, e contra non consumma­
tum1.
Principium constat, nam sacramentum ab Apostolo, ad Eph.V,
32, dicitur matrimonium Christianum, quatenus divina insti­
tutione est signum sacrum coniu ctionis Christi et Ecclesiae;
ergo suas leges iam derivare debet ex exigentiis significationis
huius mysterii, eodem modo quo matrimonium sub lege naturae
derivat suas leges ex exigentia finium suorum naturalium. Atqui

i. Cfr. Billot,

De Ecclesiae Sacramentis,

II, th. 46.

\

DE MATRIMONIO

8l$

quando sacramentum matrimonii suam habet consummationem,
iam \ significat mysterium indivisibilis connubii Christi cum
Ecclesia praecise in quantum est indivisibile. Ergo et ipsum
est omnino indivisibile.
Revera consummatio matrimonii, sicut non facit vinculum
matrimoniale in esse naturali, ita nec facit ipsum in esse signi
sacri sdp sacramenti ; at, consummatione accedente praeexistens
vinculum in esse naturali perficitur, non quoad sui essentiam,
sed quoad proprietatem perpetuitatis seu indissolubilitatis, quia
vinculi coniugalis firmitas est maxime propter bonum prolis
suscipiendae et educandae. Pariter accedente consummatione,
significatio matrimonii christiani vel signi sacri et sacramenti
praeexistentis incipit se extendere ad aliquid, ad quod non sese
extendebat prius nisi tantum potentialiter et in actu primo.
Duplex enim est Filii Dei cum natura humana unio, physica
et spiritualis : prior attenditur secundum tractionem assumptae
humanitatis ad esse Verbi personale, altera attenditur secundum
communionem gratiae a Christo capite in Ecclesiae corpus
redundantis ; — prior est omnino indissolubilis, quia quod
Verbum assumpsit nunquam dimisit aut dimittet, altera si cum
singulis seorsim Ecclesiae membris consideratur, non est omni
ex parte indissolubilis donec in gloria consummetur. Porro
vinculum coniugale nondum repraesentat in actu physicam
hanc unionem Verbi cum carne, antequam coniuges reapse
effecti sint una caro per matrimonii consummationem» et ideo
matrimonium ratum nondum est signum coniunctionis absolute
indissolubilis ; e contra si sit ratum et consummatum. Quod ita
proponit S. Thomas, q. 61, a. 2, ad i : « Dicendum quod matri­
monium ante carnalem copulam significat illam coniunctionem
quae est Christi ad animam per gratiam, quae quidem solvitur
per dispositionem spiritualem contrariam, scii, per peccatum
mortale ; sed post carnalem copulam significat coniunctionem
Christi et Ecclesiae quantum ad assumptionem humanae naturae
in unitatem personae, quae omnino est indivisibilis ».
Ergo matrimonium ratum et consummatum nullatenus potest
solvi, nisi fortasse per illum dispensationis modum qui operationi
miraculorum assimilatur et pertinet ad solum Deum.
« Inseparabilitas, quamvis sit de secunda intentione matri­
monii prout est in naturae officium, est tamen de prima intentione
ipsius prout est sacramentum Ecclesiae. Et ideo ex quo institu­
tum est ut sit Ecclesiae sacramentum, manente tali institutione,
non potest sub dispensatione cadere, pisi forte secundo modo
dispensationis » i. e. miraculoso (q. 67, a. 2, ad 3).

Probatur : A. ia pars : Matrimonium ratum et consumma­
tum est absolute indissolubile, est certa ex Cone. Trid.,
sess. 24, can. 7, nam si indissolubile sit propter adulterium,
a fortiori ob alias causas. Constat
i° ex argumentis supra allatis (n. 816), quae per­
fecte verificantur saltem de matrimonio rato et consummato;

8x6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

--------------——.--------------!--- ------------ —-----------------

2° ex facto quod Ecclesia dissolubilitatem non agnctëcit.
Si enim tale matrimonium solvi posset, Ecclesia profecto
sciret vel Deum in certis casibus id solvere, vel se a Deo
habere potestatem illud solvendi, vel saltem non negaret
se hanc potestatem habere. Atqui Ecclesia haec nescit
ac negat.
« Cogita, ait Billot, 1. c., quoties R. Pontifices in caiisis quae
pertinebant ad Christianorum regum matrimonia intervenerint,
opponentes murum pro domo Israel ; quoties rogati ut prioribus
coniugiis dissolutis, nova connubia fieri permitterent, semper
restiterint ; quoties demum hac in re, omni se potestate destitui
solemniter attestati sint, etiamsi gravissimae causae in medium
afferrentur, veluti uxoris sterilitas, velut necessitas providendi
stabilitati reipublicae et regulari in throno successioni, velut
periculum schismatis et subtractionis populorum ab obedientia
Sedis apostolicae, etc. Nulla sane evidentior atque illustrior
confessio esse potuit » absolutae indissolubilitatis. Unde licet
haec veritas non reperiatur in terminis definita in aliquo Concilio,
eam tamen pertinere ad catholicam doctrinam est omnino
certum, atque explicite proponitur a Pio XI in enc. Casti connubii.

Obiiciuntur verba Domini, Mt. XIX, 9 : Quicumque dimiserit
uxorem, nisi ob fornicationem, et aliam duxerit moechatur ; et
qui dimissam duxerit, moechatur.— At immerito illa verba abso­
lutae matrimonii indissolubilitati opponuntur. Quod patet non
solum ex locis omnino parallelis (Mc. X, 11-12 et Le. XVI, 18)
qui nullam restrictionem continent, sed etiam ex ipso textu
Matthaei, si accurate perpenditur. Revera : i° immediate antea
Christus absolute pronuntiaverat : Quod Deus coniunxit, homo
non separet, et reiecerat exceptionem legis mosaicae ; — 2° im­
mediate postea Christus pronuntiat iterum sine exceptione ulla :
Qui dimissam duxerit, moechatur ; — 30 si inspiciantur ipsa verba,
patet secundum ea, ad adulterium requiri duo : non tantum
dimissionem propriae uxoris, sed etiam assumptionem alterius
mulieris ; a. v. dimissio uxoris in hoc casu, iam est initium
adulterii, quod perficitur assumptione alterius mulieris. Sed
tunc fieri debebat evidens exceptio pro prima parte, nempe
dimissio illa non est adulterium initiatum, si fiat propter legiti­
mam rationem scii, fornicationem mulieris. Haec exceptio
refertur apud Matthaeum, omittitur ut evidens apud Marcum
et Lucam ; at etiam in casu legitimae dimissionis, non rumpitur
vinculum coniugale, nam addit statim Christus : et qui dimissam
duxerit, moechatur. Haec est interpretatio stricta iuxta textum,
in quo exceptio ponitur post verba : qui dimiserit, non vero
post verba : et aliam duxerit. Unde restrictio : nisi ob fornicatio­
nem, refertur ad praecedentia : qui dimiserit uxorem, nullatenus
ad sequentia : et aliam duxerit. Et ideo sensus est : Qui dimiserit
uxorem, — quod non licitum est nisi ob fornicationem, — et
aliam duxerit moechatur ; et qui dimissam duxerit moechatur;

DE MATRIMONIO

817

norii vero iste : Qui dimiserit uxorem et aliam duxerit, nisi ob
fornicationem, moechatur.
Aflae datae fuerunt interpretationes, sed ista praeplacet, quia
innititur analysi ipsius textus, atque conformis est dictis Patrum.

B.
pars : Matrimonium non consummatum dissolvi
potest \
l° Ipso iure per professionem religiosam solemnem alterius
coniugis, ^-Est certum ex definitione Conc. Trid., sess. 24,
can. 6.
Constat ex traditione Ecclesiae quae colligitur :
a) ex disertis declarationibus Pontificum Alexandri III et
Innocentii III ;
b) ex praxi Ecclesiae, quae saltem a saec. XII constanter
vigüit, et iam antiquitus existebat \
Ratio convenientiae est quod status religiosus est excellentior
statu matrimoniali ; conveniebat autem ut in Ecclesia Christi
excellentia illius status non solum doceretur sed etiam facto
quodam demonstraretur. Notetur autem matrimonium
a) solvi ipsa valida professione splemni includente votum
castitatis perfectae et perpetuae, non solo ingressu in religionem ;
b) non solvi professione simplici sive temporali sive perpetua,
nec illa quae emittitur in Societate lesu et quae ex privilegio
matrimonium contrahendum dirimit ;
c) nec solvi Ordine sacro aut voto solemni quod emittitur in
ordinatione subdiaconatus.

2° Etiam dispensatione a Sede apostolica concessa. —
Videtur sufficienter certum ex praxi Ecclesiae late diffusa,
quae iam authentice agnoscitur in Codice Iuris.
A tempore scii. Martini V, multi Pontifices practice
in se agnoscunt potestatem dissolvendi ob graves rationes
matrimonia rata eamque exercent usque ad nostros dies ;
ex qua generali praxi probatur ius S. Pontificis : etsi enim
r. Antiquissimam hanc esse Ecclesiae praxim, iam testatur Ven.
Beda saec. VHÏ, qui refert exemplum Edildridae, reginae Angliae,
quae reliquit coniugem regem Elfridum et ingressa est monasterium;
cum vero rex frustra tentasset uxorem revocare, conduxit aliam, Amelbergam, nemine reclamante, nec S. Pontifice pec Beda. — Refertur
etiam exemplum s. Alexii saec. IV ; s, Caeciliae saec. III ; s. Theclae.
saec. I, cuius nuptias, teste Epiphanio, haer. 78, solvit s. Paulus. Haec
facta non cogunt, ait Hugon, Tr. dogm. III, de Matr., a. 3, quia non
semper constat an fuerit prius verum matrimonium, an tantum
sponsalia, et postea vera professio religiosa ; attamen fundamentum
praebent interpretationi doctorum.
Smanu Theologiae Morali· ΙΠ. — 5a

8ι8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Deus permittere possit, ut hic vel ille Pontifex secundum
suam privatam opinionem in sud regimine aliquid minus
honestum admittat aut in casu particulari erret (qui casus
non cadunt sub infallibilitate), tamen permittere nequit
ut Pontifices ita sint generarim turpitudinis auctores, et
causa cur passim illegitime solverentur matrimonia et
crearentur concubinatus, seu ut constanter errent ; imo
Pontifices sunt iudices infallibiles propriae auctoritatis.
Praeterea habent ius dispensandi in voto etiam solemni
religionis ; atqui hoc vinculum est potius vinculo matri­
monii rati cum illud solvat ; ergo a fortiori valent dispensare
in matrimonio tantum rato.
Ad exercitium huius potestatis requiruntur duo : a) iuridica
probatio de non consummatione matrimonii ; b) causa legitima,
qualis est probabilis nullitas matrimonii, moralis impossibilitas
pro coniugibus simul cohabitandi, timor futuri scandali et
adulterii, matrimonium civile iam ab una parte cum tertia
persona initum, periculum perversionis, morbus contagiosus,
animorum dissociatio sine spe reconciliationis, etc. ; etiam si
altera pars sit dispensationi invita1. Quod si matrimonium fuerit
consummatum, aut causa desit legitima, dispensatio est nullius
valoris.
Solutio matrimonii non fit iure pure ecclesiastico, cum deroEcclesia, potestate divina instrumentait huic concessa et nomine
Dei exercenda. Eodem modo explicari potest quod matrimonium
solvitur solemni professione religiosa, licet quidam dixerint imme­
diate solvi a Deo vel etiarn ex ipsa rei natura2. Forsan tamen
dici posset cum Haine, Th. M., de Matr., q. 71, privilegium
dissolutionis matrimonii a Deo generatim fuisse collatum votorum
professioni ; Ecclesiam autem posse conditionem necessariam
praescribere ut hoc privilegium in casibus particularibus appli­
cetur atque hac professione matrimonium dirimatur. Quae con­
ditio hodiedum est votorum solemnitas.
Disputatur autem utrum Matrimonium ante Baptismum valide
initum et consummatum, sed post Baptismum unius vel utriusque
coniugis non amplius consummatum dissolvatur per professio-

1. De modo procedendi in praxi, cfr. decr. S. Congr. Sacr., 7 maii
1923 et 27 mart. 1929.
2. Quandoque adducitur S. Thomas, q. 61, a. 2 : « Ante carnaleir
copulam est inter coniuges tantum vinculum spirituale ; sed postea
etiam inter eos vinculum carnale. Et ideo sicut post carnalem copulam
matrimonium solvitur per mortem carnalem, ita per ingressum
religionis, vinculum quod est ante copulam carnalem solvitur, quia
religio est quaedam mors spiritualis, qua aliquis saeculo moriens
vivit Deo ». At patet id non esse nisi argumentum convenientiae.

DE MATRIMONIO

8I9

ne ni religiosam. De eo non sufficienter constat, at S. Pontifex
forsai L potest in eo dispensare; unde securitatis causa, in singulis
casibi is recurrendum est ad S. Sedem.

Obitciunt : 1° Quod Deus coniunxit homo non separet. ■—
Resp.:\Ecclesia in casu agit nomine Dei, utitur potestate divina,
non potestate sociali propria. Si ius divinum est in se absolute
determinatum, Ecclesia quidem illi derogare non potest ; at si
intervenjt factum humanum quod est conditio ut lex divina obli­
get, tunc Ecclesia censet se posse derogare. Sed in matrimonio
intervenit factum humanum, scii, consensus matrimonialis, et
Ecclesia in hunc actum humanum exercet potestatem nomine Dei,
et sic illum nullum reddit. Sic quoque in voto intervenit libertas
humana ; et pariter Ecclesia illud nomine Dei remittit. Atque
ita non proprie dispensat in lege Dei, sed facit quod actus hu­
manus sub lege Dei amplius non cadat, et subtrahit materiam
legis divinae.
20 Ex dissolutione Matrimonii nata sunt sequi magna incom­
moda, nominatim magnum infertur damnum tertio, nempe
mulieri ; non potest autem Ecclesia facere ut innocens damnum
subeat.—Resp. : Cum agatur tantum de matrimonio rato, graviora
mala, v. g. ex parte prolis, consequenda non verificantur, et
cum dissolutio non fiat ex privata auctoritate sed a S. Pontifice et
non nisi gravibus de causis, vel per professionem religiosam quae
procurat excellentius bonum, alia mala exinde compensantur.
In specie, quantum ad mulierem : a) damnum non est notabile,
quia matrimonium est tantum ratum ; b) ipsa donatur libertati
et potest inire aliud matrimonium ; ç) si aliquod damnum parti­
culare maneat, praevalet saepius bonum commune, quod inter
alia postulat ut ostendatur statum religiosum esse matrimoniali
perfectiorem ; d) aliunde coniuges sciunt matrimonium ratum
posse dissolvi, et ita a priori id acceptant.

819. Thesis IV. Iure divino matrimonium legiti­
mum infidelium, etiam consummatum, dissolvi
potest, si uno ad fidem converso, alter nolit cohabi­
tare pacifice, vel sine Creatoris iniuria aut spirituali
damno fidelis (can. 1120). — Certum est ex declaratione
Innocentii III qui ita interpretatur sententiam Apostoli
Pauli ; unde id vocatum fuit privilegium Paulinum. Est
autem hoc privilegium dissolutionis matrimonii in
favorem fidei concessum et ab Apostolo in I Cor. VII
denuntiatum : revera in favorem fidei conceditur, qua­
tenus aliter homo deterreretur a vera fide amplectenda
vel retinenda propter necessitatem servandi continentiam
perfectam, si pars infidelis denegaret pacificam cohabitationem.

820

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Probatur : i° Ex Scripturis,saltem ex interpretatione tra­
ditionis intellectis, I Cor. VII, 12-15: Si quis frater uxorem
habet infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non
dimittat illam. Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem,
et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum. Sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem fidelem et sanctificato
est mulier infidelis per virum fidelem; alioquin filii vestri
immundi essent, nunc autem sancti sunt. Quod si infidelis
discedit, discedat : non enim servituti subiectus est frater aut
soror in huiusmodi : in pace autem vocavit vos Deus. Quibus
ultimis verbis fideli converso conceditur facultas solvendi
matrimonium quoad vinculum, casu quo pars infidelis
pacifice cohabitare nolit.
Etenim : a) fideli converso concedit Apostolus privilegium
speciale ; atqui si legitima declararetur sola separatio quoad torum
et mensam, non vero dissolutio quoad vinculum, nullum in eo
esset privilegium speciale sed commune remedium, imo nihil
fuisset concessum Cum cohabitatio in casu sit fideli omnino
impossibilis, b) Constat ex contextu : in praecedentibus iubet
Apostolus coniuges fideles, quacumque de causa separatos,
manere innuptos ; e contra, loquendo de infidelibus, simpliciter
dicit : si infidelis discedit, discedat, quin parti fideli iniungatur
manere innuptam. Haec vero differentia non explicatur, nisi
quia in primo casu manent obstricti ligamine vinculi, in altero
solvi vinculum potest, ut naturaliter debebant intelligere pagani
neo-conversi, nec secus esset differentia cum priore casu,
c) Etiam constat ex ratione addita : non enim servituti subiectus
est frater aut soror in huiusmodi, i. e. in hac re Christianus non
est subiectus infideli in servitute, quae servitus esse non potest
nisi vinculum coniugale : maxime enim obnoxius esset servituti
erga infidelem, si pars fidelis deberet manere innupta et non
posset coniugio gaudere ex malitia infidelis. Quod est omnino
certum ex interpretatione traditional i Ecclesiae.

2° Ex traditione et praxi Ecclesiae, quae prius indicatur
apud Patres, uti Chrys., in I Cor. hom. XIX, 31 ; Ambr.,
in Le. VIII, 2 ; Aug., de fide et op., 28 ; TheophyL et
Ambrosiaster in h. 1. ; postea explicite et authentice
proposita fuit a Pontificibus, atque per acta saeculorum
consecrata.
Privilegium est iuris divini, cum in iure divino et naturali dis­
penset ; concedi potuit ob finem boni longe superioris, nempe
fidei divinae, in casu quo, proptet factum coniugis in infidelitate
remanentis, fines matrimonii aegre attingi queant : non finis

DE MATRIMONIO

821

secundarius, pacificum domesticae vitae consortium, cum in casu
excludatur; nec finis primarius, bona prolis educatio, cum pa­
rente^ circa prolem ita suum dividant affectum, ut in diversa
ac contraria illam trahere intendant.
Dubitant utrum privilegium immediate sit a Deo concessum
et ab apostolo promulgatum, an mediante Ecclesia, quatenus
potestate ministerial! ab apostolo fuerit concessum Corinthiis,
auctoritate S. Pontificum ad universalem Ecclesiam extensum,
ut iam docent plures recentiores. Id tamen aegre admitti posse
videtur, quia tunc privilegium a S. Pontifice abrogari posset.
Unde praeferenda est prima sententia, quae ceteroquin est
S. Officii, ut constat ex stylo curiae et nominatim ex decreto
II iul. 1866.

Conditiones ad privilegium Paulinum pro validitate
requisitae sunt :
a) Ut alterutra pars infidelis baptizetur, saltem si in
Ecclesia catholica. Dubitatur enim utrum privilegium
valeat pro conversis ex infidelitate ad sectam haereticam
et in ea baptizatis, aliis affirmantibus si Baptismus sit
validus, quia adest quoad substantiam conversio ad fidem ;
aliis negantibus quia privilegium datur in favorem fidei,
sola autem vera fides est catholica, unde ait Innocentius III :
« si alter infidelium ad fidem catholicam convertatur ».
Hinc applicari nequit : i° si ambo coniuges Baptismum reci­
piunt : tunc matrimonium eorum iam est ratum ; et a fortiori
si Baptismo ad fidem conversi dein matrimonio usi sunt : tunc
est ratum est consummatum ;
2° si ambo manent infideles, sicut nec pro catechumenis
nondum baptizatis : Ecclesia non habet potestatem in infideles ;
3° matrimonio duorum haereticorum, quorum unus con­
vertitur ad fidem catholicam ;
4° matrimonio inter duos baptizatos inito, quorum Unus
apostasia ad infidelitatem transit ;
5° matrimonio quod fidelis, praevia dispensatione, contraxit
cum infideli, etiam si deinceps infidelis nolit pacifice cohabitare,
ut nlonet can. 1120, § 2. Privilegium enim concessum est solis
neo-conversis, ne retardarentur a conversione.

b) Ut pars in infidelitate persistens discedat, sive physice,
sive etiam moraliter tantum, uti scimus ex interpretatione
Ecclesiae. Physice quidem, si non vult cohabitare, i. e. si
relinquit domum coniugalem et non redit, etiam si fiat
casu aut inculpabiliter, dummodo id non fuerit malitiose
a parte fideli causatum post Baptismum. Moraliter vero,

822

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

si non vult cohabitare pacifice, i. e. non sine contumelia
Creatoris seu blasphemia Christi vel fidei despectu» aut
spirituali damno sive fidelis, sive etiam educandae prolis
(S. Off., 14 dec. 1848).
Ita si infidelis causât rixas et iurgia aliave damna, vel si directe
aut indirecte fidelem trahere conatur ad aliquid graviter illicitum,
Ut ad apostasiam, adulterium, educationem prolis in infidelitate,
ita quod vita çoniugalis reddatur moraliter impossibilis et sepa­
ratio moraliter necessaria ob malitiam infidelis. Hinc :
1° Si pars infidelis consentit pacifice cohabitare, etsi nolit
converti, non est locus privilegio Paulino, imo ne quidem quoad
torum et cohabitationem separatio per se fieri potest, iuxta illud
Apostoli : Si... consentit habitare cum illo, non dimittat illam...
Ratio est, quia tunc conversio unius est potius ratio permanendi
in eodem coniugio propter spem adducendi ad fidem partem
infidelem, quae in praeparatione animi iam sanctificata apparet,
cum sine blasphemia Christi consentiat cohabitare. Addit enim
Apostolus : Sanctifica tus est vir infidelis per mulierem fidelem, et
sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem.
2° Nihilominus « coniux fidelis, licet post susceptum Baptis­
mum denuo matrimonialiter cum parte infideli vixerit, ius tamen
novas celebrandi nuptias cum persona catholica non amittit,
ideoqüe potest hoc iure uti, si coniux infidelis, mutata voluntate,
postea discedat sine iusta causa, vel etiam non cohabitet pacifice
sine contumelia Creatoris » can. 1124).
3° Si, antequam fidelis novas nuptias contraxerit, infidelis sui
discessus sincere et efficaciter poemtuerit, vel si ipse baptizatus
fuerit, privilegii usus foret invalidus.

c) Ut constet de discessu partis infidelis; ad quod regu­
lariter necessaria est interpellatio tamquam medium
ordinarium, quaeque ex iure canonico semper fieri
debet in omni casu, nisi Sedes apostolica aliud decla­
raverit (can. 1121, § 2). Unde etiam si ipterpellatio sit
physice vel moraliter impossibilis, fidelis aliud matrimo­
nium inire nequit nisi prius obtenta dispensatione Ponti­
ficis super interpellationem.
Notetur : i° Obiectum interpellationis partis non baptizatae est
duplex; coniux scii.baptizatusdebet eam interpellare : «a)an velit
et ipsa converti ac Baptismum suscipere ; b) an saltem velit secum
cohabitare pacifice sine contumelia Creatoris » (can. 1121, § 1).
2° Tempus interpellationis est « antequam coniux conversus
et baptizatus novum matrimonium valide contrahat » (can. 1121,
§ 1) ; ergo facienda est non ante sed post Baptismum receptum
(S. Off. 3 iun. 1874).
30 Forma interpellationis statuitur can. 1122 :

DE MATRIMONIO

--- v——-------- —

823

------------------

«J i. Interpellationes fiant regulariter, forma saltem sum­
maria et extraiudiciali, de auctoritate Ordinarii coniugis conversi,
a quo Ordinario concedendae sunt quoque coniugi infideli, si
quidein eas petierit, induciae ad deliberandum, eo tamen monito,
fore ut, induciis inutiliter praeterlapsis, responsio praesumatur
negativa.
§ 2. Interpellationes etiam privatim factae ab ipsa parte
conversa, valent, imo sunt etiam licitae, si forma superius
praescripta servari nequeat ; hoc tamen in casu de ipsis, pro
fbro externo, constare debet duobus saltem testibus vel alio
legitimo probationis modo ».
4° Effectus interpellationis declaratur can. 1123 : « Si inter­
pellationes ex declaratione Sedis Apostolicae omissae fuerint,
aut si infidelis eisdem negative responderit expresse vel tacite,
pars baptizata ius habet novas nuptias cum persona catholica
contrahendi, nisi ipsa post Baptismum dederit parti non baptizatae
iustam discedendi causam », qualis esset venditio uxoris aut
adulterium ex una parte baptizata commissum.

Quibus positis conditionibus matrimonium solvi potest ;
at :
a) Non solvitur nisi in ipso instanti quo novum matri­
monium a parte fideli contrahitur, unde can. 1126 : « Vin­
culum prioris coniugii, in infidelitate contracti, tunc
tantum solvitur, cum pars fidelis reapse novas nuptias
iniverit ».
b) Unde, si coniux infidelis ante novas fidelis nuptias
matrimonium contraxerit, hoc nullum est ; statim vero
ac pars fidelis matrimonium inivit, altera pars, sive
infidelis maneat sive convertatur, libera' est et aliud coniugium inire potest.
c) Pars fidelis non potest, sine dispensatione, novas
inire nuptias, nisi cum alia parte catholica ; atque nonnisi
raro concedetur dispensatio rursus cum infideli contra­
hendi.
d) Casu quo pars conversa fuerit polygama, matrimonium
quod solvi potest est primum quod contraxerit : cetera
enim sunt invalida ; unde prima coniuxerit interpellanda.
820. Applicationes. — Plures casus proponit Priimmer,
Th. Μ. III, n. 679.
i° Si pars baptizata eligit vitam coelibem, pars autem infidelis
novum contrahit matrimonium, id invalidum est quia nondum
solutum est primum, et privilegium concessum est pro parte
baptizata, non pro infideli.

824
i
j

! [
i,
j

;l
i’!
;·
f
η

[I

‘I

:

1

,.
i
I
(
'I
>
J
1

5
!

ί
i

'

1
.
;
i;
k
J
j
!
'j
b

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° Si uxor baptizata post conversionem vivit maritaliter cum
Viro infideli, postea vir infidelis assumit alias mulieres in uxores
nec vult illas dimittere, uxor baptizata potest discedere et novas
nuptias inire, quia privilegium paulinum non est extinctum.
3° Si maritus infidelis eiicit e domo uxorem baptizatam
novumque matrimonium init et prolem generat, sed postea
ad fidem convertitur et baptizatur, tenetur secundam uxorem
dimittere, nisi prior eiecta interim aliud matrimonium valide
contraxit. Ratio est, quia non pars infidelis, sed fidelis libera
evasit, et ideo secundum matrimonium viri infidelis est invalidum, saltem si primum eius matrimonium validum fuerit.
4° Si duo infideles, matrimonio legitimo contracto et dein
dissoluto, ad alias nuptias convolant, ac postea ad fidem convertuntur, neuter potest remanere in secundo matrimonio,
saltem dum eodem fere tempore baptismum suscipiunt : primum
enim matrimonium legitimum non poterit solvi propria auctoritate, nec de facto solutum fuit per secu das nuptias quae fuerunt
illegitimae.
5° Si coniux infidelis committit adulterium, ideoque eiicitur
a comparte, post aliquos annos autem baptizatur et interpellat
compartem, sed ista cohabitare recusat, potest inire novas
nuptias. Adulterium enim commissum abluitur baptismo, et
pars infidelis irrationabiliter repudiat partem baptizatam.
6° Si coniux infidelis baptizatur, per aliquod tempus pacifice
cohabitat cum parte infideli, sed postea committit adulterium
et ideo a comparte eiicitur, non potest, vi privilegii paulini,
novas inire nuptias ; quia pars infidelis iuste eiicit partem
baptizatam.
70 Si mulier infidelis quae plures successive habet maritos bapti­
zatur, et primus eius legitimus maritus non vult cum ea amplius
habitare, ultimus autem consentit quidem pacifice cohabitare
sed non vtdt converti, mulier debet se separare ab ultimo viro
qui non est legitimus. Quod si hoc valde durum ei sit, petat
dispensationem super impedimento disparitatis cultus ad matrimonium legitimandum et convalidandum·

821. Nonne potestas Ecclesiae concessa solvendi
matrimoniale vinculum se extendat ad quosdam
alios casus ? — Ad privilegium Paulinum facilius deducendum in praxim, quaedam declarationes et concessiones
pro peculiaribus locis a Pontificibus factae fuerunt, quae
nunc vi can. 1125 iam extensae fuerunt ad universalem
Ecclesiam. Sunt tres constitutiones, datae scii, a Paulo III,
i iun. 1537, a Pio V, 2 aug. 1571 et a Gregorio XIII,
25 ian. 1585.
a) Paulus III polygamis concedit, ut possint unam
quamlibet ex pluribus uxoribus eligere, cui nubant, si
non recordantur quam primum acceperint.

DE MATRIMONIO

825

b) Pius V declarat polygamos quamlibet ex uxoribus,
quae una cum ipsis baptizetur, posse retinere, tametsi
recordarentur quaenam prima fuerit.
c) Gregorius XIII concedebat facultatem dispensandi
cum infidelibus conversis, ut infideli coniuge relicto,
novum cum quovis fideli possent inire coniugium, modo
saltem summarie et extraiudicialiter constaret coniugem
infidelem absentem moneri non posse aut monitum
tempore praefixo suam voluntatem non manifestasse.
Horum occasione quaesitum fuit utrum, extra privilegium
Paulinum, Ecclesia non possit solvere matrimonium in infideli­
tate contractum :
i° postquam una pars baptizetur, licet ante, non tamen post
Baptismum fuerit matrimonium consummatum ;
2° imo, si post Baptismum, ab una parte receptum, rursus
consummatum fuerit ;
3° consequenter etiam, si utraque parte baptizata, matri­
monium, licet ante, non tamen denuo fuerit consummatum.
Ad quod multi recentiores affirmative respondent : a) quia,
in concessionibus supra relatis, S. Pontifices de facto ultra
privilegium Paulinum progressi sunt, et de facto pluries solverunt
vinculum matrimoniale in primo et secundo casu ; b) quia solum
matrimonium Christianum ratum et consummatum est omnino
indissolubile ; imo, cum vinculum matrimonii rati inter fideles
sit fortius matrimonio legitimo, etiam consummato, inter in­
fideles, si Pontifex prius dirimere possit, a fortiori alterum. In
primo scii, et secundo casu, matrimonium consummatum non
est ratum, quia non est sacramentum (n. 786, 5“) ; in tertio casu
matrimonium est consummatum et ratum, non tamen ratum
et consummatum.
Alii tamen negant, et respondentjn dictis concessionibus non
adesse nisi dispensationem, gravi ratione urgente, ab inter­
pellatione facienda in casu privilegii Paulini. Matrimonium
autem ratum, iuxta ipsos, non habet maiorem illam firmitatem,
quia indissolubilitas est a iure naturali, non a sacramento, sed
ad summum dici potest illam fuisse ex elevatione ad sacramentum
validius roboratam. Ceterum in concessionibus voluntate positiva
factis non semper valet argumentatio a fortiori. Unde existimant
potestatem ministerialem S. Pontificis se non extendere ad ullum
matrimonium consummatum, quod semper, etiam inter infideles,
repraesentat unionem indissolubilem Christi et Ecclesiae.
Ut notat Noldin, Th. Μ. III, n. 525 : « ipsa Sancta Sedes a
dirimenda quaestione consulto abstinet et in suis decisionibus
nunc eos loquendi modos adhibet, qui expresse non significant
dissolutionem matrimonii in infidelitate contracti, sed solum
dispensationem ab interpellatione ».

822. Corollaria.— 1. Licet matrimonium mutuo consensu
constituatur, non potest tamen dissolvi mutuo consensu, quia

826

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

natura contractus coniugalis non pendet a stipulatione contra­
hentium, sed ab ipsa natura et a Deo est determinata et ratione
finis exigit perpetuitatem.
2. Et quamvis indissolubilitas exceptionaliter fini matrimonii
nocere possit, quia tamen ? matrimonium principaliter ordinatur
ad bonum commune..., ideo in legibus matrimonii magis atten­
ditur quid omnibus expediat, quam quid uni competere possit.
Quamvis ergo matrimonii inseparabilitas impediat bonum prolis
in aliquo homine, tamén est conveniens ad bonum prolis
simpliciter » (q. 67,3. 1, ad4). Lex scii, respicit id quod commu­
niter et per se contingit. Incommoda vero quae aliquando per
accidens ex indissolubilitate sequuntur, caveri possunt separa­
tione a toro et cohabitatione.
3. Lex indissolubilitatis coniugibus imponit obligationem
sollicite servandi animorum concordiam et Christianam charitatem, atque cavendi quidquid discordiis ac ipsi praesertim
separationi viam sternere possit. Unde contra bonum sacramenti
peccant iis omnibus quae individuam vitae societatem pertur­
bant, uti sunt rixae, iurgia, dissidia, murmurationes.
4. Lex indissolubilitatis non solum est divortium prohibens
sed etiam irritans, quod necessarium est ut finem efficaciter
attingat.
5. Quanta ex matrimonii indissolubilitate fluant bona, tum
coniugibus tum proli tum societati, describit Pius XI :
« A. Et primum quidem coniuges a) hac in firmitate certum
habent perennitatis signaculum, quod generosa propriae personae
traditio et intima suorum animorum consociatio suapte natura
tantoque exigit, cum vera charitas finem nesciat, b) Firmum prae­
terea adstruitur fidae castitati propugnaculum contra infidelitatis
incitamenta, si qua interius exteriusve obiiciantur ; anxio timori
num adversitatis aut senectutis tempore alter coniux sit reces­
surus, quivis praecluditur aditus eiusque loco quieta statuitur
certitudo, c) Servandae item utriusque coniugis dignitati ac
mutuo auxilio praestando quam aptissime providetur, cum per
indissolubile vinculum perpetuo perseverans coniuges conti­
nenter admoneantur se non caducarum rerum causa, nec cupidi­
tati ut inservirent, sed ut altiora et perpetua bona sibi mutuo
procurarent, nuptiale infisse consortium, quod nisi morte solvi
non queat.
B. Liberorum quoque tuitioni et educationi, quae ad multos
annos produci debet, optime consulitur, cum gravia et diuturna
huius officii onera Unitis viribus facilius a parentibus ferantur.
C. Neque minora toti humanae consortioni oriuntur bona. Usu
enim cognitum habemus matrimoniorum inconcussam firmi­
tatem uberrimum esse honestae vitae morumque integritatis
fontem ; hoc autem ordine servato, felicitas salusque rei publicae
in tuto positae sunt : nam talis est civitas, quales sunt familiae
et homines, ex quibus ea constat, ut corpus ex membris.
Quapropter, cum de privato coniugum. et prolis, tum de
publico societatis humanae bono optime merentur, qui inviola­
bilem matrimonii firmitatem strenue defendunt ».

DE MATRIMONIO

827

6. Quanta autem bona ex indissolubilitate, tanta ex adverso
nata sequi sunt ex divortio mala, quod post Leonem XIII ostendit
Pontifex : « Hinc videlicet, incolumi vinculo, tuta ac secura
matrimonia conspicimus ; illinc, coniugum secessionibus pro­
positis vel ipsis divortiorum periculis obiectis, ipsa foedera
nuptialia mutabilia aut certe anxiis obnoxia fieri suspicionibus.
Hinc mutua benevolentia consociatioque bonorum confirmata
mirifice; illinc, ex ipsa secessionis potestate, extenuata miserrime.
Hinc coniugum castae fidei addita peropportuna praesidia ;
illinc infidelitati perniciosa incitamenta suppeditata. Hinc libe­
rorum susceptio, tuitio, educatio provecta efficaciter ; illinc
gravioribus usque detrimentis affecta. Hinc inter familias cogna­
tosque discordiis multiplex praeclusus aditus ; illinc discordiarum
occasio oblata frequentius... Hinc potissimum dignitas officium­
que mulierum, in societate sive domestica sive civili, redintegrata
feliciter ac restituta ; illinc indigne depressa, siquidem in peri­
culum conficiuntur uxores ne cum libidini virorum inservierint,
pro derelictis habeantur ».
QUAESTIO SEXTA.

DE MATRIMONII REGIMINE.
823. Status quaestionis. — Matrimonii regimen im­
portat ius et potestatem praecipiendi, iudicandi et puniendi
in rebus et causis matrimonialibus. Afficit non solum ipsum
matrimonium in fieri et in facto esse, verum etiam omnia
quae antecedenter, concomitanter, aut subsequenter cum
eo connexa sunt, quae ad illud requiruntur aut illud
impediunt, eiusque obligationes atque effectus, sive inse­
parabiles sive separabiles, sive spirituales et morales, sive
temporales seu civiles. Cum autem matrimonium ad
multiplex bonum ordinetur : ad bonum privatum coniu­
gum, ad bonum familiae, ad bonum quoque publicum
societatis civilis et Ecclesiae, sequitur illud diverso posse
subiici regimini. Notissima sunt verba S. Thomae, c. Gent.
IV, 78 : « Oportet quod... a diversis dirigatur. In quantum
igitur ordinatur ad bonum naturae, quod est perpetuitas
speciei, dirigitur in finem a natura inclinante in hunc
finem, et sic dicitur esse naturae officium. In quantum
vero ordinatur ad bonum politicum, subiacet regimini
civilis legis. In quantum autem ordinatur ad bonum
Ecclesiae, oportet quod subiaceat regimini ecclesiastico ».
Hinc quaeritur quonam sub aspectu diverso spectet ad
regimen ecclesiasticum et civile ; non enim sufficit dicere

8z8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

illud regi lege naturali et divina : cum haec plerumque
sit vaga, indeterminata et incompleta, oportet auctoritate
humana sociali determinetur et compleatur.
lamvero : A. quantum ad matrimonium Christianorum :
i° Luther et alii Protestantes docuerunt non esse sacramentum
sed contractum civilem et politicum, ac proinde causas matri­
moniales ad iudices saeculares pertinere ; quapropter non Ec­
clesia, sed sola potestas civilis impedimenta matrimonium diri­
mentia statuere potest. Quod damnavit Cone. Trid., sess. 24,
can. 3 et 4.
20 Saec. XVII, Marcus Ant. de Dominis apostata, in libro
De Republica Christiana (a. 1617), et Launoy doctor Parisiensis,
in opere De regia in matrimonium potestate, dixerunt sacra­
mentum a contractu matrimoniali esse prorsus distinctum ;
Ecclesiam statuere posse circa sacramentum, non vero circa
contractum, nisi ex principum consensu ; contractum scii, utpote
mere civilem esse potestati politicae subiectum, atque ipso
irrito, non subsistere sacramentum deficiente materia. Additque
Launoy canones tridentinos esse disciplinares, non dogmaticos.
Quod systema damnavit S. Sedes, 10 sept. 1668.
3° Medio saec. XVIII,eamdem doctrinam propugnarunt multi
iurisperiti civiles atque etiam lansenistae et eorum syn. Pisto­
riensis, a. 1786 celebrata, quam damnavit Pius VI, a. 1794 ;
atque currente perturbatione gallica, legislatio prodiit quae
matrimonium ut actum mere civilem considerat. Quem errorem
a Fr. de Paula Vigil, sacerdote Limano in republica Peruviana,
et a prof. Taurinensi Nuytz renovatum, respective damnavit
Pius IX, 10 iun. et 22 aug. 1851, atque Syllabo, prop. 68-70.
4° Catholici plures, ut P. Soto, Catharinus, Sanchez, Pichler,
Zech, olim tenuerunt matrimonium duplici subiici regimini :
Ecclesiae scii, in quantum est sacramentum, legi civili in quan­
tum est contractus, nec solum quoad effectus mere civiles, sed
etiam quoad liceitatem et validitatem, ita ut, sicut Ecclesia,
posset etiam ipsa statuere impedimenta prohibentia aut dirimpntia.
B. quantum ad matrimonium infidelium, quod auctoritati Ec­
clesiae subiici nequit, plures catholici etiam auctoritati civili
denegarunt omnem in illud potestatem, sub praetextu quod ex
natura non sit profanum sed religiosum et sacrum.
C. quantum ad matrimonium mixtum, fidelem inter et infidelem,
quaeri potest quare subiiciatur potestati Ecclesiae, atque, hoc
etiam admisso, nonne simul subiiciatur auctoritati civili cui
infidelis sit subiectus.

824. Principium I. Baptizatorum matrimonium
regitur iure non solum naturali et divino, sed etiam
canonico, salva competentia civilis potestatis circa
mere civiles eiusdem matrimonii effectus. Ita
can. 1016.

DE MATRIMONIO

829

i° Ecclesiam regere posse matrimonium baptizatorum, est
de fide ex Cone. Trid., sess. 24, can. 3, 4, 9 et 12, qui
canones non sunt mere disciplinares sed dogmatici, cum
non tractent de iis quae agenda sunt, sed de ipsa Ecclesiae
potestate, et intendant « schismaticorum haereses et
errores exterminare » ; — id facere iure proprio et nativo,
Don autem iure a potestate çivili derivato, constat ex
Const. Pii VI Auctorem fidei, in propositiones Syn. Pist.
59 et 60, ubi opposita doctrina damnatur ut haeretica et
canonum Cone. Trid. eversi va, et ex prop. Syll. 68-70.
Probatur ex modo agendi Christi et Apostolorum (Mt. V et
XIX ; Le. XIÏ, 14 ; I Cor. VII) ; — ex praxi Ecclesiae saltem
a saec. VI, ut plurimum exercita sine conniventia potestatis
civilis, ut ostendit Leo XIII in enc. Arcanum; — et ex rei natura,
quia matrimonium est res sacra, utpote sacramentum, et hac
ratione potestati Ecclesiae subiectum.

2° Ecclesiam regere baptizatorum matrimonium iure pleno
et exclusive, est certum ex Pio VI ita interpretante Cone.
Trid., can. 12, et declarante omnes causas matrimoniales
ad solam Ecclesiam spectare (16 sept. 1788) ; item ex
prop. 74 Syll., ex enc. Leonis XIII Arcanum, et ex can. i960.
Probatur tum ex continua praxi Ecclesiae, quae nunquam hanc
potestatem in principibus agnovit ; — tum ex eo quod ipse
contractus matrimonialis fuit elevatus ad dignitatem sacramenti,
unde potestas civilis non posset regere contractum quin eo ipso
attingeret sacramentum, sacramenta autem non subiiciuntur
potestati temporali ; — tum quia implicat eamdem materiam
subiici duabus potestatibus supremis et independentibus, cum
possent opposita statuere.
Nec obstat matrimonium non solum ad spirituale sed etiam
ad corporale bonum ordinari ; quia Ecclesia, regendo matri­
monium, non solo spirituali sed etiam simul corporali bono
attendi potest atque debet.

3° Potestatem civilem iure proprio esse competentem quoad
effectus mere civiles, est certum uti constat ex ipsa natura
rei et ex formali Ecclesiae agnitione.
Probatur eo quod effectus civiles in praesenti non intelliguntur
effectus ordinis temporalis matrimonio essentiales et ab eo
inseparabiles, sed effectus mere civiles et separabiles. Hi autem
ab ipso iure civili essentialiter pendent, uti sunt dos uxoris,
donatio nuptialis, temporalium bonorum regimen, successio
haereditaria pro maiori saltem parte, privilegia civilia, etc. Unde
ex natura rei iure proprio potestate civili reguntur ; et tantum

830

i1

'
f

I
i
i
i1
;
I
i
|
Γ
J
i
J
[I
L
?
h
»

U

H
R,

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

si incidenter et accessorie agantur, possunt etiam a iudice ec­
clesiastico ex propria potestate cognosci ac definiri (can. 1961).
Ex dictis solent concludere regimen matrimonii baptizatorum,
effectibus civilibus exceptis, ad Ecclesiam exclusive pertinere
iure divino; et, eo ipso quod contractus coniugalis evectus fuit
ad dignitatem sacramenti, subtractum fuisse ius potestatis
civilis in illum, propter concursum scii, iuris altioris cui cedere
debet. Hinc iam derelicta videtur sententia plurium Scholasti­
corum (uti Sanchez, Salmanticensium, Billuart), qui dicebant
matrimonium ut sacramentum regi ab Ecclesia, ut contractum
per se regi potestate civili ; at Ecclesiam posse, si opportunum
iudicaverit, ad se avocare causas matrimoniales easque sibi
reservare, atque id fecisse, ideoque nunc illas exclusive ad eam
pertinere ex iure ecclesiastico. Haec enim sententia difficulter
conciliaretur cum verbis Leonis XIII : « consideranda sacramenti
dignitas est, cuius accessione matrimonia Christianorum evasere
longe nobilissima. De sacramentis autem statuere et praecipere,
ita ex voluntate Christi, sola potest et debet Ecclesia, ut absonum
sit plane potestatis eius vel minimam partem ad gubernatores
rei civilis esse translatam ». Fatemur tamen, ut pluribus ex
argumentis allatis fiat satis, stricte sufficere ut Ecclesiae competat
ius sibi omnes res matrimoniales reservandi.

825. Principium II. Matrimonium infidelium non
solum iure naturali et divino regitor, sed etiam
civili. — Regimen horum matrimoniorum exclusive
pertinere ad potestatem civilem, salvo iure naturali et
divino, constat ex variis Ecclesiae documentis, v.g. S. Off.,
29 oct. 1739 et 20 sept. 1854 ; S. C. P. F., 8 oct. 1631 et
26 iun. 1820 ; — ad eam pertinere per se et iure proprio
videtur verius.
Probatur : a) quia ad potestatem civilem pertinet ius regendi
contractus naturales in quantum importat ad bonum commune,
matrimonium autem infidelium est contractus naturalis qui
maxime importat ad bonum commune ; — b) quia necessarium
est ad bonum commune matrimonium regi positivo iure humano,
cum ius naturale et divinum sit nimis indeterminatum, unde
magna sequerentur inconvenientia si infidelium matrimonia
solis legibus et impedimentis iuris naturalis et divini subiicerentur : non potest autem regi nisi potestate civili, cum Ecclesia
in infideles eorumque matrimonia nullam iurisdictionem habere
possit. Unde apud omnes gentes, saltem excultas, fuit de matrimoniis legislatio civilis.
Cui non obstat matrimonium de se naturaliter esse quid sacrum
et religiosum. Nam a) non est intrinsece sacrum sed mere
extrinsece (n. 775, 4°) ; b) in ordine naturali non foret duplex
societas perfecta : altera civilis, altera religiosa, sicut nunc in
ordine supernatural! extat Ecclesia ; sed foret una quae de
omnibus rebus humanis curaret ad ducendum homines in felici-

DE MATRIMONIO

831

tatem. Cum autem infideles ad ordinem supernaturalem et ad
Ecclesiam actu non pertineant, non cessavit pro iis in potestate
civili ius curandi de omnibus, sicut ipsi subtracta fuit Christia­
norum cura de re religiosa.

826. Principium III. Matrimonium mixtum, fidelem
inter et infidelem, ex parte fidelis regitur iure cano­
nico ; an insuper ex parte infidelis etiam regatur
iure civili dubitari potest.
l° Ecclesiam regere posse matrimonium fidelem inter et
infidelem, et quidem iure proprio, est certum ex ipsa con­
stanti Ecclesiae praxi, et ex variis can. v. g. 1119 sq.,
i°36, § 3, 1070, 1962.
Probatur quia matrimonium fidelis connaturaliter et de se est
sacramentum, in bonum Ecclesiae ordinatum ; unde Ecclesiae
lege est regendum qua directe ligatur fidelis, indirecte autem
infidelis attingitur, quatenus matrimonium non claudicat.
Non obstat matrimonium in casu non esse sacramentum ; id
enim est mere per accidens, propter infidelem in quo est obsta­
culum, nempe absentia Baptismi. Imo est inchoatio sacramenti
qua ex parte fidelis omnia ponuntur ad illud necessaria et id
in statu omnino proximo sit ad completionem, ita ut accedente
Baptismo alterius, eo ipso existât sacramentum perfectum.

2° Ecclesiam exclusive posse regere matrimonium inter
partem fidelem et infidelem est sententia inultorum, quia
impossibile est ut unum individuum matrimonium a du­
plici distincta potestate regatur ; in iurium autem colli­
sione ius altius Ecclesiae praevalet, cui cedat necesse est
ius inferius societatis civilis.
Plures tamen docent eiusmodi matrimonium regi tum ab
Ecclesia tum a potestate civili, unde tenent illud impediri tum
impedimentis ecclesiasticis quae directe fidelem, indirecte in­
fidelem attingunt, tum impedimentis, si quae sint, a lege civili
statutis, quae directe infidelem ligant, indirecte fidelem, quatenus
matrimonium non claudicat.

827. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
i° Potestatem civilem non posse statuere de valore, liceitate,
vel effectibus essentialibus matrimonii Christianorum, nec con­
ditiones praescribere, formam aut solemnitatem pro matrimonii
aut sponsalium celebratione, quia illa reservantur Ecclesiae, sed
solos posse attingere effectus temporales separabiles seu mere
civiles ; — e contra pro matrimonio infidelium.
2° Nec posse impedimenta statuere dirimentia aut etiam
mere prohibentia pro matrimoniis Christianorum ; — e contra
pro infidelium.

832

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Nec posse impedimenta ab Ecclesia statuta abrogare vel
in iis dispensare.
4° Consequenter non posse baptizatis matrimonium directe
et absolute prohibere, etiam ob rationes eugenicas, ne scii, proles
haereditaria infirmitate contaminetur in detrimentum gentis ; —
imo nec infidelibus, sicut nec Ecclesia id potest baptizatis, quia
est contra ius naturale primarium quod unusquisque ex natura
habet ad matrimonium, antecedenter ad omnem societatem
humanam ; —· posse tamen in materia sibi subiecta aliquid
statuere (v. g. rei incarcerationem) quo indirecte et per accidens
quis ab ineundo matrimonio impediatur.
5° Nec posse baptizatis imponere (quamvis possit suadere)
examen seu inspectionem medicam, tamquam conditionem sine
qua matrimonium interdicitur aut non agnoscitur, vel effectibus
privatur, quia est aequivalenter statuere impedimentum et
matrimonium prohibere ; et ideo nec infidelibus, si implicaret
interdictionem matrimonii iis quibus testimonium medici non
faveret ; — e contra si unice fieret ad urgendam obligationem
naturalem ante matrimonium revelandi nocivos defectus comparti, absque matrimonii inhibitione, licet etiam id non videatur
opportunum.
6° E contra posse promovere et urgere ipsas Ecclesiae de
matrimonio leges, atque pUnire crimina quae opponuntur legi
morali circa matrimonium, ut ‘ adulterium, polygamiam, di­
vortium, in quantum opponuntur bono communi, cum debita
tamen subordinatione ad potestatem Ecclesiae ; — non tamen
directe in ordine ad ipsum matrimonium.
7° Leges a civili potestate praeter suam competentiam latas,
invalidas esse nec de se obligare in conscientia.
8° Generatim tamen christianos teneri ad eas, in quantum
non obstçnt iuri naturali et divino, ne scii, ipsi priventur effectibus
civilibus et gravioribus damnis obnoxii fiant.

828. Animadversio. — Ex verbis S. Thomae, q. 50,
a. un., ad 4 : « Matrimonium, in quantum est in officium naturae,
statuitur lege naturae ; in quantum est sacramentum, statuitur
iure divino ; in quantum est in officium communitatis statuitur
lege civili », non potest deduci potestas societatis civilis ad
regendum matrimonium christianum in quantum est constitu­
tum in bonum commune. Nam ipse S. Thomas non admittit
potestatem civilem posse statuere impedimenta matrimonii sine
Ecclesiae approbatione, cum q. 57, a. 2, ait : < Talis prohibitio
est per Ecclesiam approbata ; et inde est quod legalis cognatio
matrimonium impediat » ; et ad 4 : « Prohibitio legis humanae
non sufficeret ad impedimentum matrimonii, nisi interveniret
Ecclesiae auctoritas, quae idem etiam interdicit ». Unde textus
intelligendus quoad matrimonium Christianorum de effectibus
civilibus ; videtur tamen innuere quaedam matrimonia regi
civili auctoritate, quam S. Thomas agnoscit in statuendis impe­
dimentis inter infideles : « Inter infideles est matrimonium...
prout est in officium naturae. Ea autem quae pertinent ad legem
naturae, sunt determinabilia per ius positivum, et ideo si prohi-

i
DE MATRIMONIO

833

betur ab aliquo iure positivo apud infideles contrahere matrir
monium cum infidelibus alterius ritus, disparitàs cultus impediet
matrimonium inter eos » q. 59, a. 2, ad 3.

SECUNDA PARS.
DE MATRIMONII CELEBRATIONE.

829. Materia tractanda. —- Nomine celebrationis hic
veniunt omni? quae ad eam pertinent :
i° praeparatio matrimonii quae fieri solet per sponsalia ;
2° ea quae matrimonio praemitti debent, scii, sponsor
rum examen et proclamationes bannorum ;
3° ipsa forma seu ritus sub quo celebratur matrimonium.
De quibus est successive dicendum x.
QUAESTIO PRIMA.

DE SPONSALIBUS.
S. Th., Suppi., q. 43.

830. Sponsalia secundum nomen ita vocantur a
Spondere i. e. sponte promittere, quia antiquitus puella
in uxorem spondebatur seu promittebatur viro ab illis
sub quorum erat potestate. Unde quae spondebatur,
sponsa, cui spondebatur, sponsus, qui promittebat sponsor
dicebatur, et contractus huius promissionis sponsalia. Est
ergo contractus de matrimonio postea ineundo bilateralis
seu futuri matrimonii promissio mutua1
2.
Est itaque promissio
1) matrimonii futuri, et ideo distinguitur a matrimonio valido
non consummato, quod nonnunquam improprie vocabatur spon­
salia, quo sensu B. loseph nominari solet sponsus B. Virginis :
matrimonium in casu dicebatur sponsalia de praesenti (accipio
te), et differt a veris sponsalibus de futuro (accipiam te);

1. Haec altera sectio tractatus, sicut et tertia, pro maçna parte est
canonica. Monere volumus mentem nullatenus esse quaestiones iuridicas
plenius et perfectius tractare, aut tractatum de matrimonio canonicum
conficere, sed solum breviter, ordinatim et succinte tradere quae sacer­
doti in animarum ministerio sint necessaria.
2. Conferri possunt : Woutets, De Forma promissionis et celebrationis
matrimonii; et Dannanin, De Promissione matrimoniali, in Angelicum 1931.
Summa Theologiae Moralis III. — 53

834

SUMMA THEOLOGIAE

moralis

2) mutua, non vero mere unilateralis, ab uno facta et ab altero
acceptata sed sine repromissione. Et quamvis nova legislatio
canonica de utraque sit eadem (can. 1017), in ordine tamen ad
matrimonium potius consideranda venit promissio bilateralis seu
sponsalitia, quia haec, non illa unilateralis, solet praecedere
matrimonium et est congrua eius praeparatio, licet tamen nulla­
tenus sit de praecepto.
Porro sponsalia praemitti solent : a) ut matrimonium maturiori
consilio et meliore cum dispositione ineatur j b) ut hoc tempore
intermedio alter alterius indolem et mores melius expeiiatur, et
possit deprehendi an matrimonio nihil obstet ; c) ut crescat
sponsorum amicitia et desiderium coniugii, sicut ait Augustinus,
Conf. VIII, 3 : ne vilem habeat maritus datam, quam non suspira­
verit amatam.

831. Sponsalium definitio. — Solent definiri spon­
salia : Futurarum nuptiarum inter duas personas determinatas
iure habiles mutua promissio. Dicitur :
i° Futurarum nuptiarum, quae sunt ipsum sponsalium
proprium obiectum ;
2° Promissio, et non mera intentio, desiderium, vel
simplex propositum etiam verbis expressum, quia id non
includit intentionem se obligandi quae est elementum
essentiale promissionis ;
30 Mutua i.e. reciproca, seu utrimque data et acceptata :
sic distinguitur a promissione unilaterali ab altero quoque
acceptata, quae etiam emitti potest, licet nemo praesu­
matur velle se obligare ad matrimonium nisi sub conditione
quod alter etiam se obliget. Sponsalia itaque sunt quasi
matrimonium inchoatum, et sicut non est matrimonium
sine mutua corporum traditione, ita nec sponsalia sine
mutua futurae huius traditionis sponsione ; unde spon­
salia, sicut matrimonium, non possunt claudicare.
4° Inter duas personas determinatas iure habiles, nam sicut
matrimonium non potest iniri nisi inter duas determinatas
personas iure habiles, ita nec sponsalia quae sunt matri­
monii praeambulum, possunt esse nisi inter duas personas
determinatas, quae iure habiles nunc sunt ad promitten­
dum et saltem aliquando erunt ad matrimonium valide
et licite contrahendum : promissio enim de re impossibili
vel illicita est nulla.
Hinc a) invalida sunt sponsalia inita cum impedimento matri­

DE MATRIMONIO

835

monii, quod non potest aut in çasu non solet dispensatione auferri;
b) item inita cum impedimento ignorato ;
c) e contra valida sunt cum impedimento scienter inita, sed
pro tempore quo matrimonium cum impedimenti cessatione vel
dispensatione erit licitum ;
d) valida sunt inter duas personas mixtae religionis inita post
dispensationem iam obtentam ;
e) e contra si inita fuerint dispensatione nondum obtenta,
ordinario erunt invalida, quia matrimonium mixtum saepius
est illicitum, nisi intendatur ut medium reparandi iniuriam.
Conditiones ad sponsalia requisitae sunt generales qonditiones
omnis contractus : debet scii, esse promissio personalis, vera et
non ficta, plene deliberata, libera et signis sensibilibus expressa.
Unde regulae generales de vitiis consensus quae contractum
invalidant, aut rescindere permittunt, hic simpliciter veniunt
applicandae.

832. Forma legalis iure canonico ad validitatem
requisita sponsalium, imo cuiuscumque promissionis
matrimonii, indicatur can. 1017 :
« § i. Matrimonii promissio, sive unilateralis sive bila­
teralis seu sponsalitia, irrita est pro utroque foro, nisi facta
fuerit per scripturam subsignatam a partibus et vel a
parocho aut loci Ordinario, vel a duobus saltem testibus.
§ 2. Si utraque vel alterutra pars scribere nesciat vel
nequeat, ad validitatem id in ipsa scriptura adnotetur et
alius testis addatur qui, cum parocho aut loci Ordinario vel
duobus testibus, de quibus in § I, scripturam subsignet »,
Cum multis periculis et malis occasionem darent
promissiones privatae, quarum multae erant dubiae vel
temere aut leviter initae, ex quibus multae lites et inimi­
citiae ortum habebant, sapientissime ista lex condita est
invalidans omnem promissionem quae publice in scriptura
non est contracta. Tres autem requiruntur ad validitatem
conditiones :
i° Ut promissio fiat per scripturam seu in scriptis.
2° Ut ineatur coram parocho aut loci Ordinario vel
duobus testibus,
3° Ut scriptura subsignetur a contrahentibus et a
parocho aut loci Ordinario vel duobus testibus.
Itaque : i° Scriptura conficienda est promissio ; non tamen
debet esse ipsa manu contrahentium scripta, sed sufficit si ab
alio vel ope machinae sit exarata aut typis impressa. At appo-

836

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nenda est data seu adscriptio diei, mensis et anni (S. C. C.,
27 iul. 1908, simul cum can. 6), non loci ; data potest indicari
expresse vel aequivalenter, v. g. nominando diem festi ; sed error
in data etiam involuntarius irritat actum.
20 Coram parocho aut loci Ordinario vel duobus testibus :
Testis qualificatus, nempe Ordinarius et parochus, sub cuius
nomine etiam veniunt qui in iure loco parochi sunt, intelligendus
est ille intra limites cuius territorii actus conficitur (S. C. C.,
30 mart. 1908), qui tamen alium sibi substituere nequit, nec
delegatum ad universalitatem causarum matrimonii, atque sus­
pensus ab officio vel excommunicatus vitandus invalide munus
exerceret post sententiam declarator iam aut cpndemnatoriam (can.
2279, § i, 2284, 2266). Unde si coram vicario cooperatore, vel
coram ipso Ordinario aut parochosed extra suum territorium pro­
missio ineatur, insuper alter testis requiritur. Testes autem non
debent habere speciales qualitates ; sufficit ut capaces sint testandi.
30 Subsignanda est scriptura ab omnibus, et quidem simul et
unico contextu, contrahentibus et parocho aut Ordinario vel
testibus simul congregatis (S. C. C., 27 iul. 1908). Subscriptio
debet fieri personaliter et propria manu, non autem esse instru­
mento impressa, ope machinae vel typis ; unde invalida est
promissio facta per procuratorem. Quodsi quis subscriberet
manu ductus ab alio, valide contraheret dummodo maneret causa
principalis et etiam solus subsignare valeret licet difficilius ; at
in praxi res facile erit dubia.
Quando utraque vel alterutra pars ob ignorantiam nesciat,
vel ob infirmitatem aut morbum nequeat scribere, id adnotandum est, et illius loco alius testis adhiberi debet qui cum aliis
testibus aut cum parocho seu Ordinario subsignet.
Conditionibus praedictis omissis, promissio erit invalida etiam
in conscientia, non tamen illicita. Ita est pro omnibus catholicis
ritus latini, et etiam pro acatholicis baptizatis, non tamen pro
Orientalibus aut infidelibus dum inter se contrahant.

833. Effectus sponsalium ex natura rei consequens
est obligatio gravis in conscientia ineundi matrimonium
tempore debito, et quidem ex iustitia, quia sponsalia sunt
promissio bilateralis et onerosa, quae çonnaturaliter est
verus contractus bilateralis, et quidem obligans sub gravi,
cum agatur de re magni momenti. Licet non omnino
impossibile videatur quod duo exceptionaliter intendant
se non obligare nisi ex fidelitate, ita tamen intelligi et fieri
non solet ; unde id non est praesumendum, sed probari
deberet (Π, 478).
Unde : l° Sponsi sub gravi tenentur vitare omnia quae
possunt matrimonium impedire,
2° Sponsus qui sine sufficienti causa resilit a contractu
Valido sponsalitio, vel indçbite differt matrimonium, invita

DE MATRIMONIO

837

sponsa, peccat graviter contra iustitiam, et ad restitutionem
tenetur sj exinde damnum reale sponsae ortum sit.
3° Nec sufficit sponsam dotare, si in hoc non consentiat,
quia obligatio sponsalium non est alternativa, scii, ducendi
in matrimonium vel dotandi, sed una principalis i. e.
matrimonium ineundi, et altera subsidiaria, si prior non
impleatur, nempe damnum reparandi.
4° Nihilominus « ex matrimonii promissione, licet valida
sit nec ulla iusta causa ab eadem implenda excuset, non
datur actio ad petendam matrimonii celebrationem »
(can. 1017, § 3), in foro externo scii,, sive iudicialis sive
administrativa ; quia, ut notat S. Thomas : « matrimonia
coacta consueverunt malos exitus habere » (a. 1, ad 2).
50 Actio « datur tamen ad leparationem damnorum, si
qua debeatur » (can. 1017, § 3) ; quae quidem actio est
fori mixti et institui potest coram foro civili vel eccle­
siastico, non autem suspendit matrimonii celebrationem
(com. interpr., 2 iun. 1918).
Notetur: a)Ex invalidis sponsalibus nullam obligationem oriri
ratione promissionis, cum sit invalida ; oriti tamen per accidens
posse occasione promissionis factae, v. g. ad damnum illatum
reparandum, et nominatim si quis invalide promittendo alteram
partem dolose deceperit (II, η. 384I.
b) Ex validis sponsaliis de iure naturali graviter illicitum esse
matrimonium inire cum tertia persona ; quod tamen non est impe­
dimentum matrimonii proprie dictum seu canonicum, quia pro­
prie non est inhabilitas personae, nec canonica lege est agnitum.
c) Ex validis sponsalibus etiam illicitum esse, quod matrimo­
nium tertiae personae promittatur, imo haec altera promissio
esset invalida utpote de re illicita.
d) Qui duabus personis matrimonium promisit, tenetur ducere
primam, nisi haec libere iuri suo renuntiet, ut non raro expedit ;
hoc in casu nec tenetur ducere alteram ratione promissionis quae
est invalida, sed si reparandum sit damnum ex eo quod ob spem
futuri matrimonii in copulam virgo consenserit, vel et exinde
gravida evaserit, non tamen si ipsa, copulam habendo, sponsalia
priora cognoverit (II, n. 384).
e) Ex promissione unilaterali valida etiam oritur in promittente
obligatio matrimonii contrahendi, sed per se ex fidelitate tantum
et sub levi ; nisi tamen ex justitia et ideo sub gravi se obligare
quis intenderit.

834. Sponsalium dissolutio. — Sponsalia ex iusta
causa dissolvi seu dirimi possunt, quia non inducunt
vinculum indissolubile. Causae variae numerantur, quarum

838

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

aliquae absolute, pleno iure et ipso facto sponsalia solvunt,
aliae solum dant facultatem ea resiliendi sive uni sive
utrique parti. Praeter dolum et metum qui rescissionem
permittere possunt parti laesae, omnes causae ad sex
reduci possunt.
i° Mutuus consensus libere datus,nec dolo, vi aut metu
extortus. Cum enim contractus sit natura sua solubilis,
sicut mutuo consensu initur, ita et dissolvitur.
Ad quod reducitur impletio conditionis resolutoriae, si sub
ea sponsalia inita fuerint.

2° Fractio fidei sponsdlitiae per subsequentem fornicatio­
nem çum tertia persona, aut attentationem sponsalium, aut
procationem, matrimonium initum, vel indebitam matrimo­
nii dilationem. Nam frangenti fidem, fides frangatur eidem.
Parti laesae inde ius est solvendi sponsalia, non parti frangenti
fidem. Unde durante matrimonio suspenditur obligatio ex
sponsalibus orta, eoque soluto reviviscit ; licet in praxi non sit
nimis urgenda. Fornicationi àequivalent actus graviter impudici
voluntarie admissi aut cum tertia persona exerciti, si frequenter
acciderit, ita ut exinde quis fiat graviter suspectus de non
servanda fide coniugali. Fornicatione ab utroque habita, Utrique
nascitur ius dissolvendi sponsalia, quia uterque fit suspectus.

30 Electio status perfectioris, quia in omni promissione
matrimonii implicite includitur conditio : nisi perfectiorem
statum elegerim, sicut unicuique ius est.
Status perfectus est status religiosus et clericalis, vel etiam,
probabiliter, votum privatum castitatis perfectae aut virginitatis,
dummodo serio emittatur et sine dolo aut fraude erga alteram
partem vel eius irreparabili damno. Solvuntur sponsalia ipsa
professione religiosa aut susceptione Ordinis sacri, quae de se
important perpetuum impedimentum ; ingressu vero religionis
vel seminarii solum suspenduntur, ita ut eorum obligatio revi­
viscat si ingrediens non perseveraverit et altera pars expectaverit iurique suo non renuntiaverit : haec tamen solvere sponsalia
iure potest.

40 Impedimentum superveniens matrimonii, dirimens vel
impediens, quia illud reddit invalidum aut saltem illicitum.
Si tamen ex culpa unius fuerit appositum, et dispensatione
tolli possit, tollendum est, exigente comparte, dum fieri possit
sine graviori incommodo proportionato ad damnum compartis.

50 Mutatio rerum notabilis quae, sponsalibus contractis,
superveniat aut innotescat, et prius cognita, ab iis pru-

DE MATRIMONIO

839

denter retraheret et contractum impediret. Nemo enim
censetur promittere ultra suam intentionem ; unde in
omni promissione implicite includitur conditio : rebus in
eodem statu manentibus seu nisi superveniat notabilis mutatio.
Mutatio notabilis esse potest sive in bonis corporis, uti gravis
infirmitas, morbus insanabilis, magna deformitas, oppressio
sponsae Virginis ; sive in bonis fortunae, ut notabilis amissio
bonorum, defectus dotis, notabilis elatio ad altiorem statum ;
sive in bonis animi, ut haeresis, vitium ebrietatis, apostasia,
crimen, infamia ; sive in circumstantiis externis, uti graves
exortae inter familias inimicitiae, animorum discordia et quidquid
infelix reddit coniugium, discessus in regionem longinquam sine
sufficiente ratione et sine spe brevioris reditus.

Hinc adest obligatio manifestandi comparti defectus
occultos, tum illos qui sunt substantiales aut quorum
absentia intenditur a comparte ut conditio sine qua non,
tum accidentales qui alteri damnum inferunt et matrimonium reddunt probrosum, non vero illos qui solum
reddunt minus appetibile.

6° Dispensatio pontificia ex iusta et urgenti causa.
Dissolvere enim potest matrimonium non consumma­
tum i a fortiori sponsalia. Ius scii, ex sponsalibus ortum
bono publico Ecclesiae est subordinatum, et ideo solvi
potest ad tnaiora vitanda Ecclesiae mala ex coniugiis
coactis oriunda.
S. Pontifex solus dispensare potest, non episcopus ; hic tamen
iudicare potest an sit causa sufficiens sponsalia dissolvendi.
Videntur autem posse dissolvi propria auctoritate privata, si
causa sit evidens. Excipiunt tamen tres casus : a) si ex iure
particulari alicuius dioecesis aliter statuatur, b) si ex privata
dissolutione scandalum oriatur, c) si de sufficientia causae
dubitetur aut dispensatio requiratur. Tunc invocetur publica
auctoritas ecclesiastica.

*
835
Animadversiones. — 1. Dispositiones novae iuris
canonici non habent effectum retroactivum, et ideo sponsalia antea
valide inita manent valida ; at non amplius datur actio pro iis ad
petendam matrimonii celebrationem (com. int., 2 iun. 1918).
Nec datur actio de iusta causa dissolvendi sponsalia (ibid.).
2. Sponsalia iniri possunt sub conditione in contractu expri­
menda, item cum appositione poenae conventionalis solvendae a
parte quae iniuste recederet, atque etiam sub arrhis. Arrhae
mutuo traduntur in signum sponsalium et in pignus matrimonii
contrahendi, ea lege ut repeti possint matrimonio contracto,

840

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nisi alia sit consuetudo, et restitui debeant si iuste resiliantur
sponsalia ; e contra iniuste resiliens amittat quod dedit et
reddere teneatur quod accepit.
Ab arrhis differunt dona et munera quae sponsi sibi invicem
tradunt. Quae si valoris sint relative minoris, absolute censentur
donata : secus si magni sint valoris, regulariter reddenda sunt
quando matrimonium non sequitur, utpote sub conditione data
et matrimonii intuitu ; at si unus iniuste resiliat, probabiliter
servari possunt ab altera parte fideli tamquam compensatio pro
fide non servata, quamvis sit dissuadendum.

3. Sponsalia, insciis aut obstantibus parentibus inita, regulariter
sunt illicita, quia ex pietate et reverentia tenentur filii consilium
petere a parentibus in re tam magni momenti i non tamen sunt
per se invalida, quia non de re illicita ; — nisi tamen parentes
sint matrimonio rationabiliter inviti, et matrimonium, omnibus
consideratis, sit illicitum : tunc sponsalia sunt invalida, utpote
de re illicita, ut si matrimonium sit in dedecus familiae, vel
scandalum aut dissidiae ex eo sint oriturae, aut praevideatur
fore infelix, non tamen ob solam dispamatem conditionis sponsis
notam.

4. Qui sine iusta causa a sponsalibus recedit vel causam ea resi­
liendi celavit aut culpa sua adduxit, tenetur damnum reparare
quod alteri parti resilienti infertur : tum positivum ex expensis
factis et debitis intuitu futuri matrimonii contractis, tum priva­
tivum ex eo quod difficilius inire matrimonium possit, quod
facile accidit sponsae et quandoque non plene compensatur nisi
ipsa convenienter dotetur.
5. Practice de sponsorum visitationibus et adamantium pro­
cationibus, magis pertinent ad theologiam pastoralem. De quo
in opusculo nostro De Variis Poenitentium Categoriis, p. 2, c. 3.

QUAESTIO SECUNDA.

DE PRAEVIIS AD MATRIMONIUM ET DE
BANNORUM PROCLAMATIONIBUS.

836. Materia tractanda. — Antequam matrimonium
celebretur, constare debet nihil eius validae ac licitae
celebrationi obsistere (can. 1019, § 1). Modus autem quo
de hac re constare positivis quidem argumentis debet,
diversus est in periculo mortis et extra huius periculum.
a) In periculo mortis, si aliae probationes haberi nequeant,
sufficit, nisi contraria adsint indicia, affirmatio iurata
contrahentium, se baptizatos esse et nullo detineri impe­
dimento (can. 1019, § 2).

DE MATRIMONIO

841

b) Extra mortis periculum, parochus ex officio tenetur
1) examen sponsorum instituere (can. 1020, § 1) ; atque
2) publice denuntiare matrimonium per bannorum publi­
cationes (can. 1022) : ne scii, unquam matrimonium contra­
hatur, cuius validae vel licitae celebrationi aliquid obstet.

837. Examen sponsorum instituendum est, ut constet
matrimonio a sponsis celebrando nihil obstare quominus
illud valide et licite celebrari possit. De quo attendendae
sunt sequentes iuris ordinationes.
I. « Parochus cui ius est assistendi matrimonio, oppor­
tuno antea tempore, diligenter investiget num matrimonio
contrahendo aliquid obstet » (can. 1020, § 1).
Parochus vi officii sui sub gravi tenetur illam facere investi­
gationem, quia tenetur procurare ea quae ad validam et licitam
sacramentorum administrationem requiruntur; unde tenetur ille
cui ius est assistendi matrimonio, et quidem opportuno antea
tempore i. e. antequam proclamationes publice denuntientur,
atque diligenter, quia agitur de re magni momenti. Ipse persona­
liter examen peragat, nisi iusta causa excusetur.
Quodsi pluribus ius assistendi matrimonio competat, prae­
ferendus est parochus sponsae; at de eius consensu potest etiam
parochus sponsi examen instituere aliaque necessaria procurare.
Et si sponsus impediatur ne in locum sponsae ad peragendum
examen se conferat, illius parochus, ad petitionem parochi
sponsae, examen instituit huiusque testimonium parocho sponsae
transmittit. Quae etiam usu vel et forsan statuto particulari dioeceseos possent introduci.
Antequam ad examen progrediatur, parochus praevie in­
quirat: a) num reapse ius habeat assistendi matrimonio, vel sal­
tem sponsos examinandi; b) in quibus paroeciis publicationes
sint faciendae; c) an nupturientes sint sui iuris aut minorâmes,
in ordine scii, ad consensum parentum.

II. « Tum sponsum tum sponsam etiam seorsum et
caute interroget
i° num aliquo detineantur impedimento,
2° an consensum libere, praesertim mulier, praestent,
3° et an in doctrina Christiana sufficienter instructi sint,
nisi ob personarum qualitatem haec ultima interrogatio
inutilis appâreat » (can. 1020, § 2).
Itaque examen instituendum est:
i° De impedimentis dirimentibus et impedientibus, et quidem
semper, etiam pro posse in periculo mortis: imprimis coram
sponsis insimul pro impedimentis publicis, dein cum sponso

842

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et sponsa seorsum et prudenter pro impedimentis occultis,
praesertim si peccatum implicent, de quibus prudenter monere
posset parochus non esse obligationem sibi revelandi impedii
mentum infamans, sed illud quoque confessario declarari posse
qui dispensationem procuret.
Diligenter parochus investiget de gradu consanguinitatis aut
affinitatis quo nupturientes forsitan iunguntur, seduloque explo­
ret annon impedimento ligaminis sint obstricti. Quocirca, si
casus ferat, inquiratur de obitu praecedentis coniugis, de matri­
monii nullitatis sententia, de dispensatione super rato et non con­
summato, comparatis ad rem omnibus legitimis documentis
(S. C. Sacr., 29 iun. 1941).
Nec solum quaeratur de impedimentis proprie dictis, sed de
omnibus quae matrimonio licite ineundo obstare possunt, uti
sunt apostasia ab Ecclesia, adscriptio societati damnatae, status
peccatoris publici aut notoria censura, rationabilis oppositio
parentum (can. 1065, 1066, 1034), sponsio aliis facta, formalitas
civilis nondum impleta aut licentia legalis obtinenda, etc

2° Semper quoque de libertate matrimonii, praesertim apud
sponsam, scii, de libera electione matrimonii et cum tali persona,
ita ut non simplicitate aut dolo decepta, nec importunis precibus
vel occasionibus seducta, nec vi et metu coacta alterutra pars
coniugium ineat.
Nec redditis ab iisdem forte negativis responsionibus acquiescat,
manet S. Cons. Sacr., 29 iun. 194I, sed et alias peragat investi­
gationes ad libertatem consensus securius evincendam· Probe
perpendant parochi unum e praecipuis capitibus nullitatis matri­
moniorum, quae ad ecclesiastica tribunalia deferuntur, in vi
metuve incusso consistere.
Si alicubi reperiantur qui nuptias inire praesumant, adiectu
aliqua conditione aut intentione, consensus sive suspensiva sive
irritativa, parochus omni studio conetur nupturientes avertere ab
huiusmodi conditionibus matrimonio adiiciendis, eosque indu­
cere ad retractandas forte iam adiectas. Quoad vero legitimam
cuiusdam conditionis de futuro, de praesenti, aut de praeterito
appositionem, parochus Ordinarium consulat eiusque pareat
mandatis.

