MANUALE THEOLOGIAE MORALIS SECUNDUM PRINCIPIA S. THOMAE AQUINATIS IN USUM SCHOLARUM EDIDIT DOMINICUS M. PRÜMMER Ο. P. PROFESSOR IN UNIVERSITATE FRIBUROI HELVETIORUM TOMUS III EDITIO DUODECIMA RECOGNITA A P. DR. ENGELBERTO M. MÜNCH O. P. HERDER FRIBUROI BRISOOVIAE - BARCINONE 1955 NIHIL OBSTAT Dr. Cyprianus Montserrat, Canonicus Praelatus Domesticus S. S. Censor Barcinone, die 11 februarii 1955 Imprimatur: t GREGORIUS, Archiepiscopus-Episcopus Barcinonensis De mandato S.E. Rdmae. Alexander Pech, Pbter. Cancellarius a Secretis OMNIA IURA RESERVANTUR Printed in Spain Typis officinae (hafoN. S. A. Barcinone Index partium PARS II. De sacramentis in genere et in specie. Pag Prologus.................................................................................................................... i TRACTATUS I. De sacramentis in genere. . . Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum . . . Art. I. De nomine sacramenti......................................... Art. II. De reali definitione sacramenti................................. Art. III. De signo sensibili seu de materia et forma sacramentorum . § i. De notione ac necessitate materiae et formae . § 2. De immutabilitate materiae et formae . . § 3. De unione materiae et formae................................. § 4. De certitudine materiae et formae .... § 5. De applicatione formae ad materiam . . § 6. De repetitione materiae vel formae .... § 7. De forma condicionali......................................... Art. IV. De exsistentia sacramentorum .... . . Caput II. De numero et divisione sacramentorum N. L. Caput III. De efficacia et effectibus sacramentorum Art. I. De primario effectu sacramentorum, scii, de gratia . § i. De productione gratiae ex opere operato . § 2. De quantitate et qualitate gratiae productae § 3. De reviviscentia sacramentorum .... Art. II. De secundario effectu quorundam sacramentorum, seu de charactere................................................................. . . Caput IV. De institutore sacramentorum................................. Caput V. De ministro sacramentorum......................................... Art. I. De persona ministri................................................. • · Art. II. De fide et probitate ministri................................. • · Art. III. De attentione ministri......................................... Art. IV. De intentione ministri......................................... Art. V. De modo et ritu conferendi sacramenta . . Art. VI. De obligatione dandi aut denegandi sacramenta § i. De sacramentis dandis......................................... . . S a. De sacramentis negandis......................................... . . Art.VII. De simulatione et dissimulatione sacramentorum 2 2 4 7 7 9 12 13 14 16 17 19 22 27 27 27 31 33 35 38 43 43 45 49 50 58 59 59 61 66 VI Index partium. Pag. Caput VI. De subiecto sacramentorum.................................................................. 68 § i. De valida sacramentorum susceptione.......................................... 68 § 2. De licita sacramentorum susceptione.......................................... 70 Appendix de sacramentalibus.................................................................................. 72 TRACTATUS II. De baptismo. Caput I. De notione, institutione, divisione baptismi .... 75 Caput II. De essentia baptismi.......................................................................... 78 Art. I. De materia baptismi.................................................................. 78 Art. II. De forma baptismi.......................................................................... 83 Caput III. De effectibus baptismi.......................................................................... 87 Caput IV. De necessitate baptismi......................................... .89 Caput V. De ministro baptismi.......................................................................... 92 Caput VI. De subiecto baptismi.......................................................................... 96 Art. I. De baptizandis infantibus catholicorum et acatholicorum . 97 Art. II. De infantibus nondum natis et de foetibus baptizandis . . 100 Art. III. De baptizandis adultis................................................................ 103 Caput VII. De caeremoniis baptismi.................................................................107 TRACTATUS III. De confirmatione. Caput I. Caput II. Caput III. Caput IV. Caput V. De notione, exsistentia, effectibus confirmationis . . . 114 De materia et forma confirmationis................................................ 117 De ministro confirmationis................................................................ 121 De subiecto confirmationis................................................................ 122 De caeremoniis confirmationis........................................................ 125 TRACTATUS IV. De eucharistia. SECTIO I. De eucharistia prout est sacramentum. Caput I. De notione et institutione eucharistiae......................................... 127 Caput II. De materia et forma eucharistiae................................................. 129 Art. I. De materia remota eucharistiae ................................................ 129 § I. De valida et licita materia panis................................................. 129 § 2. De valida et licita materia vini................................................. 132 Art. II. De materia proxima eucharistiae................................................ 133 Art. III. De forma eucharistiae................................................................ 137 Caput III. De effectibus eucharistiae................................................................ 138 Caput IV. De subiecto eucharistiae................................................................ 141 Art. I. De ipsa persona subiecti................................................................141 Art. II. De dispositionibus requisitis adsumendam eucharistiam . 143 § I. De dispositione animae............................................................... 143 § 2. De dispositione corporis................................................................14'7 Art. III. De obligatione suscipiendieucharistiam......................................... 154 Art. IV. De communione frequenti........................................................ 160 Index partium. VII Pag. Caput V. De ministro eucharistiae................................................................. 162 Art. I. De consecratione eucharistiae........................................................ 162 Art. II. De distributione eucharistiae........................................................ 163 Art. III. De asservatione eucharistiae........................................................ 169 SECTIO II. De eucharistia prout est sacrificium. Caput. I. De natura et effectibus sacrificii Missae........................................ 172 Art. I. De natura sacrificii Missae......................................................... 172 Art. II. De valore, effectibus, fructibus Missae........................................ 176 § i. De valore et effectibus Missae in generali . . . . 176 § 2. De fructibus Missae in speciali, in quantum participantur . 180 Art. III. De applicatione Missae................................................................. 182 § i. De applicationis modo................................................................. 182 § 2. De iis, pro quibus Missa applicari potest . . . 184 Caput II. De obligatione celebrandi Missam................................................. 185 Art. I. De obligatione ratione sacerdotii suscepti .... 185 Art. II. De obligatione ratione officii........................................................ 186 Art. III. De obligatione ratione beneficii................................................ 189 Art. IV. De obligatione ratione stipendii accepti........................................ 191 Art. V. De obligatione ratione promissionis........................................200 Art. VI. De obligatione ratione oboedientiae....................................... 200 Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum........................................ 201 Art. i. De tempore celebrationis Missae................................................ 201 § i. De Missis ultimo triduo hebdomadae sanctae . . . 202 § 2. De pluribus Missis dicendis eodem die........................................ 203 § 3. De hora Missae celebrandae.........................................................208 Art. II. De loco celebrationis................................................................. 209 Art. III. De sacra supellectili................................................................. 212 Art. IV. De ritibus observandis . . ................................. 215 TRACTATUS V. De poenitentia. Caput I. De essentia poenitentiae.................................................................219 Art. I. De notione poenitentiae.................................................................219 Art. II. De virtute poenitentiae.................................................................220 Art. III. De exsistentia sacramenti poenitentiae........................................ 224 Art. IV. De essentia sacramenti poenitentiae........................................ 226 § i. De definitione sacramenti poenitentiae........................................ 226 § 2. De matçria remota sacramenti poenitentiae . . . 227 § 3. De materia proxima sacramenti poenitentiae .... 231 § 4. De forma sacramenti poenitentiae................................................ 234 Art. V. De effectibus sacramenti poenitentiae........................................ 239 Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae................................................ 242 Art. I. De contritione................................................................................. 242 § i. De natura, divisione et effectu contritionis in genere . . 242 § 2. De attritione................................................................................. 244 § 3. De dotibus contritionis sive perfectae sive imperfectae . . 248 § 4. De proposito................................................................................... νπι Index partium. Art. II. De confessione......................................................................... § i. De essentia et necessitate confessionis................................. § 3. De dotibus confessionis......................................................... 1. Necessitas et extensio integritatis................................. 2. Causae excusantes ab integritate materiali 3. Media ad integritatem confessionis obtinendam § 3. De confessionum iteratione et de confessione generali . Art. III. De satisfactione................................................................. § i. De natura et divisione satisfactionis................................. § 2. De necessitate satisfactionis imponendae . . . . § 3. De necessitate satisfactionis acceptandae et implendae . § 4. De commutatione satisfactionis impositae . . . . Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae......................................... Art. I. De potestate ministri................................................................. § i. De potestate ordinis......................................................... § 2. De iurisdictione in genere................................................. § 3. De iurisdictione putativa, dubia, probabili . . . . § 4. De iurisdictione religiosorum et in religiosos § 5. De restrictione iurisdictionis................................................. § 6. De absolutione a casibus reservatis................................. Art. II. De confessarii officiis et obligationibus................................. § i. De officiis confessarii ante confessionis actum § 2. De officiis confessarii in actu confessionis § 3. De officiis ministri post confessionem................................. Art. III. De ratione agendi cum occasionariis, consuetudinariis, recidivis Art. IV. De abusu confessionis......................................................... § i. De absolutione complicis......................................................... § 2. De sollicitatione ad turpia................................................. P»«. 255 255 259 262 271 275 277 280 280 281 285 287 288 289 289 290 294 295 298 301 308 308 310 313 321 325 326 33° TRACTATUS VI. De poenis ecclesiasticis. Caput I. De poenis ecclesiasticis in genere......................................... Art. I. De notione et divisione poenae ecclesiasticae . . . . Art. II. De auctore et subiecto poenae ecclesiasticae . . . . Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere......................................... Art. I. De notione et divisione censurae......................................... Art. II. De auctore censurae................................................................. § I. De potestate ferendi censuras................................................. § 2. De condicionibus requisitis in censuris ferendis Art. III. De subiecto censurae......................................................... Art. IV. De obiecto censurae................................................................. Art. V. De causis a censuris excusantibus ...... § i. De causis excusantibus ab incursu censurae . . . . § 2. De causis excusantibus ab effectu censurae . . . . Art VI. De absolutione a censuris................................................. § I. Quomodo censurae auferantur......................................... § 2. Quis possit absolvere a censuris......................................... § 3' Quaenam sint condiciones requisitae ad absolvendum . § 4. Quo ritu absolutio danda sit................................................. Caput ΠΙ. De censuris in specie................................................................. Art. I. De cxconimunicatione......................................... . . 338 338 341 343 343 345 345 347 348 350 352 352 353 354 354 355 357 358 358 359 Index partium. χχ P«g. § i. De notione et divisione excommunicationis .... 359 § 2. De effectibus excommunicationis................................................ 360 § 3. De excommunicationibus hodie exsistentibus . . . 363 I. Excommunicationes specialissimo modo reservatae Sedi Apostolicae.................................................................... 363 II. Excommunicationes speciali modo reservatae Sedi Apo­ stolicae ......................................................................... 364 III. Excommunicationes simpliciter reservatae Sedi Apo­ stolicae ......................................................................... 368 IV. Excommunicationes Ordinariis reservatae . . . 373 V. Excommunicationes nemini reservatae .... 375 Art. II. De interdicto................................................................................ 377 § 1. De interdicto in genere................................................................ 377 § 2. De interdictis in specie hodie vigentibus....................................... 379 Art. III. De suspensione........................................................................ 380 § i. De suspensione in genere....................................................... 380 § 2. De suspensionibus hodie vigentibus....................................... 381 1. Suspensiones S. Sedi reservatae................................................ 381 2. Suspensio reservata Ordinario................................................ 383 3. Suspensio reservata Superiori maiori religioso . . . 383 4. Suspensiones nemini reservatae................................................ 383 TRACTATUS VII. De indulgentiis. Art. I. Art. II. Art. III. Art. IV. Art. V. De natura et divisione indulgentiarum........................................ 384 De auctoritate indulgentias concedendi........................................ 390 De condicionibus requisitis ad lucrandas indulgentias . . 394 De indulgentia iubilaei................................................................ 399 De quibusdam indulgentiis in particulari .... 402 TRACTATUS VIII. De sacramento extremae unctionis. Art. I. Art. II. Art. III. Art. IV. Art. V. De notione et exsistentia sacramentiextremae unctionis . De materia et forma extremae unctionis.... De effectibus extremae unctionis................................... 413 De subiecto extremae unctionis................................... 415 De ministro extremae unctionis................................... 418 407 409 TRACTATUS IX. De sacramento ordinis. Caput I. De natura sacramenti ordinis........................................................ 419 Art. I. De notione et distinctione ordinis................................................419 Art. II. De effectibus ordinis................................................................421 § i. De effectibus ordinis in genere............................................... 421 § 2. De effectibus et officiis singulorum ordinum .... 422 Art. III. De materia et forma ordinis....................................................... 423 Caput II. Dc ministro sacramenti ordinis........................................................ 426 Art. I. De ministro validae ordinationis............................................... 426 Art. II. De ministro licitae ordinationis............................................... 427 X Index partium. Pag. Caput III. De subiecto ordinis........................................................................ 430 Art. I. De qualitatibus ordinandi requisitis ex iure divino . . 431 Art. II. De qualitatibus ordinandi requisitis ex iure ecclesiastico . 433 Art. III. De irregularitatibus et impedimentis........................................ 435 § i. De irregularitatibus in genere............................................... 435 § 2. De irregularitatibus ex defectu............................................... 437 § 3. De irregularitatibus ex delicto................................................439 TRACTATUS X. De matrimonio. Praenotamen........................................................................................................ 442 Caput I. De matrimonii natura et divisione................................................ 445 Art. I. De natura matrimonii............................................................... 445 Art. II. De intima indole contractus matrimonialis .... 447 Art. III. De divisione matrimonii...............................................................451 Caput II. De matrimonio, ut est sacramentum................................................ 454 Art. I. De exsistentia sacramenti matrimonii....................................... 454 Art. II. De materia et forma sacramenti matrimonii . . . 467 Art. III. De ministro sacramenti matrimonii........................................ 469 Art. IV. De subiecto sacramenti matrimonii........................................ 470 Caput III. De matrimonii proprietatibus........................................................ 471 Art. I. De unitate matrimonii................................................................ 471 Art. II. De indissolubilitate matrimonii................................................ 475 § i. De divortio perfecto seu de dissolutione vinculi matrimonialis 479 § 2. De divortio imperfecto seu de separatione tori, mensae et habitationis.........................................................................491 Caput IV. De matrimonii bonis . . 498 Caput V. De matrimonii obligationibus....................................................... 501 Art. I. De liceitate actus coniugalis....................................................... 502 Art. II. De obligatione actus coniugalis................................................ 506 Art. III. De peccatis coniugum................................................................ 508 § 1. De notione et malitia onanismi coniugalis .... 509 § 2. De cooperatione ad onanismum coniugalem . . . . 511 § 3. De mediis ad cavendum onanismum coniugalem . . 512 § 4. Quomodo confessarius agere debeat cum coniugibus onanistis vel aliter peccantibuscontra castitatem..................................513 Caput VI. De matrimonii praeparatione, i. e. de sponsalibus, examine spon­ sorum et bannis..............................................................514 Art. I. De sponsalibus....................................................................... 514 § I. De essentia sponsalium............................................................... 514 § 2. De condicionibus requisitis ad sponsalia valida . . . 515 § 3. De celebratione sponsalium........................................................518 § 4. De effectibus sponsalium....................................................... 520 § 5. De dissolutione sponsalium....................................................... 520 Art. II. De examine sponsorum et de bannis seu proclamationibus matrimonialibus......................................................... 524 CaputVII. De consensu matrimoniali............................................... 530 Art. I. De consensu matrimoniali ciusquequalitatibus . . . 530 § 1. De qualitatibus consensusmatrimonialis.... 530 § a.De consensu condicionnto............................................. 534 Index partium. XI Pag Art. II. De vitiis consensus matrimonialis................................................ 536 § i. De consensus vitio per errorem................................................ 536 § 2. De consensus vitio per vim et metum........................................ 541 Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii................................................ 546 Art. I. Quinam ad statutam formam teneantur .... 547 Art. II. Quaenam requirantur ad validam et licitam celebrationem externam matrimonii..................................................549 § i. Valida et licita celebratio matrimonii ordinaria . . 549 § 2. Valida et licita celebratio matrimonii extraordinaria . . 559 Art. III. Quaenamfacienda sint post matrimonium celebratum . . 561 Caput IX. De matrimonii impedimentis........................................................ 563 Art. I. De notione et divisione impedimentorum .... 563 Art. II. De impedimentis impedientibus................................................ 566 § i. Votum......................................................................................... 566 § 2. De cognatione legali.................................................................568 § 3. Mixta religio................................................................................. 569 Art. III. De matrimonii impedimentisdirimentibus .... 574 § i. Defectus aetatis....................................................................... 575 § 2. Impotentia physica............................................................... 576 § 3. Ligamen ............................................................................... 581 § 4. Cultus disparitas....................................................................... 583 § 5. Impedimentum ordinis sacri....................................................... 587 § 6. Impedimentum dirimensvoti sive professionis religiosae . 591 § 7. Raptus......................................................... . . ; 594 § 8. Crimen......................................................................................... 596 § 9. Cognatio naturalis sive consanguinitas .... 601 § 10. Affinitas ............................................................................... 608 § ii. Honestas publica................................................................ 611 § 12. Cognatio spiritualis............................................................... 613 § 13. Cognatio legalis....................................................................... 614 Art. IV. De cessatione impedimentorum matrimonii .... 615 § i. De notione et divisione dispensationis matrimonialis . . 615 § 2. De auctoritate dispensandi........................................................ 616 1. Dispensationes concessae a Curia Romana . . . 617 2. Dispensandi facultas Ordinariis locorum competens . 618 3. Dispensandi facultas concessa simplicibus sacerdotibus . 619 § 3. De causis dispensationum........................................................ 620 § 4. De modis petendi dispensationem................................................ 624 § 5. De modis exsequendi dispensationem obtentam . . . 628 Art. V. De matrimonii invalide contracti convalidatione . . . 632 § i. De convalidatione matrimonii per renovationem consensus . 633 § 2. De convalidatione matrimonii per simplicem dispensationem 634 § 3. De sanatione in radice ........ 635 Caput X. De matrimonio et divortio civili..................................................... 641 Art. I. De matrimonio civili................................................................ 641 Art. II. Dc divortio civili.........................................................................646 Index alphabeticus rerum (vol. I—III)........................................................ 651 PARS II DE SACRAMENTIS IN GENERE ET IN SPECIE. PROLOGUS. Conexio materiae tractandae. Postquam in prima parte huius Manualis pertractavimus actus humanos virtutesque prout ordinantur ad finem supernaturalem assequendum, restat agere de adiumentis proximis iisque supernaturalibus, sine quibus impossibile est obtinere hunc finem. Quae quidem adiumenta sunt gratia divina, quae nobis imprimis confertur in sacramentis a Christo institutis. Ideo nunc in altera parte huius Manualis tractandum est de sacramentis deque iis omnibus, quae eorum administrationem aut susceptionem afficiunt (de censuris, indulgentiis, irregularitatibus etc.). Utilitas huius tractatus est maxima. Quare scite Catechismus Romanus 1 ait1: „Cum omnis Christianae doctrinae pars scientiam diligentiamque de­ siderat, tum sacramentorum disciplina, quae et Dei iussu necessaria et utili­ tate uberrima est, parochi facultatem et industriam postulat singularem, ut eius accurata ac frequenti perceptione fideles tales evadant, quibus praestantissimae ac sanctissimae res digne et salutariter impertiri possint, et sacerdotes ab illa divini interdicti regula non discedant: ,Nolite dare sanctum canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos'."2 — Et revera! Licet enim sacramenta non sint sola media assequendi gratiam et gloriam, cum etiam oratione et exercitio aliarum virtutum gratiae promereantur, tamen Concilium Tridentinum 3 merito illa vocat maxima auxilia, „per quae omnis vera iustitia vel incipit, vel coepta augetur, vel amissa reparatur". Etenim per sacramenta gratiae conferuntur certius et uberius. — Sacerdotalis autem vita fere tota insumitur in sacramentis administrandis recipiendisque. Nonne igitur suo officio plane deesset sacerdos, qui doctrinam disciplinamque de sacramentis non perfecte calleret? — Forsan ex insufficienti scientia, certo autem ex insufficienti spiritu fidei provenit illa detestabilis admini­ stratio quasi mechanica sacramentorum, qualis a quibusdam sacerdotibus cuin scandalo populi exercetur. Quapropter in hoc Manuali (brevitati quidem studentes) conamur tradere satis completam doctrinam de hac materia. Divisio huius partis ex ipsa natura rei perspicitur tam clare, ut inde a saeculis sit eadem apud omnes auctores, scii, agitur primo de sacramentis in genere et deinde de singulis sacramentis in specie. 1 Pars a, i, q. i. PbOmmbb, Mb». Thaol, mor. Ill * Matth. 7, 6. • Sess. 7, decr. de sacr. 1 TRACTATUS I. De sacramentis in genere. Litteratura. De hac ampla materia quam plurimi auctores tam veteres quam moderni scripserunt, quorum non nisi paucos sed principaliores afferimus, scii. S. Thom., S. theol. 3, q. 60—65; S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 1—94 ; Drouven O. Pr., qui duo magna volumina erudite conscripsit de re sacramentaria (ed. 2, Venetiis 1756); Christ. Pesch, Praelectiones dogmaticae t. VI; Aug. Lehmkuhl, Theol. mor. (ed. 12) n. 3—43; Gihr, Die heiligen Sakramente der kath. Kirche (ed. 2) I, i—178; Schanz, Die Lehre von den Sakramenten der kath. Kirche (1893); Pourrai, La théologie sacramentaire (ed. 4), Paris 1910. Dividimus tractatum de sacramentis in genere in sex capita: 1. de essentia et exsistentia sacramentorum; 2. de numero et divisione sacramentorum; 3. de efficacia et effectibus sacramentorum; 4. de institutore sacramentorum; 5. de ministro sacramentorum; 6. de subiecto sacramentorum. In fine trac­ tatus per modum appendicis agemus de sacramentalibus. CAPUT I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Subdividimus istud caput in quattuor articulos: 1. de nomine sacramenti; 2. de reali definitione sacramenti; 3. de materia et forma sacramentorum; 4. de exsistentia sacramentorum. ARTICULUS I. De nomine sacramenti. 2 Vox sacramenti in multis et diversis sensibus adhibetur a scrip­ toribus tam profanis quam sacris. Non est cur multum immoremur, quibus significationibus huius vocis utantur scriptores profani. Istae enim significationes facile videri possunt in quolibet bono Dictionario latino. Principaliores sunt: a) pignus a litigantibus in loco sacro de­ positum; b) obligatio ad servitium militare; c) iuramentum perseveran­ tiae militibus impositum1. In S. Scriputura et apud veteres auctores ecclesiasticos vox sacra.menti tot diversis sensibus adhibetur, ut haud raro opus sit magna circumspectione ad verum sensum auctoris perspiciendum2. Sensus principaliores et frequentiores videntur esse tres sequentes: ’ Pahneneid, military oath. Cf. Cicero, De offic. 1, n; Pro domo 29; Pro Mi­ lone 27. * Apud solum S. Cyprianum potest percipi verbum sacramenti in decem diversis acceptationibus usurpatum, nempe 1. pro iuramento; 2. pro professione fidei; Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. I. 3 1. Sacramentum significat idem quod verbum graecum μυστήριον, i. e. res sacra occulta seu secreta. In hoc sensu Incarnatio vocatur „sacramentum voluntatis Dei"*3*, et S. Ambrosius inscribit tractatum de Incarnatione: ,,Liber de Incarnationis dominicae sacramento". Item veritates fidei vocantur sacramentum, ideoque dicit S. Paulus: „Mihi omnium Sanctorum minimo data est gratia haec... illuminare omnes, quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo."* Ipse Christus appellatur „magnum pietatis sacramentum"*. — SS. Patres quoque sacramenti verbum saepe adhibent in hoc sensu. Sic e. gr. S. Cyprianus vocat unionem ecclesiasticam „sacramentum unitatis". Hugo de S. Victore scribens de theologia posuit titulum: „De sacramentis [i. e. de mysteriis] Christianae fidei.“ Aliquando, sed rarissime, sacramenti nomen sumitur etiam pro secreto seu arcano malo, e. gr. „Et dixit mihi Angelus: Quare miraris? Ego dicam tibi sacramentum mulieris et bestiae, quae portat eam."3 2. Sacramentum significat signum seu symbolum alicuius rei sacrae occultae. In quo sensu matrimonium Christianum vocatur a S. Paulo7 magnum sacramentum, quoniam significat coniunctionem Christi cum Ecclesia. Pariter figurae Veteris Testamenti, e. gr. manna, ludaeorum transitus per Mare Rubrum, vocantur a S. Ambrosio sacramenta8* . 3. Sacramentum significat sanctificationem humanam3, ita ut sacra­ mentum sit signum non solum sanctum, sed etiam signum sanctifica­ tionis actu dandae. Talia signa iam complura habebantur in Vetere Testamento, ideoque S. Thomas loquens de sacramentis Veteris Legis dicit: ..Sacramenta proprie 3. pro causa salutis nostrae; 4. pro figura prophetica; 5. pro symbolo; 6. pro signo memorativo; 7. pro prophetia; 8. pro testimonio; 9. pro deposito fidei; 10. pro vinculo. Cf. J. B. Ponkens in ..Bulletin d’ancienne litt. et archéol. chrét.“ II 289 et praesertim Ghellinck S. J., qui cum aliquibus sociis scripsit eruditum opus in­ tegrum: „Pour l’histoire du mot Sacramentum" (Louvain 1924). 3 Eph. i, 9. ‘ Eph. 3, 8sq. 8 1 Tim. 3, 16. 8 Apoc. 17, 7. 7 Eph. 5, 32. Nihilominus ex hoc textu potest solide probari, matrimonium esse verum sacramentum Novae Legis. Cf. infra n. 643. 3 De sacr. 1. 1, c. 4sqq. (Migne, Patr. lat. 16, 420 sqq.). “ Haec acceptio est communior post S. Augustinum, cui tribuebatur definitio ■uicramenti : est visibile signum invisibilis gratiae ; quae tamen definitio non verbotcnus, sed tantum quoad sensum apud S. Augustinum invenitur (cf. Gietl, Die Scntcnzen Rolands p. 155). Hugo de S. Victore, qui profecto eminet inter theo­ logos tractantes de sacramentis, haec habet: „Tria genera sacramentorum in prima consideratione discernenda occurrunt. Sunt enim quaedam sacramenta, in quibus principaliter salus constat et percipitur, aqua baptismatis et perceptio cor­ poris et sanguinis Christi. Alia sunt, quae etsi necessaria non sunt ad salutem (quia sine his salus haberi potest), proficiunt tamen ad sanctificationem, quia his virtus exerceri et gratia amplior acquiri potest, ut aqua aspersionis et susceptio cineris et similia. Sunt rursum alia sacramenta, quae ad hoc solum instituta esse videntur, ut per ipsa ea, quae ceteris sacramentis sanctificandis et instituendis necessaria sunt, quodammodo praeparentur et sanctificentur vel circa personas in sacris ordinibus perficiendis, vel in iis quae ad habitum sacrorum ordinum per­ tinent initiandis et ceteris huiustnodi” (De sacr. 1.1, c. 7; Migne, Patr. lat. 176,327). 1· 4 Tract. I. De sacramentis in genere. dicuntur illa, quâe adhibebantur Dei cultoribus ad quandam consecrationem, per quam scii, deputabantur quodammodo ad cultum Dei.“10 Verumtamen sacramenta Veteris Legis non valuerunt ex se ipsis producere veram sanctifi­ cationem internam suscipientis; sacramenta vero Novae Legis non tantum significant sanctificationem, sed etiam illam producunt ex opere operato. Ceterum amplior sermo infra redibit de efficacia sacramentorum. In sequen­ tibus articulis nomen sacramenti nihil aliud significat nisi signum practicum sanctificationis nostrae. ARTICULUS II. De reali definitione sacramenti. Communis theologorum sententia admittit etiam in Vetere Testa­ mento fuisse vera sacramenta, quae licet multo imperfectiora fuerint quam septem sacramenta Novi Testamenti, non tamen ad puram ana­ logiam sacramenti detrudi possunt11. Quare S. Thomas12 simpliciter docet: „Ante Christi adventum necesse fuit quaedam sacramenta in­ stitui", et Concilium Tridentinum13 definit: „S.q. d. ea ipsa Novae Legis sacramenta a sacramentis Antiquae Legis non differre, nisi quia caere­ moniae sunt aliae et alii ritus externi, A. S.“ Constat igitur exstitisse tam in Nova quam in Antiqua Lege vera sacramenta, et tamen essen­ tiale discrimen inter utraque esse. Quaerenda est itaque definitio quasi generica, quae includit omnia sacramenta cum Antiquae tum Novae Legis. — Scholastici multum insudaverunt ad inveniendam huiusmodi definitionem; sed in varias sententias abierunt14*. Melior nobis videtur definitio a S. Thoma16*data: „Definitio generica. Sacramentum est signum rei sacrae, in quan­ tum est sanctificans homines." 4 Explicatur. Dicitur i°: Sacramentum est signum et quidem sen­ sibile. Etenim in omnibus sacramentis (etiam Veteris Legis) con­ tinetur aliquid sensibile (e. gr. circumcisio, ablutio, unctio etc.), quod significat effectum spiritualem. Unde veteres scholastici dicere solebant: sacramentum est in genere signi et non in genere causae, quia scii, sacramentum formaliter sumptum non causât sed tantum significat effectum supernaturalem. Quam ob rem sacramenta Veteris Legis significabant quidem gratiam sanctificantem, sed utpote „elementa in­ firma" illam causare non valebant per se ipsa; gratia enim provenie­ bat non praecise ex istis sacramentis, sed ex fide in Messiam fu­ turum. Sacramenta vero Novae Legis non tantum significant sed etiam causant gratiam sanctificantem16. 3 10 S. theol. i, 2, q. 102, a. 5. 11 S. Thomas iunior videtur docuisse sacramenta Veteris Legis non esse sacra­ menta in sensu univoco cum sacramentis Novae Legis; attamen senior factus hanc sententiam retractavit, ut clare ostendunt Caietanus, Dom. Soto, loannes a S. Thoma (cf. Billuart, De sacr. dies. 1, a. 1). 11 S. theol. 3, q. 61, a. 3. '· Sess. 7, can. 3 de sacr. in gcn. (Dens. n. 845). ** Videala Lugo, De sacr. in gen. disp. I, sect. 1. ■* S. theol. 3, q. (ta, a. 3. 16 Cf. infra n. 35. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. II. 5 Dicitur 2°: rei sacrae. Quae quidem res sacra multiplex est. Im­ primis est gratia sanctificans. Omnia sacramenta cum Antiquae tum Novae Legis significant gratiam sanctificantem conferendam. Unde Eugenius IV in Decreto pro Armenis docuit: „Ula [scii, sacramenta Antiquae Legis] non causabant gratiam, sed eam per passionem Christi dandam esse figurabant.“17 Deinde est gratia sacramentalis unicuique sacramento propria, ut infra dicetur. Dicitur 3°: in quantum est sanctificans homines. Omnes theologi catholici docent: a) sacramenta Novae Legis aut conferre aut augere gratiam sanctificantem18*; b) sacramenta Antiquae Legis non contulisse gratiam sanctificantem ex opere operato10. Ad rem scripsit S. Thomas20: ..Sacramenta Veteris Legis non habebant in se aliquam virtutem, qua operarentur ad conferendam gratiam justifi­ cantem, sed solum significabant fidem, per quam justificabantur.... Et ideo melius dicendum videtur, quod circumcisio (sicut et alia sacramenta Veteris Legis) erat solum signum fidei iustificantis.... In circumcisione conferebatur gratia, in quantum erat signum passionis Christi futurae." — Ex quibus verbis S. Thomae manifeste apparet, Deum in circumcisione aliisque sacra­ mentis Antiquae Legis contulisse sanctificationem hominis non quidem propter ipsa, sed in quantum fuerunt protestationes fidei in Christum futurum. Idem Angelicus Doctor in alio loco adhuc explicitius exprimit eandem doctrinam de circumcisione, quae est unum ex sacramentis Antiquae Legis: „In circum­ cisione conferebatur gratia quantum ad omnes gratiae effectus; aliter tamen quam in baptismo. Nam in baptismo confertur gratia ex virtute ipsius baptismi, quam habet in quantum est instrumentum passionis Christi iam perfectae; in circumcisione autem conferebatur gratia non ex virtute circum­ cisionis, sed ex virtute fidei passionis Christi, cuius signum erat circum­ cisio; ita scii, quod homo, qui accipiebat circumcisionem, profitebatur se suscipere talem fidem, vel adultus pro se vel alius pro parvulis." 21 Omnia igitur sacramenta sunt signa practica gratiae sanctificantis. Cum autem in gratia sanctificante praeterea possit considerari eius causa meritoria, scii, passio Christi, et eius finis, scii, gloria aeterna, hinc S. Thomas docet sacramenta tria significare, scii, passionem Christi, quae est causa meritoria sanctificationis; gratiam sanctificantem, quae est sanctificationis forma; vitam aeternam, quae est sanctificationis finis ultimus22*. Corollaria, i. Sacramenta non possunt esse signa practica gratiae sancti-5 ficantis nisi ex institutione divina. Prorsus enim excedit facultatem cuius­ 12 Dens. n. 695. 18 Cf. infra n. 35. «· Pauci tantum Scotistae, ut Mastrius (De sacr. disp. 1, q. 2, a. 2, n. 86), Bosco (Theol. sacram, disp. 1, sect. 2, conci. 6, n. 65), contrarium docuerunt de circum­ cisione et sic dicto sacramento naturae. 20 S. theol. 3, q. 62, a. 6, corpus et ad 3. 21 Ib. q. 70, a. 4. sa Cf. ib. q. 60, a. 3: ..Sacramentum est et signum rememorativum eius, quod praecessit, scii, passionis Christi; et demonstrativum eius, quod in nobis efficitur per Christi passionem, scii, gratiae; et prognosticum, i. e. praenuntiativum futurae gloriae." Quae quidem tria Angelicus Doctor posuit pulcherrime in Antiphona: „O sacrum convivium” : ..Recolitur memoria passionis eius, mens impletur gratia, et futurae gloriae nobis pignus datur." 6 Tract. I. De sacramentis in genere. que rei naturalis practice significare aliquid supernaturale, quale est gratia sanctificans. 2. Non omnia signa sacra habent rationem sacramenti. E. gr. crux, ima­ gines sacrae, transitus per Mare Rubrum, manna, serpens aeneus, quam plurimae caeremoniae etc. Ratio est, quia haec omnia sunt quidem signa sacra, sed deest eis institutio divina elevans ea ad signa practica gratiae sanctificantis. 3. Etiam sacrificia non sunt sacramenta. Ratio est, quia sacrificium pri­ mario ordinatur ad cultum ipsi Deo exhibendum; sacramenta vero ordinantur primario ad sanctificationem hominum. Nihil autem obstat, ne idem sub di­ versa ratione acceptum possit esse sacrificium et sacramentum. Sic revera eucharistia in Nova Lege et immolatio agni paschalis in Vetere Lege sunt simul sacrificium et sacramentum, sed sub diversa ratione acceptum. 4. Falsa est haereticorum sententia de sacramentis docentium illa esse tantum testimonia iustitiae acceptae (Lutherani) ; vel signa, quibus homo distinguitur a gentilibus et iudaeis (Anabaptistae et Sociniani); vel oppignorationes aliquas, quibus homines se obligant Christo atque palam profitentur se eius religionem sequi velle (Zwingliani) ; vel symbola externa benevolen­ tiae divinae erga nos et testificationes nostrae fidelitatis erga Deum (Calvinistae), vel signa commemorativa beneficiorum a Deo acceptorum, quae quidem signa non ab ipso Christo, sed ab apostolis eorumque posteris intro­ ducta fuerunt (Modernistae) ”. Unde sacramentis non competit vera causalitas interioris sanctificationis nostrae iuxta omnes istos haereticos, quorum sententiae ideo sunt falsae, quia nituntur falso fundamento, nempe iustificationem hominis non fieri per infusionem gratiae sanctificantis, sed vel per solam fidem vel per meram imputationem meritorum ChristiM. 5. Cum definitione data concordant definitiones allatae a Concilio Tridentino et Catechismo Romano. Concilium Tridentinum definit sacramentum: ..symbolum rei sacrae et invisibilis gratiae forma visibilis" “. Catechismus Romanus duas definitiones affert: a) ..Sacramentum est invisibilis gratiae visibile signum ad nostram iustificationem institutum"*38 ; b) „sacramentum est res sensibus subiecta, quae ex Dei institutione sanctitatis et iustitiae cum significandae tum efficiendae vim habet."37 Prior definitio Catechismi convenit omnibus sacramentis; posterior vero definitio (quae semper habita est tamquam perfectissima) congruit Novae Legis sacramentis, quae sola possunt proprie causare gratiam sanctificantem38. Ideo haec definitio est specifica pro istis sacramentis. 23 Cf. Loisy, L’Évangile et l’Église8 c. 6. — Modernistarum errores circa sacra­ menta hoc modo describuntur in Encyclica „Pascendi" d. 8 Sept. 1907: „Sacramenta Modernistis nuda sunt symbola seu signa, quamvis non vi carentia. Quam vim ut indicent, exemplo ipsi utuntur verborum quorundam, quae vulgo fortunam dicuntur sortita, eo quod virtutem conceperint ad notiones quasdam propagandas robustas maximeque percellentes animos." — In decreto S. Officii d. 3 Iulii 1907 ..Lamentabili" proscripta est propositio (41) Modernistarum: ..Sacramenta eo tantum spectant, ut in mentem hominis revocent praesentiam Creatoris semper beneficam" (Denz. n. 2041). 38 Optime refert refutatque sententias haereticorum Drouven, De re sacr. I. 1, c. 2; cf. etiam Schans, Die Lehre von den Sakr. 1, § 4. 33 Sess. 13, c. 3 (Dena. n. 876). 38 Pars 2, c. 1, q. 3. 37 Ib. q. 8. 38 Alias definitiones datas a S. Augustino, ab Hugone de S. Victore etc. videsls apud Petrum l.edesma, Sumina, de sacr. 1. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. III. § i. 7 6. Ad essentiam cuiuslibet sacramenti requiruntur: signum externum et sensibile, interior gratia, institutio a Deo facta, minister debitus. De in­ stitutione et ministro sacramentorum tractabitur infra c. 4 et 5, de interiore gratia infra c. 3. Nunc autem magis explicandum est signum externum et sensibile. ARTICULUS III. De signo sensibili seu de materia et forma sacramentorum. Praenotamen. In hoc articulo sermo est de solis sacramentis Novae Legis; quia sacramenta Antiquae Legis non iam exsistunt, neque perficie­ bantur materia et forma 88. Etenim nullibi legitur e. gr. in circumcisione aut in esu agni paschalis determinata verba fuisse necessario proferenda. — Cum hic articulus sit satis longus, claritatis causa dividitur in septem para­ graphes: I. de notione et necessitate materiae et formae; 2. de earum im­ mutabilitate; 3. de earum unione; 4. de earum certitudine; 5. de applicatione formae ad materiam; 6. de repetitione materiae vel formae; 7. de forma condicionali. § I· De notione ac necessitate materiae et formae. Notio. Signum externum et sensibile sacramentorum duplici ele- 6 mento componitur, materia scii, et forma, quae a legitimo ministro applicari debent. Quare Eugenius IV in Instructione ad Armenos dicit: ..Sacramenta tribus perficiuntur, videlicet rebus tamquam ma­ teria, verbis tamquam forma, et persona ministri conferentis sacramen­ tum cum intentione faciendi quod facit Ecclesia; quorum si aliquod desit, non perficitur sacramentum/*30 Secundum autem Concilium Tridentinum31 „materia et forma sacramenti essentia perficitur". Similiter docet Catechismus Romanus82: „Duo enim sunt, ex quibus quodlibet sacramentum conficitur, quorum alterum materiae rationem habet atque elementum dicitur, alterum formae vim, et verbum communi vocabulo appellatur.... Qua in re notum est atque apud omnes pervulgatum illud S. Augustini88 testimonium : ,Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum.' “ Duplex acceptio. Materia et forma duplici sensu sumuntur in re 7 sacramentaria: a) Materia est totum signum sensibile, e. gr. in baptismo ablutio aquae cum prolatione verborum; forma est significatio istorum omnium, scii, gratia sanctificans. Haec acceptio est parum usitata, ac proinde nos illam non adhibemus deinceps84. b) Materia est res vel actus signi sensibilis; forma sunt verba aut signa, quibus istae res seu actus suam determinatam significationem* 38 28 Cf. S. theol. 3, q. 60, a. 6 ad 3. 30 Dens. n. 695. 81 Sess. 14, c. 2 de sacr. poen. (Dens. n. 895). 32 Pars 2, c. 1, q. 8. ” In loan. tr. 80, n. 3 (Migne, Patr. lat. 35, 1840). 38 Forma sacramenti adhuc sumitur pro gratia sanctificante in locutione „sacramenti informis", quod est sacramentum non producens gratiam sanctificantem, licet sit validum. Cf. infra n. 33. 8 Tract. I. De sacramentis in genere. et efficaciam accipiunt; e. gr. aqua et ablutio cum aqua facta est materia in sacramento baptismi, cuius forma sunt verba: „Ego te bap­ tizo etc.“ — Hoc sensu sumimus materiam et formam. 8 Origo huius terminologiae. „Observandum est has voces .materia et forma' respective ad sacramenta non fuisse in usu nisi circa annum 1215 et esse usurpatas primo a Guilelmo Antissiodorensi (Auxerre), cum nul­ libi ante ipsum, nec apud Magistrum Sententiarum [Petrum Lombardum) reperiantur." Ita Billuart” cum Chr. Pesch, Hurter, Fei et communi sen­ tentia. Sane SS. Patres cognoverunt id, quod nos vocamus materiam et formam sacramenti, sed aliis verbis denominabant, e. gr. vocabant materiam signum vel elementum, formam autem verbum. Cum autem Scholastici iuxta philosophiam peripateticam docerent, quodlibet ens creatum sensibile com­ poni ex materia et forma, per analogiam idem dicebant de sacramentis. Materia est pars determinabilis; forma autem determinat materiam ad rem individuam. Sic a pari in sacramentis res sensibilis est indeterminata, i. e. nondum determinata ad aliquid speciale significandum. Verba autem huic materiae applicata dant illi specialem significationem. Haec locutio de materia et forma sacramentorum inde a saeculo XIII universaliter recepta est in Ecclesia tam latina quam orientali. Pauci tantum theologi (inter quos est Durandus a S. Portiano in 4, dist. 1, q. 3) hanc locutionem quasi hylomorphisticam reiecerunt. Contra quos plane constat hunc explicandi modum esse aptissimum, praesertim ad discernendum, utrum aliquod sacramentum sit validum necne. Etenim quotiescumque adest mutatio substantialis materiae vel formae, sacramentum non conficitur; econtra exsistente sola mutatione accidentali, valor sacramenti non attingitur. De hac mutatione sermo redibit in paragraphe sequentise. Distinctio. Inde a temporibus S. Thomae37 solet in sacramentis distingui materia proxima et remota. Materia remota est ipsa res sensibilis in sacramentis adhibita, e. gr. aqua in baptismo, chrisma in confirmatione. Materia proxima est actus humanus, nempe actualis applicatio rei sensibilis seu materiae remotae; e. gr. materia proxima in baptismo est ablutio cum aqua facta; in confirmatione materia proxima est unctio cum chrismate facta. Forma sacramenti debet exprimi oraliter verbis; attamen in sacra­ mento matrimonii, cuius forma est mutua manifestatio et acceptatio consensus maritalis, etiam scripto vel nutu exprimi potest (saltem valide). 9 Necessitas materiae et formae. Communissima sententia theologo­ rum, quae valde confirmatur verbis Eugenii IV, Concilii Tridentini et Catechismi Romani supra citatis, docet materiam et formam esse de ipsa essentia cuiuslibet sacramenti Novae Legis, ac proinde omnino necessarias. Unde S. Thomas38 dicit: ..Quodlibet sacramentum distin3" De sacr. diss. 1, a. 4, § 2. Cf. de progressu scientiae theologicae hac in re inde a saeculo XIII Pourrai, La thiol. sacr. chap. 2, § 5. Modus loquendi factus est quidem diversus, sed res ipsa iam nota fuit SS. Patribus. ·’ Cf. S. thcol. 3, q. H<(, 11. 2. Ib. q. 90, a. 2. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. III. S 2· 9 guitur in materiam et formam, sicut in partes essentiae." Missas tacio sententias Durandi, qui hoc negat, et quorundam Scotistarum, qui etiam post Concilia Florentinum et Tridentinum audacter docent sacramenta perfici quidem, non autem intrinsecus constitui, ex materia et forma80. §2. De immutabilitate materiae et formae. Si materia et forma ad essentiam sacramenti pertinent, ut ex para-10 grapho praecedenti patet, sequitur illas non solum esse prorsus neces­ sarias ad validitatem sacramenti, sed etiam immutabiles seu invariabiles, ita ut quotiescumque alterutra sit substantialiter mutata, sacra­ mentum non sit valide confectum. Essentiae enim rerum sunt im­ mutabiles. Materiam formamque sacramentorum esse invariabilem quoad sub­ stantiam, semper docuit Ecclesia. Sic Concilium Tridentinum 40 declarat: „hanc potestatem perpetuo in Ecclesia fuisse, ut in sacramentorum dispensatione, salva eorum substantia, ea statueret vel mutaret, quae suscipientium utilitati seu ipsorum sacramentorum venerationi pro rerum, temporum et locorum varietate magis expedire iudicaret". — Ex quibus verbis deduci potest, inveniri duplicem materiae formaeque mutationem: alteram substantialem, alteram accidentalem. 1. Mutatio substantialis materiae habetur, si iuxta communem 11 aestimationem hominum materia censetur alia nomine et significatione, etsi forte specie physica non differt. Unde licet e. gr. massa cruda farinae specie physica non differat a pane, aut glacies ab aqua, censetur tamen theologice mutatio substantialis adesse quantum ad sacramenta eucharistiae et baptismi. Etenim si quis homo pru­ dens interrogatur de farina aut glacie: Estne hoc panis aut aqua? statim respondet negative. Quapropter quidam theologi recte distinguunt mutatio­ nem substantialem in physicam et theologicam. Mutatio substantialis physica adest, quoties ex una materia fit alia essentialiter diversa, sicut e. gr. ex ligno combusto fiunt cineres. Mutatio autem substantialis theologica est illa, quae iuxta communem aestimationem hominum reddit materiam ineptam ad signi­ ficandum in sacramento id, ad quod est instituta. Non tantum physica, sed etiam theologica mutatio substantialis materiae annullat sacramentum. Sic e. gr. nonnulli colores liquidi nihil aliud sunt nisi aqua, cui addita est materia colorata, puta viridis, atra etc. Nihilominus tales colores liquidi*1 sunt materia inepta ad baptismum, quia nequeunt significare ablutionem in bap­ tismo faciendam. Nemo enim abluit faciem suam colore viridi. 2. Mutatio accidentalis materiae habetur, si iuxta communem aesti-12 mationem hominum materia remanet specie eadem, licet sit mutata in qualitate aut in aliis accidentibus. E. gr. aqua calida et frigida, aqua lutulenta et aqua odoribus mixta, vinum purum ct vinum cui parva quantitas alterius liquoris commixta est; haec omnia non sunt nisi mutationes accidentales. a’ Cf. Chr. Pesch, Praei, dogm. VI, n. 34. •° Ses», ai, c. a (Dene. n. 931). *' Vulgo Wasserfarbcn, détrempe. IO Tract. 1. De sacramentis in genere. 13 3. Mutatio substantialis formae habetur, quando non amplius sal­ vatur debitus et per se intentus verborum sensus, quo sacramenti effectus significatur. Substantia enim formae consistit in recto sensu, siquidem forma debet significare effectus diversorum sacramentorum a Christo volitos. Sic e. gr. sensus formae baptismi es' ablutio a peccato originali. Quapropter non adest mutatio substantialis, si quis loco ,,Ego te baptizo etc.“ dicat: „Ego te abluo in nomine Patris etc.“ Econtra esset mutatio substantialis, si quis putans interventionem B. Μ. V. esse necessariam baptizaret sub forma: „Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti et B. M. V.“* ** — Ad iudicandum, utrum in aliquo casu mutatio substantialis formae adfuerit necne, multum inservit non solum obiectivus sensus verborum, sed etiam subiectiva intentio ministri*3. Qui si intendit falsam pronuntiare formam, facilius adest mutatio substantialis, quam si habeat intentionem rectam. Celebre exemplum huius rei habemus in responsione Papae Zachariae ad S. Bonifatium (saec. VIII): Aliquis ex ignorantia linguae latinae, sed cum optima intentione baptizavit sub hac forma: „Ego te baptizo in nomine Patria et Filia et Spiritus sancta." Papa istum baptismum declaravit validum, dummodo mi­ nister talem formam non pronuntiaverit ex haeretica intentione . ** 14 4. Mutatio accidentalis formae adest, si alia quidem verba adhiben­ tur ac ea, quae in Rituali praescribuntur, sed remanet idem sensus formae. Cf. exemplum modo allatum de forma baptismi. Solent afferri octo modi, quibus contingit sacramentorum formam mutari: 1. Ex parte idiomatis, e. gr. si quis verba pronuntiat consecrationis in lingua vernacula. Talis mutatio est accidentalis, quia non mutatur sensus formae. 2. Si verba praescripta mutantur in synonyma, e. gr. loco „baptizo“ dicitur „abluo“. Talis quoque mutatio est accidentalis ob eandem rationem. 3. Corrumpendo aut mutilando formae verba; e. gr. si quis est balbus, vel si quis loco Patris dicit Patrias; loco corpus copus; loco calix calis; loco est es etc. — Si non obstante corruptione, attentis circumstantiis, facile intelligitur formae sensus atque adest recta intentio, mutatio talis est acciden­ talis, secus est substantialis. Quare illae nationes, quae non possunt facile pronuntiare litteras h aut x, et proinde in consecratione dicunt: „oc est corpus meum", vel „ic est calis etc.“, valide sacramentum conficiunt. 4. Addendo aliquid ad verba formae, e. gr. ,.Baptizo te in nomine Patris omnipotentis et Filii unigeniti et Spiritus Paracleti et in honorem B.M.V.“— Istae similesve additiones censentur esse mutationes substantiales, si mutant notabiliter sensum formae; secus sunt accidentales. 5. Subtrahendo aliquid a verbis formae praescriptae; e. gr. si quis omittit in baptismo verbum „ego“, aut in consecratione verbum „enim“. — Si ex tali subtractione non mutatur notabiliter sensus formae, ut accidit in exem­ plis allatis, est mutatio accidentalis; secus est mutatio substantialis. ·’ Ita S. Thomas (Sum. theol. 3, q. 60, a. 8), qui tamen addit: „Si vero sic intelligitur ... non quasi nomine B. Virginis aliquid operetur in baptismo, sed ut eius intercessio prosit baptizato ad conservandam gratiam baptismalem, non tol­ litur perfectio baρtiβmi.,, ·’ Cf. I-tonis Xlil Const, de ordinationibus anglicanis d. 15 Sept. 1896. ·· c. 86, dint. 4 de connect·. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. III. S 2. 11 6. Transpositione verborum, e. gr. ,,Ιη nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ego te baptizo." — Ut plurimum inde non oritur nisi mutatio ac­ cidentalis, quia sensus formae non notabiliter mutatur. 7. Repetitione partiali formae, e. gr. aliquis scrupulosus dicit consecrando: „Hoc, hoc, hoc, est, est, est enim corpus, corpus meum." — Talis mutatio est accidentalis, cum sensus formae satis facile intelligatur. 8. Disiunctione materiae et formae seu laedendo unionem, de qua spe­ cialiter tractabitur in paragraphe sequenti. Quidam auctores sequentibus versiculis exprimunt (sed non ita complete) modos, quibus mutatio formae fieri prohibetur: Nil formae demas, nil addas, nil variabis, Transmutare cave, corrumpere verba, morari. Principium, a) Qui substantialem mutationem materiae vel formae 15 facit, sacramentum reddit invalidum et, si scienter agit, gravissime peccat; b) qui vero accidentalem materiae vel formae mutationem facit, sacramentum non reddit invalidum, sed plus minusve peccat, si scienter et sine causa sufficienti agit. a) Mutationem substantialem materiae vel formae (etiam inadvertenter factam) invalidum reddere sacramentum, patet ex dictis, cum inde destruantur elementa essentialia sacramenti. Hinc e. gr. ne in extrema quidem necessitate baptismus potest valide administrari cum lacte. Ille, qui scienter, deliberate et libere talem mutationem substan­ tialem perpetrat, committit peccatum mortale continens quadruplicem malitiam; nempe ille peccat a) contra religionem, quia committit grave sacrilegium abutens re sacra, atque quodammodo illudens Christo, quon­ iam contra eius institutionem adhibet signa inepta ad gratiam con­ ferendam; /?) contra grave praeceptum Ecclesiae prohibentis quamcumque substantialem mutationem in sacramentis ; y) contra caritatem, quia privat proximum pretioso dono gratiae sacramentis validis annexae; <5) contra iustitiam, idque certum est, si minister ex iustitia tenetur sacramenta administrare, ut e. gr. parochus. Probabiliter idem dicen­ dum est, etsi minister non tenetur ex iustitia administrare sacramenta; quia hoc ipso, quod voluntarie in se suscipit sacramenti administrationem, tacitum contractum init valide et recte illud administrandi. — Dixi autem, scienter et libere mutantem peccare graviter; nam si talis mutatio substantialis accidat ex ignorantia, potest esse sine omni pec­ cato, e. gr. si laicus ex ignorantia invalide administrat baptismum privatum. Sacerdos autem, qui ex officio tenetur et scire et diligenter observare praescriptum ritum sacramentorum, difficulter excusari po­ test a peccato, si propter ignorantiam aut insufficientem advertentiam facit mutationem substantialem materiae vel formae. b) Mutatio accidentalis materiae vel formae non quidem reddit sacra­ mentum invalidum, cum eius essentia salva consistat; sed ille, qui scienter, deliberate et libere talem mutationem facit, plus minusve peccat, cum laedat praeceptum Ecclesiae et irreverentiose tractet rem 12 Tract. I. De sacramentis in genere. sacram. Utrum talis mutatio sit peccatum grave an leve, non potest regula generali determinari, sed debet relinqui iudicio prudentis viri. Ita recte Billuart40 Hinc complures theologi docent non esse nisi pec­ catum veniale, si quis scienter et negligenter omittit in baptismo ver­ bum „ego“, aut in consecratione verbum „enim“. — Mutatio autem (licet accidentalis) facta in materia vel forma sacramenti evadit gravis culpa: a) si fit ex contemptu; β') cum proximo periculo errandi in sub­ stantialibus; y) cum scandalo fidelium; 3) ex prava intentione ministri. §3· De unione materiae et formae. Necessitas et qualitas unionis. Sicuti pro constitutione corporis physici materia et forma debent simul uniri, ita etiam est in sacra­ mentis. Cum tamen sacramentum sit ens morale, non requiritur ad eius validitatem unio perfecte physica, sed sufficit unio moralis inter materiam et formam. Dico autem ad eius validitatem, nam ad liceitatem administrationis saepe maior unio requiritur, ut infra de singulis sacramentis dicetur. Regula. Censetur adesse haec unio moralis, quando considerata natura cuiusque sacramenti iuxta communem aestimationem hominum verba revera afficiunt materiam atque cum ipsa unum constituunt signumie. 17 Resolves, i. Maxima requiritur unio et coexsistentia (quae ideo a pluri­ bus auctoribus vocatur unio physica) in consecratione eucharistiae, in qua pronomina „hoc“, „hic“ demonstrant, materiam esse physice praesentem inde ab initio, quando forma consecrationis pronuntiatur. Ceterum cum hoc sacra­ mentum consistat in re permanenti, et non in actione transeunti, vix possibile est, ut materia et forma non sint simul. 2. Minor requiritur unio et coexsistentia formae et materiae ad validitatem baptismi, confirmationis, extremae unctionis et ordinis. Unde certe valida sunt haec sacramenta, si saltem partialis licet minima coexsistentia physica inter formam et materiam proximam adfuerit. Sic e. gr. validus est baptis­ mus, si baptizans aquam fuderit super baptizandum, et quando ultima gut­ tula aquae fluit, subito incipit dicere: „Ego te baptizo etc.“ Pariter valida est extrema unctio, si sacerdos pronuntiando ultimum verbum formae tandem incipit ungere. Ita sententia communis. — Iuxta sententiam saltem theoretice probabilem etiam tunc valide collata sunt ista sacramenta, si inter applicationem materiae et formae est brevissimum intervallum. Patio autem est, quia, quamvis formae praedictorum sacramentorum significent tempus praesens: baptizo, signo etc., moraliter tamen loquendo tempus praesens ad­ mittit aliqualem latitudinem et censetur adhuc praesens, quod immediate praecessit aut immediate sequitur. Sic e. gr. censetur etiam verax dicens: bibo ad vestram sanitatem, etsi nunc non bibit sed statim bibiturus est. Auctores non concordant, quantum intervallum destruat validitatem istorum 16 *8 De «aer. diss. I, a. 6, § z ·· Cf. S.Thom., Sum. theol. 3, q. 60, a. 8 ad 3. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. III. § 4. 13 sacramentorum. Billuart17 putat morulam interiectam unius „Ave“ non de­ struere valorem; S. Alphonsus * 8 autem opinatur moram unius „Pater“ in­ validate ista sacramenta. At vero S. Officium in Instructione d. 2 Maii 1858 ad Vicarium apostolicum Abyssiniae data declarat baptismum (omniaque alia sacramenta post baptismum ita collatum) esse sub condicione repetendum, si completa iam omnino ablutione forma pronuntietur, vel contra absoluta prolatione formae ad ablutionem procedatur *®. Quae quidem Instructio S. Officii videtur esse observanda in praxi ubique terrarum. Contraria autem sententia Lugonis* 80 asserentis in hoc casu sacramentum non esse necessario reiterandum, iam non videtur esse tuta in praxi. Ita quoque S. Alphonsus, qui, licet 1. c. sententiam Lugonis aliorumque videatur approbare, tamen in ,,Exam. ordinandorum" n. 6 illam vocat practice non probabilem. 3. Adhuc minor unio ïormae et materiae requiritur ad validitatem poeni­ tentiae et matrimonii. Etenim in poenitentia materia proxima, scii, contritio et confessio, debet omnino praecedere absolutionem, et sufficit, ut contritio virtualiter coexsistat absolutioni, quae potest etiam aliquantisper differri, scii, iuxta quosdam per tres aut quattuor horas 81* . In sacramento matrimonii, in quo contractus a sacramento nequit separari, forma sacramenti est ac­ ceptatio consensus alterius partis. Quamdiu autem perseverat moraliter iste consensus, tamdiu potest accedere acceptatio alterius partis (etiam post plures menses) et tunc tandem aliquando sacramentum conficitur. Ergo adhuc minor simultaneitas inter formam et materiam requiritur. Talis modus re­ cipiendi sacramentum potest accidere, quando matrimonium contrahitur per procuratorem 8S. §4- De certitudine materiae et formae. Principium: Extra casum urgentis necessitatis spiritualis est graven peccatum adhibere materiam non moraliter certam™. *7 De sacr. diss. 1, a. 6, § 3. *8 Theol. mor. 1. 6, n. 9. *® Collect, de Prop. Fide n. 1159. 80 De poenit. disp. 7, n. 275. Quidam auctores, ut Gaudé (in notis ad novam editionem Theologiae S. Alphonsi 1. 6, n. 9), citant pro sententia Lugonis plures decisiones &. Officii, nempe d. 12 Sept. 1877, 17 Martii 1897, 30 Nov. et 14 Dec. 1898, quibus nonnullae ordinationes sacerdotales validae declaratae sunt; sed istae decisiones non sunt ad rem, 1. quia nondum constat inter auctores, quaenam sit essentialis forma et materia sacramenti ordinis (utrum impositio manus, an tra­ ditio instrumentorum, an utrumque simul) ; 2. quia in istis casibus propositis du­ bium non proprie versabatur de simultaneitate materiae et formae requisitae, saltem si excipias decisionem d. 17 Martii 1897 sequentis tenoris: „Cum orator sacrum suscepit presbyteratus ordinem, quattuor vel quinque insimul erant ordi­ nandi, qui omnes certatim instrumenta tangere connitebantur. Meminit se prius talia tetigisse, sed quando prolata est formula, etsi conaretur illa denuo tangere, impeditus fuit a manibus ceterorum." Responsio S. Officii confirmata a Leone XIII sonabat: „Orator acquiescat." (Analect. eccl. V [1897] 203.) In isto casu forma prolata fuit post tactum calicis; sed quia non constat, quaenam sit forma huius sacramenti, nec ista decisio destruit decisionem eiusdem S. Officii d. 2 Maii 1858 supra citatam. 81 Cf. Billuart 1. c. a. 4, § 2. 87 Cf. infra in tractatu dc matrimonio n. 660. *’ Cf. 5. /ilph., Theol. mor. 1. 6, n. 29. 14 Tract. 1. De sacramentis in genere. Explicatur. Quoniam ex materia et forma pendet valor sacramentorum, gravis adest obligatio adhibendi in sacramentis conferendis materiam el formam certam et praescriptam. Ergo quotiescumque agitur de materia et forma, ideoque de valore sacramentorum, non licet sequi opinionem etiam probabiliorem, aut adhibere formam materiamve dubiam. Ratio est, quia secus sacramentum frivole exponeretur periculo nullitatis, quod quidem gravem irreverentiam Deo irrogaret. Quapropter damnata est ab Innocentio XI propositio (1): „Non est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc sententia probabilitantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis aut epi­ scopalis." 54 Dixi autem: extra casum urgentis necessitatis spiritualis. Etenim sacra­ menta sunt propter homines, non autem homines propter sacramenta. Ideo debet praesumi, Christum Dominum ob infinitam suam erga nos caritatem velle, ut etiam cum periculo nullitatis sacramenti hominum saluti provideatur, quando hoc aliter fieri nequit. Hinc e. gr. puero morituro potest, immo debet, deficiente aqua limpida, baptismus administrari cum caffé; moribundo sensibus destituto potest absolutio sacramentalis impertiri, etsi sacerdos dubitat de dispositione eius, immo et de baptismo suscepto. Idem valet de extrema unctione, quae licite potest administrari cum chrismate (deficiente oleo infirmorum), quando moribundus, forsitan in peccato mortali exsistens, non potest recipere sacramentum poenitentiae. Uno verbo: quotiescumque vel minima probabilitas adest, quod sacramentum valide administrari possit, potest et debet administrari (condicionate), si secus homo versatur in urgenti periculo salutis aeternae. — Extra autem urgentem necessitatem non licet hoc modo sacramenta ministrare. Hinc sacerdos non potest consecrare mate­ riam dubiam, ut communionem porrigat morituro, quippe qui etiam sine com­ munione possit salvari. Quomodo confessarius agere debeat, si dubitat de contritione sufficienti poenitentis, vide infra in tractatu de poenitentia. § 5· De applicatione formae ad materiam. 19 i. Ab uno eodemque ministro debet ordinarie fieri applicatio formae ad materiam. Administratio enim sacramentorum est una actio nomine Christi ponenda, quae ex duobus elementis componitur, scii, ex appli­ catione formae ad materiam. lamvero si alter materiam, alter formam applicaret, potius duae quam una actio perficerentur. Praeterea saepe non verificaretur significatio formae, si alter materiam remotam appli­ caret et alter formam pronuntiaret; e. gr. falsa esset forma baptismi, si alter aquam infunderet super baptizandum et alter diceret: „Ego te baptizo etc."64 65 64 Dene. n. 1151. Cf. explicationem huius propositionis damnatae apud Concina, De sacr. in gen. 1. I, diss. unie., c. 1, ubi etiam asseritur, hanc damnatam propo­ sitionem esse propugnatam a plus quam 70 probabilistis. ·· Cf. S. theol. 3, q. 67, a. 6. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. III. §5. B Dixi tamen ordinarie. Nam in sacramento poenitentiae materiam applicat poenitens, scii, ponendo actus contritionis, confessionis et satisfactionis; confessarius autem applicat formam pronuntiando absolutionem. Praeterea potest accidere, ut complures simul consecrent eucharistiam, sicut fit in ordinatione presbyteri, et saepius in Ecclesia graeca. In extrema unctione quoque singulae unctiones fieri possunt a diversis, ut infra dicetur in tractatu de extrema unctione. 2. Vocaliter et sine interruptione forma debet applicari. 20 a) Cum forma sit pars signi sensibilis in sacramentis et consistat verbis, necessario debet exprimi vocaliter. Unde requiritur, ut minister pronuntiando formam se audiat vel saltem possit se audire. Non autem sufficit tantum mentaliter verba formae exprimere. In praxi essentialia verba formae sunt clarius et lentius pronuntianda, quam e. gr. in reci­ tatione privata Breviarii. Ad sacramenti matrimonii autem valorem satis est quidem, ut consensus ab utraque parte quocumque signo externo manifestetur. Nihilominus ordinarie insistendum est, ut nupturientes consensum oraliter et clare exprimant. (De hac re latius in tractatu de matrimonio.) b) Verba formae debent uno tractu et sine interruptione pro­ nuntiari. Ratio est, quia secus suam significationem facile perdunt. Quare si inter­ ruptio tanta est, ut verba non amplius unum integrum sensum efficiant, in­ validum est sacramentum50. Attamen in praxi difficulter potest certo de­ terminari nullitas sacramenti propter interruptionem formae. Merito autem notant casuistae multo facilius sensum formae perire, si non tantum verba, sed etiam syllabae seiungantur. Sic e. gr. dicunt: Si baptizans dicto „Ego te baptizo'1 exclamaret versus sacristanum: „Ita teneto catillum", vel si sternutaret, vel modice tussiret, vel spueret, et deinde prosequeretur: „in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti", baptismus esset valide collatus. Vel si confessarius dicto „Ego te absolvo", animadvertens poenitentem e confessionali discessisse, eum revocat exclamans: „Quid est hoc? quare non exspectasti? revertere et genuflecte", et demum tunc addit: „a peccatis tuis", valide absolvit. Econtra dicunt, invalidam esse consecrationem, si sacerdos dicto „Hoc est enim cor" tussiret notabiliter et tunc prosequeretur: „pus meum" °7. — Omnes istae similesve resolutiones casuisticae sunt parvae utilitatis pro praxi, in qua sequentia sunt observanda: 1. Quaelibet interruptio formae est sedulo ac pro viribus vitanda. Unde revera scandalose agunt sacerdotes, qui durante pronuntiatione formae inter­ lectiones emittunt. 2. Quando durante pronuntiatione formae aliqua involuntaria interruptio accidat, e. gr. sternutatione aut tussi, tunc forma denuo est pronuntianda, nisi certo constet essentialem partem formae iam esse pronuntiatam. Sic e. gr. si sacerdos, dum pronuntiat verba „Hoc est enim corpus", tussit aut sternutat, multo melius facit, si tussi aut sternutatione finita iterum incipit: ,,Hoc est etc," — Econtra si tussit vel sternutat, postquam dixerit „hic est enim calix sanguinis mei, novi et aeterni testamenti", non debet, finita tussi vel sternutatione, reincipere formam, sed illam prosequi. 00 L. c. q. 68, a. 8 ad 3. 07 Cf. Noldin, De sacr. n. 16. l6 Tract. I. De sacramentis in genere. § ό. De repetitione materiae vel formae. 21 Forma repetita potest applicari materiae aut absolute aut condicionate. Condicio autem est: si prima applicatio formae non fuit valida, tunc appli­ catur forma denuo, secus non. De hac repetitione sequentia sunt notanda: a) Forma debet absolute repeti, si applicata fuit materiae certo ineptae, vel si aliter sacramentum certo fuit invalidum. Ideo e. gr. si sacerdos pronuntiavit verba consecrationis super aquam in calice exsi­ stentem, debet (aqua effusa et vino infuso) iterum absolute consecrare. Ita omnes. b) Si dubium leve et infundatum oritur de valore sacramenti, nullo modo licet sacramentum collatum iterare. Ille autem, qui nihilominus sacramentum temere iterat aut formam super eandem materiam (licet condicionate) repetit, graviter peccat. Ratio est, quia hoc modo gravis irreverentia irrogatur religioni. Etenim si quis e. gr. ex dubio levi temere repetit baptismum, secundus baptismus probabilissime esset nullus, et baptizans pronuntiando secunda vice „Ego te baptizo'* ali­ quid falsum dicit. Quod quidem est religioni graviter irreverentiosum. Neque condicionalis repetitio in isto casu est licita, quia condicio talis adiecta, si dubium est pure negativum, habetur pro non apposita. Qui sacramentum baptismi temere iterabat, incurrebat praeter reatum peccati mortalis irregularitatem ob delictum, sed haec irregularitas iam am­ plius non exsistit, cum sit omissa in Codice iur. can.—Dixi autem: qui temere iterabat; nam si quis scrupulo licet non ita fundato exagitatus iterat ad maiorem securitatem formam sacramenti, plerumque non gra­ viter peccat, deest enim omnis intentio Deum inhonorandi, sed econtra propter honorem Dei et salutem eius qui suscipit sacramentum repetitur forma. Iste casus facile evenire potest, si confessarius ex diuturna auditione confessionum valde defatigatus aliquibus vicibus non recor­ datur se pronuntiasse formam absolutionis. Tunc licet secreto iterum sub condicione pronuntiare absolutionem; nam nec scandalum oritur, nec religioni irrogatur irreverentia, quia licet etiam in aliis casibus absolutionem pronuntiare super peccata iam alias remissa. Verumtamen omnes (et praesertim scrupulosi) sedulo adlaborare debent, ut inanes repetitiones formae sacramentalis vitentur. Si enim quis sciens se habere huiusmodi habitum repetendi non conatur sedulo illum depo­ nere, a peccato non excusatur. Quod quidem peccatum est obiective grave, quia istae repetitiones superfluae sunt religioni irreverentiosae. Nihilominus non ausim dicere, tunc singulas repetitiones sine sufficienti fundamento factas esse peccatum mortale, nisi adest grave scandalum et prava intentio. Experientia enim constat, istas repetitiones inutiles fieri sine sufficienti libertate et deliberatione propter scrupulos aliasque rationes. Nota. Quando agitur de sacramentis valde necessariis ad salutem, e. gr. dc baptismo, de absolutione moribundi exsistentis in peccato Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. III. S 7. 17 mortali, de extrema unctione pro moribundo peccatore sensibus de­ stituto, tunc etiam cum tenui, sed vero dubio licet sacramenta sub condicione iterare08. Ratio est ea, quae iam saepius adducta est: sacra­ menta sunt propter homines. Pariter licet sacramentum ordinis iterare, exsistente tenui, sed vero dubio de eius valore; quia maxima damna orirentur, si quis sacerdotio non rite initiatus celebraret Missam, audiret confessiones ceteraque officia sacerdotalia obiret. c) Si prudens dubium exsistat, num revera vel num valide collata fuerint sacramenta, sub condicione iterum conferantur. Ita Codex iur. can. c. 732, § 2. Ratio semper est eadem, quia sacramenta sunt propter homines. Christus enim maxima misericordia motus sacramenta insti­ tuit propter nostram salutem. Ergo minime offensus erit, si quis exsistente serio dubio de valore sacramenti collati ad maiorem securi­ tatem illud reiteret. Immo idem Christus exigit, ut tunc sacramenta sub condicione reiterentur, ne homines priventur tantis bonis neve tantis periculis exponantur. — Quotiescumque aliquod sacramentum dubie collatum repetitur, debet adhiberi forma condicionalis, de qua statim sermo erit. §7De forma condicionali. Notio. Forma condicionalis dicitur illa, quae profertur sub con- 22 dicione sive verbis sive saltem mente expressa, quod minister non in­ tendat sacramentum conferre, nisi omnia requisita ad eius validitatem adsint. Forma condicionalis adhibetur a) in iteratione sacramenti, e. gr. „Si non es baptizatus, ego te baptizo etc.“, b) in prima collatione sacramenti, si scii, adest dubium insolubile de aliqua condicione essen­ tiali requisita, e. gr. confessarius absolvit hominem sensibus destitutum, de cuius morte dubitatur, dicens: „Si vivis, ego te absolvo etc.“ Ratio et modus formae condicionalis. Ratio, cur condicionalis forma 23 adhibetur, est reverentia debita sacramento. Minister enim hoc modo protestatur se minime velle nomine Christi sacramentum administrare, si desit condicio essentialiter requisita. Cuilibet consideranti facile apparet, in omni sacramentorum administratione formam esse aliqua­ liter condicionalem, quia minister semper habet intentionem implicitam: conficio sacramentum, dummodo omnia necessaria adsint. — Condicio apposita aliquando debet iuxta praescriptum Ritualis °’ expressis verbis manifestari, scii, in baptismo et in extrema unctione. In baptismo dicendum est: „Si non es baptizatus, ego te baptizo etc.“; in extrema unctione sacerdos dicat: „Si es capax, per istam sanctam unctionem etc." In aliis sacramentis sufficit sola mente condicionem exprimere. Liceitas. Tamquam regula generalis pro licita praxi formae con-24 dicionalis solet afferri: Licet conferre sacramentum sub condicione, quo- “ Cf. infra de repetitione baptiami pro neoconversis ex haeresi n. 139. °* Tit. a, c. i, n. 9; tit. 5, c. 1, n. ia. Γ·0μμ·μ, Mail. TheoI. mor. Ill 2 l8 Tract. I. De sacramentis in genere. ties illud absolute collatum exponeretur periculo nullitatis, absolute autem negatum privaret hominem magno bono aut in grande periculum salutis aeternae illum detruderet. Condicio apposita aut est de praesenti aut de praeterito aut de futuro. 1. Numquam fere licet condicionem de futuro apponere, immo omnia sacramenta (excepto matrimonio) sic collata sunt nulla80. Ratio est, quia ministro incumbit officium conferendi sacramentum hic et nunc applicatione formae ad materiam; arroganter autem sibi assumit pote­ statem, quam non habet, si vult effectum sacramenti suspendere us­ que post condicionem futuram impletam. Unde huiusmodi sacramen­ tum condicionate collatum est nullum nunc et in futuro. Nunc enim minister non habet intentionem plene illud administrandi; in futuro autem iam non adest coexsistentia moralis formae et materiae, quae essentialiter requiritur ad valorem sacramenti, ut ex supradictis ap­ paret. — Matrimonium autem sub condicione de futuro initum evadit validum post adimpletam condicionem. Quod quidem accidit propter specialem indolem matrimonii, quod est contractus. Cum enim matri­ monii sacramentum perficiatur eo ipso, quod legitimus consensus con­ trahentium manifestatur, hoc sacramentum exsistere incipit, si condi­ cione de futuro adimpleta idem consensus perseverat. Plerumque autem huiusmodi matrimonia condicionata sunt illicita01. — Ex dictis sequi­ tur, quam prave agant vel saltem quam incaute loquantur illi confessarii, qui dicunt poenitenti: „Do tibi absolutionem sub condicione, si relicturus sis hanc occasionem peccandi; secus absolutio tua est in­ valida." Potest quidem confessarius dicere: „Nisi mihi serio promittas, te relicturum esse occasionem peccandi, non possum tibi concedere absolutionem." Quodsi poenitens id serio promiserit hic et nunc, con­ fessarius debet absolute sine ulla condicione dare absolutionem °2. 2. Sacramentum collatum sub condicione de praesenti aut de praeter­ ito valet, si condicio verificatur; secus nullum est. — E. gr. si confes­ sarius dicit moribundo sensibus destituto: „Si vivis, ego te absolvo", absolutio valida est, si iste homo (ceteroquin dispositus) adhuc vivit: secus nulla est. Ratio est, quia cum intentio ministri tum unio formae et materiae tum ceterae poenitentis dispositiones requisitae adsunt. 25 Scholion. De origine formae condicionalis. Forma condicionalis (verbis expressa) non videtur fuisse in usu primis septem saeculis03; forma autem condicionalis sola mente concepta semper fuit in usu, quoniam semper fuerunt sacramenta dubie valida ideoque iteranda. Prima mentio formae condicio­ nalis expressae reperitur saeculo VIII apud Benedictum Levitam04. De- 00 01 03 03 c. 6; ·* Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 26. Cf. infra in tractatu de matrimonio, n. 661 sqq. Cf. infra in tractatu de poenitentia n. 332. Cf. Billuart, De ener. dias. 1, a. 6, appendix 2; Concina, De sacr. diss. unie., Benedict. XW, De ayn. diocc. 1. 7, c. 6, n. 1. Capitularium collect. I. a, n. 184 (Minue, Patr. 1st. 97, 770). Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. IV. 19 sumpsit autem collector capitulare hoc ex statutis S. Bonifatii in Concilio Liptinensi, statut. 28e5, ubi praescribitur: „De quibus dubium est, utrum sint baptizati annon, omnimodis absque ullo scrupulo baptizentur his tantum verbis: Non te rebaptizo, sed si non es baptizatus, baptizo te in nomine Patris etc.