30 De doctrina Christiana, quod nunquam omittendum est,
nisi parochus aliunde certo sciat sponsos sufficienter instructos.
Inquirat :
a) Circa cognitionem necessariam, tum generarim 1. veritatum
de necessitate cognoscendarum medii atque praecepti, quas
sponsi scire debent non solum ad propriam Salutem, sed etiam
ad salutem futurae prolis ab ipsis educandae ; — tum speciatim
2. obligationum et finium status coniugalis. Quare < ne omittat
parochus secundum diversam personarum conditionem, sponsos
docere sanctitatem (et indissolubilitatem) sacramenti matrimonii,
mutuas coniugum obligationes et obligationes parentum erga
prolem » (can. 1033), quae tamen instructio noti semper simul
cum ipso examine sponsorum est facienda, sed quandoque oppor­
tunius differri potest ut brevi ante matrimonium fiat.

DE MATRIMONIO

843

Quodsi aliquis inveniatur doctrinae Christianae ignarus, pa­
rochus eum edoceat vel edocere curet prima saltem doctrinae
Christianae elementa ; at si renuat, non ideo tamen est a matri­
monio respuendus (com. int., 2 iun. 1918) : non enim est peccator
publicus.
b) Insuper circa Baptismum. « Nisi Baptismus collatus fuerit
in ipso suo territorio, parochus exigat Baptismi testimonium
ab utraque parte, Vel a parte tantum catholica, si agatur de
matrimonio contrahendo cum dispensatione ab impedimento
disparitatis cultus » (can. 1021, § 1) ; unde si agatur de matri­
monio mixtae religionis, etiam a parte acatholica testimonium
Baptismi exigendum est.
Addit quoque codex : « Catholici qui sacramentum Confir­
mationis nondum receperunt, illud, antequam ad matrimonium
admittantur, recipiant, si id possunt sine gravi incommodo »
(can. 1021, § 2), quia postea minus facile recipitur et frequentius
negligitur. De sacramentis inquirendum est legitimis documentis
comparatis. Testimonium Baptismi recens esse debet, nec ante
semestre scriptum, quam matrimonium ineatur1 (S. C. Sacr.,
29 iun. 1941).
Quodsi de suscepto Baptismo testimonium haberi nequeat,
sufficit unius testis omni exceptione maioris affirmatio, vel iusiurandum ipsius subiecti, si in adulta aetate sacramentum suscepit
(can. 779). Affirmationi tamen, etiam iuratae, nupturientium
se baptizatos esse, facile ne credat parochus, nisi aliunde id ipsi
certo constet, fidemque parochi loci originis nupturientium
petat (S. C. Sacr., 29 iun. 1941). Si vero omnis probatio deficeret
vel investigatione facta, dubium maneret probabile de Baptismi
validitate, catholicus esset rebaptizandus sub conditione ; et si
certo non esset baptizatus aut certo non valide, absolute foret
baptizandus.
c) Denique circa praeparationem matrimonii per sacramentorum
receptionem. Parochus sponsos « vehementer adhortetur ut ante
matrimonii celebrationem sua peccata diligenter confiteantur, et
sanctissimam Eucharistiam pie recipiant » (can. 1033).

III. « Ordinarii loci est peculiares nonnas pro huiusmodi
parochi investigatione dare » (can. 1020, § 3).
Potest ergo modum praescribere sequendum in perquirendo
de impedimentis aut in sponsis examinandis, atque statuta dioecesana de hac re edita vim suam retinent.

838. Lex de publicationibus bannorum. — Banna,
quae vox germanice significabat edictum iurisdictionis et
consequenter proclamationem publicam, hic intelliguntur
I. Testimonium Baptismi exigatur recens, quod multum etiam inservit
ad impedimenta detegenda, cum recentiore tempore in libro baptizatorum quoque matrimonium, si quod inierint, vel subdiaconatus sus­
ceptus, vel professip solenmis adnotentur (can. 470, § 2).

844

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

publicae futuri inter personas matrimonii denuntiationes,
quae eius celebrationi praemitti debent ut securius et facilius
detegantur impedimenta forsan obsistentia.
Lex consuetudine est introducta, quam Conc. Lat. IV,
c, 51, ad universam extendit Ecclesiam, praescribens
unam proclamationem ; Conc. vero Trid., sess. 24, c. 1
de ref., n. 7, statuit ut tres proclamationes fiant, quod
confirmavit codex iuris, can. 1024. Obligat sub gravi, quia
multum conducit ad finem magni momenti : vitandi scii,
matrimonia clandestina, detegendi impedimenta occulta,
impediendi ne filii matrimonia contrahant invitis parenti­
bus. Unde tres proclamationes sine urgente necessitate
omittere est peccatum grave, imo etiam omittere duas,
nisi forsan absit periculum latentis impedimenti ; omittere
unam est leve ob parvitatem materiae.
Lex obligat omnes catholicos, etiam si matrimonium contra­
hendum publice notum sit et constet nullum adesse impedi­
mentum, quia lex lata est ad praecavendum periculum commune
(can. 21). Excipiuntur matrimonia principum quae publicari non
solent, et casus urgentis necessitatis, ut si in periculo mortis
matrimonium esset contrahendum ad legitimandam prolem.
Matrimonia tamen mixta, cum dispensatione ab impedimento
disparitatis cultus celebranda aut mixtae religionis, de iure non
sunt publicanda, nisi Ordinarius pro sua prudentia, remoto
scandalo, id permittere opportunum duxerit, aut iure particulari
id alicubi toleretur ; quo casu mentio omittatur religionis partis
non catholicae (can. 1026).

839. Circumstantiae bannorum. — A. Tentpus.
« Publicationes fiant tribus continuis diebus dominicis
aliisque de praecepto in ecclesia inter missarum solemnia,
aut inter alia divina officia, ad quae populus frequens
accedat » (can. 1024).
Debent ergo fieri publicationes :
i° tribus diebus dominicis aut festis de praecepto, in
quibus obligatio missae assistendi fidelibus imponitur ;
20 continuis, nullo scii, die festo intermisso : veniale
tantum, vel, rationabili causa existente, nullum esset
peccatum omittere unum diem festum intermedium ;
3° in ecclesia, quae per se intelligenda est paroecialis,
inter missarum solemnia vel inter alia officia, modo fre­
quens populus adesse soleat.

DE MATRIMONIO

845

Hinc : a) Denuntiationes per se fieri non possunt diebus festis
in loco ubi fiunt suppressis, etiam si cum magna populi frequentia
celebrentur ; nisi forsan alicubi esset consuetudo centenaria ab
Ordinario tolerata aut nisi in casu particulari iste dispenset.
b) Nec a fortiori die non festivo aut extra ecclesiam, occasione
cuiusdam solemnitatis religiosae, nisi in casu urgenti, aut ex
dispensatione Ordinarii pro casu particulari concessa, dummodo
magnus sit populi concursus, ita ut finis legis attingatur.
c) Parochus qui in missa denuntiationis faciendae oblitus fuit,
aut nomina sponsorum ita proclamavit ut ab auditoribus non
fuerint intellecta, potest debitam proclamationem facere in vesperis
aut eam in sequentem diem festum differre.

B. Forma. Publicationes per se fieri debent viva voce
atque vulgari sermone ; per accidens « potest loci Ordinarius
pro suo territorio publicationibus substituere publicam,
ad valvas ecclesiae paroecialis, aliusve ecclesiae, affixionem
nominum contrahentium per spatium saltem octo dierum,
ita tamen ut, hoc spatio, duo dies festi de praecepto
comprehendantur » (can. 1025).
Forma varia est in variis dioecesibus pro diversis consuetu­
dinibus aut statutis locorum. Pro affixione eligendus est locus
bene conspicuus L

C. Locus. Proclamationes faciendae sunt :
i° Per se, in paroecia proprii parochi (can. 1023, § 1),
et quidem tum sponsi tum sponsae. Est autem proprius
parochus ille, in cuius paroecia domicilium habent vel
quasi-domicilium ; vel, si agatur de vagis aut de iis qui non
habent nisi dioecesanum domicilium vel quasi-domicilium,
actualem commorationem.
Hinc : a) Si nupturientes ad eamdem paroeciam pertinent et
in ea tantum habent domicilium aut quasi-domicilium, in ea
solum proclamationes faciendae sunt ; — nisi aliquando per
accidens, si antea in alio loco per sex menses alteruter commo­
ratus sit, ut dicetur sub 20.

I. Conc. prov. Mechliniense pro toto Belgio statuit, decr. 208 :
« Publicationibus partira substitui potest publica ad valvas ecclesiae
paroecialis affixio nominum contrahentium, ad hanc scii, normam :
Iü Nomina singulorum contrahentium, semel saltem, die dominica
vel festi de praecepto e suggestu proclamanda sunt.
2° Loco duarum publicationum fieri potest affixio ad valvas ecclesiae
paroecialis per spatium octo saltem dierum, ita tamen ut, hoc spatio,
duo dies dominici vel festi de praecepto comprehendantur, etsi publi­
catio praescripta uno ex his diebus dominicis vel festis fiat.
Affixio autem fiat in loco prprsus conspicuo ».

846

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) Si sint diversarum paroeciarum, tunc proclamationes fa­
ciendae sunt in ecclesia utriusque.
c) Si unus vel uterque plura habeat domicilia, vel domicilium
cum quasi-domicilio, vel plura quasi-domicilia, in omnibus iis
locis etiam proclamationes sunt faciendae ; uti facile accidere
potest pro minorennibus extra domum paternam degentibus,
pro militibus, studentibus, famulis, etc.
d) Non sunt amplius faciendae proclamationes in loco originis
aut actualis commorationis, si non sint locus domicilii aut quasidomicilii ; — nisi per accidens si a statutis particularibus aut ab
Ordinario praescribatur.

2° Per accidens, etiam extra paroeciam, si pars alio in
loco per sex menses commorata sit post adeptam pubertatem :
tunc parochus rem exponat Ordinario, qui pro sua pru­
dentia vel publicationes inibi faciendas exigat, vel alias
probationes seu coniecturas super status libertate colli­
gendas praescribat (can. 1023, § 2).
Animadverte : a) Si aliqua sit suspicio de contracto impedi­
mento, parochus etiam pro breviore commoratione consulat
Ordinarium, qui matrimonium ne permittat, nisi prius suspicio,
ad normam § 2, removeatur (can. 1023, § 3).
b) In his casibus, numerus proClamationum determinandus est
ab Ordinario.
c) Si pars commorata fuerit in longissimis et dissitis regionibus,
a quibus ut habeatur regularis attestatio libertatis status longius
tempus requiritur, cum tamen urgeat celebratio matrimonii,
Ordinarius pro suo prudenti iudicio praescribere potest iuramentum suppletorium (sive parte sive testibus), uti scimus ex
resp. comm. int., 2 iun. 1918, et ex instr. Congr. de Sacr.,
4 iun. 1921.
Ceterum hac in re etiam spectandae sunt ordinationes Statu­
torum particularium1.
Notetur parochum per se ipsum vel per alium facere posse
proclamationes.

840. Obligatio revelandi impedimenta. — Regul. Ita in Cone. Mechliniensi, n. 206, pro Belgio statuitur de casu quo
aliquis extra paroeciam per sex menses commoratus sit ; « Parochi est,
in singulis casibus, diligenter investigare an aliquid matrimonii cele­
bratiori! obsistat. Quodsi, facta inquisitione, ipsi constat, per documenta
publica sive ecclesiastica sive civilia, per privata testimonia Vel docu­
menta fide digna, una cum affirmatione iurata ipsorum contrahentium,
nihil matrimonio obstare ac praesertim nupturientes liberos esse, pa­
rochus non tenetur rem Ordinario exponere, nec publicationes in aliena
paroecia faciendae sunt.
Si vero, post diligentem investigationem, dubium vel suspicio sit de
existent! impedimento, Ordinarium consulat eiusque praecepta sequa­
tur ».

DE MATRIMONIO

847

lariter « omnes fideles tenentur impedimenta, si qua
norint, parocho aut loci Ordinario, ante matrimonii
celebrationem, revelare » (can. 1027) ; impedimenta autem
intelligenda sunt sensu lato, seu cuncta quae obstant
celebrando matrimonio.
Obligatio est gravis, quia finis legis est magni momenti,
scii, impedire matrimonia illicita et invalida, quibus
irreverentia fieret sacramento, et damna orirentur nuben­
tibus et filiis, necnon ipsi bono publico. Unde obligatio
non solum a positivo sed a naturali quoque iure procedit.
Obligantur omnes, cuiuscumque sint sexus, aetatis aut loci,
etiam si solus aliquius impedimentum cognoscat neque iuridice
probare possit, aut impedimentum sit occultum, dummodo cum
vera probabilitate innotescat. Sunt tamen causae excusantes :
i° Inutilitas revelationis, ut si parochus impedimentum iam
noverit, vel ab eo in foro conscientiae sit dispensatum, vel revelatio
praevideatur certo non profutura.
20 Aiud medium efficax, qualis est admonitio sponsorum ut
vel a matrimonio desistant vel pro dispensatione sollicitent.
Quae monitio semper praemittenda est ubi impedimentum oritur
ex peccato occulto et est infamans, dummodo speretur pro­
futura et tempus non urgeat ; secus impedimentum parocho
reveletur immediate.
3° Grave damnum proportionatum sive proprium sive aliorum,
puta scandalum. At qui novit impedimentum, tunc tenetur
impedire matrimonium quantum potest.
4° Secretum sacramentale, et etiam ratione boni communis
officiosum, nisi ad tuendum innocentem adversus iniustam aggres­
sionem illius qui secretum commiserit, revelatio sit necessaria ;
— non vero secretum naturale, nec promissum etsi sub iuramento,
nec etiam simpliciter commissum, quia secretum non obligat
in detrimentum boni communis vel in damnum tertii.
Secreto excusatus tenetur, si potest, monere nupturientes.

841. Bannorum dispensatio. — Non solus S. Pontifex,
sed etiam « loci Ordinarius proprius pro suo prudenti
iudicio potest ex legitima causa a publicationibus etiam
in aliena dioecesi faciendis dispensare. Si plures sint Ordi­
narii proprii, ille ius habet dispensandi, in cuius dioecesi
matrimonium celebratur ; quodsi matrimonium extra pro­
prias ineatur dioeceses, quilibet Ordinarius proprius
dispensare potest » (can. 1028).
Dispensare ergo potest :
iQ Solus Ordinarius proprius; ergo invalida est dispen­

848

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

satio concessa ab Ordinario non proprio, etsi in eius
dioecesi celebretur matrimonium.
20 Ex legitima causa, secus dispensatio est invalida, quia
Ordinarius dispensat in lege superioris.
Causa requiritur proportionata, et ideo :
i° Eo minor, quo maior probabilitas aut moralis certitudo
adsit de absentia cuiuscumque impedimenti.
a) Si moraliter constet nullum esse impedimentum, quaelibet
rationabilis causa, imo ipsa petitio sponsorum, potest esse causa
sufficiens dispensandi etiam ab omnibus publicationibus.
b) Si vero dubium positivum adsit de aliquo impedimento,
per se et generatim nullatenus valet Ordinarius dispensare ab
omnibus publicationibus.
c) Si demum nec moralis certitudo de absentia nec positivum
dubium de existentia impedimenti habeantur, ob varias causas
potest Ordinarius dispensare.
20 Eo maior, quo plura vel omnia remittantur banna. Causae
autem aliae sunt necessariae ob quas tenetur Ordinarius dispen­
sare, aliae gratiosae ob quas dispensare potest.
Causae necessariae ob quas dispensare tenetur sunt grave
damnum vitandum aut notabile bonum obtinendum ; scii.
a) periculum ne matrimonium malitiose i. e. sine iusta causa
impediatur ;
b) periculum infamiae vel scandali ut si concubinarii, qui
pro legitimis coniugibus habentur, matrimonium inire velint ;
c) periculum ne sponsus puellam a se defloratam relinquat ;
d) periculum mortis, dum proles sit legitimanda aut salus
moribundi securius procuranda ;
e) urgens necessitas discedendi cum continuo periculo incon­
tinentiae ;
f) partus instans ante factas denuntiationes ;
g) periculum ne sponsi contenti sint solius matrimonii civilis.
Causae gratiosae ob quas dispensare potest potius quam tenea­
tur, sunt :
a) disproportio magna in respectiva sponsorum aetate vel
conditione, quae ludibrio exponit ;
b) nobilitas nupturientium quorum cognationes sunt magis
notae, atque nuptiae non fiunt sine magna deliberatione et publicitate ;
c) omnis legitima ratio anticipandi matrimonium, praesertim
si moraliter constet non esse impedimentum.
Hae ultimae causae plerumque légitimant dispensationem
partialem tantum ; illae autem priores necessitate urgente etiam
totalem.
Dispensatio bannorum a denuntiatione impedimentorum non
dispensat, nec ab obligatione de iis inquirendi ; imo haec tnagis
videtur urgenda, nisi constet nulla adesse impedimenta.

Parochus dispensare non potest, nisi ad hoc ab Ordinario

DE MATRIMONIO

849

delegationem accipiat ; in quibusdam regionibus, ut in
Belgio, delegari solent vicarii foranei seu decani ad
I dispensandum super una vel duabus proclatnationibus.
I Necessitate urgente, potest parochus declarare legem
I bannorum cum tanto incommodo non obligare.
Ita : i° si periculum sit in mora et Ordinarius adiri nequeat ;
2° si matrimonium solemniter celebratum, postea ob reper­
tum impedimentum, renovato consensu sit convalidandum ;
3° si ob perturbationem publicam denuntiationes fieri ne­
queant ;
4° si celebratur matrimonium conscientiae (can. 1104).

842. Officium parochi. — Inceptis vel peractis publi­
cationibus, potest vel dubium esse ortum de aliquo impedimeûto, — vel impedimentum certum detectum, — vel
) nullum detectum nec certum nec dubium.
i
A « Exorto dubio de existentia alicuius impedimenti :
i° Parochus rem accuratius investiget, interrogando sub
iuramento duos saltem testes fide dignos, dummodo ne
agatur de impedimento ex cuius notitia infamia partibus
oriatur, et, si necesse fuerit, ipsas quoque partes.
2° Publicationes peragat vel perficiat, si dubium ortum
sit ante inceptas vel expletas publicationes.
3° Matrimonio ne assistit, inconsulto Ordinario, si
dubium adhuc superesse prudenter indicaverit » (can. 1031,
§ i).
B, « Detecto impedimento certo :
i° Si impedimentum sit occultum, parochus publicationes
peragat vel absolvat, et rem deferat, reticens nomina, ad
loci Ordinarium vel ad S. Poenitentiariam.
2° Si sit publicum et detegatur ante inceptas publica­
tiones, parochus ulterius ne procedat, donec impedimentum
removeatur, etsi dispensationem pro foro conscientiae
tantum obtentam norit ; si detegatur post primam aut
secundam publicationem, parochus publicationes perficiat,
et rem ad Ordinarium deferat » (can. 1031, § 2).
C. « Demum si nullum detectum fuerit impedimentum,
nec dubium nec certum:
Parochus, expletis publicationibus, ad matrimonii cele­
brationem partes admittat » (can. 1031, § 3).
Summa Theologiae Moralis III. — 54

850

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

843· Animadversiones. — j. « Peractis investigationibus
et publicationibus, parochus matrimonio ne assistat, antequam
omnia documenta necessaria receperit, et praeterea, nisi rationabilis causa aliud postulet, tres dies decurrerint ab ultima publicatione » (can. 1030, § 1). Unde si ultima publicatio locum habuerit die dominica, matrimonium per se nonnisi feria 5· contrahi
potest, conformiter ad can. 34, § 3, 30.
Documenta requisita sunt : a) testimonium Baptismatis sponsi
ex aliena paroecia ; b) attestatio authentica de bannis in aliena
paroecia proclamatis et de statu libero ; c) in casu speciali, testi­
monium de dispensatione obtenta super impedimento, de obitu
prioris coniugis, de nullitate matrimonii, de non consummatione
matrimonii rati eius que dissolutione, de iis quae spectant
privilegium Paulinum.
Per accidens requiri possunt : ex iure civili, testimonium de
fprmalitatibus civilibus impletis ; ex iure particulari, testimonium
confessionis.
2. Quando nupturientes diversae sunt dioecesis, transmissio
documentorum peractae inquisitionis ad parochum sponsae fiat
semper per tramitem cancellariae Curiae episcopalis dioecesis
sponsi ; vice versa per cancellariam episcopalem sponsae, si quan­
doque accidat ut matrimonio parochus sponsi (S. C. Sacr.,
29 iun. 1941).
Quando nupturientium parochi sunt diversae dioecesis, insuper
praecipit eadem S. Congregatio, ut parochus ad assistendam
matrimonii non procedat, nisi prius spae Curiae episcopalis
licentiam (nihil obstat) consequatur.
Quo accuratius in re procedatur, parochus ad Curiam mittat,
et quidem opportuno antea tempore, documenta omnia praematrimonialia una cum exemplari praedito omnibus notitiis de
quibus ex documentis constat. Hoc exemplari, nihil obstat
munito, utatur parochus, si aliquando sacerdoti, legitima ceterum
facultate praedito, concedat licentiam assistendi matrimonio
extra paroeciam forte contrahendo, illudque dein caute asser­
vetur in archivo paroeciae ubi nuptiae initae sunt.

3. « Si intra sex menses matrimonium contractum non fuerit,
publicationes repetantur, nisi aliud loci Ordinario videatur
(can. 1030).
Iudicium Ordinarii proferri potest, sive declaratione generali.
pro verificatis quibusdam conditionibus>sive responso particulari.
4. « Matrimonio vagorum de quibus in can. 91, parochus,
excepto casu necessitatis, nunquam assistat, nisi, re ad loci
Ordinarium vel ad sacerdotem ab eo delegatum delata, licentiam
assistendi obtinuerit. » (can. 1032).
Vagi sunt illi qui nullibi domicilium aut quasi-domicilium
habent, etsi iam a mense in paroecia commorentur : ita confor­
miter ad can. 91 ; iis tamen probabiliter exceptis qui mere momen­
tanee inveniantur vagi, utpote qui nuper relinquentes domici­
lium, in via sint ut aliud occupent : finis legis, sicut textus

I

;
I

|
/
I

(
j

DE MATRIMONIO

85I

Çonc. Trid., sess. 24, c. I, e quo sumpta est, respicit habitualiter
vagos. Quia vero finis legis est maior certitudo status liberi,
est obtinenda licentia, etsi unus tantum sponsorum sit vagus 5
quâe generarim opportunius impetrabitur post examen sponso­
rum sed ante publicationes.
5. « Parochus graviter filiosfamilias miriores hortetur ne
nuptias ineant, insciis aut rationabiliter invitis parentibus ;
quodsi abnuerint, eorum matrimonio ne assistat, nisi consulto
prius loci Ordinario » (can. 1034).

QUAESTIO TERTIA.

DE FORMA SEU RITU CELEBRATIONIS
MATRIMONII.

844. Principium generale. — Ad validitatem con­
tractus coniugalis ex natura rei sufficit consensus delibe­
ratus mutuus aliquo quocumque modo manifestatus ; at
ex iure positivo conditiones et formalitates possunt requiri
ad liceitatem vel ad validitatem : boni publici scii, interest
quod contractus tanti momenti non ineatur nisi probari
possit. Unde factum est ut apud omnes fere populos
consensus nuptialis solemnitatibus ornaretur, atque varia
forma liturgica aut iuridica vestiretur. Conditiones et
formalitates potestate civili praescribi possunt in matri­
moniis infidelium ; in matrimoniis autem Christianorum
potestati Ecclesiae reservantur (n. 827, i°). Sicut ergo lex
civilis potest formam solemnem exigere pro validitate
contractus, vel praescribere conditiones ad valorem testa­
menti, ita Ecclesia statuere potest formam quasi conditio­
nem necessariam ut matrimonium sit validum.
Ex dictis sequitur matrimonium clandestinum, quod scii,
iuridice nequit probari testibus, non esse de se et naturali iure
invalidum, imo nec illicitum. Ante Conc. Trid. nulla forma fuit
praescripta ad matrimonii validitatem, et matrimonia clandestina
absque testibus inita non erant invalida ; semper tamen Ecclesia
illa habuit tamquam regulariter, et exceptionalibus circumstantiis
exceptis, omnino illicita, ut patet ex Innocentio III et ex ipso
decreto Conc. Trid. id fatentis, sess. 24 de ref., c. 1 : « Sancta
Mater Ecclesia ex iustissimis causis illa semper detestata est
atque prohibuit1 », propter magna pericula et incommoda quae
solent esse coniuncta coniugiis privatis.

i. Hinc ab exordiis Ecclesiae Patres exigunt ut matrimonium ineatur
coram Ecclesia. Ita v. g. Ign., ad Polyc. 5 ; Tert., de Pud. 4.

852

îI

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Ut efficacius matrimonia clandestina eorumque incommoda
removeret, Cone. Trid., a. 1564 hanc legem statuit : « Qui aliter
quam praesente parocho vel alio sacerdote de ipsius parochi seu
Ordinarii licentia et duobus vel tribus testibus matrimonium
contrahere attentabunt, eos sancta synodus ad sic contrahendum
omnino inhabiles reddit et huiusmodi contractus irritos et nullos
esse decernit ». Ita decrevit ne coniuges postea impune ad alias
nuptias divertere possent, neque compellerentur ad commanen­
dum cum coniuge illegitimo ob ignotas anteriores nuptias.
At decretum Tridentinum non erat obligatorium nisi in sin­
gulis paroeciis ubi erat promulgatum, quod in multis factum non
fuit. Hinc pluribus in regionibus non obligabat, et in aliis qui­
busdam dispensatum in eo fuit pro matrimoniis sive haereticorum
sive mixtis, ita ut clandestine inita essent valida. Quocirca magna
existebat pro variis partibus Ecclesiae diversitas in legislatione
matrimoniali.
Ad quam difformitatem tollendam, nova disciplina introducta
fuit et a 19 apr. 1908 obligatoria, qua matrimonium non initum
coram parocho vel Ordinario vel sacerdote ad hoc delegato et
duobus testibus esset ubique nullum, salvis quibusdam exceptio­
nibus ; eaque fere immutata in novo Codice iuris fuit admissa.
Et ita uniformitas obtenta est in tota Ecclesia latina. Adest tamen
quaedam differentia inter ius novum et legem tridentinam, quia
in ista clandestinitas erat inhabilitas personae ad contrahendum
matrimonium, nunc vero potius est defectus formae iuridicae ad
contractus validitatem requisitae, et ideo non amplius constituit
impedimentum strictiore sensu sumptum.

Obiiciunt Ecclesiam non posse mutare materiam et formam
sacramentorum a Christo institutam, ac proinde non posse
facere ut matrimonium clandestinum validum sit invalidum. —
At Ecclesia non mutat materiam et formam matrimonii, quod
est contractus legitimus et validus inter baptizatos ; sed ponit
conditiones ad hoc requisitas quod contractus sit legitimus et
validus : quibus scii, positis adest materia et forma, et quibus
non positis iam non habetur materia et forma sacramenti. Eodem
modo, Ecclesia non potest facere quod absolutio sacerdotis
jurisdictione gaudeptis non sit sacramentum Poenitentiae, sed
potest statuere conditiones requisitas ut iurisdictionem habeat
et sic valide, aut e contra iis deficientibus invalide, absolvat.

845. Principium I. Forma iuridica ordinaria, ad
validitatem matrimonii requisita, est praesentia,
simul cum duobus testibus, Ordinarii vel parochi
illius loci in quo matrimonium celebratur. — Constat
ex can. 1094 : « Ea tantum matrimonia valida sunt quae
contrahuntur coram parocho, vel loci Ordinario, vel
sacerdote ab alterutro delegato et duobus saltem testibus,
secundum regulas expressas in canonibus qui sequuntur,

DE MATRIMONIO

853

et salvis exceptionibus de quibus in can. 1098-1099 ».
i° Requiritur Ordinarius loci aut parochus. Nomine
parochi veniunt, tum parochus proprie dictus, seu sacerdos
cui paroecia collata est in titulum vel stabiliter, cum cura
animarum sub auctoritate Ordinarii loci exercenda (can.
451, § 1), tum omnes qui in iure aequiparantur parocho.

j
I
,
!

Aequiparantur parocho :
i° Quasi-parochi, qui quasi-paroecias administrant seu partes
vicariatus apostolici aut praefecturae apostolicae, quibus peculiaris rector est assignatus (can. 451, § 2).
2° Vicarii paroeciales, si plena potestate paroeciali sint praediti
(ibid.). Hi sunt :
a) Vicarius curatus, qui paroeciam regit cuius cura habitualis
ad personam moralem pertinet (can. 471).
b) Vicarius substitutus, qui parochi, sive beneficio privandi
et s. Sedem adeuntis, sive ultra hebdomadam absentis,in omnibus
tenet locum et ad hoc ab Ordinario est designatus et probatus,
vel iam ante approbationem Ordinarii si parochus repentina et
gravi de causa discedat ultra hebdomadam (cati. 465, § 4 et 5,
et 1923, § 2 simul cum 474 ; com. int., 14 iul. 1922).
c) Vicarius oeconomus seu deservitor, qui vacante paroecia ad
eius regimen est constitutus ; et etiam vicarius Cooperator primus
vel munere antiquior, vel parochus vicinior, vel superior domus
religiosae, iuxta casus, qui ante oeconomi constitutionem,
paroeciae vacantis regimen, nisi aliter fuerit provisum, interim
assumit (can. 472)·
d) Vicarius adiutor ab Ordinario loci constitutus, qui in
omnibus parochi, muniis rite obeundis imparis, supplet vicem
(can. 475).
Non vero simplices vicarii cooperatores, qui tamen possunt
ab Ordinario generaliter delegari ad assistendum i sed ita nec
ordinario nec ubique fieri solet.
3° Parochi personales qui iurisdictionem non exercent in deter­
minatum territorium, sed in determinatas personas. Tales etiam
censentur illi, qui simul cum alio parocho in eodem loco curant
animarum exercent quoad determinatas personas cuiusdam
nationalitatis, sermonis aut ritus ; item cappellani vel rectores
piorum locorum, a parochiali iurisdictione exemptorum, si plena
donentur potestate parochiali, sed tantum quoad sibi concreditas
personas et in loco ubi iurisdictionem exercent (S. C. C., 1 feb.
1908) ; — an etiam cappellani militum, a praescriptis peculia­
ribus pendet et diversum est in diversis regionibus.

2° Requiruntur duo saltem testes. In ipsis nulla qualitas
specialis a iure requiritur ; unde omnes valide assumuntur,
dummodo hic et nunc rationis usu gaudeant et testandi
sint capaces. Licite non assumuntur acatholici, excommu­
nicat!, interdicti, infames, ut de haereticis declaravit

t
Δ
/

854

'
,

S, Off., 19 aug. 1891 ; nisi adsit gravis causa et remoto
scandalo.

'

Non requiritur 1) ut testes designati de matrimonio contra­
hendo praemoniti vel rogati sint ·, nec 2) ut expressam intentionem habeant munere testis fungendi ; nec 3) ut libere assistant
i. e. non coacti aut fraudulenter inducti ; nec 4) ut contrahentes
eos formaliter assumant qua testes, aut etiam conscii sint de
eorum praesentia. Suthcit quod testes possint de matrimonio
contracto testari ; unde testibus idiomatis ignaris, si interpres
verba explicet consensum exprimentia, valet matrimonium.

'
,
i
1

,1

'
i
I

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

30 Requiritur parochi et testium praesentia : a) simultanea,
ut omnes eumdem actum nubendi testari possint ; b) physica seu corporalis, ita ut testes adsint de visu et auditu,
et in immediato ambitu vel parva distantia se tenentes
connaturaliter visu vel auditu percipere valeant quid agatur,
unde non sufficit communicatio per telephonium vel telescopium ; c) moralis, ut saltem ex circumstantiis percipiant
matrimonium inter tales personas determinatas contrahi.
Hinc excluduntur amentes, perfecte ebrii, usu rationis carentes,
atque caeci simul et surdi ; non autem qui tantum caeci sunt
aut tantum surdi.

'i

1 I
i
. 1
1
'

i
i
!

846. Conditiones ex parte parochi ad validam
assistendam requisitae enumerantur in can. 1095, § 1 :
« Parochus et loci Ordinarius valide matrimonio assis­
tunt :
i° A die tantummodo adeptae canonicae possessionis
beneficii ad normam canonum..., vel initi officii, nisi per
sententiam fuerint excommunicati vel interdicti vel sus­
pensi ab officio aut tales declarati ;
2° Intra fines dumtaxat sui territorii ; in quo matrimoniis nedum suorum subditorum, sed etiam non subditorum, valide assistunt ;
30 Dummodo neque vi neque metu gravi constricti
requirant excipiantque contrahentiupi consensum ».
Tria itaque sunt attendenda :
A. Quantum ad tempus, valida est assistentia a die
canonicae possessionis beneficii vel initi officii.
lamvero ; i° Canonica beneficii possessio, pro episcopis habetur

DE MATRIMONIO

855

simul ac in ipsa dioecesi per se vel per procuratorem apostolicas
litteras ostenderint capitulo Ecclesiae cathedralis (can. 334, § 3),
pro aliis fit secundum modum iure peculiari praescriptum vel
legitima consuetudine introductum (can. 1444, § 1).
2° Initum officium requiritur pro illis qui beneficium non
habent, sed solum officium, uti sunt vicarius generalis episcopi,
et vicarius substitutus aut adiutor parochi : sufficit scii, quod
rite nominatus officium exercere incipiat tempore ad hoc prae­
finito.
3° Cessat valida assistentia ipsa amotione ab officio vel bene­
ficio, et etiam per excommunicationem, interdictum vel suspensio­
nem ab officio, post sententiam, non autem per suspensionem
a sacris vel a iurisdictione.
Notetur : a) Etiam putativus parochus vel Ordinarius valide
assistit, qui scii, talis non est ob defectum occultum sed errore
communi talis esse reputatur : Ecclesia enim supplet eius potes­
tatem in errore communi (can. 209) ; item parochus cuius censura
per sententiam lata a parochianis ignoratur.
b) Pariter in dubio positivo et probabili iuris vel facti de sua
competentia ad assistendum in matrimonio (ibid.), quia in hoc
etiam casu Ecclesia supplet.
c) Non tamen, ut videtur, parochus vel Ordinarius in trusus,
qui nec talis est nec a legitima auctoritate, etsi invalide, talis
nominatus, sed ab illegitima potestate e. g. civili institutus est.

B. Quantum ad locum, valida est assistentia parochi aut
Ordinarii infra fines sui territorii.
Igitur : i° Intra fines proprii territorii omnium etiam non
subditorum, extra illos fines nullius etiam subditi matrimonio
valide assistit.
2° In domibus et ecclesiis exemptis quae in suo territorio
sitae sunt, valide quoque assistit, quia tantum ratione persona­
rum exemptae sunt (S. C. Sacr., 12 mart. 1910) 3 e contra si
quaedam instituta habeant privilegium extraterritorialitatis.
3° Ubi plures parochi cumulative idem territorium obtinent,
ratione scii, diversi sermonis, ritus, nationis, singuli in toto
territorio valide assistunt (S. C. C., 1 feb. 1908), nisi aliter iure
particulari sit statutum.
4° Parochi personales in determinatas tantum personas vel
familias iurisdictionem habentes : si pro determinato territorio
constituantur, in hoc tantum territorio et pro solis suis subditis
valide assistunt ; e contra si eorum competentia nullo restringatur
territorio, ubique valide assistunt subditorum matrimoniis.
50 Rectores piorum locorum, qui plena potestate paroeciali
gaudent, non possunt assistere nisi suorum subditorum matri­
moniis et in loco tantum ubi iurisdictionem exercent (S. C. C.,
I feb. 1908).
Notetur differentia cum lege trideritina : iuxta eam parochus
subditorum proprius matrimonio assistere debebat ubique terra­
rum, ita ut esset lex personalis; nunc autem parochus in solo suo

856

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

territorio valide assistit tnatrimonio etiam non subditorum, ita
ut lex iam sit territorialis.

C. Quantum ad modum, oportet ut parochus vel Ordi­
narius nulla vi nec metu gravi constrictus consensum
contrahentium requirat.
Hinc: i° Vis et metus gravis sive a contrahentibus sive ab alio
incussus etsi non iniuste ad extorquendam assistentiam, hanc
invalidât ; non autem metus ab intrinseco vel ab alio eventu
proveniens, aut ad ipsam observantiam legis ordinatus, nec dolus
aut fraus, etsi assistentiae causa fuerint.
2° Non sufficit assistentia parochi mere passiva sed requiritur
activa : non sufficit ut contrahentes consensum coram parocho
advertente emittant, sed ipse debet actu positivo consensum
ipsorum exquirere et recipere.
Notetur : a) Nihil refert ad validitatem an per se yel per
interpretem, per verba vel scripturam vel signum parochus
consensum exquirat.
b) Lege tridentina sola assistentia passiva parochi require­
batur, et ita sponsi ex inopinato coram ipso et cum testibus
apparentes et contra suum b neplacitum consensum elicientes
valide contrahebant ; hoc incommodum nunc vitatur, cum ius
actuale requirat activas parochi partes, ita ut ipso reluctante
consensus emissus non valeat.

(

'

I
.j
1
s
{
j
I

I
j

‘j

847. Conditiones ex parte parochi ad licitam
assistentiam requisitae indicantur can. 1097 :
« § i. Parochus autem vel loci Ordinarius matrimonio
licite assistunt :
i° Constito sibi de libero statu contrahentium ad
normam iuris (n. 836-842) ;
2° Constito insuper de domicilio vel quasi-dpmicilio vel
menstrua commoratione aut, si de vago agatur, actuali
commoratione alterutrius contrahentis in loco matrimonii ;
W30 Habita, si conditiones deficiant de quibus n. 2j
licentia parochi vel Ordinarii domicilii vel quasi-domicilii
aut menstruae commorationis alterutrius contrahentis, nisi
de vagis actu itinerantibus res sit, qui nullibi commorationis sedem habent, vel gravis necessitas intercedat
quae a licentia petenda excuset ».
Ubi animadvertendum : i° Non requiritur domicilium aut
quasi-domicilium, sufficit menstrua commoratio in paroecia Ut
parochus licite assistat.
2° Ad illam non requiritur nec sufficit intentio commorandi ;
sed sufficit et requiritur realiter factum commorationis per

DE MATRIMONIO

857

mensem continuum ; nec requiritur habitatio, sed etiam sufficit
commoratio per modum hospitis aut operarii.
3° Commoratio sufficit moraliter continua, cui absentia unius
alteriusve diei et noctis non videtur obstare imo nec sola absentia
diurna ; debet tamen esse usque ad diem matrimonii continuata.
4° Mensis computandus videtur ut in calendario, ita ut prima
dies non computetur et tempus finiatur die eiusdem numeri
mensis sequentis expleto (v. g. a 15 ad 15” expletum) ; et si
talis numerus non habetur, tempus finiatur expleto ultimo die
mensis sequentis (v. g. 30 ian. ad 28 febr., 31 aug. ad 30 sept.).
Quidam tamen mensem sumunt sparium 30 dierum continuum.
5° Actualis commoratio quae datis quibusdam conditionibus
sufficit, intelligenda est commoratio per tempus alicuius momenti,
ita ut dici quis possit ibi sedem commorationis habete.
6° Licentia requisita in casu quo neuter contrahens in loco
ubi vult nubere habeat domicilium, quasi-domicilium aut
menstruam commorationem, concedi potest ore vel scripto, ex­
presse vel tacite, imo generaliter, vel etiam rationabiliter praesu­
mi ; quo casu decet parochum proprium monere.
7° A licentia petenda excusat gravis necessitas, nempe notabile
incommodum ex parte parochi vel nupturientium, uti necessitas
proficiscendi ob imminens periculum, periculum mortis, error
domicilii ultima hora detectus, concubinatus finiendus aut
praecavendus dum tempus desit recurrendi.
8° Pro vagis qui non habent actualem commorationem, nulla
requiritur licentia ad licitam assistentiam ; requiritur tamen
licentia Ordinarii Vi can. 1032 in ordine ad statum liberum
sufficienter probatum (n. 843, 30).

« § 2. In quolibet casu pro regula habeatur ut matri­
monium coram sponsae parocho celebretur, nisi iusta
causa excuset ; matrimonia autem catholicorum mixti ritus,
nisi aliud particulari iure cautum sit, in ritu viri et coram
eiusdem parocho sunt celebranda ».
Duplex regula statuitur obligatoria :
ia Ut matrimonium coram parocho sponsae celebretur. Haec
obligat sub levi tantum et ab ea excusat rationabilis causa, ut si
sponsa acatholica sit, vel parochus sponsi sit alterutrius contra­
hentium cognatus, vel domus sponsi facilius nuptias peragen­
das permittat, vel eadem die plura matrimonia celebrentur in
eadem familia, aut ecclesia paroecialis sponsi sit domui proxima
et ecclesia sponsae valde remota, etc. Qua iusta stante causa,
nulla a parocho sponsae requiritur licentia, quamvis deceat
illum monere.
2“ Ut matrimonium catholicorum mixti ritus celebretur in
ritu et coram parocho viri. Nisi tamen aliter statuatur iure
particulari, aut non liceat ratione canonis 1099, § 1, 30, ut si
vir alicujus ritus orientalis, in quo non servatur forma latina

1

858

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

celebrationis matrimonii contrahat cum femina ritus la tini quae
secundum canonem 1099 etc. ad formam tenetur. (Cfr Responsio
Comm. Interpr. Cod. diei 8 julii anni 1948 ; Acta Apostolicae
Sedis, XL, 1948, p. 386.)

« § 3. Parochus qui sine licentia iure requisita matri­
monio assistit, emolumenta stolae non facit sua, eaque
proprio contrahentium parocho remittat ».
Emolumenta reddenda sunt :
1) Illa solum quae parocho qua tali ex ipsa celebratione ma­
trimonii debentur, non autem stipendium missae celebratae aut
dona ex amicitia facta vel ministris et ecclesiae soluta.
2) Ex iustitia reddenda sunt, et quidem ante sententiam
iudicis, quia lex impedit ne parochus emolumenta faciat sua i. e.
dominium in ea acquirat.
3) Reddenda sunt parocho sponsae ; si plures sint parochi
inter eos dividantur, aut forsan dari possunt illi qui secus asti­
tisset.
4) Non debent a parocho restitui, si egit ex licentia rationa­
biliter praesumpta, aut licentiam petere non debuit excusante
gravi necessitate.
5) Nec forsan sunt restituenda, si parochus sine iusta causa
ea remiserit, quia lex videtur intelligpnda de fructibus perceptis ;
nisi tamen fraudulenter ea sub alio titulo sibi tradenda curaverit.

848. Principium II. Parochus competens vel loci
Ordinarius alium sacerdotem delegare potest, qui
loco sui matrimonio valide assistat. — Ita can. 1095,
§ 2 : « Parochus et loci Ordinarius qui matrimonio possunt
valide assistere, possunt quoque alii sacerdoti licentiam
dare ut infra fines sui territorii matrimonio valide assistat ».
Licentia data ad valide assistendum matrimonio, in iure vocatur
etiam delegatio (can. 1094, 1096 et 1098), quia, licet non sit
vera transmissio iurisdictionis, est tamen communicatio facultatis
ponendi actum qualificatum.
Delegare possunt Ordinarius loci et parochus, cuius nomine
yenjunt omnes supra indicati (n. 84c), qui proinde omnes
delegare valent (com. int., 20 maii 1923) ; — non vero vicarii
cooperatores nisi generaliter delegati fuerint ad assistendum
matrimoniis (ibid.).
Attamen : 1) Ordinarius et parochus non valent delegare nisi
ipsi valide possint assistere ; unde
a) non valet delegatio extra fines territorii sui ;
b) nec valet si sint excommunicati, interdicti vel suspensi
ab officio et sententia intercesserit ;
c) illi parochi personales qui milii territorio sunt adstricti,
sicut assistere matrimoniis,ita et delegare valent ubique terrarum.

r
DE MATRIMONIO

859

2) Delegatus non valet subdelegare, nisi delegans ei hanc
facultatem expresse concesserit, aut nisi delegatus fuerit gene­
raliter ad assistendum matrimoniis (com. int., 28 dec. 1927).

A. Conditiones ad validitatem delegationis enumerantur
can. 1096, § I : « Licentia assistendi matrimonio... dari
expresse debet sacerdoti determinato ad matrimonium
determinatum, exclusis quibuslibet delegationibus gene­
ralibus, nisi agatur de vicariis cooperatoribus pro paroecia
cui addicti sunt ; secus irrita est ».
Oportet igitur : r° Delegatus sit sacerdos quicumque, etiam si
non sit praeditus qualitatibus specialibus, v. g. non sit appronatus ad curam animarum.
2° Sit sacerdos determinatus, licet deleganti nop notus ; unde
invalida esset licentia data sponsis eligendi Sacerdotem quem
maluerint, vel cuicumque religioso a superiore designando
(S. C. Sacr., 12 mart. 1910), vel quemdam indeterminatum subdçlegandi ; valida tamen delegatio plurium v. ft. omnium in
paroecig commemorantium. Parum refert quo modo determinatio
fiat : nomine, titulo aut officio contrahentium, hora vel loco
celebrationis, immediate vel mediante altero, v. g. sponso, qui
delegationem notificet.
3° Sit determinatus ad determinatum matrimonium, vel plura
determinata ; non vero ad assistendum omnibus vel certae
categoriae matrimoniis vel iis quae hoc mense contrahenda sint,
nisi agatur de vicariis cooperatoribus. Hi enim, sed pro paroecia
tantum cui inserviunt, valent generaliter delegari ad omnia vel
certae categoriae matrimonia ; quin tamen ex iure communi eo
ipso quod cooperatores sint constituti, generaliter delegati sint.
4° Expresse dari debet delegatio, sive in scriptis, sive verbis,
sive nutibus aut alio signo explicito vel implicito, sive etiam
ope telegraphi aut telephonii ; non valet delegatio tacita, prae­
sumpta, interpretati va, a fortiori non mera tolerantia aut rati­
habitio post assistentiam. Hinc error substantialis delegationem
impedit, nimirum error circa ipsam personam delegandi aut
nupturientium.
5° Nota delegatio esse debet delegato et ab eo acceptata saltem
implicite ; nisi tamen delegatio lege aut statuto concedatur.
Notetur : a) Ut delegatus matrimonio valide assistat, debet
eodem modo se gerere ac delegans procedere debet, et inter
fines territorii delegantis exquirere et recipere consensum.
b) Disputant canonistae utrum sacerdos delegatus post ex­
communicationem, interdictum aut suspensionem ab officio,
cum sententia, valide assistat. Plures affirmant, quia deest textus
formalis validitatem excludens ; alii negant, quia id dicunt
sequi ex toto contextu can. 1094-1096.
c) Cessat delegatio expleto mandato ; elapso tempore aut
exhausto numero casuum pro quo concessa fuit ; cessante causa

86θ

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

finali delegationis ; revocatione a delegante facta et delegato
directe intimata ; non vero morte vel resoluto morte delegantis,
nisi id expresse statutum fuerit (cfr. can. 207).
d) In errore communi supplet Ecclesia, si communiter
putetur aliquem habere facultatem assistendi.

B. Conditiones ad licite delegandum indicantur can. 1096,
§ 2 ; « Parochus vel loci Ordinarius licentiam ne concedat,
nisi expletis omnibus quae ius constituit pro libertate
status comprobanda ».
Ergo nonnisi examine sponsorum, investigationibus et denun­
tiationibus peractis. Ceterum, ut licite assistat sacerdos delegatus,
observare debet omnia quae a parocho observanda sunt, ut
dictum est n. 847.

849. Principium HI. Forma iuridica extraordinaria,
defectu Ordinarii vel parochi vel sacerdotis delegati,
ad validitatem quandoque sufficiens, est sola prae­
sentia duorum testium. — Constat ex can. 1098 :
« Si haberi vel adiri nequeat sine gravi incommodo parochus
vel Ordinarius vel sacerdos delegatus qui matrimonio
assistant...
i° In mortis periculo validum et licitum est matrimo­
nium coram solis testibus; et etiam extra mortis periculum,
dummodo prudenter praevideatur eam rerum conditionem
esse per mensem duraturam ;
2” In utroque casu, si praesto sit alius sacerdos qui
adesse possit, vocari et, una cum testibus, matrimonio assis­
tere debet, salva conjugii validitate coram solis testibus ».
Igitur : A. Ad validitatem forma extraordinaria seu
praesentia duorum testium sufficere tantum potest, si
grave incommodum obstet ne habeatur vel adeatur paro­
chus vel Ordinarius vel sacerdos delegatus.
Sufficit 1) quodeumque incommodum grave, spirituale vel tempo­
rale, sive partes directe afficiat, sive sacerdotem (Comm. Int.
Cod., 3 maii 1945), dummodo illud incommodum sit impedi­
mentum praesentiae physicae Ordinarii vel parochi (Comm.
Î. C., 10 martii 1928) etiamsi non sint absentes a loco sed mate­
rialiter ibi praesentes (Comm. I. C., 25 julii 1931). Tale cense­
tur: incarceratio nupturientis iuncta impossibilitati habendi
sacerdotem competentem, occlusio omnium adituum tempore
belli, commoratio in regione longinqua ubi nullus adsit sacerdos

DE MATRIMONIO

86l

competens, iter diuturnum praedictae impossibilitati iunctum,
etc. ; — e contra non sufficit mera recusatio parochi, nec
quodeumque damnum materiale ; an sufficiat grave vetitum
civile, fieri potest (rescr, S. C. Sacr. 24 aprilis 1935 ad ep. Met.),
sed pendere videtur a natura et gravitate incommodi ; at in
praxi, ob multa inconvenientia facile oritura, est in singulis
casibus recurrendum ad competentem auctoritatem ecclesia­
sticam, ut pluries declaratum fuit1.
2) Sufficit et requiritur impossibilitas personalis; non requi­
ritur communis seu localis, nec sufficit communis si desit perso­
nalis. Ergo illa enasci potest non solum ex defectu vel penuria
sacerdotum, sed etiam ex persecutione, ex epidimia, ex fama
poenitentis servanda, ex incommodo gravi ministro in itinere
timendo, etc.
3) Non requiritur specialis causa ; quodeumque motivum
ineundi matrimonium sufficit.

B. Stante praedicta impossibilitate, in duobus tantum
casibus, valet matrimonium sic initum, praeter casum
legitimae dispensationis obtentae super assistentia parochi.
Casus sunt : periculum mortis, et impossibilitas quae
moraliter certo praevidetur per mensem duratura.
i° Periculum mortis, grave seu proximum, ex quacumque
causa, alterutri contrahentium imminens, certum aut Valde
probabile, ita ut error in aestimando periculo non noceat validitati
matrimonii, dummodo aestimatio sit prudens.
2° Extra mortis periculum, si prudenter praevideatur eam rerum
conditionem esse per mensem duraturam. In casu :
a) Non requiritur ut ista conditio rerum iam a mense duraverit
aut parochus a multo tempore absit, sufficit ut prudenter prae­
sumendum sit eum infra mensem non fore praesentem, etiam si
de facto erronea sit aestimatio.
b) Praesumptio tamen non sufficit probabilis ; requiritur
moralis certitudo, ex notorio vel ex inquisitione, de perduratione
eiusdem rerum conditionis, nec sufficit factum absentiae parochi
(com. int. 10 nov. 1925).
c) Mensis oportet sit continuus et completus : sumendus
videtur ut in calendario (n. 847, § 1) ; quidam tamen sumunt
pro spatio 30 dierum.
d) Validae sunt nuptiae, licet nupturientes in fraudem egerint
legis, consulto matrimonium differentes ad tempus quo sacerdos
competens abesset, vel se transferentes in locum ubi sacerdos
competens haberi vel adiri nequeat.

I. Cfr. I. De Becker, De recto sensu can. 1098, in Eph. Theol. Lov.,
1932 > Conc. Meehl. IV, decr. 214. — Quidam censent illam impossibili­
tatem subsistere, etiam si attingi posset parochus aut Ordinarius mediante
telegrapho aut telephonio, aut curru automobili, quia ista sunt media
extraordinaria. At media adhuc esse extraordinaria merito dubitari potest.
Extraordinarium medium esset aëroplanum.

862

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

C. Ad licite ineundum his in casibus matrimonium,
requiritur ut alius sacerdos, si praesto sit, advocetur et
cum testibus assistat.
Sacerdos praescribitur vocandus, non tamen sub poena invaliditatis ; sufficit ut assistat mere passive, et non debet exquirere
consensum, sicut nec testes id facere debent. Est autem vocandus
omnis sacerdos, etiam censuratus, non tamen vitandus. In periculo
mortis, sacerdos amplam habet facultatem dispensandi super
impedimentis, ut dicetur n. 922.

850. Quinam ad formam iuridicam servandam
tenentur. — Ait can. 1099 :
Ǥi.Ad statutam superius formam servandam tenentur :
i° Omnes in catholica Ecclesia baptizati et ad eam ex
haeresi aut schismate conversi, licet sive hi Sive illi ab
eadem postea defecerint, quoties inter se matrimonium
ineunt ;
20 lidem, de quibus supra, si cum acatholicis sive
baptizatis sive non baptizatis etiam post obtentam dispen­
sationem ab impedimento mixtae religionis vel disparitatis
cultus matrimonium contrahant ;
3° Orientales, si cum latinis contrahant hac forma
adstrictis1 ».
Itaque legi formam iuridicam praesçribenti :
i° Tenentur omnes, ritus latini, in Ecclesia catholica baptizati,
qui scii, spectato fine operantis i. e. baptizantis vel Baptismum
mandantis, baptizantur in ordine ad Ecclesiam catholicam, seu
formaliser eo fine ut aggregentur Ecclesiae catholicae communioni
externae ; quales sunt
a) infantes quos parentes vel locum tenentes baptizari curant
ut Ecclesiae catholicae membra fiant,
b) infantes ex parentibus catholicis nati et privatim baptizati
in casu necessitatis,
c) adulti qui propria voluntate Baptismum recipiunt ex
intentione Ut Ecclesiae catholicae aggregentur.
2° Tenentur etiam conversi ad Ecclesiam catholicam ex haeresi
vel schismate, qui scii, propria sponte fidem catholicam professi
sunt, atque acatholice baptizati qui ab infantili aetate, i.e. saltem
a primo usu rationis, de facto in fide catholica educati sunt :
dummodo sint ritus latini.

i. Hinc mulier quae vi can. 98, § 4, declarat se velle transire in
matrimonio ineundo ad ritum orientalem viri, tenetur ad formam cele­
brationis matrimonii (com. int. 29 apr. 1940).

DE MATRIMONIO

863

3° Tenentur hi omnes, etsi postea ab Ecclesia catholica
defecerint.
40 Tenentur quoties contrahunt sive inter se, sive cum
omnibus aliis, qui a lege sunt immunes, sive Orientalibus sive
acatholicis, etsi cum dispensatione ab impedimento mixtae reli­
gionis aut disparitatis cultus. Pars scii, a lege immunis, non com­
municat alteri parti suam immunitatem, sed pars ligata ligamen
communicat alteri, quae tunc per accidens tenetur.
50 Tenentur omnes in toto orbe terrarum.

« § 2. Firmo autem praescripto § 1, n. 1, açatholici sive
baptizati sive non baptizati, si inter se contrahant, nullibi
tenentur ad catholicam matrimonii formam servandam. »
Secunda pars hujus paragraph! « item ab acatholicis
nati, etsi in ecclesia catholica baptizati, qui ab infantili
aetate in haeresi vel schismate aut infidelitate vel sine ulla
religione, adoleverunt, quoties cum parte açatholica contra­
xerint » abrogante est mpttl proprio « Decretum Ne temere »
diei i aug. anni 1948. A die 1 ianuarii anni 1949 omnes
ergo in Ecclesia catholica baptizati tenentur ad canonicam
matrimonii formam servandam. Cum tamen valorem
retroactivam lex illa non habeat secunda pars can. 1099,
§ 2 valorem suum retinet pro illis qui matrimonium contra­
xerunt ante diem i ianuarii anni 1949.
A forma iuridica itaque servanda :
i° Immunes sunt : a) non baptizati ; b) baptizati in secta haere­
tica vel schismatica et numquam conversi ; c) catholici ritus
orientalis, nisi tamen speciali iure ad hoc obligentur.
20 Immunes tantum sunt, dum inter se contrahant, aut cum
parte acatholica quae pariter a lege est immunis, et quidem
ubicumque sint degentes.
3° Non sunt immunes baptizati in Ecclesia catholica sive a
Catholicis sive a non-catholicis nati sint, licet ab infantili aetate
extra Ecclesiam educati sint.

85I. Monitum de matrimoniis olim celebratis. —
Legislatio Codicis non habet effectum retroactivum ; unde de
valore matrimoniorum ante Codicem celebratorum, iudicandum
est secundum ius tridentinum, aut a 19 apr. 1908, secundum
legislationem provisoriam decreti Ne temere, 2 aug. 1907.
Praesertim attendendum est tribus :
i° Iuxta legem tridentinam parochus assistens erat parochus
proprius, domicilii scii, aut quasi-domicilii alterutrius nuptu­
rientium ; nunc est parochus loci.
2° Ius tridentinum, ubi erat promulgatum, de se obligatorium
erat pro matrimoniis haereticorum inter se ; novum ius ea
excipit.

864

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° In quibusdam regionibus dispensatum erat a lege tridentina
tum pro matrimoniis haereticorum tum pro matrimoniis mixtis ;
nunc universim in matrimoniis mixtis exigitur praesentia parochi.

852. Forma liturgica servanda. — Nomine formae
liturgicae venit complexus rituum et caeremoniarum, quae
celebrationem matrimonii Christiani comitantur quae­
que praescribuntur in libris ritualibus ab Ecclesia probatis
aut laudabilibus consuetudinibus sunt recepti. De hac
praecipit can. 1100 :
« Extra casum necessitatis, in matrimonii celebratione
serventur ritus in libris ritualibus ab Ecclesia probatis
praescripti aut laudabilibus consuetudinibus recepti ».
A. Forma liturgica invenitur in Rituali romano, tit. 7,
c. 2 ; complectitur tria : i111 est interrogatio de mutuo
consensu et pronuntiatio formulae copulativae, iunctis
sponsorum manibus, sub verbis : Ego vos coniungo in
matrimonium in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti,
vel al is similibus iuxta receptum uniuscuiusque locum ;
2m est benedictio et traditio anuli ; 3m benedictio solemnis
cum missa pro sponso et sponsa.
Non tamen praecepta est specialis forma Ritualis romani, quia,
ut ipsum Concilium dicit Trid., sess. 24, c. 1 de ref., observari
possunt alii probati ritus et laudabiles consuetudines ; quod
omnino convenit, quia sunt saepius praestantiores.
Gravis est obligatio servandi formam liturgicam ex Conc. Trid.
sess. 7, can. 13 et ex variis S. C. C. decretis, etiam in secundis
nuptiis. Unde qui sine legitima causa totam caeremoniam omit­
teret, graviter peccaret ; et cat holici qui in casu necessitatis matri­
monium contraxerunt sine caeremoniis, illas quamprimum»
supplendas curare debent, quo casu omittitur formula : Ego vos
coniungo....

B. Cum caeremoniis connectitur solemnis benedictio, quae
sponsis celebrato matrimonio impertitur inter missarum
solemnia, iuxta ritum missalis romani in missa pro sponso
et sponsa. Haec tamen benedictio non est stricte praecepta,
unde sunt etiam quidam loci ubi rarius conceditur. De
ipsa ait can. 1101 :
« § i. Parochus curet ut sponsi benedictionem solemnem
accipiant, quae dari eis potest etiam postquam diu vixerint

DE MATRIMONIO

865

in matrimonio, sed solum in missa, servata speciali rubrica
et excepto tempore feriato.
§ 2. Solemnem benedictionem ille tantum sacerdos per se
ipse vel per alium dare potest, qui valide et licite matrimonio
potest assistere ». Est enim functio parocho reservata.
Notetur : a) Benedictio tantum in missa dari potest et quidem
a celebrante (S. Off., 31 aug. 1881).
b) Omitti benedictio debet :
i° tempore feriato, scii, a ia Dominica Adventus ad Domini
Nativitatem inclusive, et a feria 4® cinerum ad Pascha Resurrec­
tionis inclusive ; quod dicunt sub gravi praeceptum, nisi Ordi­
narius licentiam concedat ;
20 in matrimoniis mixtis (can. 1102) ;
3° quando mulier iam benedictionem suscepit in nuptiis
praecedentibus (can. 1143) ; imo sunt loca in quibus nec viris
viduis benedictio concedi possit, quod iuxta rituale videtur adhuc
servandum (tit. 7, c. r, n. 18) ;
4° quando una tantum missa ritu defunctorum celebratur,
et in die commemorationis omnium fidelium ; quia in missa de
requie non potest talis benedictio accipi (S. Off., 3 sept. 1817) ;
quo casu remitti potest ad aliam diem ;
5° ob interdictum generale afficiens locum, vel particulare
afficiens ecclesiam in qua nuptiae celebrantur (can. 2271, 2°
et 2272, § 3, 2°) ;
6° quando matrimonium initur cum notorie excommunicato
(S. Poen., 10 dec. i860).
ç) Missa pro sponso et sponsa prohibetur diebus dominicis,
festis i®e et 2ae classis, octavis privilegiatis i1 et 21 ordinis, feriis
privilegiatis et vigiliis Nativitatis, Epiphaniae et Pentecostes ;
quodsi benedictio nuptialis dari possit ex licentia Ordinarii,
dicenda est missa diei addita oratione pro sponsis.
d) Nihil prohibet unum sacerdotem matrimonii consensum ex­
quirere et recipere, alterum missam celebrare et solemnem imper­
tiri benedictionem, dummodo habeant debitam competentiam.

C. De matrimoniis mixtis valet can. 1102 :
« In matrimoniis inter partem catholicam et partem
acatholicam, interrogationes de consensu fieri debent
secundum praescriptum can. 1095, § i, n. 3. Sed omnes
sacri ritus prohibentur ; quod si ex hac prohibitione
graviora mala praevideantur. Ordinarius potest aliquam
ex consuetis ecclesiasticis caeremoniis, exclusa semper
missae celebratione, permittere ».
Ergo in matrimoniis mixtis :
1° Sacerdos debet semper exquirere et recipere consensum
etiam a parte acatholica ; nec sufficit ad validitatem assistentia
mere passiva (com. int., 10 man. 1928).
Summa Theologiae Morali· III. — 55

866

SUMMA THEOLOGIAE 'MORALIS

2° Omnes ritus sacri per se prohibentur, uti usus vestis sacrae,
concio proprie dicta, benedictio anuli, benedictio nuptiarum,
celebratio in ecclesia, etc.
3° Ob graviora mala vitanda, uti sunt odium in religionem
catholicam, periculum unionis mere civilis aut perversionis
partis catholicae, celebratio nuptiarum coram ministro acatholico,
etc., Ordinarius quasdam caeremonias concedere potest, non
tamen celebrationem missae nec consequenter benedictionem
solemnem cum ea connexam.

Animadverte : a) Sacerdos qui missam celebrat pro sponso
et sponsa, non tenetur eam ipsis applicare, nisi ita sit specialiter
contractum.
b) In fine ritualis romani invenitur formula benedictionis
nuptialis adhibenda quando missa non dicitur, et formula precum
quae recitari possunt si benedictio non permittitur. Hae tamen
non possunt impertiri, nisi ex speciali induito.

853. Tempus et locus celebrationis determinantur
in codice iuris :
A. « Matrimonium quolibet anni tempore contrahi potest.
Solemnis tantum nuptiarum benedictio vetatur a prima
dominica Adventus usque ad diem Nativitatis Domini
inclusive, et a feria 4a Cinerum usque ad dominicam
Paschalis inclusive. Ordinarii tamen locorum possunt,
salvis legibus liturgicis, etiam praedictis temporibus eam
permittere ex iusta causa, monitis sponsis ut a nimia
pompa abstineant » (can, 1108).
Igitur : 1) Non amplius eXistit impedimentum prohibens,
scii, tempus vetitum, quod in quibusdam locis tempore clauso
matrimonia prohibebat ; possunt tamen iure particulari prohiberi
certis horis, v. g. vespertinis aut nocturnis.
2) Solemnis benedictio concedi potest ab Ordinario, salvis
legibus liturgicis de missa pro sponsis quandoque non dicenda.
3) A pompa tunc est abstinendum tempore vetito, ut est
sonitus campanarum, festivitas publica, splendidus ecclesiae
ornatus, solemnis traductio sponsae cum choreis et musica. Non
vetantur moderata laetitiae signa.

B. « Matrimonium inter catholicos celebretur in ecclesia
paroeciali ; in alia autem ecclesia vej oratorio sive publico
sive serni-publico, nonnisi de licentia Ordinarii loci vel
parochi celebrari poterit» (can. 1109, § 1).
Attamen : i° « Matrimonium in aedibus privatis celebrari
Ordinarii locorum in extraordinario tantum aliquo casu et
accedente semper iusta ac rationabili causa permittere possunt;
sed in ecclesiis vel oratoriis sive Seminarii sive religiosarum,

DE MATRIMONIO

867

Ordinarii id ne permittant, nisi urgente necessitate, ac opportunis
adhibitis cautelis » (can. 1109, § 2). Casus extraordinarius esse
potest impotentia vel difficultas adeundi ecclesiam, vel necessitas
clam convalidandi matrimonium ; urgens necessitas destructio
ecclesiae paroecialis.
2° « Matrimonia vero inter partem catholicam et partem
acatholicam extra ecclesiam celebrentur ; quod si Ordinarius
prudenter iudicet id servari non posse quin graviora oriantur
mala, prudenti eius arbitrio committitur hac super re dispensare,
firmo tamen praescripto can. 1102, § 2 », scii, de missa non per­
mittenda (càn. 1109, § 3).

854. Animadversiones de matrimonii celebrati
inscriptione. — Notentur ordinationes sequentes :
i° « Celebrato matrimonio, parochus vel qui eius vices gerit,
quamprimum describat in libro matrimoniorum nomina coniugum ac testium, locum et diem celebrati matrimonii atque alia
secundum modum in libris ritualibus et a proprio Ordinario
praescriptum ; idque licet alius sacerdos vel a se vel ab Ordinario
delegatus matrimonio adstiterit » (can. 1103, § 1).
2° « Praeterea... parochus in libro quoque baptizatorum adnotet coniugem tali die in sua paroecia matrimonium contraxisse.
Quod si coniux alibi baptizatus fuerit, matrimonii parochus
notitiam initi contractus ad parochum Baptismi sive per se sive
per curiam episcopalem transmittat, ut matrimonium in baptiza­
torum librum referatur » (can. 1x03, § 2).
Hic ultimus receptas notitias transcribat in suo libro baptiza­
torum, et nuncium scriptum de peracta transcriptione mittat
ad parochum qui matrimonio adstitit. Is vero non acquiescat
donec hunc nuncium receperit ; receptum autem alliget fasci­
culo documentorum celebrati matrimonii.
3° « Quoties matrimonium ad normam can. 1098 contrahitur
(i. e. sub forma extraordinaria), sacerdos, si eidem adstiterit,
Secus testes tenentur in solidum cum contrahentibus curare ut
initum coniugium, in praescriptis libris quamprimum adnotetur »
(can. 1103, § 3).
4° « Matrimonium conscientiae non est adnotandum in con­
sueto matrimoniorum ac baptizatorum libro, sed in peculiari
libro servando in secreto curiae archivo » (can. 1107).

TERTIA PARS.

DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII.
855, Materia tractanda.—Postquam diximus de condi­
tionibus ad matrimonium ex parte consensus requisitis et de
vitiis oppositis (n. 797-807), item de iis quae ad validita­
tem et liceitatem exiguntur ex parte celebrationis Cn.845-850),
remanet dicendum de conpitionibus ex parte subiecti

868

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

requisitis et de iis quae in ipso possunt matrimonium
impedire. Igitur, ubi subiectum matrimonii considerandum
venit, oportet etiam dicere de impedimentis matrimonialibus.
Nam « omnes possunt matrimonium contrahere, qui iure
non prohibentur » (can. 1035) : omnes scii, usu rationis
gaudentes ad matrimonium, et, si sint baptizati, etiam ad
sacramentum matrimonii, sunt apti dummodo iure ab eo
non prohibeantur seu impediantur. Hinc dicemus :
l° De impedimentis matrimonii in generali.
2° De impedimentis impedientibus.
30 De impedimentis dirimentibus.
40 De dispensatione ab impedimentis.
5° De matrimonii convalidatione.
QUAESTIO PRIMA.

DE IMPEDIMENTIS IN GENERALI.
S. Th. Suppi., q. 50, a. un.

856. Impedimentum matrimonii (empêchement de
mariage ; huwelijksbeletsel) in sensu stricto est circumstantia
externa personam afficiens, quae iure naturali vel positivo
directe arcet a matrimonio qua tali valide vel licite ineundo,
seu quae personam ineptam reddit ad matrimonium valide
vel licite contrahendum. Dicitur :
i° circumstantia externa personam afficiens, ad excluden­
das illas circumstantias quae consensum aut formam con­
tractus afficiunt et ita matrimonium impedire possunt,
sed non directe personas impediunt quominus matrimo­
nium contrahant ;
2° quae iure naturali vel positivo arcet, ad excludendum
omne quod iniuste aut vi a matrimonio retrahit ;
3° directe, ut distinguatur ab impedimento sensu latiore
sumpto, pro omni quod etiam indirecte a matrimonio
contrahendo retrahit, ut si pater vel auctoritas socialis
iuste praecipiat aliquid quod cum matrimonio contrahendo
sit incompossibile ; quodque morale impedimentum quo­
dammodo dici possit, sed non est impedimentum iuridicum
lege et quidem ex directa intentione constitutum ;
4° a matrimonio qua tali, in quantum contractus est

DE MATRIMONIO

869

specialis indolis : sic distinguitur ab impedimento late
sumpto, quod matrimonium non impedit ut est talis
contractus specialis, sed quatenus impedit omnem con­
tractum, ut v. g. defectus consensus, aut susceptionem
cuiuscumque sacramenti, ut v. g. status peccati vel defectus
intentionis aut Baptismi ;
50 Valide vel licite ineundo, unde duplicis generis distin­
guitur impedimentum : dirimens et mere impediens seu
prohibens. Hoc scii, matrimonium contrahendum solum
prohibet seu illicitum reddit ; illud vero prohibet et dirimit
i. e. illicitum simul et invalidum reddit.
Mere impediens scii, matrimonium prohibet et efficit
ut licite iniri non possit ; dirimens illud prohibet et efficit
ut nec licite nec valide iniri possit. Unde impedimentum
impediens est lex prohibens, dirimens est lex prohibens
simul et irritans.
Ita conformiter ad doctrinam S. Thomae. Quaedam enim sunt
de essentia Matrimonii, quaedam de liceitate eius ; et utrisque
possunt opponi impedimenta. Unde impedimenta quae contrariantur his quae sunt de liceitate matrimonii, « non efficiunt
quin sit verum matrimonium, et talia dicuntur impedire matri­
monium contrahendum, sed non dirimunt contractum... Impedi­
menta autem quae contrariantur his quae sunt de essentia
matrimonii, faciunt ut non sit verum matrimonium, et ideo
dicuntur non solum impedire contrahendum, sed dirimere iam
contractum » (q. 50, in c.) ; non « quasi solventia verum matri­
monium, quod rite contractum est, sed quia solvunt matrimo­
nium quod contractum est de facto et non de iure ». Nam « si
impedimentum aliquod matrimonio rite facto superveniat,
matrimonium solvere non valet » (ad 7).
In vetere iure, et etiam apud S. Thomam, vox impedimentum
sumitur lato sensu, pro omni quod matrimonium impedit non
solum ex parte personae sed etiam ex parte actus. Ita vis et metus,
error, sponsalia quatenus impediunt consensum, et post Conc.
Trid, defectus parochi et testium, quia impedit formam externam
requisitam tamquam conditionem validitatis ; imo nonnulli
omissionem bannorum inter impedimenta impedientia numera­
runt, quatenus banna regulariter necessaria sunt ad licitam
matrimonii celebrationem. In novo iure autem, sicut antea a
quibusdam suggerebatur, sumitur impedimentum pro sola inhabilitate personae1; unde vis, metus, error, sponsalia, clandestinitas,
et a fortiori defectus bannorum, inter impedimenta non amplius
recensentur.

I. Quandoque tamen sumitur sensu lato : ita can. 1990 (com. int,
10 oct. 1929, n. i?) et can. 1971 (com. int. 12 mart. 1929),

870

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

857. Divisio impedimentorum. — Varia ratione
dividuntur impedimenta :
A. Ratione causae seu originis, alia sunt iuris naturalis,
alia iuris positivi, sive divini, sive humani i.e. tum ecclesiastici
pro baptizatis, tum etiam civilis pro non baptizatis.
Ecclesiae est agnoscere impedimenta iuris naturalis et divini,
eaque ut impedimenta assumere et sancire in foro externo : hac
autem ratione formaliter fiunt canonica impedimenta.

R. Ratione effectus, alia sunt impedimenta impedientia (pro­
hibitifs ou prohibants; verhinderende of verbiedende}, alia,
ut iam diximus, dirimentia (dirimants; ontbindende of
ongeldig makende).
Hine can. 1036 :
« § i. Impedimentum impediens continet gravem prohibitio­
nem contrahendi matrimonium ; quod tamen irritum non reddi­
tur si, non obstante impedimento, contrahatur.
§ 2. Impedimentum dirimens et graviter prohibet matrimo­
nium contrahendum, et impedit quominus valide contrahatur ».

C. Ratione extensionis, impedimenta sunt absoluta quae
omne matrimonium impediunt cum omnibus personis, uti
aetas, ligamen, votum, ordo ; vel relativa quae illud tantum
impediunt cum certis personis, uti crimen, cognatio,
disparitas cultus.
Sunt autem quaedam correlativa quae existunt ex utraque
parte, ut crimen vel consanguinitas, quaedam vero ex una parte
tantum, ut ordo vel disparitas cultus. Nihilominus, ait can. 1036,
§ 3 : « Quamquam impedimentum ex una tantum parte se habeat,
matrimonium tamen reddit aut illicitum aut invalidum », quia
scii, matrimonium non claudicat.

D. Ratione durationis, sunt perpetua quae de se nunquam
cessant sed semper manent, ut consanguinitas ; vel tempo­
ranea quae decursu temporis cessant vel cessare possunt,
ut aetas aut mixta religio.
Perpetua tolli possunt sola dispensatione, dummodo sint
dispensabilia. Dispensabilia sunt illa in quibus Ecclesia dispen­
sare potest et Solet ; indispensabilia vero in quibus dispensare
non potest aut non solet. Ab impedimentis iuris naturalis et
divini dispensare non potest ; ab impedimentis iuris ecclesiastici
dispensare potest, at a quibusdam paucis non dispensat.
Indispensabilia sunt : impotentia, ligamen, consanguinitas
lineae rectae ; probabiliter consanguinitas in primo gradu lineae
collateralis, atque ordo episcopalis ; rarissime dispçnsatur ordo

DËJWATRIMONIO

871

presbyteratus, affinitas in linea recta praesertim consummato
matrimonio, crimen ex coniugicidio praesertim publico ; raro
raptus, affinitas in linea recta non consummato matrimonio,
aetas, nisi forsan in quibusdam regionibus missionum in casu
aetatis dubiae ; minus raro votum solemne et ordo sacer infra
presbyteratum.
Nulla potestas humana, nec civilis nec ecclesiastica, potest
statuere impedimentum absolutum et perpetuum, quia est contra
ius naturale quod unusquisque nativum habet ad nubendum ;
■— nisi tamen supposito facto libero quo aliquis statum per­
fectiorem elegerit, per votum aut ordinem, et ita implicite
renuntiaverit matrimonio, aut quo crimen quoddam commiserit
quod prohibitione matrimonii congruenter puniretur.