“ Similia praescripta sunt saec. XII et XIII ab Alexandro III et Gregorio IX. A saeculo XIII in omnibus Latinorum ecclesiis forma con­ dicionalis invaluit. Primo quidem usurpata est in solis sacramentis, quae characterem imprimunt, praesertim in baptismo et ordine, deinde etiam in aliis sacramentis, e. gr. in poenitentia, adhibita est. Igitur ex constanti usu Ecclesiae iam constat licitam esse formam condicionalem. ARTICULUS IV. De exsistentia sacramentorum. Postquam satis explicata est essentia sacramentorum, paucis verbis probanda est eorum exsistentia, et quidem non solum in Novo sed etiam in Vetere Testamento. Solent a theologis hac in re distingui tres status generis humani: a) status originalis iustitiae; b) status na­ turae lapsae usque ad Christum; c) status post Christi redemptionem. a) Status originalis iustitiae est status protoparentum in paradiso 26 ante peccatum. Nullum de facto exstitisse sacramentum in paradiso communis est theologorum sententia; cum quia de sacramentorum institutione tunc temporis nullibi vel minimum vestigium invenitur, tum quia ille status putatur brevissimo tempore durasse, ac proinde sacra­ menta fuissent inutilia. Unde matrimonium Adae et Evae, quamvis vocetur a S. Paulo68 sacramentum, non fuit sacramentum proprie dic­ tum, conferens gratiam, sed tantum contractus legitimus, sicut generatim omnia matrimonia ante Christum (et nunc matrimonia infidelium). Ulterius quaerunt theologi, num saltem potuissent congruenter institui in paradiso. S. Thomas et cum eo Thomistae probabilius negative respondent67. Suarez autem cum quibusdam aliis tenet contrarium. Quaestio ista nullius fere est utilitatis practicae et etiam parvi momenti. Unde illam brevitatis causa omittimus68. b) Status naturae lapsae usque ad Christum solet dividi in duas 27 epochas, scii, in statum ante legem scriptam et statum post legem scriptam. Prima epocha solet vocari status legis naturae, non quia excludit legem supernaturalem — in ea enim observari debebant prae­ cepta supernaturalia fidei, spei et caritatis — sed quia tunc nulla erat lex scripta ex positiva voluntate Dei. Durabat illa epocha post eiectionem e paradiso usque ad legem sinaiticam. Secunda epocha durabat a lege sinaitica usque ad adventum Christi. In prima epocha exsistebat remedium cum pro peccato originali tum pro peccatis actualibus, quod remedium probabilius fuit sacramentum. Cuius quidem sententiae non invenitur stricta probatio neque in S. Scrip­ tura neque in definitionibus Ecclesiae, sed iam S. Augustinus docuit: „Nec *> Migne 1. c. 89, 823. ·« Eph. 5, 32. 87 Cf. S. theol. 3, q. 61, a. 2. ” Videais Billuart 1. c. dius, a, a. i; Chr. Pesch, Praei, dogtn. VI, n. 39sqq. 2* Tract. I. De sacramentis in genere. 20 ideo credendum est, et ante datam circumcisionem famulos Dei, quando­ quidem eis inerat Mediatoris fides in carne venturi, nullo sacramento eius opitulatos fuisse parvulis suis, quamvis, quid illud esset, aliqua necessaria causa Scriptura latere voluit. Nam et sacrificia eorum legimus, quibus utique sanguis ille figurabatur, qui solus tollit peccata mundi." ·· S. Thomas quoque idem docuit70. —- Possunt etiam afferri rationes congruentiae: Etenim sacra­ menta sunt signa sensibilia invisibilis gratiae sanctificantis. Atqui post pec­ catum Adae valde conveniens fuit, ut huiusmodi signa a Deo instituerentur. Ergo ... Prob. Min. Post peccatum Adae nemo salvari potest nisi per fidem in Christum Redemptorem 71. Valde autem conveniens est, ut haec fides signis sensibilibus manifestetur; i. ratione naturae corporeae in homine, quae per peccatum sensibile corrupta fuit, ut, unde mors oriebatur, inde yita re­ surgeret; 2. ratione Redemptoris humanitate sua sensibilis; 3. ratione unitatis sensibilis fidelium. Ubicumque enim est societas visibilis, ibi etiam debet esse aliquod signum sensibile distinctivum. Ergo valde conveniens est, post Adae peccatum a Deo instituta fuisse signa sensibilia invisibilis gratiae sanctificantis seu sacramenta. — Quod autem omni tempore Deus vera et sincera mente voluit omnibus concedere gratiam sanctificantem, sequitur ex eius voluntate salvifica universali. „(Deus) omnes homines vult salvos fieri.'"1* Sin autem Deus non dedisset aliquod remedium contra peccatum originale, difficulter intellegitur, quomodo vera possibilitas salutis aeternae adfuisset infantibus morientibus ante institutam circumcisionem. Quae cum ita sint, omnes theologi concorditer docent, adfuisse saltem pro infantibus istius status aliquod remedium salutis, quod merito vocatur sacramentum. Num adfuerit etiam pro adultis istius epochae aliquod sacramentum, negatur a Suarez, Vasquez, Lugo aliisque, sed merito affirmatur a S. Thoma7’ et Thomistis, quia vix possibile esse videtur, ut omnes homines, etiam rudes, sine externo signo ex sola fide interna in Christum venturum mundarentur a peccatis actualibus commissis*74. In secunda epocha, i. e. a lege sinaitica usque ad Christum, vera sa­ cramenta a Deo instituta fuisse, est sententia moraliter certa et com­ munissima, cuius negatio notam temeritatis haud effugeret. Etenim constat, in lege Mosaica Deum instituisse multas caeremonias sacras, quae ad sanctificationem legalem, ac proinde saltem indirecte etiam ad sanctificationem internam spectabant70. Praesertim circumcisio in­ teriorem sanctificationem procurabat70. — Idem constat ex Conciliis Florentino et Tridentino, quae docent, sacramenta Novae Legis mul­ tum differre a sacramentis Veteris Legis77. Si autem adest differentia, ergo exsistunt sacramenta Veteris Legis; nam absonum esset dicere, sacramenta Novae Legis differre a sacramentis Veteris Legis, si haec ultima ne exsisterent quidem. 28 Numerus sacramentorum Veteris Legis non eodem modo assignatur a theologis. Omnes quidem admittunt, circumcisionem fuisse sacramentum. °’ 70 n 74 74 Contra Iulian. 1. s, c. 11 (Migne, Patr. lat. 44, 809). S. theol 3, q. 61, a. 3, ct 65, a. 1 ad 7. 71 Cf. Rom. 3, 22sqq. i Tlm. 2, 4. 71 S. theol. 3, q. 65, a. 1 ad 7; 4, dist. 1, q. 1, a. 2, sol. 3. Cf. Hilluart, Dc aacr. dia». a, a. 1, ct Drouven, De re sacr. I. I, c. a. Cf. Lib. Ixvlt. 70 Cf. atipra 11. 4. 77 Dene. n. 695 ct 845. Caput I. De essentia et exsistentia sacramentorum. Art. IV. 21 Unde S. Augustinus iam dixit: ..Circumcisio fuit illius temporis sacramen­ tum, quod praefigurabat nostri temporis baptismum." 78 Cum autem non nisi pueri saltem octo dies nati circumcisionem recipere possent, decuit simile remedium contra peccatum originale et simile signum protestativum fidei in Messiam venturum exsistere pro feminis et etiam pro pueris, qui ante diem octavum moriebantur. Quod quidem signum a theologis solet vocari sacra­ mentum legis naturae'9. Sicut autem per circumcisionem aut sacramentum legis naturae totus populus consecrabatur ad cultum Dei, ita speciali modo Aaron et filii eius consecrabantur ad sacerdotium vel ad officium levitarum80. Huiusmodi con­ secratio levitarum, quae praefigurabat sacramentum ordinis, a theologis com­ muniter habetur ut sacramentum81. Pauci tamen hoc negant. — Esus agni paschalis figurabat pascha nostrum, i. e. Christum83. Propterea communiter habetur ut sacramentum praefigurans sacramentum eucharistiae. Idem docet S. Thomas de esu panum propositionis, qui solis sacerdotibus permittebatur et quidem in loco sacro83. Tandem erant in Vetere Lege variae purificationes a quibusdam exterioribus immunditiis et etiam expiationes a peccatis 8*. Quae quidem omnia praefigurabant sacramentum poenitentiae. Unde generatim dici potest in Vetere Lege fuisse quattuor categorias sacramentorum, scii. i. circhmcisio vel sacramentum naturae praefigurans baptismum; 2 esus agni paschalis vel panum propositionis praefigurans eucharistiam; 3. diversae purificationes et expiationes praefigurantes poenitentiam; 4. consecratio levitarum et sacerdotum praefigurans ordinem. Tribus vero sacramentis Novae Legis, scii, confirmationi, extremae unc­ tioni, matrimonio, nihil respondebat in Vetere Lege. Nam ..sacramento con­ firmationis, quod est sacramentum plenitudinis gratiae, non potest respondere in Vetere Lege aliquod sacramentum, quia nondum advenerat tempus pleni­ tudinis, eo quod ,nihil ad perfectum adduxit lex'99. Similiter autem et sacramento extremae unctionis, quod est quaedam praeparatio ad introitum gloriae, cuius aditus nondum patebat in Vetere Lege, pretio [redemptionis] nondum soluto. Matrimonium autem fuit quidem in Vetere Lege, prout erat officium naturae, non autem prout est sacramentum conjunctionis Christi et Ecclesiae, quae nondum erat facta. Unde et in Vetere Lege dabatur libellus repudii, quod est contra sacramenti rationem."88 c) In Nova Lege exsistere sacramenta et quidem distincta a sacra-29 mentis Veteris Legis, est de fide definitum in Conciliis Florentino ct Tridentino87. Rationes congruentiae. Ex ratione naturali non potest quidem stricte probari exsistentia sacramentorum, quippe quae sint dona prorsus supernaturalia; possunt tamen complures rationes convenientiae adduci, c. gr. i. valde congruum est, ut homini composito ex corpore et anima gratia conferatur per signa sensibilia, qualia sunt sacramenta a Christo instituta; 1. sacramenta multum inserviunt ad Ecclesiae societatem visi7β 7« •1 •a •a •7 De anima 1. 2, c. n, n. 15 (Migne, Patr. lat. 44, 504). Cf. S. theol. 3, q. 70, a. 4 ad 3. 80 Cf. Ex. c. 29 et Lev. c. 8. Cf. S. theol. i, 2, q. 102, a. 5. 83 1 Cor. s, 7. Lev. 24, 9. Cf. S. theol. 1. c. 88 Lev. c. I2sqq. ; Num. c. iqsqq. Hebr. 7, 19. 88 S. theol. 1, 2, q. 102, a. 5 ad 3. Cf. supra n. 27 ct etiam cap. scq., ubi dc numero sacramentorum sermo erit. 22 Tract. I. De sacramentis in genere. bilem roborandam, ad cultum religionis promovendum, ad memoriam passionis Christi vivide retinendam, ad humilitatem nostram exercen­ dam, ad fidem profitendam88. Catechismus Romanus 8’ enumerat septem rationes congruentiae, cur sacra­ menta institui oportuerit: 1. Ut humani ingenii imbecillitatem adiuvent. Ex signis sensibilibus homo facilius percipit interioris gratiae exsistentiam et efficaciam. 2. Ut credendi tarditatem erigant. Signis enim externis fides nostra excitatur. 3. Ut parata et certa sit medicina ad depellendos animi morbos et salutem tuendam. Certius enim fructus passionis Christi per sacramenta communi­ catur quam per contritionem perfectam aliaque media. 4. Ut sint christianismi veraeque religionis symbola et sanctae societatis vincula. Ex sacramentis enim susceptis homines christiani dignoscuntur et inter se in visibili Ecclesia copulantur. 5. Ut sint fidei nostrae protestatio. 6. Ut sint incitantia fidei et caritatis. 7. Ut sint humilitatem excitantia. Per sacramenta enim superbia edo­ matur, cum homo cogatur se subicere sensibilibus elementis, ut Deo ob­ temperet. CAPUT II. De numero et divisione sacramentorum N. L. In articulo praecedenti iam satis dictum est de numero sacramen­ torum Veteris Legis, unde hic non agimus nisi de numero et divisione sacramentorum Novae Legis. 30 Propositio. Septem sunt sacramenta N. L., scii, baptismus, con­ firmatio, eucharistia, poenitentia, extrema unctio, ordo, matrimonium. Est de fide. Ita definiverunt Concilia Florentinum et Tridentinum. ,,S. q. d., sacramenta Novae Legis non fuisse a lesu Christo Domino Nostro instituta; aut esse plura vel pauciora quam septem, videlicet baptismum, confirmationem, eucha­ ristiam, poenitentiam, extremam unctionem,ordinem,matrimonium; aut etiam aliquod horum septem non esse vere et proprie sacramentum, A. S.“Bo — Ex hac tamen definitione non licet deducere, septenarium numerum esse infimam divisionem sacramentorum; nam, ut infra in tractatu de ordine patebit, iuxta omnes theologos saltem presbyteratus et diaconatus sunt vera et propria sacramenta. Itaque quidem sacramentum ordinis subdividitur in plures partes, quae sunt vera sacramenta utpote signa sensibilia a Christo instituta ad gratiam sanctificantem conferendam, sed tamen non constituunt insimul nisi unum sacramentum ordinis, utpote ordinata ad unum principale, nempe ad sacerdotium. Septenarium numerum sacramentorum negant omnes fere Protestantes, exceptis tantum quibusdam Ritualistis. Initio sic dictae Reformationis ProCf. S. theol. 3, q. 61, a. 1 ct 4. Pars 2, c. I, q. 7. 00 Cone. Trid. sees. 7, cun. 1 de sacr. in gen. (Dena. n. 844); cf. Cone. Flor , Deer, pro Armenie (Dena. n. 695). Caput Π. De numero et divisione sacramentorum N, L. 23 testantes admiserunt modo duo, modo tria, modo quattuor sacramenta; immo Luther initio suae apostasiae adhuc septem sacramenta agnovit, sed postea nonnisi duo·1. Hodie Protestantes communiter non admittunt nisi duo sacra­ menta. Anglicani in libro „Book of Common Prayer" haec habent: ,,Quot in Ecclesia sua Christus instituit sacramenta? Duo tantum quae ad salutem generatim sunt necessaria, scii, baptismum et coenam." Ratio huius erroris fundamentalis est duplex: a) quia iuxta Protestantes sacramenta minime producunt iustificationem, sed tantum excitant ad fidem; vel non sunt nisi pignora, quibus homo de peccatorum remissione certior efficitur. Porro talia pignora de remissione peccatorum habentur in baptismo et eucharistia tan­ tum; b) quia cetera sacramenta (praeter baptismum et eucharistiam) non ita clare in S. Scriptura describuntur. i. Argumentum traditionis. Christum revera septem sacramenta 31 instituisse, probari potest ex traditione in Ecclesia tam latina quam orientali. Fatendum quidem est, neque in S. Scriptura neque apud ullum auctorem usque ad saeculum XII sermonem esse de septenario numero sacramentorum. Sed exinde Protestantes non possunt argu­ mentum desumere contra doctrinam catholicam. Etenim S. Scriptura omnino non enumerat sacramenta, et sicut non enumerat septem, ita nec etiam enumerat duo sacramenta, quae admittunt Protestantes. SS. Patres veteresque auctores loquuntur de omnibus septem sacra­ mentis in Ecclesia catholica receptis, ut infra patebit, quando tracta­ bitur de exsistentia singulorum sacramentorum. Sic omnes fere SS. Patres loquuntur de baptismo et eucharistia; Tertullianus, S. Cyprianus et multi alii etiam de confirmatione; S. Aug stinus in di­ versis locis tractat insuper de poenitentia, extrema unctione, ordine et matrimonio. Quod vero SS. Patres numquam diserte et explicite de septenario numero sacramentorum loquuntur, provenit ex diversis causis: a) Priscis temporibus usque ad saeculum XIII verbum sacramenti habuit dissimiles significationes et notanter includebat etiam sacramentalia et sacras caeremonias. Sic e. gr. adhuc saeculo XI S. Petrus Damiani (f 1072) enu­ merabat duodecim sacramenta, inter quae benedictiones rerum, canonicorum, monachorum, monialium, immo et aquam lustralem; Hildebertus Touronensis (f 1134) enumerabat novem sacramenta. S. Bernardus (f 1153) cognoscit decem sacramenta, inter quae etiam habetur lotio pedum in coena Domini ”. 81 Cf. Sermo de Novo Testamento a. 1520. 02 Canonistae saeculi XII, ut Rufinus, Stephanus Tornacensis, loannes de Faenza, Sicardus Cremonensis, Huguccio, solebant distinguere sacramenta quadru­ plicis generis. Sic e. gr. loquitur Rufinus : ..Sacramentorum species quadriformiter propagatur. Alia enim sunt salutaria, alia ministratoria, alia veneratoria, alia prae­ paratoria. Salutaria sunt, quibus salus acquiritur, ut baptismus, eucharistia et confirmatio. — Ministratoria: quae in officiorum ministeriis exercentur, ut mis­ sarum laudes et cetera diurna vel nocturna officia clericorum vigiliis sedulo de­ putata. — Veneratoria : quae per certa anni tempora in alicuius rei sacrae me­ moriam venerabiliter exercentur, ut sunt dominicae festivitates.... — Praepara­ toria: quae omnibus praefatis sacramentis celebrandis praeparantur, ut clerico­ rum, ecclesiarum ... consecratio" (Dic „Summa Decretorum", ed. Singer, Paderb. 1903, 537; cf. J. de GhelUnck, in ,,Revue des Sciences phil. et théol." 1913, 528). 24 Tract. I. De sacramentis in genere. Cum igitur veteres auctores non ita clare determinarent significationem sacra­ menti, facile intelligitur, quare non eodem modo numerum sacramentorum indicaverint”. Primus, qui expresse enumeravit septem sacramenta, videtur fuisse S. Otto episcopus Bambergensis (c. 1139)”. Idem fecit Magister Rolandus Bandinellus (postea Alexander III) in „Sententiis“, quas circa annum 1150 composuit”. Petrus Lombardus (f 1164) satis clare sacra­ mentum definit et deinde septem sacramenta enumerat. Post Petrum Lombardum paulatim omnes theologi septenarium numerum sacramentorum agno­ verunt ”. b) Apud veteres auctores non habetur ita systematica tractatio de omnibus sacramentis, sicuti inde a saeculo XIII, ac proinde illi auctores explicabant quidem doctrinam de singulis sacramentis, si occasio occurrebat, non autem omnia insimul enumerabant. Aliqui theologi” putant, sic dictam disciplinam arcani fuisse causam, quare veteres auctores non enumeraverint septem sacramenta. lure merito reicit istam explicationem Pourrat”; etenim a) si SS. Patres potuerunt singula sacramenta explicare, sicuti revera fecerunt in scriptis suis, quare non potuerunt indicare omnia simul per numerum septenarium? Deinde b) numquid disciplina arcani impedivit auctores a saeculo VI usque ad saeculum XII, quominus clare indicarent numerum septenarium? Aut num eadem disciplina arcani impulit istos auctores, ut modo duodecim modo decem modo novem sacramenta enumerarent? Nemo sane hoc dicet. Ergo silentium aut dissensus veterum auctorum de numero septenario sacramentorum potius explicandum est ex multiplici et non constanti acceptatione verbi sacramenti. Argumentum validum pro numero septenario sacramentorum de­ sumitur ex consensu Ecclesiarum orientalium hac in re. Etenim omnes Ecclesiae orientales, etiam eae, quae iam a saeculo V se separaverunt ab Ecclesia Romana, asserunt numerum septenarium sacra­ mentorum”. Unde quotiescumque tractabatur de reconciliatione Ecclesiae orientalis cum catholica, numquam vel minimus dissensus oriebatur circa numerum sacramentorum, cum econtra infinitae prope disputationes habe­ rentur de aliis rebus non ita magni momenti, e. gr. de modo baptismi ad­ ministrandi, de pane azymo, de cantico „Alleluia“ etc. Hoc autem clare demonstrat, in Ecclesiis orientalibus iam a saeculis admissum esse numerum septenarium sacramentorum; secus certo certius Orientales doctrinae catho­ licae contradicere conati fuissent. In Ecclesia autem catholica semper fuerunt in usu septem sacramenta, ut patebit, quando de singulis sacramentis argu­ mentum traditionis afferetur. — Praeterea Protestantes non possunt ex historia probare, aliquod sacramentum esse ab aliquo episcopo vel Papa intro­ ductum. Unde strenue argumentatur Drouven100 dicens: ..Edisserant nobis ” Praeclarum exemplum diversarum acceptionum, in quibus veteres theologi adhibebant verbum sacramenti, habetur Hugo de S. Victore, qui eminet inter auctores antiquos scribentes de hac re; vide supra n. 2. 04 In vita S. Ottonis, 2 Iui. apud Bolland. ” Cf. Gietl, Die Sentenzen Rolands 154 sqq. et 194 sqq. ” Cf. Schans, Die Lehre v. d. Sakr. I, § 13; Pourrat, La théol. sacr. cap. s, § 4” Cf. Chr. Pesch, Praei, dogm. VI, n. 91 ; Tanquerey, Theol. dogm. III, de sacr. c. i, n. 22, aliique; Gihr, Die heiliigen Sakramente § 24. ” L. c. Cf. Drouvtn, De re sacr. 1. 1, q. 3, c. 2, § 1, ·” L. c. Caput Π. De numero et divisione sacramentorum N. L. 25 adversarii, quis tandem ille fuerit insani, ut loquuntur, dogmatis fabricator? quo nomine appellatus? qua patria oriundus? cuius instituti professor? qua denique praeditus auctoritate, ut non Occidenti tantum,· sed et Orienti uni­ verso contra doctrinam veterem persuadere potuerit, non duo aut tria, sed septem esse evangelii sacramenta, gratiae efficacia? Quodsi in re tam neces­ saria obmutescant, ut revera hactenus, saepius licet provocati, siluerunt, eos iure nostro mendacii accusabimus fruemurque interim hereditate nostra, quam ... hoc ipso antiquam et coaevam Ecclesiae merito gloriamur iuxta illud Tertulliani toties decantatum axioma: Quod apud omnes unum in­ venitur, non est erratum, sed traditum." 2. Argumentum convenientiae. Catholicae Ecclesiae sacramenta sep- 32 tenario numero definita sunt. Cur autem neque plura neque pauciora enumerentur, optime explicat Catechismus Romanus101 sequens vestigia S. Thomae102. Vita enim spiritualis quadamtenus similis est vitae cor­ porali. Atqui in vita corporali septem sunt praecipue necessaria, scii, quinque ad perfectionem individui et duo ad perfectionem societatis. Ad perfectionem individui requiritur, 1. ut homo nascatur, quod spiritualiter fit per baptismum; 2. ut crescat et roboretur, quod spiritualiter fit per confirmationem; 3. ut nutriatur, quod fit in vita spirituali per panem coelestem eucharistiae; 4. ut sanetur a morbo fortasse in­ curso, quod fit in vita spirituali per poenitentiam; 5. ut post morbum recuperet perfecto modo pristinam sanitatem, quod fit spiritualiter per extremam unctionem, quae tollit peccatorum reliquias. — Ad perfec­ tionem autem societatis requiritur 1. potestas regendi, quae in Ecclesia confertur cum sacramento ordinis; 2. propagatio generis humani, quae in vita spirituali sanctificatur per sacramentum matrimonii. Divisiones sacramentorum. Iam supra distinximus sacramenta Ve-33 teris et Novi Testamenti. Sacramenta autem Novi Testamenti solent dividi: i. Ratione necessitatis in sacramenta omnibus necessaria ad salutem, scii, quinque priora sacramenta, et in sacramenta non quidem pro sin­ gulis hominibus, sed pro societate Christiana necessaria; quae sunt ordo et matrimonium. Sacramenta omnibus et singulis necessaria non eandem necessitatem habent; alia enim sunt necessaria necessitate medii, scii, baptismus pro omni­ bus; poenitentia pro lapsis in peccatum mortale, et secundum complures auctores etiam eucharistia pro illis, qui expeditum rationis usum habent103. Salus igitur aeterna non potest haberi, nisi ista sacramenta recepta fuerint saltem in voto. Non autem absolute requiritur, ut ista sacramenta etiam reapse recipiantur. Pro Ecclesia est necessarium necessitate medii sacra­ mentum ordinis; quia sine isto sacramento Ecclesia visibilis non potest sub­ sistere10·. Cetera sacramenta sunt necessaria necessitate praecepti tantum, scii, confirmatio, extrema unctio, et secundum complures auctores etiam eucharistia. De necessitate singulorum sacramentorum sermo redibit amplior infra in tractatu de sacramentis in specie. Modo generali definivit sacra­ 101 Pars a, c. I, q. ia. ‘°· Cf. infra n. 205 sqq. 103 S. thcol. 3, q. 65, a. 1. ‘°· Cf. S. thcol. 3, q. 65, a. 4. Tract. I. De sacramentis in genere. 26 mentorum necessitatem Concilium Tridentinum105 : „S. q. d. sacramenta Novae Legis non esse ad salutem necessa-ia, sed superflua; et sine eis aut eorum voto per solam fidem homines a Deo gratiam iustificationis adipisci, licet omnia singulis necessaria non sint, A. S.“ 2. Ratione subiecti in sacramenta mortuorum et vivorum. Sacramenta mortuorum per se instituta sunt ad conferendam spiritualiter mortuis, i. e. carentibus gratia sanctificante, vitam spiritualem. Sunt baptis­ mus et poenitentia, quae ex se conferunt gratiam primam; per accidens autem, quando scii, homo suscipiens iam est in statu gratiae sanctificantis, conferunt gratiam secundam, seu augent gratiam iam exsistentem. — Sacra­ menta vivorum, scii, confirmatio, eucharistia, extrema unctio, ordo et matri­ monium, sunt illa, quae solis spiritualiter vivis, i. e. in statu gratiae sanctifi­ cantis exsistentibus, licite administrari valent; causant igitur per se gratiam secundam, seu augent gratiam sanctificantem. — Per accidens autem, quando scii, homo suscipiens est in statu peccati mortalis cum ignorantia inculpabili, causant gratiam primam10°. 3. Ratione effectus in sacramenta characterem imprimentia et non imprimentia. Sacramenta, quae characterem imprimunt indelebilem ac proinde iterari nequeunt, sunt baptismus, confirmatio et ordo. Quattuor alia sacramenta non imprimunt characterem, atque iterari possunt. Priora vocantur etiam sacramenta non-iterabilia; posteriora vero sacramenta iterabilia. 4. Ratione habitudinis ad subiectum in sacramenta formata et in­ formia. Sacramenta formata ea sunt, quae producunt aut augent formam sacra­ menti, prout forma sumitur in primo sensu supra n. 7 explicato, seu prout est gratia sanctificans. — Sin autem propter obicem exsistentem sacramentum non potest gratiam producere et tamen valide collatum fuit, est sacramentum informe. Sacramentum igitur informe non est confundendum cum sacramento invalido (propter substantialem defectum materiae aut formae aut ministri).— Veteres theologi sacramenta informia vocabant sacramenta cum fictione sus­ cepta, quia tunc suscipiens non est vere sed ficte dispositus107. Distinguebant autem duplicem fictionem: alteram materialem, quando ille, qui suscipit sacramentum, invincibiliter ignorat aut non advertit defectum dispositionis necessariae, e. gr. quando adultus recipit baptismum, quin advertat se non habere sufficientem attritionem de peccatis personalibus commissis; alteram formalem, quando homo sacramentum scienter suscipit indigne. Fictio igitur materialis reddit sacramentum simpliciter informe, fictio vero formalis reddit illud insuper sacrilegum. 34 Scholion. De ordine diversorum sacramentorum. Concilium Triden­ tinum108 definivit sacramenta Novae Legis non esse omnia inter se paria. Hinc quaeritur, quomodo sacramenta sint inter se coordinanda. Solet autem distingui triplex ordo, videlicet naturae, dignitatis et necessitatis. Ordo naturae disponit convenienter sacramenta, sicuti communiter solent enume- »0» 100 107 ,0" Sess. 7, can. 4 de Ampliora de hac Cf. 5. Thomas in Schh. 7, can. 3 de sacr. in gcn. (Dene. n. 847). re vide infra n. 40. 4 D. 4, q. 3, a. a, quacstiunc. a, ad a. ancr. fn gcn. (Dene. n. 846). Caput III. De efficacia et effectibus sacramentorum. Art. I. S i. 27 rari: baptismus, confirmatio etc., quia sacramenta necessaria pro homine individuo (scii, quinque priora sacramenta) prius ponenda sunt quam ea, quae sunt necessaria pro societate (scii, duo ultima sacramenta) loe. — Ordo dignitatis ponit eucharistiam in primo loco, quia in eucharistia Christus ipse continetur, in aliis autem sacramentis non nisi gratia Christi. Praeterea omnia alia sacramenta ordinantur ad eucharistiam velut ad finem*110. — Ordo necessitatis ponit baptismum in primo loco, quia nullum sacramentum pro omnibus est tam necessarium quam baptismus, de quo dicitur: „Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei.“ 111 CAPUT III. De efficacia et effectibus sacramentorum. Dividimus istud caput in duos articulos: 1. de primario effectu sacramen­ torum, scii, de gratia; 2. de secundario effectu, scii, de charactere, qui ab aliquibus sacramentis producitur. ARTICULUS I. De primario effectu sacramentorum, scii, de gratia. Cum iste articulus sit satis longus, claritatis gratia subdividitur in tres paragraphes: 1. de productione gratiae ex opere operato; 2. de quantitate et qualitate gratiae productae; 3. de reviviscentia gratiae, obice sublato. § i- De productione gratiae ex opere operato. Principium. De fide catholica est, sacramenta Novae Legis conferre 35 ex opere operato gratiam omnibus obicem non ponentibus. i. Definivit enim Concilium Tridentinum112: „S. q. d. sacramenta Novae Legis non continere gratiam, quam significant, aut gratiam ipsam non ponentibus obicem non conferre, quasi signa tantum externa sint acceptae per fidem gratiae vel iustitiae, et notae quaedam Christianae professionis, quibus apud homines discernuntur fideles ab infidelibus, A. S.“ — „S. q. d. per ipsa Novae Legis sacramenta ex opere operato non conferri gratiam, sed solam fidem divinae promissionis ad gratiam consequendam sufficere, A. S.“ Ut consideranti apparet, istae defini­ tiones sunt contra falsas acceptiones sacramentorum ab haereticis Re­ formatoribus traditas118. — Doctrina igitur catholica haec est: Sacra­ menta Novae Legis conferunt gratiam ex opere operato. Sane cum sacramenta sint sensibilia signa, non possunt conferre gratiam supernaturalem tamquam causae principales, sed tantum ut causae instru­ mentales. Causa enim principalis cum efficiens tum meritoria omnis ‘°0 Ampliorem explicationem videsia S. theol. 3, q. 65, a. 2. 110 S. theol. 3, q. 65, a. 3. 111 Io. 3, 5. Ses». 7, can. 6 et 8 de eacr. in gen. (Dens. n. 849 et 851). “· Cf. Btiprn n. 5. 28 Tract. I. De sacramentis in genere. gratiae est Christus. Utitur igitur Christus sacramentis ad producen­ dam gratiam in hominibus fere sicut scriptor utitur penna ad scriben­ dum. Dicitur: sacramenta conferunt gratiam ex opere operato, i. e. non ex opere operantis; aliis verbis, non ex sanctitate ministri aut merito suscipientis, sed per ipsam applicationem materiae et formae rite factam, dummodo tamen ne sit obex ex parte suscipientis "4. Cum virtutes supernaturales et dona Spiritus Sancti semper comi­ tentur gratiam sanctificantemlls, ista quoque producuntur aut augentur per sacramenta. Probatur doctrina catholica de efficacia sacramentorum tum ex S. Scriptura tum ex SS. Patribus tum ex ratione theologica. a) Ex S. Scriptura, in qua homines, licet iam credentes et poenitentes, nihilominus iubentur sacramentum suscipere ad obtinendam remissionem peccatorum. „Baptizetur unusquisque vestrum in nomine lesu Christi in remissionem peccatorum."118 Ergo baptismus revera causât peccatorum re­ missionem, quae sine collatione gratiae fieri nequit. Quod quidem explicite asserit S. Paulus dicens: ..Secundum suam misericordiam salvos nos fecit Per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus Sancti.“ 117 b) Ex SS. Patribus multi textus afferri possunt pro doctrina catholicalls. Sufficiat adducere tantum tres textus. S. Chrysostomus110 concinne dicit: „Quod est matrix embryoni, hoc est fideli aqua: siquidem in aqua fingitur et formatur." — S. Augustinus autem, qui prius dixerat: „Non eorum meritis, a quibus ministratur, nec eorum, quibus ministratur, constat baptis­ mus, sed propria sanctitate atque veritate propter eum, a quo institutus est" 12°, alio loco121 exclamat: „Unde tanta virtus aquae» ut corpus tangat et cor abluat!" Tertullianus122 dicit: „Caro abluitur, ut anima emaculetur; caro ungitur, ut anima consecretur; caro signatur, ut et anima muniatur; caro manus impositione adumbratur, ut et anima spiritu illuminetur; caro corpore et sanguine Christi vescitur, ut et anima de Deo saginetur." c) Ex ratione theologica. Etenim baptismus infanti valide collatus ab infideli confert gratiam. lamvero ista gratia nequit dari ex fide aut merito ministri, ut patet, praesertim, si iste minister est homo infidelis et peccator; neque ex fide aut merito infantis, quippe qui incapax sit eliciendi ali­ quem actum deliberatum. Ergo datur vi solius sacramenti, seu ex opere operato. 86 2. De modo, quo sacramenta causant gratiam. Concordant quidem omnes catholici in hoc, quod tenent, sacramenta causare gratiam ex opere operato, et non ex opere operantis, sicut docent Protestantes; ast minime consentiunt, utrum causalitas sacramentorum sit physica an moralis. *“ Cf. infra n. 36. 118 Cf. supra I, n. 445 et 472. 119 Act. 2, 38. Cf. etiam Act. 22, 16; 1 Cor. 6, II; Eph. 5, 26; 2 Tim. 1, 6; I Petri 3, 21. 117 Tit. 3, 5. 119 Videsis Drouven, De re sacr. 1. 1, q. 5. 119 Hom. 25 vel 26 in Ioan. n. 1 (Migne, Patr. graec. 59, 153). 129 Contra Crescon. 1. 4, c. 16, n. 19 (Migne, Patr. lat. 43, 559). 121 In Ioan. tr. 80 (Migne 1. c. 35, 1840). ,22 De renor, earn. c. 8 (Migne I. c. 2, 852). Caput III. De efficacia et effectibus sacramentorum. Art. I. S i. 29 Dictio ex opere operato dupliciter explicatur, scilicet: a) Ex ipsa valida administratione sacramenti123, dummodo ne adsit obex. Obex autem non invenitur nisi in solis adultis, et est defectus alicuius dispositionis essentialiter requisitae, e. gr. fidei, contriti­ onis etc. b) Ex ipso opere redemptionis a Christo facto. Quae quidem altera explicatio a paucis theologis124 proposita minus est recta. Etenim Christus Redemptor per suam passionem est quidem causa meritoria gratiae sacramentalis, immo et omnium aliarum gratiarum, sed in sacra­ mentis Novae Legis gratia causatur effective (licet instrumentaliter) per ipsum signum sensibile, i. e. per debitam applicationem formae ad materiam. Dictio opus operantis significat merita et dispositiones sive ministri sive suscipientis sacramentum. Protestantes non raro derident dictionem „ex opere operato", quippe quae sit recenter introducta, immo et peccet contra regulas grammaticae 13B. Fatendum est quidem Petrum Pictaviensem (de Poitiers, f 1205) fuisse primum apud quem invenitur haec dictio* 126. S. Thomas cognovit quidem hanc dictionem, ipse vero eam in Summa theol. non adhibuit127. Sed numquid locutio ,.materia et forma" occurrit ante idem tempus? Nonne licet adhibere nova et aptiora verba ad exprimendam rem veterem? — Quae autem dicuntur de violatis regulis grammaticae, sunt satis misella. Etenim unaquaeque disciplina habet terminos uti dicunt technicos, qui non semper respondent obvio sensui verborum. — Ceterum nihil obstat, ne verbum „operari“ sumatur in sensu passivo. Sic e. gr. habetur apud Tertullianum128* : ,.charismata perperam operata". Lactantius, cuius elegans latinitas multum laudatur, loquitur „de susceptis operatisque virtutibus" 120. S. Augustinus habet hanc phrasim: „a femina nobili Lucilia operata corruptio"130*133 . Vel ipse Cicero aliquando adhibet verba deponentia in sensu passivo, e. gr. scribit ad Nepotem: „Qui est pauper, aspernatur."— Ergo Protestantium derisiones de dictione „opus operatum" sunt et ipsae deridendae. Sententiae catholicorum de causalitate sacramentorum. Est de fide ca- 37 tholica, sacramenta Novae Legis causare gratiam ex opere operato, i. e. per vim illis divinitus communicatam. Sed quomodo haec vis exseritur? Cum haec quaestio pertineat potius ad Theologiam dogmaticam quam ad moralem, hic non nisi brevissime afferuntur diversae auctorum sententiae. i. Sacramenta Novae Legis causant gratiam sicut causa instrumentalis physica. Sane Deus est principalis causa; sed sicut artifex adhibet penicillum 133 Durch die gültig vollzogene Sakramentsspendung allein. 121 Mohler, Symbolik § 28; Hilgers, Symbolische Théologie 157. 135 Cf. Harnack, Dogmengeschichte III 463 482 sqq. 128 Sent. 1. S, c. 6 (Migne, Patr. lat. 211, 1235). 137 4, dist. i, q. i, a. 5, quaestiunc. 1 : „Ipsum sacramentum dicitur a quibusdam opus operatum, usus autem sacramenti est ipsa operatio, quae a quibusdam opus operans dicitur. Cum dicitur sacramentum per se loquendo gratiam conferre vel non conferre, referendum est ad opus operatum." Cf. 4, dist. 2, q. 1 in fine. 133 De praescript. c. 27 (Migne 1. c. 2, 48). ”· Inatit. 7, 27 (Migne I. c. 6, 819). De unit. Eccl. c. 25, 73 (Migne 1. c. 43, 443). 30 Tract. I. De sacramentis in genere. ad pingendum, ita fere Deus adhibet sacramenta ad gratiam animae in­ fundendam. Hanc physicam causalitatem sacramentorum docent S. Thomas (saltem senior131 et omnes fere Thomistae132; insuper Suarez, Bellarminus, Tanner, Schâzler, Scheeben133, Gihr aliique. 2. Sacramenta Novae Legis causant gratiam sicut causa moralis instrumentalis. Tutores istius sententiae non concordant inter se, quid sit ista causalitas moralis. Alii putant, illam esse quandam dignitatem moralem sacramentis inhaerentem, cui gratia debetur. Alii opinantur, sacramenta esse quasi petitiones seu orationes a Christo institutas, ut ex eis Deus infallibiliter moveatur ad gratiam conferendam propter merita lesu Christi. Melchior Canus (saec. XVI) fertur fuisse primus, qui in hanc quaestionem introduxit terminum „causae moralis"1S*. Causalitatem moralem sacramentorum pro­ pugnant Lugo, Lessius, omnes fere Scotistae et omnes fere lesuitae moderni, ut Franzelin, Chr. Pesch, Hurter, Lehmkuhl etc. 3. Sacramenta Novae Legis instrumentaliter et efficienter causant non quidem ipsam gratiam, sed quandam dispositionem ad illam; quae quidem dispositio est character in tribus sacramentis, ornatus autem quidam in quattuor aliis sacramentis. Ita S. Thomas iunior131 *135 et multi alii, praesertim 133 132 antiqui et ex modernis aliqualiter Billot136. 4. Sacramenta Novae Legis sunt merae condiciones et occasiones gratiae conferendae. Ad explicandam hanc sententiam affertur sequens exemplum137: „Est simile de illo, qui accipit denarium plumbeum facta tali ordinatione, ut, qui habuerit unum de illis denariis, habeat centum libras e rege; qui quidem denarius non dat illas centum libras, sed solum rex accipienti ipsum." Haec sententia tribuitur Alexandro Halensi et Scoto atque docetur etiam a Durando138. Ex quibus quattuor explicationibus praeferenda videtur causalitas physica a) propter auctoritatem S. Thomae; b) propter auctoritatem Catechismi Ro­ mani, qui manifeste favet huic sententiae139; c) propter maiorem dignitatem inde sacramentis tributam. Etenim sicut mediante humanitate Christi Deus miracula fecit, ita mediantibus signis sacramentalibus Deus gratiam in ani­ mas hominum infundit. Dignius est autem causare physice excellentissimam qualitatem gratiae, quam solummodo causare moraliter. — Unica fere seria 131 S. theol. i, 2, q. 112, a. 1 ad 2; 3, q. 62, a. 1 3 4 6. 132 Cf. E. Hugon O. Pr., La causalité instrumentale en théologie, Parisiis 1907. 133 Die Mysterien des Christentums § 82. 139 Reiectis pluribus aliis explicationibus M. Canus dicit : „Nos vero ... cum Concilio Florentino pronuntiamus nostra sacramenta et continere gratiam et eam suscipientibus digne conferre. Continere, inquam, non ut causa naturalis continet suum effectum, sed ut causa moralis. Crumena siquidem continere dicitur captivi redemptionem, quoniam pecuniam continet : et sacramenta, quae continent sangui­ nem Christi, continere dicuntur gratiam et remissionem peccatorum. Et sicut crumena pecuniam administrans redemptionem confert, ita sacramentum confert gratiam, pretium sanguinis applicans" (Relecr. de sacr. P. 4, conci. 6). 135 4, diet i, q. I, a. 4. «e De sacram, q. 62, thés. VII. Cf. Dalmatius Locher, Die Theorie vom sakramentalen Seelenschmuck, Bonnae 1913. 137 S'. Thom. 4, dist. 1, q .1, a. 4. 138 In 4, diet. I, q. 4; cf. Billot, De Eccles, sacr. q. 62, § 3. i·9 Pars 2, c. I, q. 14, et praesertim q. 18: „Fidei lumine cognoscimus, omni­ potentis Dei virtutem in sacramentis inesse, qua id efficiant, quod sua vi res ipsae naturales praestare non possunt." Caput ΠΙ. De efficacia et effectibus sacramentorum. Art. I. § 2. 31 difficultas contra causalitatem physicam sacramentorum petitur ex revivi­ scentia quorundam sacramentorum; quae tamen difficultas bene solvitur a Billuart 14°, qui etiam totam hanc quaestionem optime tractat. Corollarium. Ex dictis breviter complecti possumus hoc modo totam pro- 38 ductionem gratiae mediantibus sacramentis: Gratiae a sacramentis productae Christus est causa meritoria; minister est causa ministerialis coniungendo materiam et formam; sacramentum ex materia et forma compositum est causa instrumentons ; fides, poenitentia, pietatis officia etc. hominis suscipien­ tis sacramentum sunt condiciones requisitae sive ad valorem sive ad liceitatem sacramenti. §2. De quantitate et qualitate gratiae productae. 1. Quantitas gratiae productae dependet ex duobus: a) a disposi-39 tione suscipientis; b) ab ipso sacramento suscepto. a) Quantitatem gratiae recipiendae dependere a dispositione suscipientis, patet ex Concilio Tridentino141 docente unumquemque in justificatione ac­ cipere gratiam sanctificantem secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem. Hinc e. gr. qui cum maiore fervore et meliore dispositione recipit eucharistiam, accipit quoque maiorem gratiam quam alius minus dis­ positus. Econtra duo infantes (quippe qui sint eiusdem dispositionis) reci­ piunt in baptismo eandem gratiam. — Ita quoque clare docet S. Thomas142. b) Quantitatem gratiae dependere etiam ab ipso sacramento, eruitur ex diversa dignitate diversorum sacramentorum. Si enim sacramenta non sunt paris dignitatis 143, ut definivit Concilium Tridentinum, probabile est illa nec etiam producere parem seu aequalem gratiam. Quare cum eucharistia sit omnium sacramentorum dignissimum, videtur etiam maximas gratias pro­ ducere. Nihilominus accidere potest, ut quis minus dispositus recipiens eucharistiam accipat minorem gratiam quam alius melius dispositus recipiens sacramentum matrimonii. Ratio est, quia quantitas gratiae praecipue men­ suratur ex dispositione suscipientis sacramentum. 2. Qualitas gratiae a sacramentis productae est diversa: 40 a) Sacramenta mortuorum per se causant gratiam primam, per ac­ cidens autem gratiam secundam; sacramenta autem vivorum per se causant gratiam secundam et per accidens aliquando gratiam primam.— Quid sit gratia prima et secunda, ex supradictis patet. Veritas autem enuntiatae propositionis elucet ex hoc, quia sacramenta per se causant id, ad quod a Christo primario sunt instituta. Porro sacramenta mortuorum a Christo instituta sunt primario, ut spiritualiter mortuis, i. e. carentibus gratia sanctificante, conferatur vita spiritualis, videlicet ut baptismus abluat pec­ catum originale et poenitentia peccata actualia. Sin autem ista duo sacra­ menta recipiuntur ab homine iam contrito ac proinde iustificato, per ac­ cidens causant gratiam secundam, i. e. augent gratiam sanctificantem iam exsistentem. Ita sententia communissima et certa. Ratio autem est, quia 140 De sacr. dise. 3, a. 2. Cf. novam solutionem datam a Marin Sola (Divus Thomas 1935, p. 49—03). “** Scss. 6, c. 7 (Dent. n. 799). 142 S. theol. 3, q. 69, a. 8. *4’ Sens. 7, c. 3 de sacr. in gen. (Dent. n. 846). 32 Tract. I. De sacramentis in genere. secus ista sacramenta frustrarentur, licet non adesset obex; quod est contra naturam sacramentorum. — Sacramenta vero vivorum per se instituta sunt pro vivis, i. e. supponunt statum gratiae in suscipiente. Per accidens autem, quando e. gr. homo attritus putat, se esse rite absolutum, sed ob defectum confessarii revera non est absolutus, per ista sacramenta recipit gratiam primam. Ita sententia magis pia, probabilior et fere apud omnes recepta1**. Hinc S. Thomas loquens de eucharistia, quae est sacramentum vivorum, dicit1*5: „Potest tamen hoc sacramentum operari remissionem peccati . . . etiam perceptum ab eo, qui est in peccato mortali, cuius conscientiam et affectum non habet: forte enim primo non fuit sufficienter contritus, sed devote et reverenter accedens, consequetur per hoc sacramentum gratiam caritatis, quae contritionem perficiet et remissionem peccati." Idem docet Angelicus Doctor de confirmatione145 et de extrema unctione1*7. Ratio est, quia iuxta Concilium Tridentinum148 sacramenta conferunt gratiam omnibus, qui non ponunt obicem. Porro ille, qui bona fide putans se esse in statu gratiae recipit sacramentum vivorum, non videtur ponere obicem, quia eius peccata sunt retractata per veram et sinceram attritionem. Unde theologi solent generaliter dicere: homo attritus recipiens aliquod sacramentum fit contritus149. Cum igitur eucharistia homini attrito et in bona fide exsistenti causet gratiam sanctificantem, complures auctores150 docent, in extrema necessitate etiam laicum posse administrare eucharistiam moribundo qui, deficiente sacer­ dote, licet attritus non potest confiteri. Forte enim iste non potuit elicere perfectam contritionem, ideoque, ne moriatur cum sola attritione ac sic dam­ netur, melius et securius est, ut recipiat etiam ex manu laici eucharistiam, et sic ex attrito fiat contritus. Huic sententiae favet S. Alphonsus151 et S. Congr. de Prop. Fid. die 21 Iulii 18411M. b) Omnia sacramenta causant praeter gratiam sanctificantem (vel augmentum illius) etiam gratiam sacramcntalem. Communiter quidem theologi docent, quodque sacramentum conferre spe­ cialem gratiam sacramentalem, sed quid sit ista gratia sacramentalis, non concordant. Aliis est gratia actualis quaedam, quae dabitur tempore suo ad hoc, ut quilibet possit facilius implere obligationes ex sacramento ortas. Aliis est ius ad gratias actuales, quoties opus fuerit, obtinendas. Aliis est specialis habitus infusus (Aureolus, Paludanus). Aliis demum cum Billuart est ipsa »*· S. Alphonsus, Theol. mor. 1. 6, n. 6. 1,5 S. theol. 3, q. 79, a. 3. 1,5 S. theol. 3, q. 72, a. 7 ad 3. 147 4, dist. 23, q. I, a. 2, quaestiunc. 1 ad 1. 1,8 Sess. 7, can. 7 de sacr. in gen. (Dem. n. 850). »*» Obiectiones contra hanc alteram partem propositionis videsis apud Billuart, De sacr. diss. 3, a. 3. 150 Suarez (De sacr. disp. 72, sect. 1); Laymann (Theol. mor. 1. 5, tr. 4, c. 7, n. 6) etc. 151 Theol. mor. 1. 6, n. 237. 157 „An permitti potest in hoc persecutionis tempore, ut fidei confessores ad mortem propter fidem damnati, et quibus in carcere defertur ss. eucharistiae sa­ cramentum occulte, possint illud suis manibus accipere et sesc occulte communi­ care, ne sacerdos ... a persecutoribus agnoscatur et prehendatur? Affirmative, dummodo nullo irreverentiae ... periculo tantum sacramentum exponatur." Collect, de Prop. Fide n. 928. Caput III. De efficacia et effectibus sacramentorum. Art. I. S 3· 33 gratia sanctificans cum ordine et iure ad auxilia specialia tempore debito habenda. — Prima sententia displicet, quia sacramenta utpote effectiva ex opere operato producunt statim totum effectum suum et non in futuro. Ad­ huc magis displicet tertia sententia, cum iste habitus infusus gratis prorsus fingatur, nec ullum fundamentum habeat in Scriptura aut Traditione. Secunda et quarta sententia fere coincidunt et videntur praeferendae. Sic e. gr. gratia sacramentalis baptismi est ius ad auxilia necessaria pro vita spirituali pure et innocenter ducenda: confirmationis est ius ad robur in tentationibus et difficultatibus et ad praecavenda peccata futura; eucharistiae ad nutriendam et fovendam vitam spiritualem; extremae unctionis ad auxilium habendum in ultimo agone; ordinis ad officia clericalia rite persolvenda; matrimonii ad vitam coniugalem sancte agendam. S. Thomas de hac re scribit: „Sicut igitur virtutes et dona addunt super gratiam communiter dictam quandam perfectionem determinate ordinatam ad proprios actus potentiarum, ita gratia sacramentalis addit super gratiam communiter dictam et super virtutes et dona quoddam divinum auxilium ad consequendum sacramenti finem.",5’ §3De reviviscentia sacramentorum. Notio. Reviviscentia1M sacramentorum in eo consistit, quod sacra-41 mentum valide quidem, sed infructuose susceptum propter obicem ex­ sistentem, postea, remoto obice, omnes effectus suos producit. Brevius: Reviviscentia est transitus sacramenti informis ad sacramentum for­ matum. Obex fructibus sacramenti obsistens communiter quidem est graviter culpabilis (nempe voluntaria susceptio sacramenti vivorum in statu peccati mortalis), sed non semper, ut supra n. 33 (4) dic­ tum est. Quaenam sacramenta reviviscant, neque Ecclesia definivit neque 42 theologi consentiunt. Sunt tres sententiae: Prima asserit, nullum om­ nino sacramentum informe reviviscere. Quae quidem sententia tribui ■ olet Vasquesio180. — Secunda sententia docet, omnia prorsus sacra­ menta reviviscere sublato obice, quia quodlibet sacramentum est et manet opus Christi, quod semper suum effectum producet, si obex ublatus fuerit. Ita Haine108. Unde iuxta hanc sententiam e. gr. ille, qui centies sacrilege communionem recepisset, si tandem aliquando cum attritione sacramentum poenitentiae suscepisset aut etiam solam contri­ tionem elicuisset, reciperet totum cumulum gratiarum centum commu-* 183 S. theol. 3, q. 62, a. 2. Haec vox reviviscentia, quae in re sacramentaria non invenitur apudS.Thomam aliosque veteres theologos, proprie loquendo non est accurata. Reviviscere enim dicitur id, quod fuit vivum, dein mortuum et postea iterum vivum. lamvero sacramentum cum obice susceptum non est vere vivum ac proinde nequit proprie reviviscere. Difficile autem est invenire melius verbum. Forte posset dici surrectio sacramentorum. Cf. Chr. Pesch, Praei, dogm. VI, n. 315, qui contendit immerito tribui hanc sententiam Vasquesio. ’I'n De sacr. in gcn. q. 7. Ioh. a S. Thoma (De Sacram, disp. XXIV, n. 277) idem docet. PsOmm·*. Man Theol mor III 3 34 Tract. I. De sacramentis in genere. nionum sacrilegarum. Hanc sententiam vocat S. Alphonsus157 absur­ dam. — Tertia sententia asserit, quaedam quidem sacramenta informia reviviscere, obice sublato, sed non omnia. Quae quidem sententia est communissima. In assignandis autem sacramentis, quae reviviscant, theologi iterum non concordant; consentiunt vero, saltem tria sacra­ menta imprimentia characterem et insuper sacramentum matrimonii reviviscere. a) De baptismo docet S. Thomas158* 1: 60 ..Impeditur autem quandoque per fictionem [est idem ac obex] ; unde oportet, quod remota ea per poenitentiam, baptismus statim consequatur suum effectum." Idem iam docuerat S. Augu­ stinus150: „In illo, qui fictus [ad baptismum] accesserat, fit, ...ut, quod ante datum est, tunc valere incipiat, cum illa fictio veraci confessione recesserit." Ratio autem est, quia, si non admittitur reviviscentia baptismi, vix intelligitur, quomodo homo ita cum obice baptizatus possit postea remissior, m peccati originalis obtinere. Etenim talis remissio nequit obtineri per poeni tentiae sacramentum, quod sola peccata actualia remittere potest. b) Sicut baptismus ita et confirmatio et ordo, cessante obice, reviviscunt, „quia, cum haec sacramenta nequeant iterari, videtur consentaneum divinae bonitati, ne tales suscipientes relinquantur destituti gratia sacramentali, tam proficua in confirmatis ad resistendum tentationibus, et in ordinatis ad ob­ eunda munia clericalia." 100 c) Idem dicendum videtur probabilius de extrema unctione et matrimonio, quia haec quoque sacramenta aliquatenus iterari nequeunt, scii, durante eodem morbo eodemve coniugio. Ergo si quis post validam sed indignam susceptionem extremae unctionis (durante eodem morbo) aut matrimonii (durante hoc matrimonio) contritionem perfectam elicuit, aut sacramentum poenitentiae digne suscepit, gratia istorum sacramentorum reviviscit. d) Reviviscentia poenitentiae valde dubia est181; a S. Alphonso citatur quidem S. Thomas 100 pro sententia affirmativa, sed verba Angelici Doctoris facile admittunt aliam explicationem. Lugo108 autem docet, poenitentiam posse reviviscere. Sed merito dubitatur, num sacramentum poenitentiae possit revera esse validum et tamen informe. Si quis enim etiam bona fide accedit ad poenitentiam putans se habere saltem attritionem sufficientem, revera autem illam non habet, sacramentum est nullum, quia attritio est de essentia poenitentiae. Ergo in hoc casu sacramentum non est informe, sed prorsus invalidum. Unicus casus, de quo quaeri potest, est iste: si poenitens ex bona fide non elicit dolorem universalem, e. gr. si duorum peccatorum mortalium reus (e. gr. fornicationis et violati ieiunii), unius plane immemor de sola fornicatione dolet ex motivo particulari, nempe quia expresse dictum est in S. Scriptura fornicarios non intrare in regnum coelorum. — Sed ut quisque videt, iste casus est fere theoreticus et numquam in praxi accidit, ac prae­ terea non est certum, num dolor particularis sufficiat in hoc casu ad valorem sacramenti. Certe omnes adhortandi sunt, ut dolorem eliciant ex motivo 157 Theol. mor. 1. 6, n. 87. Reviviscentiam eucharistiae docuit quoque Caietanus (Opusc. 1, tr. 5, q. 5), sed hoc revocavit Comm. in S. theol. 3, q. 79, a. 1. 168 S. theol. 3, q. 69, a. 10. 160 De bapt. contra Donat. 1. I, c. 12, n. 18 (Migne, Patr. lat. 43, 119). ,80 S. Alph,, Theol. mor. I. 6, n. 87. 1,1 Cf. infra n. 353. ,e* 4, dint. 17, q. 3, n. 4, wol. 1. *“· De «aer. in gcn. n. 103 et 104 Caput ΠΙ. De efficacia et effectibus sacramentorum. Art. 11. 35 universali et non particulari. Sin autem adfuisset in casu praedicto motivum universale doloris, etiam peccatum oblivione omissum per sacramentum fuisset remissum. Unde in praxi quando quis inculpabiliter alicuius peccati obliviscitur ac proinde nec etiam eius poenitet, cum tamen supponi debeat contritio vel attritio generalis de omnibus peccatis, sufficit ut istud peccatum antea omissum et menti iterum occurrens in sequenti confessione declaretur. Sin autem numquam in mentem veniat, nihilominus indirecte remissum est in confessione peracta1M. Sacramentum eucharistiae non reviviscere, iam supra dictum est. Doctrina proposita de reviviscentia sacramentorum hoc modo pot­ est breviter resumi: Quinque sacramenta, si sint informia, reviviscunt, nempe baptismus, confirmatio, extrema unctio, ordo, matrimonium; duo autem sacramenta non reviviscunt, scii, eucharistia et poenitentia. Condiciones requisitae ad reviviscentiam. Admissa reviviscentia 43 quorundam sacramentorum quaeritur, quid sit praestandum, ut ista sacramenta reapse reviviscant. Regula generalis est: Ut sacramenta informia reviviscant, requiri­ tur et sufficit eadem dispositio, quae erat in ipsa receptione requisita ac sufficiens ad gratiam consequendam. Resolves: i. Quando sacramentum informe fuit simul sacrilegum, illud non reviviscit, usquedum status gratiae acquisitus sit sive per absolutionem -..icramentalem sive per contritionem perfectam cum voto confitendi. Ita omnes. 2. Quando post sacramentum informe (etiam inculpabiliter) susceptum quis perpetravit peccatum mortale, sacramentum istud non reviviscit, usque­ dum status gratiae sit acquisitus sive per absolutionem sacramentalem sive saltem per contritionem cum voto confitendi. Ita omnes. 3. Quando sacramentum vivorum informe remansit inculpabiliter, e. gr. quando quis putavit se habere attritionem sufficientem, revera autem non habet, et propterea invalide absolutus recipit in bona fide confirmationem, hoc sacramentum non reviviscit, nisi acquisitus sit status gratiae per con­ tritionem aut attritionem veram cum absolutione sacramentali. Ita sententia probabilior. 4. Quando sacramentum mortuorum, i. e. baptismus (et idem valet de extrema unctione) inculpabiliter remansit informe, videtur sufficere sola attritio, ut illud sacramentum reviviscat. E. gr. aliquis suscepit extremam unctionem, quando fuit iam sensibus destitutus neque habuit etiam attritionem officientem; tunc videtur hoc sacramentum informe reviviscere, quando homo postea elicit actum verae attritionis105. — Ceterum, ut iam supra monuimus, Ecclesia nihil de sacramentorum reviviscentia eiusque condicioni­ bus requisitis hucusque definivit. ARTICULUS II. De secundario effectu quorundam sacramentorum, seu de charactere. Principium. Doctrina catholica est, in sacramentis baptismi, con-n firmat tonis et ordinis non solum gratiam conferri, verum etiam im,οή Cf. de hac re S'. rllph 1. c. n. 444, et Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 401 sq. *·* Cf. /. Kern, De »acr. extr. unet. (1907) 37a sqq. 3» 36 Tract. I. De sacramentis in genere. primi in anima characterem, i. e. signum quoddam spirituale et indele­ bile, unde et ista tria sacramenta iterari non posse1ββ. Tria igitur de fide catholica credenda sunt: i. characterem esse signum quoddam spirituale et indelebile animae impressum; 2. hoc signum imprimi a tribus sacramentis : baptismo, confirmatione et ordine; 3. haec sacramenta non posse iterari. — Cetera omnia, quae theologi subtiliter de hac re disputant, utilia quidem sunt, sed ad fidem minime pertinent. 45 i. Exsistentiam characteris negant Wicleff et Reformatores1βτ. Mart. Chemnitz autem characterem vocat inventum Innocentii III (saec XIII) et commentum scholasticorum. Econtra quidam theologi catholici168* non tantum in tribus enumeratis sacramentis characterem admittunt, sed insuper in matrimonio et extrema unctione (quippe quae sint sacramenta aliquatenus initerabilia) ponunt quasi-characterem. Verumtamen iste quasi-character nullum fundamentum habet neque in S. Scriptura neque in doctrina Ecclesiae et SS. Patrum; ideoque non est admittendus. — Exsistentia vero characteris in tribus enumeratis sacramentis minime inventa est ab Innocentio III, quippe qui iam de charactere loquatur sicut de re omnibus nota. — Etsi non clare descri­ bitur in S. Scriptura character, manifeste tamen admittitur a SS. Patribus. In S. Scriptura tres loci occurrunt, qui intelligi possunt (licet non debeant) de charactere sacramentali : „Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo et qui unxit nos Deus; qui et signavit (σφραγισάμενος) nos et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris."„Credentes signati estis Spiritu promissionis Sancto."170 „Nolite contristare Spiritum Sanctum Dei, in quo signati estis (έσφραγίσθητε) in diem redemptionis."171*. Clarius de charactere locuti sunt SS. Patres, quorum testimonia videri possunt e. gr. apud Billuart173* . Sufficiat adducere verba S. Augustini, qui agnoscit in baptismo etiam indigne suscepto imprimi characterem: „Ecce accipit sacramentum nativitatis homo baptizatus; sacramentum habet; ... attendat tamen in cor ; ... videat, si habeat caritatem ; ... si autem non habet, characterem quidem impositum habet, sed desertor vagatur."173 Saeculo XIII testante Angelico Doctore omnes theologi agnoverunt charac­ terem in quibusdam sacramentis imprimi17t. Pro exsistentia characteris S. Thomas dat hanc rationem congruentiae: Quicumque deputatur ad aliquod officium magnum, consuevit ad illud aliquo signo distinctivo consignari, 183 Cf. Cone. Trid. sess. 7, can. 9 de sacr. in gen. (Dem. n. 852) ; Eugenius IV, Instr, ad Armenos (Denz. n. 69s), et Innoc. Ill in c. 3, X 3, 42. 137 Cf. Harnack, Dogmengesch. III 140. 133 Oswald, Schwetz, Farine. Iste ultimus auctor in opusculo: Der sakram. Charakter, Freiburg i. Br. 1904, putat characterem sacramentalem esse ipsum Spiritum Sanctum; atque etiam alias opiniones satis singulares proponit. «0 2 Cor. I, 21 sq. 170 Eph. 1, 13. 171 Eph. 4, 30. — Cf. S. theol. 3, q. 73, a. 1; Cat. Rom. P. 2, c. 1, q. 18. 173 De sacr. dies. 4, a. 1. 173 In i Ioan. tr. 5, n. 6 (Afigne, Patr. lat. 35, 2015). 173 4, dist. 4, q. I, u. I, Caput III. De efficacia et effectibus sacramentorum. Art. II. 37 sicuti antiquitus milites adscript! solebant quibusdam characteribus insigniri. Atqui in tribus sacramentis enumeratis fideles deputantur ad magna officia divini cultus, ut infra explicabitur. Ergo valde conveniens est, ut in istis sacramentis character imprimatur175. 2. Natura et qualitates characteris. Character definiri potest: signum 46 spirituale animae indelebiliter impressum, quo homines ad divinum cultum speciali modo deputantur et ab aliis distinguuntur. Dicitur i°: signum spirituale per oppositionem ad signum sensibile, quale est ipsum sacramentum. Character enim sola mente percipi potest. Dicitur 2 : animae indelebiliter impressum. Character imprimitur non in essentia animae (ut volunt Vasquez, Suarez, Lugo, alii), sed in potentia cius, et quidem non in voluntate, ut volunt Scotistae, sed in intellectu practice. Character est enim spiritualis potestas supernaturalis ordinata ad divinum cultum, ut infra dicetur. Cultus autem consistit in quadam externa protesta­ tione fidei. Ergo convenienter ponitur character in eadem animae potentia, in qua est fides176. — Character est prorsus indelebilis, non ita quidem, quasi ab omnipotentia divina non possit deleri (sic enim et ipsa anima im­ mortalis deleri potest), sed quia de facto numquam delebitur neque in hac neque in altera vita. Characterem non deleri in hac vita, definitum est a Concilio Tridentino177; illum autem non deleri in altera vita, est doctrina communis theologorum. Quare S. Thomas176 docet: „Post hanc vitam re­ manet character, et in bonis ad eorum gloriam, et in malis ad eorum igno­ miniam; sicut etiam militaris character remanet in militibus post adeptam victoriam, et in his, qui vicerunt, ad gloriam, et in his, qui sunt victi, ad poenam." Ex hac indelebilitate omnimoda sequitur, ut e. gr. sacerdos, qui post mortem resuscitaretur, non esset iterum neque baptizandus neque con­ firmandus neque ordinandus; manet enim sacerdos in aeternum. Econtra coniuges mortui et resuscitati, si vellent matrimonium continuare, deberent iterum copulari, cum coniugale vinculum morte dissolvatur176. Ratio, quare character sacramentalis sit indelebilis, est (praeter voluntatem Dei sic sta­ tuentem) indoles ipsa characteris, qui non dependet a libero arbitrio hominis, sicuti gratia sanctificans, sed a solo Deo, cuius est instrumentum. Insuper gratia sanctificans habet aliquid sibi contrarium, nempe peccatum mortale, a quo proinde expelli potest; character autem neque peccatum neque aliud quid contrarium habet ideoque semper manet. Dicitur 3°: quo homines ad divinum cultum speciali modo deputantur. I luplex praecipue est effectus et officium characteris: i. distinguere homines per ipsum insignitos ab aliis; unde hoc exprimitur in fine definitionis supra datae; 2. idoneos reddere homines ad divinum cultum vel suscipiendum vel exercendum. Sic sacramentis atque omnibus beneficiis religionis suscipiendis idoneus ac potens efficitur homo in baptismo; in confirmatione autem recipit characterem militis Christi, qui fortiter profiteri valet ore et opere fidem; in ordine demum homo redditur aptus ad sacramenta conficienda aliaque opera cultus divini peragenda. Cum autem totus ritus Christianae religionis derivetur a sacerdotio Christi, S. Thomas docet, characterem sacramentalem esse nihil aliud nisi participationem sacerdotii Christi ab ipso Christo deri- 176 S. thcol. 3, q. 63, a. 1. 176 L. c. a. 4 ad 3. !.. c. 11. 5 ad 3. 170 Cf. 1 Cor. 7, 39. 177 Ib. 38 Tract. I. De sacramentis in genere. vatam180. Dupliciter enim homo potest et debet configurari Christo: a) secundum naturam, et hoc producitur a gratia sanctificante, quae homines reddit consortes divinae naturae181 et coheredes Christi; b) secundum munus, et hoc fit per characterem sacramentalem, quatenus homo imitans Christi exemplum debet clarificare Patrem, i. e. colere Deum. Per baptismum et confirmationem omnes etiam laici recipiunt istam sacerdotii Christi partici­ pationem. In quo sensu dicit S. Petrus: „Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis eius, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum."182 Character est quaedam potentia, ut supra dictum est. „Sicut autem baptizatus accipit potestatem spiritualem ad protestandam fidem per susceptionem aliorum sacramentorum, ita confirmatus accipit potestatem publice fidem Christi verbis profitendi quasi ex officio."183 Praeter sacerdotium generale, quod in baptismate et confirmatione omnibus confertur, est sacerdotium speciale, quod adhuc perfectior est configuratio cum sacerdotio Christi et quod homini tribuit potestatem omnia sacramenta ministrandi et peragendi specialia cultus divini officia. Quod quidem sacerdotium speciale profluens ex charactere speciali confertur in sacramento ordinis. Ex dictis de natura characteris sequitur, ut characteri tres quali­ tates vel potius tria munia competant, quae a veteribus theologis ita solebant exprimi: 1. character significat et distinguit; 2. character disponit (scii, ad specialem cultum Deo exhibendum) ; 3. character assimilât (scii, sacerdotio Christi). 47 Scholion. De natura characteris sacramentalis olim multae controversiae exsistebant inter theologos. Sic Durandus putabat characterem esse puram denominationem extrinsecam seu relationem rationis, sicut cum quis a rege deputatur ad aliquod ministerium18’. Quae quidem sententia est temeraria, cum Concilium Tridentinum definiat characterem esse signum spirituale et indelebile animae impressum185*. Ergo non est quid extrinsecum. Complures alii theologi ante Concilium Tridentinum putabant characterem esse relatio­ nem realem. Verum etiam ista sententia sustineri nequit, cum relatio (etiam realis) non det potestatem ad recipiendum vel agendum, sicut revera facit character. Unde melius vocatur character sacramentalis potentia quaedam physica supernaturalis impressa in intellectu practico188. CAPUT IV. De institutore sacramentorum. Praenotamen. Caput praesens potius inscribimus de institutore quam de causa sacramentorum, quia, ut S. Thomas praenotat ad quaestionem 64 partis 3 S. theol., causa sacramentorum est duplex: nempe per auctoritatem et per ministerium. Prima est causa principalis atque vocari potest institutor; altera 180 S. theol. 3, q. 63, a. 1. ”'2 Petri I, 4. 182 t Petri 2, 9. 183 S. theol. 3, q. 72, a. 5 ad 2. ·"< In 4, dist. 4, q. 1, n. 11. 185 Sess. 7, can. 9 de sacr. in gen. (Dens. n. 852). ιχβ plura dc hac re videsis apud Hilluart, Dc »acr. dias. 4, a. 1, qui suam doctri­ nam fideliter deprompsit ex S. theol. 3, q. 63, Caput IV. De institutore sacramentorum. 39 est causa instrumentalis et nominari potest minister sacramentorum. Nunc agimus de causa principali seu de institutore sacramentorum et postea de ipsorum causa instrumental! seu de ministro. Solum Deum esse auctorem principalem omnium sacramentorum 48 cum Veteris tum Novi Testamenti, per se fere patet. Nemo enim nisi Deus potest determinare signa sensibilia, cum quibus coniuncta est gratia (ut in Vetere Testamento) vel quae instrumentaliter causant gratiam sanctificantem (ut in Novo Testamento). Unde S. Thomas docet: „Solus Deus operatur interiorem effectum sacramenti [ergo a fortiori ipsa sacramenta], tum quia solus Deus illabitur animae, in qua sacramenti effectus exsistit, ... tum quia gratia, quae est interior sacra­ menti effectus, est a solo Deo.“187 „Sacramenta Novae Legis sunt digniora quam sacramenta Veteris Legis. Sed omnia sacramenta Ve­ teris Legis sunt a Deo instituta. Ergo multo fortius omnia sacramenta Novae Legis habent institutionem ab ipso Christo."188 Deus est ita auctor principalis omnium sacramentorum, ut pote­ statem auctoritativam instituendi sacramenta nequeat communicare ulli creaturae. Nam „potestas auctoritatis communicata alicui traheret ipsum extra terminos creaturae; quia non potest esse quod creatura sit agens principale respectu nobilissimi effectus, quo ultimo fini coniungimur, cuiusmodi est gratia, per quam fit remissio peccatorum. Et ideo omnes dicunt, quod potestas auctoritatis nulli creaturae communi­ cari potuit"189. Praeter potestatem auctoritativam instituendi sacra­ menta, theologi, praeeunte S. Thoma190, loquuntur de auctoritate ex­ cellentiae in instituendis sacramentis, quae competit Christo ut homini, seu humanitati ipsius, et quidem propter quattuor rationes: i. quia virtus passionis Christi hominis operatur in sacramentis; 2. quia sacra­ menta nomine Christi administrantur; 3. quia potuit tamquam excellens instrumentum divinitatis instituere sacramenta; 4. quia potuit effectum sacramenti, scii, gratiam sanctificantem, etiam sine sacramento, nempe solo imperio suo concedere. Breviter igitur dici potest: Christus ut Deus est auctor principalis; ut homd autem excellens auctor ministeria­ lis omnium sacramentorum. Thesis i. Omnia Novae Legis sacramenta sunt immediate instituta 49 a Christo ante suam ascensionem. Haec thesis, quae a nonnullis theologis (e. e B. Bellarmino, Becan, Gonet) habetur ut ad fidem pertinens, est saltem theologice certa. Ante Concilium Tridentinum aliqui theologi putabant, quaedam sacramenta non esse im­ mediate a Christo instituta. Sic Hugo de S. Victore, Rolandus, Magister Sententiarum censuerunt, extremam unctionem ab apostolis esse institutam post ascensionem Christi; Alexander Halensis191 miro errore deceptus puta­ vit confirmationem institutam esse in Concilio Meldensi (Meaux) a. 845, cum tamen in huius Concilii canonibus nihil habeatur de institutione con1,7 S. theol. 3, q. 64, a. I. Suppi, q. 29, a. 3 ex 4, dist. 23, q. 1, a. 1. *"· 4, dist. 5, q. i, a. 3, sol. 1. »30 S. theol. 3, q. 64, a. 3. *·* S. theol. 4, q. 9, mcmbr. 1 ; cf. Pourrai, La théol. sacr. chap. 6, § 4, p. 308. Tract. I. De sacramentis in genere. 40 firmationis. S. Bonaventura182 putat, sacramenta confirmationis et extremae unctionis ab apostolis esse instituta. Quam tamen sententiam postea ab illo esse correctam, asserunt Editores Quaracchiani. Cum SS. Patres, ut supra vidimus, non ita claram definitionem sacramenti darent neque eorum septenarium numerum indicarent, sed inter sacramenta enumerarent, quae certe sunt sacramentalia ab Ecclesia instituta (e. gr. con­ secratio ecclesiae, unctio regis etc.), neque etiam potuerunt clare docere, omnia sacramenta esse immediate a Christo instituta. Baptismum et eucha­ ristiam a Christo esse instituta, omnes docuerunt; immo auctor vetustissimus libri pseudoambrosiani de sacramentis docet conceptis verbis: „Quis est auctor sacramentorum nisi Dominus lesus? De coelo ista sacramenta vene­ runt.” 183 Cum nonnulli Modernistae, ut Loisy184, errores sparserint de origine sacramentorum, Pius X in Decreto „Lamentabili“ damnavit pro­ positionem (40): ..Sacramenta ortum habuerunt ex eo, quod apostoli eorumque successores ideam aliquam et intentionem Christi, suadentibus et moven­ tibus circumstantiis et eventibus, interpretati sunt.“185* Probatur institutio immediata omnium sacramentorum a Christo facta: 1. ex Concilio Tridentino: „S. q. d. sacramenta Novae Legis non fuisse omnia a lesu Christo Domino NoStro instituta ... A. S.“18e Licet autem in hoc canone non sit expresse dictum, Christum instituisse immediate omnia sacramenta — Concilium enim noluit condemnare sententiam complurium catholicorum non admittentium nisi mediatam institutionem divinam — tamen hoc esse de mente Concilii sequitur ex tribus: a) Post Concilium nullus fere theologus catholicus ausus est aperte negare immediatam institutionem. b) Idem Concilium187 definivit, extremam unctionem esse a Christo in­ stitutam et a S. lacobo promulgatam. Ergo vel extrema unctio, de qua omnium maior difficultas exsistit, tantum promulgata et non instituta est ab aliquo apostolo, sed ab ipso Christo. A fortiori igitur alia sacramenta a Christo immediate instituta sunt. c) Idem Concilium 188 declarat Ecclesiam non posse mutare substantiam sa­ cramentorum. Ergo a fortiori non potest sacramenta instituere idque nec etiam ex auctoritate Christi, quia non constat de exsistentia talis auctoritatis collatae 2. rationibus theologicis, a) Nullibi neque apostoli neque Ecclesia sibi tribuunt potestatem delegatam instituendi sacramenta, sed potius hoc negant. Ergo Christus solus est auctor sacramentorum. Apostoli se nominabant mini­ stros Christi et dispensatores mysteriorum Dei, numquam autem institutores sacramentorum. Econtra S. Paulus strenue increpavit Corinthios disputantes, a quo unusquisque baptizatus esset, arguens omnes esse baptizatos in no­ mine Christi. b) Sicut Deus auctor Veteris Legis omnia eius sacramenta instituit, ita Christus auctor Novae Legis omnia sacramenta ipse instituit. c) Sacramenta utpote instrumenta necessaria ad salutem pertinent ad ipsum fundamentum cultus religiosi et Ecclesiae. Porro valde conveniens est, ut auctor religionis et Ecclesiae Christianae ipse determinet fundamenta ista 182 183 183 187 188 4, dist. 7, a. I, q. i et dist. 23, a. 1, q. 2. Apud Migne, Patr. lat. 16, 439. 184 L’Évangile et l’Êglise chap. 6, η. 2 Dena. η. 2040. 188 Seas. 7, can. 1 de Baer. in gen. (Dena. n. 844). Sees. 14. can. t de cxtr. unct. (Dena. n. 926). Seas. 2i, c. 2 de comin. (Dena. n. 931). Caput IV. De institutore sacramentorum. 41 Thesis 2. Christus non tantum immediate instituit omnia sacramenta 50 Novae Legis, verum etiam eorum materiam et formam ita specifice determinavit, ut eas substantialiter mutare non liceat. Haec doctrina sequitur ex prima propositione tamquam corollarium. Cum enim essentia cuiusque sacramenti consistat in materia et forma1”, debuit ille, qui immediate sacramenta instituit, etiam eorum formam et materiam determinare. Proinde omnes theologi post Tridentinum viventes docent determinationem materiae et formae a Christo factam; disputant autem inter se, quousque se extendat ista determinatio; solet enim triplex determinatio distingui, nempe individualis, specifica, generica. Determinatio individualis attingit omnia et singula etiam acci­ dentia; specifica non attingit nisi substantialia; genetica demum solum­ modo effectus sacramentorum stabilit. a) Apud omnes quidem constat, Christum non determinasse sin­ gula accidentia in sacramentorum administratione adhibenda, quia lapsu temporis ista accidentia satis mutata sunt, et usque adhuc multum differunt in Ecclesia latina et orientali. Unde absque omni dubio materia et forma, seu potius sacramenta, non sunt directe a Christo de­ terminata in individuo, i. e. quantum ad omnes qualitates etiam ac­ cidentales. Itaque e. gr. utrum baptismus fiat immersione an infusione; utrum consecratio fiat in pane azymo necne etc., non est directe a Christo determinatum. b) Disputant theologi, utrum Christus in genere an in specie de­ terminaverit materiam et formam sacramentorum. In genere Christus hanc determinationem fecisset, si e. gr. dixisset apostolis: Ego statuo septem sacramenta, scii, baptismum, confirmationem etc., et volo, ut utamini materia et forma effectum uniuscuiusque sacramenti apte signi­ ficantibus, ita ut in baptismo significetur ablutio a peccato originali, in confirmatione robur ad firmiter resistendum diabolo, in eucharistia nutrimentum animae etc. — Quem modum si elegisset, Christus adhuc semper remaneret verus et immediatus auctor septem sacramentorum, cum voluisset, septem esse determinatos modos gratiae conferendae per •■aeramenta. — In specie Christus dicitur determinasse materiam et formam sacramentorum, si praeter institutionem genericam modo ex­ plicatam etiam substantialia cuiusque sacramenti praescripsit, e. gr. baptismus est administrandus cum aqua et forma: „Ego te baptizo etc.“; confirmatio cum chrismatis unctione, impositione manus episcopi et forma: „Signo te signo crucis etc.“ — Mutationes autem accidentales materiae et formae a Christo demandatae sunt Ecclesiae, quare quae­ dam differentiae accidentales etiam in materia et forma exsistunt inter Ecclesiam latinam et orientalem. Sententia docens specificam determinationem a Christo esse factam 51 praeferenda videtur. Nam si Christus in genere tantum sacramenta determinasset, Ecclesia necessario haberet auctoritatem mutandi sub- ··· Cf. supra n. 9. 42 Tract. I. De sacramentis in genere. stantialiter materiam et formam sacramentorum ; quod tamen a Concilio Tridentino negatur 200. E. gr. si Christus tantum in genere instituisset sacramentum confirmationis, Ecclesia posset statuere, ut loco chrismatis adhiberetur oleum quodcumque, et loco formae usitatae quaecumque alia significans robur conferendum. — Praeterea accedit auctoritas S. Thomae201, S. Alphonsi 202203 204 et multorum theologorum magnae auctori­ tatis. En verba Angelici Doctoris: „Quia sanctificatio hominis est in potestate Dei sanctificantis, non pertinet ad hominem suo iudicio assumere res, quibus sanctificatur, sed hoc debet esse ex divina in­ stitutione determinatum. Et ideo in sacramentis Novae Legis ... opor­ tet uti rebus ex divina institutione determinatis." — Demum dignitas sacramentorum crescit ex hac determinatione specifica. Etenim cum Christus ex sua infinita bonitate sacramenta tamquam media princi­ palia nostrae salutis instituerit, valde conveniens est dignitati istorum mediorum, ut non generali et vago, sed speciali modo ab ipso fundatore ordinata sint. 52 Sunt complures theologi20S, qui concedunt quidem in quibusdam sacra­ mentis, e. gr. in baptismo et eucharistia, a Christo esse determinatam sub­ stantiam materiae et formae, non autem in omnibus, et notanter non in sacramento ordinis, quippe quod in Ecclesia orientali administretur sine traditione instrumentorum cum sola impositione manuum20*. Quamvis haec doctrina aliquam probabilitatem tenuem habeat, tamen non ita apparet, cur Christus in sacramento ordinis, quod est ita excellens et necessarium, per­ miserit eam libertatem, quam in aliis sacramentis denegavit. Ergo dicendum est, aut solam impositionem manuum esse de essentia sacramenti ordinis, aut etiam in Ecclesia orientali haberi traditionem instrumentorum, scii, in­ directam, cum ordinandus debeat tangere altare, super quod posita sunt in­ strumenta. (Quaenam sententia praeferenda sit, vide infra in tractatu de ordine n. 594.) — Ex matrimoniis clandestinis, quae valida fuerunt ante Concilium Tridentinum, non autem postea, nulla seria difficultas oriri potest contra doctrinam expositam. Etenim legitimus contractus et consensus nupturientium semper fuit et est essentia sacramenti matrimonii. Per im­ 200 Sess. 21, c. 2 de comm. (Denz. n. 931). 201 S. theol. 3, q. 60, a. 5. 202 Theol. mor. 1. 6, n. 12. 203 Cf. Haine, Theol. mor. elementa IV. De sacr. in gen. q. 11. 204 Inter modernos hanc sententiam paulo modificatam tuetur Pourrai (La théol. sacr. chap. 6, § I, p. 274), sequens vestigia Cardinalis Newman: „Le Christ a institué immédiatement tous les sacrements; mais tous les sacrements n’ont pas été donnés à l’Église par le Sauveur pleinement constitués. Sur plusieurs, particulièrement essentiels au christianisme, le baptême et l’eucharistie par exemple, le Christ s’est expliqué complètement.... Quant aux autres, le Sauveur en a posé les principes essentiels; le développement devait montrer aux apôtres et à l’Église ce que le Maître a voulu faire. Jésus en effet ne pouvait pas tout dire à ses apôtres: ,Non potestis portare modo'.... On comprend alors, pourquoi l’Église, d’après le témoignage de l’histoire, n’a pas eu, tout à fait dès l’origine, une con­ science pleine et entière de quelques sacrements.... Jésus a institué immédiatement et explicitement le baptême et l'eucharistie; il a institué immédiatement mais im­ plicitement les cinq autres sacrements." Quae quidem sententia videtur esse valde periculosa atque haud multtim dissimilis propositioni damnatae (40) in De­ creto ..Lamentabili" (cf. supra n. 49). Caput V. De ministro sacramentorum. Art. I. 43 pedimentum clandestinitatis a Concilio Tridentino introductum Ecclesia prorsus nihil mutavit circa hanc essentiam, sed solummodo statuit, ut nupturientes ordinarie nequeant valide maritalem consensum exprimere nisi coram proprio parocho et duobus testibus. CAPUT V. De ministro sacramentorum. Claritatis causa dividimus istud caput in septem articulos: i. de persona ministri; 2. de eius fide et probitate; 3. de eius attentione; 4. de eius inten­ tione; 5. de modo et ritu conferendi sacramenta; 6. de sacramentis dandis aut denegandis; 7. de simulatione et dissimulatione sacramentorum. ARTICULUS I. De persona ministri. Quoniam demonstratum est Christum Deum esse causam principalem et ministrum auctoritativum sacramentorum, nunc de causa ministerial!, seu de ministro humano disserendum est. Quamvis enim Deus sit auctor sacra­ mentorum, ea tamen neque per se neque per angelos in Ecclesia administrare vult, sed mediante homine. Propositio. Solus homo viator isque consecratus aut saltem legitime 53 deputatus est minister sacramentorum. Loquimur de casibus ordinariis, nam miraculoso modo Deus potest sacra­ menta administrare per angelos aut per animas defunctorum. In historia ecclesiastica enarrantur sacramenta administrata per angelos, e. gr., teste Nicephoro205, S. Amphilochius ab angelis fuit consecratus episcopus, hancque consecrationem ratam habuerunt alii episcopi; teste bulla canonizationis S. Agnetis de Monte Politiano, angelus ei saepe porrexit communionem. Pariter si sacerdos mortuus revivisceret, posset rite celebrare Missam, cum character sacerdotalis maneat in aeternum; attamen Deus certe impediret, ne sacerdos damnatus consecraret corpus Christi. Sed de istis casibus extra­ ordinariis hic non loquimur. Per se etiam patet maximam prudentiam esse adhibendam, antequam huiusmodi factorum miraculosorum narratio credatur. Ratio, cur soli homines viatores sint ministri sacramentorum, est imprimis voluntas Dei. Hinc S. Paulus dicit: „Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus pro hominibus constituitur in iis, quae sunt ad Deum*0*. Deinde valde conveniens est, ut, sicut Christus homo fuit primarius minister sacra­ mentorum, ita etiam alii homines a Christo deputati sint ministri secun­ darii207. Non omnem autem hominem cuiuslibet sacramenti esse ministrum, definitum est contra Lutherum et Reformatores a Concilio Tridentino20’: ..S. q. d. Christianos omnes in verbo et in omnibus sacramentis administrandis habere potestatem, A. S.“ — Idem patet ex S. Scriptura, in qua Christus fertur constituisse in Ecclesia quosdam apostolos, quosdam pastores, quos­ dam doctores in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi20#. Specialiter de sacramento ordinis monet S. Paulus: „Sec quisquam sumit •°1 Calist. I. it, c. 20 (Migne, Patr. graec. 146, 630). 200 Hebr. 5. 1. 207 Cf. S. theol. 3, q. 64, a. 7. »"· Sess. 7, can. 10 de sacr. in gen. (Dens. n. 853). 200 * Cf. Eph. 4. 11 sq. Tract. I. De sacramentis in genere. 44 sibi honorem, sed qui vocatur a Deo, tamquam Aaron."210 Ergo si non quilibet potest recipere sacramentum ordinis, a fortiori illud non potest ad­ ministrari a quolibet. — Demum rationes convenientiae adduci possunt: a) In Vetere Lege Deus graviter praecepit, ne quis se immisceret sacris ministeriis nisi illi, qui fuerunt de stirpe Aaron consecrati; unde rex Osias graviter punitus est, quia usurpavit munus sacerdotale. Ergo a fortiori in Nova Lege, ubi ministeria et sacramenta sunt multo sacratiora, non omnes possunt sacramenta administrare. — b) In quolibet regno ordinato non omnes possunt omnia officia adimplere ex auctoritate regis. Ergo conveniens est, ut ista disparitas officiorum etiam habeatur in Ecclesia. Corollarium. Cum Christus sit minister principalis omnium sacramen­ torum, homo minister est tantum mandatarius Christi, ac proinde debet se conformare intentioni Christi quantum ad materiam et formam et potestatem necessariam. Proinde ea, quae ad valide administranda sacramenta ex parte ministri requiruntur, sunt sequentia: 1. debita potestas; non enim omnes possunt administrare omne sacramen­ tum, ut supra dictum est; 2. debita intentio, scii, faciendi quod facit Ecclesia, ut infra dicetur; 3. recta applicatio formae ad materiam, ut supra n. 19 explicatum est. — Cetera autem omnia, quae ex parte ministri requiruntur, sunt de liceitate quidem, sed non de validitate administrationis. 