E. Ratione divulgationis et demonstrabilitatis, sunt publica
vel occulta. Publica sunt si de facto probari in foro externo
possunt, licet ex natura sua sint occulta ; occulta vero si
de facto probari non possunt, etsi e natura sint publica.
Ita conformiter ad can. 1037 : « Publicum censetur impedi­
mentum quod probari in foro externo potest ; secus est occul­
tum », et ad resp. com. int., 25 iun. 1932.

F. Ratione gravitatis, « alia sunt gradus minoris, alia
maioris », ut ait can. 1042, § 1.
< Gradus minoris Sunt : i° consanguinitas in tertio gradu
lineae collateralis (forsan etiam mixto cum secundo aut primo) ;
2° affinitas in secundo gradu lineae collateralis ; 30 publica
honestas in secundo gradu ; 40 cognatio spiritualis ; 50 crimen ex
adulterio cum promissione vel attentatione matrimonii etiam
per civilem tantum actum » (ib., § 2).
Nulla ratio in iure adest ut divisio ista impedimentis impedien­
tibus applicetur ; unde § 3 : « impedimenta maioris gradus alia
sunt omnia ».

858. Animadversio. — Matrimonio prae aliis sacramentis
assignantur impedimenta, in quantum est contractus et inter
duos initur. Hinc S. Thomas, ad 1 : « Magis matrimonio quam
aliis sacramentis impedimenta assignantur propter tres rationes :
1° quia matrimonium consistit in duobus, et ideo pluribus
modis potest impediri quam alia sacramenta, quae uni personae
competunt singulariter ; 20 quia matrimonium habet in nobis
causam, et in Deo, sed alia quaedam sacramenta solum in Deo ;
3° quia de aliis sacramentis est praeceptum, vel consilium, sicut
de bonis perfectioribus ; sed de matrimonio est indulgentia sicut
de bono minus perfecto. Et ideo ut detur occasio proficiendi in
melius, plura impedimenta assignantur matrimonio quam aliis
sacramentis ».

872

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

859. Principium. Salvis impedimentis iuris naturalis
et divini, habet Ecclesia ipsaque sola potestatem
statuendi impedimenta, non solum impedientia sed
etiam dirimentia, pro Christianorum matrimoniis ;
sicut e contra auctoritas civilis pro matrimoniis infidelium.
Ecclesiam statuere posse impedimenta dirimentia est
de fide definitum in Cone. Trid., sess. 24, can. 4; id posse
iure. proprio constat ex damnatione prop. 59 syn. Pist. ;
id posse solam, ad exclusionem auctoritatis civilis, videtur
sufficienter certum, sed in sensu quo supra expositum est
n. 824, ubi etiam de competentia dictum est potestatis
civilis quantum ad coniugia infidelium.
Neque dicas Ecclesiam, in decreto Cone. Trid., intelligi posse
coetum fidelium vel ipsos principes Christianos. Nam ubi agitur
de potestate et de doctrina, Ecclesia non designat nisi praelatos
qui ex institutione Christi receperunt potestatem regendi et
docendi ; uti constat ceteroquin ex contextu et ex erronea
Protestantium quae reprobatur doctrina.
Consequenter, quantum ad ea quae statuit impedimenta,
gaudet Ecclesia potestate abrogandi, derogandi, mutandi, dis­
pensandi (can. 1040).

860. Sublectum activum ecclesiasticae potestatis
authentice declarandi, statuendi aut relaxandi matri­
monialia impedimenta, illi per se sunt quibus iure
divino competit potestas regendi et docendi Ecclesiam,
scii. S. Pontifex et episcopi ; tractu tamen temporis factum
est ut constitutio impedimenti inter causas maiores recen­
seretur, quae reservatae fuerunt supremae auctoritati
ecclesiasticae ct subtractae potestati singulorum episco­
porum aut conciliorum particularium : episcopis non
remanet nisi potestas praecipiendi in casu particulari.
Ita et in codice iuris :
i° Can 1038 : « § 1. Supremae tantum auctoritatis ecclesiasticae
est authentice declarare quandonam ius divinum matrimonium
impediat vel dirimat.
§ 2. Eidem supremae auctoritati privative ius est alia impe­
dimenta matrimonium impedientia vel dirimentia pro baptizatis
constituendi per modum legis sive universalis sive particularis ».
Suprema auctoritas in Ecclesia est Concilium oecumenicum,
atque S. Pontifex sive immediate per se sive mediante organo
S.S. Congregationum romanarum.
2° Can. 1039 : « § t. Ordinarii locorum omnibus in suo

DE MATRIMONIO

873

territorio actu commorantibus et suis subditis etiam extra fines
sui territorii vetare possunt matrimonia in casu peculiari, sed
ad tempus tantum, iusta de causa eaque perdurante.
§ 2. Vetito clausulam irritantem una Sedes apostolica addere
potest ».
Episcopi ergo non per modum legis sed solum per modum paecepti possunt matrimonium prohibere in casu peculiari et tantum
ad tempus, et quidem sub gravi, sed iusta de causa ; non autem
illud irritare.Iusta causa esse potest: scandalum vitandum,rixae
vel discordiae praeveniendae, gravia incommoda vitanda, suspicio
impedimenti, tertiae personae contra matrimonium oppositio.
Imo etiam parochus, non quidem directe et iudicialiter, sed tamen
ex officio suo potest indirecte matrimonii celebrationem ad
tempus prohibere, quatenus ex officio illud prpvisorie interdicit
usquedum Ordinarius pronuntiet.
30 Can. 1040 : « Praeter R. Pontificem, nemo potest impedi­
menta iuris ecclesiastici sive impedientia sive dirimentia abrogare,
aut illis derogare ; item nec in eisdem dispensare, nisi iure
communi vel speciali induito a Sede apostolica haec potestas
concessa fuerit ».
4° Can. 1041 : « Consuetudo novum impedimentum inducens
aut impedimentis existentibus contraria reprobatur » 5 unde iam
non est rationabilis (can. 27, § 2).

861. Subiectum passivum impedimentorum sunt
illi qui subditi sunt legi statuenti impedimenta et hisce
ligantur. lamvero :
i° Impedimentis iuris naturalis aut divini ligantur,
omnes homines tam infideles quam fideles.
2° Impedimentis canonicis seu iuris ecclesiastici li­
gantur :
a) Omnes baptizati, non solum catholici, sed etiam
haeretici, schismatici, apostatae, excommunicari.
Nam per se legibus Ecclesiae subiiciuntur, praesertim quae
directe spectant bonum commune Ecclesiae, uti sunt matri­
monialia impedimenta ; nisi contrarium expresse declaretur, ut
factum est pro impedimento disparitatis cultus, et pro forma
juridica matrimonii, in favorem illorum qui extra Ecclesiam
catholicam baptizati sunt.

b) Infideles post Baptismum receptum, non solum iis
afficiuntur impedimentis quae post Baptismum orta sunt,
sed etiam iis quorum causa antea fuit posita atque fun­
damentum est vinculum naturale.
Vinculum enim naturale perdurat et ideo post Baptismum
suos effectus producit : ita v. g. vinculum consanguinitatis.

874

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

E contra si tota ratio impedimenti est in voluntate Ecclesiae,
impedimentum non oritur, uti cognatio spiritualis.

30 Infideles qui contrahunt matrimonium cum fideli,
indirecte et per accidens attinguntur impedimentis cano­
nicis (can. 1036, § 3), quia matrimonium non claudicat.
Eodem modo baptizati qui cum infideli contrahunt, forsan
indirecte ligantur imped.mentis civilibus quibus tenentur infi­
deles (n. 826).

862. Impedimentum ignoratum, servatu impossi­
bile, dubium.
A. Ignorantia invincibilis, licet a peccato aut poena excu­
sare possit, non tamen ab impedimento dirimente excusat,
quia nequit restituere habilitatem quam lex abstulit.
Nam can. 16, § 1, ait : « Nulla ignorantia legum irritantium
aut inhabilitantium ab iisdem excusat, nisi aliud expresse
dicatur ».

B. Impossibilitas servandi impedimentum ab eo non excusat
in casu particulari, quia bonum commune ob quod lata
sunt impedimenta praestat bono privato ; si vero sit
communis, ex epichia videtur impedimentum non obligare,
casu quo communitati fieret nocivum, quod sane raro
accidere potest.
Quidam nihilominus admittunt epichiam in uno vel altero
casu exceptional! necessitatis particularis.

C. Dubium intelligitur quod post diligentem veritatis
inquisitionem remanet grave et fundatum de existentia
impedimenti ; potest autem dubium esse iuris vel facti,
iuris quidem naturalis et divini, vel solius iuris ecclesiastici,
lamvero :
i° In dubio de impedimento iuris naturalis aut divini,
illicitum est contrahere matrimonium, quia est illud
exponere periculo nullitatis, cum Ecclesia in iure naturali
et divino dispensare non possit. Systemata scii, probabili­
tatis in casu non veniunt applicanda, quia non agitur de
sola honestate sed de valore actus (II, n. 90-91).
Excipitur si dubium sit de impedimento impotentiae, quia
unusquisque praesumitur natura esse aptus ad matrimonium,
donec contraripm constet. Unde aiunt semper praevalere ius

DE MATRIMONIO

875

nativum hominis ad nubendum1. Hinc can. 1068, § 2 : « Si impe­
dimentum impotentiae dubium sit, sive dubio iuris sive dubio
facti, matrimonium non est impediendum ».

2° In dubio de impedimento iuris ecclesiastici:
a) In dubio iuris, potest matrimonium contrahi, quia
impedimentum non urget, nam « leges, etiam irritantes
et inhabilitantes, in dubio iuris non urgent » can. 15.
In praxi tamen parochus ad Ordinarium debet recurrere, quia
posset falso existimare esse dubium iuris ; unde can. 1031,
§ i, 3° « matrimonio ne assistat, inconsulto Ordinario, si dubium
adhuc superesse prudenter indicaverit ».

b) In dubio facti, non potest licite contrahi matrimonium,
quia est exponere illud periculo nullitatis, sed petenda
est dispensatio, casu quo Ecclesia dispenset.
Notetur iuxta can. 15 : « In dubio autem facti potest Ordinarius
in eis dispensare, dummodo agatur de legibus in quibus R. Ponti­
fex dispensare solet ».

863. Corollaria. — Cum leges de impedimentis matri­
monialibus non habeant vim retroactivam, hinc :
1° Matrimonia infidelium valide inita, susceptione Baptismatis,
non solvuntur eo quod infideles iam ligentur legibus ecclesiasticis
quae statuunt impedimenta canonica.
2° Matrimonia ante novam legislationem codicis inita, scii,
ante 19 maii 1918, reguntur iure vigente eo tempore quo inita
sunt (com. int., 2 iun. 1918).
30 Unde invalide inita non fiunt valida ex ipsa suppressione
impedimentorum, sicut valide inita non fiunt invalida ob novum
impedimentum statutum.
QUAESTIO SECUNDA.

DE IMPEDIMENTIS IMPEDIENTIBUS.
S. Th., Suppi., q. 53, a. 1 ; q. 57 ,· q. 59, a. 1, ad 5.

864. Tria sunt impedimenta impedientia: votum
simplex, cognatio legalis, et mixta religio.
Olim plura alia recensebantur, ut Ecclesiae vetitum, tempus
i. Salvo tamen iure tertii ; unde in dubio de impedimento ligaminis
seu vinculi adhuc permanentis ex anteriore matrimonio, non potest
novum contrahi matrimonium.

876

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

clausum, sponsalia. At vetitum Ecclesiae non est impedimentum
iuridicum lege statutum, sed solum per modum praecepti parti­
cularis matrimonium impedire potest (n. 860) ; tempus non
impedit matrimonium sed eius splemnitatem ; Sponsalia non sunt
impedimentum canonicum, quia nulla actione urgeri possunt
sed iudicio conscientiae relinquuntur nec impediunt matrimo­
nium in omni casu.
Pariter apostasia a fide catholica, adscriptio societati ab Ec­
clesia damnatae, et indignitas ex publico peccato vel censura
notoria non sunt vera impedimenta, quia matrimonium cum
ipsis non prohibetur simpliciter.

865. Principium I. Votum simplex impedit matri­
monium, nempe votum virginitatis, castitatis per­
fectae, non nubendi, suscipiendi ordines sacros et
amplectendi statum religiosum. — Ita can. 1058, § 1.
Votum simplex (vœu simple; getaone gelofte) est omne votum
quod non ut solemne ab Ecclesia fuit agnitum (can. 1308, § 2) ;
quod in quinque casibus prohibet matrimonium : a) votum
virginitatis seu servandi integritatem carnis et abstinendi a primo
opere carnali consummato ; b) votum castitatis perfectae seu
abstinendi ab omni venerea delectatione ; c) votum non nubendi
seu non ineundi matrimonium ; d) votum suscipiendi ordines
sacros, scii, subdiaconatum vel ordines superiores ; e) votum
amplectendi statum religiosum, qui in omni et sola societate
habetur, a legitima ecclesiastica auctoritate approbata, in qua
sodales secundum proprias ipsius societatis leges, vota publica,
perpetua vel temporaria, elapso tamen tempore renovanda,
nuncupant atque ita ad evangelicam perfectionem tendunt
(can. 487-488).

1) Tale votum matrimonio est impedimentum non solum
iuris ecclesiastici, sed etiam iuris naturalis et divini, quate­
nus nempe matrimonium obstarç potest impletioni illorum
votorum.
2) Est impedimentum mere impediens, nam, iuxta can.
1058, § 2, « nullum votum simplex irritat matrimonium,
nisi irritatio speciali Sedis apostolicae praescripto pro
aliquibus statuta fuerit », uti factum est pro simpliciter
professis in Societate lesu.
3) Unde si quis nihilominus matrimonium vult inire,
valide contrahit, ut explicat S. Thomas :
« Promissio alicuius rei non transfert eam in dominium eius
cui promittitur. Et ideo non ex hoc ipso quod aliquis rem pro­
mittit aliquam, desinit res illa esse in potestate sua. Cum ergo

DE MATRIMONIO

877

in voto simplici non sit nisi simplex promissio proprii corporis
ad continentiam Deo servandam facta, post votum simplex
adhuc remanet homo dominus sui corporis ; et ideo potest ipsum
alteri dare, scii, uxori, in qua datione sacramentum matrimonii
consistit, quod indissolubile est. Et propter hoc votum simplex,
quamvis impediat matrimonium contrahendum, quia peccat
contrahens matrimonium post votum simplex continentiae ;
tamen quia verus contractus est, non potest matrimonium per
hoc dirimi... Ergo... quantum ad modum ligandi, matrimonium
est fortius vinculum quam votum simplex, quia per matrimonium
traditur actualiter vir in potestatem uxoris, non autem per
votum simplex... ; potior autem est semper conditio possi­
dentis » (q. 53, a. i et ad 1).

4) Regulariter tamen peccatum est matrimonium inire
cum tali voto, quia est illud violare vel eius violationi se
exponere :
a) Qui emisit votum virginitatis vel castitatis perfectae,
graviter peccat matrimonium contrahendo, nisi certus sit,
ex promissione vel voto alterius partis, se posse virgini­
tatem aut castitatem perfectam in matrimonio servare ;
secus enim graviter se exponit periculo voti violandi.
Qui vovit castitatem perfectam, non potest petere debitum
coniugale, nisi dispensationem obtinuerit \ sed per se
tenetur reddere petenti qui cum iure exigendi petat ; at
mortua comparte votum plene reviviscit ; — qui vovit
virginitatem, non potest petere prima vice, copula vero
habita ad nihil amplius tenetur, quia votum impletu est
impossibile nec reviviscit.
b) Qui tantum emisit votum non nubendi, graviter peccat
matrimonium ineundo, quia violat votum in materia gravi ;
matrimonio autem inito, potest debitum petere et reddere
sicut ceteri coniuges, quia obligatio voti cessat cum impleri
amplius nequeat.
i. Censet Em. Card. Gasparri, o. c. n. 429-431, hanc dispensationem
ipso iure concedi in celebratione matrimonii, non quidem in ordine ad
illud contrahendum, sed tantum in ordine ad matrimonii usum, atque
invocat can. mi : «Utrique coniugi ab ipso matrimonii initio aequum
ius et officium est quod attinet ad actus proprios coniugalis vitae ». Sed
iste canon, ut communiter fuit intellectus, solum intendit bimestre sup­
primere quo durante licentia erat denegandi coniugale debitum ; nec
videtur legislator cogitasse de dispensatione voti, quod ceteroquin non
aufert ius et ojficium, sed solum spectat iuris usum quantum est ex parte
voventis. Et ita visum est omnibus, quotquot de ea re poterimus con­
sulere, iurisperitis ; npbisque affirmatum fuit hanc novam interpretatio­
nem non esse conformem praxi curiae romanae.

878

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

c) Ligatus voto ingrediendi religionem vel sacros ordines
suscipiendi graviter peccat matrimonium contrahendo, quia
reddit sibi impossibilem voti impletionem. Stricte loquendo
petere debet a comparte licentiam ingrediendi religionem
vel ordines sacros suscipiendi ; at illa nullatenus in hoc
consentire tenetur. Potest reddere et petere debitum, quia
castitatem non vovit ; at dissoluto matrimonio vel perpetuo
divortio pronuntiato, votum reviviscit.
Non semper facile constat quodnam votum fideles emiserint.
Si dubia sit eorum intentio, exploretur motivum vovendi. Qui
ex voluntate declinandi onera matrimonii, coelibatum ; qui ex
desiderio specialem comparandi aureolam, virginitatem ; qui ex
amore puritatis motus fuit, castitatem vovisse praesumitur.

Cessat impedimentum, cessante obligatione voti, sive ab intrin­
seco, sive irritatione, dispensatione aut commutatione (II, n. 732
sq.). Excepto voto castitatis perpetuae et perfectae, ingrediendi
religionem stricte dictam cum votis solemnibus, aut in ipsa
professione religiosa emisso, quae sunt reservata, potest Ordi­
narius a voto dispensare, atque etiam confessarii regulares.
In praxi, saepius praestat petere voti dispensationem.

866. Principium Π. Cognatio legalis, ex adoptione
orta, in iis regionibus ubi lege civili nuptias reddit
illicitas, iure quoque canonico matrimonium illici­
tum reddit. — Ita ex can. 1059.
Cognatio legalis (parente légale; wettelijke verzvantschap')
est propinquitas personarum ex legitima adoptione pro­
veniens ; vocatur legalis quia originem habet ex dispositione
legis civilis propinquitatem statuenti ob adoptionem ;
adoptio est personae extraneae in filium vel nepotem
legitima assumptio.
Ecclesia hac in re legem civilem diversarum regionum
fecit suam atque canonizavit, ita ut in quavis regione
impedimentum matrimonii ex adoptione oriatur vel non
oriatur, sit impediens aut dirimens, atque ad plures vel
pauciores personas se extendat, secundum quod ibi statuit
lex civilis. Cum autem Ecclesia non solum receperit legem
sed eam canonizaverit, non cessat impedimentum si dis­
pensatio obtineatur ab auctoritate civili, sed requiritur dis­
pensatio auctoritatis ecclesiasticae.

DE MATRIMONIO

879

Convenientiam impedimenti ostendit S, Thomas, q. 57, a. 2 :
« Lex divina illas praecipue personas a matrimonio excludit
quas necesse erat cohabitare ; ne..., si ad eas liceret uti carnali
copula, facilis pateret concupiscentiae locus, ad quam reprimen­
dam matrimonium est ordinatum. Et quia filius adoptatus
conservatur in domo patris adoptantis, sicut filius naturalis,
ideo legibus humanis prohibitum est inter tales matrimonium
contrahi ; et talis prohibitio est per Ecclesiam approbata. Et
inde est quod legalis cognatio matrimonium impediat ».
Potest existere in vario gradu :
1. inter adoptantem et adoptatum eiusque descendentes :
paternitas legalis;
2. inter diversos filios adoptivos vel et naturales adoptantis :
fraternitas legalis;
3. inter adoptatum et uxorem adoptantis, inter adoptantem
et uxorem adoptati : affinitas legalis.
At non ubique ad omnes istos se extendit, sed pro varia lege.
In pluribus regionibus nullum hodie est impedimentum cogna­
tionis legalis : ita in Anglia eiusque ditionibus, Neerlandia,
Lusitania, Austria, Dania, Suecia, Norvegia, atque pluribus
Statibus Americae ; existit impedimentum sed mere impedielns
in Belgio, ut declaravit Cone. prov. Mechl. n. 2io, in Galia,
Luxemburgo, Germania, Helvetia, Hungaria, Romania, Vene­
zuela; in nonnullis est impedimentum dirimens, ut dicetur n.910.

867. Principium III. Mixta religio prohibet ne matri­
monium ineatur inter duas personas baptizatas,
quarum altera sit catholica, altera vero sectae
haereticae seu schismaticae adseripta. — Ita ex
can. 1060.
Mixta religio (religion mixte; gemengdegodsdienst) est :
i° inter duas personas baptizatas : si enim una est baptizata
in Ecclesia catholica, altera non baptizata, impedimentum adest
disparitatis cultus ; e contra si una baptizata est extra Ecclesiam
catholicam, altera non baptizata, nullum habetur impedimentum;
2° quarum altera sit catholica, scii, in ordine ad Ecclesiam
catholicam baptizata vel ad eam conversa ;
3° altera vero sectae haereticae vel schismaticae adseripta : non
enim sufficit ut pertineat ad sectam areligiosam ; inter acatholicas tamen sectas hic computantur etiam atheisticae (com. int.
30 iul. 1934). Unde catholicus censetur qui licet fidem ca­
tholicam externe abiecit, nondum sectae acatholicae sit adseriptus ; qui proinde impedimento canonico non tenetur, dum
vult inire matrimonium cum catholica, tenetur vero si cum
adseripta sectae haereticae vel schismaticae vel atheisticae.

Matrimonium mixtum uti vocari solet, non solum est
semper impedimentum iuris ecclesiastici, quod « severisl. Optime scripsit Ter Haar :

De matrimoniis mixtis eorumque remediis.

88ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sime Ecclesia ubique prohibet » et iam ab antiquis tempo­
ribus ; sed etiam plerumque iuris naturalis et divini, ob
communicationem in rebus sacris quam importat aut
scandalum quod facile praebet, praesertim ob periculum
perversionis in fide et moribus pro parte catholica et pro
prole nascitura. Unde can. 1060, additur : « quod si adsit
perversionis periculum coniugis catholici et prolis, coniugium ipsa etiam lege divina vetatur ».
Licitum tamen esse potest ex dispensatione S. Pontificis,
si urgeant graves et iustae causae et dummodo removeatur
periculum perversionis tam partis catholicae quam prolis :
lex enim Ecclesiae illud prohibens tollitur dispensatione,
lex vero naturalis et divina urgere cessat, si proximum
removeatur periculum et simul adsit gravis ratio suffi­
ciens ad cohonestandam communionem in sacris. Requi­
ritur itaque :

i° Dispensatio et quidem Pontificis, cui scii, est reser­
vata, licet quandoque episcopo delegetur.
2° Iustae et graves causae, proportionatae scii, malo et
periculo cui tale matrimonium exponit. Tales sunt: bonum
reipublicae Christianae, timor matrimonii civilis vel coram
ministro acatholico, spes fundata conversionis partis acatholicae, proles legitimanda vel bene educanda, vitandum
scandalum Vel infamia.
30 Remotio sufficiens periculi, ut exigit lex naturalis, in
qua nemo dispensare valet. Ad quod Ecclesia exigit
cautiones, quia non dispensat, nisi

a) cautionem praestiterit coniux acatholicus de amo­
vendo a coniuge catholico perversionis periculo,
b) uterque coniux cautionem praestiterit de universa
prole nascitura — non vero de prole iam nata ut eruitur
ex Decr. S. Off., 16 jan, 1942 —r catholice tantum baptizanda
et educanda. Cautiones illae quidem ad liceitatem explicite
sunt praestandae, ad validitatem vero saltem implicite, i.
e. actibus e quibus concludendum sit et in foro externo
constare possit coniuges cognoscere obligationem adim­
plendi conditiones et manifestasse firmum propositum illi
obligationi satisfaciendi (Resp. S. Off., 10 maii 1941).

r
DE MATRIMONIO

88l

c) moralis habeatur certitudo de cautionum imple
mento ; ad quod nuda promissio de se non sufficit.
Ita iuxta can. 1061, qui addit : « cautiones regulariter in scriptis
exigantur » et quidem antequam dispensatio petatur. Imo in
regionibus in quibus cautiones etiam in foro civili Valent modo
in forma civili praestentur, dispensatio ne concedatur, nisi
cautiones in dicta forma praestitae fuerint; secus enim dispensatio
concessa ab iis, qui ex induito dispensant, invalida est (S. Off.,
20 ian. 1932).
Cautiones semper exigendae sunt, etiam in periculo mortis
(can. 1043 ; instr. 15 nov. 1858 ; S. Off., 18 mart. 1891) ; secus
dispensantes ex delegatione invalide dispensant (can. 1043 et
1061 ; S. Off., 21 iun. 1912 et 14 ian. 1932). Excipitur casus quo
ad matrimonium convalidandum opus sit sanatione in radice,
quae quandoque conceditur certis sub conditionibus, etiam si
pars acatholica non velit praestare cautiones.

868. Obligationes connexae çum matrimonio mixto
in memoriam revocantur a codice iuris, et de iis coniux
catholicus est monendus :
i° « Coniux catholicus obligatione tenetur conversionem
coniugis acatholici prudenter curandi » can. 1062.
2° « Etsi ab Ecclesia obtenta sit dispensatio super impedimento
mixtae religionis, coniuges nequeunt, vel ante vel post matri­
monium coram Ecclesia initum, adire quoque, sive per se sive
per procuratorem, ministrum acatholicum uti sacris addictum,
ad matrimonialem consensum praestandum vel renovandum »
can. 1063, § i.
« Non improbatur tamen quod, lege civili iubente, coniuges se
sistant etiam coram ministro acatholico, officialis civilis tantum
munere fungente, idque ad actum civilem dumtaxat explendum,
effectuum civilium gratia » can. 1063, § 3.

869. Officia pastoris. — Iuxta can. 1064 ; « Ordinarii
aliique animarum pastores :
i° Fideles a mixtis nuptiis, quantum possunt, absterreant.
20 Si eas impedire non valeant, omni studio curent ne
contra Dei et Ecclesiae leges contrahantur.
3° Mixtis nuptiis celebratis sive in proprio sive in alieno
territorio, sedulo invigilent ut coniuges promissiones factas
fideliter impleant.
4° Assistentes matrimonio servent praescriptum can.
1102 », i. e. faciant interrogationes quibus requirant et
excipiant contrahentium consensum, sed ab omni ritu sacro
abstineant, nisi quem, ad graviora mala vitanda, Ordinarius
permiserit, exclusa semper missae celebratione (n. 852, C).
Summa Theologiae Moralis ΙΠ.

56

882

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Nihilominus, « si parochus certe noverit sponsos hanc legem
(de non adeundo ministro acatholico ad matrimonialem con­
sensum praestandum vel renovandum) violaturos esse vel iam
violasse, eorum matrimonio ne assistat, nisi ex gravissimis causis,
remoto sçandala et consulto prius Ordinario » can. 1063, § 2.
Gravissima causa esse potest periculum matrimonii invalidi vel
apostasiae partis catholicae aut educationis prolis in haeresi.

Fas sit addere quaedam practica :
a) Quantum ad dispensationem concedendam, non tantum
est bonum privatum contrahentium attendendum, sed maxime
bonum commune. Et ideo in quibusdam regionibus, praxis
legitime existere potest raro concedendi dispensationem, si istud
sit medium efficax mixta coniugia generarim impediendi ; sicut
etiam praxis non concedendi dispensationem nisi postquam pars
açatholica integrum curriculum instructionum in doctrina catho­
lica perfecerit ; — contra mentem Ecclesiae tamen esset nunquam
dispensare.
b) Si quis sine iusta causa matrimonium mixtum inire velit,
graviter peccat, et similiter si dispensationem quasi extorqueat
timorem incutiendo ne matrimonium ineat sine dispensatione ;
unde per se est absolutione indignus.
c) Ex concessa dispensatione non semper sequitur plena
liceitas matrimonii. Ecclesia enim prudenti consilio quandoque
permittit minora mala et pericula perversionis, ad vitanda
maiora, ut v. g. apostasiam a fide vel diuturnam permanentiam
in matrimonio civili.
d) Catholicus qui illicite inivit matrimonium mixtum, non
potest absolvi nisi vere poeniteat et sincere prornittat omnes
cautiones ex sua parte requisitas. Si vero invalide contraxerit
matrimonium mixtum, v. g. ob defectum formae, et nunc vere
poeniteat, videndum est an matrimonium sit convalidandum
vel e contra a convalidatione abstinendum, ut si praeferenda sit
omnimoda dissolutio vel praevideatur civile divortium ; — secus
curandum ut convalidetur : renovato consensu post debitas
praestitas cautiones si possibile sit, vel, si pars acatholica id
renuat, sanatione in radice dummodo pars catholica promittat
se pro viribus provisuram educationi catholicae omnis prolis.
Pars autem catholica ad sacramenta admitti nequit, nisi convalidato matrimonio, aut omnimoda separatione peracta.
e) In dubio de valore Baptismi partis acatholicae, ad cautelam
petatur dispensatio non solum ab impedimento mixtae religionis,
sed etiam a disparitate cultus.

870. Poenae in transgressores statutae sunt se­
quentes :
A. « Catholici qui matrimonium mixtum, etsi validum, sine
Ecclesiae dispensatione inire ausi fuerint, ipso facto ab actibus
legitimis ecclesiasticis et sacramentalibus exclusi maneant, donec
ab Ordinario dispensationem obtinuerint » can. 2375.

DE MATRIMONIO

883

B. « Subsunt excommunicationi latae sententiae Ordinario
reservatae catholici :
i° Qui matrimonium ineunt coram ministro acatholico.
2° Qui matrimonio uniuntur cum pacto explicite vel implicito
ut omnis vel aliqua proles educetur extra catholicam Ecclesiam.
3° Qui scienter liberos suos acatholicis ministris baptizandos
offerre praesumunt.
4° Parentes vel parentum locum tenentes qui liberos in reli­
gione acatholica educandos vel instituendos scienter tradunt »
can. 2319, § i.

C. « Ii de quibus in n. 2-4 praeterea suspecti sunt de haeresi »
can. 2319, § 2. Unde si moniti causam suspicionis non removeant,
actibus legitimis prohibeantur ; quodsi intra sex menses a con­
tracta poena completos sese non emendaverint, habeantur
tamquam haeretici, haereticorum poenis obnoxii (can. 2315) ;
inter quas est excommunicatio S. Sedi specialiter reservata,

A poena sub A et sub B, 30 et 40 excusat omnis ignorantia
praeter affectatam.

871. Animadversiones. — 1. Licet Ecclesia non
statuerit impedimentum proprie dictum, reprobat tamen
matrimonium fidelium cum apostatis, societatum damna­
tarum asseclis, aut publicis peccatoribus ; quapropter
monet :
a) « Absterreantur quoque fideles a matrimonio contra­
hendo cum iis qui notorie aut catholicam fidem abiecerunt,
etsi ad sectam acatholicam non transierint, aut societati­
bus ab Ecclesia damnatis adscript! sunt » can. 1065, § 1.
b) « Parochus praedictis nuptiis ne assistat, nisi consulto
Ordinario, qui, inspectis omnibus rei adiunctis, <i permit­
tere poterit ut matrimonio intersit, dummodo urgeat gravis
causa et pro suo prudenti arbitrio Ordinarius iudicet satis
cautum esse catholicae educationi universae prolis et
remotioni periculi perversionis alterius coniugis » can. 1065,
§ 2.
c) « Si publicus peccator aut censura notorie innodatus
prius ad sacramentalem confessionem accedere aut cum
Ecclesia reconciliari recusaverit, parochus eius matrimonio
ne assistat, nisi gravis urgeat causa, de qua, si fieri potest,
consulat Ordinarium » can. 1066.
Gravis Causa esse potest periculum matrimonii civilis, concu­
binatus, periculum gravioris damni.

)
v

ί
884

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUAESTIO TERTIA.

DE IMPEDIMENTIS DIRIMENTIBUS.
S. Th., Suppi., q. 50.

872. Tredecim in iure hodierno dirimentia nume­
rantur impedimenta, cuius rei convenientia ita ostendi
potest, conformiter ad doctrinam S. Thomae, q. 50 :
« Potest enim aliquis impediri a matrimonio contrahendo vel
simpliciter vel respectu alicuius personae. Si simpliciter, ut cum
nulla possit matrimonium contrahere, hoc non potest esse, nisi
quia impeditur a matrimoniali actu. Quod quidem contingit
dupliciter : primo quia non potest de facto, sive quia omnino
non possit, et sic ponitur impedimentum impotentia coeundi... »;
sive quia nondum possit convenienter, et sic ponitur impedi­
mentum aetas; « secundo quia, non licite potest, et hoc secundum
quod ad continentiam obligatur, quod contingit dupliciter : vel
quia obligatur ex officio suscepto, et sic est impedimentum
ordinis; vel ex voto emisso, et sic impedit votum. Si autem
impeditur aliquis a matrimonio non simpliciter, sed respectu
alicuius personae, vel hoc est propter obligationem ad alteram
personam, sicut qui uni matrimonio iunçtus est, non potest
alteri coniungi, et sic est ligamen matrimonii ; vel quia deficit
proportio ad alteram personam, et hoc propter tria : primo quidem
propter nimiam distantiam ad ipsam, et sic est disparitas cultus;
secundo propter nimiam propinquitatem, et sic ponitur triplex
impedimentum, scii, cognatio (sive carnalis, sive spiritualis, sive
legalis), deinde affinitas quae importat propinquitatem duarum
personarum ratione tertiae matrimonio junctae, et publicae
honestatis iustitia, in qua est propinquitas duarum personarum
ratione tertiae.., iunctae » illegitime ; « tertio propter indebitam
conjunctionem ad ipsam primo factam, et sic impedit crimen
adulterii ptius cum ipsa commissi », vel etiam raptus.
Articulus I.

De Impedimento Aetatis.
S. Th., Suppi., q. 58, a. 5 ; q. 43, a. 2.

873. Status quaestionis. — Nulla aetas determinata
(âge; leeftijd} per se requiritur ad matrimonium ineundum,
supposito usu rationis et sufficienti discretione ad con­
sensum praestandum ; nec actualis capacitas ad copulam
de se aptam generationi exigitur, sed sufficit si suo tempore
habeatur. Convenit tamen quod determinetur aetas, ut
scii, ineatur matrimonium cum facultate generandi plene

DE MATRIMONIO

885

evoluta, ne sit in detrimentum sanitatis contrahentium et
prolis, et cum iudicio maturo et sufficienti praeparatione
ad regendam familiam.
Hinc omnes fere legislationes ordinationem de aetate continent.
Sub antiquo iure canonico, determinata erat aetas pubertatis
legalis ; at absolutum non erat aetatis impedimentum, sed mere
conditionatum, ita ut malitia suppleret aetatem si antea sufficiens
aderat notitia matrimonii simul cum potentia ad copulam perfi­
ciendam : de quo duplici facto requisita erat S. Pontificis vel
episcopi sententia declaratoria.
Nunc, in novo iure, iam independenter a conditione pubertatis,
determinata aetas praescribitur ; quae tamen non est valde
provecta, quia legislatio Ecclesiae est universalis et convenire
debet omnibus regionibus, atque providere integritati morum
quae in periculum versatur ex nimia matrimonii dilatione.

874. Principium. Vir ante decimum sextum aetatis
annum completum, mulier ante decimum quartum
item completum, matrimonium inire non possunt.
— Ita can. 1067, § 1.
Dicitur : a) vir ante decimum sextum, mulier ante decimum
quartum; unde applicando regulam can. 34, § 3, 30, dies nativi­
tatis non computatur, sic ut vir natus die 5» maii 1930, nonnisi
die 6a maii 1946 annos complevisse censeatur, et mulier eadem
die nata, solum 6a maii 1944.
b) ante annum... completum; oportet scii, annos omnino
completos esse, ita ut, una etiam die deficiente, matrimonium
sit invalidum.

Impedimentum est iuris ecclesiastici. Nam :
i° Aetas inferior, etiam infra pubertatem, non dirimit
matrimonium iure naturae, cum iuxta istud sufficiat
sufficiens usus rationis et sufficiens matrimonii notitia, ac
potestas coeundi saltem futura.
20 Quia vero status coniugalis est perpetuus et summi
momenti, ad illum Ecclesia sapienter requirit maiorem
corporis et animi maturitatem, quae ante certam aetatem
advenire non solet.
3° Diversa statuitur aetas pro viro et muliere,quia facultas
generativa citius in feminis quam in maribus evolvi et
cessare solet ; unde pubertas legalis etiam diversa consti­
tuitur, ita ut masculus a decimo quarto, femina a duode­
cimo anno censeatur pubes iuxta can. 88, § 2.

886

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Hinc a) validum est matrimonium, etiam si naturalis pubertas
nondum advenerit, dummodo adsit aetas legitima, quia Ecclesia
potentiam praesentem non exigit, sed aetatem ;
b) e contra invalidum est, si cum pubertate naturali sed ante
aetatem requisitam initur.

875· Animadversiones, — 1. Cessat impedimentum lapsu
temporis, quoad matrimonium contrahendum, adepta scii, aetate
canonica.
2. Si vero ante legitimam aetatem fuerit absque dispensatione
contractum, manet adepta aetate invalidum, estque tunc con­
sensus renovandus, idque in facie Ecclesiae, si nullitas est
publica.
3. Etiam tolli potest impedimentum dispensatione Pontificis,
quae rarissime conceditur, nisi forsan in quibusdam regionibus
missionum, in casu aetatis dubiae ; et ideo in dubio facti non
potest dispensare Ordinarius, quia est de illis de quibus Pontifex
dispensare non solet extra illas regiones missionum.
4. Dispensatione concessa et celebrato matrimonio, inter­
dicitur cohabitatio coniugum usque ad pubertatem, ob periculum
laedendi castitatem.
5. Impedimento, utpote ecclesiastico, non subiiciuntur infideles
si inter se contrahant. Si matrimonium initur inter infidelem
et fidelem, debet saltem fidelis habere aetatem canonicam, ut
validum sit matrimonium.
6. Monet can. 1067, § 2 : « Licet matrimonium post aetatem
canonicam contractum validum sit, curare tamen debent ani­
marum pastores ab eo avertere iuvenes ante aetatem, qua, secun­
dum regionis receptos mores, matrimonium iniri solet ». Ita
praesertim in regionibus nostris, in quibus merito provectior
aetas exigitur.
Articulus II.

De Impotentia.
S. Th., Suppi., q. 58, a. 1 et 2.

876. Impotentia (impuissance ; lichamelijk onvermogeri)
definitur a S. Raymundo de Pennafort, in Sumina, 1. 4 :
impossibilitas coeundi, seu vitium animi vel corporis vel
utriusque, quo quis impeditur alii carnaliter commisceri.
Dicitur: 1) impossibilitas coeundi i. e. exercendi copulam
perfectam seu actum de se aptum generationi ; unde non
est mera impotentia generandi seu prolem ex copula
procreandi, quae simul stare potest cum potentia coeundi
et oriri ex naturali defectu : haec proprie vocatur sterilitas.
2) vitium animi vel corporis vel utriusque, quo indicantur
variae causae spirituales vel corporales ex quibus oriri
potest impotentia : alia enim est organica ex vitio physico

DE MATRIMONIO

887

seu laesione in organis corporalibus ad copulam requisitis,
alia functionalis ex causa afficient; vitam physiologicam
vel psychicam, puta ex vario affectu ut ex odio vel aver­
sione, ex morbis in systema nerveum influentibus, imo
ex maleficio, quod tamen nonnisi raro accidit.
3) quo quis impeditur alii carnaliter commisceri modo scii,
naturali, etsi generatio possibilis esset modo v. g. arti­
ficiali. Ad copulam naturali modo perficiendam seu ad
actuæ de se generationi aptum, requiritur ut vir penetret
cum peni vaginam mulieris et semen seu sperma in vagina
effundat et deponat, mulier autem in vagina semen recipiat.
Impotentia varia distinguitur :
1) Est naturalis Vel artificialis, prout ex causa naturali et
intrinseca ut ex vitiosa conformatione aut naturali frigiditate,
vel ex causa accidentali extrinseca oritur v. g. ex morbo, laesione
aut chirurgica operatione.
2) Est perpetua, si vel nullatenus vel saltem non moraliter
tolli possit, mediis scii, ordinariis liçitis nec graviter periculosis ;
e contra temporanea, si hisce mediis tolli possit aut etiam sponte
cesset.
3) Est absoluta, vel relativa, prout est ad omnem vel ad deter­
minatam personam.
4) Est antecedens aut consequens, prout matrimonium praecedit,
aut contracto demum matrimonio supervenit.

877. Variae causae impotentiae. — Ut tota res bene
intelligatur, animadvertit Em. Card. Gasparri, o. c.,
n. 509, in humana generatione esse actionem humanam
et actionem naturae. Actio humana concluditur penetratione
membri virilis in vaginam et effusione veri seminis in
eadem ; deinde incipit actio naturae h Actionis humanae
principium activum est vir, quatenus vas femineum
penetrat et verum semen in eodem effundat ; principium
passivum est femina, quatenus verum semen recipit in
vagina. Actio humana dicitur copula vel coitus. Organa
huius humanae actionis sunt ex parte mulieris vagina
recipiens, ex parte viri testiculi effbrmantes et penis
i. Plures hanc distinctionem ignorant vel nec intelligunt, quae tamen
hac in re est maximi momenti, atque necessaria ad nonnullas quaestiones
practicas solvendas. Quandoque ipsa copula, etiam in documentis
ecclesiasticis, vocatur opus naturae, quia natura eam docet et quia
tendit ad ipsam naturam transmittendam, non autem quatenus a sola
natura fieret absque actione hominis ; unde, ne confusio oriatur, ab hoc
modo loquendi potius videtur abstinendum.

888

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

emittens verum semen ; elementum activum prolifiçum
est sperma. Actio naturae est praecipue mulieris ; eiusque
functiones sunt transitus spermatis ad interiora, descensus
ovuli in uterum per tubas, fecundatio pvuli maturi, evolutio
foetus in utero, partus ; organa huius actionis sunt ovaria
in quibus ovula conficiuntur, tubae per quas ovulum ex
ovario ad uterum descendit, et uterus.
Itaque : A. Impotentia datur si actio humana ad generationem
necessaria non est possibilis, seu quotiescumque non adsunt
Organa expedita ad copulam carnalem, vel stante organo copula
tamen est impossibilis. Unde :
a) Apud virum impotentia est: i) absentia penis seu membri
virilis ; 2) defectus utriusque testiculi vel eorum perfecta contusio
aut atrophia ita ut semem testiculare producere non valeant ;
3) vasectomia duplex seu resecatio utriusque canalis semen
deferentis ; 4) disproportio penis ; 5) hypospadia et epispadia,
qua meatus non in extremo sed in medio penis aperitur, sive ex
parte inferiori sive ex parte superiori ita ut semen non possit
effundi in vagina1 ; 6) aphrodisia seu nimia caliditas, ex qua
exaggerata excitatione semen ante copulam perditur, et anaphrodisia seu nimia frigiditas, qua erectio penis et expulsio seminis
impeditur.
Tria priora faciunt impotentiam absolutam ; quintum et sextum
relativam ; quartum facit alterutram. Sextum ordinario non
reddit perpetuo impotentem ; pro tertio disputatur an potentia
in quibusdam adiunctis restitui possit.
b) In muliere impotentia est : 1) defectus vaginae aut ostii
in illa, ita Ut nullatenus perforari valeat ; 2) nimia arctitudo ;
3) vaginismus, quo ex excessiva excitatione vulva se occludit,
penetrationem sufferre nequit, et copulam impedit ; 4) hyper­
trophia vel volumen magnorum labiorum valde auctum, quod
copulae est obstaculum.
In primo casu impotentia adest absoluta, in secundo relativa,
in tertio alterutra nec semper perpetua, item in quarto, cum
operatione chirurgica defectui mederi possit,

B. Ab impotentia omnino differt mera sterilitas (onvruchtbaarheid), qua, posita actione humana seu copula carnali perfecta,
nihilominus ob impedimentum quoddam vel defectum, im­
possibilis est actio naturae et generatio.
In viro est absentia seminis prolifici, quia, ob accidentalem
et transeuntem causam àut obstructionem, semen hic et nunc
zoospermatibus caret, aut ob morbum testiculorum, vesiculae
seminalis, uretrae etc., zoospermata vel non satis vivacia sunt,
vel nimis celeriter pereunt, vel elemento necessario Carent, aut
ovulum penetrare non apta sunt.
Qui nunquam posset emittere nisi liquorem aspermaticum,
i. Hypospadiae quandoque mederi quis potest sola mutatione situs
in copulando.

DE MATRIMONIO

889

aut tantum zoospermata mortua, potius videretur impotens,
licet de eo casu disputetur ; at in praxi unusquisque praesumi­
tur verum semen habere, donec contrarium probetur.
In muliere est : a) excisio perfecta utriusque ovarii aut perfecta
eorum atrophia, ita ut nullum adsit ovulum ; b) vitium aut
turbatio organi quo ovulum maturescere nequit; c) impedi­
mentum quo fit, sive naturaliter, sive artificialiter (v.g.ex ligatione
aut sectione oviductus aut excisione uteri), ut nulla ovuli et
seminis sit possibilis coniunctio.
Ex quibus iam intelligitur cur absentia testiculorum aut emis­
sionis seminis in viro sit impotentia, dum absentia ovariorum vel
ovuli in femina non sit. Quia nempe emissio seminis est de essentia
copulae de se aptae ad generationem, ovulum autem non est ele­
mentum essentiale copulae sed solius generationis. Mulieri ovariis
vel ovulis carenti nihil deest ad ipsam copulam perficiendam.

C. Nuperrime quidam dixerunt ad copulam carnalem non
requiri ut semen emittatur et in vagina deponatur, sed sufficere
ut testiculi illud conficiant, etsi non possit emitti exterius ; unde
vasectomicos habent copulae capaces. Sed licet id sufficere
poSsit ad copulationem etiam cum quadam delectatione satiativa, non tamen sufficit ad copulam coniugalem, seu de se
aptam generationi. Haec enim natura sua, ex ipsa conditione
actus, ac attentis elementis quibus constat, talis est ut generatio
sequi possit ; in casu autem actus fit tali modo et conditione,
ut ex ipsa constitutione organi omnino impossibilis sit emissio
veri seminis ac consequenter generatio, quia elementum essentiale
est destructum, nimirum communicatio canalium semen defe­
rentium. Et quamvis possit eiaculari quidam liquor similis
semini, non tamen verum semen zoospermatibus refertum
(quae sunt elementum essentiale seminis), cum nihil a testiculis
elaboratum possit emitti ; unde si talem actum diceremus
de se aptum generationi, sane nos deriderent.
Vasectomici, hoc sub respectu, similes sunt eunuchis.
Conservant tamen secretionem testiculorum internam, et
ideo appetitum sexualem, ac totum energiam et capacitatem
ad copulam etiam quadantenus satiativam, et ita obtineri posset
finis quidam matrimonii secundarius, sedatio concupiscentiae;
sed cum iste finis sit subordinatus primario fini, non potest
licite procurati nisi actu de se apto generationi. « Habentur
enim tam in ipso matrimonio quam in coniugalis iuris usu etiam
secundarii fines, ait enc. Casti connubii, quos intendere coniuges
minime vetantur, dummodo salva semper sit intrinseca illius
actus natura ideoque eius ad primarium finem debita ordinatio ».
Apud vasectomicos autem natura actus pervertitur, eiusque ordo
ad generationem radicaliter tollitur.
Ita tenet sententia hucusque per plura saecula communis ;
nec nova videtur solide probabilis1.

I. Sanchez, 1. VII, disp. 92, η. 7 sq., rememorans opinionem illorum
qui putant ad copulam matrimonialem sufficere solam penetrationem
absque seminatione, « quam sententiam, ait, manifeste absurdapi praeter­
mittimus ». Apud Gasparri, o. c. n. 515, not. 1, p. 308.

890

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

878. Principium. Impotentia antecedens et perpetua,
sive ex parte viri sive ex parte mulieris, sive alteri
cognita sive non, sive absoluta sive relativa, matri­
monium ipso naturae iure dirimit. — Ita can. 1068, § 1.
Est impedimentum iuris naturalis et divini, quia de
essentia matrimonii est mutua corporum traditio in
ordine ad copulam suapte natura aptam ad generationem.
Nemo autem corpus suum tradere potest ad actum
impossibilem, sicut nec valide contractum inire de re
impossibili. Sed impotens non valet copulam perficere.
Ergo nec potest valide corpus suUm ad copulam tradere
seu matrimonium inire. Licet enim copula non sit essentialis
in matrimonio, de huius essentia tamen est potentia ad
illam perficiendam.
Quod ita ostendit S. Thomas, q. 58, a. 1 :
a) « Nullus potest se obligate ad impossibile. Sed in matri­
monio homo se obligat ad carnalem copulam, quia ad hoc dat
alteri sui corporis potestatem. Ergo frigidus qui non potest
carnaliter copulari, non potest matrimonium contrahere...
b) In matrimonio est contractus quidam quo unus alteri
obligatur ad debitum carnale solvendum. Unde, sicut in aliis
contractibus non est conveniens obligatio si aliquis se obliget
ad hoc quod non potest dare Vel facere, ita non est conveniens
matrimonii contractus si fiat ab aliquo qui debitum carnale
solvere non possit. Et hoc impedimentum vocatur impotentia
coëundi, nomine generali ».
Hinc : i° Impotentia antecedens absoluta dirimit omne matri­
monium, relativa solum coniugium inter illas personas, inter
quas eXistit ; et hoc etiam si alteri parti cognita, fuerit, ut expli­
cite habet can. 1068, licet de hac re olim fuerit disputatum,
quod indicat S. Thomas, 1. c.
2° Impotentia temporanea non dirimit matrimonium, quia non
reddit simpliciter ineptum seu incapacem ad copulam, unde non
impedit susceptam obligationem ad copulam futuram.
30 Nec impotentia subsequent, licet perpetua, dirimit matri­
monium, quia supervenit matrimonio valido quod est naturaliter
indissolubile : si tamen non esset consummatum, solvi posset
potestate ministeriali S. Pontificis.
40 Sterilitas matrimonium nec dirimit nec impedit (can. I068,
§ 3), quia non est impossibilitas coeundi sed tantum generandi ;
hinc valide contrahunt senes, et mulieres excisae.
5° Si, celebrato matrimonio, certo detegitur impotentia ante­
cedens et perpetua, nullum est matrimonium et ideo separandi
sunt conjuges huius nullitatis conscii : statim quoad torum,
etiam quoad habitationem si adsit periculum peccandi, quod
tamen requirit interventionem auctoritatis Ordinarii (can. 1131,

DE MATRIMONIO

891

§ 1), quia pertinet ad forum externum et natum est generare
scandalum. Si vero velint cohabitare ut frater et soror, id ipsis
permitti potest, modo absit periculum incontinentiae et scandali.
6° Ad iudicem ecclesiasticum pertinet sententiam ferre nullitatis, probata prius impotentia antecedenti et perpetua, qua
posita, potest pars immunis ab impotentia novum coniugium inire.

879. Impotentia perpetua dubia esse potest, sive ante
matrimonium contrahendum, sive post matrimonium con­
tractum.
A. Ante matrimonium: 1. Non potest aliquis matrimo­
nium contrahere antequam dubium diligenti investigatione
pro posse solverit ; secus enim periculo se exponit invali­
dum contrahendi matrimonium et graviter decipiendi
compartem.
2. Perdurante dubio post diligentem investigationem
potest matrimonium inire, dummodo de dubio moneat
compartem, quia praevalet ius homini naturaliter com­
petens ineundi matrimonium, ad quod unusquisque
censetur naturaliter aptus donec contrarium probetur
(n. 862, C). Unde can. 1068, § 2 : « si impedimentum
impotentiae dubium sit, sive dubio iuris, sive dubio facti,
matrimonium non est impediendum ».
Hinc illi qui g vasectomicis impotentiam putant quadam
operatione forsan posse auferri, consequenter asserunt matri­
monium ipsis non esse impediendum ; quia dubia est eorum
impotentia perpetua. At dubium videtur negativum, utpote in
mera hypothesi fundatum, cum hucusque nec Ullum referatur
factum, de viro vasectomiam passo cui potentia restituta fuerit1 ;
dubia autem negativa non esse, etiam hac in re, attendenda
communiter docent. Cum itaque illa operatio sit valde problematica, vasectomicus potius censendus est perpetuo impotens,
usquedum constet de potentia sibi restituta. Ceterum, si pru­
dentia monere possit,non de facili esse asserendam impossibili­
tatem cuiusdam operationis chirurgicae, in quibusdam tamen
adiunctis videtur ista impossibilis ; unde non intelligeretur quod
generali quadam regula et sine delectu statueretur matrimonium
vasectomicis esse permittendum.

B. Post matrimonium : 1. Qui serio dubitat, debet diligens
examen instituere, et interea a debito petendo abstinere,
licet comparti non dubitanti illud reddere teneatur.
2. Si instituto examine dubium remaneat, potest tentare
copulam quamdiu spes remaneat illam perficiendi et donec
i. Antonelli,

Medicina Pastoralis,

III, pp. 429-431.

892

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

de eius impossibilitate constet, quia standum est pro
valore matrimonii (can. 1014).
3. Potest quoque ad cautelam petere, altero etiam
dissentiente, dispensationem super matrimonio rato et non
consummato, modo inconsummatio probari possit ; at si
simul cohabitaverint, praesumitur consummatum, donec
contrarium probetur (can. 1015, § 2).

880. Animadversiones practicae.— 1 .Parochus vel con­
fessarius, qui a persona matrimonium contractura consulitur
quae forsan laborat impotentia, debet illam monere ut rem dili­
genter investigare et examini peritorum medicorum se subiicere
non omittat.
2. Si autem post matrimonium contractum, coniux ipsi
exponat se nunquam perficere posse actum conjugalem, prudenter
et modeste investigare conetur rei causam ; et si deprehendat
esse defectum physicum, suadeat ut res perito proboque medico
aperiatur.
3. Si vero advertat coniuges in bona fide versari quantum ad
matrimonii valorem, saepius praestat eos in bona fide relinquere
ne peiora fiant, saltem si impotentia sit occulta et ideo non sit
scandalum timendum, maxime si separatio sit moraliter impos­
sibilis. E contra si in bona fide non sint vel sciant matrimonium
esse nullum ; tunc autem casus Ordinario deferatur.
4. Coniux qui dubie est potens, media adhibere tenetur
ordinaria ad impotentiam curandam, etiam cum gravi incommodo,
v. g. vir medicinas corroborantes eius debilitatem, mulier lini­
menta aliaque media, etiam chirurgicalia, ad medendum arctitudini. Unde, ait S. Thomas, q. 58, a. 1, ad 5 : Vir, « si non
possit implere carnalem actum cum virgine et possit cum cor­
rupta, tunc medicinaliter aliquo instrumento posset claustra
pudoris frangere et ei coniungi. Nec esset hoc contra naturam,
quia non fieret ad delectationem, sed ad medicamentum ».
Potest autem id regulariter fieri absque ullo periculo, ita ut ob
hoc mulier vix ab eo tolerando excusari posset, ut notat Theob'
Mechliniensis, n. 58, IV, ad 2. Non tamen tenetur cum grav.
periculo, quia id esset medium extraordinarium.
Articulus III.

De Vinculo seu Ligamine.
S. Th., Suppi., q. 65, a. 1.

881. Impedimentum vinculi seu ligaminis (lien
conjugal; bestaande huwelijksbaml) consistit in eo quod
coniux inhabilis est ad novum matrimonium ineundum
durante vinculo prioris ; ergo est ipsum vinculum prioris
matrimonii, sive consummati sive non çopsummati, quo

DE MATRIMONIO

893

unus coniux alteri sic ligatur, ut eo vinculo durante, cum
nullo alio matrimonium inire valeat.
Ad quod impedimentum duae requiruntur conditiones :
i° Ut prius matrimonium sit validum, sive sit consummatum
sive non consummatum.
2° Ut vinculum prioris matrimonii non fuerit legitime solu­
tum, quod fit per mortem, et fieri potest per professionem religio­
sam solemnem et dispensationem pontificiam pro matrimonio
non consummato, pro consummato ex privilegio Paulino disce­
dendi scii, a parte infideli, si necesse sit in favorem fidei.

882. Principium. Invalide matrimonium attentat qui
vinculo tenetur prioris matrimonii, quamquam non
consummati, salvo privilegio fidei.—Ita can. 1069, §1.
Impedimentum est iuris naturalis et divini, quod dirimit
matrimonium contrahendum. Qui enim ius in corpus
suum uni tradidit, non potest idem ius alteri tradere, nisi
prior contractus legitime solutus sit. Fundatur in proprieta­
tibus matrimonii essentialibus, scii, unitate et indissolubilitate ; et etiam ligat infideles.
Hinc : i° Qui bona fide existimans compartem, dum adhuc
vivat, esse mortuam ad alias nuptias transit, invalide contrahit,
licet non peccet ; proles tamen ex secunda unione suscepta
reputatur legitima (can. 1114).
2° E contra, existimans compartem mortuam adhuc vivere,
graviter peccat dum novam init unionem, licet haec possit esse
valida, iuxta dicta n. 808, 2.
3° Qui post contractas alteras nuptias deprehendit priorem
coniugem adhuc Vivere, debet se separare a secundo coniuge,
etsi cum eo prolem genuerit et ex separatione gravia timenda
sint mala, quia alterae nuptiae certo sunt nullae. Et ad priorem
coniugem per se tenetur redire, nisi detur iusta separationis
causa.

883. Corollarium practicum. — « Quamvis prius
matrimonium sit irritum aut solutum qualibet ex causa,
non ideo licet aliud contrahere, antequam de prioris
nullitate aut solutione legitime et certo constiterit » can.
1069, § 2 ; secuS enim matrimonium exponitur periculo
nullitatis, et contrahentes periculo adulterii.
a) Debet certo constare ; ergo non sufficit probabilitas aut
verisimilitudo, nec a fortiori dubium vel ignorantia orta ex eo
quod coniux post discessum non miserit nuntium 5 sed requiritur
vera certitudo moralis.

894

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) Debet legitime constare ; ergo in dubio etiam levi oportet
obtineatur authentica declaratio Ordinarii vel S. Sedis de coniugis
nlorte, vel de matrimonii prioris invaliditate aut legitima dis­
solutione vel dissolubilitatel.

884. Poenae in violatores impedimenti ex mala fide
agentes notantur in can. 2356 i « Bigami i. e. qui, obstante
coniugali vinculo, aliud matrimonium, etsi tantum civile, ut
aiunt, attentaverint, sunt ipso facto infames ; et si, spreta Ordi­
narii monitione, in illicito contubernio persistant, pro diversa
reatus gravitate excommunicentur vel personali interdicto
plectantur », scii, sententia ferenda.
Articulus IV.

De Disparitate Cultus.
S. Th., Suppi., q. 59, a, 1-5.

885. Disparitas cultus {disparité de culte; verschil van
eerediensf) est diversitas religiosi cultus quae existit inter
duas personas, quarum altera valide baptizata est, altera
non est. Unde de Se existit non solum inter catholicos,
sed etiam inter acatholicos in haeresi et schismate baptizatos, ac infideles qui non habent cultum christiamim ; —
non vero inter catholicos et haereticos vel schismaticos,
qui eumdem substantialiter cultum habent veri Dei per
verum mediatorem Christum.
Spectato iure naturali et divino est generatim impedimentum
impediens ob perversionis periculum ; ex iure autem ecclesiastico
universaliter est impedimentum, et quidem dirimens, quod
paulatim consuetudine est introductum inde a saec. V, quae
vim legis obtinuit, ita ut ligaret omnes baptizatos etiam acatholi­
cos a saec. XII ineunte. Nunc autem in novo codice iuris expresse
statuitur et lex scripta facta est, quae tamen simul limitata fuit
ad catholicos, ita ut impedimento dirimente iam non ligarentur
qui, extra Ecclesiam catholicam baptizati, nunquam fuerunt
catholici.

886. Principium. Nullum est matrimonium con­
tractum a persona non baptizata cum persona
baptizata in Ecclesia catholica vel ad eamdem ex
i. De modo quo de morte coniugis aut de matrimonii nullitate
constare debet, cfr. deer. S. Off., 27 apr. 1887 cum instr. 13 maii 1868 ;
resp. 20 iul. 1898 ; et resp. com. int,, 16 oct. 1919. Natetur licentiam ad
alias nuptias transeundi dispensationem includere ab impedimento
criminis ob solum adulterium, etiam si hujusmodi licentia ab Ordinario
loci concessa sit (Can. 1053 et. hujus interpretatio a Com. I. C., die 26
martii 1952).

DE MATRIMONIO

895

haeresi aut schismate conversa. — Ita can. 1070, § 1.
Impedimento canonico subiiciuntur :
i° Omnes baptizati in Ecclesia catholica; scii.
a) Adulti seu rationis compotes qui Baptismum volun­
tarie susceperunt in ordine ad Ecclesiam catholicam.
b) Infantes qui ex intentione etiam mere interpretativa
utriusque vel alterutrius parentis aut locum tenentis,
baptizari fuerunt in ordine ad catholicam Ecclesiam ; etsi
minister aliter intenderit.
c) Infantes qui ex intentione solius baptizantis in ordine
ad Ecclesiam catholicam baptizari sunt, etiam filii acatholicorum, si in casu necessitatis ita baptizentur, ut colligi
potest ex S. Off., 1 apr. 1922, vel si illegitime contra praes­
criptum can. 750-751; hoc ultimum tamen a quibusdam
revocatur in dubium.
2° Etiam ad Ecclesiam catholicam ex haeresi aut schismate
conversi; scii.
a) Qui propria sponte ad Ecclesiam catholicam redierunt
et professionem fidei in ea emiserunt.
b) Pueri qui extra Ecclesiam baptizari, ab infantili
aetate i. e. saltem ab usu rationis, de facto catholice educati
sunt.
30 Et quidem praedicti omnes, licet ab Ecclesia catholica
postea defecerint; imo etiam ab acatholicis nati etsi in
Ecclesia catholica baptizari, qui ab infantili aetate in haeresi
vel schismate aut infidelitate vel sine ulla religione adole­
verunt (com. int. 29 apr. 1940), licet id ab aliquibus
negatum fuerit propter paritatem cum can. 1099, § 2. At,
cum ista exceptio ibi explicite statuatur pro forma cele­
brationis matrimonii, et e contra in can. 1070 haec
exceptio nullatenus indicetur, videtur deesse paritas.
At acatholici extra Ecclesiam catholicam baptizari et ad
eam nunquam conversi, novo iure, i. e. a 19 maii 1918,
iam valide contrahunt matrimonium cum infideli.
Impedimentum quatenus dirimens est iuris ecclesiastici ;
quatenus prohibens etiam oritur ex iure naturali et divino, tum
propter perversionis periculum partis fidelis et prolis ; tum quia
matrimonium in Christianis natum est esse sacramentum quod
requirit paritatem Baptismi in utroque suscipiente ; tum quia
matrimonium involvit intimam animorum coniunctionem, cui

896

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

nihil magis adversatur quam disparitas in cultu seu in supremis
vitae religiosae et moralis principiis.
Unde II Cor. VI, 14 : Nolite iugum ducere cum infidelibus.
Quae enim participatio iustitiae cum iniquitate? aut quae societas
lucis ad tenebras ?, quod principium iuris divini etiam matrimonio
cum infideli non contrahendo invenitur in traditione Ecclesiae
applicatum (cfr. I Cor. VII, 39).
Hinc S. Thomas, q. 59, a. I : « 1° Dicitur II Cor. VI, 14 : Quae
conventio lucis ad tenebras ? Sed maxima conventio est inter virum
et uxorem. Ergo ille qui est in luce fidei, non potest contrahere
matrimonium cum illa quae est in tenebris infidelitatis.
2° Principalius matrimonii bonum est proles ad cultum Dei
educanda. Cum autem educatio fiat communiter inter patrem
et matrem, uterque secundum fidem intendit ad cultum Dei
prolem educare. Et ideo, si sint diversae fidei, intentio unius
alterius intentioni contraria erit. Et ita non potest inter eos esse
conveniens matrimonium. Et propter hoc disparitas cultus
praecedens impedit ipsum, ne contrahi possit ».Unde « disparitas
cultus contraria est matrimonio ratione principalioris boni
ipsius, quod est bonum prolis » (ad 4).
Cum proximum autem perversionis periculum quandoque
possit abesse atque graves rationes commendare matrimonium,
hinc ius naturale et divinum quandoque non urget, et tunc
Ecclesia dispensare potest ab impedimento canonico.

887. Quid in casu Baptismi dubii? — Dubium
praecedere potest matrimonium contrahendum aut sequi
contractum.
A. Quoad matrimonium contrahendum. Si post diligentem
inquisitionem dubium de receptione aut validitate Bap­
tismi maneat fundatum, pars catholica dubie baptizatâ est
rebaptizanda sub conditione ; item pars acatholica quae
velit converti ; quodsi converti nolit, rebaptizari sub
conditione non potest (can. 731, § 2) sed, una cum dispen­
satione mixtae religionis, ad cautelam petatur dispensatio
super cultus disparitate quae in casu, cum agatur de dubio
facti, concedi potest ab Ordinario iuxta can. 15.
B. Quoad matrimonium iam contractum. In dubio vali­
dum semper praesumitur matrimonium, iuxta can, 1070,
§ 2 : « Si pars tempore contracti matrimonii tamquam
baptizata communiter habebatur aut eius Baptismus erat
dubius, standum est, ad normam 1014, pro valore matri­
monii, donec certo probetur alteram partem baptizatam
esse, alteram vero non baptizatam ». Haec tamen est mera
praesumptio, quae proinde cedit veritati ; unde si persona

DE MATRIMONIO

897

catholice baptizata inscienter contraxerit cum persona non
baptizata,

matrimonium

de facto

est

nullum,

et

ideo

convalidandum aut nullum declarandum iuxta can. 1990.

Ad dijudicandum valorem Baptismi, practicae normae statutae
fuerunt a S. Officio.
a) Quantum ad inquisitionem instituendam, ex resolutione
17 nov. 1830 :
i° Quoad haereticos, quorum ritualia praescribunt collationem
Baptismi absque necessario usu materiae et formae essentialis,
debet examinari casus particularis.
2° Quoad alios, qui iuxta eorum ritualia valide baptizant,
validum censendum est Baptisma, nec requiritur ulterius examen
in casibus particularibus.
3° Si dubium persistat, etiam in primo casu, censendum est
validum Baptisma in ordine ad validitatem Matrimonii.
b) Quantum ad dubium facti, peractis inutiliter investigationibus,
ex resp. 1 aug. 1883 :
i° Praesumendus est Baptismus, si quis parentes habuerit perti­
nentes ad sectam quae eumdem ut necessarium habet, — vel in
qua saltem ordinarie administratur et iidem parentes in secta sua
zelosi fuerint ; — aut, si iuxta unius tantum parentis sectam et
animi zelosam dispositionem praesumptio faveat Baptismo, modo
in educatione prolis de facto et indubie primas habuerit partes,
neç alter coniux cognoscatur positive contrarius collationi Baptismi·
20 B contra Baptismus non est praesumendus, si acatholica pars
parentes habuerit pertinentes ad sectam quae Baptismum respuit,
vel infantium Baptismum non admittit ; —■. aut parentes habuerit
qui profitebantur se nolle ad ullam sectam pertinere seque Ens
supremum honestis potius moribus quam speciali aliquo cultu
honorare.
3° Nihil praesumi potest et ideo in singulis casibus recurren­
dum ad S. Sedem, si parentes in sua secta, quae ordinarie Baptis­
mum administrat, socordes fuerint ; — aut ad sectam pertinue­
rint quae Baptismum non respuit sed eum non habet necessarium
et in qua ordinarie non administratur ; — aut si, facta inquisi­
tione, ignoretur an coniux qui Baptismo favet, primas in edu­
catione habuerit partes.

888. Animadversiones. — i° Cessat impedimentum tum
conversione et Baptismo infidelis, tum legitima dispensatione,
quae in locis infidelium facilius, in catholicis regionibus raro
conceditur, praesertim si agatur de matrimonio cum ludaeo.
2° Ecclesia tamen nunquam dispensat, nisi ex gravi causa et
tantum sub cautionibus quae pro mixtis nuptiis exigunturCeterum omnia quae de mixtis nuptiis praçscripta sunt (n. 867),
applicari quoque debent matrimoniis quibus obstat disparitas
cultus (can. 1071).
3° Imo invalida est dispensatio, potestate delegata concessa,
non requisitis vel denegatis praescriptis cautionibus ; atque
matrimonii nullitatem, si de ea ob hanc causam evidenter constat,
Summa Theologiae Moralis III. — 57

898

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

ipse Ordinarius declarare potest absque recursu ad S. Sedem
(can. 1990 ; S. Off., 21 iun. 1912).
4° Dispensatio super cultus disparjtate olim, ex instr. S. Off.,
16 sept. 1824, implicabat dispensationem ab omnibus impedi­
mentis a quibus exempta est pars infidelis, ut consanguinitas in
sgcundo gradu lineae collateralis, etc. At S. Off. declaravit id
non amplius valere, 15 apr,- 20 maii 1931 : ob can. scii. 1036, § 3.

Articulus V.

De Ordine sacro et Voto solemni.
S. Th. Suppi., q. 53, a. 2-4.

889. Notiones. — Hoc duplex impedimentum quamdam
similitudinem habet, quia utrumque cum obligatione
castitatis est connexum : est inhabilités ad matrimonium
contrahendum orta ex susceptione ordinis sacri vel ex
emissione voti solemnis in professione religiosa.
i° Ex ordine sacro (ordre sacré; heilige wijding). A primordiis
Ecclesiae, tam in Oriente quam in Occidente, vetitum fuit, post
susceptum ordinem sacrum, inire matrimonium, conformiter
ad dictum apostoli, I Tim. III, 2 ; quod impedimentum ab initio
saltem impediens, paulatim factum est dirimens. In Ecclesia
latina semper servatum fuit, licet non semper ab omnibus,
ut qui matrimonio iuncti ordines sacros reciperent ab uxoribus
deinceps separarentur ; atque subdiaconatui adnexa est ab antiquis
temporibus (a saec. VI) obligatio coelibatus, cui dein additum
est impedimentum dirimens matrimonium contrahendum, saltem
a saec. XII. Apud Orientales vero obligatio coelibatus non fuit
generatim imposita, nec subdiaconatus est ordo sacer ; ipsi
consuetudinem servarunt ut, episcopis exceptis, presbyteri et
diaconi retinerent uxores ante ordinationem ductas ; mortua
tamen uxore, novum matrimonium inire non valeant. Quod
sanxerunt a. 692 in Conc. Trullano.
2° Ex voto solemni (vœu solennel; plechtige gelofte). Votum
castitatis perfectae et perpetuae, quod emittitur in professione
religiosa solemni qualis in solis Ordinibus religiosis usuvenit,
non solum est, sicut votum simplex, impedimentum impediens
matrimonii, sed etiam dirimens, quod matrimonium reddit inva­
lidum, ut saltem a saec. XII authentice fuit declaratum.

890. Principium I. Invalide matrimonium attentant
clerici in sacris ordinibus constituti. — Ita can. 1072
conformiter ad Conc. Trid., sess. 24, can. 9.
Tres conditiones requiruntur ut impedimentum incur­
ratur :
i° Ut ordinatio valida sit ;

DE MATRIMONIO

899

2° Ut libere sit suscepta absque coactione aut metu
gravi ;
3° Ut suscepta sit cum cognitione saltem confusa obli­
gationis cum ordine connexae : non enim vult Ecclesia
hanc obligationem imponere clerico nisi ipse velit.
Hinc : a) « Clericus qui metu gravi coactus ordinem sacrum
recepit nec postea, remoto metu, eamdem ordinationem ratam
habuit saltem tacite per ordinis exercitium, volens tamen per
talem actum obligationibus clericalibus se subiicere, ad statum
laicalem, legitime probata coactione et ratihabitionis defectu,
sententia iudicis redigatur, sine ullis coelibatus ac horarum cano­
nicarum obligationibus » can. 214, § 2.
b) Similiter in casu ignorantiae obligationis, licet haec igno­
rantia vix adesse possit, nisi in infantibus qui ordinarentur aut
impuberibus.
c) In utroque casu, ad sententiam iudicis probatio institui debet
ad normam can. 1993-1998.

Impedimentum, in quantum est dirimens matrimonium
contrahendum, est iuris ecclesiastici ; pro ordine tamen
episcopatus, ab illo nunquam fuit dispensatum, ita ut
quis suspicari posset ibi adesse dispositionem iuris divini.
In quantum autem ordo impedimentum est matrimonii
contrahendi prohibitivum, inniti videtur convenientiis iuris
divini ; at obligatio coelibatus quae in Ecclesia latina
adnçxa est subdiaconatui certissime est iuris ecclesiastici.
Disputari autem potest an impedimentum immediate nita­
tur voto quod adnectitur ordini subdiaconatus, an vero
legi ecclesiasticae, quamvis ad praxim nihil referat ; iamvero
obligatio continentiae immediate innititur voto, ita tamen
ut qui votum elicere non vellet, lege teneretur ecclesiastica,
sed ipsa inhabilitas ad matrimonium nihilominus videtur
immediate oriri ex lege ecclesiastica.
Hinc S. Thomas : « Ordo sacer de sui ratione habet, ex quadam
congruentia, quod matrimonium impedire debeat ; quia in sacris
ordinibus constituti vasa sacra et sacramenta tractant, et ideo
decens est ut munditiam corporalem per continentiam servent.
Sed quod impediat matrimonium, ex constitutione Ecclesiae
habet. Tamen aliter apud Latinos quam apud Graecos. Quia
apud Graecos impedit matrimonium contrahendum solum ex
vi ordinis. Sed apud Latinos impedit ex vi ordinis, et ulterius
ex voto continentiae, quod est ordinibus adnexum : quod etiam
si quis verbotenus non emittat, ex hoc ipso quod ordinem
suscipit secundum ritum Occidentalis Ecclesiae, intelligitur

i

900

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

emisisse. Et ideo apud Graecos et alios Orientales sacer ordo
impedit matrimonium contrahendum, non tamen matrimonii
prius contracti usum : possunt enim matrimonio prius contracto
uti, quamvis non possint de novo contrahere. Sed apud Occiden­
talem Ecclesiam impedit matrimonium et matrimonii usum :
nisi forte, ignorante aut contradicente uxore, vir ordinem sacrum
susceperit ; quia ex hoc non potest ei aliquod praeiudicium
generari... Ordo enim ubique impedit matrimonium contrahen­
dum, quamvis non ubique habeat votum adnexum » q. 53,
a. 3 et ad 2.

891. Animadversiones. — 1. Dispensatio ab hoc impedi­
mento nunquam conceditur episcopis, rarissime presbyteris et
potius ob causam publicam, minus raro diaconis et subdiaçonis,
etiam ob causam privatam.
_ 2. Licet ordo irritet matrimonium contrahendum, matrimo­
nium tamen contractum de se non impedit ordinem. Attamen,
iuxta hodiernam disciplinam Ecclesiae latinae, viri uxorem
habentes sunt simpliciter ad ordines impediti (can. 987). Unde
coniugatus qui sine dispensatione apostolica ordines maiores,
licet bona fide, suscepit, ab eorumdem ordinum exercitio prohi­
betur (can. 132, § 3) ; si vero legitime ad eos promoveatur,
vivente et consentiente uxore, ad eamdem continentiam tenetur
ac si ordinatus fuisset ante matrimonium çt ab usu matrimonii
abstinere tenetur (can. 132, § 1), ita quod proles esset sacrilega
et illegitima (can. 1114).

3- Depositus, degradatus vel redactus ad statum laicalem non
ideo liberatur ab obligatione coelibatus (can. 213, § 2) ; nisi
simul ab ea dispensationem obtinuerit.