54 Distinctiones. Minister sacramentorum solet distingui diversimode: 1. Minister consecratus et non consecratus. Minister consecratus, ut iam verbum indicat, specialem consecrationem accepit ad sacramenta ministranda. Talis minister requiritur in quinque sacramentis, nempe: in confirmatione, eucharistia, poenitentia, extrema unctione, ordine. — Minister non consecratus caret tali consecratione. Suf­ ficit autem minister non consecratus in sacramentis baptismi et matrimonii. Ad baptismi sacramentum, quod est ita necessarium pro salute aeterna, Deus deputavit tamquam ministros omnes homines (saltem in casu neces­ sitatis). Ad matrimonium autem propter peculiarem rationem huius sacra­ menti, quod seiungi non potest a contractu matrimoniali, ipsi nupturientes deputati sunt ministri. 2. Minister ordinarius et extraordinarius. Ordinarius ille dicitur, cui ex officio incumbit talia sacramenta admini­ strare. Sic e. gr. episcopus est minister ordinarius confirmationis et ordinis. Extraordinarius ille est, qui solum in casu necessitatis et ex speciali dele­ gatione sacramentum administrare potest, e. gr. sacerdos est minister extra­ ordinarius confirmationis, diaconus extraordinarie communionem admini­ strare potest. 3. Quidam auctores adhuc distinguunt ministrum publicum et privatum. Prior ille est, qui adhibitis omnibus caeremoniis in Rituali praescriptis sacramentum sollemniter administrat. Posterior ille est, qui in casu neces­ sitatis, omissis omnibus aliis, tantum formam ad materiam sacramenti ap­ plicat; e. gr. si quis (etiamsi est sacerdos) necessitate cogente baptizat omissis omnibus praeter materiam ct formam essentialem, est minister pri­ vatus baptismi. »“ Hebr. 5, 4. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. II. 45 ARTICULUS II. De fide et probitate ministri. Propositio i. Ad validam administrationem sacramentorum non 55 requiritur neque fides neque probitas (i. e. status gratiae sanctificantis) ministri. Veritas huius propositionis iam apparet ex dictis. Quia enim homo non suam sed Christi personam gerit in sacramentis administrandis, quae pro­ ducunt effectus proprios ex opere operato (et non ex opere operantis), semper ea valide administrat minister, dummodo sine mutatione substantiali formam ad materiam debitam applicet habens intentionem faciendi quod facit Ecclesia. Insuper sequeretur maximum inconveniens, si valor sacramentorum penderet a fide et probitate ministri. Etenim tunc homo recipiens sacramenta non posset habere certam fiduciam de propria salute; semper enim in dubio esset, utrum minister administrans, e. gr. sacramentum poenitentiae, sit in statu gratiae sanctificantis. Quam plurimi etiam infantes salutem aeternam perderent, nempe omnes ii, qui baptizati fuerunt a ministro malo. Haec autem sunt absurda et repugnant misericordiae divinae, quae vult omnes homines salvos fieri. Unde merito dicit S. Thomas: „In forma sacramentorum non plus facit verbum a iusto quam a peccatore prolatum, quia non operatur ibi meritum hominis, sed passio Christi et virtus Dei.“ 211 — Idem docent traditio et definitiones Ecclesiae. Traditio. Inde ab antiquissimis temporibus Ecclesia docuit falsam fidem ministri non posse destruere valorem sacramenti. Notissimum est, quomodo S. Stephanus I iam saeculo III valorem baptismi collati ab haereticis de­ fenderit contra S. Cyprianum, Firmilianum aliosque episcopos contrarium sentientes. S. Stephanus Papa scripsit ad S. Cyprianum: „Si qui ergo a quacumque haeresi venient ad vos, nihil innovetur [i. e. nullum sacramentum repetatur], nisi quod traditum est, ut manus illis imponatur in poeniten­ tiam.... Quaerendum non esse, quis sit ille, qui baptizaverit, eo quod qui baptizatus fuerit, gratiam consequi potuerit.... Multum proficit nomen Christi ad fidem et baptismi sanctificationem, ut, quicumque et ubicumque in nomine Christi baptizatus fuerit,consequatur statim gratiam Christi."212*Prae ceteris S. Augustinus compluribus in locis propugnat doctrinam catholicam, e. gr.: ,,Si quos baptizavit ebriosus, quos baptizavit homicida, quos baptizavit adulter, si baptismus Christi erat, Christus baptizavit."212 Idem S. Augulinus contra S. Cyprianum asserit consuetudinem non rebaptizandi eos, qui nl> haereticis baptizati redeunt ad veram Ecclesiam, „esse ex apostolica ii aditione derivatam"21*. — Saeculo XII et XIII Waldenses et Albigenses falio docuerunt sacramenta administrata a quocumque malo ministro esse nulla. Demum saeculo XIV Wicleffitae putabant ea tantum sacramenta esse valida, quae a ministris praedestinatis conferuntur. Sed omnes isti errores ab Ecclesia proscripti sunt. Definitiones Ecclesiae. Concilium Nicaenum I (a. 325) statuit, ut Paulianistae redeuntes ad Ecclesiam omnino rebaptizarentur, quia isti in nomine Opusc. 18 de forma absolut, c. 3. — Latius disserit Angelicus Doctor de hac re S. theol. 3, q. 64, a. s, et Contra gent. 4, 77. »«» Dent. n. 46 et 47 (Migne, Patr. lat. 3, 1174 sq.). 212 In Ioan. tr. 5, n. 18 (Migne 1. c. 35, 1424). »·· De bnpt. 1. 2, c. 7 (Migne 1. c. 33, 133). Tract. I. De sacramentis in genere 46 Patris et Filii et Spiritus Sancti minima baptizati fuerunt; econtra eadem synodus prohibuit, ne Novatiani et Cathari rebaptizarentur, quia eorum bap­ tismus fuit validus215. — Concilium Constantiense damnat propositionem (4) Wicleff: „Si episcopus vel sacerdos exsistat in peccato mortali, non ordinat, non consecrat, non conficit, non baptizat.'1210 — Concilium Tridentinum definivit: „S. q. d. baptismum, qui etiam datur ab haereticis in nomine Patris . . . cum intentione faciendi quod facit Ecclesia, non esse verum baptismum, A. S.“; et: „S. q. d. ministrum in peccato mortali exsistentem, modo omnia essentialia, quae ad sacramentum conficiendum aut conferendum pertinent, servaverit, non conficere aut conferre sacramentum, A. S.“ 217 56 Propositio 2. Ad licite conficienda sacramenta sub gravi requiritur status gratiae sanctificantis (saltem si minister consecratus extra casum necessitatis sollemniter sacramenta administrat). Hinc grave peccatum est conficere sacramenta in statu gravis pec­ cati, exceptis casibus modo indicatis et infra explicandis. Ita docent omnes fere theologi. Ratio autem est multiplex: Probatur. 1. Non minor, sed multo maior munditia requiritur in ministris Novi Testamenti quam in levitis Veteris Legis. lamvero isti graviter obli­ gabantur ad munditiam legalem: „Omnis homo, qui accesserit de stirpe vestra [scii. Aaron] ad ea, quae consecrata sunt ...in quo est immunditia, peribit coram Domino." 218* Ergo a ministris Novi Testamenti convenientis­ sime exigitur munditia spiritualis a peccato gravi. 2. Rituale Romanum dicit: ,,Etsi sacramenta ab impuris coinquinari non possint, neque a pravis ministris eorum effectus impediri, impure tamen et indigne ea ministrantes in aeternae mortis reatum incurrunt."218 3. S. Thomas 220 docet: „Non est dubium, quin mali exhibentes se ministros Dei et Ecclesiae in dispensatione sacramentorum peccent. Et quia hoc pec­ catum pertinet ad irreverentiam Dei et contaminationem sacramentorum, quantum est ex parte ipsius peccatoris, licet sacramenta secundum se ipsa incontaminabilia sint, consequens est, quod tale peccatum ex genere suo sit mortale." 4. Revera est gravissime indecens, quod minister, qui fuit sollemniter consecratus ad sacramenta digne conficienda, nunc autem maculatus sordibus peccati ac proinde constitutus sub potestate diaboli, vult nihilominus sollem­ niter gerere personam Christi sanctissimi et purissimi in sacramentis con­ ficiendis, atque producere vel augere in anima (suscipientis sacramentum) excellentissimum donum gratiae sanctificantis. Quam quidem gratiam ipse minister postposuit sordido peccato. Est enim talis arrogantia peior, quam si servus porrigeret vas exterius sordidum ad vinum pretiosum propinandum amicis regis. 67 Exceptiones. Sunt tamen casus excepti, in quibus minister in statu peccati mortalis exsistens non graviter peccat conficiendo et admini­ strando sacramenta. a) Si non est minister consecratus. 215 217 2,8 220 Dene. n. 55 et 56; cf. n. 97. 2,0 Dene. n. 584. Sees. 7, can. 4 de bapt. et can. 12 de sacr. in gen. (Dens. n. 860 et 855). Lev. 22, 3. ·18 Tit. 1 de sner. in gen. n. 4. S. theol. 3, q. 64, a. 6. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. II. 47 Unde laicus exsistens in statu peccati mortalis, qui in casu necessitatis administrat baptismum, non peccat graviter. Ita sententia solide probabilis multorum doctorum; vocat tamen sententiam oppositam S. Alphonsus pro­ babiliorem 221, quia etiam talis homo committit gravem irreverentiam Deo et sacramento. Sane adest aliqua irreverentia, sed utrum ea sit tanta, ut constituat peccatum mortale, non constat. Ceterum in praxi, consentientibus omnibus, laicus administrans in casu necessitatis baptismum non peccat mortaliter, a) quia obiective non constat de gravitate irreverentiae com­ missae; β) quia solet adesse tanta angustia temporis, ut impossibilis sit cum actus contritionis tum confessio sacramentalis; y) quia solet adesse ignorantia obligationis eliciendi contritionem. — Cum contrahentes sint ministri sacramenti matrimonii, ipsi non peccant quidem graviter admini­ strando sed suscipiendo hoc sacramentum vivorum in statu peccati mortalis. In praxi sufficit iuxta omnes theologos, si talis peccator in confessione dicit: In statu peccati mortalis suscepi sacramentum matrimonii. b) Etiam minister consecratus non videtur graviter peccare, si a) in casu necessitatis conficit sacramentum modo non sollemni, vel β) si deficit tempus comparandi sibi statum gratiae (saltem per contritionem). Ita evidenter docent de baptismo Angelicus Doctor, omnes fere Thomistae222 et plurimi alii 223* . En verba S. Thomae221: „In articulo tamen necessitatis [sacerdos] non peccaret baptizando in casu, in quo etiam posset laicus baptizare; sic enim patet, quod non exhiberet se ministrum Ecclesiae, sed subveniret necessitatem patienti. Secus autem est in aliis sacramentis, quae non sunt tantae necessitatis sicut baptismus." — Unde non peccat e. gr. sacerdos in statu peccati mortalis exsistens, qui ministrat baptismum aut sacramentum poenitentiae moribundo, qui decederet sine baptismo aut absolutione, si sacerdos ipse prius vellet confiteri aut conteri. Quae quidem doctrina potest haud incongrue confirmari exemplo: Esset profecto maxima irreverentia, si minister regis sollemniter deputatus ad suum officium ap­ pareret in habitu sordido coram rege. Sin autem idem minister in casu magnae necessitatis subito deberet servire regi extra horam proprii servitii, non esset irreverentia gravis neque rex esset valde offensus, si appareret in habitu sordido. Tunc enim minister non ex contemptu regis, sed ex neces­ sitate ageret. Ergo non videtur peccare graviter minister consecratus, qui exsistens in statu peccati mortalis in gravi necessitate administrat sacra­ menta. Nihilominus cum sacerdos multo melius quam laicus debeat cogno­ scere sanctitatem sacramentorum et multo facilius elicere valeat actum con­ tritionis, curet, si est conscius peccati mortalis, saltem elicere actum per­ fectae contritionis cum voto confitendi vel — quod est multo melius et securius — recipere sacramentalem absolutionem post confessionem per­ actam 225*. Sin autem agitur de eucharistia conficienda (vel sumenda, non autem administranda), non sufficit sola contritio, sed requiritur sacramentalis 221 Theol. mor. 1. 6, n. 32. 222 Cf. Billuart, De sacr. in gen. diss. 5, a. 4; Concina, De sacr. in gen. c. n, 8 S, n. 15; Gonet, Clypeus theol. thom., de sacr. in gen. disp. 6, n. 95. 233 Cf. Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 43; Haine, Theol. mor. elem., De sacr. in gen. q. 25; Gàpfert, Moraltheol. III, 14. 221 S. theol. 3, q. 64, a. 6 ad 3. 2211 Cf. Cat. Rotn. P. 2, c. 1, q. 17; Rit. Rom., tit. I de sacr. in gen. n. 4. Tract I. De sacramentis in genere. 48 confessio et absolutio, si adest copia confessarii22*. Quid sit copia confessarii, vide infra in tractatu de eucharistia (η. 192). Iuxta S. Alphonsum227 sacerdos in mortali celebrans committit quattuor sacrilegia: 1. quia sacramentum indigne conficit; 2. indigne suscipit; 3. in­ digne ministrat; 4. sibi indigno ministrat. Alii autem (Lugo, Ballerini etc.) docent adesse tantum duo peccata mortalia, scii, quia talis sacerdos indigne consecrat et indigne suscipit sacramentum; Billuart 228* demum docet adesse unum peccatum, quia omnia illa coniunguntur in uno mysterio violato. Pro praxi ista controversia est parvi momenti, cum in confessione sufficiat sim­ pliciter declarare indignam celebrationem. Corollarium. Ex dictis sequitur, ut graviter peccet minister in pec­ cato mortali exsistens, qui extra casum urgentis necessitatis sollemniter baptizat aut confirmat aut celebrat aut absolvit aut extremam unctio­ nem aut ordines sacros confert; non autem, qui assistit matrimonio, cum sacerdos non sit minister sacramenti matrimonii. 58 Quaeritur. 1. Quot peccata committit minister, qui in statu pec­ cati exsistens sollemniter administrat plura sacramenta? Non concordant theologi. Noldin228 docet: „Unum numero peccatum com­ mittit, qui una administratione pluribus successive idem sacramentum confert; qui ergo plures absolvit, plures simul baptizat, plures confirmat, plures ordinat in statu peccati." Haec sententia tamen communiter reicitur. Quare merito dicit Lehmkuhl 238: ..Communiter ita statuitur, ut toties mortale pec­ catum numero distinctum committi dicatur, quoties sacramentum ministretur." Ratio autem est, quia unumquodque sacramentum est res in se completa, ac proinde tot irreverentiae graviter peccaminosae committuntur, quot sacra­ menta sunt ministrata in statu peccati mortalis. Unde licet sententia a Noldin aliisque propugnata non sit prorsus improbabilis, tamen multo consultius est accusare numerum sacramentorum administratorum in statu peccati mor­ talis. Et ita fert etiam praxis ordinaria; quae tamen patitur exceptionem quantum ad distributionem communionis, de qua statim. 59 2. Utrum sit pro sacerdote aut diacono peccatum grave administrare in statu peccati mortalis sacram communionem? Non concordant theologi. S. Alphonsus2S1, Billuart 222 et complures alii putant hoc esse peccatum mortale. Cui sententiae favet Catechismus Ro­ manus dicens: „Quodsi homini peccatis contaminato minus licet de rebus divinis agere, quantum ab eo scelus concipi existimandum erit, qui sibi multorum scelerum conscius est, nec tamen sacra mysteria polluto ore con­ ficere vel in foedas manus sumere, contrectare, atque aliis porrigere et ministrare vereatur?" 232 Verum Lugo23*, Sporer 235, compluresque alii citati a S. Alphonso 233, et inter modernos Lehmkuhl 237, Noldin 238, Haine232 Génicot 2*°, Gôpfert241 putant probabiliter non adesse peccatum mortale, quia 228 228 222 231 233 333 238 248 Cone. Trid. sess. 13, c. 7 (Denz. n. 880). 237 L. c. n. 35. De sacr. in gen. diss. 5, a. 4 Consectaria; et de pecc. diss. 2, a. 4. De sacr. in gen. n. 32. 230 231 Theol. mor. II, n. 47. L. c. n. 35. s” De sacr. in gen. diss. 5, a. 4 Consectaria. Pars 2, c. i, q. 17. 234 De sacr. in gen. disp. 8, n. 155. Theol. mor. P. 1, c. 3, n. 172. 238 L. c. 237 Theol. mor. II, n. 43 De sacr. in gen. n. 33. 338 Dc sacr. in gen. q. 25. Theol. mor. II, n. ng. ’*· Moraltheol. III 14. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. HI. 49 a) in illo actu minister non causât instrumentaliter gratiam sanctificantem, quippe quae non producatur per porrectionem hostiae consecratae, sed per eius manducationem; b) eucharistiam distribuens non est necessario persona sacra; antiquis enim temporibus laici eam secum asportabant domum atque eam dabant sibi et aliis in casu necessitatis. Quae cum ita sint, haec secunda et benigna sententia est vere probabilis cum extrinsece tum intrinsece. Nihi­ lominus cum a) certo sit valde indecens, quod sacerdos exsistens per suum peccatum mortale membrum diaboli tangat in eucharistia sanctissimum Christi corpus, neque b) habeamus fideles trutinas, quibus malitiae gradus ponderentur, talis infelix peccator ne audeat eucharistiam distribuere, ante­ quam per sacramentalem absolutionem aut saltem per contritionem perfectam cum voto confitendi recuperavit statum gratiae sanctificantis. — Omnes fere auctores (etiam defensores primae sententiae) affirmant, in statu peccati mortalis exsistentem ministrum, si distribuat successive pluribus s. com­ munionem, non committere nisi unum peccatum, quia adest tunc tantum unum convivium. Illi, qui admittunt secundam sententiam, inde logice deducunt diaconum portantem aut tangentem ss. eucharistiam, pariter diaconum subdiaconumve et a fortiori ministros minores ministrantes in Missa sollemni aliisque func­ tionibus sacris non peccare mortaliter, si exsistant in statu peccati mortalis, nisi tamen accedat gravis contemptus, qui satis facile adest, si illi frequenter vel ex consuetudine eas functiones in mortali exerceant. Posset S. Thomas videri contrarius huic doctrinae, cum doceat: ..Quicumque autem cum pec­ cato mortali aliquod sacrum officium pertractat, non est dubium, quin in­ digne illud faciat: unde patet quod mortaliter peccat."242 Sed Sanctus Doctor in Summa theologica, ubi plures opiniones retractavit, quas in com­ mentariis sustinuit, nihil habet de hac re. Deinde „sacrum officium" non potest sumi in lato sensu; secus etiam ostiarius aperiens portam vel acolythus portans cereum peccaret mortaliter, si non esset in statu gratiae, quod videtur prorsus improbabile. Ergo Angelicus Doctor vel sumpsit officium pro sacra­ mento, vel intellexit „peccatum mortale": peccatum mortale notorium, ita ut scandalum inde oriatur. Contionatorem, qui in mortali sermonem sacrum habet, non peccare morta­ liter communior est sententia, neque contradicit S. Thomas 243. Idem dicen­ dum est de aliis sacris functionibus, quae a clericis peragi debent, ut sunt consecratio ecclesiae, vasorum; benedictiones etiam cum sacramento etc.244 Scholion. De immunitate a censuris et irregularitate. Ad licitam sacra-60 mentorum administrationem requiritur praeterea: a) debita iurisdictio vel licentia; b) immunitas a censuris et irregularitate. Sacramenta autem absque his condicionibus administrata valida sunt (e .repta poenitentia in quibusdam casibus et matrimonio). De quibus omnibus amplior doctrina habebitur infra in tractatu de singulis sacramentis, de censuris et irregularitatibus. ARTICULUS III. De attentione ministri. Attentio solet distingui duplex: altera interna, altera externa. At-61 tentio interna est applicatio mentis ad ea, quae aguntur. Attentio 242 4, dist. 24, a. 3, sol. 5. 243 4, dist. 19, q. 2, a. 2 ad 2. 244 Cf. 5. Theol. mor. 1. 6, n. 38—41. I'nIlMMiin, Man. Thool. mor. III. 4 50 Tract. I. De sacramentis in genere. externa est partim quid negativum, scil. est absentia cuiusvis actionis externae, quae est incompatibilis cum attentione interna, et partim quid positivum, in quantum causai, ut opus externum revera fiat. De atten­ tione latius tractatum est supra II, n. 354. 1. Ad validam sacramentorum administrationem nulla requiritur attentio interna, sed requiritur et sufficit attentio externa. Ita omnes, excepto Lacroix, cuius sententiam S. Alphonsus 245* minime probabilem vocat. Ratio autem est, quia, exsistente externa, licet deficiente omni interna attentione actio administrativa sacramentorum vi intentionis praehabitae remanet vere humana. Porro ad validam sacramentorum ad­ ministrationem sufficit, ut actus sit vere humanus et ex persona Christi perficiatur, ut supra habitum est. Ergo validum est sacramentum collatum, quoties super validam materiam vere pronuntiavit formam necessariam minister, licet fuerit voluntarie distractus. 2. Ad licitam sacramentorum administrationem requiritur insuper attentio interna excludens omnem voluntariam divagationem mentis. Reverentia enim sacramentis debita ita exigit, ut per se patet. Unde minister voluntarie distractus durante administratione sacramentorum com­ mittit peccatum, quod tamen culpam venialem non excedit, nisi inde oriatur verum periculum errandi in iis, quae pertinent ad essentiam sacramenti. Sin autem sacerdos durante ipsa consecratione in Missa esset prorsus voluntarie distractus, tunc propter magnam irreverentiam commissam contra Christum in ipso momento, quo miraculose descendit inter manus consecrantis, iuxta complures auctores adesset peccatum mortale; quod tamen ab aliis negatur240 neque certo constat. ARTICULUS IV. De intentione ministri. 62 Notio. ..Intentio idem est quod voluntas ratiocinata prout dirigitur in finem.“ Ita optime dicit S. Bonaventura247 : ..intendere enim est actus voluntatis in ordine ad rationem1’, ut docet S. Thomas 248. Est igitur differentia inter velle et intendere: „velle tendit in finem abso­ lute"1W', intendere autem appetit finem per media apte ordinata. In sacramentis minister debet mediante signo sensibili intendere saltem id, quod facit Ecclesia, ut infra n. 65 dicetur. Divisiones. Intentio solet distingui multiplex cum ratione subiecti tum ratione obiecti. 63 Ratione subiecti distinguitur intentio actualis, virtualis, habitualis, interpretativa. i. Actualis ea dicitur intentio, quae hic et nunc elicitur. Potest subdividi in reflexam et simpliciter directam. Reflexa adest intentio actualis, quando homo non tantum actualiter vult aliquid, sed etiam scit se illud hic et nunc velle. Sin autem ista scientia reflexa deest, habetur intentio actualis sim­ pliciter directa. E. gr. qui baptizat et advertit ad baptismum, habet inten­ 245 L. c. n. 14. '-4e Cf. S’. Alph. I. c. De verit. q. 22, n. 13. ,,4,, II». ·*’ 4, «list. 6, P. 2, a. 2, q. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. IV. 5j tionem actualem simpliciter directam; qui autem insuper reflexe cogitat se nunc velle baptizare, habet intentionem actualem reflexam. 2. Virtualis ea dicitur intentio, quae antea habita ut actualis, deinde numquam retractata est et nunc, etsi non de novo elicita, immo nec percepta, tamen adhuc influit in opus perficiendum. E. gr. sacerdos, qui vadit ad audiendas confessiones cum intentione absolvendi omnes poenitentes rite dispositos, si postea iam non advertit ad istam intentionem et cum distrac­ tionibus verba absolutionis profert, habet intentionem virtualem absolvendi.— Ad ambiguitates evitandas numquam potest nimis prae oculis haberi, veteres auctores non semel promiscue sumere intentionem habitualem et virtualem. Sic e. gr. S. Thomas 250 dicit: ,,Licet ille, qui aliud cogitat, non habeat actualem intentionem, habet tamen intentionem habitualem, quae sufficit ad perfectionem sacramenti, puta cum sacerdos accedens ad baptizandum in­ tendit facere circa baptizandum, quod facit Ecclesia; unde si postea in ipso exercitio actus cogitatio eius ad alia rapiatur, ex virtute primae intentionis perficitur sacramentum." In exemplo ab Angelico Doctore allato manifeste habetur intentio virtualis et non habitualis251 in sensu modernorum. 3. Habitualis proprie est illa intentio, quae aliquando quidem habita et numquam retractata fuit, sed iam nullo modo in opus positive influit. E. gr. aliquis iustus habens habitum orandi orat in somno ex intentione habituali; vel aliquis iustus peccans venialiter ordinat hunc actum habitualiter in Deum, quia habitus caritatis exsistens in iusto omnia refert in Deum. Attamen est absurdum dicere habitum caritatis influere actualiter vel virtualiter in pec­ catum veniale illudque sic referre in Deum. 4. Interpretativa vocatur illa intentio, quae nec est nunc nec antea fuit, quae tamen, ut praesumitur ex claris indiciis, adesset, si homo hic et nunc attenderet aut attendere posset252. E. gr. aliquis Protestans moribundus et sensibus destitutus, qui recte vixit et in bona fide fuit, censetur habere intentionem interpretativam suscipiendi absolutionem sacramentalem, ac proinde tuta conscientia confessarius potest illum absolvere (saltem con­ dicionale). — Ut postea latius explicabitur: ad sacramenta suscipienda (saltem in casu necessitatis) sufficit quaelibet ex istis quattuor intentionibus; ad sacramenta vero administranda non sufficit neque interpretativa neque habitualis intentio, sed requiritur actualis aut saltem virtualis. Ratio autem est, quia ad aliquid recipiendum vel patiendum non solet requiri tantus actus voluntatis quantus ad aliquid agendum et positive producendum. lamvero in susceptione sacramentorum homo est potius suscipiens et patiens; in administratione vero est potius causans ac (instrumentaliter) producens gratiam. Breviter enuntiari potest differentia inter quattuor intentiones enu­ meratas hoc modo: Intentio actualis adest et influit in opus cum advertentia agentis. Intentio virtualis adest et influit in opus sine advertentia agentis. Intentio habitualis adfuit, sed iam nullum influxum in opus exercet, in quantum est actus humanus. Intentio interpretativa neque adfuit neque adest neque influit in opus. ’"° S. theol. 3, q. 64, a. 8 ad 3. ,l’1 Cf. Hilluart, De sacr. in gcn. diss. 5, a. 7, § 3, ct Caietan, Com. in h. 1. 252 Nonnulli theologi, ut Suarez (in 111, disp. 13, s. 3, n. 2), Sylvius (in III, q. 64, a. 8, conci. 5), Logo (de sacr. In genere disp. 8, n. 73) intentionem interpretativnm aequiparnnt voluntario indirecto. ■I 52 64 Tract. I. De sacramentis in genere. Ratione obiecti voliti intentio dividi potest: a) in claram et confusam, prout obiectum intentum clare vel con­ fuse obversatur menti. E. gr. qui intendit baptizare clare sciens essentiam et effectus baptismi, habet intentionem claram; ludaeus autem baptizans, qui solum intendit facere quod facit Ecclesia, quin praecise cognoscat effectum baptismi, habet inten­ tionem confusam. b) in determinatam et indeterminatam, prout obiectum undequaque limitatum intenditur aut voluntas fertur in obiectum vago tantum modo designatum. E. gr. sacerdos consecrans hostiam ante se in altari positam habet inten­ tionem determinatam; sin autem ex cumulo hostiarum vult consecrare tres tantum non specialiter designatas, habet intentionem indeterminatam (et in­ valide consecraret, ut infra probabitur). c) in explicitam et implicitam, prout res clare cognita intenditur vel in se ipsa, vel in alia, quacum est coniuncta. Sic e. gr. qui libere suscipit subdiaconatum, explicite intendit suscipere ordinem, implicite autem intendit suscipere coelibatum, qui est coniunctus cum subdiaconatu. d) in absolutam et condicionatam, prout obiectum sine ulla adiecta restrictione, vel solum sub certa restrictione aut condicione intenditur. E. gr. sacerdos, qui consecrat hostiam ante se in altari positam, habet intentionem absolutam; qui autem absolvit hominem sensibus destitutum sub condicione: „si vivis", habet intentionem condicionatam. Supra n. 22, quando sermo fuit de forma condicionata, satis dictum est de intentione absoluta et condicionata ministri sacramentorum. Quibus praenotatis videndum est, num intentio requiratur in administratione sacramentorum et quaenam sit haec intentio. 65 Necessitas et obiectum intentionis. Ad valide conficienda sacra­ menta requiritur, Ut minister habeat saltem intentionem faciendi quod facit Ecclesia. Quid sibi velit haec locutio ..intentio faciendi quod facit Ecclesia", infra explicabitur. Doctrina autem enuntiata in propositione est de fide catholica definita contra Lutherum et Calvinum25’ in Concilio Tri- Stilo vere impudenti Calvinus in Antidoto ad can. 11 sess. 7 Concilii Tridentini haec scribit: „Parvi se facere anathemata sua ostendunt, in quibus fun­ dendis adeo sunt prodigi. Quod de intentione consecrandi garriunt, a sophistis nulla probabili ratione fuit proditum.... Nam si necessaria est ministri intentio, nemo est nostrum, qui certam baptismi sui fidem facere sibi ausit.... Qualis erit fides, quae pendebit a secreta alterius voluntate? Et adhuc sua anathemata, hoc est suos crepitus, nobis minari porci isti non verentur, nisi mox subscribamus talibus blasphemiis. Ego vero sacrosanctae Christi institutioni tantum defero, ut, si Epicureus quispiam, intus totam actionem subsannans, mihi coenam ex Christi mandato et secundum regulam ab eo datam rituque legitimo administret, non dubitem panem ct calicem illius manu porrectum, revera mihi esse corporis et sanguinis Christi pignora. Putidas istas naenias piget excutere, ubi dicunt: sal­ tem faciendi quod facit Ecclesia.'1 Caput V. De ministro sacramentorum. Art. IV. 53 dentino1’1: „S. q. d. in ministris, dum sacramenta conficiunt et con­ ferunt, non requiri intentionem saltem faciendi quod facit Ecclesia, A. S.“ — lam antea declaravit Concilium Florentinum in Decreto Eugenii IV: „Omnia sacramenta tribus perficiuntur, videlicet rebus tamquam materia, verbis tamquam forma et persona ministri conferen­ tis sacramentum cum intentione faciendi quod facit Ecclesia."2” Cum Protestantes communiter non agnoscant efficaciam sacramentorum ex opere operato, atque putent sacramenta esse solummodo efficacia propter fidem suscipientis, logice inde deducunt nullam prorsus intentionem ex parte ministri requiri, ac proinde sacramenta esse valida, etiamsi minister sit rationis impos aut mimice et irrisorie agat. Quam absurdus sit iste error, manifeste patet ex sequentibus. Etenim a) tunc validus esset baptismus, si quis amens e fenestra funderet situlam aquae super ludaeum catechumenum transeuntem et simul pronuntiaret verba: „Ego te baptizo etc."; b) tunc sacerdos legens in refectorio alta voce in capite 26 S. Matthaei verba consecrationis, consecraret omnes panes mensae appositos et vini phialas. Potest insuper doctrina catholica probari directe ex rationibus theo­ logicis : 1. Materia et forma obiective tantum consideratae sunt adhuc in­ determinatae significationis; possunt enim adhiberi etiam in sensu natu­ rali aut irrisorio. Determinantur autem ad significationem supernaturalem sacramenti, quam habere debent, per intentionem ministri agentis. Ergo haec intentio est necessaria. 2. lam supra dictum est ministrum debere agere in persona Christi et humano modo. Quapropter non sufficit, ut agat mere tamquam in­ strumentum inanimatum, e. gr. tamquam machina phonographica. Porro tunc tantummodo homo agit proprie humano modo, si agit cum in­ tentione seu propter finem determinatum2”. — Quantum ad difficul­ tates, quae contra doctrinam catholicam moventur ex quibusdam narra­ tiunculis antiquis, vide Billuart257. Qualitas intentionis requisitae in ministro. 66 1. Non sufficit intentio interpretativa aut habitualis. Ratio est, quia istae intentiones nullo modo influunt in actum administrandi, neque proinde reddunt illum actum humanum; quod tamen ad valorem administrationis requiritur2”. 2. Sufficit intentio virtualis. Intentio actualis optima quidem est et pro viribus appetenda; ast non omnino requiritur, neque ex ipsa natura sacramenti neque ex ulla lege positiva praecipitur. Ita docent omnes auctores catholici2”. Ratio est, quia intentio actualis revera est ali­ quando moraliter impossibilis. Quomodo e. gr. confessarius audiens Sess. 7, c. n de sacr. in gen. (Dent. n. 854)· 285 Dent. n. 695. ”· Cf. S. theol. 3, q. 64, a. 8. De sacr. in gen. diss. 5, a. 7, § 1. ’’· Cf. 5. /ilph., Theol. mor. I. 6, n. 16. ”· Cf. S’. Sllph., Theol. mor. I. 6, n. 18. 54 Tract. I. Ds sacramentis in genere. centenas confessiones potest in qualibet confessione renovare actualem intentionem administrandi sacramenti? Porro Christus impossibilia non iubet in administrandis sacramentis. Insuper ad actionem sacramentalem sufficit, ut procedat ex deliberata ministri voluntate. lamvero exsistente virtuali intentione, actio sacramentalis est revera sufficienter deliberata. Ergo pro administratione sacramentorum non requiritur intentio actualis, sed sufficit virtualis 26°. 3. Requiritur intentio determinata ad certam materiam vel per­ sonam. Sicuti enim in rebus physicis numquam res exsistere potest nisi sub determinata materia et forma, ita etiam est de re morali sacramenti. Error accidentalis autem, quem minister habet circa quanti­ tatem vel qualitatem materiae, non annullat sacramentum. Itaque e. gr. si sacerdos putat se consecrare unam hostiam ante se positam, revera autem sunt duae hostiae sibi invicem adhaerentes, consecratio est valida ; vel si confessarius absolvit Petrum putans eum esse Paulum, valide absolvit, nisi tamen expresse intenderit Paulum absolvere et Petrum non absolutum dimittere. In praxi tutius est, ad multas ambiguitates vitan­ das, ut minister sacramentorum semel pro semper determinatas et claras intentiones sibi formet; e.gr. sacerdos sibi dicat: Semper durante Missa consecrabo materiam omnem (consecrabilem), quae invenitur super altari eo fine posita, ut consecretur; pariter absolvo illos poenitentes, qui coram me confessionem rite instituunt, et parum refert, cuius no­ minis aut qualitatis aut sexus sint etc. Si quis in sacramentorum administratione aut susceptione habeat duas intentiones easque insociabiles et contrarias, tunc praevalet praedominans, nempe ea, quae eligeretur cognita incompatibilitate. E. gr. si quis Protestans contraheret matrimonium, omnino intendens illud esse solubile, idque tali animo, quod, si sciret, illud esse insolubile, non contraheret, tunc nullum esset matrimonium saltem in foro interno; nam in foro externo talis intentio deberet prius clare probari261. Sin autem etiam cognita insolubilitate nihilominus contraxisset, validum est matrimonium 262. — Si inter intentiones contrarias una succedat alteri, posterior solet valere, nisi tamen prior intentio annullaverit inde ab initio omnem aliam intentionem subsequentem ; nam tunc non posterior sed prior intentio praevalet. Successio intentionum insociabilium circa eandem materiam sacramenti non ita facile accidit, nisi apud homines scrupulosos; multo facilius evenire potest in alia re, quae aliquatenus cum sacramentis coniuncta est, scii, in applicatione Missae·, e. gr. sacerdos, qui ante hebdomadam proposuit hodie dicere Missam iuxta determinatam intentionem, immemor istius intentionis applicat Missam pro alio fine. Ad evitandas multas difficultates in praxi quilibet sacerdos sibi proponat regulam generalem, iuxta quam suas appli­ cationes Missarum ordinare intendit, e. gr.: semper volo adimplere priorem intentionem, nisi sit expresse revocata (cf. infra n. 245). 3β0 Cf. 5. Thom., S. theol. I. c., et 5. /11ph. 1. c. 361 Cf. 5. /Ilph. 1. c. n. 24. Cf. Cod. lur. can. c. 1084. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. IV. 55 4. Requiritur intentio interna et non sufficit intentio externa. Cum iuxta definitionem Concilii Tridentini supra allatam minister sacramenti omnino teneatur habere saltem intentionem faciendi quod facit Ecclesia, theologi acerrime inde a saeculis disputaverunt, quousque se extendat ista intentio. Recte enim dicit Billuart203 plura posse spectari in eo, quod facit Ecclesia: a) ipse ritus externus praecise et materialiter sumptus; b) ritus ut habetur ab Ecclesia tamquam sacer, abstrahendo, num Ecclesia in tali acceptione erret necne; c) ritus ut est absolute in se sacer et verum sacramentum; d) ritus ut producit gratiam vel etiam characterem. — Communiter hodierni theologi admittunt, ad validitatem sacramenti non requiri intentionem tertii et quarti modi. Sed est controversia, num intentio solius primi modi sufficiat necne. Haec prima intentio per metonymiam vocata est externa, non quia ipsa revera esset externa — hoc est omnino impossibile, cum omnis intentio sit actus interior voluntatis —, sed quia extendit se ad solum ritum externum et physicum sacramenti, scii, ad solam applicationem externam formae ad materiam. Nonnulli theologi catholici docuerunt, hanc externam intentionem esse sufficientem, dummodo serio et non iocose aut ludicre vera forma ad veram materiam applicata sit. Sic enim homo est magis certus de sacramento valide administrato etiam a malis ministris. Controversia de intentione interna vel externa. Ambrosius Catharinus67 (1487—1553) non raro vocatur primus auctor, qui docuerit externam in­ tentionem sufficere; sed hoc est omnino falsum. lam Rolandu- Bandinellus (postea Alexander HI, saec. XII) hanc sententiam docuit dicens: „Erit verum baptisma et ratum, sive intentionem habeat, qui baptizat, sive non, dummodo illud in forma Ecclesiae tradatur."501 Eandem sententiam docuit Robertus Pullus (f c. 1150) in libro V Sententiarum100. S. Thomas, etsi ipse requirit intentionem internam, cognoscit opinionem contrariam: „Alii dicunt, quod in baptismo et in aliis sacramentis, quae habent in forma actum exercitum, non requiritur mentalis intentio, sed sufficit expressio intentionis per verba ab Ecclesia instituta; et ideo si forma servatur, nec aliquid exterius dicitur, quod intentionem contrariam exprimat, baptizatus est." 200 Sententiam istam Innocentius IV (saec. XIII) in Commentariis 207 (quos edidit non ut Summus Pontifex, sed ut homo privatus) satis dure expressit his verbis: ,,Νοη est necesse, quod baptizans sciat, quid sit Ecclesia, quae baptizat, quis baptizatus et unde sit; nec quod gerat in mente facere quod facit Ecclesia, immo si contrarium gereret in mente, scii, non facere quod facit Ecclesia, sed tamen facit, quia formam servat, nihilominus baptizatus est, dummodo baptizare intendat." 208 Propter auctoritatem S. Thomae aliorum­ que magnorum scholasticorum sententia de intentione externa per complura saecula quasi sepulta erat, usquedum tempore Concilii Tridentini illam re-*287 2” De sacr. in gen. diss. 5, a. 7, § 2. ’·’ Cf. Cietl, Die Sentenzen Rolands 206. Apud Migne, Patr. lat. 186, 841 sq. 280 4, dist. 6, q. I, a. 2 ad 2. 287 Super Libr. Decretal. 3, tit. 42, c. 1. ·88 Ci. Pourrat, La thëol. sacr. 345; Fr. Morgott, Der Spender der heiligen Sakramcntc n. 76. 56 Tract. I. De sacramentis in genere. suscitaverunt Ambrosius Catharinus O. Pr. et Alphonsus Salmeron S. J., quos postea sequebantur Contenson, Natalis Alexander, Juénin, Serry, Drouven, Milante, Stattier, Dobmayer, Oswald, Glossner aliique 203. Quidam auctores 270 insinuaverunt istam opinionem esse proscriptam cum a Concilio Tridentino tum praesertim ab Alexandro VIII, qui damnavit propositionem: ,,Valet baptismus collatus a ministro, qui omnem ritum ex­ ternum formamque baptizandi observat, intus vero in corde suo apud se resolvit: „Non intendo quod facit Ecclesia." 271 Qua damnatione, inquit Bene­ dictus XIV 272273 , „negari non potest grave vulnus praefatae opinioni inflictum" Sed nihilominus idem Benedictus XIV merito eodem loco dicit: ..Melioris iudicif theologi Catharini opinionem ab haeresis censura vindicant, latumque inter illam ac Lutheri et Calvini doctrinam discrimen intercedere demon­ strant. ... Non est episcopi priorem [i. e. Catharini] opinionem reprobare." Tantum abest ut sententia de intentione externa sit damnata, ut econtra haud parvum pondus acquisierit per Constitutionem Leonis XIII de ordina­ tionibus Anglicanis 27S. En verba Summi Pontificis : „De mente vel intentione, utpote quae per se quiddam est interius, Ecclesia non iudicat; at quatenus extra proditur, iudicare de ea debet. lamvero cum quis ad sacramentum conficiendum et conferendum materiam formamque debitam serio ac rite adhibuit, eo ipso censetur id nimirum facere intendisse, quod facit Ecclesia. Quo sane principio innititur doctrina, quae tenet esse vere sacramentum vel illud, quod ministerio hominis haeretici aut non baptizati, dummodo ritu catholico, conferatur." — Doctrina de intentione externa non videtur in praxi multum differre ab his verbis Summi Pontificis. 68 Sed nihilominus praeter ritum externum et internam intentionem serio peragendi hunc ritum, insuper requiritur intentio peragendi istum ritum, in quantum sacer habetur a vera Ecclesia. Etenim: 1. Inde a temporibus Guillelmi Antisiodorensis, qui primus videtur adhibuisse formulam „intentio faciendi quod facit Ecclesia", cum theo­ logi meliores omnes, tum Summi Pontifices, tum Concilia oecumenica exigunt ad valorem sacramenti, ut praeter materiam et formam adsit intentio ministri faciendi quod facit Ecclesia. Ergo non sufficit pura intentio externa, quae nihil aliud est ac voluntaria applicatio formae ad materiam, sed requiritur insuper intentio interna. 2. Minister sacramentorum debet agere humano modo et tamquam mandatorius Christi. Ergo requiritur, ut deliberate velit agere in persona Christi, seu ut velit applicare formam ad materiam perficiendo ritum, quem Ecclesia habet sacrum. Non sufficit ergo sola intentio externa. Haec sufficiant de ista controversia circa intentionem externam vel in­ ternam. Qui plura cupit, adeat Billuart27·, qui clare, profuse et profunde 200 Cf. Hurter, Theol. dogm. III, n. 294; Fr. Morgott 1. c. n. 98 sqq. 270 Sic e. gr. Chr. Pesch (Praei, dogm. VI, n. 280) non recte dicit: ..Historice constat non quidem Catharini sed Farvacquesii fuisse propositionem damnatam, qui erat propugnator sententiae Catharini." 271 Dens. n. 1318. 272 De syn. dioec. 1. 7, c. 4, n. 8. 273 Die 13 Sept. 1896 (Collect, de Prop. Fide n. 1954, p. 345). 273 De sacr. in gen. diss. 5, a. 5. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. IV. 57 hanc quaestionem tractat 275. Ceterum in praxi nobis videtur esse haud ita magna differentia inter utramque sententiam rite explicatam. Disputationes videntur potius ortae ex subobscure explicato quaestionis puncto. Nota pro praxi: a) Aliud est intentio faciendi quod facit Ecclesia, et aliud faciendi quod intendit Ecclesia. Facit enim Ecclesia externum ritum sacrum a Christo institutum; intendit autem, ut mediante hoc ritu conferatur gratia. Ad valorem sacramenti minime requiritur, ut minister intendat collationem gratiae. Ita omnes. b) Aliud est velle serio facere ritum, quem Ecclesia Christiana ut sacrum habet, et aliud est quod minister credit ritum esse revera sacrum. Sic e. gr. ludaeus baptizans potest habere intentionem faciendi quod facit Ecclesia Christiana, etiamsi interius cogitat hanc Ecclesiam errare et ritum exhibitum esse prorsus inefficacem. Nihilominus iste bap­ tismus est validus, dummodo debita materia et forma adhibitae sint. Quod constat ex praxi Ecclesiae, quae numquam baptismum iteravit ob eam solam rationem, quod ab haereticis aut infidelibus fuerit col­ latus276. Quare S. Thomas dicit: „Quamvis ille, qui non credit baptis­ mum esse sacramentum aut habere aliquam spiritualem virtutem, non intendat, dum baptizat, conferre sacramentum, tamen intendit facere quandoque quod facit Ecclesia, etsi reputet illud nihil esse; et quia Ecclesia aliquid facit, ideo ex consequenti et implicite intendit aliquid facere, quamvis non explicite."277 c) Pariter non est necessarium, ut minister habeat intentionem fa­ ciendi id quod facit Ecclesia catholica, dummodo intendat facere, quod facit Ecclesia ab illo Christiana putata. Sic baptismata collata a mi­ nistris protestantibus, qui putant Ecclesiam catholicam esse falsam, non sunt eo ipso propter hunc errorem invalida. Sin autem isti ministri (vel etiam quicumque alii) sunt prorsus increduli negantes divinitatem Christi, immo et exsistentiam Dei personalis, tunc baptismus ab ipsis collatus valde dubie est validus. Etenim quomodo tales ministri possunt serio et cum vera intentione faciendi quod facit Ecclesia bap­ tizare, quoniam negant Christi divinitatem, immo et Ecclesiam ab illo institutam? Quare timendum est, ne ex hoc capite innumera baptismata sint irrita, saltem si sententia de externae intentionis sufficientia non est vera. Si enim externa intentio sufficiat, tunc omnia illa baptismata sunt valida, quia adhibentur debita forma et materia. In praxi omnes ita baptizati redeuntes ad gremium Ecclesiae rebaptizandi sunt sub condicione. 275 Cf. etiam Schane, Die Lehre v. d. Sakr. I, § ii. ubi clare ista controversia exponitur, vel Fr. Morgott, Der Spender d. hi. Sakramente 105 sqq. ”· Cf. S’. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 22. 277 4> dist. 6, q. I, a. 3, sol. 2 ad 1 ; cf. S. theol. 3, q. 64, a. 9 ad 1. 69 58 Tract. I. De sacramentis in genere. ARTICULUS V. De modo et ritu conferendi sacramenta. 70 Cum sacramenta sint res sanctissimae, Ecclesia complura praecepta in Rituali dedit ad dignam eorum administrationem. Ergo extra casum gravis necessitatis non licet sacramenta administrare praetermissis ru­ bricis praescriptis a Rituali. Quare Concilium Tridentinum 278 definivit: „S. q. d. receptos et approbatos Ecclesiae catholicae ritus in sollemni sacramentorum administratione adhiberi consuetos aut contemni, aut sine peccato a ministris pro libito omitti, aut in novos alios per quem­ cumque Ecclesiae pastorem mutari posse, A. S.“ Communiter ad­ hibendum est Rituale Romanum; sunt tamen adhuc complures Ecclesiae, quae ex privilegio Apostolico utuntur proprio Rituali. Rubricae Ritualis non omnes pari modo obligant; et idem dicendum est de aliis libris liturgicis. Solent enim distingui rubricae essentiales, quae versantur circa ipsam essentiam sacramenti, scii, circa applicatio­ nem formae ad materiam, et accidentales, quae potius respiciunt decen­ tem quam validam administrationem. Solent etiam distingui rubricae praeceptivae, quae directe obligant in conscientia, et directivae, quae potius consilia seu directiones continent. Quamvis haec ultima distinctio communissime ab auctoribus afferatur, tamen saepe est valde difficile, immo et impossibile discernere, quaenam rubricae sint praeceptivae et quaenam tantum directivae. Tamquam criteria haberi possunt con­ sensus auctorum et decisiones S. Congr. Rituum. Generatim dici potest omnes rubricas habere rationem legis positivae, ac proinde graviter vel leviter obligare in conscientia pro earum gravitate materiae. Sicuti autem quaelibet lex positiva non obligat cum magno incommodo, ita nec etiam obligant rubricae (si sunt accidentales) in administratione sacramentorum praescriptae, si inde magnum incommodum oriatur. Sacerdotes autem sedulo conentur in administratione sacramentorum fideliter et digne rubricas observare; hoc enim multum inservit ad aedificationem fidelium, sicuti etiam neglectus istarum rubricarum facile causare potest grave scandalum. 71 Nota. Sacerdotes, qui ex privilegio utuntur speciali Rituali, ut est in aliquibus dioecesibus et ordinibus religiosis, nihilominus possunt ex rationabili causa sequi Rituale Romanum, nisi hoc sit specialissime prohibitum. Ratio est, quia Ecclesia aliqualiter desiderat, ut ubique terrarum Ritus Romanus observetur; unde adest adagium: Semper bonum est imitari Ecclesiam Romanam. — Si pro aliqua dioecesi vel regione speciale Rituale est legitime approbatum, extranei quoque sacerdotes possunt in administratione sacramentorum uti hoc Rituali; privilegio enim locali uti possunt peregrini. Scss. 7, can. 13 dc sacr. in gcn. (Dens. n. 856) ; cf. quoque Cod. iur. can. c. 733· Caput V. De ministro sacramentorum. Art. VI. S i. 59 ARTICULUS VI. De obligatione dandi aut denegandi sacramenta. § i- De sacramentis dandis. Obligatio sacramenta administrandi oritur a) ex iustitia vel b) ex caritate. Principium 1. Ii, quibus cura animarum vi muneris incumbit, tenen- 72 tur ex iustitia administrare sacramenta subditis suis rationabiliter petentibus. Ratio est, quia suscipiendo munus isti pastores inierunt quasi-contractum sedulo procurandi salutem spiritualem subditorum. Porro ad salutem spiritualem habendam sacramenta sunt media valde excellentia et necessaria. Munus curae animarum ex officio respectu suorum subdi­ torum incumbit episcopis, aliisque Ordinariis, parochis, viceparochis et superioribus clericalibus religiosorum, non autem simplicibus sacerdoti­ bus aut etiam (saltem ordinarie) cooperatoribus parochorum. — Dicitur autem: rationabiliter petentibus. Etenim quotiescumque pastoribus ani­ marum certo gravius incommodum oritur ex administrato quam fideli­ bus ex denegato sacramento, tunc nulla est obligatio (saltem gravis) acquiescendi petitioni fidelium. Secus adest obligatio administrandi sacramenta, quae eo gravior est, quo gravius damnum emergit fidelibus ex sacramentis denegatis. Si haec tamquam regula generalis prae oculis habentur, facile intelliguntur sequentia. Resolutiones: 1. Pastor animarum non peccat, si denegat aliquando sacra-73 mentum poenitentiae scrupulosis aliisque importune petentibus. Ratio est, quia ex ista denegatione vel nullum vel modicum contingit damnum spiri­ tuale petentibus; exsurgeret autem magnum incommodum pastori, si semper deberet huiusmodi petitionibus parum fundatis acquiescere. 2. Pastor animarum peccat, qui se morosum et difficilem exhibet in sacra­ mentis administrandis; qui non libenter visitat infirmos iis sacramenta ad­ ministraturus; qui omnino non vult confessiones suscipere nisi fixis diebus, e. gr. sabbatis et vigiliis ante festa. Ratio est, quia fideles rationabiliter possunt esse inviti contra tales agendi modos. Accedit, quod tunc fervor in sacramentis suscipiendis paulatim evanescit cum magno damno fidelium. 3. Pastor animarum non peccat, si non per se ipsum, sed per idoneos vicarios sacramenta administrat, dummodo tamen inde scandalum ne oriatur et adsit consensus saltem tacitus superioris. Ratio patet, quia tunc fidelibus nullum damnum spirituale obvenit. 4. Pastor animarum tenetur etiam cum periculo vitae aliisve magnis in­ commodis temporalibus sacramenta administrare fidelibus in extrema neces­ sitate spirituali versantibus. E. gr. tenetur tempore pestis aliusve morbi contagiosi administrare sacramentum baptismi vel poenitentiae etiam cum periculo vitae, iuxta illud: ,,Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis."m Idem valet de administratione extremae unctionis, si tamen aegrotus sacramentum poenitentiae certo suscipere nequit. *’· Io. 10, 11. 6o Tract. I. De sacramentis in genere. 5. Acriter disputant auctores, nun? in iisdem circumstantiis parochus teneatur cum periculo vitae administrare viaticum. Sententia affirmativa est verior saltem in praxi, quidquid est de theoretica probabilitate sententiae negativae. Nam fideles graviter scandalizarentur, si tempore morbi conta­ giosi parochus nollet administrare moribundis viaticum. — Gregorius XIII die 26 Oct. 1576 rescripsit parochum debere omnino administrare baptismum et poenitentiam; ac ita modificat decisionem S. Congr. Concilii quindecim diebus antea emanatam, in qua statuebatur parochos tempore pestis teneri parochianis suis peste laborantibus ministrare dumtaxat duo sacramenta ad salutem necessaria, nempe baptismum et poenitentiam 280. 6. Tempore pestis aliusve morbi contagiosi parochus potest et debet ad­ hibere congruas cautiones, ne ipse inficiatur morbo, e. gr. tradendo com­ munionem mediante cochleari deaurato vel faciendo unctiones mediante ali­ qua virga, in cuius extremitate adest modicum bombycis. Benedictus XIV per decretum S. Officii xx lunii 1754 hoc permisit, sed vehementer hortatus est Vicarium apostolicum Algeriae, ut durante peste procuraret administrationem eucharistiae et extremae unctionis281. Merito autem scribit Lehmkuhl 282: „N imius timor nimiaque cautela sive parochi sive aliorum sacer­ dotum vere reprehensibilis est, siquidem fideles tantum metum videntes scan­ dalum potius quam aedificationem capturi sunt. Fiducia in Deum et remedia cum sobria prudentia adhibita periculum satis removebunt. S. Carolus Borromaeus heroicum plane exemplum dedit caritatis, cum ipse Mediolanensis archiepiscopus, tempore pestis, in ministrandis sacramentis praeiret, immo ad aegrotos in nosocomiis decumbentes accederet, ut non necessaria tantum sacramenta, sed ipsam etiam confirmationem conferret." 74 Principium 2. Qui vi muneris non sunt pastores animarum, ex caritate obligantur sacramenta administrare rationabiliter petentibus; quae quidem obligatio est gravis, si ex denegata administratione oriatur grave scandalum aut magnum damnum spirituale pro fidelibus. Per se patet sacerdotes, qui non sunt ex officio pastores animarum, non tam stricte obligari ad sacramenta administranda, sicut pastores. Nihilominus scandalum vitandum vel ordo caritatis servandus etiam iis obligationem istam imponere potest. Et primo quidem scandalum vitandum; etenim haud parvum scandalum oritur, si sacerdos recusat sacramentum rationabiliter petenti; e. gr. si confessarius sedens in confessionali recusaret audire confessionem alicuius hominis pauperis, cum admitteret complures divites. — Deinde ordo caritatis 283 exigit, ut suc­ curramus proximo in necessitate degenti. Qui si degit in extrema necessitate spirituali, etiam cum periculo vitae corporalis sacerdos debet administrare sacramenta necessaria ad salutem. Per se patet hanc obligationem non exsistere, si alius adest, qui potest et vult sacramen­ tum administrare. Itaque e. gr. simplex sacerdos debet sub gravi dare absolutionem moribundo peccatori rite disposito, si non adest alius confessarius volens aut potens audire confessionem. Quantum autem 280 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 233. Late tractat de hac controversia Benedictus XIV, De syn. dioec. 1. 13, c. 19. 281 Collect, de Prop. Fide n. 596 nota. 888 Theol. mor, II, n. 51. 888 De ordine caritatis et diversis gradibus caritatis supra I 579 sqq. dictum est. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. VI. $2. 61 ad baptismum infantis moribundi parentum acatholicorum vel iudaeorum, odium quoque Ecclesiae certe oriturum videtur esse causa suffi­ ciens, ut sacerdos vel laicus abstineat a baptismo conferendo, si parentes sunt vehementer inviti 284. — Si proximus degit in gravi necessitate spirituali, sacerdos tenetur etiam cum notabili incommodo corporali ad­ ministrare sacramenta. Unde e. gr. confessarius tenetur etiam cum aliquali defatigatione audire confessiones, si secus poenitentes debent per notabile tempus in statu peccati mortalis permanere. — In levi aut communi necessitate proximi non quidem adest stricta obligatio illi administrandi sacramenta, verumtamen nihilominus sacerdos ne se prae­ beat difficilem in sacramentis administrandis nisi necessitate aut saltem rationabili causa id flagitante. Econtra sit semper paratus ad praeben­ dum fidelibus tam efficacia media salutis aeternae. § 2- De sacramentis negandis. Quantum ad denegationem sacramentorum ponuntur duo principia generalia et deinde subiunguntur quaedam applicationes particulares pro singulis sacramentis, omissis omnibus iis theoreticis hypothesibus, quae hodie non iam sunt practicae. Principium 1. Numquam licet administrare aliquod sacramentum 75 subiecto incapaci, ita ut sacramentum non tantum illicitum, sed etiam prorsus invalidum sit. Ratio est, quia talis administratio est intrinsecus mala utpote pes­ simus abusus rei sacratissimae. Est enim grave sacrilegium directe procuratum. Hinc etiam ad evitandam mortem minister non potest e. gr. conferre ordines sacros mulieri, confirmationem aliaque sacra­ menta alicui non baptizato, dare absolutionem sacramentalem alicui, qui certe non habet sufficientem attritionem etc. Licet autem sacerdos non sit proprius minister sacramenti matrimonii, tamen numquam potest assistere alicui matrimonio, quod certe est nullum, e. gr. ob impedi­ mentum ligaminis. Principium a. Non licet administrare aliquod sacramentum subiecto 76 indigno nisi ex gravissima causa. Ratio est, quia minister ex triplici titulo tenetur denegare sacra­ menta subiecto indigno, memor illius praecepti: „Nolite dare sanctum canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos"2™, scii, a) ex virtute religionis, quae prohibet, ne res sacra qualis est sacramentum irreverentiose tractetur ; b) ex fidelitate, cum ministro non sit concredi­ tum munus administrandi sacramenta nisi tamquam dispensatori fideli et mandatario Christi, non autem tamquam domino absoluto, qui potest facere, quidquid vult; c) ex caritate, quia ex indigna administratione ’"· Ita quoque docent D'Annibale (Summul. II 82 [3]); Vermeersch (Theol. mor. III 199). ’·· Matth. 7, 6. 62 Tract. I. De sacramentis in genere. causatur magnum damnum cum suscipienti, qui committit grave sacri­ legium, tum societati Christianae, quae inde (saltem aliquando) grande scandalum patitur. — Indignus dicitur ille, cui deest aliqua dispositio essentialiter requisita ad liceitatem sacramenti, scii, vel scientia neces­ saria vel status gratiae sanctificantis requisitus pro licita susceptione sacramentorum vivorum. Ob defectum aliqualis saltem cognitionis mysteriorum Trinitatis et Incarnationis non licet administrare adulto sacramentum baptismi286, ut iam supra dictum est I, n. 490. — Dicitur: nisi ex gravissima causa. Ratio est, quia licet cooperari materialiter ad peccatum alterius, si adest gravis causa. lamvero administrare in­ digno aliquod sacramentum ex gravi causa videtur non esse nisi mate­ rialis cooperatio ad peccatum suscipientis sacramentum. Etenim ex sola malitia suscipientis provenit, quod actio ministri, quae, in se est bona, evadat mala. Quod quidem confirmatur ex exemplo ipsius Christi, qui iuxta communem interpretationem veterum exegetarum contulit ludae Iscariotae indignissimo sacramenta eucharistiae et ordinis 287. Christi actio est nostra instructio; ideoque dicit Angelicus Doctor288: „Ideo Christus ludam non reppulit a communione, ut daret exemplum tales peccatores non esse ab aliis sacerdotibus expellendos.*· 77 Causae, ex quibus licitum est dare indignis sacramenta, sunt: 1. Ne violetur sigillum sacramentale. Ita omnes docent nostris temporibus. Opinati sunt quidem veteres scrip­ tores, confessarium posse sacramentum negare ob crimen in confessione auditum sub praetextu aliarum causarum 280, sed haec sententia iam non est practice tuta, cum reddat confessionem odiosam et inducat laesionem sigilli sacramentalis. Ceterum S. Officium d. 18 Nov. 1682 200 similem sententiam proscripsit. Quare e. gr. confessarius tenetur communionem dare poenitenti exigenti, quem immediate ante inabsolutum dimisit ob eius indispositionem. 2. Ne ipse, qui petit indigne sacramentum, incurrat gravissimam infamiam ex divulgatione criminis occulti. Hinc e. gr. parochus non potest excludere a celebratione matrimonii Paulum, quem occulte scit fornicatum et nondum confessum esse. Ratio autem est, quia parochus ita agendo illicite diffamaret Paulum. Nec potest obici: inter duo mala esse eligendum minus et diffamationem peccatoris esse minus malum quam sacrilegam susceptionem sacramenti. Nam, ut dicit S. Thomas: „licet peius sit peccatori occulto peccare mortaliter sumendo 380 Cf. S. Offic. d. 25 lan. 1703. 387 Complures, praesertim moderni exegetae putant ludam non recepisse s. com­ munionem sed exiisse post Pascha sumptum. Cf. Knabenbauer in Comm. super Matth. c. 26. 388 S. theol. 3, q. 81, a. 2 ad 2. 380 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 51 et 658. Textus, qui ex S. Thoina (4, dist. 9, q. unie., a. 5, sol. 1) affertur pro hac sententia, non est ita clarus. Ceterum manifeste docet contrarium Angelicus Doctor in S. theol. 3, q. 80, a. 6 dicens: „Si vero non sunt manifesti peccatores, sed occulti, non potest iis peten­ tibus sacra communio denegari.” 300 Dene. n. taao. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. VI. S 2. 63 corpus Christi quam infamari, tamen sacerdoti ministranti corpus Christi peius est peccare mortaliter infamando iniuste peccatorem occultum, quam quod ille mortaliter peccet, quia nullus debet peccatum mortale committere, ut alium liberet a peccato."201 Vel breviter: Non sunt facienda mala, ut veniant bona. 3. Ne oriatur grave scandalum fidelium, qui, si causam negationis ignorarent, a sacramentis arcerentur, cum sibi etiam repulsam timerent202. Iste casus raro accidere potest nostris diebus, nam aut agitur de publico peccatore, et tunc non potest oriri verum et fundatum scandalum ob dene­ gatum sacramentum, aut agitur de peccatore occulto, et tunc publice petenti non licet negare sacramentum, ut infra dicetur. Scholion. Veteres modernique auctores multum disputant, utrum peri- 78 culum mortis simileve malum imminens sacerdoti sit ratio sufficiens dandi sacramentum indigno. Quidquid est de theoretica probabilitate sententiae affirmantis aut negantis, iste casus hodie vix est possibilis. Etenim in sacra­ mentis matrimonii et poenitentiae iste casus occurrere nequit: Non in matri­ monio, quia sacerdos non est minister huius sacramenti et non prohibetur aliquando passive assistere matrimonio publici peccatoris, ut infra dicetur. Non in poenitentia, quia homo iniuste minitans mortem aliudve grave dam­ num confessario, non solum indigne, sed invalide susciperet sacramentum. Porro numquam licet administrare sacramentum incapaci, ut supra dictum est. — Pariter iste casus vix ac ne vix quidem in aliis sacramentis accidere potest. Nam si istae minae mortis aliusve mali sunt publicae, solent fieri in odium fidei aut in contemptum religionis aut cum magno scandalo populi, et tunc sacerdos deberet potius obire mortem quam cedere tali odio aut con­ temptui. Sin autem minae sunt occultae et peccator est occultus, tunc publicae petitioni cedendum est. Occulta autem petitio vix umquam locum habebit. S. Alphonsus 203, Petrus de Ledesma204, Concina 205, Lehmkuhl 203 negant licere administrationem sacramenti ex metu mortis ; affirmant autem Lugo 207, Sporer - Bierbaum 208, Ballerini- Palmieri 20°, Génicot 30°, D’Annibale* 301, Noldin302. Regulae practicae. 1. Sacramenta (excepto matrimonio) negari 79 debent: a) publico peccatori, de cuius emendatione non sufficienter con­ stat; b) occulto peccatori occulte petenti. 2. Sacramenta non debent negari sed dari occulto peccatori publice petenti. Peccator publicus censetur ille, cuius crimen est vere scandalosum et notorium notorietate sive iuris sive facti, i. e. qui aut in publico iudicio criminis magni fuit convictus, aut in loco, ubi petit sacramenta, est ita notorie criminosus, ut a magna parte populi cognoscatur. Peccatoribus iure publicis in hac re aequiparantur haeretici aut schismatici, etiam 201 203 200 30’ 200 301 S. theol. 3, q. 80, a. 6 ad 2. 202 Ita Noldin, De sacr. in gen. n. 36. Theol. mor. 1. 6, n. 49. 804 Summa, de euchar. c. 12, conci. 2, dub. 3. Dc sacr. in gen. c. 12, n. 12. 200 Theol. mor. II, n. 59. De sacr. in gen. disp. 8, n. 181. 203 Theol. mor. Ill, P. 1, c. 3, n. 188. Opus theol. IV, n. 689. 300 Theol. mor. II, n. 122. Summula Theol. mor. III, n. 264. 308 De sacr. in gen. n. 36 (3). 64 Tract. I. De sacramentis in genere. bona fide errantes, quibus non licet sacramenta administrare nisi prius, erroribus reiectis, Ecclesiae reconciliati fuerint 303. Ita saltem extra articulum mortis. Tamquam publici peccatores arcendi sunt a sacra­ mentis ii quoque, qui actualiter et publice sunt in statu peccati mortalis, e. gr. hic et nunc manifeste ebrii, mulieres ita immodeste vestitae, ut haec immodestia sit vere scandalosa et mortaliter peccaminosa. Peccator occultus habetur ille, cuius indignitas uni vel paucis homini­ bus discretis nota est. Petitio sacramenti est publica, si fit in conspectu complurium; est vero occulta, si fit coram solo ministro vel coram paucis aliis, qui sacra­ menti negationem non percipiunt, ita ut nulla infamia inde oriatur. Quibus praenotatis facile explicatur prima pars primae regulae Etenim Rituale Romanum 304, cui concordat Codex iur. can. c. 855, § 1, statuit: „Arcendi sunt ab eucharistia publice indigni, quales sunt excommunicati, interdicti, manifestoque infames [ut meretrices, concubinarii, feneratores, magi, sortilegi, blasphemi et alii eius generis publici peccatores], nisi de eorum poenitentia et emendatione constet et publico scandalo prius satisfecerint." — Ex quibus verbis apparet pu­ blicum peccatorem, licet rite absolutum a peccatis, non posse statim admitti ad publicam sumptionem communionis, nisi prius scandalum datum reparaverit. Quo autem determinato modo hoc scandalum sit reparandum, oportet stabilire consideratis omnibus circumstantiis per­ sonarum et locorum. In praxi saepe praestat prius consulere episcopum de hac reparatione scandali. Cuilibet peccatori sincere emendato et rite absoluto potest occulte administrari s. communio. Ita saltem iuxta prae­ sentem Ecclesiae disciplinam. Altera pars primae regulae hoc modo a Rituali Romano et a Codice iur can. 305 exprimitur : „Occultos peccatores, si occulte petant [s. com­ munionem] et eos non emendatos agnoverit, minister repellat." — Ratio autem utriusque partis est, quia ex hoc, quod peccatori occulte petenti aut peccatori publico denegatur sacramentum, nulla diffamatio sequitur neque aliud grave incommodum. Econtra peccator recipit salutarem monitionem, et sacramentum protegitur contra irreverentiam attentatam. Secunda regula non solum manifeste continetur in Rituali Romano 303, et in Codice iur. can., sed etiam clare sequitur ex supra enumeratis causis, propter quas licet, immo oportet administrare sacramentum in­ dignis. Ex denegatione enim sacramenti tunc sequeretur magna infamia petentis et scandalum populi. 80 Applicationes ad singula sacramenta. 1. De baptismo infantium, qui sunt progeniti a parentibus catholicis, non est neque difficultas neque obstaculum. Infantes autem parentum acatholicorum et praesertim ludaeorum non sunt baptizandi (excepto articulo mortis), nisi parentes promittant omnia neces­ 303 Cod. iur. can. c. 731, § a. •°’ Tit. 4, c. i, n. 9; c. 855, § a. ·”* Tit. 4, c. 1, n. 8. "°· L. c. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. VI. S 2. 65 saria, ut infra n. 128 latius dicetur. Adulto nequit dari baptismus (extra articulum mortis), nisi de eius bona dispositione positive constet. 2. Confirmatio non potest conferri nisi illi, de eurus dignitate moraliter et positive constat. Solet episcopus (minister confirmationis) exigere testi­ monium de dignitate confirmandi hominis vel a parocho vel ab alio legitimo superiore. 3. Ad eucharistiae administrationem imprimis spectant regulae supra datae. Quod eucharistia publice petatur a publico peccatore, accidit nostris diebus praesertim in duobus casibus: a) si homo catholicus spretis legibus Ecclesiae init matrimonium mixtum atque permittit acatholicam educationem prolis: quid faciendum sit, antequam talis homo admittatur ad sacramenta, dicetur infra in tractatu de matrimonio n. 784; b) si quis vivit in notorio concubinatu et nunc in gravi morbo versans petit viaticum. Quo in casu sacramentum non est concedendum, nisi prius scandalum sit remotum. Aegrotus igitur tenetur concubinam aut e domo eicere aut in matrimonium ducere, antequam sacramentum recipiat. 4. Sacramentum poenitentiae numquam denegandum est homini rite con­ fesso et contrito. Potest autem, immo et debet confessarius exigere, ut poenitens ea omnia praestet, quae ad sufficientem dispositionem requiruntur, et notanter praeviam remotionem scandali, occasionis proximae voluntariae et censurae forte incursae. Omni moribundo adulto baptizato (etiam hae­ retico), qui est sensibus destitutus, potest et debet absolutio sacramentalis dari saltem condicionate, nisi manifeste constet, eum repudiare hoc sacra­ mentum. Ratio est, quia talis moribundus solet versari in extrema neces­ sitate spirituali, in qua licet sacramentum administrare etiam dubie validum. 5. Extrema unctio, cum non ministretur nisi homini in periculo vitae exsistenti, non debet negari sincere petenti (explicite aut saltem inter­ pretative). Si tamen aegrotus est mentis compos, debet antea promittere seriam emendationem vitae aliaque necessaria secundum praecepta Ecclesiae catholicae. 6. Sacramentum ordinis iuxta sententiam veriorem numquam administrari potest indigno, quippe qui (licet occulte indignus) ab ordinibus omnino sit arcendus 307*. Quare S. Thomas 303 docet non sufficere, quod praelatus nesciat ordinandum esse in peccato, „sed etiam exigitur amplius, ut secundum men­ suram ordinis ... diligentior cura apponatur, ut habeatur certitudo de quali­ tate promovendorum". Praeeunte Concilio Tridentino 300 statuit Codex iur. can. c. 970: „Proprius episcopus vel superior religiosus maior potest suis clericis ex quavis canonica causa (non autem pro lubitu suo) occulta quoque, etiam extraiudicialiter, ascensum ad ordines interdicere, salvo iure recursus ad S. Sedem vel etiam ad moderatorem generalem, si agatur de religiosis, quibus ascensum interdixerit superior provincialis." Ratio est, quia sacra­ mentum ordinis indigne susceptum causât maxima damna cum ipsi clerico tum toti Ecclesiae. 7. Matrimonio publici peccatoris facilius assistere potest sacerdos, cum ipse huius sacramenti non sit minister, sed solummodo testis qualificatus. Quare ad maiora mala vitanda Ecclesia permittit, ut, servatis quibusdam cautionibus, parochus praestet assistentiam in valido matrimonio publici pec­ catoris’,0. (Latius de hac re sermo redibit infra in tractatu de matrimonio.) 307 S', /llph., Thcol. mor. I. 6, n. 52. 303 Suppi, q. 36, a. 4 ad 3. •°’ Sess. 14, c. 1 de reform. 310 Cod. iur. can. c. 1066. 1'rOmmrn, Mnn Thaol. mor. ÎÎI. 5 66 Tract. I. De sacramentis in genere. Pariter permittit Ecclesia, ut pars catholica ex gravissima causa matrimo­ nium contrahat cum parte acatholica vel peccatrice. Nota. Si quod sacramentum est negandum, semper oportet summa pru­ dentia atque humanitate procedere, ita ut omnes clare percipiant, sacerdotem noluisse quemquam offendere, sed solum intendisse religionis honorem atque animarum salutem. ARTICULUS VII. 81 De simulatione et dissimulatione sacramentorum. Notio simulationis. Simulatio vel fictio sacramentorum est illicita mutatio materiae vel formae vel intentionis necessariae clam facta a ministro, ita ut sacramentum sit nullum et suscipiens in errorem indu­ catur. Etsi omnes theologi consentiunt, fictionem sacramenti numquam esse lici­ tam, tamen multum laborant in definienda illa. Definitio allata videtur esse bona et completa. Sicut enim actus fictus ille dicitur, qui externe ita ponitur, ac si omnia ad valorem requisita adsint, revera autem est nullus propter essentialem defectum internum et clandestinum, ita etiam administratio sacramenti est ficta, si exterius omnia necessaria ad valorem sacramenti specietenus ponuntur, clam vero minister apponit defectum essentialem, ita ut sacramentum sit nullum et susceptor in errorem ducatur. In definitione allata dicitur autem illicita mutatio propter sacramentum matrimonii, in quo aliquando licet mutare materiam vel formam vel intentionem. Si quis enim ex gravi et iniusto metu cogitur ad matrimonium contrahendum, licite potest exterius exprimere quidem consensum, interius autem illum cohibere. Nam licet ex tali ficto consensu consors, qui putat se inire verum contractum matrimonii, ducatur in errorem, tamen non adest proprie dicta fictio sacra­ menti, sed fictio contractus matrimonialis. Iste vero modus ficte consentiendi est licitus in casu, cum quia primario attingit contractum et non sacra­ mentum, tum quia est legitima defensio contra atrocem iniuriam metus in­ juste incussi, ut infra in tractatu de matrimonio latius dicetur. 82 Modi. Simulatio seu fictio a ministro fieri potest tribus modis: a) si clam adhibet materiam ineptam ad sacramentum, e. gr. si loco vini consecrandi poneret in calice alium liquorem prorsus similem; b) si essentialiter mutat clam formam, e. gr. si confessarius pronuntiando formam absolutionis sacramentalis, voce intelligibili diceret: „Ego te absolvo a peccatis tuis", voce autem valde submissa interponeret verbulum „non“*“; c) si interius cohibet intentionem administrandi sacramenta. 83 Principium. Numquam licita est simulatio aut fictio sacramenti. Patet hoc i. ex propositione (29) ab Innocentio XI damnata: „Urgens metus gravis est causa iusta sacramentorum administrationem simulandi."3,2 2. Fictio seu simulatio sacramenti est mendacium valde nocivum et detestabile sacrilegium. Est mendacium, quia in errorem ducit illum, qui iuste putat se suscipere sacramentum; est sacrilegium, quia est 8,1 S. Atphonsus (Theol. mor. 1. 6, n. 59) hunc modum non omnino Illicitum putat, sed Gury, Bucccroni aliique hunc casuin vocant chimaericum. »>» Dens. n. 1179. Caput V. De ministro sacramentorum. Art. VI1. 67 abusus rei sacrae; minister enim abutitur sacramento ad mentiendum, si non verbis, tamen factis. Notio dissimulationis. Fictio seu simulatio sacramenti toto coelo 84 differt a dissimulatione sacramenti, seu potius a dissimulatione sacra­ menti denegati. Talis dissimulatio est positio actionis «on-sacramentalis, ex qua alii (non suscipiens) erronee iudicant sacramentum esse collatum, e. gr. confessarius dat poenitenti, cui absolutionem denegare debuit, benedictionem atque quasdam preces recitat eo fine, ne circum­ stantes percipiant denegatam esse absolutionem; vel sacerdos, qui ex conventione facta faceret signum crucis ante os hominis in scamno com­ munionis genuflectentis, qui propter gravem rationem neque communio­ nem recipere neque recedere potest a publica mensa communionis, et tunc sacram hostiam reponeret in ciborio’”. In hoc ultimo casu tamen requiritur causa valde gravis, quia adhibetur ipsa ss. eucharistia ad finem quidem bonum, sed etiam ad deceptionem aliorum; quod quidem aliquam irreverentiam includere videtur. Plane autem illicitum esset in hoc casu porrigere homini isti (quamvis scienti et consentienti) hostiam non consecratam, cum talis agendi modus esset idololatria saltem mate­ rialis, quia tunc iste homo exterius saltem adoraret aliquid, quod est vilis creatura. „Sicut enim peccaret externe adorando idolum, etiam ex metu mortis, sic quoque semper peccaret externe adorando hostiam non consecratam. Et peccaret gravius, quam si indigne communicaret; ut patet ex cap. De homine 7 de celebr. miss., ubi dicitur gravius pec­ care sacerdotem, qui in Missa non consecraret, quam qui sacrilege con­ secraret et communicaret."’” S. Thomas’” de hac re docet: „Hostia non consecrata nullo modo debet dari loco consecratae; quia sacerdos hoc faciens, quantum in se est, facit idololatrare illos, qui credunt esse hostiam consecratam, sive alios praesentes, sive etiam ipsum sumentem, quia, ut Augustinus’1’ dicit: ,Nemo carnem Christi manducet, nisi prius adoret.‘“ Principium. Dissimulatio denegati sacramenti ex rationabili causa licita est. Nam nihil aliud est nisi permittere, ut alii, qui in casu nullum ius habent obiectivam veritatem cognoscendi, in errorem haud nocivum cadant Scholion. De probabilismo in sacramentis administrandis. Extra casum 85 necessitatis gravis non licet sequi opinionem probabilem relicta tutiore, quando agitur de valore sacramentorum, ut patet ex propositione (1) ab Innocentio XI damnata: ,,Νοη est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore. . . .“,,s Dico autem Ie: extra casum gravis necessitatis. Sacramenta enim sunt propter homines, ac proinde quotiescumque salus spiritualis hominis graviter pericli­ tatur, minister non solum potest, sed debet (saltem condicionate) sacramen- ·*· ··· ·'· ·*· 5. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 59. S. Al^h. ib. n. 61. S. theol. 3, q. 80, a. 6 ad a; cf. Quodlibet V, a. 12. In P». 158 circa med. ·*’ Cf. 5. Alph. 1. c. n. 59. Den*. n. 1151. 5· 68 Tract. I. De sacramentis in genere. tum administrare, e. gr. absolvere hominem sensibus destitutum, etsi forte iam est mortuus aut aliter indispositus. — Dico 2°: quando agitur de valore sacramentorum, nam si Ecclesia recte praesumitur supplere ea, quae ad valorem sacramenti exiguntur, res aliter se habet. Quare e. gr. in sacramento poenitentiae licet aliquando absolutionem dare cum iurisdictione probabili, quam, si non sufficeret, Ecclesia suppleret. Pariter si agitur de impedimento dirimente matrimonii ex iure ecclesiastico introducto, quod Ecclesia ex legi­ tima causa valet relaxare, licet aliquando uti opinione solide probabili, quia tunc sacramenta non irreverentiose tractantur nec exponuntur periculo nullitatis. Tota enim ratio, cur non liceat in sacramentis conferendis adhibere opinionem probabilem relicta tutiore, est reverentia sacramentis debita, ne scii, periculo nullitatis exponantur sine gravissima causa31’. CAPUT VI. De subiecto sacramentorum. 86 Notio. Subiectum sacramentorum dicitur ille, qui sacramentum eiusque effectus recipit. Principium generale. Subiectum sacramentorum est solus homo viator; non tamen omnis homo potest omnia sacramenta recipere. Ita ex voluntate Christi. Ratio primae partis est, quia solus homo viator est capax recipiendi gratiam sanctificantem vel eius augmentum. Angeli enim et animae defunctorum iam sunt in termino, et salutem aeternam immutabiliter vel acquisierunt vel perdiderunt. Quando autem eucharistia vocatur „panis angelorum", minime indicatur, angelos sumere eucharistiam sicuti homines, sed eundem Christum, qui est cibus noster per sacramentum, esse quasi cibum dulcissimum et efficacissimum angelorum per visionem beatificam *=0. — S. Paulus821 loquitur de iis, qui baptizantur pro mortuis, quae quidem verba sunt subobscura, sed nullus interpres censuit secundum S. Paulum mortuos sine baptis­ mate defunctos posse recipere effectum baptismi, si aliquis in terris vivens loco ipsorum baptizaretur. S. Paulus forsitan loquitur de aliquo superstitioso et falso ritu tunc usitato, aut sensus est: illos fideles bapti­ zari, ut resurrecturi sint cum mortuis ad beatitudinem aeternam. Ratio alterius partis principii est, quia non quilibet homo habet qualitates requisitas pro omnibus sacramentis. Sic mulier non potest valide recipere sacramentum ordinis, neque homo sanus sacramentum extremae unctionis. Quibus praemissis agimus prius de valida et deinde de licita suscep­ tione sacramentorum. § i- De valida sacramentorum susceptione. 87 Condiciones diversae requiruntur ad valorem pro diversis sacra­ mentis. Generatim autem pro omnibus sacramentis sequentia notentur: •l’ Cf. S. /tlph., Theol. mor. I. t, n. 49 50 et 1. 6, n. 57. ·” Cf. S. theol. 3, q. 80, n. 2 ad 1. ”* 1 Cor. 15, 29. Caput VI. De subiecto sacramentorum. § i. 69 1. Fides et probitas suscipientis non requiruntur ad valorem ullius sacramenti, excepta poenitentia. Unde illi, qui ut haeretici formales baptismum vel ordinem receperunt, non sunt rebaptizandi aut reordinandi. In sacramento autem poenitentiae ad valorem requiritur vera contritio aut saltem attritio, quae profecto haberi nequit sine fide et probitate (saltem incohata). 2. Attentio neque interna neque externa requiritur ad valorem sacramentorum, dummodo adfuerit intentio, de qua infra. Unde e. gr. si quis voluntarie est distractus vel aliis operibus est intentus, dum recipit absolutionem sacramentalem, peccat quidem, sed valide recipit. 3. Baptismus fluminis validus praevie susceptus requiritur ad va­ lorem omnium aliorum sacramentorum. Baptismus enim est ianua otnnium sacramentorum. 4. Intentio (personalis) nulla requiritur in infantibus et perpetuo amentibus ad sacramenta suscipienda, quorum sunt capaces. Ecclesia enim tunc supplet intentionem necessariam322. Infarites autem possunt valide suscipere baptismum, confirmationem, eucharistiam, ordinemS23. luxta hodiernam vero Ecclesiae disciplinam infantibus et perpetuo amentibus non solet aliud sacramentum administrari nisi baptismus, et in nonnullis regionibus confirmatio. 5. In adultis habentibus usum rationis requiritur ad valorem om­ nium sacramentorum (excepta eucharistia) aliqua intentio, quae est diversa pro diversis sacramentis. Dicitur: excepta eucharistia, quae cum consistat in re permanente, i. e. in speciebus consecratis, a nulla intentione cum ministrantis tum suscipientis quoad validitatem de­ pendet. Unde ille, qui in narcosi aut in animi perfecta defectione eucha­ ristiam reciperet, aut qui sumeret hostiam quam consecratam esse nescit, sumeret quidem verum corpus Christi, sed materialiter tantum ct sine fructu, si omnis intentio defuisset. Necessitas intentionis ex parte susceptoris inculcatur ab Innocentio III324 reiciente opinionem eorum, qui docent sacramenta non solum dormientibus ct amentibus, sed invitis et contradicentibus saltem valide conferri, dicens: „Verum id est religioni Christianae contrarium, ut semper invitus et penitus contradicens ad recipiendam et servandam christianitatem aliquis compel­ latur." S. Thomas’23 vero loquens de baptismo docet: ,,Si in adulto deesset intentio suscipiendi sacramentum, esset rebaptizandus." Ratio autem a priori «■st voluntas Christi sic instituentis sacramenta, quae voluntas colligitur ex doctrina et praxi Ecclesiae, et quae est valde consentanea essentiae ac digni­ tati sacramentorum. Sacramenta enim sunt dignissima inedia gratiae con­ ferendae. Porro valde conveniens est, ut homo capax usus rationis illa suscipiat voluntarie, non autem mere passive aut coacte. Qualitas intentionis requisitae est diversa pro diversis sacramentis, ut infra explicabitur, quando sermo erit de singulis sacramentis. Generatim autem dici potest: Minor intentio requiritur in subiecto quam in ministro Cf. S. theol. 3, q. 68, a. 9 ad j. ·” Cf. S. rllph., Theol. mor. 1. 6, n. 81. ·’♦ c. 3, X 3, 42. ·” S. theol. I. c. a. 7 ad 2. Tract. I. De sacramentis in genere. 