892. Principium II. Invalide matrimonium attentant
religiosi qui vota solemnia professi sint, aut vota
simplicia, quibus ex speciali Sedis apostolicae praescripto
vis addita sit nuptias irritandi. — Ita can. 1073, conformiter
ad Cone. Trid., sess. 24, can. 9.
Tres requiruntur conditiones ad impedimentum :
i° ut quis sit religiosus professus, quod intelligendum
est de religiosis utriusque sexus (can. 490) ;
2° ut valide sit professus, ex spontanea et plena libertate
et secundum alias conditiones can. 572 indicatas ;
3° ut professus sit castitatem perfectam per vota so­
lemnia, quae ab Ecclesia ut talia sint agnita (can. 1308, § 2)
et quae in solis Ordinibus religiosis fiunt, licet in iis nonnunquam emittantur simplicia.
Quandoque voto simplici additur vis irritandi matrimonium,
uti professioni simplici in Societate lesu emissae ; sed ita ex

DE MATRIMONIO

9OI

speciali praecepto fit S. Pontificis potius quam ex impedimento
canonico proprie dicto.

Ex quonam iure oriatur impedimentum voti solemnis
diu fuit disputatum. Recentiores generarim ut certum
habent illud oriri ex solo iure ecclesiastico, tum quia
votum solemne non differt ex natura sua a voto simplici,
sed solemnitas tota est ex voluntate Ecclesiae et ex effectibus
juridicis ab ea adnexis, tum quia Ecclesia nonnunquam ab
hoc impedimento dispepsavit, etiam ob bonum privatum.
Alii praesertim antiquitus essentialem ponunt differentiam
inter votum solemne et simplex : hoc consistit in simplici
promissione rei Deo tradendae, illud insuper in actuali
traditione de se irrevocabili in dominium Dei atque spirituali
consecratione voventis quam Ecclesia nomine Dei acceptat;
quae quamdiu durat, matrimonium irritat, adeoque ex
iure naturali et divino. Unde Ecclesia non potest impedi­
mentum auferre, nisi prius nomine Dei remittat obligatio­
nem specialem solemnis voti.
Id conformius videtur S. Thomae qui ita scribit :
« i° Ille qui facit votum solemne, contrahit matrimonium
spirituale cum Deo, quod est multo dignius quam materiale
matrimonium. Sed materiale matrimonium prius contractum
dirimit matrimonium post contractum. Ergo votum solemne.
29 Omnes dicunt quod, sicut votum solemne impedit contra­
hendum, ita dirimit iam contractum. Quidam autem... dicunt
quod hoc est propter statutum Ecclesiae. Sed hoc non sufficit ;
quia secundum hoc Ecclesia posset etiam contrarium statuere.
Quod non videtur verum.
Et ideo dicendum est, cum aliis, quod votum solemne ex sui
natura habet quod dirimat matrimonium contractum : in quan­
tum scii, per ipsum homo sui corporis amisit potestatem, Deo
illud ad perpetuam continentiam tradens. Et ideo non potest
ipsum tradere in potestatem uxoris matrimonium contrahendo.
Et quia matrimonium quod sequitur tale votum, nullum est, ideo
votum praedictum dirimere dicitur matrimonium contractum...
Ergo votum solemne habet actualem exhibitionem proprii
corporis, quam non habet votum simplex » q. 53, a. 2 et ad 3.

893. Poenae in transgressores. — I# < clerici in sacris
constituti Vel regulares aut moniales post Votum solemne castitatis,
itemque omnes cum aliqua ex praedictis personis matrimonium
etiam civiliter tantum contrahere praesumentes, incurrunt in
excommunicationem latae sententiae Sedi apostolicae simpliciter
reservatam » can. 2388, § 1.
2. Clerici praeterea, si moniti, tempore ab Ordinario pro

902

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

adiunctorum diversitate praefinito, non resipuerint, degradentur
(can. 2388, §1).
3. Iidem ipso facto et sine ulla declaratione amittunt omnia
officia ecclesiastica (can. 188, 50).
4. Clerici in ordinibus sacris et regulares sunt irregulares ex
delicto (can. 985, 30).
5. Religiosi incurrunt ipso facto poenam dimissionis ex religione
(can. 646, 3°).

Articulus VI.

De Raptu et Crimine.
S. Th., Suppi., q. 60, a. 2.

894. Materia tractanda. — Hoc duplex impedimentuni
commune habet quod oritur utrumque ex speciali delicto.
Primum, scii, raptus, a Cone. Trid. fuit inductum, sess. 24
de ref., c. 6, ad plenam libertatem matrimonii tuendam ; —
alterum, iam a multis saeculis existens, sed per decretales
ampliatum et magis definitum, atque denuo confirmatum,
oritur ex crimine qualificato, sdl. ex adulterio aut coniugicidio, sub quibusdam conditionibus patrato ; id autem
introductum ab Ecclesia fuit ut fidei coniugali et coniugum
incolumitati consulatur, ita quod omni spe coniugii de­
tracta, ab istis criminibus arceat eaque commissa iuste
etiam puniat.
895. Raptus {enlèvement; gewelddadige ontvoering, schaking), ut est matrimonii impedimentum, definitur : Violenta
mulieris invitae abductio sub alterius potestate, matri­
monii ineundi causa. Dicitur :
i° Abductio sub alterius potestate, quo nomine venit
non solum translatio de loco in locum moraliter alium,
sed etiam detentio sub potestate alterius, quae abductioni
est moraliter aequivalens.
Quod olim disputari poterat, nunc àutem est certum ex can.
1074, § 3 : « Quod ad matrimonii nullitatem attinet, raptui par
habetur violenta retentio mulieris, cum nempe vir mulierem in
loco ubi ea commoratur vel ad quem libere accessit, violenter
intuitu matrimonii detinet ».

2° Mulieris invitae, non viri, quia lex respicit id quod
communiter, non quod raro et exceptionaliter contingit,

DE MATRIMONIO

90S

et quia libertas mulieris, utpote infirmioris, magis est
protegenda.
Mulier autem intelligitur quaecumque, sive virgo sive corrupta,
sive aetate minor sive maior, sive sponsa sive vidua, sive honesta
sive inhonesta aut infamis.

30 Violenta, per vim scii, physicam, vel moralem ut per
minas et metum gravem, muliere scii, invita et repugnante.
Oportet ut violentia inferatur ipsi mulieri in ordine ad matri­
monium -, unde a) vis illata parentibus non sufficit ; b) nec sufficit
ut mulier blanditiis, importunis precibus, muneribus aut falsis
promissionibus inducta voluntarie sequatur, quod dicitur raptus
seductionis, quia est magis fuga quam raptus ; c) non refert
tamen, sive raptor per se sive per alium mulierem violenter
abducat, sive penes se sive penes alium eam in sua retineat
potestate : quo casu mandans impedimentum contrahit, non
vero mandatarius ; e contra si quis sine mandato pro alio agat,
non habetur impedimentum ; d) non requiritur quod mulier
invita sit quoad ipsam abductionem vel detentionem ; sufficit
quod sit quoad solum matrimonium ineundum.

40 Matrimonii ineundi causa, non autem alius finis, licet
pessimi, ut vindictae, vel etiam explendae libidinis : sic
differt raptus, ut est impedimentum matrimonii, a raptu
qui est species luxuriae.
Adest tamen impedimentum, si mulier quae prius ob causam
libidinis rapta est, deinde invita per vim intuitu matrimonii
detineatur.

996. Principium I. Inter virum raptorem et mulie­
rem, intuitu matrimonii raptam, quamdiu ipsa in
potestate raptoris manserit, nullum potest consistere
matrimonium. — Ita can. 1074, § 1, confirmans Cone.
Trid., 1. c.
Triplex ad contrahendum impedimentum requiritur
conditio : violentia, abductio vel detentio in locum sub
raptoris potestate, et matrimonii ineundi intentio. Quibus
impletis, impedimentum existit tantum inter raptorem et
raptam, et quidem quamdiu ipsa sit in raptoris potestate ;
nam eo ipso quod mulier Ubertate donatur cessat impedi­
mentum, unde can. 1074, § 2 : « Quod si rapta, a raptore
separata et in loco tuto ac libero constituta illum in virum
habere consenserit, impedimentum cessat ».

904

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Impedimentum est iuris ecclesiastici : etsi enim cum raptu
plerumque coniunctus sit metus gravis, impedimentum tamen
raptus non ratione metus matrimonium dirimit, sed est impedi­
mentum distinctum, quod existit quamdiu sub potestate raptoris
constituta sit mulier, licet in coniugium sponte et libere consentiat.

897. Crimen (crime; misdaad of misdrijf), quod est
matrimonii impedimentum, consistit in iniuria quam
ambo, qui matrimonium inire intendunt, matrimonio
unius illorum iam existent! inferunt, seu in complicitate
qualificata contra coniugii honestatem.
Ex triplici crimine oritur ac proinde revera triplex est
impedimentum :
im ob solum adulterium cum promissione vel attentatione
matrimonii,
2m ob adulterium cum coniugicidio ab uno commisso,
3m ob solum coniugicidium communi opera commissum.
Denominari solet impedimentum a morte seu caede
coniugis, et ideo respective dicitur contrahi vel neutro
machinante seu patrante; — vel uno machinante et pa­
trante; — vel utroque machinante ac patrante.
Nam, ut ait S. Thomas, q. 6q, a. 2 :
« i° In ep quo quis peccat, debet etiam puniri. Sed peccat
contra matrimonium qui uxorem occidit (vel adulterat). Ergo
debet puniri ut matrimonio privetur.
20 Uxoricidium ex statuto Ecclesiae matrimonium impedit...
et... quandoque dirimit contractum : ut quando aliquis interficit
uxorem suam ut ducat eam cum qua moechatur. Tunc enim
efficitur illegitima persona simpliciter ad contrahendum cum
illa, ita quod, si de facto cum ea contraxerit, matrimonium
dirimitur. Sed per hoc non efficitur simpliciter persona illegitima
respectu aliarum mulierum ».

898. Principium II. Valide contrahere nequeunt
matrimonium, qui, perdurante eodem legitimo
matrimonio, adulterium inter se consummarunt et
fidem sibi mutuo dederunt de matrimonio ineundo,
vel ipsum matrimonium» etiam per civilem tantum
actum, attentarunt. — Ita can. 1075, i°.
Conditiones ad impedimentum requisitae, sunt :
A. Ex parte adulterii, ut sit verum, formale et consum­
matum.

DE MATRIMONIO

9O5

i° Sit verum ita ut alter saltem complex sit valido matrimonio
ligatus.
2° Formale ex utraque parte, i. e. ut uterque sciat unius
saltem eiusdemque complicis statum coniugalem atque ita uni
eidemque matrimonio inferatur iniuria.
3° Consummatum per copulam perfectam qua alias matrimo­
nium consummatur ; copula autem habita perfecta praesumitur.

B. Ex parte fidei datae seu promissionis, ut sit vera,
libera, absoluta, et mutuo data et acceptata; vel matrimonii
attentatio.
i° Sit vera et seria, non ficta seu iocosa. Lex enim irritans
est strictae interpretationis (can. 19), unde quaelibet fictio etiam
mere interna videtur obstare quominus adsit impedimentum.
2° Libera, non metu gravi vel dolo extorta aut errore substan­
tiali vitiata.
3° Absoluta, non mere conditionata, nisi conditio suspen­
sive ante mortem coniugis impleta sit, quia tunc promissio iam
transiit in absolutam.
40 Aftawo data, ut nunc certum est ex tenore canonis, et
acceptata verbo vel signo ; unde non sufficit quod una pars
promittat, si altera negative se habeat, a fortiori si reiiciat.
5° Vel attentatio matrimonii, qua conscii impedimenti liga­
minis, vere et serio sibi mutuo praestant, licet invalide, consen­
sum coniugalem : parum refert quo pacto attentatio et in qua
forma fiat, sive publica a codice praescripta, sive prorsus clan­
destina, sive mere civili.

C. Ex parte adiunctorum, ut promissio vel attentatio et
adulterium scienter fiant stante eodem coniugio, ita ut
simul violent fidem eidem coniugi debitam 1,sive promissio
aut attentatio matrimonii praecedat adulterium, sive sub­
sequatur.
Hinc non oritur impedimentum si promissio adulterio accedat
post mortem coniugis aut si facta fuerit vivente primo coniuge,
adulterium vivente secundo, vel vice versa ; aut si prius facta,
ante adulterium fuit retractata et id complici notificatum, nec
post illud iterata ; — e contra si retractata fuerit post adulterium,
non cessat impedimentum quod iam est contractum.

I. Sunt qui requirunt promissionem matrimonio iniuriosam tum
tum farmaliter. Unde si adulter cum uxoris sorore, huic
postea tantum promittat matrimonium coram ipsa uxore moribunda
et quidem consentiente et impetrante in gratiam prolis natae, non adesset
impedimentum. Ita De Smet, o. c., n. 659, et Marc, Th. Μ. II, n. 2033.
Sed id non admittit Priimmer, Th. Μ· ΠΙ, η. 824, quia consensus
coniugum non aufert iniuriam matrimonio illatam.
materialiter

906

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

899. Principium III. Valide contrahere nequeunt
matrimonium, qui, perdurante pariter eodem legi­
timo matrimonio, adulterium inter se consumma­
runt eorumque alter coniugicidium patravit. — Ita
can. 1075, 2°.
Conditiones requisitae ad contrahendum impedimentum
sunt :
A. Ex parte adulterii, ut sit verum, formale, consummatum,
ut dictum est n. praec.
Nulla requiritur promissio aut attentatio matrimonii.

B. Exparte coniugicidii, ut ex machinatione alterutrius
adulterorum mors secuta sit, sive occidatur coniux proprius,
sive coniux complicis.
Oportet igitur : i° Ut mors coniugis ab alterutro adulterorum
machinetur, actione physica vel morali, et quidem ex intentione
matrimonium contrahendi cum complice adulterii, probabiliter
quoque secundum plures, huic manifestata, quae tamen intentio
praesumitur in foro externo ; non vero ut ambo in occisionem
conspirent.
20 Ut mors realiter ex actione sequatur; non ex alia causa, etiam
si approbetur vel rata habeatur.
3° Ut adulterium praecedat actum qui est causa mortis.

C. Ex parte adiunctorum, ut perdurante eodem legitimo
matrimonio fiant.
i

I
I.

Coniux scii, cui mors infertur idem sit oportet, qui tempore
commissi adulterii coniux erat.

900. Principium IV. Valide contrahere nequeunt
matrimonium, qui mutua opera physica vel morali,
etiam sine adulterio, mortem coniugi intulerunt.
— Ita can. 1075, 30.
Conditiones ad incurrendum impedimentum requisitae
sunt :
A. Ex parte machinationis, mutua conspiratio, ut scii,
uterque alterutrius coniugis caedem machinatus sit.
Unde non sufficit occisionis ab altero patratae ratihabitio vel
approbatio.

B. Exparte coniugicidii, veri coniugis mors vere secuta
ex utriusque complicis cooperatione sive physica sive morali.

DE MATRIMONIO

907

Non tamen requiritur ut eadem actione positiva cooperati
sint, sed sufficit quod imus consulat vel consentiat alteri physice
agenti ; imo etiamsi neuter physice cooperetur, sed uterque
moraliter tantum et per alium, v. g. mandato vel efficaci consilio,
mortem causet.

C. Ex parte finis, ut fiat ex intentione matrimonii ineundi
cum complice.
Finis enim legis est, ne quis spe matrimonii propriam vel
alterius coniugem occidat. Requiritur ergo ut saltem in uno
complice adsit intentio matrimonii atque alteri sit manifestata ;
quod in fero externo praesumitur.

901, Animadversiones. — 1. Impedimenta sunt iuris
ecclesiastici; unde Ecclesia in ijs dispensare potest. Rarissime
tamen dispensat in impedimento raptus et nisi constet de libero
consensu mulieris, de quo, ut revera libere emittatur, curare
erit parochi ; item in coniugicidio ab uno vel utroque machinante,
praesertim publico. In solo adulterio facilius dispensatur, ad
vitandum scandalum ; imo in dispensatione super matrimonio
rato non consummato, et in permissione a S. Pontifice, — non
item ab Ordinario, — data transeundi ad alias nuptias ob mortem
praesumptam coniugis, continetur implicite dispensatio super
hoc impedimento, non vero ab aliis (can. 1053).
Urgente mortis perjculp, ob gravem causam, dispensatio super
omnibus conceditur.
2. Infideles non subiiciuntur istis impedimentis, dum contrahunt
inter se, etsi postea convertantur ; nisi lex civilis eadem statuerit.
At si una pars est fidelis et impedimentum contrahat, indirecte
infidelis attingitur impedimentis : ita non solum pro raptu, quia
lex inhabilitat raptorem et raptam ; sed etiam pro crimine, dum­
modo pars fidelis omnes conditiones impleat ad impedimentum
requisitas, non vero si solus infidelis fecerit. Sic v. g. si fidelis,
promisso matrimonio, cum infideli adulteret, aut si caedem
patraverit, vel particeps fuerit machinationis.
3. Ignorantia impedimentorum, utpote legum irritantium aut
inhabilitantium, ab iis non excusat, quod nunc ob can. i6, § 1
omnino certum est, etiam de crimine de quo ante codicem dispu­
tabatur.
4. Multiplicari impedimenta possunt, multiplicata alius impedi­
menti causa. Ita :
a) ratione criminis diversi erga idem matrimonium, ut si adul­
terio cum promissione matrimonii addatur huius attentatio aut
coniugicidium ;
b) etiam ratione multiplicis matrimonii, ut si ambo sint conju­
gati et adulterium committant aut uterque coniugem caedat ;
vel si unus successive duo coniugia ineat et durante utroque
adulterium cum tertia persona committat ipsi matrimonium
promittens.

908

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Non autem multiplicantur ex eodem delicto in idem matri­
monium numerice multiplicato.

5. In praxi : Si impedimentum raptus cesset, parochus tamen
matrimonio ne assistat, inconsulto Ordinario, cuius erit iudicare
num revera cessaverit, et mulier in loco tuto et libero sit. De
impedimento criminis autem parochus vel confessarius ne in­
quirat nisi prudens suspicio subsit ; suspecti sunt qui tempore
anterioris matrimonii in adulterium inciderunt, et qui post
mortem coniugis sine mora ad novas nuptias transeunt cum
persona ad domum vel familiam pertinente, praesertim si prior
coniux ante mortem diu aegrotaverit. Ad quod investigandum
prudenter rogari potest : num, vivente priore coniuge, iam
consuetudinem cum illa persona habuerit, aut nimis familiariter
egerit, an nuptias multum desideraverit, an prioris coniugis
pertaesus fuerit, eius mortem optaverit, causam aliquam eius
morti dederit, etc.
Articulus VII.

De Cognatione, carnali, spirituali
et legali,
S. Th., Suppi., q. 54, 56 et 57.

902. Cognatio (parenté; verwantschap) hic intelligitur
propinquitas seu coniunctio personarum, quatenus matri­
monii est impeditiva ; quae ratione causae seu originis,
distinguitur triplex : naturalis seu carnalis, — spiritualis, —
et legalis, prout oritur ex naturali generatione seu filiatione,
ex spirituali generatione et filiatione, vel ex legali filiatione
seu adoptione.

903. Cognatio carnalis seu consanguinitas (parenté
naturelle, consanguinité ; natuurlijke- of bloedverwantschap)
est propinquitas seu coniunctio personarum, quarum una
ab altera, vel omnes ab eodem stipite propinquo per
carnalem generationem descendunt. Fundatur in com­
munione sanguinis, quae per naturalem generationem ex
copula carnali, licita vel illicita, ex patre simul et matre,
aut ex alterutro derivatur. Unde matrimonium aeque
prohibetur inter cognatos et agnatos, uterinos, consangui­
neos et germanos.
Ut consanguinitas bene intelligatur, distinguere oportet sti­
pitem, lineam et gradum. Stipes est persona ex qua aliae descen­
dunt. Linea est series ordinata personarum ab eodem stipite

DE MATRIMONIO

9°9

descendentium. Gradus est mensura distantiae unius personae ab
altera in eadem consanguinitatis linea.
Linea alia est recta, quae constituitur ex personis quarum
una ab altera descendit, et subdividitur in lineam descendentium
qui ab aliis originem trahunt, et ascendentium a quibus aliae
oriuntur ; alia transversa, obliqua seu collateralis, quae consti­
tuitur ex personis quae a communi stipite descendunt, quin
tamen una ab alia procedat. Haec autem est aequalis vel inaequalis,
prout personae collaterales pari gradu vel diverso a communi
stipite distent.
Ad gradum consanguinitatis computandum, sequentes in iure
canonico valent regulae ex can. 96 :
i° In linea recta tot sunt gradus quot generationes ; seu quot
personae lineam componentes, stipite dempto. Sic pater et filius
in primo, avus et nepos in secundo gradu consanguinei sunt.
2° In linea collaterali aequali tot sunt gradus quot generationes
in uno tractu lineae, seu quot personae in una serie, stipite
dempto. Sic frater et soror in primo gradu sunt, consobrini in
secundo.
3° In linea collatercdi inaequali tot sunt gradus quot gene­
rationes, in tractu lineae longiore, seu quot personae in serie
remotiore, stipite dempto. Sic avunculus cum sua nepte con­
sanguineus est in secundo gradu > ab aliis dicitur : in secundo
gradu tangente primum, vel secundus mixtus cum primo. Gradus
inaequalis seu mixtus ex stylo curiae est in petitione dispensa­
tionis exprimendus.
Notetur in iure civili universaliter valere regulam : tot sunt
gradus quot generationes. Hinc in linea recta eadem est compu­
tatio ac in iure canonico ; in linea collaterali diversa est, ita ut
gradus ex utroque latere computentur et ideo duplicentur in
linea aequali, in linea inaequali addantur ad invicem.

904. Principium I. In linea recta consanguinitatis
matrimonium irritum est inter omnes ascendentes
et descendentes tum legitimos tum naturales, i. e.
indefinite. — Ita can. 1076, § 1.
Ratio est reverentia et subiectio ascendentibus debita
quacum non congruunt officia coniugum ; unde impedi­
mentum est iuris naturae. Quod ita ostendit S. Thomas,
q· 54, a. 3 :
« i° Illud quod habet natura humana in prima sui conditione,
est de lege naturae. Sed a prima sui conditione hoc habuit
humana natura, quod pater et mater a matrimonio excluderentur,
quod patet per hoc quod dicitur, Gen. II, 24 : Propter hoc relin­
quet homo patrem et matrem; quod non potest intelligi quantum
ad cohabitationem, et sic oportet quod intelligatur quantum ad
matrimonii coniunctionem. Ergo consanguinitas impedit matri­
monium secundum legem naturae...

dût.

910

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° In matrimonio illud contra legem naturae esse dicitur per
quod matrimonium redditur incompetens respectu finis ad quem
est ordinatum. Finis autem matrimonii per se et primo est bonum
prolis. Quod quidem per aliquam consanguinitatem, scii, inter
patrem et filiam vel filium et matrem, impeditur, non quidem
ut totaliter tollatur, quia filia ex semine patris potest prolem
suscipere et simul cum patre nutrire et instruere, in quibus
bonum prolis consistit ; sed ut non Convenienti modo fiat.
Inordinatum enim est quod filia patri per matrimonium iungatur
in sociam, causa generandae prolis et educandae, quam oportet
per omnia patri esse subiectam velut ex eo procedentem. Et ideo
de lege naturae est ut pater et mater a matrimonio repellantur.
Et magis etiam mater quam pater ; quia magis reverentiae quae
debetur parentibus derogatur si filius matrem, quam si pater
filiam ducit in uxorem, cum uxor viro sua aliqualiter debeat
esse subiecta ».

905. Principium II. In linea collaterali matrimonium
irritum est usque ad tertium gradum inclusive, ita
tamen ut matrimonii impedimentum toties tantum
multiplicetur quoties communis stipes multipli­
catur. — Ita can. 1076, § 2.
Triplex ratio impedimenti indicatur a S. Thoma, II-II,
q. 154, a. 9 : 1. reverentia parentibus et per consequens
aliis consanguineis debita qui ex iisdem parentibus origi­
nem trahunt, cui contraria est turpitudo inhaerens venereae
commixtioni ; — 2. refrenatio concupiscentiae inter con­
sanguineos qui familiari consuetudine utuntur ; — 3. ex­
tensio amicitiae cum extraneis. Cfr. q. 54, a. 3. Quibus
addi potest ratio ordinis physici, quia damnum ex his
coniugiis, vi haereditatis, facilius oritur proli.
Impedimentum est iuris ecclesiastici, excepto primo
gradu : matrimonium scii, inter fratrem et sororem,
videtur potius potius esse contra ius naturale, non quidem
primarium sed secundarium, et contra ius divinum.
Iuxta hodiernam disciplinam :
i° Impedimentum reddit matrimonium irritum usque ad
3m gradum inclusive, sed non ultra, etsi remotior gradus
sit mixtus cum propinquiore, v. g. quartus cum secundo.
Unde dici potest matrimonium iniri non posse inter eos
quorum avi sunt fratres vel sorores, posse vero si remotiori
gradu distent ; — seu a. v. impedimentum non se exten­
dere ultra consobrinorum filios, et pronepotes.

DE MATRIMONIO

ÇII

Olin, usque ad 7“ gradum urgebat, postea a Colic. Lat. IV et
a Trid., sess. 24, c. 4, reductum fuit usque ad 4m, a novo codice
iuris usque ad 3m gradum. Ratio est quia, ut explicat S. Thomas,
q. 54, a. 4, olim consanguinei magis in una familia cohabitare
solebant ; nunc autem ad remotiores consanguineos quasi nullum
faedus maioris amicitiae quam ad extraneos habetur. Unde ultra
inutile est gradus consanguinitatis prohibere, ac etiam pericu­
losum, quia concupiscentia praevalente, numerosam consangui­
neorum multitudinem homines non satis observant.

2° Impedimentum toties tantum multiplicatur, quoties
communis stipes multiplicatur. Ex multiplicata scii, consan­
guinitate multiplicatur impedimentum, quoties scii, perso­
nae communicant in eodem sanguine ob multiplicationem
stipitis communis, seu quoties a pluribus stirpibus
descendunt.
Ante novum codicem iuris, etiam multiplicabatur consangui­
nitas éx eo quod alteruter vel uterque sponsorum multiplici via
a communi stipite descendebat ; nunc autem ex eo solum quod
multiplicatur stipes communis. Id autem heri potest triplici
modo : a) Si plures viri inter se consanguinei prolem genuerunt
ex mulieribus inter se consanguineis, b) Si quis successive prolem
genuit ex pluribus personis inter se consanguineis successive
ductis, c) Si quis prolem genuit ex persona sibi consanguinea, et
ascendentes commîmes iam sunt inter se consanguinei. Plures
autem causae multiplicis consanguinitatis etiam in uno casu
possunt simul occurrere.

906. Animadversiones. — 1. Impedimentum consangui­
nitatis, etiam quatenus est ex iure naturae statutum, non solum
est impediens, sed dirimens, quod necessarium est ut lex effi­
caciter ab his matrimoniis removeat et attingat finem suum.
2. Hinc in impedimento quod certo aut probabiliter est iuris
naturalis aut divini, Ecclesia dispensare non potest ; unde can.
1076, § 3 : « Nunquam matrimonium permittatur, si quod subsit
dubium num partes sint consanguineae in aliquo gradu lineae
rectae aut in primo gradu lineae collateralis ».
3. In aliis gradibus valet Ecclesia dispensare ; et quidem in
tertio gradu facile, minus facile in secundo gradu aequali, in
secundo tangente primum difficulter dispensat. Atque iuxta
can. 1052, valet dispensatio, licet in petitione vel concessione
error circa gradum irrepserit, modo gradus revera existens sit
inferior, aut licet reticita fuerit multiplicitas impedimenti in
aequali vel inferiore gradu.
4. Infideles, dum inter se contrahunt, subiiciuntur impedi­
mentis iuris naturalis et divini, non vero impedimentis iuris
ecclesiastici. Unde matrimonia inita inter infideles consan­
guineos in linea recta vel in primo gradu lineae collateralis,
habenda sunt ut invalida ; practice tamen recurrendum est ad

912

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

s. Sedem. Cum aliis consanguineis inita valida sunt, nisi princeps
civilis impedimentum statuerit ; si impedimentum sit cubium,
concludendum est pro nullitate matrimonii, in favorem fidei.
5. Ut facilius detegatur consanguinitas ubi ignotus est stipes,
supra nomina sponsorum scribantur nomina eorum ascenden­
tium usque ad tertium gradum. Quodsi nomina inveniantur
utrique sponso communia, adest impedimentum, et tunc
computetur gradus quo uterque a tali nomine communi distet ;
secus non adest impedimentum. — Si adsit, speciatim attenden­
dum ad tres modos quibus multiplicatur K

907. Cognatio spiritualis {parenté spirituelle ; geestelijke
i. Liceat tres modos schematice proponere :
a. Viri consanguinei prolem generantes ex mulieribus consanguineis :
loannes
losephus

Albertus
Maria
j I

Aloysia
I

Raymundus
J

Ludovicus
Eugenia
Inter LudOvicum et Eugeniam existit duplex impedimentum in 20
gradu consanguinitatis, quia duplicem stirpem communem habent,
parentes scii, tum patris tum matris suae.
b. Vir ex pluribus consanguineis successive generans prolem :
loannes
_________________ I______________
I
I
Martha
Margarita

Petrus
Paulus
I
I
Maria
losephus
Inter losephum et Mariam duplex adest impedimentum consanguini­
tatis, alterum in 20, alterum in 30 gradu, quia habent duplicem stirpem
communem, Leonem scii, eorum avum, et loannem eorum praeavum.
c. Vir prolem generans ex consanguinea, seu ascendentes communes
iam consanguinei :
loannes
____________ I___________
i__________________________
Lucas
Paulus

,----- J—,

Leo

I

Eugenia

1
I

Andreas

1—i—!

losephus
Maria
Inter losephum et Mariarh duplex adest impedimentum consangui­
nitatis, alterum in 20 gradu, ex stirpe communi Luca, alterum in 30 ex
stirpe communi loanne.

DE MATRIMONIO

913

verwantschap) est propinquitas seu coniunctio personarum
exsurgens ex collatione et susceptione sacramenti Baptis­
matis quo homo spiritualiter generatur. Hinc statuit
Ecclesia impedimentum dirimens inter parentes spirituales
et filios spirituales, scii, inter ministrum atque patrinum
sacramenti ex una parte, et subiectum recipiens ex alia
parte.
Ex Confirmatione etiam oritur cognatio spiritualis, quia est
sacramentum perfectae nativitatis spiritualis ; at in novo iure
ex hoc sacramento non amplius nascitur impedimentum matri­
monii.

908. Principium III. Ea tantum spiritualis cognatio
matrimonium irritat, quam contrahunt cum bapti­
zato baptizans et patrimis. — Ita can. 1079 et 768.
Impedimentum est iuris ecclesiastici, quod proinde a
solis baptizatis contrahitur. Infideles ipsi nullo modo
subiiciuntur, nec indirecte, quia cognatio, cum sit relatio
mutua, ex una parte baptizata oriri nequit ; nec si postea
baptizentur, quia cognatio spiritualis non fuit, ac proinde
reviviscere non potest.
Conditiones requisitae ad contrahendum impedimentum
sunt :
A. Ex parte sacramenti, ut Baptismus sit valide collatus.
Hinc a) etiam oritur ex Baptismo privato sine solemnitatibus
(can. 762, § 2) ;
b) non oritur ex meris solemnitatibus suppletis (ib.) ;
c) si Baptismus sub conditione renovatur, oritur tantum si
idem in utroque Baptismo fungatur1 (can. 763, § 2).

B. Ex parte ministri, ut non solum valide baptizet, sed
et sit ipse baptizatus.
Parentes qui prolem baptizant etiam extra casum necessitatis,
non amplius incurrunt cognationis impedimentum impediens
usum coniugii.

i.Id certum est pro patrino,ob 0311.763,§ 2. De ministro nihil explicité
in iure statuitur, et ideo de iure disputari potest. Aliqui dicunt subsistere
ius anterius, et ideo subsistere impedimentum dubium : quod, cum
dubium sit dubio facti, de eo est dispensatio petenda ad cautelam, iuxta
normam can. 15. Alii ex analogia concludunt, sicut pro patrino, cognatio­
nem non esse ortam. Hinc stante dubio iuris, impedimentum non urget,
ut ait idem can. 15.
Summa Theologiae Moralis UI. — 58

914

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

J

C. Ex parte patrini, ut omîtes conditiones adsint requisitae
ad hoc quod valide patrinum egerit sicut diximus, n. 171
(can. 765).

i
;
i
i
'
'
i
.

Hinç a) si per procuratorem munus patrini exerceatur, solus
mandans impedimento afficitur, nonmandatàrius
;
b) si quis ex errore susceperit unum infantem pro alio, non
censetur contrahere cognationem, nisi
habuerit intentionem
quemcumque suscipiendi ;
c) omnes çt soli levantes qui designantur contrahunt cognationem ; ultra designatos nullus, etsi in actu Baptismi infantem
tenuerit.

'
j
J

Post novum codicem iuris non amplius oritur impedimentum inter baptizantem aut patrinum et baptizati
parentes.

'
I
i
[
)

Convenientiam impedimenti ostendit S. Thomas :
« i« Quanto aliquod vinculum sanctius est, tanto magis est
custodiendum. Sed vinculum spirituale est sanctius quam
corporale. Cum ergo vinculum propinquitatis corporalis matrimonium impediat, videtur etiam quod cognatio spiritualis idem
faciat.
20 Sicut per carnalem propagationem homo accipit esse
naturae, ita per sacramenta accipit esse spiritualis gratiae. Unde,
sicut vinculum quod ex carnis propagatione contrahitur, est
homini naturale in quantum est res quaedam naturae ; ita vincu­
lum quod contrahitur ex sacramentorum susceptione, est aliquo
modo naturale alicui in quantum est membrum Ecclesiae. Èt
ideo, sicut carnalis cognatio impedit matrimonium, ita spiritualis,
ex Ecclesiae statuto » q4 56, a. 1.
« Sicut in generatione carnali aliquis nascitur ex patre et
matre, ita in generatione spirituali aliquis nascitur filius Dei
sicut patris et Ecclesiae sicut matris. Sicut autem ille qui sacra­
mentum confert, gerit personam Dei, cuius instrumentum et
minister est : ita ille qui baptizatum suscipit de sacro fonte...
gerit personam Ecclesiae. Unde ad utrumque spiritualis cognatio
contrahitur » a. 3.

/
)
■’,

h
h
Ii

Multiplicari impedimentum potest, multiplicato eius funda­
mento : casu quo idem sit baptizans et patrinus, qui munus
nempe patrini per procuratorem exerceret, duplex adesset
cognatio spiritualis inter baptizantem et baptizatum. Non tamen
multiplicatur ex eo quod aliquis eorumdem parentum plures
filios in Baptismo teneat (S. Off., 29 apr. 1894) ; eo vel magis
quod nunc iam nullum oriatur impedimentum cum parentibus.

909. Cognatio legalis {parenté légale ; wettelijke verwantschap') est propinquitas seu coniunctio personarum orta
ex adoptione seu filiatione legali ; sicut dictum est n. 866.

DE MATRIMONIO

915

Ecclesia hac in re canonizavit legem civilem respectivam
uniuscuiusque nationis ; unde in multis regionibus non adest
impedimentum ex cognatione legali vel est mere impediens. In
quibusdam tamen est dirimens, de quibus valet principium
sequens.

910. Principium IV. Qui lege civili inhabiles ad
nuptias inter se ineundas habentur ob cognationem
legalem ex adoptione ortam, nequeunt vi iuris
canonici matrimonium inter se valide contrahere.
— Ita can. 1080.
Ita in Italia, Hispania, Croatia, Slavonia et in quibusdam
regionibus Americae latinae : Boliviana, Columbiana, Guatimalensi, Brasiliana, Peruviana.
Impedimentum non solum oritur ex iure civili, sed etiam
ex iure canonico, et ideo noti cessat sine dispensatione auctoritatis
ecclesiasticae etiam si obtenta fuisset dispensatio civilis.

Articulus VIII.

De Affinitate et Publica Honestate.
S. Th,. Suppi., q. 55.

911. Materia tractanda. — Praeter propinquitatem
seu coniunctionem personarum inter se, potest esse pro­
pinquitas et impedimentum matrimonii ratione tertiae
personae coniunctae ; quae si sit legitime cotiiuncta per
matrimonium validum, oritur affinitas, si alio modo
coniuncta sit ac per validum matrimonium, oriri potest
publica honestas a matrimonio repellens.
j
I
i
i
I
·'
5
J
->

912. Affinitas {affinité, alliance; aanverwantschap) est
propinquitas seu coniunctio personarum orta ex matrimonio valido, — sive rato, sive rato et consummato, —
inter virum et consanguineos mulieris, et vicissim inter
mulierem et consanguineos viri. Fundamentum est verum
et validum matrimonium, non tantum consummatum sed,
iuxta ius novum, etiam ratum (can. 97).
Quod ad mentem S. Thomàe, a. 1, ita ostendi potest :
« i° Vir et uxor efficiuntur una caro. Si ergo vir secundum
carnem omnibus suis consanguineis attinet, et mulier eadem
ratione attinebit eisdem...
2° Amicitia quaedam naturalis in communicatione naturali
fundatur. Naturalis autem communicatio est duobus modis,
secundum philosophum, VIII Eth., 12 : uno modo, per carnis

9l6

summa theologiae moralis

propagationem ; alio modo, per coniunctionem ad carnis propa­
gationem ordinatam. Unde ipse dicit quod amicitia viri ad uxorem est naturalis ». Unde sicut persona coniuncta alteri per
carnis propagationem quoddam vinculum naturalis amicitiae
facit, ita si coniungatur per matrimonium. Sed « in hoc differt,
quod persona coniuncta alicui per carnis propagationem, sicut
filius patri, fit particeps eiusdem radicis et sanguinis ; unde
eodem genere vinculi colligitur filius consanguineis patris, quo
pater conjungebatur scii, consanguinitate » ; persona vero
coniuncta per matrimonium « non fit particeps eiusdem radicis,
sed quasi extrinsecus adiuncta, et ideo ex hoc efficitur aliud
genus vinculi, quod affinitas dicitur ».
Ipsi tamen coniuges non sunt affines inter se, sed sunt principium affinitatis, et quasi stipes ex quo gradus affinitatis numerantur et computantur, nam « coniunctio viri et uxoris est potior
quam coniunctio uxoris "ad consanguineos viri ; nec debet dici
affinitas, sed matrimonium quod est unitas quaedam (una caro),
sicut homo est sibi ipsi idem, non consanguineus » (ad i). At
affinitas viget inter virum dumtaxat et consanguineos mulieris,
itemque mulierem inter et viri consanguineos, et quidem in
eadem linea et eodem gradu quo sunt consanguinei (can. 97,
§ 2 et 3) ; unde utriusque coniugis consanguinei non sunt affines
inter se.
Hinc ad dignoscendam et computandam affinitatem tres
statuuntur regulae :
i. Affinitas non egreditur copulatos, quia non promanat ad
utriusque coniugis consanguineos inter se.
2. Affinitas non parit affinitatem, quia non se extendit ad
coniugis affines, sed tantum ad eius consanguineos.
3. Qui sunt consanguinei unius coniugis, Udem in eadem linea
et gradu sunt affines alterius, quia sunt affines unius ratione consanguinitatis ad alterum. Ita vir cum matre uxoris suae in primo
et cum avia eiusdem in secundo gradu lineae rectae, cum sorore
uxoris in primo, et cum nepte in secundo gradu lineae Collateralis
affinis est.

J
’’

1.

i’
'
‘
(
!i
I
I
<

!
.
p
'
p,
i

j
'
I

j

’'
'

,
1
1
!

913. Principium I. Affinitas in linea recta dirimit
matrimonium in quolibet gradu seu indefinite ; in
linea collaterali usque ad secundum gradum inelusive. — Ita can. 1077, § 1.
Ratio impedimenti est similis illi ob quam matrimonium
impeditur inter consanguineos lineae collateralis, scii.
reverentia et refrenatio concupiscentiae inter familares et
cohabitantes, et amicitia extendenda ad extraneos. Ait
S. Thomas, a. 6 :
« Affinitas praecedens matrimonium impedit contrahendum et
dirimit contractum : eadem ratione qua et consanguinitas. Sicut
enim inest necessitas quaedam cohabitandi consanguineis ad
invicem, ita et affinibus. Et sicut est quoddam amicitiae vinculum

DE MATRIMONIO

917

inter consanguineos, ita inter affines ». * Unde affinitas... contra­
hatur matrimonio quod cum affine contrahendum esset, in
quantum impediret multiplicationem amicitiae et concupiscentiae
repressionem, quae per matrimonium quaeruntur » (ad 1).

Impedimentum non est iuris naturalis, sed positivi, non
divini sed ecclesiastici, etiam in primo gradu lineae rectae,
cum in hoc quoque casu Ecclesia quandoque, licet rarissime,
dispenset. Hinc, licet affinitas oriatur ex valido matri­
monio inter infideles, non tamen exinde oritur impedi­
mentum affinitatis, nisi lex civilis idem statuerit ; quodsi
uterque baptizetur, matrimonium eo ipso est ratum et
oritur impedimentum juris ecclesiastici ; quodsi unus
baptizetur pro illo oritur impedimentum per respectum ad
consanguineos alterius partis (Cfr. Resp. Congr. S. Officii,
die 16-31 jan. 1957).
Iuxta hodiernam disciplinam can. 1077 :
i° Impedimentum se extendit tantum in linea collaterali
usque ad secundum gradum inclusive.
2° Multiplicatur solum a) quoties multiplicatur impe­
dimentum consanguinitatis a quo procedit, i. e. quoties
inter consortem et eius consanguineos est multiplex
communis stipes ; b) iterato successive matrimonio cum
consanguineo coniugis defuncti.
Notetur inter duas personas affinitatem haberi posse simul
cum consanguinitate : si cum consanguinea quis matrimonium
init, simul affinis fit cum suis consanguineis.

914, Corollaria. — Ex praedictis deduci possunt se­
quentia :
i° Consanguinei viri valide et licite matrimonium contrahunt
cum consanguineis uxoris, et hi vicissim cum illis.
2° Duo fratres ducere possunt duas sorores, imo pater et
filius possunt ducere matrem et filiam.
3° Privignus ducere potest matrem, filiam, aut sororem
novercae suae ; et vicissim privigna nubere potest patri, filio, aut
fratri vitrici sui.
4° Coniuges superstites fratris et sororis defunctorum possunt
matrimonium inter se contrahere.
5° Filius mariti et filia uxoris, ex praecedenti matrimonio
generati, possunt inter se coniugium inire.
69 Successive licet ducere duas viduas, quarum defuncti
mariti erant fratres germani.
915. Honestas publica (honnêteté publique; openbare
eerbaarheid) seu quasi-affinitas est quaedam propinquitas

j
j

i
\
1j
\ ,■
,
!
)
I
' i’
i, i
• j

i

•
i

i (

,! 1

bl
W
j';'

918

summa theologiae moralis

seu coniunctio personarum, exsurgens ex unione quae
similitudinem habet cum matrimonio perfecto ex quo
oritur vera affinitas. Vocatur publica honestas, quia publicae
honestati congruit quod matrimonium non ineatur cum
consanguineis personae quacum tam intima fuit publica
coniunctio (a. 4).
In iure vetere hoc impedimentum oriebatur ex sponsalibus
validis et matrimonio rato etiam invalido ; in iure novo ex sponsalibus iam nullum oritur canonicum impedimentum, ex matrimonio vero rato sed valido, licet non consummato, oritur affinitas.
At impedimentum publicae honestatis nunc exsurgit ex matrimonio invalido et ex publico et notorio concubinatu, quia utraque
unio similitudinem habet cum matrimonio valido quod fundat
affinitatem.

916. Principium II. Impediinentiim publicae honestatis oritur ex matrimonio invalido, sive consummato
sive non, et ex publico vel notorio concubinatu ; et
nuptias dirimit in primo et secundo gradu lineae
rectae inter virum et consanguineas mulieris, aç
vice versa. — Ita can. 1078.
Oritur itaque impedimentum :
i° Ex matrimonio invalido etiam non consummato.
Ergo ex matrimonio invalido ob quemcumque defectum,
etiam consensus ; non autem ex matrimonio mere civili, pro iis
qui subiecti sunt formae iuridicae ab Ecclesia requisitae, nisi
tamen adsit cohabitatio (com. int., 12 mart. 1929).

2° Ex publico vel notorio concubinatu.

;

i

Concubinatus est commercium carnale et habituale, ex conven­
tione expressa vel tacita, inter hunc virum et illam mulierem nulla
specie vinculi matrimonialis tectum. Est publicus si iam divulgatus est, aut talibus versatur in adiunctis ut prudenter iudicari
possit et debeat facile divulgatum iri. Est notarius sive notorietate
iuris, quae locum habet post sententiam iudicis quae in rem
iudicatam transierit, aut post confessionem delinquentis in iudicio
factam ; sive notorietate facti, si delictum publice est notum
nec ulla tergiversatione celari potest (can. 2197).

1 I
'

3° In primo et secundo gradu lineae rectae inter virum et
consanguineas mulieris, ac vice versa.

j;
(

1,1
1
1'

Ergo non iam dirimit matrimonium cum consanguineis
consortis in linea collaterali. Hinc invalide iunctus, aut publicus

DE MATRIMONIO

919

vel notorius concubinarius, inire matrimonium potest cum
putativae uxoris vel concubinae sorore et consobrina, non autem
cum matre vel avia, nec cum filia vel nepte consortis.

Impedimentum : i) est iuris ecclesiastici, unde non afficit
infideles contrahentes inter se ;
2) est perpetuum : non tollitur si matrimonium aut con
cubinatus morte aut separatione cessat, neque probabilitei
si in validas nuptias convertatur ; quo casu in primo et
secundo gradu lineae rectae duplex haberetur impedi­
mentum, affinitatis nempe et publicae honestatis ;
3) multiplicatur, si alterutra pars invalidum matrimonium
vel publicum concubinatum inierit successive cum duobus
vel pluribus consanguineis, in primo vel secundo gradu
lineae rectae, compartis. Id tamen non explicite affirmatur
in Codice.

917· Animadversiones.— 1. Impedimenta descripta, cum
sint iuris ecclesiastici, non directe attingunt infideles, sed solum
indirecte ratione partis fidelis. Quodsi uterque baptizetur
perdurante unione, impedimentum oritur. Si coniunctio initur
inter baptizatum et non baptizatum, aut durante coniunctione
unus baptizetur, oritur impedimentum publicae honestatis inter
baptizatum et consanguineos etiaïn ûon baptizatos compartis,
imo inter non baptizatum et consanguineum baptizatum com­
partis baptizatae ; — an etiam oriatur impedimentum affinitatis
disputatur : plures negant, quia affinitas oritur ex matrimonio
rato, in casu autem nondum adest sacramentum ; alii affirmant,
quia matrimonium ratum in ista parte Codicis intelligendum est
sensu latiore de omni matrimonio valido, secus ex matrimonio
invalido inter tales oriretur impedimentum scii, publicae hones­
tatis, ex matrimonio valido nullum! Res cum certitudine dirimi
nequit, propter modum loquendi imperfectum Codicis. Item
si unione iam soluta, unus baptizetur, disputari potest an incur­
ratur impedimentum > sed id potius negandum videtur, quia
fundamentum impedimenti non persistit.
2. Ita in iure novo. In iure antiquo valde diversa erant ista
impedimenta. Affinitas oriebatur non ex matrimonio sed ex
cppula perfecta, sive licita sive illicita ; et matrimonium dirimebat
in linea recta indefinite, in linea collaterali usque ad 4m gradum
si ex copula licita, usque ad 2m si ex illicita copula oriebatur.
Honestas vero publica ex sponsalibus oriebatur validis et abso­
lutis, et ex matrimonio rato, valido aut invalido nisi ex defectu
consensus : ex sponsalibus dirimebat matrimonium cum con­
sanguineis compartis in i° gradu in utraque linea, ex matrimonio
rato etiam invalido usque ad 4“ gradum. Secundum antiquum
ius diiudicanda est validitas matrimoniorum initorum ante
19 maii 1918.

920

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3. Dispensatione tolli possunt impedimenta. Rarissime tamen
Ecclesia dispensat cum affinitate in i° gradu lineae rectae praeser­
tim ex copula licita ; in linea collaterali, praesertim in 20 gradu,
sat facile, atqüe dispensatio valet licet in petitione vel concessione
error circa gradum irrepserit, dummodo gradus revera existens
sit inferior, aut licet reticitum fuerit aliud impedimentum
ejusdem speciei in aequali vel inferiore gradu (can. 1052). Etiam
facile conceditur dispensatio a publica honestate in 20 gradu ;
imo ob gravem causam in i° gradu, dummodo, iuxta can. 1076,
§ 3, nullum sit dubium quod una pars sit alterius proles.

QUAESTIO QUARTA.

DE DISPENSATIONE AB IMPEDIMENTIS.

918. Dispensatio est legis in casu speciali relaxatio ;
unde in materia impedimentorum matrimonii, est relaxatio
impedimenti canonici irritantis vel prohibentis matri­
monium in casu particulari a legislatore aut ab eius delegato
facta.
Alia conceditur in ordine ad contrahendum matrimonium,
alia ad contractum convalidandum. Alia datur in foro
externo quae conceditur pro impedimento publico ; alia
in foro interno quae conceditur pro impedimento occulto,
et quidem in foro sacramentali vel extrasacramentali prout
intra vel extra administrationem datur sacramenti Poeni­
tentiae.
Data in foro externo valet quoque in foro interno, in foro
interno data valet solum in conscientia ; quodsi postea publicum
evadat impedimentum, nisi dispensatio data sit tantum in foro
sacramentali vel nisi aliud ferat S. Poenitentiariae rescriptum,
nova dispensatio in foro externo non requiritur (can. 1047).
Conceditur in forma gratiosa, si immediate ipsi oratori conce­
ditur et ad ipsum dirigitur ; vel in forma commissoria, si tertiae
personae committitur exequenda.

919. Potestas dispensandi. — Cum ad S. Pontificem
exclusive pertineat impedimenta matrimonio constituere
sive impedientia sive dirimentia, cumque impedimenta
sint leges prohibentes vel et irritantes universalis Ecclesiae,
ipse solus Pontifex potest iure proprio et nativo in iis
dispensare ; alii solum si ab ipso potestatem acceperint,
sive iuris communis dispositione, sive speciali induito.

·'

DE MATRIMONIO

921

Potestas autem non solum Ordinariis conceditur, sed in
specialibus adiunctis etiam parochis et confessariis.
920. Potestas S. Pontificis. — S. Pontifex :
i° In impedimentis iuris naturalis et divini non potest
potestate propria dispensare, quia est lex superioris ; neque
potestate ministerial! a Deo concessa et nomine Dei exer­
cenda in impedimentis iuris absoluti, sed solum in iis
quae sunt iuris conditional! et quorum existentia dependet
ex actu voluntatis humanae et obligatione libere suscepta :
neque semper, sed quantum est a Deo concessum, nimirum
in voto et in vinculo matrimonii rati, atque in vinculo
matrimonii consummati casu quo concessum est vi privi­
legii paulini, sicut supra declaratum est.
Non est tamen dispensatio proprie dicta ; sed S. Pontifex
nomine Dei remittit seu solvit obligationem voti, atque dissolvit
vel solubile declarat vinculum matrimonii, et ita mutat materiam
legis ; quo posito, lex naturalis non est amplius applicabilis in
çasu, et eo ipso cessat impedimentum matrimoniale.

2° In impedimentis iuris exclusive ecclesiastici quibus­
cumque potest dispensare potestate propria, utpote in
propria lege.
Sunt tamen impedimenta in quibus nunquam aut fere nun­
quam, aut tantum raro dispensat, ut dictum est n. 857, D.

30 In impedimentis iuris naturalis aut divini dubiis,
nunquam dispensat, quia non potest exponere dispen­
sationem et matrimonium periculo nullitatis.
Notetur S. Pontificem non per seipsum regulariter exercere
suam potestatem, sed mediante organo SS. Congregationum et
tribunalium romanorum.
a. S. Officium dispensat in impedimentis quae cum fide
specialem connexionem habent, nempe in impedimentis disparitatis cultus et mixtae religionis, et iudicat de omnibus, quae
directe vel indirecte circa haec et privilegium paulinum versantur.
b. S. C. de Religiosis dispensat religiosos a voto castitatis.
c. S. C. de Sacramentis omnes ceteras dispensationes concedit
pro foro externo, modo non agatur de Orientalibus.
d. S. C. pro Ecclesia Orientali competens est ad omnia impedi­
menta, quoties ima saltem pars sit ritus orientalis ; iis exceptis
quae ad S. Officium pertinent.
e. 5. Poenitentiaria dispensat in omnibus impedimentis occultis

922

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

pro foro interno tantum, tum sacramentali tum extrasacramentali,
estque etiam competens pro Orientalibus (26 iul. 1930).
Impedimenta occulta hic latiore sensu sumuntur, ac in defi­
nitione data can. 1037 (n. 857, E), ita ut hoc nomine etiam
veniant illa quae tantum nota sunt paucis, pro qualitate loci, et
discretis personis, sine periculo divulgationis.

921. Potestas Ordinarii loçi. — Ordinarius loci non
potest dispensare in impedimentis matrimonialibus, nisi in
quantum id ei a iure communi vel speciali induito est con­
cessum.
A. Iure communi: i° In ordinariis adiunctis, Ordinarius
loci dispensare potest a) in dubiis facti de impedimenti
existentia, pro iis impedimentis in quibus S. Pontifex
dispensare solet (can. 15) ; b) in voto non reservato, dum­
modo non laedatur ius tertii quaesitum (can. 1313).
2° Urgente mortis periculo, « locorum Ordinarii ad con­
sulendum conscientiae et, si casus ferat, legitimationi
prolis, possunt tum super forma in matrimonii celebratione
servanda, tum super omnibus et singulis impedimentis
iuris ecclesiastici, sive publicis sive occultis, etiam multi­
plicibus, exceptis impedimentis provenientibus ex sacro
presbyteratus ordine et ex affinitate in linea recta, consum­
mato matrimonio, dispensare proprios subditos ubique
commorantes et omnes in proprio tenitorio actu degentes,
remoto scandalo, et, si dispensatio concedatur super cultus
disparitate aut mixta religione, praestitis consuetis cautio­
nibus ». Ita can. 1043.
Dicitur : a) urgente mortis periculo i. e. non tantum in mortis
articulo, sed in omni proximo seu gravi periculo ex quacumque
causa proveniat ; et quidem etiam si impedimentum non afficiat
moribundum sed partem bene valentem ;
b) ad consulendum conscientiae i. e. ad tollendum peccatum aut
occasionem peccati, v.g. ad concubinatum auferendum vel dam­
num reparandum aut odium exstinguendum ; et si casus ferat,
legitimationi prolis, etiamsi conscientiae consuli nequeat ob im­
poenitentiam moribundi : proles legitimanda est naturalis vel
incestuosa, iam suscepta vel adhuc suscipienda, non autem, ut
videtur, adulterina vel sacrilega ob can. 1051 ;
c) tum super forma... tum super omnibus impedimentis iuris
ecclesiastici, etiam impedientibus, duobus tantum exceptis ; non
vero super impedimentis iruis naturalis et divini, etiam dubii :
comprehenditur tamen votum, quod subest potestati eccle­
siasticae ministeriali, atque ut impedimentum ab Ecclesia tolli
potest eo modo quo declaratum est n. 892 ;

DE MATRIMONIO

923

d) remoto scandalo, in çasu impedimenti publici ; removetur
autem dispensatione concessa coram testibus ;
e) et praestitis consuetis cautionibus, si dispensatio concedatur
super cultus disparitate aut mixta religione ; quae cautiones
requiruntur ad validitatem, Ut dictum est n. 867.
Dispensare possunt proprios subditos Ubique, et omnes alios
dum in proprio suo territorio actu sint degentes, suamque
potestatem delegandi valent subdelegare, eaque uti in ordine ad
matrimonium contrahendum vel ad contractum revalidandum ;
non tamen in potestate includitur facultas sanandi in radice.

30 In urgenti necessitate : a) possunt Ordinarii locorum
dispensationem concedere super omnibus iisdem impedi­
mentis ac in periculo mortis et sub iisdem clausulis,
quoties scii, impedimentum detegatur, cum iam omnia
sunt parata ad nuptias, nec matrimonium, sine probabili
gravis mali periculo, differri possit usquedum a S. Sede
dispensatio obtineatur. Ita ex can. 1045, § 1.
Dicitur : a) super Omnibus iisdem impedimentis, non autem super
forma in matrimonii celebratione servanda, cum in praesenti
canone non indicetur nec aeque gravis urgeat ratio ac pro
impedimentis ; quidam tamen censent impedimentum intelligi
posse sensu latiore et ideo comprehendere defectum formae;
b) et sub iisdem clausulis, scii, remoto scandalo et cautionibus
praestitis ;
c) quoties impedimentum detegatur, ad quod non requiritur ut
antea omnino ignotum fuerit, sed sufficit quod, antea cognitum,
tunc solum ad notitiam parochi aut Ordinarii deferatur (com.
int., i mart. 1921);
d) cum omnia (ex praescripto Ecclesiae requisita) parata sunt
ad nuptias nec matrimonium sine probabili gravis mali periculo
differri possit, ita scii, ut nuptiae moraliter non possint differri,
et si differrentur, verisimile adesset periculum gravis mali,
proprii vel alieni, spiritualis vel temporalis1.
Dispensare possunt per se vel per alium proprios subditos,
atque etiam probabiliter peregrinos, sed tantum si non adsit
tempus recurrendi ad S. Sedem, in ordine ad matrimonium
contrahendum ; imo etiam ad revalidandum contractum, nam
addit can. 1045, § 2 : « haec facultas valeat quoque pro convali-

i. Censet cl. Cappello, o. c. n. 232-233, verba : cum iam omnia sunt
non indicare conditionem sine qua non, ita ut etiam
aliis in adiunctis, ob gravem et urgentem causam, possit dispensari ad
contrahendum matrimonium. — Sed a) id non sufficienter probat ;
imo b) videtur dici contra naturalem sensum verborum ; ceterum
c) ex Resp. Comm., I. C., 27 iulii 1942 admittitur, quoad dispensationes
matrimoniales, usus tum canonis 1045, tum canonis 81, in genere
determinantis potestatem dispensandi Ordinariorum et explicite asseri­
tur applicationi canonis 81 locum dari si nondum omnia parata sunt
ad nuptias. Ex quo concludendum videtur sententiam a Capello pro­
pugnatam salteffi implicite reprobari.

parata ad nuptias,

924

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

datione matrimonii iam contracti, si idem periculum sit in mora
nec tempus suppetat recurrendi ad S. Sedem ».

b) possunt Ordinarii locorum, si casus non est urgens
ex eo quod omnia parata sunt ad nuptias, dispensare vi et
intra limites canonis 81 statuentis potestatem generalem
dispensandi Ordinariorum (cf. Resp. Comm. I. C., 27 iulii
1942) : « A generalibus ecclesiae legibus Ordinarii infra
Romanum Pontificem dispensare nequeunt, ne in casu
quidem peculiari, nisi haec potestas eisdem fuerit expli­
cite vel implicite concessa, aut nisi difficilis sit recursus
ad Sanctam Sedem et simul in mora sit periculum gravis
damni et de dispensatione agatur quae a Sede Apostolica
concedi solet ».

B. Speciali induito, sive generali quo ad tempus facultas
dispensandi habitualis conceditur, sive particulari quo
conceditur in casu particulari, possunt Ordinarii dispensare
iuxta tenorem indulti; quod in variis regionibus aut in
variis casibus potest esse diversum.
Indulta generalia revocata fuerunt post codicem, decreto
S. C. Consist., 25 apr. 1918, exceptis facultatibus S. Poenitentiariae ; dein vero, postulantibus episcopis, de novo fuerunt concessa
sub novis formulis, quae ab una S. C. Consistoriali imploranda
sunt (20 apr. 1923) omnibus qui S. C. de Propaganda Fide
vel pro Ecclesia Orientali non sunt subiecti.

922. Potestas parochi et confessarii, — parochi,
confessarii aliive sacerdotes de se nullam habent circa
impedimenta matrimonialia potestatem ; ipsis tamen ex iure
communi, ob specialem necessitatem, atque ex speciali
induito nonnunquam conceditur.
A. Ex iure communi : i° Urgente mortis periculo, et solum
pro casibus in quibus ne loci quidem Ordinarius adiri
possit, eadem ac ipse dispensandi facultate pollet tum
parochus, tum sacerdos qui matrimonio assistit in forma
extraordinaria, tum confessarius, sed hic pro foro
interno in actu sacramentalis confessionis tantum. Ita
can. 1044.
Dicitur : a) eadem facultate ac Ordinarius, i. e. dispensandi
tum a forma celebrationis tum ab omnibus impedimentis iuris
ecclesiastici, publicis et occultis, etiam multiplicibus, — duobus

DE MATRIMONIO

925

tantum exceptis scii, ex ordine presbyteratus et ex affinitate in
linea recta consummato matrimonio, — sed nonnisi remoto
scandalo, et praestitis consuetis cautionibus ;
b) pollet parochus, — sacerdos matrimonio assistens in forma
extraordinaria, dum haberi et adiri nequeat parochus, — et confes­
sarius sed tantum in actu sacramentalis confessionis : paro­
chus quidem erga proprios subditos ubique commorantes et
omnes in proprio territorio actu degentes ; sacerdos assistens
matrimonio erga illos quorum matrimonio assistit ; confessarius
erga poenitentes. An eadem potestate gaudet sacerdos legitime
ab Ordinario vel parocho delegatus ut matrimonio assistat,
theoretice dubitari potest, quia Codex silet ; practice tamen
affirmari potest, quia iuxta can. 200, § 1, cum delegata potestate
simul intelliguntur concessa ea sine quibus eadem exerceri non
posset, unde concedendo delegationem parochus vel Ordinarius
implicite delegare censetur suam dispensandi facultatem ;
c) at solum pro casibus in quibus ne loci Ordinarius adiri possit,
mediis scii, ordinariis.

2° In urgenti necessitate, quoties impedimentum dete­
gatur, cum iam omnia sunt parata ad nuptias, nec matri­
monium (item eius convalidatio), sine probabili gravis
mali periculo, differri possit usquedum a s. Sede dispensatio
obtineatur, eadem facultate gaudent iidem ac Ordinarius,
sed solum pro casibus occultis in quibus ne loci quidem
Ordinarius adiri possit, vel nonnisi cum periculo violationis
secreti. Ita can. 1045, § 3.
Dicitur : a) eadem facultate ac Ordinarius, i. e. dispensandi
super omnibus impedimentis iuris ecclesiastici supra recensitis
et sub iisdem cautelis, non tamen super forma celebrationis
matrimonii ;
b) gaudent iidem, scii, parochus, sacerdos matrimonio assistens
in forma extraordinaria, et confessarius, item sacerdos a parocho
vel Ordinario ad assistendum delegatus : confessarius autem, ut
videtur, solum pro foro interno et in actu sacramentalis confes­
sionis tantum, uti constat ex can. 1044 ad quem refert can. 1045,
§ 3 ; licet quidam extendant potestatem confessarii ad forum
extrasacramentale, quia in isto canone restrictio explicite non
ponitur ;
c) solum pro casibus occultis, i. e. non solum pro impedimentis
natura sua occultis, sed etiam pro impedimentis natura sua
publicis sed de facto occultis (com. int., 28 dec. 1927) ;
d) in quibus ne loci Ordinarius adiri possit, vel nonnisi cum periculo
violationis secreti, quando scii. Ordinarius non possit adiri mediis
ordinariis, aut non sine periculo violandi secreti etiam non
sacramentalis.

B. Speciali induito quandoque sacerdotibus delegatur
facultas dispensandi super quibusdam impedimentis, sive

926

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

induito particulari quo ipsis committitur executio dispen­
sationis, sive etiam induito generali ad tempus definitum :
ita praesertim confessarijs pro foro interno tantum.

I'
if
I'
i
ij
f
!
(!
I
I(
’
'/
j
i
/
i
1I
i
! i
1 !

;
i
I )
I
i
j'
i
;j
j
I !
;
t
I
f
I
I

923. Animadversiones. — 1. Parochus, aut sacerdos
matrimonio assistens, de concessa dispensatione pro foro externo
Ordinarium loci statim certiorem faciat ; ea que adnotetur in
libro matrimoniorum (can. 1046).
2. Nisi aliud ferat S. Poenitentiariae rescriptum, dispensatio
in foro interno non sacramentali concessa super impedimento
occulto, adnotetur in libro diligenter in secreto Curiae archivo
asservando ; quo in casu non necessaria est alia dispensatio
pro foro externo, etsi postea occultum impedimentum publicum
eyaserit (cari. 1047).
3. Dispensatio a confessario in foro interno sacramentali
çoncessa nullatenus adnotari potest ; quodsi occultum impedimentum sic dispensatum publicum evaserit, alia dispensatio
pro foro externo necessaria est (ibid.).
Ad quod incommodum praecavendum, confessarius tn praxi
potestate sua pro posse ne utatur nisi circa impedimenta natura
et facto occulta. Pro aliis quae possent fieri publica, poenitentem
ad parochum vel eius delegatum remittat ; aut a poenitente
licentiam petat adeundi parochum et petendi dispensationem ;
aut, si ipse sit parochus vel sacerdos assistens, de licentia poenitentis, extra confessionem dispenset non qua confessarius sed
qua parochus aut assistens ; solum si ista impossibilia sint, et
casus urgeat, in confessione dispenset, cum promissione petendi
dispensationem pro foro externo vel rem committendi S. Poenitentiariae.
4. Si petitio dispensationis ad s. Sedem missa est, Ordinarius
suis facultatibus ne utatur nisi çx gravi urgentique causa ; et
hoc in casu statim s. Sedem de re moneat (can. 1048, coll. 204).
5. De facultate cumulandi dispensationes seu dispensandi in
pluribus simul impedimentis in eodem casu occurrentibus, valent
normae sequentes :
a. In matrimoniis sive contractis sive contrahendis, qui
gaudet induito generali dispensandi super certo impedimento,
potest, nisi in ipso induito aliud expresse praescribatur, super
eo dispensare etiamsi idem impedimentum multiplex sit (can.
1049, § 1).
b. Qui habet indultum generale dispensandi super pluribus
diversae speciei imqedimentis, sive dirimentibus sive impedientibus, potest dispensare super iisdem impedimentis, etiam
publicis, in uno eodemque casu occurrentibus (can. 1049, § 2).
c. Si quando cum impedimento seu impedimentis publicis
super quibus ex induito dispensare quis potest, concurrat aliud
impedimentum super quo dispensare nequeat, pro omnibus
Sedes apostolica adiri debet ; — si tamen impedimentum seu
impedimenta super quibus dispensare potest, comperiantur post
impetratam seu obtentam a s. Sede dispensationem, suis faculta-

DE MATRIMONIO

927

tibus uti poterit (can. 1050), i. e. misso vel tantum signato rescripto,
quamvis nondum recepto vel execution! mandato.

924. Causae dispensationis. — A lege ecclesiastica ne
dispensetur sine iusta et rationabili causa, habita ratione
gravitatis legis a qua dispensatur ; alias dispensatio ab
inferiore data illicita et invalida est. Ita can. 84, § 1. Unde
dispensationes matrimoniales sine gravi causa impedimento
proportionata concedi non possunt ; ita vero a s. Sede
concessae illicitae, ab aliis omnibus illicitae et invalidae
sunt. In dubio tamen de sufficientia causae dispensatio
licite petitur et potest licite et valide concedi (can. 84, § 2).
Causae aliae sunt motivae seu finales, quae singillatim
vel collectim sumptae per se sufficiunt ad dispensationem
obtinendam, et sine quibus dispensatio non conceditur
aut non tali modo aut in tali forma ; aliae impulsivae, quae
etsi per se insufficientes, superiorem tamen disponunt ut
citius vel facilius dispensationem concedat, sed sine quibus
etiam et in eadem forma dispensationem concederet.
Motivae si ut tales a iure expresse agnoscantur, vocantur
canonicae ; secus rationabiles dicuntur et non canonicae.
A. Causae canonicae in instr. S. C. P. F. 9 maii 1877
recensentur sexdecim :
1° Angustia loci, sive absoluta ut si in loco non sunt plus quam
300 foci vel 1500 incolae et distat locus ultra milliare seu 1500
metra a loco proximo (S. C. C., 8 iul. 1876) ; sive relativa, si
cognatio feminae in hoc loco tam late propagata est, ut virum
alium paris conditionis praeter impeditum invenire nequeat seu
huiusmodi coniugii non habeat occasionem.
2° Aetas feminae superadulta, si virgo aetatem 24 annorum
expleverit et non inveniat alium sponsum sibi convenientem ;
haec vero causa non suffragatur viduae quae alias nuptias inire
cupiat, nec virgini quae 4ο"1 annum attigerit.
3° Deficientia aut incompetentia dotis actualis, quae nempe
obstat quominus femina alium inveniat virum paris conditionis
praeter impeditum.
4° Lites super successione bonorum exortae vel earumdem grave
aut imminens periculum, si non est alius qui vult mulierem in
hac re adiuvare praeter virum qui cupit eam ducere.
50 Paupertas viduae, numerosa prole oneratae, vel quae simul
sit iunior et in periculo incontinentiae versetur.
6n Bonum pacis seu graves inimicitiae componendae.
7° Nimia, suspecta, periculosa familiaritas necnon cohabitatio
sub eodem tecto, quae facile impediri non posset.

918

j

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

-.. ■—

I

8° Copula et praegnantia ideoque legitimatio prolis, quae causa
est ex urgentioribus.
9° Infamia mulieris, ex suspicione etiam falsa de mala familia­
ritate cum affine aut consanguineo.
IQ° Revalidatio matrimonii bona fide et in forma Ecclesiae
contracti.
ii° Periculum matrimonii mixti vel coram acatholico ministro
celebrandi, cum gravissimo fidelium scandalo et gravi damno
spirituali.
12° Periculum incestuosi concubinatus.
130 Periculum matrimonii civilis,
140 Remotio gravium scandalorum.
150 Cessatio publici concubinatus.
160 Excellentia meritorum in Ecclesiae benefactore aut de
religione optime merito.

|l

'!l

7

B. Causae non canonicae recenseri possunt sequentes,
quae plerumque sunt rationabiles et sufficientes :

;

,j
1,1

i° Ex parte oratricis : a) si alterutro vel utroque parente
orbata est, vel b) ex natalibus illegitimis orta, vel c) infirmitate,
deformitate aliove defectu detenta, vel d) iam ab alio deflorata,
2° Ex parte oratoris : a) si infirmitate est detentus, vel b) viduus
prole oneratus, cui quaerit bonam matrem,vel c) adiutorio huius
mulieris indigens, v. g. ad gerendam rem domesticam.
3° Ex parte matrimonii: a) omnia ad nuptias parata ; b) pro­
positum contrahendi divulgatum vel pertinax ; c) convenientia
matrimonii ; d) boni mores oratorum ; e) bonum parentum, si
pater vel mater indiget adiutorio.

(
;)
ί
i·,

ή'
II

!

7
•i
j
>
''
i

I)
j)
■■
!
/'
i
\
■
j

C. Ad valorem dispensationis generatim requiritur ut
verae sint causae motivae quae aljegantur ; insuper debent
existere non quidem quando dispensatio petitur, sed ante
concessionem dispensationis si datur in forma gratiosa,
ante executionem seu fulminationem dispensationis si
datur in forma commissoria, ac dispensatio manet valida
licet postea, etsi ante matrimonii celebrationem,causa cesset.
Attamen : a) Reticentia veri seu subreptio valori non obstat,
dummodo omnia expressa fuerint quae de stylo Curiae sunt ad
validitatem exprimenda (can. 42, § 1).
b) Nec obstat obreptio seu expositio falsi, dummodo una
saltem causa motiva vera sit (can. 42, § 2).
c) Imo valida est dispensatio, non obstante falsitate unicae
causae adductae, quando concessio datur hac vel aequivalenti
formula : ex certis rationabilibus causis, i. e. diversis ac eae quae
expresse allegantur. Ita quotiescumque agitur de impedimentis
minoris gradus (can. 1054), quia de his dispensationes conceduntur
ex rationabilibus causis a s. Sede probatis.
d) Dispensatio ab impedimentis consanguinitatis, vel affinitatis,
concessa in aliquo impedimenti gradu, valet, licet in petitione

DE MATRIMONIO

929

vel in concessione error circa gradum irrepserit, dummodo gradus
revera existens sit inferior, aut licet reticitum fuerit aliud impedi­
mentum eiusdem speciei in aequali vel inferiore gradu (can. 1052).
Hinc, si reticita fuit affinitas concurrens cum consanguinitate
allegata, non valet dispensatio pro affinitate, nam impedimenta
sunt diversae speciei.
e) Data a s. Sede dispensatio super matrimonio rato et non
consummato, vel facta permissio transitus ad alias nuptias ob
praesumptam coniugis mortem, secumfert semper dispensatio­
nem ab impedimento proveniente ex adulterio cum promissione
vel attentatione matrimonii, si qua opus sit (can. 1053) ; quorum
igitur impedimentorum reticentia non obstat validitati con­
cessionis.

925. Petitio dispensationis. — Ad petendam dispen­
sationem, exceptis casibus supra expositis in quibus ipse
parochus vel confessarius dispensare potest, recurrendum
est ad s. Sedem, vel et ad Ordinarium pro impedimentis
a quibus ipse dispensare potest. In praxi semper praestat
ad Ordinarium recurrere, qui, si careat requisita potestate,
ipse petitionem ad Congregationem romanam competentem
transmittet ; — nisi tamen agatur de impedimento occulto
quod petentem apud Ordinarium diffamaret vel periculum
violandi sigillum adduceret : tunc enim directe ad S. Poenitentiariam est recurrendum. Ergo pro impedimentis publicis
in foro externo dispensandis parochus dispensationem petit
ab Ordinario ; pro impedimentis occultis in foro intemo
confessarius eam petit ab Ordinario, vel si adsit periculum
diffamationis aut violationis sigilli, directe a S. Poenitentiaria.
Notetur : i° Petitio fit nomine oratorum, non parochi vel
confessarii, et quidem, si dispensatio pro foro externo petitur
vel pro foro interno extrasacramentali, expressis, si pro foro
interno sacramentali, tectis oratorum nominibus.
2° Ordinarius ad quem dirigenda est petitio, est Ordinarius
domicilii, quasi-domicilii vel actualis commorationis sponsorum,
et quidem adeundus est Ordinarius illius qui impedimento
afficitur ; quodsi impedimentum sit utrique parti commune,
ab alterutrius Ordinario potest dispensatio peti.
3° Si cui Ordinarius denegaverit dispensationem, eamdem a
s. Sede petere potest, etiam nulla denegationis factae mentione ;
quodsi a s. Sede primum negata fuerit, non potest eadem ab
Ordinario peti. Imo dispensatio ab una Congregatione negata
non potest valide ab alia Congregatione aut ab Ordinario concedi
sine prioris assensu, salvo iure S. Poenitentiariae pro foro
interno (can. 43).
Pariter nemo gratiam a proprio Ordinario denegatam ab alio
S

ii

Summi Theologiae Morali» III. — 59

930

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Ordinario petat, nulla facta denegationis mentione ; facta autem
mentione, Ordinarius gratiam ne concedat, nisi habitis a priore
Ordinario denegationis rationibus. Gratia vero a vicario generali
denegata et postea, nulla facta huius denegationis mentione, ab
Episcopo impetrata, invalida est ; gratia autem ab episcopo
denegata nequit valide, etiam facta denegationis mentione, a
vicario generali, non consentiente episcopo, impetrari (can. 44).
4° Ex iusta causa potest parochus vel confessarius petere
dispensationem, insciis illis pro quibus petitur ; et licet ipsi
possint gratia per rescriptum concessa non uti, rescriptum tamen
valet ante eius acceptationem, nisi aliud ex appositis clausulis
appareat (can. 37).

In libello supplici petitionis exprimenda sunt iuxta
instr. S. C. P. F. 9 maii 1877 :
i° Nomen et cognomen oratorum, distincte et nitide, ac
sine ulla litterarum abbreviations scribendum.
Error in istis non invalidât dispensationem, si sit accidentalis
et parvi momenti, modo de identitate personae constet (cfr. can.
47) ; e contra si talis sit ut ambiguitatem inducat circa personam,
invalidât. Pro dispensatione in foro interno sacramentali, ne
oratores cognoscantur nomina fictitia sunt adhibenda ; e contra
in foro extrasacramentali, si dispensatio adnotanda sit in libro
secreto S. Poenitentiariae vel Curiae episcopalis.

2° Dioecesis domicilii vel quasi-domicilii oratorum, vel,
si agatur de vagis, actualis commorationis.
Ratio est quia executio dispensationis pro foro externo com­
mitti solet Ordinario. Quodsi petatur dispensatio pro foro
interno, sed non mediante Ordinario, sufficit indicare lingua
vernacula locum ad quem mittenda est dispensatio.

30 Impedimentorum species infima, gradus et numerus
non solum in diversa sed et in eadem specie.
Species, scii, utrum consanguinitas, affinitas, vel publica
honestas ex matrimonio invalido vel ex concubinatu, crimen adul­
terii, vel coniugicidii, vel utriusque simul ; gradus utrum simplex
an mixtus, remotior an propinquior in eadem specie, uti et linea,
an sit recta vel transversa ; numerus impedimentorum etiam
eiusdem speciei v. g. utrum duplex vel multiplex consanguinitas
vel affinitas. Error tamen materialis non invalidai, dummodo
causa exprimatur sicuti est.Nec solum indicanda sunt dirimentia
impedimenta, sed etiam mere impedientia licet episcopus in iis
dispensare possit aut iam dispensaverit ; imo et raptus, etsi iam
cessaverit ; quia propterea multo difficilius in dirimente conce­
ditur dispensatio.
In casu quo unum sit publicum, alterum occultum quod sine
infamia manifestari nequeat, duplex supplicatio conficitur : una
super solo impedimento publico peti potest dispensatio ab Ordi-

DE MATRIMONIO

931

nario vel a Congregatione competenti ; altera super impedi­
mento occulto a Poenitentiaria pro foro interno, sed in hac simul
exprimendum est publicum impedimentum, addendo huius
relaxationem alia supplicatione peti in foro externo1.
Hinc, si post fulminatam dispensationem detegitur aliud
impedimentum quod ante fulminationem iam existebat, petenda
est dispensatio omnium impedimentorum, quia prior dispensatio
fuit invalida ; excepto casu quo reticitum fuerit impedimentum
consanguinitatis vel affinitatis in aequali vel inferiore gradu,
quia tunc prior fuit valida, ut iam notavimus n. 906, 3 et 917, 3.
40 Variae circumstantiae, quae efficiunt ut facilius vel
difficilius dispensetur.

Ita utrum agatur de contrahendo vel de contracto matrimonio.
Si contrahendum, religio exprimi debet si alteruter sponsus sit
acatholicus ; et aetas si dispensatio petitur in gradibus propinquis
cognationis aut affinitatis. Si iam contractum, utrum bona fide,
saltem ex una parte, an cum scientia impedimenti ; an praemissis
denuntiationibus et iuxta formam praescriptam ; an sit consum­
matum et utrum bona vel mala fide. Copula incestuosa inter
sponsos habita ante dispensationis executionem non est amplius
exprimenda.
50

Causae dispensationis.

Non est necesse omnes causas afferre existentes, sed sufficit
unam vel alteram allegare motivam et canonicam, modo verae
sint. Praestat tamen, si adsint, plures afferre, ut certior sit suppli­
cationis effectus, imo praeter canonicas, etiam alias afferre quibus
canonicae confirmantur.
Casu quo sit proles legitimanda, ista causa semper utiliter
exprimitur ; sed omnino exprimi debet quando pro eius legitimatione speciale requiritur indultum, nempe si iam nata sit vel
nascitura ante dispensationis fulminationem atque dispensatio
concedatur ex potestate delegata pro casu particulari ; imo
semper si sit adulterina vel sacrilega (can. 1051).
6° Status fortunae oratorum, ut taxa solvenda deter­
minari possit, vel ut dispensatio, si sint pauperes, gratis

concedatur.

Non est exponendus, si impetratur dispensatio a S.Poeniten­
tiaria a qua semper gratis conceditur. Obtenta in forma pauperum,
i. Plura alia media adsunt obviandi difficultati. Potest confessarius
•b oratoribus licentiam postulare dispensationem simul pro foro externo
petendi ab utroque impedimento publico et occulto, facta mentione
huius licentiae concessae. Vel etiam licentiam incurrendi parvum peri­
culum suspicionis aut revelationis, ex eo quod ab eodem Ordinario
simul utraque dispensatio separatim petatur aut ipsi transmittatur
utraque supplicatio. Etiam potest dispensatio unius impedimenti peti
mediante alio parocho vel sacerdote alterius loci, altera immediate ab
episcopo, ita ut secreto servando melius consulatur.

932

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

si oratores non sunt pauperes, non est invalida ; sed tenentur
oratores supplere consuetum tributum.

926. Dispensationis executio. — Dispensatio executione indiget si in forma commissoria data sit, quia tunc
tantum exerit effectum quando execution! mandatur seu
fulminatur ab eo qui ad hoc munus fuit designatus ; e
contra, si data sit in forma gratiosa, non requirit executionem sed a momento suae concessionis valet. Curia romana
dispensationes concedere solet in forma commissoria ;
episcopi in forma gratiosa si de publico, in forma com­
missoria si de occulto impedimento agatur.
Executor : 1° pro impedimentis publicis a S. Congregatione
solet designari Ordinarius qui supplicem libellum confecit
aut commendavit, etiamsi nupturientes in aliam dioecesim
migraverint ; quo casu monendus erit Ordinarius dioecesis
in qua matrimonium celebrandum est (can. 1055) ; potest
autem Ordinarius alterum delegare ad dispensationem exequendam (can. 57) ;
2° pro impedimentis occultis solet a S. Poenitentiaria
dispensatio committi confessario ex approbatis ab Ordina­
rio ; ab Ordinario concessa pro foro sacramentali confes­
sario, pro foro interno extrasacramentali parocho vel alii
sacerdoti qui petitionem transmisit.
Notetur : A. Quoad conditiones executionis :
i° Nulla est executio facta antequam executor iam habeat
dispensationis rescriptum, aut eius notitia ad eum fuerit ex
officio auctoritate rescribentis transmissa (can. 53).
20 Executor tenetur omnibus rescripti clausulis attendere et
fideliter inhaerere : omissio conditionis essentialis executionem
invalidât (can. 55). Ad validitatem requiruntur clausulae quae
introducuntur Verbis : si, dummodo, vel aliis aequivalentibus,
aut si dicatur dispensationem alias esse nullam (can. 39) ; quae
ablativo exprimuntur ad solam liceitatem pertinent, nisi ex
natura rei vel ex stylo curiae necessariae sint, uti promissio
de removendo periculo fidei in dispensatione pro matrimoniis
mixtis, vel remotio scandali, ad quod tollendum praeferenda
est separatio coniugum, licet etiam quandoque fieri possit alio
modo apto. E contra impositio poenitentiae specialis aut eius
impletio, quamvis rigorose praeceptae, non exiguntur ad validi­
tatem1.

1. Ubi dicitur : iniuncta salutari, gravi, longa, diuturna, perpetua
debet iniungi poenitentia specialis iuridica distincta a sacra-

poenitentia,

DE MATRIMONIO

933

3° Tenetur quoque, nisi de impedimento minoris gradus
agatur, examinare an adhuc in momento executionis veritate
nitantur preces, an novum impedimentum non sit exortum ; quin
tamen inquisitione neglecta, executio invalida sit, modo veritas
precum adhuc subsistat. In foro interno sufficit interrogare
poenitentem cui per se fidendum.

B. Quoad modum executionis :
1° Executio pro foro externo praescribitur scripto facienda
(can. 56) ; valida tamen est, et, ex gravi causa, etiam licita oretenus
facta. Pro foro sacramentali facienda est viva voce in actu con­
fessionis. Pro foro interno non sacramentali generatim viva voce
facienda est ; nonnunquam tamen scripto, quando impedimentum
a quo dispensatur est de facto occultum sed natura publicum :
tunc enim dispensatio data et fulminata registrari debet in libro
secreto Curiae episcopalis.
20 Dispensatio debet fieri expresse, designando impedimentum
a quo dispensatur ; an sit invalida dispensatio implicite seu
tacite concessa non constat. Etiam expressa mentio est facienda
facultatis apostolicae vi cuius dispensatio conceditur (can. 1057) :
quod tamen non est ad validitatem praescriptum. Nulla autem
praescribitur determinata forma.
3° Si impedimentum Unam partem tantum afficiat, vel ex una
tantum parte sit culpabile, sufficit dispensatio facta cum illa
parte ; secus utraque pars accedere debet sive ad eumdem sive
ad diversos, et bis dispensatio fulminanda est, quod tamen non
requiritur ad validitatem. Hinc si duo sunt confessarii, prior
suo poenitenti rescriptum traditj postquam dispensationem pro
sua parte fulminavit, ut transmittatur alteri confessario per
alterum poenitentem (S.Poen., 13 nov. 1748), ad hoc ut congrua
poenitentia ipsi imponatur.
4° Si executor in executione quocumque modo erraverit,
dispensationem iterum executioni mandare potest (can. 59).

C. Quoad asservationem rescripti dispensationis:
Rescriptum dispensationis pro foro externo asservari debet in
archivo curiae episcopalis, decretum vero quo fulminatur in
archivo paroecialio. Lacerari praescribitur aut comburi post
executionem rescriptum pro foro interno ’ ; nisi sit casus impedi­
menti natura publici sed de facto occulti : tunc enim, nisi de
foro sacramentali agatur, asservandum est rescriptum in curiae
episcopalis archivo, ut fidem facere possit pro foro externo, si
postea impedimentum reveletur (can. 1047).
mentali ; quae determinanda est, spectatis tum gravitate criminis, tum
viribus poenitentis. Salutaris et gravis v. g. est per 4 hebdomadas quotidie
recitare ter Pater et Ave et semel actus fidei, spei et charitatis ; gravis
et longa est per aliquot menses id facere vel recitare rosarium semel in
hebdomada aut confessionem instituere menstruam ; gravis et diuturna
id facere saltem per annum ; perpetua est totius vitae.
r. Nihil tamen obstat ne confessarius pro sua eruditione transcribat
rescriptum et transcriptum sibi conservet, omissis tamen omnibus
quae in notitiam ducerent poenitentis, uti sunt nomina, dies et annus.

934

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUAESTIO QUINTA.

DE MATRIMONII CONVALIDATIONE,

927. Convalidatio matrimonii est ille actus quo matri­
monium invalide initum redditur validum ; sicut contractus
invalidus qui valorem accipit, convalidari dicitur.
Matrimonium sive bona sive mala fide initum potest
esse invalidum ob vitium, defectum vel impedimentum.
Huic occurri potest : a) procurando declarationem nullitatis
ab auctoritate ecclesiastica et coniugum separationem,
quod tamen ad casus stricte necessarios est restringendum,
puta quando uterque aut alteruter coniux nullo modo vult
cum comparte cohabitare aut aliud matrimonium vult
inire, quando matrimonium praevidetur fore infelix aut
secum ferre periculum perversionis, vel quando nullitas
matrimonii nequit sanari, nec maiora timentur incom­
moda ; b) permittendo ut putativi coniuges cohabitare
pergant ut frater et soror, quod raro expedit ob periculum
incontinentiae ; c) dissimulando nullitatem et coniuges in
bona fide relinquendo.quod non est licitum nisi ob gravem
et urgentem causam ; d) ordinarie vero matrimonium
convalidando.
In praxi, animadvertit Noldin, Th. Μ. III, n. 657, confessarius
cavere debet ne incaute matrimonii nullitatem declaret.
1. Si impedimentum est indispensabile et neutri notum, pru­
denter consideret, an eos de nullitate et separatione monere
possit ; si nec sine scandalo separari nec sine periculo peccandi
cohabitare possunt, eos in bona fide relinquat.

2. Si impedimentum indispensabile est uni vel utrique notum,
coniuges omnino separandi sunt. Quaenam autem separatio
urgenda sit, ex adiunctis dependet ; scilicet ;
a. Si nullitas matrimonii iuridice probari potest, per sententiam
iudicis ecclesiastici perfecte separandi sunt ; nisi tamen ob scan­
dalum aut infamiam vitandam velint cohabitare ut frater et
soror et id possint sine periculo incontinentiae.
b. Si nullitas matrimonii iuridice probari non potest et ex
cohabitatione oritur incontinentiae periculum, sub specie divortii
a toro et cohabitatione separandi sunt.
c. Si ex cohabitatione non oritur incontinentiae periculum,
sufficit, ut a communi toro separentur et tamquam frater et
soror cohabitent.
3. Si impedimentum est dispensabile, revalidatio regulariter

DE MATRIMONIO

935

procurari debet ; interim vero, donec matrimonium obtenta
dispensatione revalidari possit, haec servanda sunt ;
a. Si matrimonii nullitas publice nota est, coniuges a toro et
cohabitatione separandi sunt, donec obtineatur impedimenti
dispensatio.
b. Si matrimonii nullitas utrique parti tantum nota est, primo
postulandum est ut interim abstineant ; hoc non erit valde
difficile si post unum vel aliquot dies haberi potest dispensatio,
ut v. g. in loco curiae episcopalis vel prope eumdem. Petenda
est licentia extra confessionem rem peragendi et adeundi
Ordinarium. Si diu expectandum esset cum periculo inconti­
nentiae, quod practico remedio vel subterfugio caveri non posset,
vel si licentia extra confessionem agendi non daretur, confessarius
dispenset iuxta can. 1045, § 3 (n. 922, 2°).
c. Si matrimonii nullitas uni tantum parti nota est, haec
moneat, dum facile fieri potest, compartem ut interim abstineat;
si hoc fieri non potest, eodem modo proceditur ut supra, sub b ;
sufficit post dispensationem renovatio consensus partis consciae.
d. Si matrimonii nullitas neutri parti nota est, confessarius
deliberet prudenter, an monere possit coniuges quin maiora mala
sequantur ; si monere potest, procedat ut prius ; si monere non
potest, relinquendi sunt in bona fide, donec obtineatur dispen­
satio et matrimonium convalidari possit.

928. Duplex est convalidationis modus : convalidatio
simplex et sanatio in radice, inter quas duplex intercedit
differentia :
a) convalidatio simplex semper requirit ut renovetur
consensus, sanatio in radice fit sine consensus renovatione ;
b) convalidatio simplex respicit futurum ; sanatio in
radice vim etiam exserit in praeteritum, quatenus per
fictionem iuris retrotrahitur quantum ad effectus canonicos.
De utroque modo dicendum est. Cum autem per matrimonii
inter Christianos revalidationem, quocumque modo fiat, sacra­
mentum ministretur et recipiatur, curandum est, pro posse, ut
coniuges sint in statu gratiae quando matrimonium revalidatur,
i. e. quando renovatur consensus aut applicatur sanatio in radice.
Articulus I.

De C ο n v a 1 i d a t ί ο n e simplici.

929. Convalidatio simplex est illa qua suppletur id,
quod ab initio defuit et matrimonium invalidum reddidit.
Ex triplici causa potest esse invalidum : a) ex inhabilitate
personae ob impedimentum dirimens ; b) ex defectu vel

936

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

vitio consensus ; et c) ex defectu formae. Unde triplex
est modus diversus matrimonium revalidandi.

930. Principium I. Convalidatio matrimonii irriti ob
impedimentum. — « Ad convalidandum matrimonium
irritum ob impedimentum dirimens, requiritur ut cesset
vel dispensetur impedimentum et consensum renovet
saltem pars impedimenti conscia ». Ita can. 1133, § 1.
Duplex in casu requiritur conditio ad convalidationem :
cessatio impedimenti et renovatio consensus.
A. Cessatio impedimenti; unde restringitur convalidatio
ad impedimenta quae in casu tolli possunt, secus est
impossibilis. Impedimentum cessare potest :
i° ab intrinseco, quia ipsum factum quod impedimentum
constituit existere cessat : ita impedimentum aetatis cessat
fluxu temporis, ligamen tollitur morte coniugis, disparitas
cultus conversione partis infidelis, raptus reddita mulieri
libertate ;
20 ab extrinseco, sive a) abrogatione legis : ita plura
impedimenta, a codice iuris abrogata, cessarunt ; sive
b) dispensatione obtenta secundum normas indicatas in
quaest. praec.
Notetur a) prius petendam esse dispensationem antequam
renovetur consensus, quia dispensatione obtenta personae habiles
fiunt ad valide contrahendum ;
b) impedimentum quod causa fuit nullitatis matrimonii tunc
tantum indigere dispensatione quando adhuc persistit ; unde ad
convalidanda matrimonia nulla ob impedimentum iuris antiqui
quod iam est abrogatum, sufficit renovare consensum.

B. Renovatio consensus praestanda saltem a parte impe­
dimenti conscia : « haec renovatio iure ecclesiastico requi­
ritur ad validitatem, etiamsi utraque pars consensum
praestiterit nec postea revocaverit » (can. U33, § 2),
Ex natura sua « renovatio consensus debet esse novus
volqntatis actus in matrimonium quod constet ab initio
nullum fuisse » (can. 1134). Requiritur ergo ut pars altera
vel utraque de nullitate moneatur, ut sciens matrimonium
esse invalidum,explicite novum consensum praebeat; secus
renovatio non esset nisi confirmatio prioris consensus, ad
convalidandum matrimonium inefficax.

DE MATRIMONIO

937

Regulae in renovando consensu attendendae praescri­
buntur a codice, can. 1135 :
i° « Si impedimentum sit publicum·, consensus ab utraque
parte renovandus est forma iure praescripta », ordinaria vel
extraordinaria secundum circumstantias, sicut dictum est
n. 845 et 849 : ut ita de convalidatione publice constet.
2° « Si sit occultum et utrique parti notum, satis est ut
consensus ab utraque parte renovetur privatim et secreto ».
30 « Si sit occultum et uni parti ignotum, satis est ut sola
pars impedimenti conscia privatim et secreto renovet, dum­
modo altera in consensu praestito perseveret ».
Notetur : a) Si impedimentum sua natura publicum sit de
facto occultum, potest forma plus minusve secreta de licentia
Ordinarii adhiberi, adstringendo testes ad secretum servandum
et etiam in aedibus privatis matrimonium celebrando.
b) Si impedimentum occultum utrique parti sit notum, non
est opus praesentia sacerdotis vel testium ; sufficit ut utraque
consensum exprimat quibuscumque verbis illum significantibus.
c) Si impedimentum occultum sit uni parti notum, non requi­
ritur ut altera pars moneatur impedimenti inscia : in consensu
quem celebrando matrimonium praestitit, ipsa perseverat usquedum actu positivo voluntatis eum retractaverit ; sed pars impe­
dimenti conscia consensum explicite renovare debet, quocumque
modo explicita, ad quod sufficere potest actus mere internus.

931. Principium II. Convalidatio matrimonii irriti
ob defectum consensus. — « Matrimonium irritum ob
defectum consensus convalidatur, si pars quae non con­
senserat, iam consentiat, dummodo consensus ab altera
parte praestitus perseveret ». Ita ex iure naturali et ex
can. 1136, § i.
Hinc i° omnino requiritur ac sufficit quod pars non
consentiens valide consentiat, quin oporteat monere compartem, dummodo eius consensus ante praestitus perseveret
non retractatus, sicut dictum est n. praec. ;
2° si consensus ex utraque parte defuit, ab utraque parte
de novo praestari debet, ac si primo contraheretur matri­
monium ; item si illa quae valide consenserat, postea con­
sensum fbrmaliter retractavit.
Modus renovandi consensum indicatur can. 1136 :
a) « Si defectus consensus fuerit mere internus, satis est ut
pars quae non consenserat, interius consentiat ».

938

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

b) « Si fuerit etiam externus, necesse est consensum etiam
exterius manifestare, vel forma iure praescripta, si defectus fuerit
publicus, vel alio modo privato et secreto, si fuerit occultus ». In
hoc ultimo casu, novUs consensus, etiam potest exprimi facto,
uti cohabitatione vel copula coniugali habita ex intentione
consentiendi in matrimonium.

932. Principium III. Convalidatio matrimonii in­
validi ob defectum formae, — « Matrimonium nullum
ex defectu formae, ut validum fiat, contrahi denuo debet
legitima forma ». Ita can. 1137.
Est autem in hac forma revalidandum publice vel secreto :
i° Publice, si nullitas matrimonii publice nota est, scii,
ad scandalum auferendum ; ad quod tamen non requiritur
ut in summo gradu publicitatis fiat : ob speciales enim
rationes potest Ordinarius permittere ut matrimonium
privatim celebretur, etiam domi, sed coram parocho et
testibus qui revalidationem sunt divulgaturi, dummodo id
sufficiat ad scandalum removendum.
2° Secreto coram testibus tamen omnino fidis et secre­
tum servaturis, si nullitas matrimonii occulta est seu com­
muniter ignoretur, nempe ad praecavendum scandalum
et famam coniugum servandam.
Fieri potest quod una pars in forma legitima contrahere
renuat, a) Si tantum renuit pergere ad ecclesiam, sed non renuit
consensum renovare coram parocho et testibus, coniungi possunt
in domo vel in alio loco ad quem pergere parati sunt, b) Si renuit
comparere coram parocho cui nullitas ignota est, sed velit coram
confessario, potest hic deputari ut cum duobus fidis testibus
nuptiis assistat, c) Si renuit comparere coram parocho aut sacer­
doti delegato et testibus, curandum est ut per procuratorem con­
sensum suum coram parocho et testibus exprimat, d) Si etiam
hoc renuat, sanatio in radice petenda est, modo constet consen­
sum non fuisse revocatum.
Articulus II.

De Sanatione

in radice.

933. Sanatio in radice ita vocatur, quia radicem matri­
monii, i. e. consensum, vere sed nulliter praestitum, a nullitate sanat, ut matrimonium reddat validum et nullitatis
effectum auferat. Consensus scii, ob aliquod obstaculum,
ab initio invalidus erat, et invalidus perdurat : cessante

DE MATRIMONIO

939

autem vel per dispensationem relaxata lege consensum irri­
tante, Ecclesia consensum initio invalidum sanat et simul
a lege renovandi consensum dispensat ; insuper fictione
iuris sanationem ad momentum praestiti consensus retrotrahit, ut matrimonium quoad effectus iuridicos ita habea­
tur ac si ab initio validum fiiisset et impedimentum
nunquam extitisset.
Hinc can. 1138, § 1 : « matrimonii in radice sanatio est
eiusdem convalidatio, secumferens, praeter dispensationem
vel cessationem impedimenti, dispensationem a lege de
renovando consensu, et retrotractionem, per fictionem
iuris, circa effectus canonicos, ad praeteritum ».
Igitur : A. Sanatio in radice duos effectus habet : convalidationem matrimonii et retrotractionem : « convalidatio fit a momento
concessionis gratiae ; retrotractio vero intelligitur facta ad matri­
monii initium, nisi aliud expresse caveatur» (can. 1138, § 2).
a) Matrimonium valere incipit, non quidem a momento
celebrationis, ac si pro tempore quo invalidum fuit nunc validum
redderetur, quod est impossibile ; sed a momento concessionis
gratiae, i. e. si detur sanatio in forma gratiosa, statim ac rescriptum
subsignatur, si vero in forma commissoria, statim ac execution!
mandatur.
b) Effectus vero canonici per iuris fictionem retrotrahuntur ad
ipsum initium matrimonii, ac si istud semper validum fuisset ;
unde filii ex tali matrimonio nati habentur ut legitimi inde ab
inito matrimonio.
c) Quandoque tamen retrotractio non fit ad initium matrimonii
sed ad aliquod tempus intermedium, praesertim in sanatione
partiali quae respicit tantum prolem legitimandam.

B. Sanatur matrimonium absque renovatione consensus, porro
< dispensatio a lege de renovando consensu concedi etiam potest,
vel una tantum vel utraque parte nescia » (can. 1138, § 3), quod
non repugnat, quia dispensatio est relaxatio legis ecclesiasticae
in casu particulari ; legislator autem a lege eximere potest aliquem
licet inscium, imo invitum.
Attamen a) raro concedit sanationem, una parte invita ;
b) concedit tamen sanationem partialem, quoad effectus iuridicos,
scii, legitimationem prolis, alterutra vel utraque parte defuncta,
imo utraque invita ; c) sanationem proprie dictam seu plenam
utraque parte invita non concedit in casu particulari, sed sana­
tiones generales aliquando concessae fuerunt pro omnibus matri­
moniis, etiam si nolint coniuges, modo conditiones requisitae
verificentur.

934. Principium. Sanatio in radice non conceditur
nisi datis certis conditionibus.— Iuxta can. 1139, § 1 :

940

SUMMA theologiae moralis

« Quodlibet matrimonium initum çum utriusque partis
consensu naturaliter sufficiente, sed iuridice inefficaci ob
dirimens impedimentum iuris ecclesiastici vel ob defectum
legitimae formae, potest in radice sanari, dummodo con­
sensus perseveret ».
Requiritur ergo :
1° Consensus utriusque partis naturaliter sufficiens, ita ut
utraque pars verum consensum de se sufficientem praesti­
terit. Radix enim matrimonii est consensus maritalis, sine
quo nec matrimonium concipi potest ; qui consensus si
adfuit, sanabilis est, si autem non adfuit nec sanari potest.
Hinc can. 1140, § 1 : « si in utraque vel alterutra parte deficiat
consensus, matrimonium nequit sanari in radice... ; quodsi
consensus ab initio quidam defuerit, sed postea praestitus fuerit,
sanatio concedi potest a momento praestiti consensus ». Unde
matrimonium civile etiam sanari potest, dummodo verus consen­
sus matrimonialis adfuerit et non solum intentio ineundi illicitam
çoniunctionem, at oportet absit scandalum.

2° Lex irritans, ecclesiastica quae consensum reddidit iuri­
dice inefficacem seu invalidum, sive ob impedimentum
dirimens sive ob defectum formae juridicae legitimae. Si adsit
impedimentum iuris naturalis vel divini, nequit Ecclesia
illud matrimonium sanare ab inito matrimonio, quja non
potest ut validum habere contractum, cui obstat impedi­
mentum a quo dispensare ipsa non potest ; a tempore
quo tale impedimentum cessaverit, forsan illud sanare
potest, at de facto non facit, saltem regulariter.
Unde can. 1139, § 2 : « Matrimonium vero contractum cum
impedimento iuris naturalis vel divini, etiamsi postea impedi­
mentum cessaverit, Ecclesia non sanat in radice, ne a momento
quidem cessationis impedimenti ».

3° Consensus perseverans non revocatus. Ad validitatem
matrimonii simul consistere debent et habilitas et con­
sensus nupturientium. Dispensatione potest quidem auferri
inhabilitas iure ecclesiastico introducta, nequit vero sup­
pleri consensus qui, si revocatus fuerit, iam non perseverat
quando inhabilitas aufertur. Ergo omnino requiritur ut
consensus non fuerit revocatus.

DE MATRIMONIO

941

\ Hinc can. 1140, § i : « matrimonium nequit Sanari in radice,
sive consensus ab initio defuerit, sive ab initio praestitus, postea
fuerit revocatus ».

Consensus tamen perseverare praesumitur, nisi contrarium
constet; nullatenus vero censeri potest permanere, si alteruter
coniux mortuus est aut in perfectam amentiam inciderit, et ideo
hisce in casibus proprie dicta sanatio in radice concedi non
potest, licet proles suscepta possit declarari legitima.

40 Insuper gravis et urgens causa. Est enim sanatio in
radice dispensatio extraordinaria, quae sine gravi et
urgenti causa concedi non solet ; imo episcopus aliusve
delegatus qui id faceret, invalide ageret.
Gravis Causa esse potest : a) si impedimentum dirimens uni
parti notum non possit alteri manifestari sine magno incommodo ;
b) si altera pars ad renovationem consensus adduci nequeat,
quamvis in matrimonio velit permanere ; c) si ambo coniuges
sint in bona fide, sed propter graves rationes de nuliitate matri­
monii moneri nequeant.

935· Animadversiones.— 1. « Sanatio in radice concedi
unice potest ab Apostolica Sede » can.1141. Ignotum est quandonam adhiberi cepit sanatio in radice ; certo tamen in usu est inde a
tempore Bonifacii VIII. S. Pontifex utitur ordinarie S.C.S. Officii,
S. C. de Sacramentis vel S. Poenitentiaria, pro diversitate casuum ;
unde est ad illas petitio dirigenda. Quandoque tamen facultas
sanandi quaedam matrimonia in determinatis adiunctis delegatur
Ordinariis locorum.
2. Peti potest sanatio sive a compartibus sive ab alterutra
earum sive a tertia persona, puta Ordinario vel confessario,
insciis etiam compartibus. Ad eam tamen recurrere non est
licitum, nisi in casu quo simplex convaljdatio sit in praxi im­
possibilis.
3. In petitione casus accurate est exprimendus, speciatim num
consensus ab initio adfuerit et perduret in utraque parte, num
coniugçs in bona fide fuerint, et quaenam sint causae quae
sanationem in radice postulare videntur.

4. Fulminatio necessaria non est si nullitas matrimonii est
partibus ignota nec sine gravi incommodo revelari ipsis potest.

942

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

QUARTA PARS.
DE OBLIGATIONIBUS CONIUGUM.

936. Triplex in contagibus immediate ex matri­
monio oritur obligatio seu mutuum officium, ut ex
ipsa matrimonii natura eiusque finibus constat :
i° reddendi debitum coniugale,
2° instituendi consortium tori et cohabitationis,
3° mutuum sibi amorem praestandi et adiutorium.
QUAESTIO PRIMA.

DE DEBITO CONIUGAL1.
S. Th., Suppi., q. 41, a. 3-4 ; II-II, q. 153, a. 2 ;
c. Gent., Ill, 122 et 126.

937. Debitum coniugale (le devoir conjugal ; de huwelijksplichf) est actus proprius vitae coniugalis, scii, copula
carnalis de se apta generationi, ad quem coniuges ius
habent et quem mutuo sibi reddere debent, cum in hoc
essentialiter consistat individua vitae coniugalis consue­
tudo. Unde constituit primarium inter eos officium, sicut
matrimonii finis primarius est procreatio prolis, et ideo
ab Apostolo vocatur quasi per excellentiam coniugale
debitum: Uxori vir debitum reddat; similiter autem et uxor
viro (I Cor. VII, 3). In eo igitur sunt coniuges iure aequales,
unde can. mi : « utrique coniugi ab ipso matrimonii
initio aequum ius et officium est quod attinet ad actus
proprios coniugalis vitae ».
Actus ergo coniugalis per se ad generationem prolis
aptus, non solum est licitus, si fiat ob debitum finem et
cum debitis circumstantiis, ut supra probatum fuit (n. 763),
verum etiam tunç est actus ipsius virtutis castitatis,
qualis statui coniugali convenit ; et ideo datis requisitis
conditionibus, est quoque meritorius.
Hinc S. Thomas, II-II, q. 153, a. 2 :
• Peccatum in humanis actibus est quod est contra ordinem
rationis ; habet autem hoc rationis ordo ut quaelibet convenienter
ordinet in suum finem ; et ideo non est peccatum si per rationem
homo utatur rebus aliouibus ad finem ad ouem sunt, modo et

DE MATRIMONIO

943

jrdine convenienti, dummodo ille finis sit aliquid vere bonum.
Sicut autem est bonum quod conservetur corporalis natura
unius individui ; ita etiam est quoddam bonum excellens quod
conservetur natura speciei humanae. Sicut autem ad conser­
vationem vitae unius hominis ordinatur usus ciborum, ita etiam
ad conservationem totius generis humani usus Venereorum, unde
Augustinus dicit : Quod est cibus ad salutem hominis, hoc est
concubitus ad salutem generis. Et ideo sicut usus ciborum potest
esse absque omni peccato, si fiat debito modo et ordine secundum
quod competit saluti corporis, ita etiam et usus Venereorum
potest esse absque omni peccato, si fiat debito modp et ordine,
secundum quod est conveniens ad finem generationis humanae ».
Dicemus :
i° de liceitate copulae coniugalis,
20 de circumstantiis copulae coniugalis,
3° de actibus cum copula coniugali connexis,
4° de excessu in usu coniugii,
5° de defectu in usu coniugii.
Articulus I.

De Liceitate Copulae coniugalis.
S. Th., Suppi., q. 49, a. 4-6.

938. Principium I. Copula coniugibus licita est illa
quae per se est generationi apta ; ad quod requi­
runtur tria : penetratio vaginae, effusio seminis
intra vaginam, retentio seminis a muliere, ut scii,
in uterum attrahi possit1. Unde graviter peccat ille qui
unum ex his tribus scienter et volenter non servat aut
huic proximo periculo voluntarie se exponit.
Copula coniugalis quae de se apta est generationi, illa
est qua, ex ipso modo quo exercetur actus, per se et ex
natura rei conceptio prolis et generatio haberi potest,
etiamsi aliunde aut per accidens sit impedimentum, ut ex
sterilitate, senectute, graviditate, aliisque causis. Ad quod
triplex requiritur conditio :
i° ut maritus membro virili penetret vaginam mulieris ;
2° ut in vagina semen effundat et ibi deponat ;
3° ut mulier semen virile recipiat in vagina.
Hinc : a) Quamvis conceptio absolute fieri possit sine pene­
tratione, effundendo semen ad os vaginae, quia sperma motu
proprio vitali et attractione uteri subintrare non est impossibile ;

i. Nullatenus attendenda videtur hypothesis, quam aliqui posuerunt,
de muliere quae non valeret semen retinere ; naturaliter enim fieri non
potest ut totum semen semel receptum reficiat.

944

SUMMA theologiae moralis

quia tamen omnino raro et per accidens est, non sufficit ad copulam
qualem natura eam instituit, nec est modus honestus perficiendi
copulam etiam si fiat ob bonum finem, v. g. ad contagium morbi
vitandum, sed graviter illjcitus : tunc enim revera nulla adest
copulas sed solum duae pollutiones simultaneae.
b) Parum tamen penetrare vaginam sufficit, quamvis ita agens
peccare possit affectu, saltem venialiter, si sine proportionata
causa ita agit, qualis certo non est solus timor procreandae prolis,
ut si quis ita conceptionem cavere aut notabiliter difficiliorem
reddere exoptet, et modum aptiorem generationis evitare velit1 ;
mortaliter si generationem ita totaliter impedire putet et intendat.
Causa proportionata v. g. est, si mulier recens a partu vel
infirma in verendis, coitum perfectum non patiatur.
c) Non tamen sufficeret parumper penetrare vulvam et inter
labia deponere semen, quia ita solum ad os, nullatenus in ipsa
vagina deponeretur ; et sic nulla esset copula.
d) A fortiori ad copulam non sufficit inseminatio artificialis
proprie dicta, qua semen extra actum naturalem copulae emis­
sum, arte quadam in vaginam vel uterum introducatur ; quod
semper graviter est illicitum.
1° Ita inseminatio artificialis extra matrimonium qua fecun­
datur femina semine viri cujuscumque arte obtentum et intro­
ductum. Ex lege enim naturali et divina proles ortum tantum­
modo habere potest ex conjunctione matrimoniali.

I. Haec est quaestio de copula, ut aiunt, dimidiata, quae a pluribus
coüfessariis considerabatur ut aptum remedium proponendum onanistis.
lamvero episcopi Neerlandiae istam praxim damnarunt confeSsariorum
qqi inveteratis onanistis copulam dimidiatam suadebant vel permittebant
ne amplius peccarent graviter ; quod ceteroquin erat graviter scandalosum, ac potius ad onanismum viam parare erat natum. Episcopi autem
petierunt approbationem S. Officii quod, 23 nov.-i dec. 1922, sequens
dedit responsum :
i° tolerari non potest confessarios sponte sua docere praxim copulae
dimidiatae illamque suadere promiscue omnibus poenitentibus, qui
timent ne proles numerosior nascatur ;
2° carpendus est confessarius qui, omnibus remediis ad poenitentem
matrimonio abutentem ab hoc malo avertendum frustra tentatis, docet
exercere copulam dimidiatam ad peccata mortalia praecavenda ;
30 item carpendus est confessarius, qui in dictis circumstantiis copu­
lam dimidiatam poenitenti aliunde notam suadet vel poenitenti intere
roganti num hic modus licitus sit, respondet simpliciter licere absque
ulla restrictione seu explicatione.
Circa quae animadvertit P. Damen, Th. Μ.., II, n. 896, « ratio primi
responsi est, quia nulli et multo minus confessario licet suadere peccatum,
sive mortale sive etiam veniale. Ratio secundi responsi est, quia talis
modus agendi scandalum involvit, cum copula dimidiata facile viam
sternat ad peiora atque ita de facto quoad prolis diminutionem eumdem
effectum ac neo-malthusianismus producat, nec ergo ut minus malum
suaderi possit. Ratio tertii responsi est, quia suasio est scandaloSa et
responsio confessarii esset falsa, cum id quod est illicitum, licitum
declaret ».
Copula autem dimidiata non est si ad orificium aut inter labia semen
deponatur, quia ita nulla nec dimidiata est copula ; sed si, in introitu
vaginae eamque, licet parum, penetrando, semen effundatur.

DE MATRIMONIO

945

\ 20 Ita etiam inseminatio qua semen a viro quocumque sumere­
tur ad fecundandam alterius uxorem (hetero-inseminatio), propter
iandem rationem.
\ 30 Ita ultimo inseminatio artificialis in matrimonio qua uxor
fecundaretur semine maritus proprii non tamen per actum coitus
dd se aptum ad generationem. Quod locum habet si processu
artificiali transmittatur ad organa interna mulieris semen quod
habetur ex pollutione voluntaria vel involuntaria, vel quod
deponitur ad ostium vaginae, vel quod extrahitur ex organis viri,
vel quod colligitur ex copula abrupta vel ex copula condomata. In
his omnibus deest modus naturalis procurandi generationem
per copulam, nec habetur actio de se tendens ad generationem.
Sane, in çasu non una sed revera duplex est actio hominis :
prior qua semen expellitur vel extrahitur, quae de se nullatenus
tendit ad generationem, sed e contra est generationis impeditiva,
utpote semen extra copulam profundens et hac ratione graviter
*
mala,
altera artificialis, qua semen postea introducitur in vaginam
mulieris vel Uterum. Et quamvis sic adhibeatur iam semen ad
fecundandam uxorem : actio tamen qua expellitur aut e testiculis
extrahitur, quantum est de se, ex natura sua et ex modo quo fit
ita semen emittit ut generatio naturaliter impediatur, etsi, per
accidens, ex alia actione consequenti, huic defectui obvietur ut
semen artificiali modo ad generationem conferat. Quod nihi­
lominus est insufficiens ad rectitudinem in priori actione resti­
tuendam.
e) Cum penetratio vaginae sit conditio essentialis omnino
requisita, ideo qui penetrare et debito modo actum perficere
certo non Valeret, revera est impotens. Quodsi impotentia sit
dubia, posset coniugatus ita attentare copulam, quamdiu aliqua
spes sit penetrandi et perveniendi ad copulam perfectam j secus
si nulla sit spes, quia sola possibilitas generationis non sufficit,
sed requiritur probabilis possibilitas copulae.

939. Principium II. Omnis copula coniugalis de se
apta ad generationem per se licita est, dummodo
instituatur ob rectum finem ; unde oportet ut finis
ex parte operantis conformetur fini operis. — Unicus
autemproprius et principalis finis ex natura operis est gene­
ratio prolis, cui iunguntur duo fines secundarii, sed mere
subordinate ita ut sint vera media quibus securius obtinetur
i. Ab inseminatione proprie dicta, quae semper est illicita, differt
inseminatio artificialis improprie dicta qua scilicet, rite peracta copula
et semine in vagina vel iritroitu vaginae deposito, semen recolligitur et
modo artificiali profundius ad uterum transfertur. Si vero ad hoc necesse
sit semen in syphunculo assumere et etiam syphunculum ex vagina
extrahere ratione asepseos v. gr., ex eo probabiliter non esset illicitum.
Sic enim salvum manet opus hominis debite praestitum et tantum
defectus, in opere naturae corrigitur. — Pro tota quaestione de inse­
minatione artificiali conferatur : Allocutio Pii Papae ΧΠ àd medicos
catholicos die 29 spptembris 1949.
Summa Theologiae Moialis ΙΠ. — 60

946

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

finis principalis : delectationis fruitio seu sedatio concu­
piscentiae, et solamen mutuum seu amor mutuus fovendus
et servandus (n. 769). Ut ait Pius XI, in enc. Casti Connubii : « Neque contra naturae ordinem agere ii dicendi
sunt coniuges, qui iure suo recta et naturali ratione utuntur,
etsi ob naturales sive temporis sive quorumdam defectuum
causas nova inde vita oriri non possit. Habentur enim tam
in ipso matrimonio quam in coniugalis iuris usu etiam
secundarii fines, ut sunt mutuum adiutorium mutuusque
fovendus amor et concupiscentiae sedatio, quos intendere
coniuges minime vetantur, dummodo salva semper sit
intrinseca illius actus natura ideoque eius ad primarium
finem debita ordinatio ».
Hinc : 1° Coniuges possunt petere copulam coniugalem, sive
ob finem principalem, sive etiam ob finem secundarium sed
quatenus subordinetur fini principali atque inserviat.
2° Imo copula etiam exigi potest ab alterutro coniugum, et
quidem ex iustitia, ita Ut per se et generatim compare ipsam
reddere teneatur ; quapropter vocatur debitum coniugale, de quo
loquitur Apostolus, I Cor. VII, 3-5. Unde ad copulam reddendam
finis legitimus est reddere comparti quod ipsi ex iustitia est
debitum ; qui finis tamen semper supponit finem primarium
ipsius actus seu operis, scii, generationem prolis.
3° Consequenter docent Scholastici actum coniugalem legitimari per bona matrimonii, quia per bonum prolis habetur
intentio debiti finis, per bonum fidei habetur debita materia in
quantum homo ad suam accedit et non ad aljam ; et per haec
actus recedit a duobus extremis : a pollutione seu vitio contra
naturam et a fornicatione, inter utrumque tenens medium,
sicque constituitur in ratione virtutis moralis quae consistit in
medio (q. 49, a. 2).
4° Item docent duobus solum modis coniuges omnino recte
et honeste posse convenire ita ut totaliter excusentur a peccato,
nempe causa generandae prolis, quod spectat primum bonum
scii, prolis, et causa debiti reddendi, quod pertinet ad alterum
bonum nempe fidei (q. 49, a. 5). Ad quos duos fines reducuntur
amor coniugalis fovendus et remedium concupiscentiae, quae
implicite tendunt ad bonum prolis et bonum fidei ; nam qui
pravae concupiscentiae cederet et peccatum carnis committeret,
fidem matrimonialem frangeret et bono prolis nasciturae nocere
posset, et qui amorem necessarium non foveret, haec bona
periculo exponeret.

940. Corollaria. — Exinde sequuntur conclusiones :
i° Exercens copulam peccat qui finem primarium posi­
tive excludit, et quidem graviter si illum impedire intendit,
vel media ad hoc adhibet.

DE MATRIMONIO

947

\ 2° Ideo, qui copulam perficiendo finem secundarium,
x. g. delectationem, unice aut praecipue intendit, ita ut
finis principalis positive excludatur aut postponatur,
peccat venialiter : est enim inversio ordinis, scii, usus
inordinatus rei licitae. Cfr. prop, 9, damnata ab InnocentioXI1.
3° Attamen, qui finem secundarium, v. g. sedationem
concupiscentiae, explicite intendit et a fine primario
solum abstrahit, licite agit, quia implicite intendit finem
principalem ad quem ex natura sua tendit actus qui totus
qualis est nonnisi ad generationem existit.
4° Item qui incontinentiam in se vel in consorte vitare
intendit : hic enim directe agit ex motivo virtutis ad con­
tinentiam servandam; e contra qui solam quaerit delecta­
tionem, directe agit ex amore voluptatis. Nec obstat quod
periculum incontinentiae implicat defectum virtutis et
ideo peccatum: hic defectu^ malus est sed copulae potius
praesupponitur, at stante hoc defectu, ipsi aptum reme­
dium praebere coniugali copula rite exercita, non est malum
sed bonum.
5° Nec peccat ille qui, ob paupertatem, infirmam valetu­
dinem vel alium honestum finem, inefficaci desiderio solum
exoptat ut proles non concipiatur, dum nullo illegitimo
medio utatur ad generationem impediendam, nec illam
in actu positive excludat et actus positus generationi
aptus sit.
6° Peccat autem, et quidem mortaliter, qui mente adul­
tera ad propriam accedit conjugem, cogitans de aliena
persona ut praesente, aut cum ea copulam habere cupiens ;
non tamen ille qui sine pravo affectu de aliena persona
cogitando, suam uxorem alterius pulchritudine exornat
ut ad actum coniugalem se excitet, quamvis id sit pericu­
losum. Simili modo dicendum est pro uxore cogitante de
alio viro, vel de eius qualitatibus aut vigore.
70 Licitus est usus coniugii etiam sterilibus et senibus,
etiam si sterilitas sit certa, dummodo actum possint per­
ficere vel spem habeant perficiendi, quia actus de natura
i. « Opus coniugii ob solam voluptatem exercitum omni penitus caret
culpa ac defectu veniali ».-r- Cfr. S. Thomas, Suppi., q. 49, a. 5 et 6.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

sua ordinatur ad generationem, et si generatio non sequa­
tur, id fit per accidens. Unde Ecclesia eorum matrimonia
benedicit.
8° Item licitus est actus coniugalis, etiam si praevideatur
ex fecundatione mulierem abortum passuram vel in lucem
edituram prolem mortuam, quia talis effectus per accidens
occurrit et permitti potest ob aliquem honestum finem
ipsius actus.

941. Animadversio. — Ad melius intelligendum quod
copula licite haberi possit ob diversos fines, quin procreatio
prolis explicite quaeratur vel et possibilis sit, seu quin actus
coniugalis directe et immediate propagationi generis humani
deserviat, animadvertere iuvat cum Prümtner, Th. M.. Ill,
η. 690, oeconomiam propagationis humanae magnopere differre
a propagatione brutorum : a) Animalia enim feminini sexus non
solent habere instinctum, imo nec potestatem expeditam gene­
randi, nisi brevi et determinato tempore cuiuslibet anni, et ita
quod saepe Unico congressu conceptio perficiatur, quo congressu
facto, iam abhorreant aliam coniunctionem carnalem ; e contra
conceptio humana fieri potest quolibet anni tempore et ita ut
ordinarie non perficiatur nisi iteratis actibus conjugalibus, eaque
obtenta, non cesset inclinatio ad alias congressiones, b) Anima­
lium coniunctiones sunt transeuntes, mutabiles, promiscuae ;
coniunctio maritalis hominum est una et stabilis usque ad
mortem, c) Coniunctio animalium non ordinatur nisi ad materiale
bonum propagationis speciei ; e contra copula coniugalis, cum
sit actus humanus, ordinatur ad proprium finem vitae humanae
atque bonum coniugum, quod est bonum superius, utpote
bonum rationis. Quibus omnibus patet, coniugibus a Creatore
permissam esse copulam carnalem eamque esse licitam, licet
directe et immediate non habeatur aut intendatur generatio,
v. g. durante graviditate aut sterilitate, dummodo inserviat
rationali bono ipsorum coniugum.
Articulus II.

De Circumstantiis Copulae
coniugalis.
S. Th., Suppi, q. 53, a. 1 > q. 58, a. 1 et 4 ; q. 59, a. 6 ; q. 62, a. 1
q. 64, a. i et a. 6-9.

942. Principium. Actus coniugalis non est licitus in
concreto, nisi etiam fiat debitis cum circumstantiis.
—Actus enim humanus moralitatem habet non tantum ex
obiecto et fine, sed etiam ex circumstantiis ; unde ut sit
honestus, debet esse ex omni parte bonus, obiecti scii.,
finis et circumstantiarum. Usus ergo matrimonii, sive

DE MATRIMONIO

949

consummatus sive inchoatus, quantumvis de se licitus,
potest per accidens illicitus esse ratione circumstantiarum,
et quidem non solum ex parte finis, sed etiam a) ex parte
personae agentis ratione impotentiae, aut voti, aut matri­
monii dubie validi; b) ex circumstantia modi ratione situs;
c) ex circumstantia loci ratione scandali ; d) ex circum­
stantia temporis ratione periculi aut damni.

943. Ex circumstantia personae usus matrimonii
illicitus est :
i° Ex impotentia : a) Vir qui certo non valet penetrare,
aut semen non habet aut illud emittere nequit, vel non in
vaginam deponere, non potest copulam exercere, nec uxor
cum tali viro.
b) Si impotentia sit dubia, copulam attentare possunt,
si sit spes eam perficiendi.
c) Quod si impotentia sit omnino certa sed temporalis,
tenentur per hoc tempus abstinere.

2° Ex voto: a) Coniux qui fecit votum castitatis, ex
religione prohibetur sub gravi petere debitum, potest
tamen et debet reddere illi qui ius habet et iuste exigit,
quia unus non privatur iure ob factum alterius. Posset
nihilominus etiam petere, si adverteret compartem versan­
tem in periculo incontinentiae et petere non audentem
(quod praesertim accidere potest in uxore propter verecun­
diam) : sic enim reddit potius tacite petenti quam petit.
b) Si uterque separatim voverit, etiam sciente et an­
nuente comparte, nullus potest petere quia libere se pri­
vaverunt usu debiti ; sed si de facto aliquis petit, alter
tenetur reddere ex iustitia, quia semper manet ius petendi :
illicite quidem petit, sed cum iure petit, et ideo peccat
contra religionem, non contra castitatem.
c) Si autem uterque voverit mutuo consensu et eodem
pacto, uterque prohibetur tum reddere tum petere, quia
pactione uterque mutuo iuri suo petendi, quantum ad
exercitium, libere renuntiare intendit.
Uxor indirecte potest irritare votum mariti, in quantum
suis iuribus contrarium ; maritus votum uxoris, etiam forsan
directe. Non autem si mutua pactione voverunt, quia tunc huic
iuri irritationis renuntiarunt.

95°

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Ex dubio de matrimonii validitate : a) Dubium de
validitate matrimonii, si sit ex utraque parte, prohibet
simpliciter usum usquedum debita facta ftierit inquisitio.
b) Manente post debitam inquisitionem vero dubio,
licitus est usus, quia in dubio standum est pro valore
matrimonii.
c) Si unus tantum dubitet, durante dubio prohibetur
petere, sed tenetur reddere quia non potest se exponere
periculo laedendi iustitiam, nec alter iure suo privatur
propter dubium compartis ; manente dubio post debitam
inquisitionem, potest petere et reddere.
Ita certum est si matrimonium bona fide fuit initum. An autem
ille qui mala fide matrimonium in dubio contraxit, possit debitum
petere; et praesertim si matrimonium dubium sit ob impedi­
mentum ligaminis seu vinculum prioris matrimonii forsan
perdurans, quod esset in possessione, disputari potest : practice
tamen sunt auctores qui id licitum putant, quia probabile habent,
etiam in ultimo casu, applicari posse principium can. 1014 :
« in dubio standum est pro valore matrimonii donec contrarium
probetur ».

944. Ex circumstantia modi seu situs illicita
copula esse potest. — Situs est a natura indicatus secun­
dum quem vir incubus, mulier succuba, facie ad faciem
conversi sint oportet : ille enim generatim aptior est ad
intimiorem corporum penetrationem et ad seminis virilis
infusionem debitamque susceptionem, ac convenit homi­
nibus qui non more brutorum sed ex rationabili amore,
videndo et obloquendo se ac sensuS suos et affectus com­
municando, actum generationis exercere debent. Hinc
i° peccat ille qui sine ratione mutat situm naturalem,
quia est inversio ordinis naturae ; at quocumque modo res
fiat (stando, sedendo, a latere, a tergo, viro succubo, etc.)
non est gravis, dummodo actus coniugalis rite possit
perfici ad generationem aptus, quia hoc solum est essentiale
et situs est aliquid accessorium : mutatio situs de se non
pervertit substantiam actus ;
2° imo si ratio sufficiens adsit ut alius eligatur situs
quam naturalis, nullum est peccatum.
Quod accidere potest : aliquando tempore praegnationis ne
periculum sit abortus, vel ob frigiditatem si situ innaturali

DE MATRIMONIO

951

facilius frigidus se excitet, vel ob quandam difficultatem aliter
copulandi (v. g. ex viri curvitate, obesitate, vel hernia, mulieris
defatigatione, alterutrius foetido halitu), vel si ita maior esset
spes fecundationis.
Notetur autem, secundum medicos, copulam habitualiter
exercere aut succubendo aut praesertim stando, morbos posse
inducere pro viro.

945, Ex circumstantia loci illicita esse potest
copula, etiam graviter, si fiat loco publico aut non secreto,
ratione scii, scandali ; unde, persona fortuito superveniente,
potest abrumpi copula etiam si semen extra vaginam forsan
effundatur : id enim fit praeter intentionem ad vitandum
maius malum morale.
Quocirca monendi coniuges ne sinant pueros ratione compotes
(nec eparn antea) secum decumbere in lecto aut in cubiculo.
Quodsi paupertas ad id cogat, caveant ne pueri quid deprehen­
dant ; in lecto pueros ad latus patris, puellas ad latus matris
retineant.

946. Ex circumstantia temporis potest usus coniugii
reddi illicitus. — Per se nullo tempore actus coniugalis
ratione ipsius temporis prohibetur, quia nulla lex aliquod
tempus excludit : sic licite exercetur diebus solemnioribus
festivis, diebus ieiunii, ante communionem, etc., quamvis
de consilio sit hisce temporibus abstinere ; — per accidens
tamen, si in aliquo determinato tempore exstat causa
cuiusdam periculi sat gravis, illicitus esse potest sed
quamdiu exstat illa causa. Ita :
i° Tempore morbi, si adsit grave et proximum periculum
vitae v. g. ex contagio. Cum enim nemo sit dominus vitae
humanae, copula graviter erit illicita, ita ut coniux non
possit eam petere nec reddere, quin saltem de periculo
moneat compartem ; haec tamen, accedente iusta ratione,
ut incontinentia vitanda, pax domestica servanda, adulte­
rium compartis vitandum, etc..., potest copulam ex
charitate admittere, nisi mors immineat. Item si grave
periculum sit valetudinis v. g. ex phtysi, illicita est copula
absque iusta causa, qualis est vitanda incontinentia in se
vel in comparte; quapropter saltem moderandus est usus \
I. Phtysis non tam contagiosus, sed potius hereditarius est morbus,
saltem eo sensu quod proles hereditate accipiat maximam dispositionem

ί

i
'H

952

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

« Hic est ordo naturalis, ait S. Thomas, ut prius aliquid in
seipso perficiatur, et postmodum alteri de perfectione sua
communicet ; et hic est etiam ordo charitatis quae naturam
perficit. Et ideo cum uxor in viro potestatem non habeat, nisi
quantum ad generativam virtutem, non autem quantum ad ea
quae sunt de conservatione individui ordinata, vir tenetur uxori
debitum reddere in his quae ad generationem prolis spectant,
salva tamen prius personae incolumitate... Uxor non habet
potestatem in corpus viri,nisi salva consistentia personae ipsius...,
unde si ultra exigat, non est petitio debiti, sed iniusta exactio,
et propter hoc vir non tenetur ei satisfacere» (q.64,a.t et àd 2).
Hinc a) illi qui morbo syphilitico vel venereo est infectus,
copula est illicita, in illis morbi stadiis in quibus periculum
moraliter certum existit inficiendi compartem ;
b) haec tamen ex pharitate admittere copulam potest ;
c) non est illicita ob periculum inficiendi prolem aut eam in
egestate relinquendi, quia, ut ait S. Thomas, « melius est sic
esse quam non esse » q. 64, a. 1, ad 4, praesertim ob visionem
beatificam animae destinatam.

2° Illicita tempore praegnationis est copula, si ex ipsa
sit periculum abortus, quod tamen raro accidit, nisi forsan
copula saepius et vehementius peragatur.
30 Item tempore purgationis puerperalis praesertim in­
cipiente, si inde damnum grave uxori immineat, quod primis
diebus (2 vel potius 8 aut aliquando plus) facile fieri
potest ; in his rebus ratio conditionis habenda est cuiuslibet
personae» et in dubio medicus consulendus.
Melius tamen est abstinere per 15 dies. Tempore autem
purgationis puerperalis progrediente aut ad finem versante, item
tempore lactationis *, post copiosum prandium, balneum aut
venae sectionem, non est illicita copula, quidquid olim aliqui
dixerint; nec etiam per se durante fluxu menstrui ordinario, vel et
extraordinario, quia solum levis oritur irritatio ex copula ; nisi
per accidens si morbus quidam inde multum ingravesceret2.

ad hunc morbum contrahendum ; syphilis, et etiam fluxus seminis
gonorrhaea, species plerumque quaedam morbi contagiosi est ; e contra
leucorrhaea, seu fluor albus quo feminae praegnantes saepe laborant,
non est maleficus. Cfr. R. Eccl. de Liège, VIII, maii 1913, n. 6, p. 383.
1. Tempore lactationis raro conceptio fit. Quodsi fiat, non ideo
inficitur lac, at minuitur vel et desinit, sed proles aliter nutriri potest,
yel et lactatione artificiali.
2. In V. T. temporè menstrui prohibebatur sub mortis poena (Ley.
XX, 16), sed ratio potest esse quod in rçgionibus Asiae calidissimis
mulieres copiosum fluxum patiantur, et saepe pars sanguinis iam omnino
corrupti in vagina remaneat ; unde oriri potuit periculum ne viri gravem
morbum in genitalibus contraherent.

DE MATRIMONIO

953

Articulus ΠΙ.

De Actibus accessoriis cum
Copula connexis.

947. Notiones. — Praeter ipsam copulam, etiam sunt
actus plus minusve cum ea connexi, qui inter coniuges
in carnali commercio occurrunt ; qui ad triplicem speciem
possunt revocari :
a) actus ordinati ad naturam excitandam in actum
coniugalem seu ad carnem ideo commovendam ;
b) actus nocivi actui coniugali seu contra naturae ordi­
nationem, ut pollutio in se vel in causa voluntaria, et
sodomia improprie dicta, aut proxima ad eas occasio ;
c) actus qui nec ordinati ad copulam coniugalem nec
nocivi sunt et dicuntur praeter generationem, v. g. agere
ob solam voluptatem, inutiliter se tangere.
948. Principia. — Hinc tria statui possunt principia :
A. Quidquid fit secundum debitum finem et genera­
tionem, seu ad actum coniugalem est necessarium vel
utile, est licitum.
B. Quidquid fit praeter finem, sed non contra gene­
rationem, non excedit veniale.

C. Quidquid est contra finem debitum, generationem
prolis, est graviter illicitum, et participat de malitia
adulterii seu fidei violatae.
Ex quibus principiis diiudicari potest quomodo coniuges
possunt peccare per excessum, et iam intelliguntur conclusiones
sequentes.

949. Principium I. De actibus venereis imperfectis
inter coniuges praesentes : Actus venerei liciti sunt qui
ordinantur ad copulam coniugalem habendam aut habitam
perficiendam. — Itaque :
i° Liciti sunt actus imperfecti seu impudici, ut aspectus,
tactus, oscula, amplexus, item colloquia, etiam omnino
turpia, etc., inter coniuges praesentes exerciti in ordine ad
copulam nunc habendam, quatenus ad illam perfectius,

954

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

delectabilius et facilius peragendam conducunt : sunt enim
praeparatio et inchoatio (vel et complementum) huius
actus tanquam finis ; quod si finis sit honestus, etiam
media ad illum naturaliter ordinata. Dummodo adhibeatur
diligentia ne semen emittatur extra vaginam,nec praestetur
consensus in pollutionem fortuito casu orituram.
2° Item liciti sunt, cum quadam restrictione, ad foven­
dum vel servandum mutuum amorem qui est matrimo­
nio et copulae necessarius, praesertim si hic et nunc adsit
quaedam gravis et proportionata ratio, v.g. gravis suspicio
infidelitatis vitanda vel propensionis ad aliam personam,
necessitas praebendi signum speciale amoris, amputandum
initium libidinis adulterinae, instans omnino petitio compartis, etc. ; quae ratio eo gravior sit oportet quo maius
sit periculum pollutionis. Restrictio vero haec est : dummodo
actus non sint per se et omnino proxime provocantes
delectationem satiativam seu pollutionem, aut ipsi pollu­
tioni aequivaleant, nec sit periculum consentiendi in eam
si aliquando sequatur ; igitur ubi coniuges advertunt
periculum pollutionis proxime adesse, ab actibus cessare
debent.
3° Si autem hic et nunc nulla sit ratio, ita ut coniuges
hic et nunc copulam perficere non possint aut non velint,
et illos actus quaerant propter se et intendant solam vo­
luptatem, illiciti sunt quia in intentione agentis non
ordinantur ad suum finem naturalem et debitum : per se
solum venialiter, quia est solus excessivus seu inordinatus
usus rei licitae ; — etiam graviter si adsit periculum
proximum pollutionis vel delectationis venereae completae.
4° Actibus imperfectis adnumeranda est inchoatio copu­
lae per penetrationem vaginae eo modo facta ut unio
abrumpatur antequam delectatio satiativa sive apud virum
sive apud mulierem locum habeat vel proxime futura
sit. Quae unio vocatur « copula reservata » vel « carezza »
vel « copula modo orientali » et licita est iisdem sub con­
ditionibus et restrictionibus ac dictum est sub numero 2°.
Sacerdotes tamen, secundum monitum C, S, Officii diei
30 junii 1952, « in cura animarum et in conscientiis diri­
gendis numquam sive sponte sive interrogati ita loqui

DE MATRIMONIO

955

praesumant quasi ex parte legis Christianae contra « am­
plexum reservatum » nihil esset obiiciendum ». Quamvis
enim copula reservata etiam si prolongetur vel frequenter
repetatur, de se non sit illicita nequidem venialiter, tamen
periculo exponit conjuges ne nimis indulgeant voluptati
sexuali propter se et intemperate quaesitae et incidant, si
non in praxim, saltem in mentalitatem onanisticam
secundum quam in vita conjugali finis primarius matrimonii,
procreatio scilicet et educatio prolis, momentum et valorem
debitum non habet.
In praecedentibus agitur de tactibus vere impudicis ; pudici
enim et honesti liciti sunt etiam cum periculo pollutionis, dum­
modo aliqualis ratio adsit ac desit periculum consensus ; — e
contra graviter illiciti sunt tactus vere turpes cum tertia persona
exerciti.

950, Principium II. De actibus venereis imperfectis
solitariis absente comparte ‘.Actus venerei imperfecti soli­
tarie exerciti per se sunt saltem venialiter illiciti. — Ratio est,
quia actus imperfecti solitarii., absente comparte exerciti, ob
solam voluptatem fiunt, nisi forsan in quibusdam adiunctis
utiles sint ad praeparandam copulam futuram, alendum
appetitum sexualem, aestum obtinendum, etc.... Ergo per
se illiciti sunt : mortaliter, si adsit periculum proximum
pollutionis vel delectationis satiativae, aut consensûs in
illam ; secus ad minus venialiter, quia, secundum plures,
essentiali ordini coniugii non adversantur sed, ratione
status coniugalis, de se naturaliter referuntur ad copulam
matrimonialem licitam, quae tamen hic et nunc excluditur ;
secundum alios multos e contra semper mortaliter, quia,
cum coniuges per se non habeant ius in proprium corpus,
actus illi sunt de se inchoatio pollutionis \ nec ordinem
dicunt ad copulam, nisi aliquando ratione specialium
adiunctorum. Quam ultimam sententiam S. Alphonsus dicit
in praxi suadendam, non imponendam.
Quod intelligendum de actibus externis. Delectatio morosa
enim de copula cum suo coniuge habita vel habenda, vel eius
i. Animadvertere tamen liceat actus imperfectos de se non esse contra
naturam nec iuxta naturam, quia de se nihil tale dicunt. Unde in casu
idem est, ac si coniuges praesentes actus illos exerceant et copulam
perficerç nolint.

956

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

desiderium, quia sunt de re licita, non sunt peccata, nisi adesset
periculum pollutionis : tunc enim sunt peccatum mortale ; aut
nisi omnino inutiliter et otiose quis iis inhaereret : tunc enim
sunt veniale ; — delectatio vel desiderium de actibus venialiter
malis est leve peccatum ; — de actibus sub gravi prohibitis est
mortale.

i

951. Principium III. De actibus venereis sive solitariis
sive mutuis cum periculo pollutionis aut delecta­
tionis satiativae habitis : Actus venerei imperfecti, soli­
tarie vel mutuo exerciti cum periculo proximo pollutionis
aut satisfactionis completae separatae, sunt de se graviter
mali. — Ratio est quia terminantur ad luxuriam contra
naturam, vel huius proximum periculum includunt cui se
exponere est peccaminosum ; et ita directe sunt contra
ipsum primarium finem organorum generationi destina­
torum atque ipsius coniugii, ac proinde graviter mali.

952. De quibusdam actibus copulae praeparatoriis
aut eam comitantibus :
i° Inchoare copulam in vaso indebito, v. g. in vase postero
vel in ore, cum intentione eam consummandi in vagina ; item
genitalibus tangere vas posterum aut ore ea lambere, non sunt
mortale, dummodo praecaveatur profusio seminis et excludatur
affectus sodomiticus, qui tamen facile aderit si praedicta non
obiter fiant sed aliquo tempore durent ; — imo si quaerantur
ut solum medium et praeparatio actus debiti et adsit ratio
sufficiens, v. g. quia aliter excitari quis non possit, non sunt
peccatum1.
20 Mulier potest tactibus sive propriis sive mariti se excitare
ad delectationem satiativam et perfectam habendam, et ita
copulam statim complere, postquam vir intra vaginam seminave­
rit ; — e contra id esset illicitum si vir modo onanistico semina­
visset extra vaginam, quia tunc nulla esset copula apta genera­
tioni, ac proinde nullus actus communis complendus ; unde,
si fieret, adesset peccatum solitarium.
3° Nec licitum esset viro actum continuare, si uxor se retracta­
verit, quia non esset nisi inutilis pollutio.
4° An possit uxor perfectam voluptatem quaerere immediate
ante seminationem viri, disputant theologi. Non videtur illicitum,
saltem si vir eam penetret antequam sit sedata. Id fiet sine peccato
mortali, et quando ratio adsit, etiam sine veniali, si propter
minorem caliditatem in ipso congressu moveri et aliter delectatio­
nem completam experiri non possit, vel si ipse vir vix aliter ac

i. Actus enim incompletus de se non est contra naturam, nec iuxta
naturam, sed ab utroque abstrahit, ut dictum est.

DE MATRIMONIO

957

visa excitatione uxoris excitetur ac copulam perficere possit :
videtur enim sufficere quod in actu coniugali ambo coniuges
moraliter simul aestum voluptatis experiantur. Conandum tamen
est ut etiam adsit simultas physica, quia naturae magis convenit
et valetudini, et voluptatem magis fovet et amorem.
5° Non peccat, saltem mortaliter, uxor, quae consulto cohibet
commotionem, distillationem et delectationem completam, quia
ad copulam et generationem non sunt necessariae, et ideo non
est causa quod semen viri prodige suo fine destituatur. Esset
tamen reprehendenda si id faceret ex ira vel aversione erga
maritum, et hortanda ut etiam in hoc facilem se praebeat ut
placeat viro et unionem amoris foveat.

953· Animadversio. — Actus Venerei imperfecti, cum
ex nâtuta sua non sunt liciti nisi in ordine ad copulam, illiciti
sunt illis quibus petere vel et reddere copulam est absolute
prohibitum : ita v.g. ratione voti aut impotentiae permanentis.
Quod tamen non est intelligendum de omnibus tactibus,
aspectibus aut osculis : Sunt enim tales actus de se liciti in coniugio, quia coniugi competit eos exercere in corpus consortis quod
suum est ; nec sunt de se et necessario venerei, sed solum quando
in iis quaeritur delectatio venerea, aut huiusmodi periculum
includunt. Sic autem prohibiti sunt iis quibus copula omnino
prohibetur.
Articulus IV.

De Excessu in Usu Coniugii
S. Th., II-II, q. 154, a. 11-12.

954. Excessus seu abusus in usu coniugii esse
potest :
a) ratione finis, ut si fiat exclusive ob delectationem ;
b) ratione indebitae circumstantiae, v. g. situs, si actus
fiat alio modo praeter illum quem natura indicat ;
c) maxime ratione modi contranaturalis, si ita fiat ut
ipsa generatio exinde impediatur, v. g. modo sodomitico, in vase innaturali et organo indebito, scii, in vase
postero vel in ore.
lamvero modus peccandi per excessum contranaturalis
hodiernis temporibus valde frequens est Onanismus, ita
vocatus ex facto de Onan narrato in Gen. XXXVIII, 9 l.
i. Praxis illa saepe vocatur Neo-Malthusianismus. Propter rationes
oeconomicas Malthus (1798) conceptionis limitationem sed mediis licitis,
scii, abstinendo ab actu coniugali, proposuerat. Nunc autem NeoMalthusianistae media illicita promovent.

95&

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Est copula vaginalis eo modo quaesita quo generatio
positive impediatur et ex effusione seminis sequi non
possit ; sive quia vir ante seminationem se retrahit et
semen extra vaginam effundit, sive quia ipse vel mulier
adhibet instrumentum vel alia media quibus impeditur
ne semen ad uterum transeat.
Variis modis fieri potest :
i° Ex parte viri : a) si copulam incipit in vagina sed se retrahit
ante seminationem et semen extra vaginam effundit ; b) si induit
membrum virile vel solum huius glandem aliquo tenui indumento
seu palliolo (condomx, capote anglaise) intra quod retinetur
semen.
2° Ex parte mulieris : a) si, durante copula, utitur pessario
occlusive (sterilet) i. e. quadam re in imam vaginam introducta
ad occludendum os uteri ne semen in illum transeat, v. g.
claustro metallico, spongia, gossypio, filis lini, etc. ; vel pseudovagina i. e. membrana subtili intra totam vaginam disposita in
qua semen emittitur ; b) si, copula peracta, facit lotionem vagina­
lem qua ope syphunculi seu irrigatorii semen expellitur aqua vel
substantia antiseptica ; aut si, immediate ante vel post copulam
peragit substantiae chemiçae (v. g. pulveris anticonceptionalis)
iniectionem aut liquoris acidi, qua semen enecatur2.

955. Prinàpium. Onanismus et omnis alius modus
copulam peragendi, quo naturali suo ordine ad
generationem destituitur, est intrinsece contra natu­
ram et ideo essentialiter et graviter malus. — Certum
est ex constanti et formali traditionis Christianae et Ec­
clesiae doctrina.
Peccatum mortale est, utpote fini primario matrimonii
et copulae matrimonialis directe contrarium et fidei coniu­
gali adversum, merus abusus organorum genitalium contra
ordinem a Deo et natura institutum, quo rem nobilissimam
pervertunt in turpissimum actum passionis ignominiae :
caret enim debito ordine ad finem suum naturalem et
ad bonum speciei. Unde malitia actui est intrinseca, adeo
ut nulla causa quamvis urgenti cohonestari valeat.
'
i
!
,

''
'

I. Ita vocatur quia inventorem habuit doctorem Condom.
2. Nullus tamen modus est omnino certus. Indumentum praeservativum enim (condom vel pseudo-vagina) potest lacerari ; pessarium
occlusivum male adaptari aut, durante copula, a loco amoveri ; simplex
retractio vel lotio vaginalis non semper impediunt quominus aliquid
spermatis ante retractionem eiaculetur, vel ante lotionem in uterum
iam transierit ; substantia chemica ante copulam sparsa per totam
vaginam non semper perfectam habet efficaciam.

DE MATRIMONIO

959

Probatur : i° Ratione naturali : Actum de industria a fine
detorquere ad quem naturaliter destinatur, est agere contra
naturam et intrinsece malum. Atqui omnis actus coniugalis
naturaliter destinatur ad procreationem generis humani.
Ergo illum ab hoc fine detorquere, est contra naturam et
intrinsece malum. Idque graviter, quia contra naturalem
ordinem ipsius naturae humanae et directe contra ipsum
bonum commune humani generis.

2° Ex doctrina Ecclesiae, quae elucet ex prop. 49 damn,
ab Inn. XI et multis ac repetitis declarationibus S. Officii
(20 maii 1851 ; 19 apr. 1853 ; 26 mart. 1897 ; 23 nov. 1922)
et S. Poenitentiariae (duodecies a 15 nov. 1816 ad 3 iun.
1916), novissime ex enc. Casti Connubii in qua Pius XI
non haesitavit declarare talem esse ipsam Christianam
doctrinam ab initio et semper traditam i « Cum igitur
quidam, a Christiana doctrina iam inde ab initio tradita
neque unquam intermissa manifeste recedentes, aliam
nuper de hoc agendi modo doctrinam solemniter praedi­
candam censuerint, Ecclesia catholica, cui ipse Deus
morum integritatem honestatemque docendam et defen­
dendam commisit, in media hac morum ruina posita, ut
nuptialis foederis castimoniam a turpi hac labe immunem
servet, in signum legationis suae divinae, altam per os nos­
trum extollit vocem atque denuo promulgat : quemlibet
matrimonii usum, in quo exercendo, de industria hominum·,
naturali sua vitae procreandae vi destituatur, Dei et naturae
legem infringere, et eos qui tale quid commiserint gravis noxae
labe commaculari ». Ubi affirmantur tria : usum matrimonii
qui de industria vi sua generandi destituitur, 1) esse
contra legem divinam ; 2) esse contra legem naturae ; et
3) esse peccatum grave.
Hinc circa Onanismum statuuntur conclusiones sequen­
tes :
i° Vir onanista nequit absolvi nisi poeniteat et proponat ;
item mulier formaliter coopérons seu consentiens, vel quae
semen lotionibus expellere nititur. Imo qui medio praeservativo
utitur, illud tamquam Occasionem peccati destruere tenetur ante
absolutionem ; quod a confessario per se et regulariter est ur­
gendum.

960

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

2° Uxor non peccat si ob causam mediocriter gravem viro
onanistae ante seminationem sese retrahenti debitum reddat aut
etiam ab eo petat ; gravis autem causa, ut constat ex responsis
S. Poenitentiariae, est si secus incurrat mala gravia v. g. dissidia
in coniugiOj verbera, adulterium mariti, propriam incontinentiam,
vel diuturnam ab usu matrimonii abstinentiam1, etc... Ratio est
quia actio debito modo incipit ita ut de se sit apta generationi ;
quodsi indebite terminetur, totus reatus se tenet ex parte viri,
et ex parte mulieris sola adest cooperatio materialis et mediata
quae propter grave motivum praestari potest peccato alieno. Id
enim est, ait Pius XI, pati potius quam patrare peccatum. Quod
intelligendum est : dummodo uxor ipsi modo agendi contra
naturam non consentiat, sed illum detestetur et ad eum mere
passive sese habeat, secus esset cooperatio formalis ; — posset
tamen active cooperari, immediate ante copulam et durante ea
se excitando, et de voluptate (etiam perfecta) gaudere, quamdiu
debito modo actio fiat ; item gaudere de bono effectu talis copulae
v. g. de praeservatione a molestiis et laboribus graviditatis aut
partus, quamvis id sit periculosum2.
At etiam tunc tenetur mulier propter charitatem monere
virum et repugnantiam propriam ostendere, idque non una vel
altera vice sed saepius, non tamen intempestive, sed opportune ;
imo, si possit, blanditiis, precibus aliisque affectus testimoniis
virum ab hoc crimine deterrere (S. Poen. 15 nov. 1816), etiam
denegatione debiti si ita speret procurare emendationem mariti.
3° Uxor autem non potest voluntarie cooperari et debitum
reddere viro onanistae instrumentum praeservativum adhibenti,
sive involucrum ipse induat sive indumentum occlusivum uxori
imponat, quia est participatio immediata in actione intrinsece
mala et ideç> est vere patrare peccatum : tunc enim non adest
copula de se apta generationi. Talis scii, ex utraque parte admissus
congressus ab initio est vitiatus et intrinsece malus, unde coope­
ratio voluntaria etiam mere materialis et passiva est omnino
illicita ; et ideo uxor tepetur pro viribus positive resistere (v. g,
se agitando vel manibus utendo) et non potest cedere nisi prae­
valenti vi, ad instar mulieris oppressae, quo casu, ex tali gravis­
sima causa quantum ad id quod impedire nequjt, mere permissive
sese habere potest, dummodo omnem consensum in delectatio­
nem excludat (S. Poen. 19 apr. 1853 et 3 iun. 1916 ; Conc.
Prov. Mechl. n. 84.)
4° Item peccaret graviter uxor si virum induceret ad onanismum, sive directe sive indirecte, v.g. producendo insistentes

1. Ergo potest copulam petere a viro sese retrahente, et solum ali­
quando, scü. semel vel altera vice, tenetur abstinere ratione charitatis ;
non saepius, quia iam esset grave incommodum, dum charitas tamen
non obligat cum gravi incommodo ad vitandum scandalum mere passi­
vum.
2. Idem theoretice valet pro viro, dum ante seminationem mulier se
retrahat ; at in praxi ordinario non adest gravis ratio sufficiens ex parte
viri, quia retractionem mulieris sat facile, etiam physica vi, potest
impedire.