70 sacramentorum; unde non requiritur intentio actualis et virtualis, verum etiam sufficit habitualis, i. e. aliquando habita et non retractata”®. Ex­ cipiuntur autem tria sacramenta, scii, a) matrimonium, in quo requiritur saltem intentio virtualis, cum ipsi contrahentes sint etiam ministri istius sacramenti. Idem valet b) iuxta vigentem disciplinam de sacra ordinatione, cum per eam homo suscipiat novum statum, novaque gravia onera; item c) de poenitentia, in qua actus poenitentis et notanter contritio virtualiter saltem adesse debent, dum datur absolutio sacramentalis. Quantum ad sacra­ menta baptismi, confirmationis, eucharistiae et extremae unctionis sufficit ad validitatem intentio habitualis implicita, i. e. quae includitur in vita Christiana aut (si agitur de baptismo) in proposito vitae Christianae susci­ piendae. Non autem videtur sufficere illa sola voluntas, quae habetur in omni contritione aut attritione, scii, faciendi necessaria ad salutem. Unde e. gr. missionarius potest baptizare paganum moribundum et sensibus de­ stitutum, dummodo iste antea manifestaverit propositum suscipiendae vitae Christianae”7 vel recipiendi baptismi. Sin autem tale propositum numquam adfuit et adest, baptismus videtur non posse administrari. Sunt tamen quidam auctores moderni, ë. gr. Vermeersch”®, Cappello”·, putantes non obstante responsione S. Officii d. 30 Martii 1898, infidelem moribundum sensibus destitutum posse sub condicione: „si capax es“, baptizari, dummodo vitetur scandalum. Ratio est, quia in extrema necessitate licitum est baptizare etiam dubie valide. Quantum ad obiectiones, quae contra necessitatem intentionis deducuntur ex quibusdam factis historicis, videsis Billuart”0. — Concilia autem ideo non enumerant nisi materiam, formam et intentionem ministri tamquam essentialiter requisita ad omnia sacramenta, quia personalis intentio subiecti revera non requiritur in omnibus sacramentis, e. gr. in baptismo parvulorum. §2. De licita sacramentorum susceptione. 88 Ad licite suscipienda diversa sacramenta diversae requiruntur con­ diciones, ut infra latius explicabitur. Generatim autem notari potest: 1. Adultus usu rationis pollens ad licite suscipiendum aliquod sacra­ mentum mortuorum debet praeter intentionem requisitam saltem habere attritionem supernaturalem de peccatis commissis. Nulla enim a Deo conceditur remissio culpae sine dolore de offensa patrata. In vera attritione supernaturali includuntur fides, spes et amor initialis. 2. Adultus suscipiens sacramentum vivorum debet esse in statu gratiae sanctificantis, qui quidem status habetur aut ex gratia baptismi numquam amissa aut ex contritione perfecta aut ex absolutione sacramentali rite percepta Recipere autem scienter sacramentum vivorum in statu peccati mortalis est grave sacrilegium, cum sit gravis abusus rei sanctissimae. ”· ”’ ”’ ·” Cf. 5. /tlph. 1. c. Cf. S. Offic. d. 30 Martii 1898 (Collectait, de Prop. Fide n. 1993). Theol. mor. Ill 243. ·»· De »acr. 1 243. "· De ener. dias. 6, a. 1. De confessione necessaria ante communionem Infra n. 192. Caput VI. De subiecto sacramentorum. S 2. 71 S. Alphonsus*333 enumerat duos casus rarissimos, in quibus ad evitandum maius malum licet suscipere eucharistiam non obstante statu peccati mortalis. „Si hostia consecrata esset profananda ab haereticis, et aliquis pro illa subita irruptione non posset tam cito conteri: tum videtur posse eam sine peccato sumere, licet sine fructu. Tunc enim non sumeret ut sacramentum, sed tantum absconderet in corpore suo sicut in pariete ad eam liberandam ab iniuria.... Idem probabiliter dicunt de laico accumbente in scamno com­ municantium, qui recordaretur peccati mortalis et non posset elicere con­ tritionem ob angustiam temporis." 3. Adultus pollens usu rationis debet recipere quodcumque sacramen­ tum cum reverentia et actuali devotione; sacramentum enim est res sanctissima. 4. Per se non licet petere sacramenta a ministro, qui est certe indignus. Dicitur certe indignus; si enim non certe cognoscitur in­ dignus, debet praesumi bonus. Ille vero vocatur minister indignus, qui non potest administrare sacramentum sine peccato mortali, quia aut est aliqua censura innodatus, aut quia ipse est in statu peccati mortalis. Ratio autem, cur non liceat in casibus ordinariis petere sacramenta ab liuiusmodi ministris, est multiplex, scii, a) excitatio aut cooperatio ad peccatum, quod minister perpetrat sacramenta administrando; b) scan­ dalum, quod haud raro inde oritur; c) periculum propriae perversionis. 5. Ex iusta autem et proportionata causa licet petere sacramentum a ministro indigno, dummodo possit valide illud administrare. Ratio est, quia talis petitio non est nisi cooperatio materialis ad peccatum alterius, quae quidem cooperatio ex iusta et proportionata causa licita est. Λ S. Alphonso333 complures causae iustae enumerantur, e. gr. si urgeat praeceptum confessionis aut communionis, praesertim si ex dilata susceptione immineat periculum spirituale; si quis diutius deberet remanere in statu peccati mortalis; si secus non posset lucrari indul­ gentiam iubilaei. Immo generatim S. Thomas 334 dicit: ..Quamdiu [mi­ nister] ab Ecclesia toleratur in ministerio, ille, qui ab eo suscipit sacra­ mentum, non communicat peccato eius." Sin autem minister est a) excommunicatus vitandus aut b) si in ipsum est lata sententia condemnatoria vel declaratoria aut c) si est publicus haereticus aut schis­ maticus, non licet sacramentum aliquod petere ab illo, nisi in articulo vel periculo mortis33e. Ratio est, quia tali ministro gravissime prohibitum est sacramenta administrare, immo ablata est extra periculum mortis omnis iurisdictio, ita ut nec valide absolvere possit; et demum quia ex tali petitione cum gravissimum scandalum tum periculum perversionis ·” Theol. mor. 1. 6, n. 86. 333 Ib. n. 89. ·*· S. theol. 3, q. 64, a. 6 ad 2. 333 Cod. iur. can. c. 2261, § 3 statuit: „Ab excommunicatis vitandis necnon ab aliis excommunicatis, postquam intercessit sententia condemnatoria aut declara­ toris, fideles in solo mortis periculo possunt petere tum absolutionem sacramentiiliin, tum etiam, si alii desint ministri, cetera sacramenta et sacramentalia." I’etcrc nutem sacramenta (extra periculum mortis) ab haereticis vel schismaticis est graviter prohibitum, quoniam est communicatio in divinis. 72 Tract. I. Dè sacramentis in genere. oriretur. luxta vigentem disciplinam33,1 fideles in periculo mortis ex­ sistentes possunt petere absolutionem sacramentalem a quolibet sacer­ dote etiam excommunicato vitando; cetera autem sacramenta tunc solummodo, si alius minister deest. Azetus disciplina hac in re se­ verior fuit 337. Appendix de sacramentalibus. 89 i. Definitio. Sacramentalia sumuntur vel in latiore sensu, et tunc includunt pia quaedam exercitia, ut orationem dominicam, eleemosynam ab Ecclesia praescriptam et etiam caeremonias sacras, quae in administratione sacramentorum adhibentur; vel in sensu strictiore, et tunc sunt „res aut actiones, quibus Ecclesia in aliquam sacramentorum imitatio­ nem uti solet ad obtinendos ex sua impetratione effectus praesertim spirituales"83S. In hoc ultimo sensu hic tantum loquimur de sacramen­ talibus, quae a veteribus theologis vocabantur sacramenta minora 330. Dicitur i°: res aut actiones ad significandas duas classes sacramentalium, de quibus infra sermo erit. Dicitur 2°: quibus Ecclesia in aliquam sacramentorum imitationem uti solet, quia omnia sacramentalia directe instituta sunt ab Ecclesia, et non a Christo ipso. Possunt tamen vocari instituta a Christo, in quantum ille dedit Ecclesiae potestatem instituendi; immo aliquando in quantum Christus suo proprio exemplo illa indicavit, e. gr. exorcismum. Nova sacramentalia con­ stituere aut recepta authentice interpretari, ex iisdem aliqua abolere aut mutare, sola potest Sedes Apostolica3t0. Sacramentalia habent aliquam similitudinem cum sacramentis, in quantum sunt media obtinendi gratiam, sed etiam multipliciter differunt a sacramentis, scii. i. ratione originis: sacramenta sunt a Christo, sacramentalia vero ab Ecclesia immediate instituta ; 2. ratione effectus: sacramenta causant directe gratiam sanctificantem eiusve augmentum; sacramentalia autem obtinent directe tantum gratias actuales aliaque auxilia; 3. ratione modi operandi: sacramenta causant gratiam ex opere operato, sacramentalia vero ex opere operantis Ecclesiae et hominis; 4. ratione numeri: sacramenta sunt septem, neque iste numerus mutari potest; sacramentalium numerus est indefinitus et variabilis. Dicitur 30: ad obtinendos ex sua impetratione effectus praesertim spiri­ tuales. Sacramentalia enim ex impetratione Ecclesiae producunt supernaturaliter quosdam effectus, cum corporales, ut sanitatem, tum spirituales, ut cohibitionem daemonis. Sed omnia ista auxilia aliqualiter ordinantur ad gratiam sanctificantem. Unde S. Thomas311 docet: „In his, quae Ecclesia*338 338 Cf. c. 2261 supra citatus. 337 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 88. 338 Cod. iur. can. c. 1144. 338 Hugo de S. Victore agens de istis minoribus sacramentis dicit : „Sunt quae­ dam sacramenta in Ecclesia, in quibus etsi principaliter salus non constet, tamen salus ex eis augetur, in quantum devotio exercetur.... Ex his igitur sacramentis alia constant in rebus, qualia sunt aqua aspersionis, susceptio cineris, benedictio ramorum et cereorum et cetera talia. Alia autem constant in factis, qualia sunt signaculum crucis, exsufflatio cxorcisationis, expansio manuum, incurvatio genuum et alia huiusmodi. Alia in dictis constant, sicut Trinitatis invocatio et quaecum­ que in hunc modum" (De sacr. II, P. 9 [ Affine, Patr. lot. 176, 471 ))· 310 Cod. iur. can. c. 1145. Suppi, q. 29, n. t. Appendix de sacramentalibus. 73 visibiliter operatur, quaedam sunt sacramenta, ut baptismus; quaedam sacra­ mentalia, ut exorcismus; quorum est haec differentia, quod sacramentum dicitur illa actio Ecclesiae, quae attingit ad effectum principaliter intentum in administratione sacramentorum; sed sacramentale dicitur illa actio, quae, quamvis non pertingat ad illum effectum, tamen ordinatur aliquo modo ad illam actionem principalem.*' Sacramentalia imprimis applicat Ecclesia catholicis, sed iuxta modernam disciplinam permittit, ut ea (et praesertim benedictiones) dari possint cate­ chumenis et acatholicis ad obtinendum fidei lumen et simul corporis sani­ tatem3·2. Excluduntur autem ex iure canonico a sacramentalibus susci­ piendis: 1. excommunicat: post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam, c. 2260, § 1; 2. personaliter interdicti, c. 2275, n- 2; 3. catholici, qui matrimonium mixtum sine Ecclesiae dispensatione inire ausi fuerint, donec ab Ordinario dispensationem obtinuerint, c. 2375. Casus primus et secundus hodie est rarissimus; tertius vero satis frequens. 2. Divisiones. Permulta sunt sacramentalia, nec semper eadem in 90 Ecclesia vigent. Possunt tamen ad duas magnas categorias reduci, scii, ad sacramentalia permanentia seu res, et ad transeuntia seu ac­ tiones. Sacramentalia permanentia seu res sunt quaedam res benedictae seu consecratae, quarum usu fideles obtinent auxilia supernaturalia, e. gr. aqua benedicta, scapularia etc. Non tamen omnis res benedicta est sacramentale, secus enim etiam homo benedictus, domus benedicta etc. essent sacramentalia; sed tantum illae res, quae ex benedictione (sic dicta constitutiva)343 unice ad cultum divinum adhibentur. — Sacramen­ talia transeuntia seu actiones sunt quaedam actiones, quibus ex ordi­ natione Ecclesiae speciales gratiae adnectuntur, e. gr. recitatio „Con­ fiteor", impositio cinerum, exorcismus etc. Hodiernis temporibus magna pars sacramentalium consistit in benedictio­ nibus, quarum quaedam sunt reservatae Summo Pontifici, e. gr. benedictio ,,Agnus Dei", pallii etc.; quaedam pertinent ad episcopos, e. gr. benedictio Campanarum, chrismatis etc.; quaedam pertinent ad ordines religiosos, c. gr. benedictio rosariorum, scapularium etc.; quaedam reservantur parocho, e. gr. benedictio domorum Sabbato Sancto (non autem aliis diebus), bene­ dictio nuptialis etc.; demum dantur quam plurimae benedictiones, quae a quolibet sacerdote fieri possunt, e. gr. benedictio aquae lustralis, mulieris post partum etc. Ex delegatione omnes fere benedictiones dari possunt a simplici sacerdote. Immo etiam benedictiones reservatae, quae sine dele­ gatione dantur a simplici sacerdote, sunt validae, si a) S. Sedes non ex­ presse statuit contrarium; b) si adhibentur formulae ab Ecclesia prae­ scriptae (Cod. iur. can. c. 1147, § 3; 1148, § 2). Per se patet tales bene­ dictiones sic scienter usurpatas esse illicitas. Quando diaconus ex licentia Ordinarii vel parochi administrat viaticum, potest benedicere cum Sanctis■ imo Sacramento infirmum et assistentes; pariter potest benedicere sepul- ’·’ Cod. iur. can. c. 1149. *'· Praeter benedictionem constitutivam (Weihcsegen) datur benedictio in­ vocativa (Bittscgcn), c. gr. benedictio, quam dat sacerdos in Missa post Ite, missa est 74 Tract. I. De sacramentis in genere. crum 344. Laici nullam benedictionem liturgicam nullumque sacramentale per­ ficere possunt. Clausula „de consensu Ordinarii loci", quae aliquando invenitur in re­ scriptis, quibus conceduntur nonnullae facultates, e. gr. benedicendi res cum indulgentiis apostolicis, hoc modo intelligenda est: a) ad valide exercendam hanc facultatem requiritur approbatio ad audien­ das confessiones (saltem virorum); b) ad licite eam exercendam sufficit consensus tacitus vel etiam prudenter praesumptus; c) religiosi possunt eam exercere in sua domo religiosa cum licentia sui superioris religiosi 345. 91 3. Efficacia sacramentalium non consistit solum in bonis operibus aut precibus aut salubribus excitationibus, quae solent coniungi cum illis, sed in speciali virtute impetratoria illis ab Ecclesia concessa. Sane sacramentalia non habent efficaciam sicut sacramenta, nempe ex virtute illis concessa directe a Christo, sed quia habent adnexas preces ab ipsa Ecclesia supplicante pro gratiis obtinendis, ut infra latius dicetur. Sup­ plicat autem Ecclesia mediantibus sacramentalibus praesertim pro quattuor34® generibus gratiarum: a) pro gratiis actualibus ad rite obeunda munera cum vitae Chri­ stianae tum status electi. In hoc sensu efficacia sunt sacramentalia com­ plura, e. gr. benedictio nuptialis, unctio regis, prima tonsura clericalis etc. b) pro remissione peccatorum venialium. Sic e. gr. aqua lustralis, cineres in initio Quadragesimae benedicti, „Confiteor“ recitatum in Missa aut in Officio divino. Attamen iste effectus non producitur ex opere operato sicut in poenitentia aliisque sacramentis, sed ex opere operantis, in quantum obtinetur gratia actualis ad detestanda omnia peccata. c) pro maleficio daemonis avertendo. Daemon potest homini multi­ pliciter nocere (si Deus permittit), scii. 1. mala physica inferendo, e. gr. morbos excitando, ruinam fortunae causando; 2. ad peccata instigando vehementibus tentationibus; 3. obsidendo corpus hominis. Obsessio daemoniaca non potest negari, cum manifesta eius exempla habeantur in Evangelio; attamen nostris temporibus rarissime est supponenda. Quando liceat in hoc casu exorcismum adhibere, vide supra II, n. 463 in tractatu de adiuratione. d) pro bonis temporalibus obtinendis. Ad illum finem tendunt com­ plures bendictiones, e. gr. agrorum, panis etc. 92 4. Modus operandi. Sacramentalia operantur principaliter ex vi impetratoria Ecclesiae, secundario autem ex qualitate ministri et sus­ cipientis. Licet bonitas ministri et suscipientis efficaciam sacramen-*343 344 S. R. C. d. 14 Aug. 1858 (Decr. auth. n. 3074). 343 S. C. de Indulg. d. 4 lun. 1888 et 14 lun. 1901. 348 Quidam auctores adhuc plures gratiae a sacramentalibus productas enume­ rant. Sic e. gr. Franc. Schmid in speciali opere, quod scripsit de sacramentalibus (Die Sakramentalien der kath. Kirche, Brixcn 1896), enumerat septem effectus sacramentalium. Tract. II. Caput I. De notione, institutione, divisione baptismi. 75 talium multum augeat — benedictio enim data a sacerdote sanctissimo et recepta ob homine devotissimo habet maiores effectus, quam si ad­ sunt minores qualitates cum ministri tum suscipientis — tamen princi­ palis efficacia provenit ex virtute impetratoria Ecclesiae, quae a Christo recepit potestatem benedicendi diversas res et cohibendi maleficia dia­ boli. Sicut enim princeps saepe concedit precibus totius communitatis, quod denegat homini singulari petenti, ita Deus concedit gratias propter Ecclesiam flagitantem ope sacramentalium. In hoc sensu potest dici sacramentalia operari ex opere operato ab Ecclesia, sed melius, ad evitandas ambiguitates, dicendum est, sacramentalia operari ex opere operantis cum Ecclesiae tum suscipientis hominis. — Effectus sacra­ mentalium, cum principalius producatur ex Ecclesiae orationibus, quae semper exaudiuntur, infallibilis est, nisi ex parte hominis sit obex seu impedimentum. Cum enim omnia sacramentalia ultimo tendere debeant ad gratiam sanctificantem procurandam aut augendam, si huic fini obsit vel dispositio hominis vel bonum temporale (e. gr. sanitas) petitum per sacramentalia, tunc non producitur effectus. Nota. i. Sacramentalia differunt ab indulgentiis. Indulgentiae enim ex 93 meritorum Christi thesauro, de quo haurit Ecclesia, remittunt poenas tempo­ rales peccati; sacramentalia vero ex. precibus Ecclesiae obtinent diversa auxilia praesertim supernaturalia, non autem remissionem poenarum tempo­ ralium, saltem directe. Nam si sacramentale coniunctum est cum opere satisiactorio (e. gr. humiliatione in susceptione cinerum), tunc indirecte etiam re­ mittit poenas temporales, scii, propter istud opus satisfactorium. 2. Sacramentalia, quibus non assistit impetratio Ecclesiae, non multum valent. Ecclesia autem non censetur assistere illis rebus et actionibus, quae non fiunt iuxta eius leges et praescripta. Ergo sacramentalia, in quorum confectione vel usu non observantur Ecclesiae praescripta, sunt invalida. Hinc sequitur, ut fideliter observanda sint ea, quae Ecclesia praecipit de sacramentalibus. Quod quidem specialiter valet de benedictionibus et con­ secrationibus ecclesiasticis, quae, si notabiliter mutantur, invalidae sunt’47. TRACTATUS II. De baptismo. Dividimus istum tractatum in septem capita: I. de notione, institutione, divisione baptismi; 2. de eius essentia; 3. de eius effectibus; 4. de eius necessitate; 5. de eius ministro; 6. de eius subiecto; 7. de eius caeremoniis. Consuli possunt iidem auctores, qui supra n. 2 citati sunt de sacramentis in genere. Pourrai tamen non tractat de sacramentis in specie. CAPUT I. De notione, institutione, divisione baptismi. i. Diversa nomina. Nomen baptismi desumptum est a verbo graeco 94 βατνπσμός vel βάπτισμα, quod significat idem quod immersio seu ab··’ Cod. iur. can. c. 1148, § 2. 76 Tract. II. De baptismo. lutio*. In S. Scriptura verbum baptismi non raro sumitur in diversis sensibus, e. gr. pro „balneum sumere"2, pro purgationibus legalibus’, quo sensu ,.baptismata calicum et urceorum" a Pharisaeis facta fuisse narrantur4* . A Graecis baptismus saepe vocatur φωτισμός, i. e. illumi­ natio. Saepe etiam baptismus vocatur sacramentum regenerationis vel fidei sacramentum. Sunt adhuc complures aliae denominationes baptismi, quas non vacat hic enumerare ’. 95 2. Definitio. Inter diversas definitiones, quae de sacramento bap­ tismi dantur, adducimus tantum definitiones allatas a S. Thoma et a Catechismo Romano. S. Thomas affert definitionem a Petro Lombardo datam dicens: ..Baptismus est ablutio corporis exterior facta sub forma praescripta verborum." ° Hugo de S. Victore putavit essentiam bap­ tismi consistere in ipsa aqua sanctificata; quam sententiam Angelicus Doctor non approbat, quia non ipsa aqua est principalis causa in bap­ tismo, sed actio ablutionis coniuncta cum verbis formae sacramentalis; quod quidem optime exprimitur definitione, quae tribui solet S. Augu­ stino: „Baptismus est tinctio in aqua verbo vitae sanctificata."7 — Catechismus autem Romanus definit baptismum: ..sacramentum re­ generationis per aquam in verbo"8* — Natura enim ex Adam filii irae nascimur, baptismo vero in Christo filii misericordiae renascimur. Baptismus est verum sacramentum Novae Legis. Ita docent omnes SS. Patres, et Concilium Florentinum definit: „Primum omnium sacra­ mentorum locum tenet sanctum baptisma, quod vitae spiritualis ianua est; per ipsum enim membra Christi ac de corpore efficimur Ecclesiae. Et cum per primum hominem mors introierit in universos, nisi ex aqua et Spiritu renascimur, non possumus, ut inquit Veritas, in regnum coelorum introire." ° 96 3. Institutio baptismi certo facta est a Christo. Pauci acatholici con­ trarium docent, inter quos sunt Harnack10, Drews11. Si Christus omnia sacramenta instituit, ut supra probatum est, a fortiori hoc valet de baptismo, qui est ianua omnium sacramentorum. — Valde autem disputant theologi, quando Christus instituerit hoc sacramentum. Sunt quat­ tuor sententiae: i’ S. Thomas, Thomistae fere omnes, complures alii, et Catechismus Romanus docent sacramentum baptismi institutum esse, quando Christus baptizatus est in Iordane: „Tunc a Domino hoc sacramentum [baptismi] institutum esse perspicitur, cum ipse a loanne baptizatus sanctificandi vir­ tutem aquae tribuit." 12 1 Etiam verbum germanicum taufen significat untertauchen vel immergere; cf. Grimm, Deutsches Wôrterbuch. 2 ludith 12, 7. 3 Hebr. 9, 10. 4 Marc. 7, 3 sq. 5 Videsis Gihr, Die h). Sakr. I, § 28, et Cat. Rom. P. 2, c. 2, q. 3. • S. theol. 3, q. 66, a. 1. ’ Cf. 4, dist. 3, q. 1, a. 1, sol. 1. 8 Pars 2, c. 2, q. 4. ° Dene. n. 696. 10 Dogmengesch. I 68, not. 3: „Da6 Jesus die Tatife eingesetzt hat, liiBt sich nicht nachweisen." 41 Rcalcncyklop. f. prot. Theol. v. Tntife (p. 427). 12 Cat. Rom. I’. 2, c. a, 16; cf. S. theol. 3, q. 66, 11. a. Caput I. De notione, institutione, divisione baptismi. 77 2* Alii, inter quos Estius, putant baptismum esse institutum, quando Christus dixit Nicodemo: ,,Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei."13 Haec sententia parum probabilis est, cum non ita conveniens videatur, Christum in aliquo privato colloquio nocte habito instituisse sacramentum ita necessarium. 3’ Alii docent, Christum instituisse baptismum ante passionem, scii, ante­ quam primo misit discipulos ad baptizandum. Ita Scotus, Suarez, Christ. Pesch1* aliique. 4’ Alii docent, baptismum esse institutum post resurrectionem, quando Christus dixit discipulis: ,,Euntes ergo docete omnes gentes, baptizan­ tes etc."15 Ita Alexander Halensisln, Melchior Canus17 et ita sentire videntur etiam Schanz*18* Gihr 1B. Haec quoque sententia parum probabilis est; nam tunc Christus in ultima coena apostolis nondum baptizatis dedisset eucharistiam et contulisset sacramentum ordinis, quod videtur valde incon­ veniens. Praeterea legitur in Evangelio20, Christum eiusque discipulos baptizasse. Porro non est verisimile talia baptismata fuisse meras caere­ monias aut non fuisse multo excellentiora quam baptismum loannis. Unde satis constat sacramentum baptismi institutum esse ante passionem Christi, non autem ita constat quo tempore. Prima sententia videtur melior, cum propter magnam auctoritatem S. Thomae et Catechismi Romani, tum quia valde conveniens est Christum tunc temporis instituisse baptismum, quando in lordane exemplo suo approbavit exteriorem ritum huius sacramenti et quando apparitione totius Trinitatis (,,Hic est Filius meus" ... ,,columba") haud obscure forma baptismi insinuata est. Adhuc vivente Christo apostoli iam baptizabant21; tamen baptismus ante passionem et resurrectionem Salvatoris non fuit in stricto praecepto. Nova enim Lex coepit obligare tunc tantum, quando Christus in passione dixit: "Consummatum est", et quando in signum abolitae Legis Veteris velum templi scissum est. Verba autem Christi ad Nicodemum: „Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei", eodem modo intelligenda sunt ac verba eiusdem Salvatoris: „Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis"·, scii, obligatio tam baptismi quam eucharistiae erit strictissima post redemptionem finitam. Nemo enim docet eucharistiam esse institutam aut praeceptam iam inde ab istis verbis prolatis. Coepit igitur obligatio baptismi suscipiendi, quando Christus dixit apostolis post resurrectionem: ,,Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiri­ tus Sancti." 22 4. Divisiones, a) Baptismus sollemnis et non-sollemnis seu privatus, 97 prout ministratur omnibus ritibus et caeremoniis, quae in ritualibus libris praecipiuntur, vel non2’. Baptismus privatus solet adhiberi a) in periculo mortis, e. gr. si obstetrix baptizat infantem moribundum (bap­ Io· 3. 5· 11 Praei, dogm. VI, n. 354. 13 Matth. 28, 19. In 4 Sent. q. 12, membr. 3, a. 1. 17 De loc. theol. 1. 8, c. 5. Die Lehre v. d. hl. Sakr. I, § 15. Die hl. Sakr. I, § 29. Auctor non clare exprimit suam sententiam. Io. 3, 22—26. Cf. tamen c. 4, v. 2, ubi Christus dicitur non ipse baptizasse, sed per discipulos suos. »* Cf. Io. 3, 22sqq. ” Matth. 28, 19. Cf. S. Thom., S. theol. 3, q. 66, a. 2, et Billuart, De bapt. diss. 1, n. 2, § 2. ” Cod. iur. can. c. 737, § 2. 13 ,e 18 10 78 Tract. II. De baptismo. tismus necessitatis, Nottaufe) ; 3) si baptismus sub condicione reitera­ tur, e. gr. in nonnullis regionibus, si neo-conversus dubie baptizatus recipitur in gremium Ecclesiae. b) Ex diverso modo producendi gratiam distingui solet: baptismus fluminis, flaminis, sanguinis. Baptismus fluminis seu aquae est ipsum sacramentum a Christo institutum. Baptismus flaminis est perfectus actus caritatis includens saltem virtualiter et implicite votum baptismi aquae. Vocatur autem flaminis, quia Spiritus Sanctus (qui aliquando vocatur flamen) movet cor ho­ minis ad diligendum Deum super omnia et ad dolendum de peccatis. Baptismus sanguinis est martyrium quocumque modo pro Christo toleratum ante baptismum aquae. Talem "baptismum sanguinis inno­ centes infantes ab Herode trucidati receperunt. Haec triplex distinctio iam cognita erat SS. Patribus’*. Quodsi iidem Patres in aliis locis non ita clare loquuntur, vel videntur contrarium docere, recta interpretatio adhibenda est*·. — Exemplum baptismi flaminis habetur in centurione Cornelio aliisque, qui iam receperunt Spiritum Sanctum ante baptismum aquae”. CAPUT II. De essentia baptismi. Cum quodlibet sacramentum constituatur essentialiter ex materia et forma, agendum est i. de materia et 2. de forma baptismi. ARTICULUS I. 98 De materia baptismi. i. Materia remota valida baptismi est omnis et sola aqua naturalis. Ita docet dogma catholicum”. Concilium Tridentinum” definit: „S. q. d. aquam veram et naturalem non esse de necessitate baptismi, atque ideo verba illa D. N. I. Ch. : ,Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto', ad metaphoram aliquam detorserit, A. S." S. Thomas” pluribus rationibus ostendit, quam convenienter Christus voluerit aquam adhiberi in baptismo: a) Aqua lavat et refrigescit; ita baptismus lavat a sordibus peccati, et concupiscentiae ardorem mitigat. ” S. Ambr., In Ps. Ii8, sermo 3 (Migne, Patr. lat. 15, 1292); 5. Aug., De bapt. 1. 4, c. 21 (Migne ib. 43, 172); S. Hier., Super Eph. 4 (Migne ib. 26, 528); S. Greg. Nas., Orat. 39 in sancta lumina (.Migne, Patr. graec. 36, 355). “ Cf. Drouven, De re sacr. 1. 2, q. 6, c. 4, app. 1. ” Cf. Act. 10, 44. — De efficacia trium istorum baptismatum infra n. 106 sqq. sermo erit. ” Cone. Lat. IV. c. 1 (Dene. u. 430) ; Eugen. IV, Decr. pro Armenie (Dene. n. 696). ” Sess. 7, can, 2 de bapt. (Dene. n. 858). ” S. theol. 3, q. 66, a. 3. Caput II. De essentia baptismi. Art. I. 79 b) Baptismus est sacramentum, quo non datur aliud magis neces­ sarium. Ergo materia eius debet ubique terrarum facile inveniri. Porro nulla materia tam frequens est quam aqua80. Pauci haeretici, ut quidam Gnostici, Manichaei, Albigenses, Cathari, ne­ gaverunt aquam esse materiam baptismi. Luther autem et Beza docuerunt in casu necessitatis baptismum conferri posse in alia quoque materia fluida. Nota. In praxi quaenam sit materia valida baptismi, non tam ex chimica analyst quam ex communi aestimatione hominum desumendum est. Hinc: a) Materia certe valida sunt aqua fontis, putei, fluvii, maris, pluvia, aqua resoluta ex glacie, nive, grandine, aqua destillata, aqua sulphurea aliaque aqua mineralis, aqua cui parva quantitas alterius materiae est admixta, licet inde color, odor, sapor alterati sint, dummodo tamen aqua semper maneat materia praedominans. Sic S. Officium d. 21 Aug. 1901 declaravit posse aquae admisceri millesimam partem hydrargyri bichlorati sublimati (Sublimat) ad praecavendum periculum inficiendi matrem, si infans in utero materno baptizandus est. β) Materia dubia sunt iusculum, café, thé, cerevisia, liquores e plantis expressi81 etc. Ratio est, quia in omnibus istis et similibus liquoribus aqua quidem multum praevalet, nec est chimice transmuta ta, • '· όνομα. — ,,Ego te baptizo in virtute, in maiestate Patris", vel: „Ego te baptizo in nomine Patris, Filii, Spiritus Sancti", omisso verbo „et“. De hac re scribit Lehm­ kuhl7®: „Omissa vocula ,et‘, si bis omittitur, aliqui putant dubium reddi baptismum; at si secundo loco ponitur, ante Spiritum Sanctum, non videtur dubitandum esse de valore baptismi, cum non semel tum a S. Congr. Concilii tum a S. Officio in tali casu decisum sit, .pueros de quibus agitur fuisse valide baptizatos, ideoque non esse baptizandos neque sub condicione*."78 S. Alphonsus80 putat formam non esse tutam, si dicatur: „Ego te baptizo in nomine Patris, et in nomine Filii etc."; sed S. Officium die n lan. 1882 declaravit: ..Baptismum exposita forma collatum esse validum". Idem iam declaratum est die 8 Sept. 1633 a S. Officio, quod validam agnovit formam: ..Baptizet nunc manus mea in nomine Patris, baptizet nunc manus mea in nomine Filii, baptizet nunc manus mea in nomine Spiritus Sancti."S1 — Sunt adhuc multae formae dubiae, quae videri possunt apud S. Alphonsum 82 vel Billuart83. Tamquam regula generalis haberi potest: Cum sacramentum baptismi sit tam necessarium et sine illo valide suscepto non possit ullum aliud sacramentum valide suscipi, quaelibet fere mutatio formae efficit, ut baptismus sub condicione iterari liceat, immo et saepe debeat. Cum igitur quodlibet fere verbum in forma baptismi sit essentiale, laici et praesertim obstetrices sedulo instruendae sunt a parochis in debita forma adhibenda, ne vel minima mutatio accidat. In fine formae baptismalis non est addendum verbum „Amen“, sicuti declaravit die 9 lunii 1853 S. Rituum Congregatio dicens: ..Strictim servetur Rituale Romanum.** In isto autem Rituali non habetur ver­ bum „Amen". Unde corrigenda est sententia quorundam auctorum veterum, qui omissionem verbi „Amen“ esse leve peccatum puta­ bant84* . — Si baptismus sub condicione iteratur, baptizans dicat: „Si non es baptizatus, ego te baptizo etc.65 105 Scholion. De haereticorum erroribus circa formam baptismi. Circa for­ mam baptismi complures haeretici erraverunt, ut Gnostici, Manichaei, Paulianistae, Ariani saltem posteriores, Eunomiani aliique. Etiam Pseudo-Reformatores saeculi XVI erraverunt. Sic e. gr. Luther88 scribit: ,.Quomodo­ cumque tradatur baptismus, modo non in nomine hominis, sed in nomine Domini tradatur, vere salvum facit; immo non dubitem, si quis in nomine Domini suscipiat, etiamsi impius minister non det in nomine Domini, vere baptizatum esse in nomine Domini." Ex quibus videtur sequi, ut ministri Protestantes non tantam curam adhibere teneantur in recta forma pro­ nuntianda, ac proinde facile irrita evadant baptismata ab illis collata. Unde 77 80 88 88 88 Theol. mor. II, n. 89. 78 Ib. ” Cf. Résolut. S. C. C. 83, 136. Theol. mor. 1. 6, η. 111. 81 Collect, de Prop. Fide n. 74 et n. 1561. L. c. 83 De bapt. dise. 1, n. 1. Cf. S. /tlph. 1. c. n. 11 et notum 11 G audi adiectuin. Rit. Rom. tit. II, c. 1, n. <>. 88 De captlv. Bnbyl. Caput III. De effectibus baptismi. 87 recte agunt illi sacerdotes, qui sub condicione iterum baptizant redeuntes ex haeresi, si vel parvum dubium de priore baptismo exsistat. CAPUT III. De effectibus baptismi. Praenotamen. Hic tractatur de effectibus baptismi fluminis seu de sacra-106 mento baptismi. Circa effectus baptismi flaminis et sanguinis in cap. seq. sermo redibit. Interim haec notanda sunt: x. neuter imprimit characterem, cum non sit sacramentum; 2. uterque producit gratiam sanctificantem, cum sit actus perfectae caritatis vel formalis vel obiectivus; 3. baptismus sangui­ nis remittere solet culpam quoque venialem et poenam temporalem; baptis­ mus vero flaminis non semper omnem culpam venialem et poenam temporalem remittit, quando scii, actus caritatis elicitus non est sufficienter intensus. Sicut enim habitus caritatis coexsistere potest culpae veniali et poenae tem­ porali, ita etiam actus caritatis. Ex iure divino sex effectus et ex iure ecclesiastico unum effectum 107 producit baptismus fluminis. Effectus iuris divini sunt: 1. character indelebilis; 2. remissio omnis peccati; 3. remissio omnis poenae; 4. infusio gratiae sanctificantis, virtutum et donorum; 5. gratia sacramentalis; 6. incorporatio in Ecclesiam. — Effectus vero iuris ec­ clesiastici est cognatio spiritualis oriens inter baptizatum ex una parte et baptizantem et patrinum ex altera parte. De hoc effectu cognationis spiritualis hic nihil amplius dicimus, remittentes hanc materiam ad trac­ tatum de matrimonio n. 836sqq. — Omnes effectus iuris divini super uno principali fundantur, scii, super regeneratione spirituali facta per baptismum. „Baptismus est quaedam spiritualis regeneratio, prout scii, aliquis moritur veteri vitae et incipit novam vitam * ' agere. 87 Qua quidem nova vita importatur: 1. character baptismalis, i. e. signum indelebile dans potentiam reci-108 piendi cetera sacramenta, vivendi Christiano modo et notanter credendi mysterium SS. Trinitatis, in cuius nomine explicito baptismus collatus est. Iste character in quolibet baptismo fluminis valido imprimitur, etsi propter obicem exsistentem non datur gratia. 2. remissio omnis peccati tam originalis quam actualis. Unde 109 5. Augustinus88 docet: „0mnia prorsus delicta delet sanctum baptisma, et originalia et propria, dicta, facta, cogitata, cognita, incognita, omnia dimittuntur", et pulchre aeque ac enucleate S. Basilius89 dicit: „Baptismus captivis est redemptionis pretium, debitorum condonatio, mors peccati, regeneratio animae, indumentum lucidum, sigillum quod conatu nullo frangi potest, vehiculum ad coelum, regni conciliator, adoptionis donum." — Concilium autem Tridentinum definit contra Protestantes: „Si quis per lesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptismate *1 S. theol. 3, q. 66, a. 9. "" Dc eyrnb. ad catcch. c. 10 (Migne, Patr. lat. 40, 659). Hom. in s. Bapt. n. 5 (Migne, Patr. grace. 31, 433). 88 Tract. Π. De baptismo. confertur, reatum originalis peccati remitti negat, aut etiam asserit non tolli totum id, quod veram et propriam peccati rationem habet, sed illud dicit tantum radi aut non imputari, A. S. In renatis enim nihil odit Deus.“’° Similia habentur in Conciliis Lugdunensi II, Viennensi et Florentino® 1. Infans igitur baptizatus moriens ante adeptum rationis usum immediate in coelum transvolat, cum peccatum originale sit per­ fecte sublatum per baptismum neque peccata actualia adsint. Quando autem adultus recipit baptismum, neque peccatum originale neque pec­ cata eius personalia tolluntur, nisi eliciat saltem actum attritionis de mortalibus peccatis personalibus. Peccatum enim persc.iale, quod est voluntaria et inordinata aversio a Deo, non potest remitti, nisi homo illam aversionem destruat; quod quidem fit per contritionem aut saltem per attritionem. Deficiente ergo tali attritione baptismus non potest auferre peccatum ullum (neque originale neque personale), sed remane­ bit sacramentum informe, usquedum attritio vel contritio supervenerit. 110 3· remissio omnis poenae sive aeternae sive temporalis. Poena aeterna in omni justificatione remittitur simul cum culpa mortali. Per baptis­ mum autem digne susceptum remittitur etiam poena temporalis. Etenim optime dicit S. Thomas02: „Passio Christi operatur in baptismo per modum cuiusdam generationis, quae requirit, ut homo totaliter priori vitae moriatur, ad hoc ut novam vitam accipiat. Et ideo tollitur in baptismo totus reatus poenae, qui pertinet ad vetustatem prioris vitae. Sed in aliis sacramentis operatur virtus passionis Christi per modum sanationis, ut in poenitentia. Sanatio autem non requirit, ut statim omnes infirmitatis reliquiae auferantur. Et eadem ratio est in aliis sacramentis." Haec totalis remissio omnis culpae et poenae per baptis­ mum cum a veteribus theologis vocabatur „apertio ianuae regni coe­ lestis" °8, tum in disciplina Ecclesiae significatur per hoc. quod in bap­ tismo adultorum non imponitur poenitentia salutaris implenda, sicuti e. gr. fit post confessionem sacramentalem peractam. Per se autem patet poenam peccati non remitti per baptismum, si propter obicem nec culpa ipsa sit remissa04. 111 4. infusio gratiae sanctificantis, virtutum et donorum. De fide est, gratiam sanctificantem infundi per baptismum, ut patet ex canone Con­ cilii Tridentini modo citato. Certum est, praeter gratiam sanctificantem infundi omnes virtutes ac dona Spiritus Sancti. Concilium quidem Viennense declaravit: „Quia quantum ad effectum baptismi in parvulis reperiuntur doctores quidam theologi opiniones con­ trarias habuisse, quibusdam ex ipsis dicentibus, per virtutem baptismi par­ vulis quidem culpam remitti, sed gratiam non conferri, aliis econtra asseren­ tibus, quod et culpa iisdem in baptismo remittitur, et virtutes ac informans gratia infunduntur quoad habitum, etsi non pro illo tempore quoad usum: Nos autem attendentes generalem efficaciam mortis Christi, quae per bap00 Scss. 5, can. 5 (Dent. n. 792). ·’ In ep. ad Rom. c. 11, lect. 4· ·· Cf. Cat. Rom. P. 2, c. 2, q. 33. ·* Dent. n. 424 464 482 696. ’· Cf. S. thcol. 3, q. 69, a. 7. Caput IV. De necessitate baptismi. 89 tisma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem et dictis sanctorum et doctorum moderno­ rum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante Concilio, duximus eligendam" °5. Concilium vero Tridentinum hanc doctrinam iam non ut opinionem mere probabiliorem, sed ut tenendam declaravit: „In ipsa iustificatione [quae fit quoque per baptismum] cum remissione peccatorum haec omnia simul infusa accipit homo per lesum Christum, cui inseritur: fidem, spem, caritatem."06 Licet autem virtutes infusae et dona ab infante nondum adhiberi possint actuali usu, sunt tamen illi a) in ornamentum animae et b) in dispositionem ad actus futuros”. 5. gratia sacramentalis, quae nihil aliud esse videtur nisi ipsa gratia 112 habitualis cum iure specialis auxilii ad exercendam fidem, ad ducendam vitam vere Christianam et ad alia sacramenta rite suscipienda. 6. incorporatio in Ecclesiam. Unde S. Bonaventura vocat baptis-113 mum „signaculum Christianitatis"88, et S. Thomas dicit: „Communis effectus baptismi est constructio ecclesiasticae unitatis."88 Quoties­ cumque igitur valide quis baptizatur, fit membrum verae Ecclesiae Christi, i. e. Ecclesiae catholicae. Ergo illi etiam, qui ab haereticis valide baptizantur, sunt et remanent membra Ecclesiae catholicae, usquedum post adeptum usum rationis libere consenserint haeresi. Quare recte dicuntur redire in gremium Ecclesiae illi, qui haeresim abiurant; redeunt enim, unde peccaminose exierunt. Omnis homo baptizatus, cum sit subditus Ecclesiae, etiam tenetur illi oboedire. Ergo haeretici quoque et schismatici subditi sunt legibus ecclesiasticis. Ita saltem per se; nam haud raro per accidens liberi sunt a poena et culpa (quae ferit catholi­ cos transgressores legis) cum a) propter ipsorum ignorantiam invin­ cibilem, tum b) propter benignam Ecclesiae dispensationem. Sic e. gr. Protestantes in bona fide licet erronea exsistentes non solent peccare, quando feria VI carnes manducant, ut dictum est supra I, 185 sqq. Scholion. De reliquiis peccati originalis. Miseriae huius vitae (ut dolores, morbi, mors etc.) non tolluntur per baptismum, quia homo Christianus debet conformari Christo, cui si compatimur, et simul conglorificabimur *810°. Post baptismum concupiscentia quoque seu fomes peccati remanet, qui ad agonem relictus est, sed non consentientibus nedum nocere non valet, immo etiam viriliter pugnantibus ad speciosam obtinendam coronam inservit101. CAPUT IV. De necessitate baptismi. Principium. Baptismus est necessarius necessitate medii ad sa-114 lutem aeternam; baptismus tamen fluminis quoad principalem effectum, 011 Dens. n. 483. 00 Sess. 6, c. 7 (Dens. n. 800) ; cf. supra I, 472. ” Cf. Cat. Rom. P. 2, c. 2, q. 39 et S. theol. 3, q. 69, a. 6. 8" 4, dist. 8, P. i, a. 1, q. I. 00 S. theol. 3, q. 39, a. 6 ad 4. 100 Cf. Rom. 8, 17 et S. thcol. 3, q. 69, a. 3. ,0* Cf. Cone. Trid. sees. 5, can. 5 (Dens. n. 792). 