DE MATRIMONIO

961

querimonias de numerosiore prole, de doloribus partus, de
incommodis gestationis, etc.

5° Uxore utente pessario occlusivo vel aliis mediis generatio­
nem impedientibus, debet vir auctoritate maritali illud prohibere
et eam ab istis removere, imo, si fieri possit, media et instrumenta
auferre et destruere ; quod si nihil proficiat et gravia incommoda
timenda sint, censent aliqui virum posse etiam debitum petere
et copulam perficere, dummodo mere materialiter et passive
sese Habeat quoad impedimentum generationis. lamvero :
a) Cerro illicitum esset si uxor uteretur pseudo-vagina, quia
tunc ab initio actus esset intrinsece malus.
b) E contra probabiliter est licitum, si, contradicente viro,
pulvere anticonceptionali utatur aut medicamento quo semen
enecetur, saltem si fiat post actum, vel lotione vaginali illud
expellere nitatur ; quia tunc idem substantialiter manet et actus
et organum genitale mulieris : ipse actus enim bene fit et semen
in vase debito deponitur, vitium autem non est ex modo agendi,
sed existit independenter ab actu et est ei posterius solique
Uxori est tribuendum.
c) Quodsi spongia utatur uxor vel pessario occlusivo, an eadem
ratio valeat, dirimere nos ipsi non auderemus, sed viderint
sapientiores ’. Res non tam clara est, num in casu ipsa copula
sit ab initio vitiata, licet ab initio et durante copula adsit impedi­
mentum conceptionis ex occlusione uteri ; quia os uteri non est
organum quod, sicut penis, partem habet in copula, sed ista
debito modo perficitur si semen in vagina naturali deponatur.
Id in casu accidit, licet actio naturae post copulam continuanda
impediatur, sed a muliere. Unde in praxi, donec Ecclesia pro­
nuntiet, maritus absolvi poterit, dummodo paratus sit stare
mandatis S. Sedis.
Nec obstat : si mulieri illicitum sit cooperari viro utenti
instrumento praeservativo, pari iure et viro debet esse illicitum
cooperari mulieri quae simili utitur instrumento. Potest enim
dubitari an instrumentum, quantum ad copulam, sit omnino
simile. Et quamvis iura sint paria, non tamen eaedem sunt partes
viri et mulieris in actu coniugali, sed maiores sunt apud virum ;
i. P. Vermeersch in prima editione sui operis De Castitate affirmavit,
sed postea se retractavit (cfr. Periodica de re canonica 1925, f. II, et
Th. M., t. IV, 69). Actus nunc videtur ipsi ab initio malus, quia vagina
iam est substantialiter vitiata : haec enim essentialiter est canalis ducens
ad uterum ; cum autem in casu occludatur, etiam canalis esse cessat.
Unde mulier quae habet vaginam naturaliter occlusam est impotens. —
Argumentum» salvo meliori iudicio, non videtur certum. Nam alia est
occlusio naturalis, alia mere artificialis ; aliud organum propter suam
structuram occlusum, aliud apte constructum sed occlusum ob acciden­
tale impedimentum ab extrinseco appositum, quod vaginam relinquit
perfecte integram. luvat etiam notari hoc modo solum impediri tran­
situm seminis in uterum et ita ad ovum. lamvero si uterus fuerit ablatus
vel oviductus interruptus, et transitus ad ovulum iam impossibilis factus,
actus coniugalis tamen manet licitus ; item, durante graviditate, dum
transitus in uterum impeditur quia iste clauditur.
Summa Theologiae Moralia ΠΙ.

61

962

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

et ideo facilius cooperari vir poterit peccato uxoris, quam ista
peccato viri.

956. Corollaria. — 1. Ex principiis enuntiatis responderi
potest quaestioni : utrum uxor cooperari possit copulae
sodomiticae ? quae etiam adversatur fini naturali copulae,
ac fidei coniugali postulanti ne coniuges utantur corpore
nisi modo generationi apto : neuter enim habet ius in corpus
alterius contra naturam. lamvero, respondendum est
sicut pro onanismo artificiali: tali copulae, utpote in­
trinsece malae et ab initio vitiatae, positive seu active
cooperari nunquam licitum est, nec etiam mere passive
cooperari ; — sed oportet ut uxor concubitum viri sodomiticum positive resistendo quantum possit (v, g. agitatione et manibus) impedire conetur, et si invita nihilo­
minus praevalenti vi cedere cogatur, ut nunquam Vene­
reae delectationi inde forsan orienti consentiat. Si enim
onanismo artificiali cooperari nunquam est ipsi licitum, a
fortiori id valet de modo sodomitico qui magis est perversus (Cfr. S. Poen. 3 apr. 1916).

J
1
,
‘
i
'
,·

■

j
(
'
i
!
;)

,j

(
!'[

!

2. Ab onanismo et sodomia improprie dicta distingui
debet actus quo Coniuges congrediuntur animalium more,
ita tamen ut copula fiat in vagina ; quo casu nonnulli
dicunt se retrorsum vel a tergo congressos esse. Tunc
interrogare debet confessarius, utrum hoc modo generatio
fuerit possibilis ; si respondent eam fuisse possibilem, infertur actum non fuisse contra naturam sed solum inordinatum in situ, praeter naturam ; quod peccatum veniale
non excedit. Sponte de situ in copula habendo sermonem
nunquam habeat confessarius.

3. Ab onanismo differt omnino praxis copulam solo
tempore ageneseos habendi, quo tempore nullatenus aut
rarius accidit conceptio ; unde ista praxi generatio fit
parum probabilis. Talis enim agendi ratio non est de se
pecçaminosa, cum coniuges possint sese continere quamdiu
volunt, et aliunde nil contra finem matrimonii agant
tempore quo congrediuntur (S. Poen,, 16 iun. 1880); dum­
modo ita fiat ex recta intentione seu iusto motivo et servatis debitis circumstantiis. Merito tamen monent episcopi

DE MATRIMONIO

963

Belgii : « ne autem ipsis coniugibus proponatur tempus
ageneseos ac si per illud generatio certe vitaretur »
I. Tempus ageneseos olim a medico Capellmann aliisque fuit ita
statutum : a decem vel quatuordecim diebus post inceptam usque ad tres
quatuorve dies ante novam menstruationem ; putabant enim Ovulationem
ac prpinde fertilitatem cum menstruatione coincidere, ita ut durante
mense esset mulier :
fertilis
a die 1 ad 14

sterilis
a 15 ad 25

a

fertilis
26 ad 28

At compertum fuit menstruationem cum ovulatione non coincidere,
licet sit phenomenon connexum ; sed locum habere inter duas ovulationes. Ita Dr Siegel statuit mulierem fertilem esse a die 5 ad 20 a
menstruatione habita, sterilem a die 1 ad 4, et a 21 ad 28. Nunc
autem iuxta recentissima experimenta doctoris Knaus, mulier esset
fertilis a die 11 ad 17 a menstruatione habita, sterilis a die 1 ad 10 et
a die 18 ad 28. Secundum doctorem Ogino mulier esset fertilis a die 12
ad 19 ante menstruationem sequentem (exceptionaliter ad diem 24),
sterilis autem per 11 dies ante menstruationem sequentem et per 9 dies
(exceptionaliter tantum per 4) post menstniationem habitam. Quod
ita schematice proponi potest :
sterilis
Iuxta Siegel : a die 1 ad 4
Iuxta Knaus : a die 1 ad 10
Iuxta Ogino : a die 1 ad 9
(except, a i ad 4)

fertilis
a 5 ad 20
a ii ad 17
a 10 ad 17
(except, a 5 ad 17)

sterilis
a 21 ad 28
a 18 ad 28
a 18 ad 28

Circa quae notandum :
i° Computus est approximativus, unde ad certo vitandam concep­
tionem abstinere deberent coniuges a die 4 ad diem 19 vel 20 post
menstruationem.
20 Experimenta nondum sunt sufficienter certa, quia : a) incertum
est tempus durante quo ovum et sperma ad fecundationem manent apta ;
b) experimenta non sunt satis numerosa ad omnimodam certitudinem
faciendam ; et c) plura non in specie humana sed in animalibus fuerunt
facta, unde ex eis tantum concludi potest per analogiam.
3° Ovulatio praecox aut tardior aut supplementaria semper est possi­
bilis, unde et de facto, fecundationes locum habuerunt aliis temporibus.
4° Hinc alii dicunt non dari, hac in re, legem generalem, sed rem
dependere a diversa conditione mulieris ; alii vero dicunt nullum esse
tempus in quo conceptio non sit stricte possibilis.
Ex quibus constat quam caute in affirmando vel consulendo hac in re
procedere debet confessarius ; nec ista doctrina spargenda est in popu­
lum quia noceret bono communi.
Speciatim : a) Praxis copulam solo tempore ageneseos exercendi, etsi
de se non sit illicita, est tamen male sonans, quae exigit rationem co­
honestantem.
b) Ergo, ut in casu concreto sit honesta, opus est ut fiat ex bono fine,
qualis non est vitare omnem prolem, aut voluptati indulgere, aut luxuosam vel commodiorem vitam mundanam ducere ; secus erit peccatum
veniale.
c) Etiam si adsit bonus finis, insuper requiritur ut fiat in circumstantiis

964

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

4. Nec onanismus cum copulae abruptione confundi
debet. Haec enim licita esse potest propter gravem rationem,
v. g. ad vitandum scandalum persona ex improviso super­
veniente, ob spasmum exortum in suris, ob subortam
infirmitatem : time copula abrumpitur non iam ut semen
extrinsecus effundatur, sed ex alio fine, unde seminis
effusio praeter intentionem eveniens pollutioni involunta­
riae aequiparatur. Deficiente gravi ratione, id per se
loquendo non est mortale, dummodo coniuges in hoc
consentiant neç adsit periculum seminandi extra vas :
illa enim penetratio vasis feminei tunc reputatur ad instar
tactus impudici, qui inter coniuges permittitur vel saltem
non est mortalis, secluso periculo pollutionis.
Diximus :

a) si ambo consentiunt, nam si alter se retrahit sine alterius
consensu, certo graviter peccat contra obligationem reddendi
debitum, ut magis patebit ex art. seq. ;
b) per se loquendo, nam saepe est mortale quia frequenter
adest periculum ex tali retractione effundendi semen, nisi coniuges
experti sint oppositum, quo casu, ordinario tamen non possunt
excusari a veniali ;
c) si non adsit periculum pollutionis; unde peccat graviter
maritus qui, sine causa iusta, seminationem cohibeat, postquam
uxor delectationem completam experta sit vel ad eam proxime
sit parata, quia ita est causa quod actio uxoris fini suo destituatur
et sit mera pollutio.

5. Graviter intentione peccant mulieres quae inefficaci
ratione (vano remedio, cohibendo distillationem, surgendo ad mingendum) copulam sterilem reddere voluerint.

,
1;
'
?
»
»
,
V
!·
i/
t

debitis, v. g. de mutuo consensu et absque periculo incontinentiae ;
secus adesset peccatum mortale.
d) Hinc talis praxis non est publice proponenda, nec etiam privatim
positive suadenda, quia id natum est generare scandalum, imo ducere
ad onanismum : cum enim utriusque praxeos sit idem effectus, nonne
periculum adest quod utriusque differentiam non satis perspiciant,
et tandem modo innaturali, faciliore et securiore, sint usuri?
e) Sed quandoque potest confessarius caute illam praxim suggerere :
ita si adsit ratio sufficiens omnem conceptionem vitandi et poenitens
non possit continentiam servare, posset confessarius dicere in hoc casu
id non esse malum ; vel si inveteratus onanista sit incorrigibilis, cui
talis modus agendi proponi posset ut minus malum.
Haec est doctrina satis communis inter moralistes.

DE MATRIMONIO

965

Nec marito talia in hunc finem iubenti parere possunt
nisi prius ipsum de suo errore monuerint.
Quodsi medium adhibeant voluntarie quo expellatur aut
enecetur semen receptum, actus exterioris graviter peccaminosi reae sunt ; hinc mulieres vaginam regulariter irrigare
non debent statim, sed solum aliquot (2 vel 3) post copu­
lam horisx.
Sub nullo itaque praetextu citius fieri potest munditiei, aut con­
suetudinis, aut sanguinis affluxus cum pruritu, aut fluoris albi,
vel inflammationis vaginalis, aut sanitatis ; quae causae ceteroquin
non sunt proportionatae, imo generatim lotio vaginalis potius est
sanitati nociva *. Esset tamen lotio immediate post copulam
licita, si esset medium hic et nunc necessarium ad infectionem aut
morbum contagiosum avertendum, quod sane raro accidit.

957· Animadversio. :— Praeter inordinationem contra
naturam, Onanismo intrinsecam, etiam plura mala ex eo nata
sunt sequi consectaria, ut notat Tanquerey (Suppl, ad tr. de Matr.,
n. 41-43) :
« a) Ipsi coniuges saepe ex eo multa mala patiuntur ; sicut
enim filii sunt commune bonum et commune vinculum quo firmius
et arctius coniuges connectuntur, ita ex adverso qui prole carent
multo facilius dissentiunt et ab invicem separantur. Nec dicatur,
ad hunc finem attingendum unum vel alterum filium sufficere ;
nam quo numerosior proles, eo firmior coniugum unio ; aliunde
haud raro onanistae puniuntur praematura morte unius vel
alterius filii quem genueram ; hinc saepe parentes filii unici
angoribus et timoribus premuntur, ne forte hic e vivis rapiatur
et familiae nomen deleatur. — Praeterea copula maritalis quae,
legitime peracta, remedium est concupiscentiae, eam non sedat
sed incendit quando onanistice perficitur ; femina praesertim
non complete delectatur, nec quiescit nisi cum uterus Virili
semine eius ardorem temperante irrigatur. — Hinc etiam uno
ore conclamant medici onanistas multis morbis obnoxios esse,
qui praesertim ex nervorum excitatione oriuntur· ; commotio
enim quam concubitus causât non sedatur nisi virilis spermatis
naturali effusione ac susceptione.
b) Proles etiam haud raro ex onanismo parentum aliquod
detrimentum patitur, quod ita describit Concil. Pictaviense
(1868) : saepe saepius accidit ut filius ille indulgentius educetur,
aut Deo iubente vitam breviter finiat, aut, aetate deterior factus,

j:
j
»
I

i. Cfr. de hac re opusculum nostrum De Castitate et Luxuria, ed. 4·,
p. 119-120, in nota.
2. Ita Dr Schockaert, Les dangers de l’avortement et du nip-malthusianisme pour l’organe féminin, in Revue médicale de Louvain, 1932.
3. Vel etiam mulierem ex defectuosa variarum praxium applicatione
aut ex mediis chemids, De quo rursus Dr Schockaert in dicto articulo.

966

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

dulci fratrum sororumque amore ac praesidio destitutus, seipsum
amans, parentibus non obediens, elatus, ingratus, sine affectione,
familiam suam ignominia moeroreque afficiat.
c) Nec minus societati nocet onanismus. Si quidem praeci­
puum societatis robur ac praesidium in numero ac virili civium
educatione situm est ; iamvero onanismus, generationem impes
diendo, civium numerum minuit, ita ut nationes olim florentepaulatim deficiant ; obstat pariter virili puerorum educationi :
ubi enim unicus est filius, generatim indulgentius educatur,
voluptati potius quam officio addicitur, ac saepe patriae omnino
inutilis evadit ».

958. Monitum pro confessariis. — De Onanismo
etiam interrogandi et monendi sunt fideles in confessione.
De quo S. Poen., 10 mart. 1886 ; et Instr, ep. Belgii 19091 ;
atque Conc. prov. Mechl., n. 84-86 ; imo ipse S. Pontifex
in enc. Casti Connubii scribere non dubitat : « Sacerdotes
igitur, qui confessionibus audiendis dant operam, aliosque
qui curam animarum habent, pro suprema nostra aucto­
ritate et omnium animarum salutis cura, admonemus, ne
circa gravissimam hanc Dei legem fideles sibi commissos
errare «Mani, et multo magis, ut ipsi se ab huiusmodi falsis
opinionibus immunes custodiant, neve in iis ullo modo
commeant. Si quis vero confessarius aut animarum pastor,
quod Deus avertat, fideles sibi creditos aut in hos errores
ipsemet induxerit, aut saltem sive approbando, sive dolose
tacendo in iis confirmant, sciat se supremo iudici Deo
de muneris proditione severam redditurum esse rationem,
sibique dicta existimet verba Christi, Mt. XV, 14 : Caeci
sunt, et duces caecorum ; caecus autem, si caeco ducatum
praestet, ambo in foveam cadunt ».
Agitur enim de malo gravissimo, ubique sparso et bono
communi valde nocivo, de quo bona fides iam vix existere
possit, cuius praxis apud bonos et pios facile erit aliis ob
scandalum damnosa, quaeque ob silentium confessariorum
existimabitur permitti aut tolerari posse.
i. Cuius instructionis ad instar commentarii haberi potest opusculum
auctoris A. Knoch, L’Onanisme conjugal et le tribunal de la Pénitence.
Praeterea conferri utiliter possunt : Instructio pro confessariis de usu et
abusu matrimonii, Eichstaett, Seminarium 1931 ;— A mi du Clergé, 1931.
— Creusen, L’Onanisme conjugal, in N. R. Th., 1932.

DE MATRIMONIO

967

Quibus inspectis confessarius :
i° Nisi positivo iudicio appareat poerlitentem ab illo vitio
immunem, regulariter ignotos coniuges interroget saltem inter­
rogatione generali, sed clara : utrum omnia in matrimonio recte
se habeant, an opus naturae non impediant, an nihil circa hoc
perturbet conscientiam.

20 Si onanista detegatur, nunquam potest positive permittere
vitium, et regulariter monere debet, non solum si absit bona
fides aut probabilis sit spes fructus, sed etiam his deficientibus,
imo, monet S. Poen. 10 mart. 1886, « si praevideat plures a bona
fide esse deturbandos, multosque sacramenta derelicturos » : tum
generatim, quia si confessarii generatim silerent, nocerent bono
communi, tum in casu particulari si timeatur ne silentium
confessarii divulgetur, vel exemplum fidelibus sit scandalum.
« Hac enim in re, ait Conc. Prov. Mechl., n. 85, praestat severi­
tate uti magis quam indulgere laxitati ».
30 Extraordinarie solum, in casu raro, si ista absint incom­
moda et periculum scandali atque nimii abusus, poenitentem
poterit relinquere in bona fide, quae facilius existere potest in
uxore, dum est in gravi morbo aut totam rem relinquit marito.

4° Quodsi coniux, attento modo quo vitium committatur, co­
pulam bene inchoare vel inchoatam admittere legitime possit, de
hac facultate eam instruat, ut ipsa vitet deinceps peccata formalia.

50 Remedia quoque contra vitium praebeat :
a) ostendat gravitatem peccati quod fini primario actus coniu­
galis et matrimonii directe adversatur, ac gravem obligationem
illud derelinquendi ;
b) exponat effectus nocivos in prole nata, et in parentibus
qui systema nerveum debilitant, aut ex instrumentis male appli­
catis vel chemicis lotionibus ;
c) si poenitens obiicit difficultatem alendi et educandi nume­
rosiorem prolem, fiduciam excitet in Dei providentiam, et exponat
familias numerosiores generatim esse aliis feliciores, et emergere
energia membrorum maiorique unione ac virili amore ;
d) si mors ex novo partu timeatur, insinuet periculum a
medicis nonnullis facile exaggerari, neminem hac in re posse
certum praenuntiare eventum, naturam ceteroquin mulieri
praegnanti adiumentum ferre, ac artem medicam ita profecisse
ut periculum potius possit averti ;
e) tandem discreto modo ut se contineant aut rarius congre­
diantur suadere potest, vel quandoque iis caute insinuare adesse
tempus fecundation! minus aptum, eo modo quo supra fuit
expositum, n. 956, 3.

6° Denique recidivo sine Ulla emendatione regulariter abso­
lutio differatur, nisi signa extraordinaria afferat.

I

968

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Articulus V.

De Defectu in Matrimonii Usu.
S. Th., Suppi., q. 64 ; q. 59, a. 6 ; q. 62.

959. Defectus in usu coniugii non habetur si alteruter
coniux, de consensu compartis, vel uterque, ex mutuo
consensu, non velit uti iure suo ad actus vitae coniugalis,
sed quando, altero ius suum urgente et debitum coniugale
iuste exigente, alter illud sine iusta ratione denegat. Cum
enim usus coniugii sit virtute morali castitatis regulandus,
quae est in medio rationis, in eo, sicut excessus, ita et
defectus esse potest. De quo valent principia sequentia.

960. Principium L Actus coniugalis per se est obli­
gatorie reddendus comparti ius ad illum habenti
et iuste exigenti. — Copula enim ex iustitia exigi potest
ab alterutro coniugum quia habet potestatem in corpus
compartis, et quidem ex contractu bilaterali oneroso, ita
ut per se et generatim compars ipsam reddere teneatur ;
quapropter debitum coniugale solet vocari. Unde coniuges
hac in re sunt iure aequales (can. un), estque inter eos
iustitia stricte dicta et commutativa. Hinc Apostolus,
I Cor. VII, 3-4 : Uxori vir debitum reddat; similiter autem
et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed
vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet,
sed mulier.
A. Petendi nulla per se est. obligatio, quia nemo tenetur uti
iure suo ; per accidens obligatio ex charitate et pietate potest
existere, v. g. si iudicet coniux (praesertim vir) compartem
versantem in periculo incontinentiae non audere ex verecundia
petere, aut si usus coniugii necessarius appareat ad fovendum
amorem vel dissidia avertenda.
B. Reddendi existit obligatio per se gravis ex iustitia, quoties
una pars rationabiliter, serio et legitime petit, sive expresse sive
tacite, quia ad usum coniugalem corpora mutuo tradiderunt in
contractu matrimoniali ; id autem negare de se gravem molestiam
affert alteri. Per accidens tamen erit levis, ut si raro denegetur
debitum, v. g. saepius petenti semel in mense, si ad breve tempus
differatur, v. g. a die ad noctem, : nocte ad mane, si alter remisse,
non instanter, petat et neganti facile acquiescat ; dummodo in
his circumstantiis absit periculum incontinentiae aut alterius
gravis incommodi.

DE

MATRIMONIO

969

961. Principium II. Cessat obligatio debitum coniu­
gale reddendi in uno, cessante iure petendi in altero.
— Quod multiplici ratione fieri potest :
a) Si coniux petens admiserit adulterium (sodomiam
proprie dictam, bestialitatem) formale, certum, consum­
matum : frangenti enim fidem, fides frangitur. Excipe si
alter similiter peccaverit, vel peccati complex fuerit, vel
peccatum sciens et volens condonaverit (can. 1129).
b) Si petens usu rationis prorsus carent vel in statu
perfectae ebrietatis sit, quamdiu status duret : qui
enim caret usu rationis non petit rationabili et humano
modox.
c) Si copula sit causa gravis periculi seu incommodi
extrinseci, vel pro reddente, vel pro petente, vel pro prole
iam concepta12 ; sufficiente tamen accedente ratione
(v. g. vitandis dissidiis vel sui aut compartis incontinen­
tia), posset aliquis, ex charitate, comparti reddere et pro­
prio periculo se exponere, nisi tamen ex copula mors
immineret3.

1. Etiam potest esse periculum pro prole concipienda ex copula
post multam potationem inebriativam instituta, scii, ne fatua nascatur,
vel surdomuta, vel ebrietati obnoxia.
2. In specie adest grave incommodum negandi :
a) si uxor incipienti cancro uteri laborat, ita ut post coitum copiosae
sanguinis emissioni subiicatur ;
b) si coitum subit cum dolore valde acuto qui in singulis copulis
repetitur ;
c) si ipsa graviter aegrotat vel si compars morbo contagioso laborat,
uti lepra, morbo venereo, qui vel celeris infectionis periculum adducit,
vel insuperabilem horrorem commovet ;
d) si alteruter vitio organico cordis laborat : tunc enim coitus non so­
lummodo valde nocet, sed mortem etiam subitaneam producere potest ;
e) si uxor experientia aut media' iudicio novit se in partu grave
mortis periculum subire.
Hinc dicit P.Vermeersch, o. c. n. 225 : « Si medicus novam conceptio­
nem certo exitiosam uxori fore declaret, uxor copulam declinare debet. Si
autem mors non ita immineat, uxor in periculum ob gravem causam
se inferre potest. Etenim, cum ipsa conceptio dubia sit, nec ortum
nec proximum periculum esse videtur. De his autem medicum simul
peritum et timoratum adire oportet. Non desunt enim qui propter
modica indicia personas parum continentes honesto coniugii usu incon­
siderate prohibent. Quare Génicot existimat rarissime tale peri­
culum ex futuro partu constare ob quod gravis obligatio sit abstinendi
coniugii ».
3. Id esse ad mentem S. Thomae constat ex eius responsione ad 4,
a. i q. 64.

97°

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

d) Si compare petat immoderate v. g. pluries (ter qua-

terve) in eadem nocte1.
e) Si petat modo non solum ex parte agentis sed ex

parte ipsius actus illicito, v. g. ut flat onanistice, sodo-

mitice, cum scandalo aliorum, etc.

Gravius autem nocumentum requiritur ad debitum absolute
negandum, quam ad eiusdem redditionem differendam vel
restringendam. Ita debilitas uxoris aut magna defatigatio, quae
non sufficit ad copulam absolute denegandam, potest esse ratio
ad redditionis dilationem vel ad eam denegandam adeo frequen­
tem qualis a viro expetitur. Hinc :
i° Peccant graviter uxores quae in reddendo debito se difficiles
et morosas praebent cum periculo incontinentiae aut adulterii
in viro, aut cum animo illum deterrendi a petitione ; item si
debitum non concedunt nisi coacte, si viro dure et contumeliose
suas petitiones exprobant, imo si obstinate negant, etiam pro
una vice dum serio et instanter petit.
2° Graviter etiam peccant viri qui, sive ex avaritia ad vitan­
dam prolem, sive ex malevolentia, raro cognoscunt uxores suas.
3° Tenentur coniuges ad torum communem (can. 1128)
propter obligationem reddendi, ideo per se illicitum est uni,
absque consensu alterius vel cum periculo incontinentiae, diutius
abesse i id enim aequivalet denegationi debiti ; per accidens
licitum est propter graves causas v. g. bonum notabile reipublicae
vel familiae.
4° Hinc iniustus est ille qui illicite se separat vel divortium
civile postulat.
50 Illicitum est coniugibus se inhabiles reddere ad copulam
aut generationem, nimiis laboribus, vigiliis, austeritatibus, aut
a fortiori pollutionibus, adulteriis aliisve actibus illicitis. Unde
gravis et specialis iniustitiae rei sunt mariti qui, invita uxore,
vasectomiam ideo admiserint vel castrationem ut generare non
possint, vel corpus ita extenuant ut actui coniugali fere impares
se reddant, vel artes neo-malthusianas exercent ; item ex adverso
uxores quae, inscio vel invito marito, non ex necessitate praesentis
infectionis, sed ad sterilitatem obtinendam aut graviditatem
futuram, etiam periculosam, vitandam, excisionem ovariorum
vel interruptionem oviductus sibi procurant, aut pessarium
ocçlusivum ad ostium uteri apponunt, aut aliis mediis neomalthusianis utuntur ; item medici qui arte sua praedictas
excisiones aut operationes exercent aut aliquo modo iis coope­
rantur.
6° Non excusantur coniuges ab obligatione reddendi propter
i . Non solent viri, multo minus uxores, modum excedere in petendo
debito nisi primis a contracto matrimonio mensibus, quo tempore edam
exigua erit difficultas moralis, seu quia vir rarius ius strictum urgere
intendit, seu quia modeste deprecantj uxori libenter annuet (Génicot,
Th. Μ., II, η. 554)·

DE MATRIMONIO

971

incommoda inhaerentia matrimonio, v.g. numerosiorem prolem,
incommoda gestationis, difficultates ordinarias partus, dolores
graves et insolitos sed breves, dolores leves licet diuturnos, etc...,
quia haec onera sunt matrimonio adnexa et ineundo matrimonium
ea susceperunt.
7° Videtur tamen uxor a reddendo debito excusari, si vir
culpa sua in summa egestate uxorem relinquat, aut prolem alere
nolit, aut nullam curam familiae habeat.

962. Animadversiones. — 1. Ordinarie non tenetur
confessarius nec eum decet interrogare uxores, nisi modestiore
quo possit modo, num debitum reddiderint, v. g. an obediant
viro in rebus quae ad matrimonium spectant, vel an aliquid
conscientiam angat circa matrimonium ; de ceteris taceat nisi
interrogatus fuerit. Plerumque hac in re interrogandae sunt
uxores parum timoratae, praesertim quando se maritis suis iratas
fuisse confitentur. Haec autem interrogatio ordinario omittenda
est çum uxoribus timoratae conscientiae.
2. Interrogatus confessarius triplicem regulam supra indicatam,
n. 948, proponere potest coniugatis qui circa turpiora quae inter
se agant anxietate premuntur ; — ab ulterioribus interrogationi­
bus circa naturam facti generatim abstineat ; — praeterea singuli
edoceantur : a) maritus ut debitum non petat iis temporibus
quibus copula uxori graviter noxia esse potest, v. g. tempore
purgationis vel gravis morbi ; b) uxor se sub gravi peccato teneri
viro obedire in debito reddendo, nisi ex iusta causa excusetur,
v. g. ob infirmitatem.
3. Puellam interrogantem quid sibi licitum sit aut prae­
ceptum in matrimonio mox contrahendo, iubeat confessarius
interrogare matrem vel aliam consanguineam cui fidere possit ;
quodsi nullam huiusmodi feminam praesto habeat, honestiore
modo et breviter doceat. Ad maritum illam simpliciter remittere
ut omnibus huius desideriis se conformet, iam hodie non videtur
expedire, cum tot viri iam media contra naturam quaerant ; —
nisi casu quo honestas mariti sit omni exceptione maior. Nonnunquam provisorie dicere poterit : viro esse obediendum, nisi
clare constet de peccato ; quod si dubium sit, illud esse postea
confessario exponendum.
4. Caveat confessarius ne çoniugibus de variis coeundi modis
intempestivas aut nimias quaestiones faciat, quippe quae non
modo inutiles sint, sed et scandalum gignere possint. Quare si
poenitens prudentem suspicionem ingerat, satis erit confessario
inquirere num adfuerit aliquid contra naturam vel voluntaria
pollutio ; de ceteris non loquatur nisi interrogatus.
5. In matrimonio, ut feliciore modo res procedant, attendant
coniuges ut in usu coniugii alterius satisfactioni potius quam
suae propriae consulant * speciatim :
a) ut vir : i. non fero sed suavi modo ad uxorem accedere

972

summa

Theologiae

moralis

incipiat ; 2. discrete utatur iure suo, et ita 3. affectum amoris
in uxore foveat et augeat ;
b) similiter uxor marito praebeat : 1. facilitatem qua parata
sit reddendo debito ut placeat viro, item 2. munditiem, ac 3. ordi­
nem et nitorem domus.

6. Castitati matrimoniali duplex occurrit periculum ex duplici
vitiosa inclinatione : ad adulterium scii, et ad onanismum.
A. Ad primum impediendum vitandae veniunt occasiones :
ne itaque maritus ita imprudens sit ut frequentem societatem
uxoris aut amicitiam ad alios viros foveat ; item uxor : a) ne
aliam feminam iuniorem, v. g. sororem aut pulchram ancillam,
ad virum introducat aut domi retineat ; b) ne marito frequen­
tationes theatrales aut mundanas separatas permittat ; c) ne ipsa
cubitum separatum habeat.
B. Ad onanismum vitandum oportet imaginationem reprimere
simul ac egoismum. Speciatim coniuges :
a) in vera humilitate, modesta sua conditione contenti, non
altioris desiderio torqueantur,
b) divitiis cumulandis aut otio praeferant laborem pro alendis
numerosis filiis,
c) in spiritu Christianae abnegationis, variis delectationibus
privari velint pro bona institutione prolis.
7. Ceterum ut castitatem coniugalem exercere valeant, oportet
ut coniuges, virtute praediti, passionem dominentur et conti­
nentiam per tempus servare apti sint, ut quandoque necessarium
est durante praegnatione, vel tempore partus et purgationis, Vel
propter morbum aut infirmitatem. Quodsi id possint, etiam sat
facile vitare onanismum valebunt.

QUAESTIO SECUNDA.

DE CONIUGUM COHABITATIONE.
S. Th., Suppi., q. 62.

963. Cohabitatio seu vitae communis consortium est
altera obligatio ad quam coniuges per se tenentur ex iusti­
tia, et sine qua moraliter impossibile est officia implere
pertinentia ad individuam vitae consuetudinem, cuius
proinde est pars integralis. Complectitur de se consor­
tium tori, mensae et tecti.

964, Principium I. Coniuges servare debent vitae
coniugalis communionem, nisi iusta causa eos
excuset. — Ita can. 1128.

DE MATRIMONIO

973

Constat ex ipsa coniugii natura, et ex finibus matrimonii
qui exigunt individuum et inseparabilem convictum. Unde
legitur Gen. II, 24 et Mt. XIX, 5 : Relinquet homo patrem
et matrem, et adhaerebit uxori suae; et I Cor. VII, 10 : Iis
qui matrimonio iuncti sunt, praecipio non ego, sed Dominus,
uxorem a viro non discedere.
Hinc : r° Neuter coniugum potest discedere, altero invito, ad
longum tempus, nisi adsint iustae causae, nempe ob bonum
publicum, vel ad alendam aut tuendam familiam, vel ad vitan­
dum damnum.
20 Si vir diu debeat alibi manere, tenetur, si commode potest,
uxorem eo adducere ut secum cohabitet, vel frequenter eam
invisere. Similiter vir per se teneretur comitari uxorem, si
necessitas eam ad mutandum domicilium cogeret.
3° Regulariter uxor tenetur sequi virum mutantem domicilium,
etiamsi mutet sine iusta causa, modo causa non sit turpis ; imo
etiam si longe discedat et ibi per multum tempus sit moraturus ;
— nisi ita uxor exponeretur gravi periculo vitae aut valde gravis
detrimenti, unde rjon teneretur sequi virum huc illuc vagantem,
nisi ipsa, ante matrimonium, virum vagantem esse noverit.
4° Communio tori intelligenda est qualis ex ipsa natura
coniugii exigitur ; unde non est necessario sumenda sensu
strictiore, etsi ita plerumque sit in usu, sed sufficit consortium
thalami, distincto adhibito lecto. Imo subsistere potest, si vir
et mulier distincta habeant contigua inter se iuncta cubilia, licet
in praxi, ob inconvenientia facile oriunda, iste usus sit minus
probandus, utpote unioni animorum nocivus.

965. Principium H- Divortium a toro et habitatione
licitum esse potest iustis de causis, quales sunt
adulterium coniugis, grave periculum animae vel
Corporis, et mutuus consensus. — Certum est ex defi­
nitione Conc. Trid., sess. 24, can. 8, contra Protestantes
qui, dissolutionem vinculi admittentes ob adulterium,
omnes causas separationis reficiunt.
Principium constat tum ex verbis Christi, qui declarat
id quandoque licitum (Mt. XIX, 29), atque explicite
adulterium tamquam causam legitimam separationis indicat
(Mt. V, 31 ; XIX, 9), tum ex apostolo qui supponit id
ob causam legitimam fieri posse (I Cor. VII, 11 sq.), tum
ex iure (can. 1128-1131), tum denique ex eo quod cohabitatio non ad essentiam matrimonii pertineat, sed tantum
ad eius integritatem.

974

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Separatio fieri potest in perpetuum vel ad tempus,
totaliter vel partialiter.

966. Prima causa separationis est adulterium
coniugis, iuxta can. 1129, § 1 : «propter coniugis adul­
terium, alter coniux, manente vinculo, ius habet solvendi,
etiam in perpetuum, vitae communionem ; nisi in crimen
consenserit, aut eidem causam dederit, vel illud expresse
aut tacite condonaverit, vel ipse quoque idem crimen
commiserit ». Quod explicite declaravit ipse Christus,
Mt. V, 32 : Omnis qui dimiserit uxorem suam, excepta
fornicationis causa, facit eam moechari (cfr. XIX, 9). Ratio
est quia fidem promissam frangendo, adulter omne ius
amisit erga compartem quantum ad officia coniugalia.
Ut autem ius separationis conferat, adulterium debet
esse formale, consummatum, moraliter certum, cui alter non
consenserit aut causam dederit, et nec condonatum nec mutuum.
Debet esse :
1° formale i. e. scienter et libere commissum ;
2° consummatum ipsa copula cum seminatione, etsi onanistice
peracta, cui aequiparantur sodomia proprie dicta et bestialitas
in quibus par est ratio iniuriae illatae ; non vero sufficiunt
actus impudici, etiam graves, absque copulatione ;
3° moraliter certum, ita ut de eo vere constet, secus non potest
alter iure possidentis privari; quin tamen requiratur physica
certitudo quae in tali materia difficulter obtinetur ;
4° cui alter coniux non consenserit aut causam dederit, ut explicite
dicitur in can. 1129, § 1 : causam dare censetur qui uxorem
deseruit aut debitum coniugale saepius reddere omiserit ;
5P nec condonatum : si enim libere fuerit condonatum, a coniuge
innocenti, hic ipso facto iuri suo discedendi renuntiavit. Potest
autem condonatio fieri expresse aut tacite; « tacita condonatio
habetur, si coniux innocens, postquam de crimine adulterii
certior factus est, cum altero coniuge sponte, maritali affectu,
conversatus fuerit ; praesumitur veta, nisi sex intra menses
coniugem adulterum expulerit vel dereliquerit, aut legitimam
accusationem fecerit » (can. 1129, § 2) ;
6° nec mutuum : crimen enim unius crimine alterius compen­
satur ; nihil autem refert, uter coniuguin prius vel pluries
adulterium patraverit.
Notetur virum non teneri uxorem dimittere adulteram, nisi
desset unicum medium ad eius emendationem, aut ad scandalum
vitandum ne putaretur fautor delicti eo quod retineat ipsam,
nec timeantur maiora mala ; uxorem vero probabiliter nunquam
teneri virum dimittere.

DE MATRIMONIO

975

967. Altera causa separationis potest esse grave pe­
riculum animae vel corporis, quale oritur ex adiunctis
enumeratis in can. 1131, § 1 : « si alter coniux sectae
acatholicae nomen dederit ; si prolem acatholice educaverit ;
si vitam criminosam et ignominiosam ducat ; si grave
seu animae seu corporis periculum alteri facessat ; si
saevitiis vitam communem nimis difficilem reddat, haec
aliaque id genus, sunt pro altero coniuge totidem legitimae
causae discedendi, auctoritate Ordinarii loci, et etiam
propria auctoritate, si de eis certo constet, et periculum
sit in mora ».
Circa quae notandum :
i° « In omnibus his casibus, causa separationis cessante, vitae
consuetudo restauranda est. Sed si separatio ab Ordinario pro­
nuntiata fuerit ad certum incertumve tempus, coniux innocens
ad id non obligatur, nisi ex decreto Ordinarii vel exacto tem­
pore » (can. 1131, § 2).
2° Raro ob supervenientem haeresim vel apostasiam expedit
separatio, ex qua saepius pro coniugibus aut societate timenda
sunt maiora damna ; nisi grave esset fidei periculum pro uxore
vel prole (Tit. III, 10).
3° Periculum animae est incitatio seu inductio ad grave pecca­
tum, cum gravi consensus periculo praesertim si secus tolli non
possit (Mt. XVIII, 9 ; Le. XIV, 26) ; non vero sufficit mera
peccati occasio.
4° Periculum corporis oriri potest ob furorem compartis vel
ex morbo contagioso, quo casu licita est separatio a toro, ut
dictum est n. 961.
5° Saevitiae habentur si coniux consortem crudeliter tractat,
ut si maritus uxorem capitali odio prosequatur, eius vitae insidias
paret, mortem vel mutilationem serio minetur ; non vero sufficit
verberatio, nisi sit valde gravis et immoderata atque pluries
repetita, aut in posterum repetenda.
6° Molesta cohabitatio ex iurgiis et rixis continuis, denegatione
alimentorum, derelictione in aegritudine, magna incuria in
administrandis bonis, imminutione ad conditionem vilioris servae,
etc. etiam causa esse potest separationis, quia ita salus animae
et corporis periclitatur.

968. Tertia causa legitimae separationis potest
esse mutuus consensus : sive quoad torum sive quoad
habitationem, sive ad tempus sive in perpetuum.
Ex verbis Christi constat id licitum esse ad perfectionem:
Omnis, qui reliquerit domum... aut uxorem propter nomen
meum, centuplum accipiet et vitam aeternam possidebit
(Mt. XIX, 29)·

976

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Hinc : 1) Si matrimonium non fuerit consummatum, unicuique
coniugum est ius eligendi statum perfectiorem, imo ipsa profes­
sione religiosa solemni matrimonium ratum dissolvitur, ut
dictum est n. 818, B.
2) Attamen ex iure vigenti, ad ingrediendam religionem vel
ut vir possit recipere ordines sacros, praeter condensum compar­
us requiritur dispensatio appstolica (can. 542 et 987) ; a fortiori
si matrimonium fuerit consummatum.
3) Separatio a tecto perpetua requirit interventum episcopi,
non vero temporanea quae licita est ob causam proportionatam,
ut dictum est n. 964.
4) Separatio a toro, ex mutuo consensu, fieri potest propria
auctoritate, sed regulariter non expedit nisi ad tempus, ob peri­
culum nempe incontinentiae, monente apostolo, I Cor. VII, 5 :
Nolite fraudare invicem, nisi forte e consensu et ad tempus, ut
vacetis orationi (aut si alia iusta causa existât) ; et iterum reverti­
mini in idipsum, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam
vestram.

969· Corollaria. — 1. Separatio quoad habitationem,
cum sit de foro externo, regulariter fieri non potest auctoritate
privata vel de consilio confessarii, sed exigit interventum aucto­
ritatis publicae, unde uxor etiam malitiose deserta non censetur
legitime separata nisi a iudice ecclesiastico obtinuerit separationem (com. int. 14 iul. 1922) ; e contra separatio quoad torum
quae de se occulta est, et ideo institui potest privata aucto­
ritate. Speciatim attendenda veniunt Statuta particularia; ex iure
autem communi :
a) Si agitur de amplectendo statu religioso vel clericali, semper
requiritur dispensatio s. Sedis, ut dictum est n. praec.
b) Si separatio fiat ob adulterium, requiritur sententia Ordi­
narii, nisi adulterium sit certum et notorjum, quo casu licitum
est discedere propria auctoritate.
c) Si separatio fiat ob alia motiva, fieri debet auctoritate
Ordinarii, et solum propria auctoritate si de eis certo constet
et periculum sit in mora (can. 1131, § 1) ; mora ergo cessante
recurrendum est ad Ordinarium. Separatio autem forma admi­
nistrativa decernenda est, nisi ab Ordinario aliter statuatur ex
officio vel ad instantiam partium, eademque forma est quoque
in secundo gradu servanda (com. int. 25 iun. 1932).

<■

;

2. Pars innocens servat ius revocandi partem dimissam, modo
altera pars de consensu prioris expresso vel tacito statum matri­
monio contrarium non susceperit (can. 1130) ; altera tamen a
redeundo excusaretur si graves saevitias merito timeret sibi
inferendas.

3. Non tamen tenetur pars innocens rursus admittere alteram
ad vitae consortium, si perpetua separatio legitime facta fuerit
ob adulterium (can. 1130); si vero agatur de separatione tempo­
raria ob alias causas, « causa separationis cessante, vitae consuetudo restauranda est ; sed si separatio ab Ordinario pronuntiata

I

DE MATRIMONIO

977

fuerit ad certum incertumve tempus, coniux innocens ad id non
obligatur, nisi ex decreto Ordinarii vel exacto tempore » (çan.
H3i> § 2}.

4. « Instituta separatione, filii educandi sunt penes coniugem
innocentem, et, si alter coniugum sit acatholicus, penes coniugem
catholicum, nisi in utroque casu Ordinarius pro ipsorum filiorum
bono, salva semper eorumdenl catholica educatione, aliud decre­
verit » (can. 1132).

970. Animadversiones practicae.— 1. Cum gravia mala
soleant esse separationis consectaria, parochus et confessarius
pro posse ab ea coniuges dissuadeant, nisi certae causae adsint
quae illam vere necessariam reddant.
2. Non coniugum nec potestatis civilis est, sed solius auctori­
tatis ecclesiasticae, causam separationis examinare et de ea
sententiam ferre ; quare confessarius coniugem, qui vult causam
separationis proponere, ad iudicem ecclesiasticum dirigat.
Coniux, regulariter per parochum, ad auctoritatem Ordinarii
recurrere debet.
3. Coniuges qui, inconscii obligationis ad episcopum recur­
rendi, ob gravia motiva putant privata auctoritate aut iudicio
Civili separationem instituere aut iam separati sunt, regulariter
monendi sunt nec facile sunt in bona fide relinquendi, tum quia
saepe motiva non sunt sufficienter certa, tum quia de se et
ordinario timendum est scandalum, maxime si periculum sit
novae unionis civilis.

4. Quantum ad sacramentum Poenitentiae : a) Non est a
sacramentis arcenda uxor, quam publice constat fuisse a viro
suo inique expulsam ; sed maritus non est absolvendus nisi
vitae consortium restituat. — b) Non est inquietandus, qui ob
adulterium notorium secessit a comparte ; reus autem non est
admittendus ad sacramenta, nisi iniuriam et scandalum repara­
verit. — c) Absolutione indigni sunt, qui ob infelix matrimonium
v. g. ob mutuam aversionem, privato consilio se separarunt ;
nisi constet eos versari in bona fide. Quo casu tamen regulariter
monendi sunt, ut dictum est, nisi certum esset monitionem fore
inutilem et simul certum esset non timendum esse scandalum
aut aliud gravius malum.

QUAESTIO TERTIA.

DE MUTUO AMORE ET ADIUTORIO.

971. Amor mutuus atque adiutorium est necessaria
conditio atque fundamentum vitae coniugalis. Non intelli­
gitur tam intima ac individua vitae consuetudo quae in
Summa Theologiae Moralia HI.

62

978

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

debito coniugali sibi reddendo perficitur et consortio tecti
et tori integratur, ita ut coniuges sibi invicem ad exclusio­
nem alterius personae adhaereant, non intelligitur, diximus,
nec illa firma consistere potest, absque intima unione
animorum constanti amore roborata, et absque mutuo
adiutorio ad invicem praestando in variis domesticae vitae
necessitatibus. Et sane :
i° Ad hunc amorem inclinat natura, quae movet ad
matrimonium et ad mutuum viri et mulieris amorem, ut
sub huius influxu sibi invicem subsidio sint et adiutorio ;
quem amorem fovet et nutrit copula maritalis, promovet
et firmat communis proles.
2° Dilectionem praecipit Christiana doctrina : « Viri, ait
Apostolus, Eph, V, 25, 28, diligite uxores vestras, sicut
et Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea...
Ita et viri debent diligere uxores suas ut corpora sua. Qui
suam uxorem diligit, seipsum diligit » ; et similiter vult
ut mulieres « viros suos ament, filios suos diligant ; pru­
dentes, castas, sobrias, domus curam habentes, benignas,
subditas viris suis » Tit. II, 4-5.
30 Ratio quoque confirmat: Ubi enim est specialis
coniunctio, specialis oportet esse dilectio. Inter maritum
et uxorem specialis omnino et maxime intima adest
coniunctio in coniugali vita, ita ut etiam sint una caro.
Ergo inter illos specialis omnino et intima debet esse
dilectio ; ex qua natum est sequi mutuum subsidium et
adiutorium, quia verus amor est naturaliter operosus.
Vero et intimo amori coniugali adversatur :
a) amor, ut dicitur, platonicus erga personam solutam diversi
sexus nutritus ; quo coniux cor suum alteri coniugi subtrahit ut
det extraneae personae, coniugi tamen corpus ad actus coniugales
relinquit ;
b) a fortiori amicitia adulterina, quae cum extraneis personis
libidinosum affectum admitteret vel actum ; cui indulgendum
dicunt nostris diebus, cum affectum ad coniugem restrictum
« obsoletam quamdam censent mentis animique debilitatem, aut
abiectam et vilem zelotypiam », et « eo vel magis quod non
pauci habeant congenitam indolem sexualem, cui intra angustos
connubii monogamici limites satisfacere non possint », ut de­
nuntiat Pius XI ;
c) item caeca indolis convenientia atque mera ingenii sympathici,
quam moderni quidam tamquam coniugii fundamentum substi­

DE MATRIMONIO

979

tuere intendunt germano amori coniugali, seu deliberatae ac
constanti animorum conjunction! et mutuae charitati, et « qua
cessante, relaxari vinculum docent quo solo uniuntur animi ac
plene dissolvi » ;
d) denique zelus coniugalis, qui non solum ex imprudentia vel
culpa alterius coniugis oriri potest, sed etiam ex mera suspi­
cione zelosi, atque in eo est quod, ubique et in omnibus actionibus
compartis, signa perspiciat amoris diminuti erga ipsum et amorem
indebitum erga alienam personam. Cui defectui Optimum reme­
dium, ait Prümmer, Th. M. Ill, η. 688, « est candidus et
apertus modus loquendi et agendi inter coniuges semper adhi­
bitus, sine omnibus ambagibus et secretis. Tamquam regula
consulenda est : Uterque coniux in vita sua privata, nihil celet
compartem suam ». Quod sane ad vitam suam professionalem,
monet laudatus auctor, et ad secreta commissa non est exten­
dendum.

J

t

j.

972. Officia respective viri et uxoris. — Omnis
amor oportet esse ordinatus ; in amore autem coniugali
debet esse ordo subordinationis, quia vir diligitur a muliere
ut caput eius, et mulier a viro non tamquam serva aut
ancilla sed ut socia et amica. Hinc ait apostolus, Eph. V,
22-23: Mulieres viris suis subditae sint sicut Domino ; quoniam
vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae
(item I Petr. Ill, i ; I Cor. XI ; Col. III, 18 ; I Tim. II, 12 ;
Tit. II, 5); sicut etiam addit : Viri, diligite uxores vestras
sicut et Christus dilexit Ecclesiam, quam sibi elegit scii, ut
sociam. Unde, quamvis vir et mulier aequales sint iure,
quoad ea quae propria sunt personae humanae in ordine
scii, ad ultimum suum finem, et quantum ad ipsum pri­
marium contractus matrimonialis obiectum seu coniugale
debitum, minime tamen aequales sunt, sed inaequales
quantum ad ea quae spectant vitam domesticam.
Et ideo alia sunt officia viri, alia mulieris.
A. Vir est caput mulieris et familiae, et ideo debet
i° mulierem protegere,
2° congruam sustentationem ei praebere secundum
statum suum,
30 dirigere eam ac gubernare, non tamen ut servam,
sed ut sociam et amicam, et ideo curare ut munia sua
adimpleat et eam corrigere delinquentem, moderate tamen
et iuxta suam dignitatem,
4° diligenter administrare res temporales familiae.

98ο

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

B. Mulier est socia viri, sed ipsi tamquam capiti subdita,
et ideo debet
1° reverentiam ipsi exhibere ut capiti et rectori,
2° obedientiam praestare in gubernatione domus et
bonis moribus,
3° diligentur curare rem domesticam.
Contra quae respective peccare possunt variis delictis, ut
notavimus II, n. 831-832.
Ut autem monet Pius XI, subordinatio illa :
1) non libertatem negat neque aufert quae ad mulierem
pleno iure pertinet, sive pro personae humanae praestantia
praesertim in ordine ad suum ultimum finem, sive in primario
ipsius coniugii officio, in quibus duobus est viro aequalis, sive
etiam pro aliis nobilissimis uxoris, matris, sociae muneribus, quae
a viro abrogari sane non possunt, licet sub eius regimine, cum
debita ad eum subordinattone, sint exercenda ;
2) consequenter, neque obsecundare mulierent iubet quibus­
libet viri optatis, ipsi forte rationi vel uxoris dignitati minus
congruentibus ;
3) nec denique uxorem aequiparandam docet personis, quae
in iure minores dicuntur, quibus liberum suorum iurium exer­
citium concedi non solet.
Sed vetat exaggeratam licentiam aut aequalitatem, quae es­
sentiali ordini societatis domesticae adversatur cum maximo
totius familiae detrimento et proximo ruinae periculo.
Nunc autem moderni complures hanc subordinationem « in­
dignam esse alterius coniugis erga alterum servitutem effutiunt ;
aequalia inter coniuges omnia esse iura ; quae cum unius servi­
tute violentur, quamdam mulieris emancipationem superbissime
praedicant... peragendam. Hanc autem triplicem... statuunt, et
socialem, oeconomicam, physiologicam vocant : physiologicam
quidem, quatenus mulieres ab oneribus uxoris, sive coniugalibus
sive maternis, pro sua libera voluntate solutas aut solvendas
volunt... ; oeconomicam vero, qua volunt mulierem, etiam
inscio et repugnante viro, libere posse sua sibi negotia gerere,
administrare, liberis, marito familiaque tota posthabitis ; socialem
denique, quatenus ab uxore curas domesticas sive liberorum
sive familiae removent, ut, iis neglectis, suo ingenio indulgere
valeat, et negotiis officiisque etiam publicis addicatur.
At né haec est vera mulieris emancipatio neque illa rationi
congruens... ; potius est muliebris ingenii et maternae dignitatis
corruptio et totius familiae perversio, qua maritus privatur
uxore, proles matre, domus familiaque tota vigili semper custode
*
Quinimo in ipsius mulieris perniciem vertitur haec falsa libertas
et non naturalis cum viro aequalitas ; nam si mulier ab regia
illa descendit sede, ad quam per Evangelium intra domesticos
parietes evecta est, brevi in veterem servitutem, — sin minus
specie, re tamen vera, — redigetur, ut apud ethnicos erat, merum
viri instrumentum ».

DE MATRIMONIO

981

Et quamvis haec mulieris subordinatio varia esse possit pro
variis personarum, locorum, temporum conditionibus, atque
sociales et oeconomicae conditiones mulieris nuptae, ob mutatos
conversationum humanarum modos et usus, aliquo pacto mutari
debeant et civilia uxoris iura ad huius temporis necessitates aptari,
imo nec semper reprobandum videatur ut negotiis etiam publicis
mulier aliquatenus indulgeat : ita tamen, habita ratione eorum
quae exigunt diversa sexus feminei indoles naturalis et commune
familiae bonum, et « modo essentialis ordo societatis domesticae
incolumis maneat, qui altiore quam humanae, i. e. divina aucto­
ritate atque sapientia conditus est, et nec legibus publicis nec
privatis beneplacitis mutari potest » : « ipsam familiae structuram
eiusque legem praecipuam, a Deo constitutam et firmatam, evertere
aut tangere nunquam et nusquam licet ».

973· Animadversio. — De obligationibus diximus coniu­
gum, in quantum formaliter coniuges sunt, quae proinde imme­
diate et per se ex ipso matrimonio oriuntur. Aliae ipsis competere
possunt erga prolem, in quantum parentes, aut erga alios do­
mesticos, in quantum curam domus habentes, de quibus dictum
est ubi de virtute pietatis, II, n. 824 et sq.

ί
t
f

;

$
J
?

;
1·
’6
*

974. Perfectio amoris in christiano coniugio im­
pletur, in quo tenet principatum nobilitatis, ait Pius XI,
ex divina scii, charitate :
« Postulat matrimonii fides ut vir et uxor singulari quodam
sanctoque ac puro amore coniuncti sint ; neque ut adulteri inter
se ament, sed ut Christus dilexit Ecclesiam : hanc enim regulam
Apostolus praescripsit, cum ait: Viri, diligite uxores vestras sicut
et Christus dilexit Ecclesiam, quam certe immensa illa charitate,
non sui commodi gratia, sed sponsae tantum utilitatem sibi
proponens, complexus est. Charitatem igitur dicimus, non carnali
tantum citiusque evanescente inclinatione innixam, neque in
blandis solum verbis, sed etiam in intimo affectu positam atque,
siquidem probatio dilectionis exhibitio est operis, opere externo
comprobatam. Hoc autem opus in domestica societate non modo
mutuum auxilium complectitur, verum etiam ad hoc extendatur
oportet, imo hoc imprimis intendat, ut coniuges inter se iuventur
ad interiorem hominem plenius in dies conformandum perficiendumque ; ita ut per mutuam vitae consortionem in virtutibus
magis magisque in dies proficiant, et praecipue in vera erga Deum
proximos que charitate crescant, in qua denique universa Lex
pendet et Prophetae. Scii, absolutissimum totius sanctitatis
exemplar hominibus a Deo propositum, quod est Christus
Dominus, omnes cuiuscumque sunt conditionis et quamcumque
honestam vitae rationem inierunt, possunt ac debent imitari,
atque, Deo adjuvante, ad summum quoque Christianae perfectionis fastigium, ut complurium sanctorum exemplis comprobatur,
pervenire.
,

982

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Haec mutua coniugum interior conformatio, hoc assiduum
sese invicem perficiendi studium, verissima quadam ratione, ut
docet Cateqhismus Romanus, etiam primaria matrimonii causa
et ratio dici potest, si tamen matrimonium non pressius ut
institutum ad prolem rite procreandam educandamque, sed
latius ut totius vitae communio, consuetudo, societas acci­
piatur ».

Vere itaque tenet amor, in matrimonio christiano,
principatum nobilitatis,non quidem ratione finis, ac si esset
coniugii finis primarius, ut quidam erronee interpretati
sunt, exinde concludentes copulam licite exerceri ad
amorem fovendum, quantumvis ipsa conceptio impediatur;
— sed quia est primaria causa ad matrimonium impellens,
ac ratio ex qua praecipuam suam excellentiam consequi
potest atque totam suam significationem.
Ne autem intelligatur amor carnalis Voluptatis, ita ut
coniugium non esset, ut quidam dixerit, nisi honestum
quoddam luxuriae tegumentum ; sed amor nobilis dilectio­
nis, verae coniugum ad invicem devotionis, propriaeque
abnegationis.
Quod parentum Christianorum filii, quotquot sunt, ipsi
potuerunt experiri quanta cum devotione et charitate
parentes se ament et filios suos, et quantum, mutuo
exercitio virtutum et officiorum adimpletione, in medio
difficultatum et onerum sese perficere valeant. Ita, adiuvante divina gratia, coniugium Christianum factum est
vera schola sanctitatis et eminentis perfectionis, atque
potuit ad maiora erigere, imo ad exercitium heroicae
virtutis.

APPENDIX.

DE MATRIMONIO IN LEGISLATIONE CIVILI.

975. Matrimonium civile vocari solet contractus maritalis coram
magistratu civili et iuxta praescripta legis civilis celebratus, atque ex
solius formae civilis observantia valorem in foro civili accipiens, extra
omnem societatis religiosae interventum et sanctionem.
Triplici sub specie occurrit, estque proinde :
t° Obligatorium, quando omnibus indiscriminatim imponitur, et omnes
contrahentes obligantur ad consensum matrimonialem corarti magistratu
civili exhibendum ut eorum matrimoniup in foro civili pro valido

DE MATRIMONIO

983

habeatur. Ita in multis Europae regionibus. Et quamvis matrimonium
religiosum etiam inire libere possint, illud tamen, tamquam res mere
privata, nullum effectum habet in foro civili, quod non curat de legibus
matrimonialibus Ecclesiae ; imo quandoque a lege prohibetur quominus
matrimonium religiosum celebretur ante civile matrimonium.
2° Facultatiyum, quando contrahentibus quibuscumque facultas seu
optio datur ineundi matrimonium religiosum aut civile, illudque cele­
brandi aut coram societate religiosa aut coram magistratu civili, ita ut
utrumque in foro civili pro valido habeatur et utrique effectus civiles
tribuantur. Ita in Anglia et. pluribus Statibus Americae septentrionalis,
et etiam, post concordatum recenter initum, in Italia.
3° Subsidiarium seu necessitatis, quando contrahentibus solum in casu
necessitatis permittitur ut matrimonium ineant coram magistratu civili,
vel quia, religiosum matrimonium non habent ut quidam infideles vel
areligiosi et indifferentes, vel quia ad religiosas nuptias inveniuntur
inhabiles. Ita erat in Austria, et nunc est in Hispania.
lamvero :

A.

Quantum ad valorem:

Matrimonium civile, tum infidelium, tum acatholicorum extra
Ecclesiam catholicam baptizatorum nec ad eam conversorum, inter se
contrahentium, est validum, dummodo intentionem habeant verum
ineundi matrimonium nec obstet impedimentum quo ligentur dirimens.
. 20 Matrimonium civile catholicorum inter se, vel inter partem catho­
licam et acatholicam aut infidelem, est invalidum matrimonium, eo iam
solo quod non celebretur in debita forma, sdl. coram parocho et duobus
testibus.
.3° Matrimonium civile non potest esse, in intentione catholicorum,
nisi consensus matrimonialis coram magistratu civili eo fine initus, ut
matrimonium in foro civili tamquam verum et legitimum agnoscatur
et effectus civiles obtineat.
Hinc : a) Graviter peccant catholici qui verum matrimonium coram
magistratu civili inire intendunt, et qui notorie in matrimonio civili
vivunt, habendi sunt ut publici peccatores utpote in turpi concubinatu
viventes (S. Poen., 15 ian. 1866), neque ad sacramenta admitti possunt,
nisi prius aut ab invicem separentur aut in foro Ecclesiae coniungantur.
b) Civiliter iuncti, qui coram Ecclesia contrahere intendunt, examini
sponsorum coram parocho subiiciendi sunt, eorumque matrimonium,
si non adsit gravis ratio hac in re dispensandi, publice est proclamandum.
c) Matrimonium dvile exdusive initum, habet rationem matrimonii
attentati, unde si concurrit cum adulterio, quia una pars coniugata
est, ex eo oritur impedimentum criminis (can. 1075, § 1) 1 *> vero
sit cum cohabitatione, impedimentum publicae honestatis (can. 1078),
Atque exinde clerici in sacris et religiosi incurrunt excommunicationem,
imo et qui cum iis contrahunt (cap. 2388).
i°

B. Quantum ad liceitatem:
i° Ecclesia reiidt et damnat matrimonium mere dvile posse valere
aut sufficere pro Christianis ; atque proscripsit hanc propositionem,
331* Syllabi : Vi contractus mere dvilis potest inter Christianos constare
veri nominis matrimonium. Unde illidtum est matrimonium dvile
inire ex intentione ipsum coniugale vinculum contrahendi coram ma­
gistratu civili.
2“ Licite tamen matrimonium dvile iniri potest, dummodo matri­
monium in foro Ecdesiae initum sit aut mox ineundum, atque intentio
restricta sit ad ponendas conditiones requisitas ut hoc matrimonium
agnoscatur validum et effectibus civilibus donetur.

984

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

3° Imo regulariter exsurgit obligatio indirecta contrahendi matri­
monium civile, ubi est obligatorium, quia charitas contrahentes urget,
tum pro seipsis tum pro filiis, ut matrimonium effectibus civilibus
donandum curent. Ita S. Poen., 15 ian. 1866.
Praestat matrimonium ecclesiasticum contrahere ante matrimonium
civile. Ita per se ; at ubi id a lege prohibetur, nupturientes moneantur :
a) ne contractum civilem ineant antequam certo constet eorum
matrimonio nullum obstare impedimentum ;
b) tempore, quod inter matrimonium civile et religiosum intercedit,
ipsos non esse coniuges, nec proinde ut coniuges conversari posse ;
c) curandum esse ab iis, ut utrumque matrimonium eodem die cele­
bretur, vel saltem ut inter utrumque exigua tantum mora intercedat,
sicut ait S. Poen., in instr, allegata.

C. Quantum ad cooperationem a magistratu civili et testibus praestitam :
Licite illi assistere civili matrimonio possunt :
i° Quoties fideles coram magistratu civili comparentes, solum inten­
dunt agnitionem obtinere matrimonii et magistratum reddere certiorem
de matrimonio contracto vel contrahendo, quia hi nihil intendunt nec
faciunt nisi licitum.
20 Etiam si contrahentes catholici solum matrimonium civile inire
intendunt, dummodo gravis adsit assistendi causa, nam ut testem
assistere actui malo non est ex. natura sua semper intrinsece malum,
sed ex causa proportionata licitum.
3° Imo nec semper illicitum videtur, si contrahentes impedimento
affecti invalidum matrimonium inire intendunt, vel si coniux valido
matrimonio iunctus, obtenta civilis divortii sententia, vivente adhuc
comparte, matrimonium civile inire attentat : dummodo adsjt gravissima
causa evitandi damni, saltem si magistratus declaret se nOn intendere
nisi caeremoniam civilem et non curare de valore in conscientia et coram
Ecclesia, aut si haec significatio ex circumstantiis sufficienter innotescat.
Quod magis patebit ex infra dicendis, ubi de divortio civili. Ita de se,
et nisi maius sequatur malum.

97^· Stipulationes iuris civilis de conditionibus matri­
monii variae sunt pro variis regionibus, ita ut in opere indolis gene­

ralis non videatur expedire ad particularitates iurium descendere.Spectant
autem sponsalia, matrimonii praeparationem ut consensum parentum et
faciendas denuntiationes, formam celebrationis, mutua iura coniugum
et officia, conditiones ad consensum requisitas, habilitatem personarum
et impedimenta. lamvero stipulationes iuris civilis :
i° Quoad matrimonia infidelium sunt validae, quia in casu potestas
civilis est competens ; nisi contradicant iuri naturali aut divino.
20 Quoad matrimonia fidelium, per se non sunt validae, quia in his
potestas civilis nullam habet competentiam ; exceptis iis quae spectant
effectus, mere civiles.
3° Nihilominus, per accidens, recta possunt statuere, quantum ad
rem, et ita vim habere, in quantum scii, confirment ius naturale,
divinum aut canonicum vel ipsis conformes sint.
4° Non est licitum fidelibus eas servare ex intentione agnoscendi
hac in re potestatis civilis competentiam.
5° Generatim tamen,, ad vitanda incommoda, servandae sunt in
quantum iuri naturali, divino et ecclesiastico non adversentur, praesertim
si valor matrimonii in foro civili ab iis pendeat ; sed ea intentione ut
fideles nil aliud faciant quam ut civilem caeremoniam exequantur.
Plures stipulationes spectant potestatem maritalem aut paternam,

985

DE MATRIMONIO

legitimitatem filiorum, bonorum regimen, haereditatem, capacitatem
uxoris et minorennium, etc., sed ista respiciunt virtutem iustitiae.

977. Divortium civile

(divorce civil;

burgerlijke

echtscheiding)

vocatur illud quod a magistratu civili iuxta praescripta legis civilis pro­
nuntiatur, ita ut in foro civili vinculum matrimonii contracti censeatur
iam non existere et ideo facultas sit novas ineundi nuptias. lamvero,
sicut matrimonium civile, ita in pluribus regionibus etiam existit divor­
tium civile ; de quo haec notanda veniunt.

A. Quantum ad valorem, divortium civile :
i° Non dissolvit ipsum matrimonium in conscientia et coram Deo,
nec matrimonium infidelium, cum id natura sua sit indissolubile nec
Deus legi civili potestatem dederit illud solvendi.
20 Potest nihilominus per accidens declarare veritatem, si nempe
matrimonium de facto sit nullum aut legitime fuerit solutum in casibus
supra indicatis, n. 818-821.
3° Dissolvit valide contractum mere civilem, ita ut matrimonium
iam non donetur effectibus mere civilibus qui unice a lege civili pendent.
B. Quantum ad liceitatem, lex divortium civile concedens coniugibus
vero matrimonio iunctis, est iniqua, quia duplicem erroiem et iniuriam
involvit contra exclusivam Ecclesiae competentiam in vinculum matri­
moniale, et contra indissolubilitatem matrimonii rati et consummati,
atque divortiis favendo consectaria inducit nociva pro individuis, familiis
et societate. Attamen :
i° Licitum est, etiam parti catholicae, divortitun sollicitare, et ma­
gistratui illud pronuntiare, dum solum adest matrimonium civile, quia
matrimonium scii, non est verum et, pro catholicis, ab Ecclesia invalidum
declaratum, vel quia auctoritate Ecclesiae legitime fuit solutum ; dum­
modo non fiat ex animo agnoscendi competentiam fori civilis, sed uno
fine ut libertas civilis acquiratur ineundi novas nuptias (S. Off.,
9 sept. 1823).
2° Item licitum est vinculum veri matrimonii defendere contra partem
quae divortium civile exquirit, atque divortium denegate, dummodo
nihil fiat quod a principiis iuris naturalis et canonici deflectat (S, Off.,
20 maii i860 ; 3 apr. 1877 ; 24 iun. 1885).
3“ Imo non videtur semper illicitum petere et pronuntiare divortium
civile, quia non probatur esse intrinsece malum, quamvis sit actus male
sonans qui cohonestari debeat ; unde non erit licitum nisi a) animus
desit agnoscendi competentiam fori civilis, b) gravis omnino adsit causa
vitandi mali quod secus vitari non potest, c) non fiat ex intentione
contrahendi alias nuptias, d) nec exinde sequatur maius malum vitandum.
Docuerunt tamen plures id esse intrinsece malum, atque nunquam
licitum esse divortium petere vel pronuntiare. Divortium civile, aiunt,
ex natura sua inducit libertatem civilem partium, pronuntiat coniuges
veros deinceps coram lege civili nullum ius vel officium matrimoniale
ad invicem habere et filios fore illegitimos, matrimonium cum tertia
persona fore validum, legitimas relationes et filios legitimos cum omnibus
consequentiis. Atqui existente vinculo sacro matrimonii, illa civilis
partium libertas est intrinsece mala. Ergo divortium civile est intrinsece
malum. Et sane, si lex divortium sanciens est iniqua, pariter sententia
illud pronuntians.
Alii vero censent divortium civile non esse intrinsece malum, ita ut
ex iusta causa aliquando peti vel pronuntiari possit, et sic ratiocinantur :
Divortium civile est solutio solius vinculi civilis a vinculo sacro omnino
distincti ; est solutio vinculi reapse non existentis et denegatio effectuum
mete civilium. Atqui solutio vinculi reapse non existentis est per se

986

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

moraliter indifferens, nam sicut matrimonium civile est actus per se
indifferens respectu matrimonii sacri, ita indifferens per se est annullatio
illius actus. Ergo divortium civile est per se moraliter indifferens ;
I quamvis ratione circumstantiarum saepius sit malum. — Lex autem
iniqua est ex intentione legislatoris et ex pravis consequentiis ; sed
I intentio legislatoris non cadit sub lege, et in executione legis ab ea separari
i potest ; consequentiae vero nocivae in casu particulari abesse possunt,
aut maiore bono consequendo vel malo vitando compensari ita ut suffi­
ciens sit ratio eas permittendi.
Nec quaestio ex auctoritate fuit soluta ; nam decisiones Sedis apostolicae, quamvis pluries fuerunt datae, non tamen videntur rem dirimere,
nec sunt generales sed potius spectant casus particulares. Plures sunt
severiores (v. g. S. Off., 25 iun. 1885 et 27 maii 1886), sed explicari
possunt specialibus adiunctis gravioris scandali aut cooperationis in
introducenda divortii lege ex animo hostili erga Ecclesiam lata, ut in
Gallia ; at etiam quaedam sunt mitiores, et nominatim pro Belgio, ubi
lex iamdiu existit nec ex animo hostili lata fuit, mediante nuntio apostolico
responsum fuit severiore declaratione pro Gallia data nihil in Belgio
fuisse immutatum (14 sept. 1886).

C. Quantum ad cooperationem divortio civili a magistratibus, advocatis,
procuratoribus aliisque officialibus praestitam :
Cum petitio et pronuntiatio divortii civilis non sit intrinsece mala et
quandoque licite fieri possit, etiam licita esse potest cooperatio materialis
ipsi praestita, nec solum in eo casu quo licita sit petitio aut pronuntiatio,
sed etiam si sit illicita : dum cooperatio sit mediata, adsit causa propor­
tionate gravis, et non sit maius malum aut scandalum vitandum.
D. In praxi, certum est plura et gravissima mala ex civili divortio
consequi, nam exinde invalent falsae notiones de competentia iudids
civilis quoad causas matrimoniales, imo circa indissolubilitatem matri­
monii j insuper denegantur matrimonio valido effectus quorum nonnulli
ex iure naturali et divino profluunt, ut legitimitas filiorum postea pro­
creatorum ; tandem novum permittitur matrimonium civile cum omni­
bus effectibus civilibus.
Quapropter ut tales effectus permitti valeant, requiritur gravis et
proportionata causa. Haec vero interdum adesse potest tum pro ipsis
~ coniugibus, tum pro advocatis et procuratoribus, tum etiam pro iudicibus.
Nam maxime interest Ecclesiae et reipublicae ut viri in Ius muneribus
constituti sint vere et practice catholici. Praeter hanc rationem boni
communis urgere possunt rationes ordinis privati sive quoad bona
teinporalia, sive quoad sustentationem et educationem familiae, sive
quoad legitimam separationem obtinendam in locis ubi lex nullam
aliam concedat nisi divortium proprie dictum. Itaque :
i° Excusatur cooperatio iudicis moraliter coacti aut ad sententiam
divortii pronuntiandam aut ad mimus suum reponendum, saltem si
moneat se non velle attingere nisi effectus civiles vel id sufficienter
notum sit ; nisi tamen maius timeatur scandalum omnino vitandum.
20 Excusatur cooperatio procuratoris et advocati, quando vel ipsi
moraliter coguntur agere vel saltem partes ipsae fidte agunt in
petendo divortio ; non vero excusatur cooperatio advocati qui libere
susdpit causam divortii illidte introductam, nam mala quae ex divortio
dvili sequi diximus, non compensantur pecunia quam advocatus posset
lucrari.
3° Imo ipsae partes in gravissimis drcumstantiis fidte possunt petere
divortium ad gravissima mala vitanda, v. g. quando dyile divortium
apparet tamquam medium unicum impediendi ne spurii adulterini in
familiam introducantur. Similiter, quando tribunal educationem filio-

DE MATRIMONIO

987

rum daret coniugi inhonesto et culpabili, nisi pars innocens prius peteret
divortjum, aut si pars innocens timeret subsistentiam insufficientem in
sola separatione corporum.
Verum fatendum :
a) Non satis fundatas esse multas rationes quas partes catholicae
afferunt petendo divortio, ipsosque advocatos catholicos non semper
satis perpendere gravitatem motivorum exigendorum. Unde Sedis
apostolicae decisiones memores, ad auctoritatem Ordinarii recurrere
Soleant ab eaque flagitent in casibus particularibus utrum introductio
causae divortii tuta conscientia fieri possit.
b) Spedatim in Belgio, cum iam eadem iura et privilegia, sicut di­
vortio, ita et separatione a toro et habitatione generarim obtineri possint,
aegre existere potest causa suffidens petendi divortium ; in casu raro
non est tamen omnino impossibile, et ideo ad diiudicandum an adsit
ratio suffidens, recurrendum est ad Ordinarium, ut praescribit Conc.
prov. Mechliniense, n. 81.
c) Id etiam valet pro Gallia. Ibi tatnen, ratione scandali, rigorosior
praxis erat iniuncta, et ideo : num et quibusnam in casibus, mutatis
forsan circumstantiis, iam lidtum esse possit benigniorem praxim sequi,
id diudicare non pertinet ad privatos, sed ad episcopos, ad quos
proinde in singulis casibus recurrere oportet.
De his inspid meretur Kiselstein, in Rev. Eccl. de Liège, 1923 et
juil. 1927.

978. Separatio a toro et habitatione seu, ut dicitur, corporum

vel a toro et mensa (scheiding
ubi iure dvili sandtur, a fortiori lidte quaeri potest,
non tamen cum animo agnoscendi competentiam fori dvilis quoad
matrimonia fidelium. Hinc lidtum est parti catholicae separationem
iuridice exquirere, et iudid eam pronuntiare, dum adsit causa iusta ab
Ordinario comprobata, aliud tribunal non possit adiri ut in foro dvili
separatio valeat, et nullus alius sit effectus quam dicta separatio (S. Off.,
19 dec. i860 et 3 apr. 1877).

et bonorum (séparation de corps et de biens}

van tafel en bed),

979. Corollarium· — Si qui absque licentia Ordinarii divortium
obtinuerunt, parochi et confessarii :
i° Eos inducant ad poenitendum de admissa culpa.
20 lubeant partem, quae divortium petiit, ut reconciliationem pro
posse procuret, si ista sit moraliter possibilis, nec adsit causa suffidens
separationis corporalis.
3° Secus, ad Ordinarium recurrendum est ut ad sacramenta possit
ipsa admitti, quia separatio pertinet ad forum externum, utpote
factum publicum.
4° Quodsi novum inierunt matrimonium dvile, sunt ipso facto infames
infamia iuris (can. 2356), privantur sepultura ecclesiastica (can. 2357,
§ 2 cum 1240, S i> 6°), et non possunt admitti ad sacramenta, nec'in
morte, nisi concubinatum cessaverint et scandalum reparaverint ; est
autem hoc scandalum in eo quod mulier pergit nomen viri portare, quod
ambo in contemptum divinae legis simul manent et quod insuper in
occasione proxima publice versantur peccati.
Non sufficit, regulariter, ut propositum condpiant vivendi tamquam
frater et soror, quod in praxi aegre ad executionem deducitur nec
proinde exequendum praesumi potest, et quod non est medium aptum
tollendi scandalum : factum enim cohabitationis illorum qui civiliter
iuncti sunt est pravum exemplum, de se et necessario ad malum inducens.
Qui plura cupit, adeat nostras Quaestiones de Variis Peccatis in sacra­
mentali confessione medendis, c. II, B, q. 2, VIII.

INDEX ALPHABETICUS
RERUM

*
NOTABILIUM.

Numerus indicat subdivisiones articulorum, non paginas.
Abbas. Eius, in suo territorio, potestas, v. Episcopus : II,) III.)
Ablutio s materia proxima baptismi 123. Ablutio per immersionem,

infusionem vel aspersionem 123,124. Ablutio requisita ad baptismi :
validitatem 124, liceitatem 125.
Abortus. Punitur excommunicatione 682-B-d-4. Baptismus foetus
abortivi 157—160.
Abruptio conjugalis debiti 956-4.
Absens absolvitur : invalide a peccatis 447-2°, valide a censuris 681D-3°-d.
Absolutio : forma sacramenti Poenitentiae 417-4, 441. Non est tota
sacramenti essentia 437-4. Debet esse indicative, non deprecative
442, 443. Eius significatio 444. Requisita ad eius validitatem : quoad
verba 445, quoad modum : vocalis 446-A, facta praesenti 446-B,
447-3°, sine conditione de futuro 446-C. Eius invaliditas si fiat : per
litteras, per internuntium 447-10, per telephonium, 447-6°, cum con­
ditione de futuro contingenti 81-3°. Eius ritualis formula 669. Con­
ditio adhibenda est : « si es capax >, non : « si es dispositus » 618.
Absolutio : concedenda ex justifia 614, deneganda incapaci vel
indigno 615, differenda dubie disposito 616, 617, deneganda vel
differenda ratione conditionis pOeni tentium : «.Poenitens.Absolutio
in articulo mortis 447-5, 652, quoties iteranda 655-3. Absolutio
complicis «.Complex. Absolutio a reservatis «.Reservatio. II. Abso­
lutio generalis seu Benedictio papalis 673-I-a. Absolutio generalis
seu Benedictio apostolica in articulo mortis 708.

Acatholici. v. Haereticus. Infideles.
Acceptatio in matrimonio 787, in sponsalibus 830, 831.
Accusatio falsa sollicitationis 643-C.
Acolythatus, ordo piinor 729-4°. Eius materia et forma 729-40. Potestas

per eum collata 729-4°. Requisita aetas 739-2, scientia 739-3. Acolÿthatus probabiliter est sacramentum 727.
Actio ad petendum matrimonium 833-4°-5°, 835-1°·
Adiutorium mutuum inter coniuges 971—974.
Administrator apostolicus. Eius ordinaria iurisdictip in foro sacramentali 580-1.
Admonitio poenitenti facienda 611.
Adnotatio baptismi, confirmationis, matrimonii, v. Inscriptio.
Adoptio, ut impedimentum matrimonii : prohibens 866, dirimens
909, 910.
Adoratio SS. Eucharistiae 240.
Adulterium, cum promissione vel attentatione matrimonii, seu impe­
dimentum criminis 898, 975-A-c, item, cum coniugicidio 899,
v. Crimen. Dispensatio ab hoc impedimento 924-C-e. Adulterium
compartis : causa licita imperfecti divortii 966; requisitae conditio­
nes 966, privans iure petendi debitum 961.

* Multas gratias agimus optimo confratri, R. P. Van Langenhove,
qui magna cum cura tabulas alphabeticas pro tota Summa Theologiae
Moralis bene voluit conficere.

990

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Adultus, ut subiectum Baptismi 142-4. Eius obligatio suscipiendi

Baptismum 143; requisitae dispositiones 144, 145. Caeremoniae,
vel caeremoniarum suppletio, in Baptismo adultorum 169-4.
Advena, quoad absolutionem a censuris 681-D-20.
Advocatus. Eius cooperatio ad divortium civile 977-B-2°-3°, C, D-2°3°’ 978.
.
Aegroti. Eorum privilegium recipiendi S. Communionem non leiuni
283-5, f· Infirmi. Cessatio, quoad ipsos, reservationis peccatorum
597-B.
Aetas qua suscipi potest : Confirmatio 192, S. Communio 275, fieri
debet communio prima paschalis 295, prima confessio 649. Aetas
requisita ad suscipiendos varios ordines 739-2. Aetas ut est impe­
dimentum matrimonii dirimens 873—875. Dispensatio ab impe­
dimento aetatis 857, 875.
Affectata ignorantia non excusat a censuris 681-C.
Affinitas, impedimentum matrimonii dirimens 912—914. Dispensatio
ab hoc impedimento 913, 917.
Agenesis. Tempus ageneseos in actu coniugali 956-3.
Aggravantes circumstantiae quando in confessione sint declarandae
522-D.
Agnus Dei, benedictio constitutiva et invocativa 108-3, reservata
S. Pontifici 110-2. Agnus paschalis, sacramentum Veteris Legis 6.
Alapa, caeremonia Confirmationis : eius significatio 193.
Altare 389-A. Altare fixum, mobile, fixatum, ibid., petra sacra cum
sanctorum reliquiis, ibid., praeceptum celebrandi in altari conse­
crato, ibid., et Notae a-c, prohibitio recondendi subtus altare defunc­
torum cadavera, ibid., nota e, altarium exsecratio, ibid. Altaris
ornatus 389-B. Altare privilegiatum 676. Missa celebranda in altari
privilegiato 378-4°-b.
Alumni religiosorum : quoad Viaticum 339; absolutionem recipiendam :
valide 581-b, 588, licite 588-C; extremam unctionem 701-3.
Amentes sunt capaces : Baptismi 146, Confirmationis 190. Amentes
quinam sint capaces S. Communionis et Viatici 275, Absolutionis
sacramentalis 650, Extremae Unctionis 704-4, 705-3.
Amor : Dei perfectus et imperfectus 493-3. Amor Dei : initialis, in
attritione 500, perfectus, in contritione 493. Amor mutuus inter
coniuges 971—974.
Amplexus impudici inter coniuges 949.
Anathema 682.
Animae purgatorii. Applicatio, animabus illis : sacrificii Missae 354,
356, satisfactionum 547,548-4—6, indulgentiarum 671, 676, 680-C.
Annus sanctus, seu iubilaeum ordinarium 680.
Anticipatio : Missae, quoad horam canonicam 387-B, applicationis,
in Missa 353-2-4.
Antimensia (Graecorum) 389-A-nota b.
Apostasia a fide catholica non est verum matrimonii impedimentum
864.
Apostatae, tenentur, per se, ad Ecclesiae leges 861. Arcentur a munere
patrini : in baptismo 171-3, in confirmatione 195, a munere testis
in celebratione matrimonii 845-2. Ipsis, defunctis, denegatur appliFi' catio Missae publica, non tamen privata 356.
Apparitiones Christi in SS. Eucharistia 254.
Applicatio formae ad materiam in sacramentis 14, 15. Applicatio, in
sacrificio Missae : fructûs generalis 350-i0, 351, 354, fructûs specia­
lissimi 350-3°, 351, fructûs specialis 350-2°, 352, 356; quomodo et
quando a celebrante sit facienda 349. Quid in casu : duplicis appli­
cationis 353-10, applicationis anticipatae 353-2—4. Pro quibus liceat,

INDEX ALPHABETICUS

991

vel non liceat applicare 356. Applicatio facienda ratione : officii
365—369, beneficii 370, 372, stipendii 373—379, obedientiae et voti
382, promissionis 383-2. Applicatio indulgentiarum v. Indulgentia.
Appretiative summa: contritio 483.
Approbatio confessarii 582-1°, 583-D, 604-5.
Aqua, materia Baptismi I20, quaenam sit materia valida, invalida,
dubia 121, usus aquae consecratae, benedictae 122. Aqua in confi­
ciendo pane eucharistico 217-2. Aqua cum vino sub gravi miscenda
in Missa 222-4, 223· Aqua lustralis 108-3.
Arrha, in sponsalibus 835-2.
Artes liberales quaenam interdicantur clericis 744-6°.
Aspectus impudici inter coniuges 949.
Aspersio, modus baptizandi 123, quaenam valida 124, licita 125.
Assensus fidei requiritur in baptismo adultorum 144.
Asservatio SS. Eucharistiae 393.
Assistens (sacerdos) celebranti Missam 389-E-nota c.
Assistentia parochi, vel Ordinarii, vel delegati, in celebratione matri­
monii 845. Conditiones assistentiae : validae 846, licitae 847. Assis­
tentia ex delegatione 848. Assistentia testium, in forma celebra­
tionis iuridica : ordinaria 845-2, extraordinaria 849. — Assistentia
in contractu sponsalitio 832.
Attentatio matrimonii. Eius invaliditas : ex Ordine sacro 890, ex voto
solemni castitatis 892. Poenae canonicae in attentantes 893. Atten­
tatio : cum crimine qualificato, seu impedimentum criminis 897,
cum matrimonio mere civili 975-A-c.
Attentatum matrimonium 749-C.
Attentio requisita : in ministro sacramentorum 85-2.
Attritio 497. Eius honestas ac utilitas 498, 501. Éius efficacia 499. An
requirat amorem initialem 500. Sensus adagii : ex attrito fit contritus
503. Attritio requisita in baptismo adultorum 144-C.
Augmentum gratiae, in sacramentis vivorum 38, speciatim, in SS.
Eucharistia 262, 265.
Auricularis confessio 509-II-c.
Aurora, quoad celebrotionem Messoee 387-B.
Austeritates, ut sunt opera satisfactoria 556, 557-3°-b.
Azymus panis, materia SS. Eucharistiae in Ecclesia latina 218-3. Huius
consuetudinis antiquitas ac rationabilitas 219. Azymus panis non
requiritur ad validitatem consecrationis, ibid. Facultates a iure con­
cessae circa distributionem vel receptionem S. Communionis in
azymo vel in fermentato, ibid.
Balsamum, oleo admixtum, in materia Confirmationis 181.
Banna nuptialia 838. Eorum obligatio, ibid. Officia parochi quoad procla­

mationes 842, 843. Proclamationum : tempus, forma, locus 839.
Sunt regulariter omittendae in matrimoniis mixtis 838. Fidelium
obligatio revelandi impedimenta 840. Dispensatio a bannorum
proclamatione 841.
Baptismus. (Tractatus de Baptismo. Divisio Tractatûs : 114) .
I. ) Baptismi : definitio 1x2, varia nomina X13, a Christo institutio
115—117 jmateria remota 120 : qualis ad validitatem 121, ad liceitatem 122, quaenam habenda ut valida, invalida, dubia 121 ; materia
proxima 123 : qualis ad validitatem 124, ad liçeitatem 125 ; forma
126—129 : verba ad validitatem requisita 127, verborum mutationes
quibus forma fit invalida vel dubia 127, 129-2, requisita ad liceitatem formae 128, forma praescripta in Ecclesia graeca, ibid.,
simultanée materiae et formae applicatio 129, 14-ûota 1.
II.) Baptismi : effectus : regeneratio X30, remissio peccatorum
13Q-A, gratia 130-B, remissio poenarum 131, character 112-70,

ï
l·

;

992

J

130-C, signum, res, res et sacramentum 118; necessitas 133;
baptismus fluminis, flaminis et sanguinis 134, 135. Peccatum in
eius nimia dilatione 148.
ÏII.) Baptismi minister 136; minister : ordinarius 137, extraordi­
narius 138, baptismi privati 139. Ordo inter ministros servandus
139-20. Ministri plures simul baptizantes 140. Testes baptismi
141-I. Patrini, eorumque obligationes 171. Baptismi : subiectum
142—-163, caeremoniae i69,1ocUs et tempus 170, inscriptio 172.
IV.) Baptismi : initerabilitas 132, iteratio sub conditione 164—168,
iteratio sub conditione in impedimento disparitatis cultus 887.
Baptismi distinctio a sacramento Poenitentiae 428, 429, 463-B. Eius
valida sed illicita susceptio est materia sacramenti Poenitentiae
436-2. Errores circa Baptismi : institutionem 115, materiam 119,
necessitatem 133, subiectum 147.
Baptisterium 170-2.
Bellum. Militia quaenam impedit simpliciter susceptionem et exer­
citium ordinum 745-50.
Benedictio apostolica in articulo mortis 708. Benedictio papalis 673-I-a.
Benedictio ; paramentorum et ustensilium Missae 389-B-Dj SS. Oleo­
rum, 181,692 i nuptiarum solemnis 791,852-B, C, 853-2 ; nuptiarum
simplex 852-C-m fine. Benedictio nuptialis : peti non potest a
ministro excommunicato aut personaliter interdicto 110-A; quando
et quibus sit impertienda, quando omittenda 852-B-C.
Benedictiones annumeratae sacramentalibus 107, sunt : constitutivae,
vel invocativae, vel constitutivae simul et invocativae 108. Earum :
efficacia 109, minister 110-A, ritus 110-B, subiectum 110-C. Bene­
dictiones reservatae 110-A-1—3.
Beneficium ecclesiasticum 370. Beneficium simplex in fundatione
missarum 370-2. —■ Beneficiatus fundatione missarum 370, eius
obligationes 371, 372, quoad reductionem numeri missarum 372-3,
quoad stipendia 372, 374-30.
Bibliopolae. Ipsis interdicta negotiatio ex stipendiis missarum 380.
Bigamia 881, v. PolygamIA. Poenae canonicae in bigamos 884.
Binatio missae 387-C, quoad stipendium 374-20.
Bona tria matrimonii 793, 795.

,
i
1

>

.
1

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Caeremoniae sacramentorum 104, earum utilitas 105, obligatio eas

servandi 106. Caeremoniae : Baptismi 169, earum suppletio 169-4;
Confirmationis 193; Missae, v. Celebratio, S. Communionis et
Viatici 392-C; Poenitentiae 669; Ordinationis 729; Matrimonii 852.
Calendarium, pro Missa celebranda 390.
Calix, cum patena, in Missa 389-C. Eius exsecratio 389-C, in fine.
Materia remota in ordinatione subdiaconi 729-3. Calix cum vino,
patena cum oblatis, materia remota ordinationis presbyteri 717—719.
Candelabrum, in ordinatione acolythi 729-4°. Candelabra in cele­
bratione Missae 389-B-30.
Candelae, in celebratione Missae 389-8-3°, in expositione SS. Sacra­
menti 393-3°·
Canon Missae. Omissiones vel mutationes in canone 390. Consecratio
hostiarum incepto iam canone allatarum 215-5.
Capellanus militum. Eius iurisdictio in foro sacramentali 580-1, eius
facultas delegandi 581-1. Eius facultas quoad assistentiam in Matri­
monio 845-1° in fine.
Cardinales habent privilegium eligendi sibi confessarium 583-A-i°;
habent iurisdictionem ordinariam in foro sacramentali 580-1, quam
delegare non possunt 583-E; possunt : concedere indulgentias
quasdam 673-I-c, administrare Confirmationem 187-1, conferre
minores ordines 734.

i

INDEX ALPHABETICUS

993

Castitas. Castitatis votum : simplex, impediens matrimonium 865, —

solemne, dirimens matrimonium 889—892. Castitas coniugalis 937.
v. Reservatio. Casus « urgentiores », in quibus cessat
reservatio 597;C; in quibus concedi potest dispensatio super impe­
dimentis matrimonialibus : ab Ordinario 921, a parocho vel a confes­
sario 922 ; in quibus concedi potest dispensatio s uper irregularita­
tibus, 742-30.
Causae s excusantes ab integritate materiali confessionis 525, 526.
Causae dispensandi ab impedimentis matrimonialibus 924 : Causae
« canonicae »
924-A, causae « non canonicae » seu « rationales »
924-rB.
Causalitas sacramentorum, v. Sacramentum III.)

Casus reservati,

Cautelae, v. Cautiones.
Cautiones praestandae in matrimonio mixto 867-3°,

dispensatione
super impedimento disparitatis cultus 888-2-3.
Celebratio Missae, I.) Dies. Quotidianae celebrationis commendatio.
Dies excepti 387. Hora. Disciplina hodie vigens. Exceptiones, speciatim in nocte Nativitatis Domini 387-B. Quoties in die. Gravis
prohibitio celebrandi pluries in die, cum exceptis diebus et casu
binationis 387-C. Tempus missae impendendum 387-D. Dies quibus
prohibetur Missa pro sponso et sponsa 852-B-6“-c.
II. ) Locus : regularis 388, eXceptionalis : oratorium privatum,
privata coemeteriorum aedicula (de licentia Ordinarii), oratoria
domestica (ex induito Apostolicae Sedis), 388-1°; (extra locum
regularem) supra petram sacram 388-2°, in altari portatili 388-30.
Quid liceat navigantibus in mari 388-4“. Prohibetur celebratio in
templis haereticorum vel schismaticorum 388-4°, item in ecclesia
exsecrata, violata, interdicta 388-4°.
III. ) Requisita ad celebrationem: altare eiusque ornatus 389,
calix cum accessoriis 389-C, vestes sacrae 389-D, minister inser­
viens, 389-E. Quid : de sacerdote celebrante in aliena ecclesia 388-5°,
de presbytero assistente 389-E-2-C. Ritus sub gravi vel sub levi
servandi 386, 390.
IV.) Defectus in celebratione occurrentes : ex omissione caere­
moniarum 391, ex interruptione Missae 391-B, ex defectibus in
pane, in vino, Vel in utraque materia 391-C.
Censura, poena ecclesiastica. Eius definitio 681. Ecclesiae potestas
ferendi censuras 681-A, potestas ordinaria et potestas delegata
681-A. Censurarum : subiectum 681-B, obiectum 681-C. Reser­
vatio censurarum, v. RESERVATIO. Absolutio a censuris 681-D,
597-C, praemittenda absolutioni a peccatis 669-Nota 4, absolu­
tionis conditiones 681-D, absolutio in foro interno et externo 681-D,
absolutionis formula 6%i-D~in fine. Censurarum species: excommu­
nicatio 682, suspensio 683, interdictum 684.
Cereus, in Confirmatione 193-4, ÎP ordinatione acolythi 729-4°. Cerei
in celebratione Missae 389-B-3°-4°-a, in expositione SS. Sacra­
menti 393-3°.
Certitudo confessarii de peccatis et dispositionibus poenitentis 610.
Cessatio iurisdictionis : ordinariae 580-3, delegatae 583-C; suspensionis
683-C, interdicti 684-C, impedimentorum matrimonii, v. Dispen­
satio.
Character sacramentalis. Eius : definitio 59, existentia 60, essentia

61-—63, indelebilitas 64, effectus 62, 63, 66. Sacramenta quae cha­
racterem imprimunt 65. Character : Baptismi 130-C, Confirmationis
184-B, Ordinis 723-B, 731-3-4, 732-2.
Chirurgica operatio. Eius liceitas vel necessitas ad baptizandum
foetum 155.
Summa Theologiae Moralis III. — 63

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

994

Chrisma, materia remota Confirmationis 181.
Chrismatio, num sit de essentia Confirmationis 179, 180. Est sacra­

menti materia proxima 182.

Cibi vetiti : ratione legis ieiunii eucharistici 282.
Circumcisio, sacramentum Veteris Legis 5. Eius : significatio

6-infine,

effectus 53—55.
Circumstantia. Circumstantiae quaenam in confessione sint decla­
randae 522-D.
Clandestinum matrimonium 74.9-B-2. Hodierna legislatio canonica
circa ipsum 844. Clandestinitas non est impedimentum stricte
dictum, ibid., 856-in fine.
Clavis tabernaculi eiusque custodia 393-2°-b, Clavis, materia remota in
ordinatione ostiarii 729-70. Potestas clavium 419-570. Christus eam
contulit Ecclesiae 421—424, 426. Est potestas illimitata 423. Eius
exercitium in Ecclesia primitiva 425.
Clericus, Significatio nominis 730. Translatio laid, per primam tonsu­
ram, ad statum clericalem 730. Statûs clericalis existentia 715-1°.
Clericorum privilegia et obligationes 730. Clerici maioristae sub­
liduntur impedimento ordinis 890; poenae canonicae in tnaioristas
matrimonium attentantes 893.
Coelibatus ecclesiasticus, obligatio orta ex susceptione subdiaconatus
729-3°, oritur immediate ex voto subdiaconatui annexo, ibid., 890 et
simiil ex lege ecclesiastica, ibid. Conditiones contrahendae obliga­
tionis 890. Eius obligatio in Ecclesia orientali 889.
Coemeterium. Sepultura fidelium in coemeterio interdicto 684-A-3.
Coena. De die Ultimae Coenae controversia 210. Sacrificium Coenae
comparative ad Sacrificium Missae 324-4.
Cognatio legalis ut est matrimonii impedimentum : prohibens 866,
dirimens 909, 910. Impedimenti dispensatio, ut est prohibens 866,
dirimens 910.
Cognatio naturalis, sive carnalis, v. Consanguinitas.
Cognatio spiritualis, effectus : Baptismi 171-5-B, Confirmationis
195-î'n fine. Est impedimentum dirimens matrimonii ortum ex
Baptismo, non ex Confirmatione 907. Existit inter baptizatum — ac
baptizantem et levantem 908. Requisitae, ut existât, conditiones 908.
Non existit, ex Novo Iure, inter baptizati parentes — ac baptizan­
tem et patrinum 908-C, nec inter baptizatum et infidelem bapti­
zantem 908-B. Impedimenti multiplicatio 908-iw fine.
Cohabitatio coniugum 963. Eius obligatio 964. Causae permittentes
separationem 966—970, v. Divortium. Cohabitatio coniugum fra­
terna 927.
Colloquia impudica in usu matrimonii 949.
Commendatitiae litterae sacerdotis in ecclesia aliena celebraturi 388in fine.

Commercium, ex Missarum stipendiis, prohibitum 380,
Communicatio civilis cum excommunicato vitando 682-A

in fine·,

clerici communicantes excommunicationem incurrunt 682-B-Ç-4.
Communio. I.) Valida SS. Eucharistiae sumptio 268. Eius modus :
saçramentalis, spiritualis, saçramentalis simul et spiritualis 269.
Communio specierum est de integritate, non de essentia, sacrificii
Missae 317.
) Communionis subjectum 270. Requisita, in adulto ad sump­
II.
tionem validam, intentio, 270. Requisitae, ad sumptionem fructuo­
sam, dispositiones : ex parte animae : praeter fidem, probatio statûs
gratiae 271, vel confessio saçramentalis 271-273, instructio et dis­
cretio 275, reverentia ac devotio 276; ex parte corporis : habitus
decens 279, mundities 280, ieiunium 281. Cibi et potus, quoad frac­
tionem ieiunii 282, causae a ieiunio excusantes 283,284, privilegium

INDEX ALPHABETICUS

995

infirmorum 283-5°, sacerdotum 283-6°, 284. Malitia communionis
sacrilegae 274.
III.) Communionis necessitas : quoad sumptionem : realem 291,
in voto 292. Necessitas ex praecepto : divino 293, 294, ecclesiastico,
seu obligatio communionis paschalis 295, in ordine ad matrimo­
nium 837-Π c. Communio sub una vel sub utraque specie, quoad
necessitatem vel opportunitatem 297—299. Communio sub specie
vini quandonam sit laicis licita 300.
IV. ) Administrandae Communionis minister : ordinarius 336,
extraordinarius 337. Minister Viatici, v. Viaticum. Quid liceat
clericis diacono inferioribus, vel etiam laicis 338. Ministri requisita
iurisdictio vel licentia 339, 340. RituS dispensationis quoad tempus,
locum, defectus occurrentes 392.
Communio frequens 286. Eius, etiam si quotidiana, commendatio 287.
Conditiones requisitae 288, optandae dispositiones 288-a-b. Offi­
cium : confessarii 288-c, parochorum et condonatorum 289-1,
superiorum 289-2. Commendanda : communionis libertas 289-4-5,
hebdomadaria confessio 289-6.
Communio spiritualis 290.
Communitates, sive collegia aut societates : ut possunt esse subjecta
interdicti ecclesiastici 684-A-5.
Commutatio : operum pro lucrandis indulgentiis praescriptorum
674-D, pro iubilaeo, 680-B; satisfactionis saçramentalis 562.
Competentia Episcopi ordinantis 735.
Complex. Revelatio complicis, facta confessario 526. Inquisitio de
nomine complicis, vetita confessario 526-3. Casus licitae inquisi­
tionis, ibid.— Absolutio complicis in peccato turpi 631—638; complidtas : ratione personae complicis et ratione turpis peccati 632,
peccati requisitae qualitates 633. Complicitas non restringit sed
aufert confessarii in complicem iurisdictionem 634, reddit absolu­
tionem invalidam 634. Absolutio complicis in mprtis articulo vel
periculo 631, 635. Periculum mortis quodnam sit 635-B. Poenae
canonicae in confessarium delinquentem 636, quandonam incur­
rantur vel non 636. Delinquentis absolutio 636-in fine, 638. Quid
confessario agendum ne absolvat complicem 637.
Concubinatus : ut arcens a receptione sacramentorum 89; ut inducens
impedimentum publicae honestatis 916; est causa canonica obti­
nendae dispensationis ab impedimentis matrimonialibus 924-A-12,
15·
Conditio. Administratio sacramentorum sub conditione 84, 85-3.
Iteratio baptismi sub conditione 164, item, sacrae ordinationis 722.
Saçramentalis absolutio sub conditione 446-C, an sit valida 618.
Conditio « si es capax » praeferenda conditioni : « si es dispositus »
618-C. Conditio in contractu : sponsalitio 835, matrimoniali 801.
Conditiones contra substantiam matrimonii 80 r.
Confessarius. I.) Minister sacramenti Poenitentiae, eiusque potestas
ordinis et potestas iurisdictionis 568. Distinctio utriusque potestatis
569. Habitudo potestatis confessarii ad potestatem clavium 570.
Necessitas, ad validitatem sacramenti : potestatis ordinis 572—574,
potestatis iurisdictionis 576—578. Confessarii iurisdictio, z/. Iuris­
dictio. Reservatio. Confessarii facultates speciales, v. Iurisdictio.
II.)Confessarii obligationes,in genere: audiendi confessiones, ex
iustitia 601-A, éx charitate 601-B; acquirendi scientiam 604, pru­
dentiam 605, bonitatem vitae 606.
Eius obligationes in actu confessionis 607 : interrogare poeniten­
tem 608, 609, ferre iudicium de eius peccatis ac dispositionibus 610,
eum instruere et monere 611, ei apta indicare remedia 612, ei, indis­
posito, apta contritionis motiva proponere613. Obligationes quoad

996

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

absolutionem : ipsam, υ. Absolutio, ratione variae poenitentium
conditionis, v. Poenitens. Obligationes quoad imponendam satis­
factionem v. Satisfactio. Obligationes speciales : monere pecca­
torem peccati reservati reum 599-3-4, monere personam Sollicitatam
ut sollicitantem denuntiet 642-C, monere onanistas 957, monere
coniuges divortium petentes 970, 979.
Eius obligationes post actum confessionis : servare secretum,
v. Sigillum, non uti notitia ex confessione habita 628, corrigere :
errores impedientes sacramenti : validitatem 62 9-A, integritatem
629-B; errores damnificantes poenitentem 629-C.
Eius peccata ex abusu sacramenti, v. Complex. Sollicitatio.
)
III.
Confessarii prudentia : in permittendo : primam puerorum
communionem 275-6°, frequentem communionem 289, in tractando
suspectum de reticentia 610-2, in inquirendo, in casu necessitatis,
de nomine complicis 526-3, in dimittendo suum complicem apud se
confiteri volentem 637, in procurando denuntiationem confessarii
sollicitantis 645, in tractando consuetudinarios et recidivos 660,
661, 662, in imponendo satisfactionem sacramentalem 549, 550, in
absolvendo a peccato reservato 599-3—5, in absolvendo Sub condi­
tione 619, in servando sigillum 630-3—5, in inquirendo de impedi­
mento criminis 901-5, in iudicando de impotentiae impedimento
880, in declarando nullitatem matrimonii 927, in interrogando et mo­
nendo de onanismi malitia 958, in instruendo poenitentem de coniugali debito 962, in tractando coniuges divortio separatos 970, 979.
Confessio, pars sacramenti Poenitentiae 507. Eius divina institutio ac
necessitas 509, 510, eius utilitas 509-111. Confessionis praeceptum :
divinum 512, ecclesiasticum (de annua confessione) 513. Confes­
sionis definitio 514. Est actus virtutis poenitentiae 515. Eius requisi­
tae qualitates 517. Confessio vocalis, eiusque necessitas 518, 519.
Confessionis integritas, formalis et materialis, eiusque necessitas 521 ‘.
integritas : quoad ipsa peccata 522-A, 527, quoad peccatorum :
numerum 522-B, speciem infimam, 522-C, circumstantias, 522-D,
quoad peccata dubia, 522-D, 523. Causae ab integritate materiali
excusantes 525 : ignorantia vel oblivio 525-A, impossibilitas physica
525-B, impotentia moralis 525-C, periculum diffamationis : ipsius
confitentis 525-C, alterius personae 526. Confessionis fidelitas seu
sinceritas 529-531. Confessionis effectus 532.
Confessionale 670, quoad peccatum sollicitationis 641-5.
Confirmatio, (Tractatus de sacramento Confirmationis. Divisio Tractatûs 175.) Confirmationis : notio, definitio, varia nomina 173, 174,
a Christo institutio 177,178, materia 180 : remota 181, proxima 182,
forma 183, effectus 184, signum tantum, res, res et sacramentum 46.
Eius ; minister : ordinarius 186, 188, extraordinarius 187, 189,
subiectum 190, necessitas 191, necessitas in ordine : ad S. Ordi­
nationem 738-4°, ad matrimonium 837-11-3-b; initerabilitas 185-2,
caeremoniae 193, tempus et locus 194. Patrini 195. Errores circa eius
institutionem 176.
Congregationes (Sacrae) adeundae pro dispensatione in impedimentis
matrimonialibus 920-30,925, pro matrimonii sanatione in radice 935.
Coniugale debitum. Non est de essentia matrimonii 773,774-A, 777-5°.
Eius liceitas 763-764, 937. Eius liceitas vel illiceitas : ex modo
938, ex fine intento 939—941, ex circumstantiis : personae 943,
sitûs 944, loci 945, temporis 946, habitudinis corporalis 946-1—3.
Liceitas vel illiceitas actuum in ordine ad debitum 949, 952. I1Hceitas talium actuum : si solitarii 950—952, si mutui 951, 952,
956-5. Abusus debiti coniugalis 954 : onanismus 954, eius malitia :
in se 955, in suis effectibus 957; sodomia improprie dicta 956 ;
debiti : exercitium modo non naturali 956-2, exercitium tempore

INDEX ALPHABETICUS

997

ageneseos 956-3, abruptio 956-4-5. Reddendi debiti : obligatio
960, 961-1°—6°, obligationis cessatio 961. Debiti petitio : in
pasu voti castitatis 943-2°, in dubio de validitate matrimonii 943-30,
in casu onanismi 955-2°—5°, in casu morbi 946. Debitum redditum,
de se non impedit S. Communionem 280-2°.
Coniuges. Eorum obligationes in usu matrimonii, v. Coniugale debi­
tum. Obligatio cohabitationis 963—970, v. Divortium. Obligatio
mutui amoris et adiutorii 971—974.
Coniugicidium, impedimentum matrimonii, v. Crimen.
Consanguinitas, impedimentum matrimonii dirimens 903. Computatio
graduum secundum ius canonicum et ius civile 903. Consangui­
nitatis multiplicatio 995-2. Invalidatio in linea recta 904, in linea
collaterali 905. Ecclesiae potestas quoad dispensationem 906-2-3.
Impedimentum quoad infideles 906-4.
Conscientia. Matrimonium conscientiae seu occultum 749-B-3.
Consecratio, actio conficiens Eucharistiam 206-C. Verba consecratio­
nis ut constitutiva Sacramenti 245. Consecratio facta virtute ver­
borum 226. Specialia quaesita : quoad intentionem consecrantis
212-3°, quoad hostias in altari positas inscio sacerdote 212-3-b, vel
extra corporale relictas 212-3-d, quoad guttas vini calici inhaerentes
212-3-f, 215-3, quoad consecrationem unius materiae sine altera
213 s an talis consecratio licite fiat ad praebendum viaticum 214.
Consecratio, ut est essentia Sacrificii 315, v. Missa.
Consecrationes, quae sunt sacramentalia 108. Earum minister no.
Consecratio: episcopi 736-A, chrismatis 181.
Consensus : Consensus parentum ad ineunda sponsalia 835-3°. Con­
sensus, forma et materia Matrimonii 787, 788, eius necessitas 796,
797, 798, eius obiectum 797, eius requisitae qualitates 799, eius
expressio 800, eius forma conditionata 801, eius vitia 802—807,
ut causa efficiens matrimonii 798-1-2, an possit suppleri 798-3.
Consensus : renovandus ad convalidationem matrimonii 930, 931,
non renovandus, si perseveraverit, in sanatione in radice 934.
Consuetudinarius 657, quoad absolutionem 659.
Consuetudo, seu habitus, peccandi 657, quandoque declaranda in con­
fessione 522-D.
Continentia. Eius obligatio ex ordine sacro 729-3°, ex voto, durante
matrimonio 943-2°.
Contritio. Eius : notio 474, necessitas medii et praecepti 475, definitio
476; est actus virtutis poenitentiae 477. Eius : obiectum, scii, culpa
478, 479; eius requisitae qualitates : vera et interna, formalis et
explicita 481, supernaturalis 482, summa : appretiative, non inten­
sive 483, universalis 484. Contritio debet referri ab absolutionem
489, eam praecedere 491, ei moraliter uniri 490—492. Etiam requi­
ritur in baptismo adultorum 144.
Contritio perfecta et imperfecta 493. Contritionis, extra sacra­
mentum, sed cum eius voto, efficacia 494, 495. Variae theologorum
opiniones circa eam, ex qua oriri debet, virtutem 496-3, charitatem
496-5, charitatis perfectionem 496-1, 505, charitatis causam motivam formalem 496-4. Contritionis effectus : ut est pars sacramenti
504-1, ut est actus virtutis 504-2. An sacramentum Poenitentiae
possit esse sitnul validum et informe 506. Sensus adagii : ex attrito
fit contritus 503.
Contumacia, conditio censurae 596-5®, 681.
Convalidatio matrimonii 927. Fit : vel per simplicem convalidationem
vel per sanationem in radice 928. Convalidatio simplex : in casu
impedimenti dirimentis 930, eius conditiones : cessatio impedi­
menti 930-A, renovatio consensus, 930-B. Convalidatio : in casu
consensûS vitiosi 931, in casu defectûs formae 932. Sanatio in radice

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

998

933. Eius effectus : convalidatio, retrotractio 933-A. Dispensatio
a renovando consensu 933-B. Dispensationis conditiones ex parte
consensus 934. Confessarii officia : in convalidatione 927, in sana­
tione in radice 935.
Convictores (religiosorum), v. Alumni.
Cooperatio ad haeresim et infidelitatem quantum ad sacramenta 79.
Cooperatio ad matrimonium civile 975-C, ad divortium 977-C.
Copia confessarii 272-B.
Copula, V. CONIUGALE DEBITUM.
Coronae SS. Rosarii et aliae 678. Quoad amissionem benedictionis et

indulgentiarum 675.
Corpus. Corporis dispositiones in S. Communione 278—284, in cele­

bratione Missae 384, 389-D in fine. Irregularitates ex defectibus
corporalibus 743-2.
Corruptio verborum in forma sacramentali 19—21.
Crassa ignorantia non excusat a censuris, nisi lex requirat praesump­
tionem, 681-C.
Crimen. Irregularitates ex crimine, seu delicto 744. Crimen : impedi­
mentum matrimonii dirimens 897 : ex adulterio cum promissione
vel attentatione matrimonii 898, ex adulterio cum coniugicidio
899, ex solo coniugiçidio 900. Impedimentum : est dispensabile
901-1, non ligat infideles 901-2, eius ignorantia non excusat 901-3.
Eius multiplicatio 901-4.
Crux Christi. Crux altaris 389-B-3. Indulgentia : Viae Crucis 677,
Crucifixi Viae Crucis 677-C.
Culpa, proprium obiectum contritionis 478.
Cultûs disparitas, impedimentum matrimonii dirimens 885—888.
Daemon. Adiuratio daemonis (exorcismus) quando et a quibus fieri

possit 729-5.

Damnum ut causa excusans ab integritate materiali confessionis 525-C-5.
Debitum, v. CONIUGALE DEBITUM.
Decani. Eorum facultas : concedendi licentiam ad binationem 387-C,

absolvendi a reservatis 598-2, dispensandi a proclamatione bannorum 841.
Decentia requisita in S. Communione 278—280.
Declaratio nullitatis matrimonii 927. — Declaratio mortis coniugis pro
novo ineundo matrimonio 883-b.
Defectus. An cadant sub sigillo sacramentali 625-C. Defectus confes­
sionis, a confessario reparandi 629. Defectus, excusantes ab inte­
gritate materiali confessionis 525. Irregularitates ex defectu 743. —
Defectus occurrentes in celebratione Missae 391, in dispensatione
S. Communionis 392-D.
Defunctis applicatio : sacrificii Missae 356, indulgentiarum 671, 672-E,
indulgentiae altaris privilégiât! 676, v. etiam Animae.
Delatio, v. Denuntiatio.
Delegata iurisdictio, v. Iurisdictio.
Delegatio sacerdotis : ad ministrandum Confirmationem 187, 189, ad
audiendas confessiones, v. Iurisdictio, ad conferendos minores

ordines 734, ad assistendum celebrationi Matrimonii 848 (quae
nequit fieri ad assistendum sponsalibus 832). Delegatio diaconi ad
ministrandum : baptismum solemnem 138, S. Communionem 337.
Delegatio clerici ad ferendam censuram 681-A.
Delictum quale est censurae obiectum 681-C, v. etiam Crimen.
Denegatio : sacramentorum 88, 89, S. Communionis 277, 279; abso­
lutionis : ratione incapacitatis vel indignitatis 615, ratione peculiaris
condicionis in poenitente, v. Poenitens.

INDEX ALPHABETICUS

999

v.
Sollicitatio. Denuntiatio
impedimentorum : ad sacros ordines 740-B-3, ad matrimonium 840.
Desiderium operis coniugii 950. — Baptismus desiderii 135-2.
Destructio peccati, intenta a virtute Poenitentiae 398, effecta per Poeni­
tentiae sacramentum 444, 453—456; per contritionem perfectam
476, 494—496; per attritionem cum sacramento 499, v. etiam

Denuntiatio confessarii sollicitantis,

Remissio.
Detestatio peccati in contritione 476, 481. Non est proprie actus poeni­
tentiae 405.

Deus, causa poenitentiae 404.
Devotio in S. Communione requisita 276.
Diabolus, v. Daemon.
Diaconatus, ordo maior et sacramentum 729-2°.Requisita aetas 739-20,

scientia 739-30. Diaconus, minister extraordinarius : baptismi
solemnis 138, dispensationis SS. Eucharistiae 337. Non est minister
Extremae Unctionis 700-2. Quas dare potest benedictiones 110-4.
Non probatur peccare mortaliter, si, in statu peccati mortalis
existens : ministrat in Missa solemni 77-5, dispensat SS. Eucharis­
tiam 77-3, nec fit irregularis si solemmter baptizat sine delegatione
138. Deferat stolam in susceptione SS. Eucharistiae 279-5°.
Dies, quibus non licet celebrare Missam 387, dispensare S. Commu­
nionem 392, celebrare missam pro sponso et sponsa 852-B-c, dare
solemnem nuptiarum benedictionem 852-B-b. Dies, quibus fieri
potest sacra ordinatio 736-E.
Dilatio : baptismi infantis 148, baptismi adulti 143, confirmationis 188,
191, 192, communionis paschalis 295-6, missae celebrandae : ex
officio 368-4, ex beneficio 371-2, ex stipendio 378-3; conversionis
et poenitentiae 414, 415; sacramentalis : absolutionis 616, satisfac­
tionis 560.
Dilectio coniugum ad invicem 971—974.
Dimissoriae litterae 735-B. A quibus concedi possunt pro ordinandis :
religiosis 735-A-b, saecularibus 735-B. Earum necessitas quoad
Episcopum ordinantem 736-D, quoad ordinandos 740-F-ll, 741-3.
Discessus e territorio : quoad absolutionem a reservatis 597-B-30,
597-C-20, quoad celebrationem matrimonii 847.
Disparitas cultus 885—888. Eius dispensatio 888.
Dispensatio ab irregularitate 742. — Dispensatio ab impedimentis
matrimonialibus 918 : potestas S. Pontificis et SS. Congregationum
919, 920, Ordinarii loci 921, parochi, sacerdotis delegati, confessarii:
922, 923, habentis indultum 922-B, 923. Dispensationis causae 924 :
causae < canonicae » 924-A, causae «’ rationales » seu « non canonicae »
924-B; obreptio et subreptio in expositione causarum 924-C. Dis­
pensationis : petitio 925, quaenam in libello supplici exprimenda
925, executio 926, v. singula impedimenta dispensabilia (857, D).
Displicentia peccati, in contritione 476. Non efficitur directe per actum
poenitentiae 398-3-1.
Dispositio ad gratiam, a sacramentis effecta, seu < res et sacramentum ·
46, 48; est causa reviviscendae sacramentorum 57-m-c, 58. — Dis­
positiones requisitae in sacramentorum : ministro 76, subiecto 96,
speciatim quoad : Baptismum (adultorum) 144; Eucharistiam :
dispositiones animae 270—277, et corporis 278—285; Poenitentiam
656. Signa, quoad poenitentem, dispositionis sufficientis aut insuffi­
cientis 617-Â, dispositionis dubiae 617-B, indispositionis 615.
Dissensus parentum, an obstet liceitati sponsalium 835-3.
Dissimulatio denegationis Sacramentorum 90.
Dissolubilitas matrimonii adversatur : iuri naturae 816, iuri divino 817.
Dissolubilitas : matrimonii rati tantum 818-B, matrimonii infide­
lium, seu privilegium Paulinum 819. Dissolubilitas sponsalium 834.
Distractio in S. Communione 276.

1000

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Divortium. I.) Divortium proprie dictum 815, adversatur iuri naturali

816, iuri divido 817. Eius liceitas : in matrimonio rato tantum 818,
ex privilegio Paulino 819, 820, 821.
1Î.) Divortium imperfectum. Eius causae legitimae 964—968.
Necessaria dispensatio S. Sedis, si fiat ob ingressum in religionem
vel statum clericalem 968, 969. Necessaria sententia Ordinarii si fiat
ob alia motiva 969. lura et obligationes compartis innocentis,
969-2-3, educatio prolis 969-4.
)
III.
Divortium civile 977. Eius valor 977-A, liceitas 977-B. An
sit intrinsece malum 977-B-3. Qmd liceat : parti catholicae 977-B1- 2, magistratui civili 977-C-D, iudici 977-D-10, advocato 977-D2-3. Separatio civilis a toro et habitatione 978.
Dolor, de peccato, actus virtutis poenitentiae 405. Dolor in contritione,
quoad huius : essentiam 474, 476, obiectum 478, qualitates 481-484.
Dolor in attritione, 497, 498, 501.
Domicilium, quasi-domicilium. Quomodo requiruntur pro baptismo
137, pro sacra ordinatione 735-A, pro proclamatione bannorum
839-C, pro celebratione matrimonii 847.
Donationçs inter sponsos 835-2.
Duellum. Excommunicatio in duellantes eiusque complices, 682, B,c, 8.
Ecclesia, ut est societas. Eius potestas in matrimoniis baptizatorum :

quoad vinculum 818,821, quoad causas matrimoniales 823,824,826,
quoad impedimenta 859, 860, quoad, dispensationem in impedi­
mentis 918—921.
Ecclesia, ut est templum. Gravis prohibitio celebrandi missam
in ecclesia exsecrata 388. Observanda a sacerdote celebraturo in
aliena ecclesia 388 in fine. Ecclesia visitanda ad lucrandas indulgen­
tias 674-C-3. Ecclesia, locus ordinationis, 736-F, celebrationis
matrimonii 853-B.
Ectopicus foetus. Quoad eius baptismum 153.
Educatio filiorum acatholica est ratio separationis, 967. Cui coniugum
incumbat, facto divortio 969-4.
Effectus malus in confessione declarandus 522-A-30.
Electio status perfectionis solvens : sponsalia 834-3, matrimonium ratum
tantum 818-B.
Eleemosyna ut opus poenale satisfaçtorium 550-3, 556, 557, pro
lucranda iubilaei indulgentia 680-5°. Eleemosynae pro missis, v.

Stipendium.
Epiclesis, in Consecratione 224.
Episcopales casus et censurae 595; reservationis : conditiones

595,
597, cessatio 597. Censurae a iure episcopo reservatae : excommuni­
cationes 682-d, suspensiones 683-B-b, interdictum 684-B-2. Abso­
lutio a casibus et censuris episcopalibus, v, Rbservatio II.)
Episcopatus, ordo presbyteratui supereminens, ab eo non adaequate
distinctus 731. Non imprimit novum characterem 731-4. Eius
materia et forma 731-5. Requisitae : aetas 739-2, scientia 739-3.
Potestas collata 732-4.
Episcopus. I.) Eius potestas ordinis 731. Est minister ordinarius : Con­
firmationis 186, 188, Ordinis 735, 736; est minister, ex mandato
apostolico, consecrationis episcopalis 736-A. Episcopo reservantur :
consecratio chrismatis 181, benedictio olei infirmorum 692-3, con­
secrationes constitutivae et quaedam benedictiones 108, no.Potest
sibi eligere confessarium 583-A-l0, concedere indulgentias quas­
dam 673.
II.) Episcopus, ut Ordinarius loci. (Hic posita spectant omnes
Ordinarios locorum.) Potest, ex iure sibi reservato, baptizare solem­
niter 137, dare licentiam solemniter baptizandi : sacerdoti 137, ac

INDEX ALPHABETICUS

1001

diacono 138. Potest : delegare diaconum ad dispensandam SS. Eu­
charistiam 337, dare licentiam binandi 387-C-2, permittere exposi­
tionem SS. Sacramenti 393-3, taxare stipendia missarum 375, tenetur
ad celebrandam missam pro grege 366. Potest, ex ordinaria jurisdic­
tione, excipere subditorum confessiones 580, approbare et delegare
confessarios 581, 582, in specie, confessarios religiosarum 589;
procedere contra confessarium de sollicitatione accusatum 645.
Potest dare benedictionem papalem cum indulgentia plenaria 673-a.
Potest concedere dimissorias pro saecularibus, etiam ad maiores
ordines 735-B, conferre primam tonsuram et ordines minores 734-1 °,
et (supposita ordinis potestate) maiores ordines 735-B-4 Nota, per­
mittere exorcismum 729-50. Potest : assistere, ut testis qualificatus
contractui sponsalitio 832, iudicare de sufficientia causae solvendi
sponsalia 834-6°, dispensare a bannorum proclamatione 841, a proclamationum forma consueta 839-B, assistere matrimonio 845, 846,
847, delegare sacerdotem ad assistentiam 848, permittere solemnem
nuptiarum benedictionem 853, prohibere, in certis casibus, matri­
monium 860, dispensare, in urgenti necessitate, super impedimentis
matrimonialibus 921-30.
III.) Episcopus, ut Ordinarius. (Hic posita spectant omnes, etiam
locorum, Ordinarios.) Potest.ex iurisdictione ordinaria, dispensare,
ac dare licentiam dispensandi, SS. Eucharistiam 339, vigilare super
exoneratione missarum 381, designare unum altare privilegiatum
673-1-b. Potest ferre censuras 681-A, reservare casus et censuras
595, sacerdotes sibi subditos delegare ad confessiones subditorum
audiendas 581-b, dispensare in quibusdam irregularitatibus 742. F.

etiam : Superior religiosus.
Error in matrimonio : error iuris et error facti 804-3. Error vitians

consensum matrimonialem 804-3°. — Error communis ad supple­
tionem iurisdictionis sacramentalis 586. Obligatio confessarii corri­
gendi errores 629. Error non est, ex novo Iure, impedimentum
matrimonii stricte dictum 856.
Eucharistia. Eius perfectio ac varia nomina 197-198. Eius figurae 199.
Eius differentia ab aliis sacramentis 206.
I.) Tractatus de SS. Eucharistia ut est sacramentum. Divisio
Traçtatûs 202. Eucharistiae : definitio 201, existentia 203, essentia
204, 205, unitas 207, 208, institutio a Christo 209, 210, signum
tantum, res, res et sacramentum 206-B.
II. ) Eucharistiae signum tantum. Eius materia remota 211; requi­
sita ad consecrationis : validitatem, ex parte utriusque materiae
212, in specie, ex parte panis 216,217, ex parte vini 220; liceitatem,
ex parte utriusque materiae simul consecrandae 213, 214, in specie,
ex parte panis 218, 219, ex parte vini 222, 223. Eius forma 224,
formae : essentialia 225, virtus instrumentalis 226; forma consecra­
tionis : panis 227—229, vini 230—232.
III. ) Eucharistiae res et sacramentum : praesentia Christi vera,
realis et substantialis 234—240; per transsubstantiationem 241—
245; sub speciebus panis et vini : remanentibus 246—248, sine
subiecto 255—257 j sub utraque specie 249; vi verborum, vel etiam
per concomitantiam 250; sub tota specie 251; per modum substan­
tiae 2521253. Apparitiones Christi in Eucharistia 254. Cessatio realis
praesentiae 258—260.
IV. ) Eucharistiae res, seu effectus : primarius, i. e. unio cum
Christo per gratiam et charitatem 261,266; secundarius, in generali :
nutritio spiritualis 262, in specie : praeservatio a peccatis 263,
adeptio gloriae 264, remissio poenatum 267. Gratiae impedimenta
265. Eucharistiae : sumptio, v. Communio; asservatio et expositio
393·
Summa Theologiae Moralis III. — 64

1002

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

V.) Eucharistia ut est sacrificium, v. Missa.
Errores contra Eucharistiae : existentiam 203, essentiam 204,
formam 224. Contra Christi : praesentiam 234, 237-D, 239, modum
praesentiae 242. Contra permanentiam accidentium 246.
Examen s confessariorum 582, ordinandorum 740, sponsorum 837,
conscientiae 528.
Excommunicatio 682. Excommunicationes hodie vigentes 682.
Excommunicatus, 682, toleratus, vel vitandus, bona et munera ei
interdicta 682. Tenetur impedimentis matrimonii etiam ecclesias­
ticis 838.

Exempti : v. Religiosi III.)
Exercitia spiritualia ab ordinandis peragenda 740 E.
Exomologesis 424-Β-ηάία, 507-5°.
Exorcismus 108-4, 729-50.
Exorcistatus, ordo minor 729-50. Requisitae : aetas 739-20, scientia

739-3·

.

.

„

’

Explicita intentio ministri sacramentorum 83.
Expositi infantes, quoad baptismum 166.
Expositio SS. Sacramenti 393.
Exsecratio s altaris 389-A-ïn fine, calicis et patenae 389-C-in

fine,

sacrarum vestium 389-D-in fine.
Extensio iurisdictionis sacramentalis : ordinariae 580, delegatae 582-2.
Extrema Unctio. (Tractatus de Extrema Unctione. Divisio Tractatûs
687.) Eius : notio ac nomina 685, definitio 686, existentia 688, 689,
unitas 690, a Christo institutio 691, materia remota 692, proxima
693, 695, forma 694, effectus 697—699. Huius sacramenti : signum,
res, res et sacramentum 696. Eius minister, quoad validitatem 700,
quoad liceitatem 701. Qbligatio ministrandi ex iustitia 702-1, ex
charitate 702-11. Eius subjectum 704, requisitae in eo conditiones
705. Sacramenti : commendatio 706, iterabilitas 707; eius ritus ac
caeremoniae 703. Benedictio apostolica in articulo mortis 708. Erro­
res contra sacramenti existentiam 688.
Facultates confessariorum speciales, v. Iurisdictio III.)
Fama. Periculum famae, excusans ab integritate materiali confessionis

525-Ç.
Familiares S. R. E. Cardinalium, quoad electionem confessarii 583-A-2.
Familiares religiosorum, v. Alumni.
Fecundatio artificialis 938-d.
Femina, incapax sacrae ordinationis 737.
Feriatum tempus 852-B, 853.
Fermentatus panis, n. Azymus.
Fervor amoris, remittens peccata venialia 457, 459, 460-2, 4.
Festa : in quibus non licet celebrare missam in oratorio privato 388-1°,

in quibus celebranda est missa pro grege 366, conferri possunt
ordines 736-E.
Fictio in sacramentis : suscipiendis 56, 57, administrandis 90. Fictio :
confessionis, in peccato sollicitationis 641-4, absolutionis, in casu
complicitatis 631, 636, consensûs in contractu matrimoniali 803.
Fidelitas seu sinceritas in confessione 529—531.
Fides coniugalis 793, 822-5, sponsalitia 833, 834-2°.
Filii. Sunt matrimonii : finis 769, bonum 822-5.
Fines matrimonii 768—770.
Flamen. Baptismus Flaminis 135.
Foetus quando censeatur animatus 159. Foetus, in utero baptizatus, post
ortum rebaptizandus est sub conditione 154-iv. An extrahi debeat
ut baptizetur 155. Modus baptizandi foetum non editum 156.
Fpetus abortivus 157, 158, modus ipsum baptizandi 159.

INDEX ALPHABETICUS

IOO3

Forma canonica : sponsalium 832, matrimonii 845. Forma sacramen­

torum 12,

v. singula sacramenta.

Forum internum et externum 569. lurisdictio in foro interno quibus

competit : Ordinaria 580, delegata 581. Effectus, quoad forum
externum, absolutionis a reservatis quae in foro interno datur : in
casu periculi mortis 585-4°-5°, religioso utenti privilegio eligendi
confessarium 588-A, in casu urgentis necessitatis 597-C, a confessarfo reservationem ignorante 597-C-3, a confessario sine debita
facultate scienter absolvente 599-5. Dispensatio super impedimentis
matrimonialibus: in foro extem09i8-—92i,inforointemo922,923.
Executio in utroque foro, dispensationis in forma commissoria 926.
Fructus, seu effectus SS. Eucharistiae 261—264, quomodo impediantur
265. Fructus Sacrificii Missae 350—352, 360, 361.
Fuga periculorum peccandi 663—668.
Fulminatio dispensationis 926.
Fundatio missarum 370—372.
Funus. Funera fidelium tempore interdicti 684-A-3-6.
Gradus in consanguinitate 903. Gradus : qui matrimonium irritant 904,

905, in quibus Ecclesia dispensare potest 906-2, 3. Graduum com­
putatio 906-5. Gradus in impedimentis : affinitatis 913, publicae
honestatis 916.
Gratia : Gratia sanctificans, effectus sacramentorum 30-31. Gratia
sacramentalis, seu res sacramenti 34, 46; eius formalis ratio 35, eius,
in diversis sacramentis : diversitas 36, inaequalitas 38, 40. Gratia
prima et gratia secunda 39. Gratia, ut effectus Sacrificii Missae
347-c.
Gregonanae missae 378-4-g.
Grex. Obligatio celebrandi missam « pro grege » 365—369.
Habitualis intentio, in ministro sacramentorum 81, in adulto, ad sacra­

menta suscipienda 93—97.
Haereticus. Haereticorum baptismus sub conditione 168-et

nota, idem
baptismus in ordine ad matrimonium : contrahendum 887-A, iam
contractum 887-B. Eorum baptismus filiorum, insciis aut invitis
parentibus 151. Possunt conferre baptismum necessitatis 139.
Examen baptismi ab ipsis collati 168. Ipsis interdicitur : munus
patrini in baptismo 171-3, in confirmatione 195, ac munus testis in
matrimonii celebratione 845-2. Licet privata missae pro ipsis appli­
catio 356-2°. Quid liceat quoad eorum : absolutionem in articulo
mortis 653, extremam unctionem 705-5. Canones Ecclesiae circa
eorum matrimonia : quoad formam iundicam 850, quoad formam
liturgicam 852, 853-B-2, quoad impedimenta generarim 861, quoad
impedimentum mixtae religionis 867, 868, et disparitatis cultûs
886. Haeresis compartis ut motivum imperfecti divortii 967.
Honestas publica, impedimentum matrimonii 915—917.
Hora : Missae celebrandae 387-B, S. Communionis ministrandae 392.
Hostia. Hostiarum requisitae qualitates ad consecrationem : validam
217, licitam 218,219. Licitus usus minoris hostiae, deficiente maiore
218-3. An sint consecratae hostiae : repositae in altare, inscio cele­
brante 212-3-b, relictae extra corporale 212-3-c, clausae in ciborio,
vel pyxide, cooperto, 212-2. Licet consecrare hostias allatas incepto
iam canone 215-5, non vero peracta consecratione 215-5, neç Beet
consecratas auferre ante communionem celebrantis 320-6-7. Quo­
modo sint Consecrandae hostiae, quae miscentur hostiis iam conse­
cratis 215-2. Asservatio hostiarum consecratarum, earumque reno­
vatio 393-1. Regulae canonicae in distributione S. Communionis
servandae 392-D.

1004

SUMMA THEOLOGIAE moralis

v. Communio. leiunium ut opus
poenale satisfactorium 556, 557-3°-b.
Ignorantia. An excuset ignorantia : reservationis, a reservatione, cen­
surae, a censura 593-b, irregularitatis, ab irregularitate 742, impe­
dimenti matrimonialis, ab ipso incurrendo 862, (cfr 901-3.)
Ignorantia : vitians consensum matrimonialem 804. Ignorantia :
excusans ab integritate materiali confessionis 525.
Illegitimi filii. Eorum inscriptio in libto baptismati 172-2. Eorum irre­
gularitas quoad sacros ordines vel beneficia 743-10.
Immersio, in baptismo, quoad validitatem 123, liceitatem 125.
Immodestia habitûs in sacra Communione 279.
Immunitas ecclesiastica. Poenae canonicae in violatores : excommuni­
cationes : S. Sedi reservatae : specialissime 682-B-a, specialiter
682-B-b-8—10, simpliciter 682-B-C-5, 7; Ordinario reservatae 682B-d-3,nemini reservatae682-B-e-3; suspensiones: reservatae683-B,
non reservatae 683-B-d-3.
Impedimenta matrimonii. Eorum : definitio 856, essentia, ex Novo Iure
856-1‘n fine, geneticae divisiones 857. Impedimenta : prohibentia et
dirimentia 856-5, 857-B, dispensabilia et indispensabilia 857-D.
Ecclesiae potestas statuendi impedimenta 858, 859. Potestas S. Pon­
tificis 860. Quid possint Ordinarius loci et parochus 860. Quinam
impedimentis subiiciantur 861. Quomodo obligat impedimentum
ignoratum, servatu impossibile, dubium 862. Praescripta de impe­
dimentis inquisitio 836. Parochi officia : in sponsorum examine 837,
in proclamatione bannorum 839, in dubio de existentia alicuius
impedimenti 842-A, detecto impedimento certo 842-B. Fidelium
obligatio revelandi impedimenta 840.
Impedimenta prohibentia 864 : votum simplex 865, cognatio
legalis 866, mixta religio 867—871.
Impedimenta dirimentia 872 : aetas 873—875, impotentia 876—
880, vinculum seu ligamen 881—884, disparitas cultûs 885—888,
ordo sacer et votum solemne 889—893, raptus et crimen 894901, consanguinitas 902-906, cognatio spiritualis 907, 908, cognatio
legalis 909, 910, affinitas 912—-914, honestas publica 915—917.
Dispensatio ab impedimentis, v. Dispensatio.
Impedimenta ordinationis 745.
Imperfectio moralis. Ut est obiectum virtutis poenitentiae remotum
399-6, 436-1, ut est materia confessionis sacramentalis 436, 527-3.
Impletio satisfactionis sacramentalis 558—561.
Implicita intentio in sacramentorum : ministro 81, subiecto 93,
Impoenitentia 415-3.
Impositio : nominis in baptismo 169-3 > manuum : in confirmatione
179,180,182-6°, in poenitentia, an sit de essentia sacramenti 437-3,
in sacra ordinatione 717—719.
Impotentia excusans : ab integritate materiali confessionis 525, a satis­
factione sacramentali 561, ab impedimento matrimoniali 862-B. —
Impotentia, impedimentum matrimonii dirimens 876—880.

leiunlum eucharisticurn 281-282.

Impuberes, v. Minorennis.
Inadvertentia ut est vitium consensûs matrimonialis 804.
Incardinatio, titulus sacrae ordinationis 735-30.
Incontinentia. Incontinentes in peccato 657-3-b.
Indispositio poenitentis, eiusque signa 615.
Indissolubilitas matrimonii 815. Est intrinseca et extrinseca 815.

Oritur ex iure naturali 816, ex iure divino 817. Indissolubilitas, ex
iure divino, matrimonii rati et consummati 818; dissolubilitas matri­
monii legitimi etiam consummati in favorem fidei, seu ex privilegio
Paulino 819—821. Dissolubilitas matrimonii rati tantum 818-B.
Indulgentia. I.) Eius notio 671. Potestas Ecclesiae concedendi indui-

INDEX ALPHABETICUS

IOO5

gentias, harumque valor in utroque foro 671. Variae indulgentiarum
divisiones 672. Conditiones concessionis : potestas concedentis
673-1; iusta causa 673-11; debita forma 673-111, forma publicationis
673-111-3, forma applicationis 673-111-3-a; conditiones consecutionis :
quoad personam 674-A, quoad opera praescripta 674-B, quoad
operum commutationem 674-D, quoad multiplicatam consecutio­
nem 674-E. Interpretatio : concessionis 674-IH-3-C, facultatis con­
cedendi, huiusque usus 673-111-3-b, c. Cessatio indulgentiarum 675.
II.) Indulgentia plenaria 672-A. Eius conditiones 674-B-IV-C
E. Indulgentiae : altaris privilegiati 676, Viae Crucis 677, SS. Rosari»
678, S. Scapularis 679, lubilaei 68o, benedictionis papalis 673-I-ai
benedictionis apostolicae in articulo mortis 708.

Infamatio, v. Fama.
Infans, v. Minorennis.
Infideles s Possunt conferre baptismum necessitatis 139. An valide ac

licite baptizentur eorum filii, insciis aut invitis parentibus 149, 150.
Licite applicatur eis privarim Sacrificium Missae 355, 356. Eorum
matrimonia : subsunt legi unitatis 814, reguntur etiam iure civili
825, sunt dissolubilia in favorem fidei, seu ex privilegio Paulino 819—
821. Matrimonium infidelis Cum fideli, regitur iure canonico 826;
quibus impedimentis subiaceat pars infidelis quando baptizatur 861.
Infirmitas, excusans : a lege ieiunii eucharistici 283-5, ab integritate
materiali confessionis 525, ab integra imponenda sacramentali satis­
factione 550-3, 551. — Infirmitas qualis requiratur ad Extremam
Unctionem 704.
Infirmus. Eius privilegium quoad ieiunium eucharisticum 283-5. Pru
*
dentia servanda in ministrando infirmis S. Communionem 260,280.
Informe sacramentum, eiusque reviviscentia 57, 58. An sacramentum
Poenitentiae possit esse simul validum et informe 506, 533. Informia
sponsalia 832, matrimonium informe 844.
Infusio, in baptismo 123. Requisita ad eius validitatem 124-b, liceitatem 125.
Inhabilitas ex irregularitate 742, quos afficit : ex defectu 743, ex delicto
744, ex simplici impedimento 745. Inhabilitas contrahendi matri"
monium est essentia impedimentorum 856-i'n fine.
Inscriptio : baptismi 172, confirmationis 187-5, 196, stipendiorum
missarum 381, matrimonii 854, dispensationis ab impedimento
matrimoniali 923-2-3, rescripti dispensationis 926-C.
Instructio poenitentis : officium confessarii fin. Instructio requisita
pro baptismo adulti 144, pro S. Communione 275, pro matrimonio
837-n.
Instrumentorum traditio, materia sacrae ordinationis 717—719.
Intégrales partes sacramenti Poenitentiae 471—473.
Integritas confessionis, v. Confessio.
Intemperati in peccato 657-3-b.
Intentio. Intentio ministri, in sacramentis 80. Requisitae conditiones :
ex parte ipsius intentionis 81, ex parte eius obiecti 81-4. Insuffi­
cientia intentionis externae 82. Intentio * faciendi id quod facit
Ecclesia » 81-4, 83.
Illiceitas vel liceitas intentionis conditionatae
84,85-3,618-C, 801. Intentio suscipientis sacramenta 92. Requisitae
conditiones : ipsius intentionis 93-A, eius obiecti 93-B, non sufficit
mere interpretativa 93-3.
Interdictum, censura 684. Interdicta hodie vigentia 684.
Interpellatio, in privilegio Paulino 819-2-c.
Interpres : in confessione 525-B-3, in matrimonio 800.
Interpretatio indulgentiarum 673-in-c.
Interrogatio : poenitentis, officium confessarii 608, 609, sponsorum,
officium parochi 837-n.

ιοο6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Interruptio : formae, in sacramentis 20-n-ni; missae 391-B.
Interstitia, in ordinatione 740-D.
Intimatio concessae iurisdictionis 582-3, dispensationis ab impedi­

mentis matrimonii 926.

Irregularitas 742. Irregularitates : ex defectu 743, ex delicto 744.
Iteratio : Baptismi, sub conditione 164; S. Communionis et Viatici,

eodem die 294, Viatici, in eadem infirmitate 296; confessionis inva­
lidae 629, absolutionis pro moribundo 655; Extremae Ünctionis
707, S. Ordinationis, sub conditione 721, 722, consensûs, in convalidatione matrimonii 930-B.
lubilaeum 680.
ludex. Eius cooperatio ad divortium civile 977-D-l0, 978.
luramentum suppletorium : in ordinatione 740-F-nota b, in sponsaT
libus 839-C-2-C, 842-A-10, in matrimonio 836.
Iurisdictio. I.) Iurisdictio publica ecclesiastica 569.
II. ) Iurisdictio in foro interno, seu sacramentali 568. Eius dis­
tinctio a potestate ordinis 569. Eius habitudo ad potestatem cla­
vium 570. Eius definitio 569-3. Eius concessio per superiores eccle­
siasticos 576, 577, necessitas concessionis ad validitatem sacramenti
577» 578· Eius distinctio in ordinariam et delegatam 579 ; quibus
competit : ordinaria 580, delegata 581; canones Ecclesiae circa
iurisdictionem delegandam : religiosis 581, sacerdotibus per mare
itinerantibus 582-5. Iurisdictionis : conditio, i. e. approbatio sacer­
dotis 582-1,583-D, extensio 582-2,583-A, concessionis modus seu
forma 582-3, revocatio et suspensio 582-4, subiectum 582-5, cessatio
583-C. Iurisdictionis ab Ecclesia suppletio 584; suppletio in periculo
mortis 585, in casu erroris communis 586, in casu dubiae iurisdic­
tionis 586-B. Iurisdictionis limitatio quoad religiosos 588, quoad
religiosas 589,590. Iurisdictionis restrictio quoad reservata, v. Reser­
vatio.

III.) Facultates connexae : simplicis confessarii. Eius facultates,
concedi solitae, tempore lubilaei 680-B-C; facultas absolvendi : in
determinato casu, a reservatis peccatis 597-B-2, in casibus urgentioribus, a censuris latae sententiae 597-C; facultas dispensandi, in
casibus occultis urgentioribus, super irregularitatibus ex delicto
occulto 742-3-b, item, dispensandi super impedimentis matrimo­
nialibus 922, 923-3, 923-5-c, Facultas : confessarii regularis exempti
absolvendi a casibus in religione reservatis 588-A, item, confessarii
regularis, dispensandi ab irregularitatibus ex delicto occulto 742-3-a,
item, confessarii ordinis mendicantis, absolvendi a casibus Ordinario
a iure reservatis 598-B-2, item, Canonici Poenitentiarii, parochorum
et ntissionariorum quoad casus quos Episcopus sibi reservavit 598A-2-3.
lusiurandutn, v. Iuramentum.

Kalendarium, quoad Missae celebrationem 390.

minister extraordinarius : Baptismi 139, S. Communionis 74-3,
non tamen regulariter nec Viatici 338-2; casus in quibus ipsi licet
sumere Eucharistiam sub specie vini 300. Ministrans, in statu
mortalis peccati, baptismum non probatur peccare mortaliter 77-1.
Confessio olim laicis facta 573, 574-4.
Lectoratus. Ordo minor 729-6°. Requisita : aetas 739-2, scientia 739-3.
Legitimatus filius; quoad irregularitatem ex defectu natalium 743-1°.
Lenitas. Irregularitates ex defectu lenitatis 743-6°, 744-4°-nota a.
Libellus s pacis, in ordine ad remissionem peccatorum olim usitatus
574-2; repudii, apud Hebraeos 817-3; supplex, ad petendam dis­
pensationem super impedimentis matrimonialibus 925.

aicus,
I.

INDEX ALPHABETICUS

IOO7

Libertas, conditio consensus matrimonialis 799, 837-11. Libertas amoris,

contra matrimonii indissolubilitatem 815-B.

Ligamen, impedimentum matrimonii 881—884.
Litterae dimissoriae 735-B, 736-D, 741. Litterae testimoniales 735-B,

740-F-l-n, 739. Litterae commendatitiae sacerdotis in aliena ecclesia
celebraturi 388-4°.
Locus debitus : pro Missa celebranda 388; pro administratione : Bap­
tismi 170-2, Confirmationis 194, S. Communionis 392-B, Poeni­
tentiae 670, ordinationis 736-F; pro bannorum proclamatione
839-C, pro celebratione matrimonii 853-B.
Locus originis, pro
ordinando 735-A-3.
Loquelae defectus, excusans ab integritate materiali confessionis 525B-3.
Luxuria in usu coniugii, v. Coniugale debitum.
Macerationes : ut sunt opera poenalia satisfactoria 557-3-b.
Magister novitiorum, quoad eorum confessiones 588-C.
Magistratus civilis. An ipsi liceat assistere matrimonio civili 975-C,

pronuntiare : divortium civile 977-B-1—3, C,D, separationem a toro
et habitatione 978.
Malitia. « Malitia supplet aetatem » 873.
Mandatum, ad contrahendum matrimonium 800-3.
Maritus. Eius obligationes et iura in usu matrimonii, v. Coniuges.
Eius erga uxorem officia pietatis 972.
Martyrium : baptismus sanguinis 135.
Massones. Sunt excommunicari 682-B-c; si notorii, non possunt fungi
munere : patrini in Baptismo 17I-3-4, nec in Confirmatione 195,
nec testis in matrimonio 845-2; in Ecclesia Catholica baptizari,
tenentur ad formam matrimonii canonicam 850. Sectae massonicae
adscriptio non constituit strictum matrimonii impedimentum 867-3,
871.
Mater. In procuratione directa abortus excommunicatur 682-0-4. Eius
obligatio quoad caesaream operationem 155.
Materia sacramentorum 12, 13; v. singula sacramenta.
Matrimonium. (Tractatus de Matrimonio. Divisio Tractatûs 750.
Matrimonii : nomen 747, definitio 748, distinctiones, ratione :
proprietatis 749-A, celebrationis 749-B, validitatis 749-C.
I.) Matrimonium, ut est in officium naturae. Eius: origo752—755;
praeceptum : est aliquod praeceptum naturale 756,757, quod per se
non obligat singulos individuos 758, 759, sed directe imponitur
communitati generis humani 760, 761; honestas, in se 762—764,
postponenda virginitati servata ex motivo virtutis 765—767; fines :
essentiales 769, accidentales 770, 771; essentia 772 : essentia in fieri,
seu consensualis contractus 773—775, essentia in facto esse, seu
vinculum 776; proprietates 777.
II.) Matrimonium, ut est sacramentum. Eius elevatio ad
dignitatem sacramenti 779, 780, 783. Sacramenti a Christo institutio
781, 782. Sacramenti a contractu inseparabilitas 785, 786. Sacra­
menti materia et forma 787, 788, 791. Eius minister 789, 790. Eius
causa efficiens, i. e. consensus 796 : consensûs : necessitas 796—798,
obiectum 797, requisitae qualitates 799, expressio 800 : quae esse
potest conditionalis 801 ; consensûs vitia : fictio 803, ignorantia 804,
error iuris 804-3-A, facti 804-3-B, vis et metus 806. Sacramenti :
effectus : naturales 793, supernaturales 794; signum, res, res et
sacramentum 782-2°; proprietates : unitas 810—814, v. Unitas,
indissolUbilitasSis—822, v. Indissolubilitas. Matrimonium gaudet
favore iuris 808, 943-3“.
III. Matrimonii : Regimen : per Ecclesiam 823, 824; per civilem

ιοο8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

potestatem 823, 825, 827, 828, quoad mixta matrimonia 826; Cele­
bratio : sponsalia 830—835, v. Sponsalia, examen sponsorum 837,
proclamationes 838—8415 v. Banna, officia parochi 842, 843; Obser­
vanda forma iuridica : ordinaria 844, 845 : ad validitatem 845, 846,
ad liceitatem 847, assistentia sacerdotis delegati 848, ad iuridicam
formam quinam teneantur 850, forma iuridica extraordinaria 849,
vetita matrimonii celebratio coram ministro acatholico 868-2, 870,
forma liturgica 852-853. Inscriptio matrimonii 854. Matrimonium :
conscientiae 749-B-3, morganiticum, ibid.
IV. ) Matriffionii : impedimenta 855, v. Impedimentum; convali­
datio 927, v. Convalidatio; sanatio in radice 933—935. Obligationes
çoniugum 936, v. Coniuges.
V. ) Errores circa matrimonii : originem 752, obligationem 756,
honestatem 762, sacramentalem dignitatem 779, essentiam 784,
unitatem 810, indissolubilitatem 815, regimen ecclesiasticum 813.
Matrimonium civile 975. Distinguitur : obligatorium, facultativum,
subsidiarium 975. Ipsum contrahunt : valide, acatholici, invalide,
catholici, horum peccata et censurae 975-A. Conditiones quibus
licite a catholicis iniri potest vel debet 975-B. Potest subiici sana­
tioni in radice 934-10. Cooperatio magistrates civilis et testium
975-C. Stipulationes circa ipsum iuris civilis 976.
Matrina, v. Patrinus.
Medica (ars). Irregularitas ex eius usu illegitimo 744-6.
Medicinae quoad ieitmium eucharisticum 281, 282-2°-d.
Medicinales poenae, v. Censura.
Medium. Necessitas medii : in sacramentis 102, speciatim ; in Baptismo

133, in Eucharistia 291—295,1η Poenitentia, ut est virtus 411—413,
ut est sacramentum 449, in contritione 475, in confessione 509,
511, 512.
Mendacium in sacramentali confessione 529—531.
Mensa communis, titulus sacrae ordinationis 739-5-B.
Merita Christi in sacramentis 42, in Sacrificio Missae 359, in indul­
gentiis 671.
Metus, vitium consensûs matrimonialis 806. Excusat a censura 681-C.
Non constituit impedimentum matrimoniale stricte dictum 856-m
Jine.
Militia, v. Bellum.
Minister sacramentorum : principalis 73, secundarius : ordinarius,

extraordinarius 74. Ad validitatem sacramenti non requiritur, in
ministro, nec fides, nec sanctitas 75, sed requiritur : potestas 74;
intentio 80, huius qualitates 81, intentio « externa > non sufficit 82,
sufficit implicita 81-2, 83, intentio praedominans 83-5°. Ad liceitatem sacramenti requiritur, in ministro : status gratiae 76—78,
attentio 85-2 ; grave peccatum ministrantis : sine intentione requisita
84-1 °, sub conditione occulta, extrinseca vel intrinseca sacramento
84-2-3, casus dubii, a peccato saltem gravi excusantes 84-A-C.
Obligatio ministrandi, si minister habet curam animarum 86, si non
habet 87. Obligatio denegandi sacramenta 88, 89,90-2. Simulatio et
dissimulatio sacramentorum 90. Eorum petitio a ministro indigno 79.
Minister inserviens Missae 389-E.
Minorennes. I.) Minorennes, qui a iure canonico, vocantur : infantes,
vel parvuli 142-4. Eis conferuntur : valide et licite Baptismus 147,
et Confirmatio 192; valide, non licite. Eucharistia 270, 275 et Ordo
737. Ecclesiae canones : circa baptizandos infantes : iudaeorum et
infidelium 149, 150, haereticorum et schismaticorum 151, catholi­
corum 148, 152; circa infantes expositos 166, infantem in utero
matris baptizandum 153, 154; circa impedimentum disparitatis
cultus, prout contrahitur ab infantibus in Ecclesia baptizatis 886.

INDEX ALPHABETICUS

IOO9

II.) Minorennes, qui a iure canonico vocantur impuberes, tam
pueri quam puellae 874-3°. Ab adepto rationis usu tenentur lege
communionis paschalis 295. Quid eis liceat quoad S. Communionem
et Viaticum 275, quoad confessiones 649, quoad Extremam Unctio­
nem 704. Ecclesiae canones, quoad ipsos, circa poenas latae senten­
tiae 681-B, circa impedimentum aetatis 874, disparitatis cultûs 886.
III. ) Minorennes : qui a iure canonico censentur puberes 874-3;
quantum ad impedimentum aetatis 874. Subiiciuntur poenis latae
sententiae 68irB.
Missa. (Tractatus de Missae sacrificio. Divisio Tractatûs 309.)
I.) Ratio sacrificii in Missa, v. Sacrificium. Missae nomen ac
definitio 308. Missae : existentia 311, 312, materia, seu victima
Oblata 313, 314, essentia, i. e. consecratio 315, 316, cum, ad integri­
tatem, communione specierum 317, 318. Missae sacrificium : est
essentialiter repraesentativum cruentae immolationis Christi 321,
repraesentat symbolice et mystice per separationem specierum 322,
seu, sacramentaliter 322-30, offertur hac ipsa incruenta seu symbolica immolatione 323; non est immolatio vere nova, nec fit nova hos­
tia 324-1-, 2, est substantialiter unum, cum sacrificio Crucis, sacri­
ficium, modaliter duplex, 324-3, idem est, quoad substantiam, cum
sacrificio coenae, ab eo differt tamen accidentaliter 324-4.
II.) Missae: fines et effectus 341—343; effectus : a quonam depen­
dent 345, quomodo obtinentur 346—348; fructus, v. Applicatio,
valor 35&—361; conveniens ordinatio 390-B.
. III.) Sacrificii : minister principalis 326—329; minister secunda­
rius 330—333 ; quonam sensu Ecclesia et fideles dicuntur offerentes
334; minister dispensationis Eucharistiae, v. Communio. Obligatio
celebrandi : ex sacerdotio 363, 364, ex officio pastorali 365—369,
ex bçneficio simplici missarum fundatarum 370—372, ex obedientia
et voto 382, 383, ex stipendio, v. Stipendium. Requisita ad licite
celebrandum 384 : ieiunium 281—285, mundities corporis 280,
status gratiae 271—274, observantia caeremoniarum et rituum 385,
386, v. etiam Celebratio Missae.
Errores circa Missae : institutionem 310, 312, ministrum 329,
33°> 335Missionarii. Eorum facultas absolvendi a reservatis 598-A-3.
Mixta religio, impedimentum matrimonii 867. Conditiones obtinendae
dispensationis 867, 868. — Mixtum matrimonium 867. Regulariter
omittendae stmt : bannorum proclamationes 838-in fine, et omnes
ritus sacri 852-C. Obligationes Ordinarii vel paroçhi 869, 871. Obli­
gationes ipsorum contrahentium 868. Peccatum illicite contrahen­
tium 869-b. Poenae in eos, si catholici, canonicae 870.
Mola, quoad baptismum 159-5.
Moniales, υ. Religiosae.
Monitio poenitentis, officium confessarii 611. Monitio canonica ante

censuram 681-3.

Monogamia 810—814, v. Unitas matrimonii.
Monstrum, quoad baptismum 161—163.
Morbus qualis requiritur ad validitatem Extremae Unctionis 704-4;

morbus contagiosus, an excuset ab obligatione administrandi sacra­
menta 86, 87, ab integritate materiali confessionis 525-C-i, ab obli­
gatione reddendi debitum conjugale 961.
Morganaticum matrimonium 749-B-in fine.
Moribundi. Regulae agendi cum ipsis : in administratione sacramen­
torum 93-Bj in specie : Baptismi 145, Eucharistiae 94-3-a, 277,
Poenitentiae, quoad confessionem 525-B, quoad absolutionem 4475°, 652, 655-3°, quoad absolutionem haeretici vel schismatici 653,
Extremae Unctionis 705. Facultas dispensandi moribundos ab impe­

1010

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

dimentis matrimonialibus, concessa : Ordinario 921, parocho et
confessario 922, 923.
Mors. Mortis periculum, permittens : Baptismum adultis 145, Eucha­
ristiam : puero 275, non confesso 272, non ieiuno 283, Mortis
periculum, tollens omnem casuum et censurarum reservationem 585,
permittens absolutionem complicis 635, excusans ab integritate
materiali confessions 525-C, excusans a proclamatione bannorum
836-a, a forma canonica matrimonii 849-B. Mortis periculum : ut
causa dispensationis in impedimentis matrimonialibus 921, 922, ut
conditio Extremae Unctionis 704-4. Benedictio apostolica in articulo
mortis 708.
Mortale peccatum. Eius remissio per poenitentiam 453—456 ; est
materia remota et necessaria sacramenti Poenitentiae 433. Eius
conditiones : ut cadat sub censura 681-C, sub reservatione 596.
Mortificationes. Ut sunt opera poenalia satisfactoria 556, 557-3.
Mortui. Sacramenta dicta « mortuorum » 38, 39. Apparenter mortui
quoad absolutionem et extremam unctionem 654.
Mundities corporis, in S. Communione requisita 280.
Mutatio materiae et formae in sacramentis 19.
Mutilati. Modus eis administrandi Extremam Unctionem 693-4.
Motus, quoad confessionis modum 525-B-30, quoad lucrandas indul­
gentias 674-D-b.
Naturales filii, v. Illegitimi.
Navigantes in mari. Quid eis liceat quoad celebrationem Missae 388-4,

quoad confessiones audiendas 582-5.

Necessitas. Baptismus necessitatis 139,141, necessitas medii, v. Medium.
Negotiatio vetita cum stipendiis missarum 380.
Neoconversi. Eorum baptismus sub conditione et confessio 168. Eorum

baptismus sub conditione in ordine ad matrimonium 887. Canones
Ecclesiae circa conversos ex haeresi aut schismate, quoad formam
iuridicam matrimonii 850, quoad impedimentum disparitatis cultus
886 ; conversi ex infidelitate : sunt simpliciter ab ordine impediti,
donec sufficienter probati fuerint 745-6° ; quibus tenentur matri­
monii impedimentis 861-2-b, quibus conditionibus uti possunt pri­
vilegio Paulino 819-2°.
Nomen baptizando eligendum 169-3.
Nonnati 153. Canones Ecclesiae circa eorum baptismum 154, circa
operationem caesaream 155. Modus eos baptizandi 156.
Novitii. Canones Ecclesiae circa eorum confessarios 581-b, 588-B-C.
Nullitas: censurae 681-C; matrimonii, ex vitio consensus 803-806, ex
defectu formae iuridicae 844, ex impedimento dirimente 856 ; sacra­
menti ex defectu materiae et formae 20, ex defectu ministri 80-82,
ex defectu subiecti 92-93. v. singula sacramenta.
Numerus peccatorum : quomodo in confessione declarandus 522 ;
numerus approximativus quomodo diiudicandus 522-B.
Numismata. Modus ea ditandi indulgentiis 673-111-3-a, b. Numismata
quae loco scapularis deferri possunt 679-5°.
Nuptiae. Tempus vetitum pro earum solemni celebratione 843-A-3.
Earum solèmnis benedictio, v. Benedictio.
Obex gratiae in sacramentis 56, 57. Eius remotio et sacramentorum revi­

viscentia 57-c. Obex non impedit impressionem characteris in
Baptismo I30-C, in Confirmatione 184-B, in Ordine 724. An obex
semper impediat validitatem sacramenti Poenitentiae 58-4°, 506.
Oblatio sacrificalis 303, 304. Oblatio Christi in Sacrificio Missae, v.

Missa I.)
Obligatio voti,

v.

Votum.

INDEX ALPHABETICUS

IOII

Oblivio, excusans a confessione ante communionem vel celebrationem

Missae 271, excusans ab integritate materiali confessionis 525-A.
Oblivio inculpabilis peccati reservati, in confessione, non invalidât
absolutionem 599-6.
Obreptio, quoad dispensationem super impedimentis matrimonialibus
924-C.
Obstetrices, Sunt instruendae de recto modo baptizandi 141-2. Modus
examinandi baptismum ab ipsis collatum 141-3, 165.
Occasio, occasionarius, v. Poenitens.
Occultus peccator, quoad sacramenta concedenda vel deneganda 89.

Potestas dispensandi ab irregularitatibus ex delicto occulto 742-3.
Occultum matrimonium 749-B-3. Occulta matrimonii impedimenta
857-E. Dispensatio super impedimentis occultis, concessa ab Ordi­
nario loci 921, a parocho vel confessario 922, 923.
Odium peccati in contritione 476.
Officium pastorale, imponens applicationem Missae pro grege 365—
369.
Oleum. Eius usus in Baptismo 169, in Confirmatione 181, in Extrema
Unctione 692, 695, in Ordine 717, 721-5.
Omissio alicuius partis in Missa celebranda 390, 391-A.
Onanismus inter coniuges 954, eius malitia : in se 955, in suis effectibus
957. Coniugis cooperatio, quando licita 955-2-5, illicita 955-3-5.
Onanistae quoad absolutionem 955-1, 958.
Operatio caesarea 155.
Opus operatum, opus operantis, in sacramentis 30.
Qratio ut est opus poenale satisfactorium 556, 557-3-c.
Orationes liturgicae sub quanam obligatione dicendae : ante et post
Missam 390, post distributionem S. Eucharistiae 392-C-2, post
Viaticum 392-C-3, ante et post absolutionem sacramentalem 669,
ante Extremam Unctionem 703 ; v. etiam Preces.
Oratoria, quoad : celebrationem Missae 388 ; distributionem SS. Eucha­
ristiae 392-B ; collationem minorum ordinum 736-F.
Ordinandus. Requisitae in ordinando conditiones ad ordinationem :
validam 737, licitam 738. Requisitae in eo qualitates ac dotes :
vocatio divina 739-1, aetas canonica 739-2, scientia debita 739-3,
mores congruentes 739-4, sustentationis titulus 739-5. Dispositiones
iuris canonici quoad eorum : examen 740-A, publicationes 740-B,
gradationem 740-C, interstitia 740-D, exercitia spiritualia 740-Ε,
testimoniales vel dimissorias litteras 740-F, professionem fidei
741. Instructiones speciales recentissime datae, pro clericis 740-G-1,
pro religiosis 740-G-n. Poenae canonicae in indebite accedentes
741-2-3. Preces ordinatis ab Episcopo impositae 741-4.
Ordinans, seu Episcopus proprius, ordinandi saecularis 735-A, ordi­
nandi religiosi 735-A-b. Ordinans delegatus, praeviis dimissoriis
litteris 735-B. Delegatio, ex commissione Pontificia, sacerdotis ad
conferendos ordines presbyteratu inferiores 734. Delegatio, ex iure,
sacerdotis ad conferendos ordines minores 734-10. Canones Eccle­
siae circa testimonia Episcopo proprio afferenda 740-F, circa litteras
dimissorias 736-D, 735-B, circa dimissorias concedendas ab Ordi­
nario religioso 735-A-b, 735-B-4, 740-F-n, circa ordinationis :
tempus 736-E, locum 736-F.
Ordinarius loci, ordinarius 645. Eorum iurisdictio, v. Episcopus II,)
)
III.
Ordo inter ministros baptismi necessitatis X39.
Ordo, sacramentum. (Tractatus de Ordine. Divisio Tractatus 712.)
Ordinis : notio 710, definitio 711, existentia 714, a Christo institutio
716. Eius materia 717—719, 721. Eius forma 720, 721. Ordinis :
signum, res, res et sacramentum 715-3% e*us effectus : gratia 723,

1012

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

character 723-B, 732-2. Distinctio ordinum 725, 726; ordines
maiores 728; tonsura non est ordo 730, singuli ordines sunt sacra­
menta 727-A, constituunt unum Ordinis sacramentum 727-B;
potestas et actu? singulorum ordinum 729, 732-4. Supereminentia
episcopatûs 731, v. Episcopatus. Ordinis : minister ordinarius : ad
validitatem 733, ad liceitatem 735, 736, minister extraordinarius
734; v. Ordinans. Ordinis subiectum, v. Ordinandus. Ordinis :
initerabilitas 724-2; iteratio sub conditione 721, 722. — Errores
circa Ordinis institutionem et essentiam 713.
Ordo sacer, impedimentum matrimonii dirimens 889—891.
Orientales, v. Ritus.
Ornatus : altaris 389-B, celebrantis 389-D.
Oscula impudica inter coniuges 949.
Ostentum. Eius baptismus 161—163.
Ostiariatus, ordo minor 729-70.

Panis, materia Eucharistiae 216—219. Defectus Circa materiam panis

occurrentes 391-C,
Papa, c. Pontifex.
Paramenta sacra 389-D.
Parentes, Cui parentum incumbunt erga filios officia in casu divortii

969-4. Obligatio parentum quoad baptismum filiorum 148, 137-5,
139-c, 171-3; quoad eorum sponsalia 835-3.
Parochus, ac sacerdotes parocho a iure aequiparati 580, 845. Parochus
« proprius » sponsorum 832, 839-C; parochus « proprius > matri­
monium contrahentium 845—847.
I.) Parochi iurisdictio. Includit : facultatem : baptizandi solerrmiter
137, ad idem delegandi alium sacerdotem 137, vel diaconum 138;
facultatem dispensandi, in sua paroecia, S. Eucharistiam 339,
idemque committendi diacono 337; iurisdictionem Ordinariam, pro
suo territorio, in foro sacramentali 580, facultatem absolvendi sub­
ditos, toto tempore paschali,? casibus quos Ordinarius sibi reservavit
598-A-3, etiam extra dioecesim 599-2; facultatem delegandi sacer­
dotem qui matrimonio assistat 848 ; facultatem dispensandi, in casu
urgentis necessitatis, ab impedimentis matrimonialibus 922, 9231—3;— Non includit : potestatem : ferendi censuras 681-A, subdelegandi iurisdictionem sacramentalem 583-E, statuendi impedimenta
matrimonii stricte dicta 860, dispensandi a bannorum proclamationibus 841.
II.) Parochi officia : administrare sacramenta 86; curare ut parvuli
quamprimum baptizentur 148 ; celebrare missam pro grege 366 ;
suadete communionem frequentem 289; invigilare ne pueri indebite
S. Eucharistiam suscipiant 275, 296-3; curare ut infirmi recipiant
Viaticum 296-2, item, Extremam Unctionem 702; audire confes­
siones 601; facere publicationes ordinandorum 740-B; instituere
examen sponsorum 836, 837, banna proclamare 838, 839, investigare
impedimenta ac necessaria colligere documenta 842, 843 ; adnotare
in libro speciali : collatum baptismum 172, collatam confirmationem
196, contractum matrimonium 854, 926-C.
III.) Officia parocho de se reservata : conferre baptismum splemnem 137; Eucharistiam ad infirmos publice deferre 339-2, item,
Viaticum, sive publice sive privatim 339-4 ; admittere pueros
ad primam communionem solemnem 296-4, exonerare funda­
tiones missarum suae ecclesiae 372-2; administrare Extremam
Unctionem 701, 702; assistere sponsalibus 832; assistere Matri­
monio 845, 847; dare solemnem nuptiarum benedictionem 852-B.
Benedictiones parocho reservatae 110-A-2.

INDEX ALPHABETICUS

IOI3

Passio Christi, origo virtutis sacramentorum 50; repraesentatur in

Sacrificio Missae 320—322.

Patrimonialia clericorum bona, ut sunt titulus sustentationis ordinati

739-5·

Patrimis : in baptismo, et muneris patrini effectus 171; in confirma­

tione, munerisque effectus 195. Munus patrini : quibus prohibetur
I7I-3-4» 195·
Peccatores publici, quinam sint 89; eis denegari debent : sacramenta
89, Viaticum 277, Extrema Unctio 705-5-6, forma matrimonii
canonica 871, ecclesiastica sepultura, 682-5°, 979. Peccatores occulti
quoad receptionem sacramentorum 89.
Peccatum ut materia confessionis 432-433, 521-522, ut distinctum in
mortale et yeniale, v. Mortale, Veniale.
Peccatum origmale remittebatur, ante Christum, sacramento legis
naturae, deinde circumcisione 54, 55, deletur in Lege Nova per
baptismum 130, non tolluntur eius reliquiae 131, non est proprie
poenitentiae obiectum 399-4, 478-4.
Peregrini, quomodo teneantur censuris ab Episcopo loci latis 679-B.
A quonam possint : baptizari 137-2, absolvi sacramentaliter 582-5,
absolvi a reservatis, in loco originis : peccatis 597-B, censuris 597C-2. Quis sit parochus proprius pro eorum : sponsalibus 832, proclamationibus 839-C, matrimonio 847.
Periculum peccati distinctum ab occasione peccati 663, 664. Pericula
animae vel corporis, causae legitimae imperfecti divortii 967. Peri­
cula mortis, v.Mogs. (pariterque : Fama. Scandalum. Sigillum, etc.)
Petra sacra altaris 389-A. Eius exsecratio 387-A-m fine.
Pietas. Officia pietatis mutua inter coniuges 971—974.
Plenaria indulgentia 672, 674-B-rv, C. E, v. Indulgentia II.)
Pneumatici 574, 420-C.
Poena. Remissio poenarum : per Baptismum 130, per Sacrificium Missae
347-2, per Poenitentiam 461—465, 565, per indulgentias 671.
Remissa culpa, non semper remittitur omnis poena 463. — Poena
vindicative et poena medicinalis v. Censura. Poenae medicinales in
satisfactione sacramentali 553.
Poenalis lex. Opera poenalia in satisfactione sacramentali 555—557.
Poenitens, ut subiectum sacramenti Poenitentiae 647. Requisitae, in
poenitente, conditiones ad sacramenti susceptionem : validam 648,
et fructuosam 656; requisita : in pueris 649, in semiamentibus 650,
un surdo-mutis 651, in moribundis 652, in moribundis haereticis et
schismaticis 653, in apparenter mortuis 654.
II.) Poenitens : consuetudinarius, seu habituatus in peccato 657 ;
requisitae conditiones contrahendi habitûs 657-1-3; consuetudinarii
incontinentes et intemperati 657-4, consuetudinarius non recidivus
658; quoad absolutionem 659; — recidivus 658 : formalis et mate­
rialis 658, quoad absolutionem 659-B-Ç; officia confessarii circa
ipsos 660-—661;
occasionarius. Occasio peccati 663 : remota et
proxima 664-A, absoluta et relativa 664-B, continua et interrupta
664-C, voluntaria et necessaria 664-D; obligatio removendi occa­
sionem 665, 666; absolutio concedenda vel deneganda 667; media
ad removendas occasiones 668.
Poenitentia. (Tractatus de)
I.) Poenitentia, ut est virtus. Divisio Tractatus 394. Definitio
poenitentiae secundum quod est vel actus, vel habitus 395. Est
virtus specialis, una, connexa cum iustitia 396. Eius obiectum mate­
riale, materiale primarium et formale 398, eius obiectum remotum,
seu peccatum personale 399. Eius habitudo ad alias virtutes 401, ab
eisqUe distinctio 402—404. Eius medium 403-1. Distinctio actuum
poenitentiae ratione finis 400. Poenitentiae : actus eliciti, i.e. contri­

1014

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

tio, confessio, satisfactio 405 ; actus imperati 406. Poenitentiae :
subiectum : proximum, i. e. voluntas 408, remotum, i. e. omnis
homo capax peccati 409, 410 ; necessitas : medii 411, 412, praecepti
413, 414 ; necessaria duratio 451-2.
II. ) Poenitentia, ut est sacramentum. Divisio Tractatûs 418
Sacramenti : necessitas 416, definitio 417. Potestas, cuius est effectus
i. e. potestas clavium 419 ; huius potestatis : a Christo collatio 421
—424, extensio 423, exercitium sub forma iudicialis actûs 422-B-30,
426, distinctio a potestate baptizandi 422-8-3°, usus in Ëcclesia
primitiva 424-C, 425.
III. ) Sacramenti : existentia 427, 428, distinctio a baptismo 429.
Eius : materia remota 432 : necessaria 433, sufficiens 434 ; materia
proxima : quae non est impositio manûs 437-3, nec sola sententia
iudicialis 437-41 nec sola confessio 437-4-c, sed est poenitentis
contritio, confessio et satisfactio 438. Eius forma, i. e. absolutio,
v.

Absolutio.

IV. ) Sacramenti : a Christo institutio 448, necessitas, in re vel in
voto 449, necessitas ad probationem statûs gratiae ante celebratio­
nem Missae Vel S. Communionem 272, 273, iterabilitas 450, 451.
Eius effectus 452, ex opere operato 456-3° : deletio peccatorum
mortalium 453—456, peccatorum venialium 460, remissio poena­
rum 461—465, reviviscentia virtutum 466, reviviscentia meritorum
467—470. Sacramenti signum tantum, res, res et sacramentum 430.
Sacramentum validum simul et informe 506, 533.
V. ) Sacramenti : partes integrates 471—473, v. Contritio.
Confessio. Satisfactio ; minister, v. Confessarius ; subiectum,
v. Poenitens ; ritus poenitentialis 669, 670.
VI.) Errores circa Poenitentiae : ut est virtus : essentiam 407,
necessitatem 411 ; ut est sacramentum : existentiam 420, 427, neces­
sitatem 449, 464, efficaciam 420, 423, materiam proximam 437,
necessitatem contritionis 475, 494, efficaciam attritionis 497, neces­
sitatem confessionis 508, necessitatem satisfactionis 535, 538, effica­
ciam absolutionis 439, 444, 456-3, necessitatem : potestatis ordinis
571, potestatis iurisdictionis 576.
Poenitentiaria (Sacra). Eius officium circa dispensationes super impe­
dimentis matrimonialibus 920-3 ; modus petendi dispensationem
925. Recursus ad S. Poenitentiariam post absolutionem, in casu
urgentiori, a censuris latae sententiae 597-C.
Poenitentiarius (canonicus). Eius iurisdictio : in foro sacramentali
580-2, 583-E ; circa reservata 598-2.
Pollutio graviter culpabilis impedit, post confessionem, S. Communio­
nem sub veniali 280-3°.
Polyandria, v. Polygamia.
Polygamia: successiva vel simultanea, polyandria vel polygynia 810.

Polygamia simultanea repugnat iuri naturae 811, polyandria ; eius
praeceptis primariis 811-A, polygynia : eius praeceptis secundariis
811-B, item iuri divino 812. Polygamia successiva est licita et est
verum sacramentum 813. Etiam infidelibus prohibita est polygamia
simultanea 814.
Pontifex Romanus. Eius potestas regendi Ecclesiam 732-6. Eius iuris­
dictio in utroque foro 569. Eius potestas : regendi baptizatorutn
matrimonia 824, 826, statuendi impedimenta matrimonialia 859,
860, in ipsis dispensandi, 919, 920, dispensandi in matrimonio rato
tantum 818-B. Summo Pontifici : reservatus casus 594, reservatae
censurae 594 : excommunicationes 682-B-a-c, suspensiones 683-B,
interdictum 684-B-1 ; reservata consecratio episcopalis 736-A,
ordinatio 736-B, reservatae benedictiones ixo.

INDEX ALPHABETICUS

IOI5

.Potestas: Potestas ordinis 723-B, 569. Potestas iurisdictionis 569.

\ Potestas clavium 419-422-A, 570. In confessario : potestas ordinis
\ 571-572, potestas iurisdictionis 576-578.
Potus, quoad ieiunium eucharisticum 282.
PÈaeceptum quoad sacramenta 102, baptismi 133, 143, communionis
\ 293-295, confitendi peccata ante communionem 271-272, confitendi
\ quamprimum pro celebrantibus absque praevia confessione 273,
servandi ieiunium naturale ante communionem 281-284, poeni­
tentiae 413-416, confessionis 511-515, matrimonii 577-760, servandi
in celebratione matrimonii formam iuridicam 845 sq., et liturgicam
852, celebrandi Missam 363 sq. v. Missa III.) Utrum sit prae­
ceptum con&mationis 191, extremae unctionis 706.
Praedominans intentio : in ministro sacramentorum 83-5, in appli­
catione fructûs specialis Sacrificii Missae 353-1.
Praefectus apostolicus. v Vicarius apostolicus.
Praelatus religiosus, v. Superior religiosus. — Praelatus nullius,
v. Episcopus II.) III.)
Praesentia realis Christi in Eucharistia 234—240, v. Eucharistia III.)
Praesentia materiae requisita ad consecrationem 212. Praesentia
poenitentis, ad validam absolutionem 446, 447.
Praesumpta intentio suscipiendi sacramenta 93l3. Praesumpta conces­
sio iurisdictionis saçramentalis 582-3. Praesumptum matrimonium
749-C.
Preces. Obligatio dicendi : preces pro lucrandis indulgentiis 674-B-IV,
pro indulgentiis plenariis 674-C-2, pro indulgentia iubilaei 680-A ;
v. etiam : Orationes.
Presbyter, v. Sacerdos.
Presbyteratus ordo 729-10. Eius materia 717—719. Eius forma 720.

Eius effectus : gratia 723-A, character 723-B. Requisita aetas 739-2,
. scientia 739-3. Iteratio, in dubio, ordinationis 721, 722.
Privilegium. Altare privilegiatum 676. Privilegium status ad electionem
confessarii 583-A-2. Privilegium Paulinum 820, 821.
Proclamationes : ordinandorum 740-B ; nuptiales, v. Banna.
Procurator s in baptismo 171-3 ; in sponsalibus 832-3, in matrimonio
800-A-1-3 ; B-2.
Professio fidei, ab ordinandis emittenda 741-1.
Proles, v. Filii.
Promissio futuri matrimonii,

v. Sponsalia. Promissio matrimonii in
impedimento criminis 898.
Propositum, conditio contritionis 476, 486—488.
Pubertas, quoad impedimentum aetatis 873, quoad censuras 681-B.
Publicum : peccatum 98-B ; matrimonium 749-B.
Puer, puella, v. MinoreNnes II.)
Putativum matrimonium 749-C.
Pyxis 393-1.

Quadragesimae tempus, quoad celebrationem matrimonii 853.
Quaestus illicitus ex missarum stipendiis 380.
Quasi-domicilium, v. Domicilium.
Quasi-parochi 845.

I

Raptus, impedimentum matrimonii 894—896.
Ratum matrimonium 749-A. Dissolubilitas matrimonii rati tantum

818-B.

Rebaptizatio, sub conditione 164—168.
Recidivus 658, v. Poenitens.
Recursus. Onus recurrendi ad superiorem post absolutionem a censura

i
j

597-C.
1
I

I0l6

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Reductio missarum fundatarum 372-3
*
Regulares, r>. Religiosi IV.)
Reincidentia. Absolutio ad reincidentiam 597-C.
Religiosae. Canones iuris circa earum confessiones 589, 590;

circa
Extremam-Uhctionem 701-3, et Viaticum 339-4.
Religiosi. 1.) Religiosi omnes. Ipsis vetitum munus patrini in Baptismo
et Confirmatione 171-4, 195-infine. Eorum facultates : quoad missas
mediae noctis Nativitatis Domini 387-5, quoad expositionem SS.
Sacramenti 393-3; quoad electionem confessarii 588. Eorum exem­
ptio a iure parochi quoad Extremam Unctionem 701-3.
II.) Religiosi clerici, non exempti. Eorum, quoad ordinationem :
Episcopus proprius 735-A-b, litterae testimoniales 740-F, titulus
ordinationis 739-8-2, publicationes 740-B. Eorum iurisdictio sacra­
mentalis 581-a, 582-1.
III. ) Religiosi clerici exempti. Eorum, quoad ordinationem : Episco­
pus proprius 735-A-b, litterae dimissoriae 735-A-b, 735-B-4, 740F-Il, titulus ordinationis 739-5-8-2, publicationes 740-B. Accipiunt
iurisdictionem et approbationem ad audiendas confessiones ab
Ordinario loci 581-a, 582-1, 583-D, et simul a proprio superiore
pro huius subditis 581-b; possunt absolvere a reservatis in sua reli­
gione 588-A-1; tenentur observare taxam dioecesanam pro missa­
rum stipendiis 375-3.
IV. ) Religiosi regulares : praeter dicta I) et 1ΙΓ) possunt dispensare
ab irregularitatibus ex delicto occulto 742-3-aj dare benedictionem
papalem cum indulgentia plenaria 673-a. — Regulares mendicantes
possunt dispensare in votis non reservatis 865-in fine·, item absol­
vere a casibus Ordinario a iure reservatis 598-B-2. V. etiam SUPE­
RIOR RELIGIOSUS.

Reliquiae peccati, earumque sanatio : per poenitentiam 465-2, per

Extremam Unctionem 697. — Reliquiae sanctorum ponendae in
sepiulchro altaris 389-A.
Remeda peccatorum, a confessario imponenda 553.
Remissio peccatorum per Baptismum 130. — Remissio, per Poeniten­
tiam : peccatorum mortalium 453—456, peccatorum venialium 457
—460. -— Remissio peccatorum : per contritionem perfectam
494—496, 503, 505, per attritionem cum sacramento Poenitentiae
499, per Extremam Unctionem 697, 698, per Eucharistiam 263,
per Missae sacrificium 347, 348. Ecclesiae potestas remittendi pec­
cata 420—426. Remissio peccatorum in Veteri Lege 416-1-3. —
Remissio poenarum, v. Poena.
Renovatio consensûs, in convalidatione matrimonii 930-B, 931.
Reordinatio, sub conditione 721, 722.
Reparatio damni ob iniustam rescissionem sponsalium 835-4.
Repudium. Libellus repudii apud Hebraeos 817-3.
Res s Res sacrae. Earum ad Dei cultum deputatjo 108—no. — Res
symbolica in signo sacramentali 10, n. Res quae sunt materia
sacramentorum 12, 13. Res sacramenti 46. Res et sacramentum
46, 47-3·
Rescissio sponsalium 834.
Rescriptum dispensationis in causis matrimonialibus : eius usus
926-A, eius asservatio 926-C.
Reservatio casuum : I) quid sit 592. Potestas reservandi casus cuinam
competat 592. Reservatio duplex : peccatorum et censurarum 593.
Reservationis : finis 593, effectus : reservatio afficit confessarium,
censura poenitentem 593-a. Casus S. Pontifici reservati 594. Potestas
Ordinariorum circa reservationem : peccatorum 592, 595, censu­
rarum 595-B, 599-1. — Qualitates peccati : ut sit reservatum 596,
ut possit reservari 596-5-a, b, ut annexa censura incurratur 596-5°,

INDEX ALPHABETICUS

1017

ut annexa censura sit reservata 596-5-c, effectus, quoad reservationem, ignorantiae 593-b.
Cessatio omnis reservationis in mortis
periculo 597-4, 586, extra mortis periculum : quoad peccata 597-B,
quoad censuras 597-C.
II.) Facultates absolvendi : a reservatis censuris 681-D; a censuris
Ordinario a lure reservatis 598-B, a casibus quos Ordinarius sibi
reservaverit 598-A; v. etiam Iurisdictio III.) Absolutionis condi­
tiones 681-D. Absolutio directa vel indirecta 599-5. Absolutio : data
a confessario qui reservationem ignorat 597-C-3; data poenitenti
qui declarationem peccati reservati in confessione omisit 599-6;
danda cum onere recurrendi ad superiorem, sub poena reincidentiae
597-C; valor absolutionis datae : in foro externo, pro foro interno;
in foro interno, pro foro externo 681-D-wta 1. Absolutio a censuris
praemittenda absolutioni a peccatis 669-4. Obligationes confessarii
erga reum 599-3, 4. Poenae canonicae in confessarios indebite absol­
ventes 599-5.
Reticentia peccatorum in confessione 529—531. Confessarii modus
agendi erga poenitentem de reticentia suspectum 610-2.
Retrotractio : effectus sanationis matrimonii in radice 933.
Revalidatio, v. Convalidatio.
Revelatio complicis, in confessione 526. Revelatio impedimentorum :

ordinationis 740-B, matrimonii 840.

Reviviscentia meritorum et virtutum per sacramentum Poenitentiae

466—470, reviviscentia sacramentorum 57-Ç, 58.

Revocatio iurisdictionis sacramentalis 582-4.
Ritus. Catholicis, ritus orientalis, licet, devotionis causa, suscipere

S. Communionem ritu latino 219, non tamen Viaticum nisi urgente
necessitate, ibid. Canones Ecclesiae circa eorum promotionem, ritu
latino, ad sacros ordines 732-3, 736-C. Tenentur ad formam cano­
nicam matrimonii dum contrahunt cum catholicis ritus latini, non
tenentur dum contrahunt inter se 850; idem valet quoad eorum
sponsalia 832. Ritus sacramentales, v. Caeremoniae.
Rosarium B. Mariae V. 678.
'•f

Rubricae,

v.

Caeremoniae,

Sacerdos, Eius dignitas 724. Est minister secundarius sacramentorum

*

74; est minister extraordinarius : Confirmationis 187:—189; Ordina­
tionis, ex delegatione, ad aliquos minores ordines conferendos 734,
Eius, ex sacerdotio, celebrandi obligatio 363. Sacerdos assistens in
missa 389 Έ-in fine, in missa quae celebratur in navi 388-4.
Sacramentalia 107—no.
Sacramentum. (Tractatus de Sacramentis in genere. Divisio Tractatûs 4.)
I.) Sacramenti : nomen ac notio 3, definitio 5, 6. Sacramenta :
sunt in genere signi 5-A, 7; sunt signa conventionalia symbolica 9,
10, quae constant rebus et simul verbis n, i. e. materiâ et formâ 12.
Materia ; est res exterior huiusque usus 13-3, distinguitur : remota
et proxima 13-4; forma sunt verba 12, quae sunt consecratoria 32.
Ad validitatem Sacramenti requiritur unio materiae et formae 14,
ab eodem facienda ministro 15. Materiae et formae : determinatio
facta a Deo 16, mediante Christo 17, 18. Utriusque vitanda mutatip
19, essentialis vel accidentalis 20, habens sacrilegii malitiam 22.
Utriusque usus in dubio de earum validitate 23.
II. ) Sacramentorum : necessitas 25—28, effectus 29 : principalis,
v. Gratia, secundarius, v. Character. In omni sacramento distin­
guuntur tria : sacramentum, seu signum tantum, res, res et sacra­
mentum 46, 47-3.
IIÏ.) Sacramentorum causalitas, ex opere operato 30—33; causalitas an sit : accidentalis 42-A, moralis 42-B, 43, instrumentalis 44,
Summa Theologiae Moralis III. — 65

IOl8

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

instrumentalis dispositiva 45, 46, instrumentalis perfectiva et phy­
sica 48, an sit virtus intentionalis vel realis 49; causalitatis : origo
50—52; conditio, i. e. absentia fictionis et obicis 56, 57; tempus 575
reviviscentia 57-c, 58.
IV.) Sacramentorum : causa instituens : Deus 68, Christus 69—72 ;
causa ministrans, v. Minister ; causa suscipiens, i. e, subiectum 91 ;
requisita, ad validitatem, subiecti : capacitas 91, intentio, saltem
habitualis implicita 93—95, non sufficit intentio mere interpretative
93-A-3, nec sola intentio salutis 93-B; requisitae, ad liceitatem,
subiecti dispositiones 96, 97.
V.) Sacramentorum : numerus 98, ordo 100—103, caeremoniae
104—106. Errores circa sacramentorum efficaciam 31—33.
VI.) Sacramenta Veteris Legis quae fuerint S-B-^-nota, 5-B-1nota. Eorum : imperfectio 7-2; differentia a sacramentis N. L. :
ratione finis 5-3, 28-2, ratione significationis 6, 11-c; modus prae­
figurandi sacramenta N. L. 28-3, 507; causalitas 53—55.
Sacrificium. Eius nomen ac notio 302. Sacrificii stricte dicti definitio
303. Sacrificii essentia : externa oblatio, Deo facta, rei sensibibs,
significans internam animae Deo oblationem 303, 304-1 ; sacrificii
formale constitutivum in ratione actûs religiosi et in ratione externi
sacrificii 304-3 ; sacrificii formale Constitutivum ut est immutatio vel
destructio rei oblatae 303-3, 304-7; destructio rei oblatae : qualis
constituat sacrificium 303-3, destructio fit sacrificalis per significa­
tionem 304-4, huius significationis positiva institutio 3O4-5. —
Sacrificii diversae species 305. Sacrificia Veteris Legis 305. Duplex
Novae Legis sacrificium : Sacrificium cruentum in cruce 306;
Sacrificium incruentum in Eucharistia, eius perpetuitas, eius fructus
307, v. Missa.
Sacrilegium in indigna sacramentorum : ministratione 76—78, 84,
susceptione 97. Communio sacrilega 274, per eam non satisfit prae­
cepto paschali 295-6-b, nec praecepto Viatici 294-3. Confessio sacri­
lega : quid valeat quoad absolutionem a censuris 599-6; per eam non
satisfit praecepto confessionis annuae 513-3.
Sanatio in radice 933—935, v. Convalidatio.
Sancti. Missa in eorum honorem 344.
Sanctificatio hominis, per sacramenta 5-3.
Sanctitas requiritur in sacerdote 723-1. Non requiritur ad validitatem
sacramenti in huius ministro 75.
Sanguis. Baptismus sanguinis 134, 135,
Satisfactio, actus poenitentiae 405. Satisfactio, pars sacramenti Poeni­
tentiae 534. Satisfactio : in proposito, in re 534; sacramentalis, extraSacramentalis 534; de congruo, de condigno 537. Est actus virtutis
poenitentiae, iustitiae annexae 536.E1US necessitas : in se 535,1η or­
dine ad sacramenti validitatem et integritatem 539. Gravis obligatio
confessarii iniungendi, regulariter ante absolutionem, sacramentalem satisfactionem 540--542. — Conditiones satisfactionis extrasacramentalis 543 : in operibus satisfactoriis 544, in satisfaciente :
pro se 545, pro aliis 546, 548-1—3, pro defunctis 547, 548-4—6.—
Sacramentalis satisfactionis debita quantitas et qualitas 549 : ratione
peccatorum 550-1, ratione poenae adhuc solvendae 550-2, ratione
facultatis poenitentium 550-3, ratione operis imponendi 552, 555—
557, ratione medelae praestandae 553; causae minuendi satisfactio­
nem 551, 554. — Satisfactionis : acceptatio et impletio 558, 559;
implendae : modus 560, 563, 566; implendae, causae excusantes
561; effectus 564—567. — Satisfactio iniungenda reo absoluto a
censura 599-4, 597-C-i-g.
Satisfactiones Christi, applicatae per sacramenta 50, per indulgentias
671.

\
\

\

INDEX ALPHABETICUS

IOI9

Scandalum. Periculum scandali : excusans a ieiunio eucharistico 283-3,

ab integritate materiali confessionis 525-C-4.

Scapularia, eis que annexae indulgentiae 679.
Schedula confessionis, danda vel deneganda 630-4.
Schismatici. Eorum conditionis effectus canonici, v. Haeretici.
Scientia requisita in confessario 604, in ordinandis 739-3. — Usus

scientiae, seu notitiae, in confessione acquisitae 628.
v. Sigillum. Secretum : servandum in matri­
monio conscientiae 749-B-3; excusans ab obligatione revelandi
matrimonii impedimenta 840-4.
Sectio caesarea 155.
Semianaentes, semifatui : quoad S. Communionem 275-3, quoad
absolutionem 650.
Senes î quoad : Extremam Unctionem 704, matrimonium 878-4.
Sensibus destituti : quoad receptionem Sacramentorum, v. Moribundi.
Secretum confessionis,

Separatio, v. Divortium.
Sepultura ecclesiastica : prohibetur excommunicato 682-A-50; fieri

r

prohibetur in coemeterio interdicto 684-A-3; pro defuncto, cui
denegata fuerit, non Ijcet publice applicart missam 356.
Servitus ut impedit matrimonium 804 in fine.
Sigillum sacramentale621.Ex quibus oritur iuribus 621.Eius obligatio:
ex religione, ex iustitia 622, ex omni et sola sacramentali confessione
623. Quinam ad sigillum teneantur 624, quaenam sub sigillo cadant
625. Sacrilegium in violatione sigilli 622, violatio sigilli : directa,
indirecta 626 : per verba 627-A, per facta 627-B. Poenae Canonicae
in violantes sigillum 630. Periculum violandi sigillum : tollit, in
aliquo determinato casu, reservationem peccati 597-B-20; excusat
ab integritate materiali confessionis 525-C-3 ; permittit dispen­
sationem ab impedimento matrimonii occulto 922-A-2-d ; excusat
ab obligatione revelandi matrimonii impedimenta 840-5.
Signum. Signa, in poenitente, indispositionis 615, dispositionis suffi­
cientis 617-A, dispositionis dubiae 617-B. — Signa Vocationis ad
statum clericalem 739. Signum, in sacramentis 9—11.
Simulatio, in sacramentis, v. Fictio.
Sinceritas, seu fidelitas, confessionis 529—531. Munus confessarii in
dubio de sinceritate poenitentis 610-2.
Sodomia inter coniuges 956.
Solemnia vota, impedimentum matrimonii 892.
Solemnitates nuptiarum prohibitae tempore clauso 853.
Sollicitatio ad turpia 640. Requisita : ex parte ipsius sollicitationis 640,
ex parte eius connexionis cum sacramento 641. Obligatio denun­
tiandi 642; denuntiandi qui sunt 642-A, denuntiare qui debent
642-B; obligatio confessarii monendi personam sollicitatam de obli­
gatione denuntiandi 642-C; obligatio in casu dubiae sollicitationis
644. Poenae canonicae in sollicitantes 643-A, 646, in sollicitatos
denuntiare négligentes 643-B, in falso denuntiantes apud indices
ecclesiasticos 643-C-a, apud superiores 643-C-b. Modus faciendi
denuntiationem 645.
Species infima peccatorum est in confessione declaranda 522. — Species
eucharisticae, v. Eucharistia III.) In sacrificio Missae, species non
sunt pars rei oblatae 313, sicut nec offertur panis aut vinum 314.
Communio sub utraque specie non est omnibus fidelibus necessaria
297, et Ecclesia melius iudicavit ut non sumatur sub utraque specie
298. Communio sub una specie non confert minorem gratiam 299,
297. Communio sub specie vini, certis in casibus, permittitur laicis
300,
Spiritus Sanctus. Peccata in Spiritum Sanctum quo sensu dicuntur
irremissibilia 423.

1020

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Sponsalia. Eorum nomen ac definitio 830, 831. Eorum canonica forma

832. Eorum effectus 833, 835-1, 4. Legitimae causae dissolvendi
sponsalia 834. Sponsalia inita : sub conditione, cum appositione
poenae conventionalis, sub arrhis 835-2; insciis aut invitis paren­
tibus 835-4. Sponsalium proclamatio, v. Banna.
Sponsi 830. Eorum obligationes 833, 835-4. Eorum iura ad solvenda
sponsalia 834. Examen sponsorum a parocho peragendum 837.
Cautiones a sponsis praestandae in casu : mixtae religionis 867in fine, disparitatis cultus 888, quid agendum, quoad utrumque
impedimentum, in casu baptismi dubii 887. Cessatio, pro sponsis,
reservationis peccatorum 597-B-l, censurarum 597-C. Dispensatio,
quae ipsis concedi potest, in casu urgentis necessitatis, super impe­
dimentis matrimonialibus 921, 922, 901-10. Missa pro sponso et
sponsa 852-B-m fine.
Status clericalis 715-1; suscipitur per primam tonsuram 730.
Status seu potestas civilis quoad matrimonium : non potest regere
matrimonia fidelium 824-2, 827, nisi quoad effectus civiles 824-3,
859 ; regere potest matrimonia infidelium 825, et forsan matrimo­
nium inter fidelem et infidelem 826. Non potest absolute et in
perpetuum prohibere a matrimonio vel imponere sterilizationem
755-6. Status : quoad matrimonium civile 975, 976, quoad civile
divortium 977, quoad civilem separationem a toro et habitatione 978.
Status gratiae : non requiritur ad valide conficienda et ministranda
sacramenta 75, sed requiritur ad eorum licitam confectionem et
ministrationem 76—79, itam ad licitam susceptionem sacramen­
torum vivorum 96, in specie : SS. Eucharistiae 271—-274, 333, sacrae
ordinationis 738-1°; requiritur ad lucrandas indulgentias 674-A.
Status liber. Comparanda moralis certitudo de libero statu : ordinan­
dorum 740-B, sponsorum 836, 837, 842, 843, 847-1.
Sterilitas 876-1, 877-B.
Sterilizatio 755-6.
Stipendium Missae 373; eius liceitas et origo 373; eius titulus, i. e.
sustentatio sacerdotis 375; eius taxatio, per decretum Ordinarii
loci, vel loci consuetudinem 375, 1-2, 376; obligatio iustitiae ex
stipendio orta 377; obligatio implenda : quoad personam, numerum,
tempus, locum, qualitatem aliasque circumstantias 378,379. Canones
Ecclesiae circa stipendiorum inscriptionem 381. Prohibita nego­
tiatio ex missarum stipendiis 380. — An liceat sacerdoti : accipere
stipendia : pro secunda et tertia missa in die Nativitatis, in die Ani­
marum, pro secunda missa in binatione 374-2, pro fructu specia­
lissimo 350-3; an liceat neosacerdoti accipere stipendia pro missis
ab Episcopo consecrante impositis 741-4-d. An liceat accipere :
stipendium pro missa antea applicata 379-A-1, pro missa alio titulo
iam debita 379-A-2, unum stipendium pro sola celebratione, aliud
pro applicatione eiusdem missae 379-A-4; duplex stipendium pro
eadem missa 379-A-3 ; accipere, etiamsi sit religiosus exemptus,
stipendium supra vel infra taxam dioecesanam 375-3, 376. — Ad
quid teneatur sacerdos qui unam missam, ex stipendio debitam,
celebrare omiserit 377; qui stipendium sine culpa perdiderit 379-C :
qui missas gregorianàs interruperit 378-4-g. — Qualis dilatio mis­
sarum celebrandarum permittatur 378-3, 379-E, F. — Quid prae­
scriptum quoad stipendia Episcopo dioecesano transmittenda 381-2,
3, vel alio sacerdoti tribuenda 378-1 ; an liceat talium stipendiorum
partem retinere 380-2.
Subdelegatio sacerdotis : ad assistendum matrimonio 848, nequit fieri
ad assistendum sponsalibus 832; nec fieri potest subdelegatio iuris­
dictionis sacramentalis 579-3.
Subdiaconatus 729-3, est ordo sacer et probabiliter sacramentum 727

I

INDEX ALPHABETICUS

a

'f

1021

—728. Requisita : aetas 739-2, scientia 739-3. Potest conferri a
sacerdote delegato 734. Subdiaconus ministrans in statu peccati
mortalis non probatur peccare mortaliter 77-5.
Subditus. Modi quibus poenitentes possunt fieri subditi eorum qui
ordinariam habent jurisdictionem 583. Subditus, quantum ad bap­
tismum 137, quantum ad Viaticum 345-2“-4, quantum ad extremam
unctionem 701, quantum ad ordinem 735, quantum ad matrimonii
celebrationem 847.
Subreptio, in petitione dispensationis super impedimentis matrimo­
nialibus 924-C.
Suffragium. Defunctis indulgentiarum applicatio per modum suffragii
671. Privatio suffragiorum, effectus excommunicationis 682-A-4.
Superior religiosus. I. Superiores quibus competit facultas : concedendi
licentiam celebrandi extra ecclesiam vel oratorium 388-2, desi­
gnandi unum altare privilegiatum 673-t-b, imponendi sacerdoti
subdito missae celebrationem 382-2 ; iurisdictio ministrandi : Eucha­
ristiam 339-1, Viaticum 339-4, Extremam Uijctionem 701-3; iuris­
dictio ad audiendas subditorum confessiones 580-2, 588; potestas
concedendi subditis sacramentalem iurisdictionem 581-b, 582;
potestas absolvendi subditos a censuris Ordinario a iure reservatis
598-B; potestas reservandi peccata 592, 595-A-2, 3, potestas ferendi
censuras 681-A, 595-B; facultas dispensandi ab irregularitate ex
delicto occulto 742-3.
II. Superiores quibus incumbit : obligatio celebrandi missam pro
grege 365, 366; officium vigilandi super onera missarum 381;
officium deputandi confessarios pro suis subditis 588, 58i-b-2,
officium concedendi litteras dimissorias 735-A-b, 735-B-4, Vel testi­
moniales 740-F-1, n.
Superiorissae tenentur suis subditis permittere liberam confessarii
electionem 589-B, C.
Suppletio, per Ecclesiam, iurisdictionis sacramentalis 584—586.
Surdo-mutus, quoad S. Communionem 275-5, quoad confessionem
519, 525-B, C, quoad absolutionem 651, quoad indulgentias lucran­
das 674-D-b.
Surdus : quoad confessionem 525-C; quoad munus testis in matrimonii
celebratione 845-2, 3.
Suspensio s iurisdictionis sacramentalis 582-4, gratiarum ac facultatum,
tempore iubilaei 680-C. Suspensio, censura 683; suspensiones hodie
vigentes 683.
Sustentatio sacerdotis, titulus stipendii 375. Titulus sustentationis,
ordinando necessarius 739-5.
Tabernaculum 393-2.
Tactus physicus : baptizandi 124-2-b, 171-3; instrumentorum in Ordi­

natione 719-2, 721-2. — Tactus impudici inter coniuges 949—953.
Taxa, in dispensatione super impedimento matrimoniali 925-6.
Taxatio stipendiorum missarum 375, 376.
Telegraphus, telephonium : valide adhibentur ad notificandam con­

.
’

cessam iurisdictionem 582, ad praestandum consensum matrimo­
nialem 800, invalide in absolutione sacramentali 447-6.
Tempus : pro collatione baptismi 170, pro collatione confirmationis 194,
pro dispensatione S. Communionis 392-A, pro impletione prae­
cepti paschalis 295-5, Pr0 celebratione Missae 387, pro celebratione
missarum ex stipendio debitarum 378-3, pro collatione sacrorum
ordinum 736-E, pro proclamatione bannorum 839-A. Tempus quo
prohibetur solemnis nuptiarum benedictio 852-B, 853. Tempus
vetitum : impedimentum matrimonii hodie sublatum 853.

1022

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Testimoniales litterae ordinandorum, 735-B, quaenam in eis sint expri­

menda 740-F, a quibus afferri debeant 74O-B-3-b, 740-F.

Testimonium, seu schedula, confessionis 630-4. Testimonia ab ordi­

nandis Episcopo afferenda 740-F. — Testimonia a sponsis parocho
afferenda 837-11-3-b.
Testis. Testes in baptismo necessitatis 141-1, in sponsalibus 832, in
celebratione : matrimonii 845, 849, matrimonii civilis 975-C. .
Timor. Timor Dei, eius distinctio a virtute poenitentiae 403-3. — Timor
gehennae et poenarum in attritione 497- 498, 501.
Tituli : competentiae Episcopi ad conferendos ordines 735; sustenta­
tionis, pro Ordinandis 739-5.
Toleratus (excommunicatus), 682.
Tonsura, praeambulum ad sacros ordines 730. Requisita : aetas 739-2,
scientia 739-3.
Traditio instrumentorum, materia proxima sacrae ordinationis 717—
719.
Transsubstantiatio 241—245.
Trinitas (Sanctissima) : est: necessario exprimenda in forma Baptismi
127-5 i credenda a baptizandis adultis, et a poenitentibus 144,
Unctio : in Baptismo 169, in Confirmatione 181, 182, in Ordinatione
717, 721-5. v. Extrema Unctio.
Unio cum Christo in S. Communione 261,266. Unio materiae et formae

in sacramentis 14, 15.

Unitas, proprietas matrimonii 809. Ei opposita polygamia 810. Poly-

gamia simultanés repugnat iuri naturae 811, cuius praeceptis pri­
mariis repugnat polyandria 8I1-A, secundariis, polygynia 811-B.
Liceitas, in lege mosaics, polygyniae 812-3; obligatio, in lege evangelica, monogamiae 812, 814. Liceitas polygamiae successivae 813.
Usurpatio ordinis sacri inducit irregularitatem 724-7. Usurpatio bono­
rum ecclesiasticorum punitur excommunicatione 682-B-b-io.
Usus notitiae in confessione acquisitae 628.
Uxor. Eius officia pietatis : erga maritum 872, Eius debita vel iura in
casu vofi castitatis 943. Eius cooperatio : ad onanismum viri 955,
ad alios matrimonii abusus 954, 956. Uxori liciti vel illiciti ad opus
coniugii praeparatorii vel id comitantes actus 952.
Vagi 843-3. Vagi : quoad baptismum 137-1; absolutionem a peccatis

582-5, 583-A-3, absolutionem a reservatis 599, lucrandas indul­
gentias 674-A, proclamationes bannorum 839-C-1, celebrationem
matrimonii 843-3, 847.
Valor sacrificii Missae 358—361.
Vasa sacra et accessoria, in Missa, eorum usus, eorum consecratio vel
benedictio, eorum exsecratio 389-C.
Veniale peccatum, materia sacramenti Poenitentiae libera sed sufficiens
434. Eius remissio : per fervorem charitatis 457, 459, 460-2, 4; per
poenitentiam 399-2, 457,1-4, sine nova infusione gratiae habitualis
458; per sacramentum Poenitentiae 460,435; per Eucharistiam 263,
per Extremam Unctionem 698. Remissio unius venialis sine altero
460-3. Requisita : attritio 457, 460, 484-3, et propositum 488-4.
Sola peccata Venialia non imponunt obligationem confessionis
paschalis 513-2. Venialia quomodo impediunt fructum S. Commu­
nionis 265.

Veracitas, v. Veritas.
Veritas, veracitas ; ut est qualitas confessionis 529.
Vestes sacrae, in Missa, earum usus, benedictio, exsecratio 389-D,

vestes sacrae in dispensando : S. Communionem 392-C, S. Com­
munionem vel yiaticum infirmis 392-C-3.

INDEX ALPHABETICUS

IO23

Vetitum Ecclesiae, ut impedit matrimonium 864, 860.
Via crude 677.
Viaticum. Eius ex praecepto divino obligatio 294; praecepto non satisfit

11

f

per sacrilegam communionem 294-3; praeceptum non obligat infir­
mum qui eadem die Communionem suscepit 294-10. Requisita in
suscipiente : intentio 270, instructio ac discretio 275 ; non requiritur
ieiunium 283; quoties iterari potest 296; quibus denegari debet
277. Eius minister ordinarius 339-10, 2°—4, obligatio ministrandi
etiam cum vitae periculo 86. An possint, in casu necessitatis, sacerdos
et diaconus sibi ministrare Viaticum 338-1°, an idem liceat clericis
aliis, vel laicis 338-2. An possit sacerdos, ad praebendum Viaticum,
celebrare non ieiunus 284-3, consecrare unam materiam 214. —
Modus deferendi ac ritus ministrandi Viaticum 392-C-3; illicite
ministratur sub specie vini 300, vel, extra urgentem necessitatem,
ritu diverso a proprio moribundi ritu 219; defectus praecavendi
392-D-4.
Vicarius Appstolicus : quoad iurisdictionem in utroque foro, v.
Episcopus II,) III.)
Vicarius Capitularis : quoad iurisdictionem drdinariam in utroque
foro, v. Episcopus II,) III); excipitur reservatio casuum 692.
Vicarius Generalis habet iurisdictionem ordinariam in foro interno
580; non habet potestatem ordinariam ferendi censuras 681-A, nec
reservandi sibi casus 592. Potest,ex speciali tatnenEpiscopi mandato,
concedere litteras dimissorias pro saecularibus 735-B-2.
Vicarius foraneus, seu Decanus, potest aliquando permittere binationem 387-C; ipsi habitualiter impertiatur facultas absolvendi a
peccatis ab Ordinario reservatis, addita facultate, certis contenta
limitibus, subdelegandi confessarios 598-2; potest aliquando dispen­
sare a proclamatione bannorum 841.
Vicarii paroeCiales, Ut sunt testes qualificati in celebratione matrimonii
845, sponsalium 832.
Vinculum matrimoniale 776. Eius proprietates : firmitas et indissolubilitas 815. — Vinculum, seu ligamen, impedimentum matrimonii
881.
Vinum, materia remota Eucharistiae 211. Eius requisitae qualitates: àd
validitatem sacramenti 220, 221, ad liceitatem 222. Gravis obligatio
admiscendi vino consecrando modicissimam aquae quantitatem
222-4“,223. Guttulae vini calici inhaerentes an sint consecratae 215-3.
Defectus in Missa occurrentes circa materiam vini 391-C.
Violatio sigilli sacramentalis 626, 627.
Vir, v. Maritus.
Virginitas. Votum virginitatis : est causa iusta solvendi sponsalia 834-3;

est impedimentum matrimonii prohibens 865.

Vis, vitians consensum matrimonialem 806, 8p7, non est impedimentum

matrimonii stricte dictum 856-»« fine.
Visitatio ecclesiae, ad lucrandas indulgentias 674-C-3.
Vitandus (excommunicatus), 682. Excommunicationis effectus quoad

vitandos 682-A. Applicatio missae pro vitando 356, 357.

Vivorum sacramenta 38, 39.
Vocatio divina, in ordinando requisita 739-1.
Votum. Discrimen inter votum simplex et votum solemne 892. Votum

,

castitatis vel virginitatis quoad sponsalia iam contracta 834-3.Votum
castitatis a coniugibus emissum 943. — Votum ut est matrimonii
impedimentum : prohibens 865, dirimens 892.
Votum, seu desiderium : Baptismi 134, Eucharistiae 292, Poenitentiae
449·
Zelus animarum, in confessario 606. Zelus coniugalis 971-d.

INDEX ANALYTICUS

Prologus

DE SACRAMENTIS
Introductio generalis
TRACTATUS
DE SACRAMENTIS IN GENERALI

Introductio

Prima Pars. De Essentia Sacramenti
Quaestio prima. De Notione et significatione signi sacramentalis
Quaestio secunda. De Partibus signi sacramentalis.
Art. I. De Materia et Forma sacramentorum.......................
Art. II. De Unione Materiae et Formae.............................
Quaestio tertia. De Determinatione signi sacramentalis .
Art. I. De Causa determinante materiam et formam
Art. II. De Mutatione materiae et formae.......................

18
18

25

Secunda Pars. De Necessitate Sacramentorum
Quaestio unica. De Sacramentis diversorum temporum .

Tertia Pars. De Effectibus Sacramentorum
Caput I. De Effectu principali : Gratia...................................
Quaestio prima. De Gratia causata.........................................
Art. I. De Gratia gratum faciente a sacramentis causata .
Art. II. De Gratia Speciali seu sacramentali.......................
Art. III. De Inaequali sacramentorum gratia.......................
Quaestio secunda. De Modo quo sacramenta gratiam causant
Art. I. De Causalitate sacramentorum proprie dicta et efficienti
Art. II. De Causalitate sacramentorum instrumental! .
Art. III. De Virtute causativa sacramentorum ....
Art. IV. De Causalitate sacramentorum V. Legis.
Quaestio tertia. De Tempore quo gratia causatur a sacramentis
Caput II. De Effectu secundario : Charactere.......................
Quaestio prima. De Existentia characteris.............................
Quaestio secunda. De Essentia characteris.............................
Quaestio tertia. De Sacramentis characterem imprimentibus.

36

39
44
46

55
58
60
62

1026

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

Quarta Pars. De Causa Sacramentorum

63

Quaestio prima. De Causa Instituente . ......................................... 64
Quaestio secunda. De Causa Ministrante ......................................... 67

Z. De Variis Ministris sacramentorum ....................................67
De Fide et Sanctitate ministri ad licitam ministrationem requisitis...................................................... 68
Art. III. De Intentione
ministri ad validam ministrationem
requisita.................................................................. 73
Art. IV. Delis quibus sacramenta sunt ministranda.
...
79
Quaestio tertia. De Causa Suscipiente ........ 84
Art. I. De Conditionibus ad validam susceptionem requisitis .
84
Art. II. De Conditionibus ad licitam susceptionem requisitis .
88
-4rt.

Art.

II.

Quinta Pars. De Numero Sacramentorum
Quaestio prima· De Numero Septenario sacramentorum ... 88
Quaestio secunda. De Ordine sacramentorum................................... 91
Appendix. De Caeremoniis sacramentorum et Sacramentalibus . 93
Art.

I.

Art. II.

De Caeremoniis sacramentorum......................................... 93
De Sacramentalibus............................
93
TRACTATUS
DE BAPTISMO

Introductio....................................................................
96
Quaestio prima. De Ipso Baptismi Sacramento................................... 98
Art.
I. De Baptismi Institutione.................................................... 98
Art. II. De Materia Baptismi.........................................................100
Art. III. De Forma Baptismi......................................................
105
Quaestio secunda. De Effectibus Baptismi....................................... 109
Quaestio tertia. De Baptismi Necessitate....................................... 112
Quaestio quarta. De Ministro Baptismi.................................. ,.114
Quaestio quinta. De Subiecto Baptismi. .
............................ 118
Art.
Z. De Adultis baptizandis . . .
............................ 119
Art.
II. De Pueris baptizandis.................................................121
Art.
III. De baptizandis Acatholicorum Filiis.......................... 123
Art.
IV. De baptizandis Nonnatis..... ........................................... 125
Art.
V. De baptizandis Foetibus abortivis............................... 130
Art.
VI. De Monstris baptizandis .
...................................... 132
Art.
VII. De Rebaptizandis sub conditione................................ 134
Appendix. De Caeremoniis Baptismi................................................... 136
TRACTATUS
DE CONFIRMATIONE

Introductio.............................................
141
QUaesTio prima. De Ipso Confirmationi? Sacramento .... 142
Art. I. De Institutione Confirmationis
....... 142
Art. II. De Partibus Confirmationis constitutivis............................ 145
Quaestio secunda. De Effectibus Confirmationis ..... 150
Quaestio tertia. De Confirmationis Ministro............................ 152
Quaestio quarta. De Subiecto Confirmationis..................................156
Appendix. De Confirmationis Caeremoniis....................................... 158

INDEX ANALYTICUS

IO27

TRACTATUS
DE SS. EUCHARISTIA

Introductio

....................................................................................
Sectio A. De Ipso Eucharistiae Sacramento

161
163

Prima Pars. De sacramento externo
Quaestio prima. De Ipso Sacramento seu Signo............................ 165

De Existentia Sacramenti Eucharistiae ................... 165
De Essentia Sacramenti Eucharistiae............................ 166
Art. III. De Eucharistiae Institutione
....................................... 169
Quaestio secunda. De Materia Eucharistiae
................................170
Art.
I. De Materia in generali.................................................. 170
Art.
II. De Pane
.................................................................... 176
Art. III. De Vino
......................................................................... 179
Quaestio tertia. De Forma Eucharistiae ....................................... 182
Art.
I. De Forma in generali...................................................... 182
Art.
II. De Forma consecrationispanis........................................ 186
Art. III. De Forma consecrationisvini
........................................ 188
Art.

I.

Atr.

II.

Secunda Pars. De Corpore et Sanguine Christi
quae sunt Res et Sacramentum
Quaestio prima. De Actione qua Christus fit praesens.................... 190

De Reali Praesentia Christi...................
190
De Desitione et Conversione panis et vini.................... 199
Art. III. De Accidentibus remanentibus .
................................... 205
Quaestio secunda. De Modo quo Christus est praesens
. . . 207
Quaestio tertia. De Speciebus sub quibus Christus est praesens 212
Art.

I.

Art.

II.

Tertia Pars. De Effectibus qui sunt Res sacramenti.

Quaestio prima. De Ipsis Effectibus secundum se........................ 215
Quaestio secunda. De Usu Eucharistiae ad effectus obtinendos . 220
Art.

I.

Art.

II,

Art. III.

Art. IV.

De Dispositionibus animae ........................................... 222
De Dispositionibus corporis...........................................229
De Frequentia communionis........................................... 236
De Communionis Necessitate....................................... 242
Sectio B. De Sacrificio Eucharistiae

249

Prima Pars. De Ipso Sacrificio
Quaestio prima. De Existentia sacrificii........................................... 257
Quaestio secunda. De Materia sacrificii seu re oblata.................... 263
Quaestio tertia. De Forma sacrificii
........................................... 265

De Actione qua Christus offertur................................... 265
De Modo quo Christus offertur....................................... 270
Quaestio quarta. De Ministro sacrificii........................................... 276
Art.
I.
Deministro principali....................
276
Art.
II.
Deministro secundario celebrationis............................ 279
Art. III.
Deministro secundario dispensationis............................ 282
Quaestio quinta. De Fine et Effectibus sacrificii........................... 285
Art.
I. De variis sacrificii effectibus ........................................... 286
Art. II. De modo quo effectus producuntur................................... 288
Art.

I.

Art. II.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

1028
Art. III.
Art. IV.
Art.

V.

De iis quibus effectus obveniunt....................................... 292
De iis pro quibus sacrificium offerri potest .... 295
De valore sacrificii et quantitate eius effectuum. . . 297

Secunda Pars. De Praeceptis pertinentibus
ad Sacrificium Altaris
Quaestio prima. De Obligatione celebrandi sacrificium

300
obligatione ex sacerdotio........................................... 300
Art. II.
obligatione ex officio............................................ 301
Art. III.
obligatione ex beneficio........................................... 304
Art, IV.
obligatione ex stipendio..........................
306
Art.
V.
obligatione ex praecepto obedientiae aut voto . . 31$
Quaestio secunda. De Requisitis ad celebrationem. .... 315
Art.

I.

De
De
De
De
De

Appendix. De Ritibus, Caeremoniis aliisque Praeceptis in Eucha­
ristiae celebratione ac dispensatione servandis........................ 317
TRACTATUS
DE POENITENTIA

Introductio : De Virtute Poenitentiae............................................. 337
Art.
I. De ipsa Virtute Poenitentiae
....................................... 337
Art.
II. De Obiecto Poenitentiae.................................................. 340
Art. III. De Distinctione Poenitentiae ab aliis virtutibus
. . 343
Art.
IV. De Actibus Poenitentiae................................
347
Art.
V. De Subiecto Poenitentiae................................................ 349
Art.
VI. De Necessitate Poenitentiae........................................... 350
Art. VII. De Relatione inter virtutem Poenitentiae et sacra­
mentum
.......................................................... 357

Prima Pars. De Ipso Poenitentiae Sacramento
Quaestio prima. De Existentia sacramenti............................

. 361
De Existentia Potestatis Clavium....................................... 361
Art. II. De Existentia ipsius sacramenti....................................... 373
Quaestio secunda. De Elementis constitutivis sacramenti .
. 376
Art.
I. De Materia remota.
........................................................ 37g
Art. II. De Materia proxima
............................ .......................... 380
Art. III. De Forma.............................................
387
Quaestio tertia. De Institutione, Necessitate et Iteratione sa­
cramenti ....................................................................................... 396
Art.

I.

Secunda Pars. De Effectibus Poenitentiae
400

Quaestio prima. De Remissione Peccatorum Mortalium . . . 400
Quaestio secunda. De Remissione Peccatorum Venialium. . . 404
Quaestio tertia. De Remissione Poenarum................................. 408
Quaestio quarta. De Restitutione Virtutum et Reviviscentia
Meritorum............................

411

Tertia Pars. De Partibus Poenitentiae

415

Caput I. De Contritione....................................................................417
Quaestio prima. De Essentia et Obiecto contritionis .... 418
Quaestio secunda. De Qualitatibus et Dotibus contritionis . . 420
Art.

I.

De dotibus ipsius contritionis.

.......

421

INDEX

ANALYTICUS

I029

De dotibus propositi........................................................ 428
De contritione ad sacramentum ordinata . · . -431
Quaestio tertia. De Divisione contritionis....................................... 434
Art. I. De ipsa contritione perfecta ............................................. 436
Art. II. De attritione seu contritione imperfecta............................ 44 j
Quaestio quarta. De Effectu contritionis....................................... 44g
Caput Π. De Confessione.................................
453
Quaestio prima. De Necessitate confessionis................................. 453
Art. I. De necessitate medii........................................................ 453
Art. II. De necessitate praecepti.............................................
46O
Quaestio secunda. De Essentia confessionis....................................... 465
Quaestio tertia. De Dotibus confessionis
................................. 466
Art.
I. De necessitate confessionis vocalis ................................. 467
Art. II. De integritate confessionis............................................. 468
Art. III. De fidelitate confessionis ................................................... 483
Quaestio quarta. De Effectu confessionis....................................... 487
Caput ΠΙ. De Satisfactione............................................................. 488
Quaestio prima. De Essentia et Necessitate satisfactionis . . . 489
Quaestio secunda. De Qualitatibus et Dotibus satisfactionis . . 496
Art. I. De satisfactione extrasacrainentali................................. 496
Art. II. De satisfactione sacramentali......................................... 502
Quaestio tertia. De Impletione satisfactionis seu de operibus
poenalibus...............
5x3
Quaestio quarta. De Effectu satisfactionis ....... 523
Art.

II.

Art. III.

Quarta Pars. De Ministro Poenitentiae
Quaestio prima. De Ipsa Potestate ministri....................................... 525
De potestate ordinis ......................................................... 528
De potestate iurisdictionis ................................................... 532
Quaestio secunda. De Concessione et Limitatione potestatis . 535
Art.
I. De iurisdictione in genere, ordinaria et delegata
. . 535
Art. II. De iurisdictione quam supplet Ecclesia .
. . . -. 542
Art. III. De limitatione iurisdictionis quoad personas
. .
. 545
Art. IV. De restrictione iurisdictionis quoad peccata reservata .
5So
Quaestio TERTiA.DeOfficiis ministri in ordine ad usum potestatis 560
Art.
I. De officiis ante actum confessionis
seu de ministri
dotibus
........................................................ 563
Art. II. De officiis in actu confessionis
....... 567
Art. III. De officiis post actum confessionis................................. 582
Quaestio quarta. De Abusu potestatis ministri........................... 597
Art. I. De absolutione complicis in peccato turpi.
... 598
Art. II. De sollicitatione poenitentis ad turpia............................ 605
Art.

I.

Art. II.

Quinta Pars. De Subiecto Poenitentiae
618
Quaestio prima. De Requisitis ad capacitatem subiecti et validam
receptionem............................................... 619
De pueris, amentibus etsurdomutis........................... 619
Art.
II. De moribundis................................................................ 622
Quaestio secunda. De Requisitis ad dispositionem subiecti et
fructuosam receptionem. ..... ....................... 626
Art.
I. De consuetudinariis et recidivis..................................... 626
Art.
II. De occasiOnariis............................................................... 633
Art.

I.

Appendix. De Ritu poenitentiali, Indulgentiis et Censuris .
Art.

I.

Art.

II.

Art. III.

. 640
................................................... 640
De Indulgentiis .............................................................. 642
De Censuris......................................................................... 657
De Ritu poenitentiali.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

I03Q

TRACTATUS
DE EXTREMA UNCTIONE

Introductio.......................................................................... k . . 669
Quaestio prima. De Ipso Sacramento Extremae Unctionis
» 670
Art. I. De Institutione sacramenti................................................... 670
Art. I/. De Partibus Extremae Unctionis constitutivis .
. . 674
Quaestio secunda. De Effectibus Extremae Unctionis
. . . 679
Quaestio tertia. De Ministro Extremae Unctionis............................ 682
Quaestio quarta. De Subiecto Extremae Unctionis .... 684
Appendix. De Benedictione Apostolica in articulo mortis . . 688

TRACTATUS
DE ORDINE

Introductio...........................................................................................689
Quaestio prima. De Ipso Sacramento Ordinis..................................691
Art. I. De Institutione Ordinis...................................................691
Art. II. De Partibus Ordinis constitutivis....................................... 695
Quaestio secunda. De Effectibus Ordinis....................................... 701
Quaestio tertia. De Diversis Ordinibus............................................ 704
Quaestio quarta. De Ministro Ordinis............................................. 713
Quaestio quinta. De Subiecto Ordinis............................................. 7x8
Appendix. De Irregularitatibus aliisque impedimentis . . . 729
TRACTATUS
DE MATRIMONIO

Introductio ........................................................................................... 735

Prima Pars. De Ipso Matrimonio
Quaestio prima. De Matrimonio ut est in officium naturae

742
origine matrimonii..........................................
742
Art.
II.
praecepto matrimonii..................................
749
Art. III.
matrimonii honestate........................................ 755
Art. IV.
matrimonii finibus........................................
758
Art.
V.
matrimonii essentia.............................................. 762
Quaestio secunda. De Matrimonio ut est sacramentum .
771
771
Art.
I. De institutione sacramenti .....................................
777
Art. II. De essentia sacramenti et partibus constitutivis
781
Art. III. De ministro sacramenti..............................................
782
Quaestio tertia. De Effectibus et Bonis Matrimonii
786
Quaestio quarta. De Causa matrimonii seu de Consensu 790
Art. I. De Qualitatibus Consensus..........................................
702
Art. II. De Vitiis Consensus....................................................
Quaestio quinta. De Proprietatibus Matrimonii....................... 799
799
Art. I. De Unitate.................................. ..................................
806
Art. II, De Indissolubifitate....................... ..... ............................
Quaestio sexta. De Matrimonii Regimine................................... 827
Art.

I.

De
De
De
De
De

INDEX ANALYTICUS

IO3I

Secunda. Pars. De Celebratione Matrimonii
Quaestio prima. De Praeparatione ad Matrimonium seu de Spon­
salibus ................................................................

Quaestio secunda. De Praeviis ad Matrimonium seu deBannorum
proclamatione

833

833

............................. 840

Quabstio tertia. De Forma seu Ritu celebrationis Matrimonii. 851

Tertia Pars. De Impedimentis Matrimonii
867
Quaestio prima. De Impedimentis in generali............................ 868
Quaestio secunda. De Impedimentis impedientibus .... 875
Quaestio tertia. De Impedimentis dirimentibus............................ 884

De Aetate,.................................................................... 884
De Impotentia.............................................................. 886
Art.
III. De Vinculo seu Ligamine............................................. 892
Art.
IV. De Disparitate Cultus............................
894
Art.
V. De Ordine sacro et Votosolemni................................... 898
Art.
VI. De Raptu et Crimine.................................................. 902
Art.
VII. De Cognatione carnali, spirituali et legali
. . 908
Art. VIII. De Affinitate et Publica Honestate................................. 915
Quaestio quarta. De Dispensatione ab impedimentis .... 920
Quaestio quinta. De Matrimonii Convalidatione............................ 934
Art.
I. De Convalidatione simpljci............................................. 935
Art. II. De Sanatione in radice..................................
938
Art.

I.

Art.

II.

Quarta Pars. De Qbligationibus Coniugum

942

Quaestio prima. De Debito Coniugali....................................... , 942

De Liceitate copulae coniugalis .
943
De Circumstantiis copulae coniugalis.......................... 948
Art. III.
Dë Actibus cum copula connexis..................................... 953
Art. IV.
De Excessu in usu coniugii........................................... 957
Art.
V. De Defectu in usu coniugii........................................... 968
Quaestio secunda. De Cohabitatione............................................. 972
Quaestio tertia. De Mutuo Amore et Adiutorio ..... 977
Art.

I.

Art.

II.

Appendix. De Matrimonio in legislatione civili................................. 982

Index alphabeticus.................................................................... . 989
Index analyticus............................................................................ 1025

LES PRESSES SAINT-AUGUSTIN
Imprimé en Belgique