90 Tract. II. De baptismo. scii, quoad gratiam sanctificantem, suppleri potest a) per baptismum sanguinis in adultis et in infantibus; b) per baptismum flaminis in solis adultis. Principium enuntiatum habet tres partes: i. baptismus est neces­ sarius necessitate medii; 2. principalis effectus baptismi fluminis, scii, gratia sanctificans, ab adultis obtineri potest baptismo cum flaminis tum sanguinis. 3. Ab infantibus (aut perpetuo amentibus) idem effectus non potest obtineri nisi per baptismum sanguinis. De prima et altera parte nulla controversia exsistit inter theologos catho­ licos. De tertia autem parte complures theologi, e. gr. Durandus, Biel, Gerson, Toletus, Caietanus, Klee, Laurent, Schell etc. aliter sentiunt, putantes etiam sine baptismo fluminis aut sanguinis infantes posse salvari. Caietanus102 haesitanter et „sub correctione" opinatur tales infantes posse salvari per baptismum non in re sed in voto parentum susceptum. Alii putant iuxta illud S. loannis: „Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum" 10J, istos infantes ante mortem miraculose a Deo illuminari et salvari, si tali illuminationi consentiant, secus autem damnari. Ratio autem, quare isti theologi pro infantibus excogitaverint supplementum baptismi fluminis, est difficultas maxima, quomodo secus parvulis sufficientem praebeat Deus gratiam ad salutem aeternam, et quomodo secus vere dici possit: „Deus vult omnes salvos fieri." Nihilominus cum S. Scriptura tum SS. Patres tum definitiones Ecclesiae constanter docent omnimodam necessitatem baptismi. Sic dicit Christus Nicodemo: „Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei" 10‘, ad quem textum S. Ambrosius notat: „Utique nullum excipit; non infantem, non aliqua necessitate prae­ ventum; ...nemo ascendit in regnum coelorum nisi per sacramentum baptis­ matis."103* S. Augustinus dicit: „Noli credere nec dicere nec docere, infantes, antequam baptizentur, morte praeventos pervenire posse ad originalium in­ dulgentiam peccatorum, si vis esse catholicusloo.“ S. Thomas docet: „Non potest iis [pueris] alio remedio subveniri nisi per sacramentum baptismi." 107 Concilium autem Tridentinum definit: „S. q. d. baptismum liberum esse, hoc est, non necessarium ad salutem, A. S." 108 115 Quoad principalem effectum, i. e. gratiam sanctificantem, in casu necessitatis baptismus fluminis suppleri potest, et quidem: i. per baptismum flaminis, qui est actus perfectae caritatis cum voto baptismi, ut supra n. 97 dictum est. Per se patet infantes ante usum rationis non valere (sine miraculo) hunc flaminis baptismum sus­ cipere, quia nequeunt elicere ullum actum perfectae caritatis. Baptis­ mus flaminis causât gratiam sanctificantem, quatenus coniungitur cum voto quantocius suscipiendi baptismum aquae. 102 Comm, in 3, q. 68, a. 1 et 2. 103 Io. 1, 9. 10* Io. 3, 5. 105 De Abrah. 1. 2, c. 11 (Migne, Patr. lat. 14, 521). Verba, quae immediate sequuntur in nonnullis editionibus operum S. Ambrosii, videntur esse interpolata. En ista verba: „Habeant tamen illam opertam poenarum immunitatem; nescio an habeant regni honorem." <°· De anima I. 3, c. 9 (Migne. Pair. lat. 44. 516). 107 S. theol. 3, q. 68, a. 3. ,n" Seu». 7, can, 5 de bapt. (Dent. n. 861). Caput IV. De necessitate baptismi. QI Baptismum flaminis revera causare gratiam sanctificantem est de fide. Definit enim Concilium Tridentinum100 : Justificatio impii est ,,translatio ab eo statu, in quo homo nascitur filius primi Adae, in statum gratiae et ad­ optionis filiorum Dei per secundum Adam lesum Christum salvatorem nostrum, quae quidem translatio post Evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis aut eius voto fieri non potest." Sub isto voto baptismi intelligitur baptismus flaminis. S. Pius V damnavit sequentem propositionem Baii (31): „Caritas perfecta et sincera, quae est de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, tam in catechumenis quam in poenitentibus potest esse sine remissione peccatorum." 110 Idem constat ex Innocentio III111 et ex compluribus SS. Patribus iam supra n. 97 citatis. Accedit auctoritas S. Thomae docentis: „Sine baptismo actuali [aliquis] salutem consequi potest propter desiderium baptismi, quod procedit ex fide per dilectionem operante, per quam Deus interius hominem sanctificat, cuius potentia sacramentis visibilibus non alligatur." 113 —■ Desiderium baptismi non necessario debet esse explicitum, sed videtur sufficere implicitum, quod cum actu perfectae caritatis habetur. Quando ergo catechumenus cum auxilio Dei moventis elicit actum perfectae caritatis, semper gratiam sanctificantem recipit; quodsi autem postea baptismum suscipit, gratia augetur et sacramentum (per ac­ cidens) non dat, sed auget gratiam; sin vero culpabiliter negligit suscipere baptismum, transgreditur grave praeceptum Christi, ac proinde mortaliter peccando amittit gratiam prius habitam. 2. per baptismum sanguinis seu martyrium toleratum propter fidem 116 aliasque virtutes religiosas tuendas baptismus fluminis suppletur tam in adultis quam in infantibus. Supra II, n. 622 quando sermo fuit de vir­ tute fortitudinis, iam satis dictum est de essentia et effectibus martyrii. Baptismus sanguinis seu martyrium dat gratiam sanctificantem non tan­ tum adultis usum rationis habentibus, sed etiam infantibus. Ita constans doctrina Ecclesiae celebrantis festum ..Innocentium" pro Christo occisorum. Rationem autem affert S. Thomas: Baptismus aquae efficaciam habet a pas­ sione Christi, cui configuratur. Porro per martyrium omnis homo etiam infans valde perfecto modo configuratur Christo crucifixo. Ergo convenit, ut mar­ tyrium habeat principalem effectum baptismi, scii, gratiam sanctificantem. Praeterea in adultis martyrium semper coniunctum est cum perfecto actu caritatis secundum illud: „Maiorem dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis."113 — Martyrium operatur remissionem culpae ct poenae quasi ex opere operato, non vero praehabito formali actu con­ tritionis aut caritatis; quod quidem per se patet in infantibus, quippe qui non sint capaces ad eliciendum istos actus. In adultis autem martyrium non est minoris efficaciae quam in infantibus; ac proinde nec in ipsis requiritur formalis actus perfectae caritatis aut contritionis, requiritur vero fides et spes, cum secus non sint veri martyres; insuper requiritur aversio a pec­ catis personalibus commissis, saltem per attritionem, quia nullum peccatum remittitur sine detestatione eius, ut iam supra n. 109 dictum est. S. Tho­ mas>u simpliciter dicit: ,,Martyrium purgat ab omni culpa et veniali et mortali, nisi actualiter voluntatem invenerit peccato inhaerentem." *®· Sess. 6, c. 4 (Dens. n. 796). 1,0 Dens. n. 1031. 1,1 c. 4, X 3, 42 et c. 2, X 3, 43. 1,3 S. theol. 3, q. 68, a. 2. ,,n Io 15, 13. ··· S. theol. 3, q. 87, a. 1 ad 2. 92 117 Tract. Π. De baptismo. Scholion. De sorte infantium sine baptismo mortuorum. Theologi agentes de necessitate baptismi solent tractare de sorte infantium sine bap­ tismo morientium. Cum autem haec quaestio potius ad Dogmaticam quam ad Moralem pertineat, cum praeterea nihil certi de illa dici possit, non tangimus illam nisi per transennam. Concilium Florentinum definivit: „Illorum animas, qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt, mox in infernum descendere, poenis tamen disparibus puniendas."115 Ex quibus verbis videtur sequi, i° ut nonnulli homines decedant cum solo pec­ cato originali; 2° ut iidem poenas patiantur. Exinde exclusae sunt sen­ tentiae illorum theologorum, qui in infantibus morientibus admittunt aliquam miraculosam illuminationem in articulo mortis, qua admissa salvantur, qua autem reiecta damnantur. Tunc enim haberetur aut salus aeterna ex gratia admissa aut infernus ex gratia reiecta et peccato actuali. Pariter exclusae sunt illae sententiae, quae admittunt beatitudinem naturalem saltem per­ fectam. Nam quomodo beatitudo perfecta exsistere possit cum poenis, quibus afficiuntur isti infantes? Infantes enim in resurrectione ante ultimum indi­ cium cognoscent exsistentiam coeli et praeterea unusquisque homo habet naturale desiderium videndi Deum per essentiam11’. Attamen isti infantes non habent poenam sensus, ut S. Thomas117 docet cum sententia communis­ sima contra Gregorium de Arimini; quia poena sensus non debetur nisi propter inordinatam conversionem ad bona terrestria, quae quidem inordinata conversio non potest esse in infantibus. Quae cum ita sint, vel aliqua poena levissima in limbo puerorum cum S. Augustino118 admittenda est, vel cum S. Thoma11’ concedi potest, istos infantes multum gaudere de naturali cogni­ tione et dilectione Dei. — Praeterea rectam voluntatem habentes et bene cognoscentes se non mereri beatitudinem supernaturalem, non ita dolent de carentia visionis beatificae120. CAPUT V. De ministro baptismi. 118 Doctrina et praesens praxis de ministro baptismi ita enuntiatur a novo Rituali Romano121 ad normam Codicis iur. can.: ..Minister ordinarius baptismi sollemnis est sacerdos; sed eius collatio reser­ vatur parocho vel alii sacerdoti de eiusdem parochi vel Ordinarii loci licentia, quae in casu necessitatis legitime praesumitur. Etiam pere­ grinus a parocho proprio in sua paroecia sollemniter baptizetur, si id facile et sine mora fieri potest; secus peregrinum quilibet parochus in suo territorio potest sollemniter baptizare. In alieno territorio nemini licet sine debita licentia baptismum sollemnem conferre ne sui quidem loci incolis." 118 Denz. n. 693. Cf. etiam verba satis dura Concilii Milevitani II. Denz. n. 102, nota 3. 110 Cf. S. theol. i, q. 12, a. 1. 117 De malo q. 5, a. 2. 118 Contra Iulian. 1. 5, c. 11, n. 44 (Migne, Patr. lat. 44, 809). 118 2, dist. 33, q. 2, a. 2 ad 5 et De malo q. 5, a. 3. 120 Cf. Syn. Pistor, prop. 26 (Dens. n. 1526) et Schans, Die Lehrc y. d. Sakr. I, § 20. 1,1 Tit. 2, c. 1 de sacr. bapt. n. 12 «q. Caput V. De ministro baptismi. 93 Duplex distinguitur minister baptismi: alter baptismi sollemnis, qui cum omnibus caeremoniis praescriptis administratur; alter non sollem­ nis, qui his caeremoniis omissis datur praesertim in periculo mortis. Periculum mortis (cum non sit idem quod articulus mortis) censetur adesse, quando timetur, ne baptizandus moriatur, antequam recipiat baptismum sollemnem. Hinc absente sacerdote in locis missionum catechetae aliive laici solent baptizare infantes recenter natos, qui, quam­ vis nunc bene valeant, tamen facile mori possunt ante adventum sacer­ dotis. Minister baptismi sollemnis iterum duplex est: alter ordinarius et ex officio; alter delegatus. — Quibus praemissis ponuntur sequentes tres propositiones: i. Minister ordinarius baptismi sollemnis est sacerdos; sed eius 119 collatio reservatur parocho vel alii sacerdoti de eiusdem parochi vel Ordinarii loci licentia, quae in casu necessitatis legitime praesumitur. Ita statuit Codex iur. can. c. 738, §1. Hinc ius sollemniter baptizandi est ius privative paroeciale. Qui­ cumque igitur sollemniter baptizat sine parochi aut Ordinarii licentia (expressa vel saltem rite praesumpta), laedit graviter ius alterius et committit peccatum grave122. Item peccant qui infantes baptizandos offerunt alieno parocho. Ius paroeciale hac in re est territoriale et non personale123, cum ordinarie baptismus sollemnis administrari nequeat nisi in ecclesia paroeciali. Unde parochus non potest ex propria auc­ toritate baptizare suos subditos forte extra territorium paroeciae degentes; potest autem baptizare non solum vagos sed etiam pere­ grinos in suo territorio versantes, si isti non facile et sine mora ad proprium parochum portari possint124. luxta praesentem disciplinam, quotiescumque mulier peperit extra locum sui domicilii aut quasi-domicilii, debet (propter libros baptismales bene gerendos) infans baptizari in propria paroecia. Quod si hoc commode et sine mora fieri non possit, potest baptismus conferri in paroecia nativitatis peractae, ut dictum est, vel etiam in alia paroecia. Cum iste casus nostris diebus frequenter ac­ cidat in hospitalibus destinatis pro puerperis, observanda sunt statuta particularia vel legitimae consuetudines. Quae de iure conferendi baptismi dicta sunt, valent etiam de caere­ moniis supplendis, quando in casu necessitatis baptismus iam ab alio collatus fuit. Si agitur de baptismo condicionato, qualis adhiberi solet in conversione haereticorum, servanda sunt statuta particularia. Cum baptismus condicionatus hodie in nonnullis regionibus soleat fieri sine caeremoniis, non constat de iure paroeciali; ac proinde in qualibet ecclesia vel sacristia fieri potest, nisi episcopus aliud statuerit. In archivo tamen istius ecclesiae documentum *’* Cf. S. dlph., Theol. mor. 1. 6, n. 115, notandum 2». *” Cod. iur. can. c. 739. Utrum et quomodo parochi personales (e. gr. parochi castrenses) possint baptizare suos subditos, inspiciendum est ex statutis particu­ laribus aut ex legitima consuetudine. *’· Cod. iur. can. c. 738, § 2. 94 Tract. II. De baptismo. baptismi collati conservetur. Melius adhuc est, si in registre ecclesiae quo­ que paroecialis idem baptismus notetur, cum in libro baptismorum paroeciae adnotari debeat unusquisque, qui postea matrimonium iniit. Quod quidem fieri nequit, si in registre ecclesiae paroecialis non habentur omnia nomina baptizatorum. — Etiam baptismus condicionatus iuxta modernam disciplinam a sacerdote et in loco sacro, saltem in sacristia aut in aliquo sacello, fieri debet, unde extra casum necessitatis non decet aliter agere. Adultorum baptismus sollemnis, ubi commode fieri potest, ad Or­ dinarium loci, e. gr. episcopum vel vicarium generalem, deferatur, ut, si voluerit, ab eo vel eius delegato sollemnius conferatur125* . 120 2. Minister extraordinarius baptismi sollemnis est diaconus. Diaconus, licet in ordinatione sua recipiat facultatem sollemniter bap­ tizandi, tamen iuxta praesentem disciplinam Ecclesiae non est nisi minister extraordinarius, ac proinde non potest licite baptizare, nisi haec duo simul adsint: I. commissio parochi (vel Ordinarii) loci et 2. iusta causa120. In casu necessitatis diaconus potest quidem etiam ex praesumpta licentia parochi sollemniter baptizare127, sed in aliis casibus commissio (expressa vel saltem tacita) parochi est necessaria, immo iuxta sententiam, quam S. Alphonsus128 probabiliorem et com­ munissimam vocabat, diaconus sine tali commissione sollemniter bapti­ zans incurreret irregularitatem. Sententia tamen negans irregularitatem hodie est tuta; textus enim, qui citatur pro opposita sententia, potius contrarium probat. En verba: „Si quis baptizaverit aut aliquod divi­ num officium exercuerit non ordinatus, propter temeritatem abiciatur de Ecclesia et numquam ordinetur." 120 Porro diaconus in sua ordina­ tione expresse recipit facultatem baptizandi180. Ergo non potest vocari „non ordinatus". — Sin autem subdiaconus vel alius clericus aut laicus temere confert baptismum sollemnem, est irregularis. Ratio autem, quare diaconus ordinarie nequeat sollemniter baptizare sine commis­ sione parochi, est quia diaconi (ut iam eorum nomen indicat) sunt tan­ tum ministri coadiutores, et non pertinet ad illos aliquod sacramentum principaliter et quasi ex proprio officio praebere. Ita Angelicus Doc­ tor131 tradens hanc regulam generalem: „Qui non potest consecrare eucharistiam, non potest sollemniter aditum ad hoc sacramentum aperire. Baptismus autem est aditus ad eucharistiam et ad omnia alia sacra­ menta. Ergo diaconus non valens consecrare eucharistiam nequit sollem­ niter baptizare ex propria auctoritate." Nota. i. Diaconus sollemniter baptizans probabiliter non potest salem aut aquam benedicere, sed debet uti istis rebus a sacerdote bene­ 125 Cod. iur. can. c. 744. 129 Ib. c. 741. Ordinarius loci vel parochus potest delegare diaconum ad sol­ lemniter baptizandum ex iusta causa, e. gr. quia ipse aegrotat vel absens est vel occupatus est confessionibus audiendis etc. 127 Cod. iur. can. c. 741. 129 *Theol. mor. 1. 6, n. 116. 129 c. 1, X 5, 28. 129 Ita enim Noldin, De sacr. n. 63, et Casparri, Dc s. ordinat, n. 339. 121 S. theol. 3, q. 67, a. 1. Caput V. De ministro baptismi. 95 dictis1M. 2. Qui scienter liberos suos acatholicis ministris (sollemniter) baptizandos offerre praesumunt, incurrunt excommunicationem Ordi­ nario reservatam183. 3. Minister baptismi non sollemnis in casu necessitatis est quilibet 121 homo usum rationis habens ac volens et potens rite applicare formam ad materiam.184 Ergo e. gr. homo perfecte mutus numquam, nec etiam in extrema necessitate, valide baptizare potest. — Haec doctrina de ministro bap­ tismi non sollemnis est nunc definita in compluribus Conciliis, e. gr. a Concilio Lateranensi IV : „ Sacramentum baptismi ... a quocumque rite collatum proficit ad salutem."185 Concilium vero Florentinum definit: „In causa autem necessitatis non solum sacerdos vel diaconus, sed etiam laicus vel mulier, immo etiam paganus et haereticus baptizare potest, dummodo formam servet Ecclesiae et facere intendat, quod facit Ec­ clesia."188 — Rationem congruentiae assignat S. Thomas133 *137: „Ut homo 134 circa remedium tam necessarium defectum pati non possit, institutum est, ut et materia baptismi sit communis, scii, aqua, quae a quolibet de facili haberi potest, et minister baptismi etiam sit quicumque non or­ dinatus, ne propter defectum baptismi homo salutis suae dispendium patiatur." Inter antiquos Patres S. Cyprianus non agnovit validum esse baptismum collatum a laico138. S. Augustinus autem certe admisit validitatem baptismi n laico collati dicens: „Etsi nulla necessitate usurpetur [baptismus] et a quolibet cuilibet detur, quod datum fuerit, non potest dici non datum, quam­ vis recte dici possit illicite datum" 139*; sed tamen videtur aliquantisper dubi­ tare, num non tantum laicus, sed etiam paganus possit baptizare110. Tertul­ lianus more suo invehitur acerrime contra mulieres baptismum conferentes, sed non ita apparet, num tales baptismos putet prorsus invalidos141. De validitate baptismi collati sive a laico sive a muliere sive a pagano tractat Angelicus Doctor142 et principaliores difficultates ex historia ortas solvit. 4. Ordo servandus inter ministros necessitatis hoc modo a Rituali 12 Romano et a Codice iur can. c. 742, § 2. statuitur: „Si adsit sacerdos, diacono praeferatur, diaconus subdiacono, clericus laico et vir feminae, nisi pudoris gratia deceat feminam potius quam virum baptizare in­ fantem non omnino editum, vel nifei melius femina sciret formam et modum baptizandi." Unde mortale est peccatum: 1. si non-sacerdos praefertur sacerdoti digno; 2. si infidelis, haereticus, schismaticus vel 133 S. C. R. d. 10 Febr. 1888 (Decr. auth. n. 3684). Num hoc decretum sit abolitum per Codicem iur. can. c. 1153, non certo constat. 133 Cod. iur. can. c. 2319, § 1, n. 3. 134 Monet autem Codex iur. can. c. 742, § 1, ut in tali baptismo, quatenus fieri potest, adhibeantur duo testes vel saltem unus, quibus baptismi collatio probari possit. 1«» Apud Dens. n. 430. 138 Dens. n. 696. 137 S. theol. 3, q. 67, a. 3. 138 Ep. 73, 7, 8 (Migne, Patr. lat. 3, 1159). *·9 Contra ep. Parm. 1. 2, c. 13, n. 29 (Migne 1. c. 43, 71). “° De bapt. 1. 7, c. 53, n. 102 (Migne 1. c. 43, 234). 141 De bapt. c. 17 (Migne 1. c. 1, 1219). 141 S. theol. 3, q. 67, a. 3—5. Tract. II. De baptismo. 96 excommunicatus vitandus praefertur sine necessitate homini catholico; 3. si quis non-parochus praefertur proprio parocho praesenti et volenti baptizare. Recte autem notat Lehmkuhl145*1: 47 „Grave peccatum est illa ordinis inversio cum ex parte ministri tum ex parte eius, qui ita fieri petit aut approbando permittit." In aliis casibus inversio ordinis sta­ biliti non videtur esse peccatum mortale. Unde e. gr. laicus coram diacono vel clerico baptizans non peccat mortaliter144. Pater et mater non possunt licite baptizare propriam prolem etiam in periculo mortis, quando alius capax et volens adest, quia non decet, ut in eadem persona duplex paternitas: naturalis ex generatione, spiri­ tualis ex administrato baptismo coniungatur. Ita ex praecepto Ritualis et Codicis, quod tamen non videtur obligare, exsistente serio dubio, num alius praesens revera habeat intentionem faciendi quod facit Ecclesia, vel valide baptizet. Tale dubium haud est temerarium, si e. gr. medicus praesens est homo nullius religionis. Tunc melius et securius est, si parens propriam prolem in periculo mortis baptizat. 123 Scholion. De baptismo necessitatis collato a laicis. De baptismo in­ fantium, qui in periculo mortis baptizati fuerunt ab obstetricibus aliisque laicis, sequentia sunt observanda: Parochus tenetur sedulo instruere laicos, imprimis autem obstetrices et medicos in recto modo baptizandi 145. Ipsos edoceat se debere, quatenus fieri potest, adhibere duos testes, vel saltem unum, quibus baptismi collatio probari possit145. Insuper praestat aliquoties pru­ denter examinare obstetrices, num revera recte calleant modum baptizandi. Quotiescumque autem obstetrix vel alius laicus in casu necessitatis baptizaverit, parochus debet investigare, num omnia essentialia ad validitatem ad­ fuerint. Bonus modus faciendi istam investigationem est, si parochus non ponit quaestiones determinatas, sed si dicit obstetrici et testi, si adfuit: narra mihi, quomodo actum sit. Tunc facile percipiet, num quid essentiale omis­ sum sit. Si parochus haeret anceps, an baptismus collatus fuerit validus, debet sub condicione rebaptizare; secus solas caeremonias baptismales supplere. CAPUT VI. De subiecto baptismi. 124 Principium. Subtectum capax baptismi est omnis et solus homo viator, nondum baptizatus14''. Dicitur 1°: omnis homo viator. Ergo nulla datur exceptio, ac proinde si quis miraculose nasceretur sine peccato originali, adhuc indigeret bap­ tismo, ut reciperet characterem baptismalem et incorporaretur Ecclesiae148. Unde theologi communiter docent, etiam B. Virginem Mariam esse baptizatam14’. Parvulos esse capaces baptismi etiam ante usum rationis est de fide pluries definitum, e. gr. in Concilio Tridentino150: „S. q. d. parvulos, 145 147 >·» ,45 Theol. mor. II, n. 93. 144 Cf. S. /tlph., Theol. mor. 1. 6, n. 117. Cod. iur. can. c. 743. 145 Cf. ib. c. 742, § 1. Ib. c. 745. ’4’ Cf. 5. Thomas, S. theol. 3, q. 68, a. 1 ad 3. Bened. X/P, De canoniz. sanet. I. 4, P. 2, c. 21, n. 14. Sees. 7, can. 13 dc bapt. (llfii*. n. 869). Caput VI. De subiecto baptismi. Art. I. 97 eo quod actum credendi non habent, suscepto baptismo inter fideles com­ putandos non esse, ac propterea, cum ad annos discretionis pervenerint, esse rebaptizandos; aut praestare omitti eorum baptisma, quam eos non actu proprio credentes baptizari in sola fide Ecclesiae, A. S.“ Ratio autem est, quia sicut in Vetere Lege infantes circumcidebantur ad delendum peccatum originale, ita a fortiori in Nova Lege infantes baptizandi sunt ad eundem effectum obtinendum. Insuper sine baptismo non datur morienti salus aeterna, ut supra dictum est. Porro magnum periculum mortis praesertim parvulis imminet. Ergo quantocius sunt baptizandi. Quando homo iam non est viator, sed mortuus, non potest baptizari, quia omnia sacramenta instituta sunt pro solis vivis. Dicitur 2°: nondum baptizatus, quia baptismus nequit iterari. Dispositiones subiecti. In infantibus nulla requiritur dispositio, ut 125 valide et licite possint baptizari. Idem valet de adultis perpetuo amen­ tibus, quippe qui aequiperantur infantibus. Sin autem amentes usu rationis fruebantur, antequam in amentiam inciderunt, non possunt valide baptizari, nisi ante amentiam contractam aliquo modo mani­ festaverint voluntatem suscipiendi baptismum. Quodsi exsistit dubium de tali manifestatione, possunt sub condicione baptizari, praesertim si in periculo mortis versantur,1B1. Quando post baptismum sic condicionate collatum amens inopinate usum rationis recuperaverit, investi­ gatio de eius intentione facienda est, qua investigatione facta si dubium aliquod remanet, baptismus condicionate iterandus est. In adultis requiritur ad valorem baptismi suscipiendi intentio saltem habitualis, ut ex supra n. 87 dictis de sacramentis in genere patet et infra n. 135 iterum dicetur. Postquam haec dicta sunt de subiecto, quod valide baptizari potest, af­ ferenda sunt quaedam specialia praecepta ab Ecclesia lata: 1. de baptizandis infantibus tam catholicorum quam acatholicorum; 2. de baptizandis foetibus nondum natis vel abortivis; 3. de baptizandis adultis. ARTICULUS I. De baptizandis infantibus catholicorum et acatholicorum. i. Infantes parentum catholicorum quam primum baptizandi sunt. 126 Hinc iubet Codex iur. can. c. 770: ..Infantes quamprimum baptizentur <-t parochi ac concionatores frequenter fideles de hac gravi eorum obligatione commoneant." Ratio est, quia vita infantium tam tenera est, ut facillime et citissime mors accidere possit, et tunc ianua coeli illis pro tota aeterni­ tate remaneret clausa. Quapropter Leo XIII vehementissime reprobat con­ suetudinem differendi baptismum infantium: „Nil sane hac mala consuetu­ dine iniquius, nil ecclesiasticis sanctionibus magis contrarium: utpote quae non solum tot animarum aeternam salutem inexcusabili temeritate in mani­ festum periculum infert, sed eas insuper intra id temporis certo fraudat ineffabilibus gratiae sanctificantis charismatibus, quae per regenerationis lavacrum infunduntur.... Non possumus, quin tam detestabilem usum, in ··· Cod. iur. can. c. 754, § 3. I'atlMM··, Msn, Theol. -nor. Ill, 7 98 Tract. II. De baptismo. Deum simul impium ac in homines, ubicumque infeliciter invaluerit, ex animo improbemus et exsecremur."163 Ex iure communi nullum tempus determinatum est, intra quod infantes sub gravi peccato baptizandi sunt; ex iure autem particulari non raro praescriptum est, ne infantium baptismus ultra unam alteramve hebdomadam differatur. Quaenam dilatio baptismi infantium sit grave peccatum, disputant theo­ logi. Sicubi exsistit lex particularis de hac re, observanda est eiusque transgressiones diiudicandae sunt iuxta mentem legislatoris; sin autem deest lex particularis (excluso gravi scandalo pro populo et periculo mortis pro infante), prorsus impossibile est accurate assignare, quaenam dilatio sit pec­ catum mortale. De hac re scribit S. Alphonsus153154 : „Palaus ex Suarez putat dilationem ultra mensem esse gravem, si non adsit causa; si vero adsit, esse gravem, duos menses. Fere idem sentit Laymann.... Salmanticenses autem censent non esse mortale minus differre quam ultra quindecim vel viginti dies etiam sine urgenti ratione. Juénin contra, iuxta morem suum arctandi conscientias usque ad extremum, dicit ultra unum vel alterum diem baptisma differri non debere. Tournely autem putat dilationem non esse extendendam ultra quinque vel sex dies..., sed communius et probabilius Sotus, Leander et Ledesma apud Concina ac Roncaglia dicunt non esse gravem dilationem, nisi decem vel undecim dies excedantur." — In tanta sententiarum multitudine, quae clare demonstrat nihil certi ad hanc quae­ stionem responderi posse, parochi et confessarii adhortentur instantissime parentes, ne differant sine urgentissima causa baptismum prolis ultra triduum 1M. 127 2. Infantes parentum haereticorum et schismaticorum ex stricto iure (quia scii, sunt subditi legibus ecclesiasticis) baptizari possent ab Ecclesia catholica; sed nihilominus Ecclesia non utitur isto iure, immo et prohibuit parochis, ne baptizent tales infantes, nisi adsit spes illos educandi in religione catholica™*. Notanda est hac in re responsio S. Officii die 26 Aug. 1885: „Si propter defectum ministri protestantici infans baptizandus offertur parocho vel alii sacerdoti catholico a parentibus protestanticis, qui tamen nolunt promittere educationem catholicam istius infantis, num possit in isto casu parochus baptismum conferre ad salvandam animam infantis abstrahendo quid even­ turum sit, si infans ad annos discretionis pervenerit? R. Negative, praeter­ quam in articulo mortis." Ista responsio videtur esse praesertim data pro casu, quo parentes adeunt parochum catholicum unice propter defectum mi­ nistri protestantici. Si enim parochus tunc sollemniter baptismum conferret, magnum scandalum oriretur. Sin autem in isto casu parochus baptismum solum privatim et sine omnibus caeremoniis confert, quia alius non adest, 153 Ep. ad episc. Anglonens. d. 22 Iulii 1899 (Collect, de Prop. Fide n. 2060). 103 Theol. mor. 1. 6, n. 118. 154 Noldin (De sacr. n. 66) putat post Ballerini-Palmieri (Opus theol. IV, n. 745) et Génicot (Theol. mor. II 146), dilationem etsi notabilem non esse argu­ endam gravis peccati, modo adsit seria voluntas non negligendi baptismi nec mortis periculum vere timendum sit. Quae quidem sententia videtur esse satis laxa et opposita verbis Leonis XIII supra citatis. In aliquibus tamen regionibus parentes excusantur a peccato mortali propter conscientiam erroneam. — De dila­ tione baptismi adultorum infra n 134 sermo erit. >»» S. Offtc. d. 17 Mail 1916. Caput VI. De subiecto baptismi. Art. I. 99 qui certo valide baptizaret, et si saltem aliqua spes probabilis exsistit fore ut proles in vera fide educetur, putamus illum licite agere, cum sic consulat saluti aeternae infantis, nec serium scandalum inde oriri videatur. Resolves. Baptizari possunt infantes illorum parentum catholicorum, qui propter indifferentismum aut etiam odium in Ecclesiam detrectant baptis­ mum. Etenim cum isti parentes nondum publice apostataverint a vera reli­ gione, adhuc aliqua spes adest fore, ut infantes post adeptum usum rationis instruantur in religione catholica. — Si in articulo mortis versatur infans nondum baptizatus, caritas graviter exigit, ut unusquisque baptismum ipsi conferat etiam contra voluntatem parentum150. Parochus potest licite baptizare infantem alterutro parente consentiente et promittente educationem catholicam, licet praevideat alterum parentem i sse contradicturum et educatum iri prolem in haeresi157. Ratio est, quia lunc adest aliqua spes educationis catholicae. Postquam infans pervenit ad annos discretionis, potest baptizari ipso petente et volente, quamvis contradicant parentes haeretici. Attamen propter iniquas leges civiles in multis regionibus vigentes saepe praestat ad maiora mala vitanda differre baptismum (saltem sollemnem) usque ad aetatem illam, quae concedit filiis ius vivendi in vera religione, contra voluntatem parentum. Interim autem talis filius bene instruatur in religione catholica et saepe eliciat actum perfectae caritatis, ut ita recipiat baptismum flaminis atque tn statu gratiae sanctificantis versetur. Insuper debet pro viribus cavere •mine periculum proximum perversionis. In positivis legibus ecclesiasticis posset obtinere dispensationem, e. gr. in legibus Missae audiendae, abstinen­ tiae etc., sed non posset ficte recipere Coenam in ecclesia Protestantica. 3. Infantes parentum infidelium non possunt (extra articulum mor-128 lis) baptizari insciis vel invitis parentibus. De qua re scribit S. Thomas158: ..Infidelium filii aut habent usum rationis aut non habent. Si autem habent, iam ad ea, quae sunt iuris divini vel naturalis, incipiunt suae potestatis esse; et ideo propria voluntate, invitis parentibus, possunt baptismum suscipere. Si vero nondum habent usum liberi arbitrii, secundum ius naturale sunt sub cura parentum.... Et ideo contra iustitiam naturalem esset, si tales pueri invitis parentibus baptiza­ rentur.... Est etiam periculosum taliter filios infidelium baptizare, quia de facili ad infidelitatem redirent propter naturalem affectum ad parentes. Et ideo non habet hoc Ecclesiae consuetudo, quod filii infidelium invitis paren­ tibus baptizentur." Immo positive prohibuit Ecclesia, ne tales filii extra articulum mortis baptizentur150. In triplici casu isti infantes baptizari possunt et debent, scii. 1. quando versantur in eo periculo mortis, ut prudenter praevideantur morituri, antequam usum rationis attingant; 2. quando extra potestatem paren­ tum et tutorum positi possunt in catholica religione educari. Hic ulti­ mus casus frequenter accidit in regionibus missionum, ubi infantes a ,5" Cod. iur. can. c. 751. 157 Cf. Lehmkuhl, Theol. mor. II 114. ,5" S. theol. 3, q. 68, a. 10. Cf. Bened. XIV, Const. „Postremo mense" d. 28 Febr. 1747, qui nixus prae"i rtim in doctrina S. Thomae tractat in longum et latum quaestionem de bap­ tizandis hcbracis et infidelibus tam infantibus quatn rationis compotibus (Dene. 1480 sqq.). 7* ΙΟΟ Tract. Π. De baptismo. parentibus exponuntur aut venduntur; 3. si parentes infideles ambo, aut saltem alteruter, aut ille, qui loco parentum utitur paterna auctori­ tate, consentit in baptismum infantis, et aliqua saltem spes adest fore, ut educatio Christiana habeatur vel periculum perversionis futurae non sit ita proximum et certum. Tertia exceptio per se patet atque confir­ mata est a Curia Romana180. — Ratio primae exceptionis est, quia in articulo mortis salus aeterna infantis procuranda omnino exigit, ut baptismus illi conferatur. Attamen si in tali casu ex baptismo collate oriretur magnum damnum pro bono communi, e. gr. persecutio religio­ nis, tunc supersedere oportet a baptismo;.quia bonum privatum infantis debet cedere bono communi societatis. S. Officium die 18 Iulii 1894 statuit, ut infantes possint baptizari non solum in articulo, verum etiam in periculo mortis, immo etiam quando praevidetur illos non esse per­ venturos ad annos discretionis181. — Ratio autem secundae exceptionis est, quia unicum obstaculum baptismi conferendi est educatio gentilis et periculum perversionis. Porro istud obstaculum aufertur in casu182* . Scholion. De baptizandis infantibus expositis. Infantes expositi188 or­ dinarie sub condicione baptizandi sunt, nisi tamen constet illos validum bap­ tismum iam suscepissele*. Sin autem ex schedula infanti apposita vel aliunde habeatur moralis certitudo baptismi suscepti, non licet rebaptizare. ARTICULUS II. De infantibus nondum natis et de foetibus abortivis baptizandis. Notiones. Sub nomine infantis hic intelligitur homo ..viabilis*', i. e. infans, qui extra uterum maternum vivere valet; quod quidem solet accidere post septimum mensem gestationis. Foetus autem est homo conceptus, sed non viabilis. 129 i. Infans in utero materno exsistens baptizari potest et debet, si versatur in periculo vitae neque probabilis spes est ut rite editus bapti­ zari possit188. Potest quidem tunc baptizari, quia hodie medici habent instrumenta tam perfecta, ut cum morali certitudine caput infantis vel saltem alia principalis pars corporis eius ablui possit aqua. Debet 180 Cf. S. Offic. d. 13 Febr. 1867 (Collect, de Prop. Fide n. 1302); Cod. iur. can. c. 7SO, § 2, n. i. 181 Cf. Collect, de Prop. Fide n. 1877. 182 Quando, non obstante prohibitione Ecclesiae, infans parentibus infidelibus aut iudaeis invitis baptizatus est, debet etiam per vim educari in fide catholica. Ita factum est in celebri casu Edgari Mortara, qui baptizatus ab ancilla postea invitis parentibus iudaeis educatus est in religione catholica iussu Pii IX. — Cum iste puer ad annos discretionis pervenit, libere elegit remanere in religione ca­ tholica, et postea factus est canonicus regularis Lateranensis. 188 Vulgo Findelkinder, foundling. 188 Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 7, c. 6, n. 5; Acta Cone. Plen. Americae latinae (1899) n. 502,- Cod. iur. can. c. 749. 188 Cod iur. can. c. 746, § 1 Caput VI. De subiecto baptismi. Art. Π. ιοχ autem baptizari, quia secus salus eius aeterna periclitatur aut etiam destruitur. Baptismus collatus infanti adhuc totaliter clauso in utero matris debet post felicem partum sub condicione iterari, tametsi medicus testatur aquam attigisse caput infantis in utero1ββ. Sin autem „infans caput emiserit et periculum mortis immineat, baptizetur in capite, nec postea, si vivus evaserit, erit iterum baptizandus. Si aliud membrum emiserit, in illo, si periculum immineat, baptizetur sub condicione; at tunc si natus vixerit, est rursus sub condicione baptizandus"1OT. De sectione caesarea188 aliisque similibus operationibus chirurgicis. 130 Oportet distinguere, utrum sectio caesarea fiat vivente aut mortua matre. a) Num sectio caesarea debeat fieri vivente matre? Quia baptismus cum morali certitudine valide conferri potest infanti in utero materno, mater iam non videtur habere strictam obligationem patiendi sectionem caesaream propter baptismum infanti conferendum. Sectio enim caesarea semper fere causât matri grave periculum mortis, quod illa non tenetur subire, cum salus spiritualis infantis alio modo sufficienter haberi possit, scii, per baptismum in utero materno. Propter salutem autem corporalem prolis mater non tenetur exponere propriam vitam maximo periculo. Nihilominus mater potest aliquando licite per­ mittere sectionem caesaream ad salvandum infantem et eius baptismum securius reddendum, nisi tamen ex morte forte secutura matris gra­ vissima incommoda orirentur marito vel alii proli iam natae. b) Num sectio caesarea fieri debeat mortua matre a) ad bapti­ zandum foetum, β) ad salvandam vitam corporalem infantis? Respondetur ad a) : Si medicus adest, qui potest et vult facere istam operationem, illa debet utique fieri ad salvandam animam infantis. Secus autem tot tantaque incommoda ex legibus civilibus aliisque cir­ cumstantiis solent oriri, ut sacerdos non teneatur eam urgere. S. Offi­ cium die 13 Dec. 1899 interrogatum de hac obligatione iussit dare Responsum iam emissum d. 15 Febr. 178ο188, in quo habetur: „Haec foetus extractio de praegnantis defunctaeque alvo matris, quamvis patefacienda ac persuadenda sit, expresse tamen cavet prohibetque Sanctitas sua, ne missionarii in casibus particularibus se ingerant in demandanda sectione, multoque minus in ea peragenda." Ceterum si in­ fans est partui proximus, potest baptizari ope alicuius instrumenti sine sectione caesarea, ut supra dictum est. In primis autem quattuor mensibus neque conceptio ipsa est certa neque a fortiori est certum exsistere foetum adhuc viventem, cum sit certum moraliter foetum tam tenerum non supervivere matri mortuae. Ergo tunc non est obli­ gatio gravis cum magno incommodo perficiendi sectionem caesaream.— ··· 1,7 '·· *·’ Ita S. C. C. d. 12 Iulii 1794 et 16 Martii 1897; Cod. iur. can. c. 746, § 5. Ita Rit. Rom. tit. 2, c. 1, n. 20; Cod. iur. can. ib. § 2 et 3. Quid sit sectio caesarea, iam supra II, n. 133 dictum est. Collectan. de Prop. Fide n. 541 et 2073. 102 Tract. II. De baptismo. Respondetur ad β) : Si adest revera fundata spes servandi vitam prolis, sane ista operatio chirurgica est facienda, cum hoc exigat ordo caritatis. Talis autem spes adest, a) si proles iam a septimo mense con­ cepta est, b) si mater non per longum diuturnumque morbum consumpta est, et c) si sectio fit statim post secutam mortem matris. Etenim a septimo mense proles est viabilis, uti dicunt; longus autem matris morbus solet etiam proli nocere eiusque mortem causare in utero materno "°. 131 2. Foetus abortivus omnis etiam minimus saltem sub condicione bap­ tizandus est; nisi ex eius putredine constet illum esse exanimem. Ratio est, quia a compluribus auctoribus probabiliter docetur statim post conceptionem animam coniungi foetui. Ergo quilibet foetus vivens censetur homo, cui proinde baptismus est omnino necessarius. In praxi difficile est aliquando iudicare, utrum foetus emissus sit vivus an mor­ tuus. Si est certo vivus, baptizetur absolute, sin autem dubie, vel si minima probabilitas vitae exsistat, foetus baptizandus est sub con­ dicione: si vivis. De modo autem baptizandi haec notentur iuxta Capellmann171: Foetus eiectus caute sumatur, et ponendo illum in aqua tepida (non frigida) eius velamenta disrumpantur, ita ut liquor amnii effluat et aqua tangere possit ipsum foetum. Tunc statim pronun­ tietur forma: „Si es vivus, ego te baptizo...“, et deinde ex aqua retra­ hatur. Ratio huius modi agendi est, quia invalidus est baptismus col­ latus super sic dictas ,,secundinas". Quando autem secundinae extra aquam disrumperentur, periculum esset, ne foetus ex contactu aeris subito moreretur. Sin vero sub aqua secundinae disrumpuntur, istud periculum non est ita imminens, et praeterea maior est probabilitas, ut aqua revera tangat foetum. — Matres, obstetrices et medici diligenter ac prudenter monendi sunt, ne omittant baptizare foetus abortivos. Sae­ pissime enim tales abortus (sive culpabiliter sive inculpabiliter) acci­ dunt, et nisi tunc baptismus confertur, innumeri infantes a regno coe­ lorum excluduntur. 132 De monstris172 baptizandis. Rituale Romanum et Codex iur. can. lo­ quuntur quoque de monstris baptizandis. Aliquando enim accidit, ut mulier edat massam, quae speciem valde difformem habet. Secundum scientiam modernam physiologicam ista massa aut est I. sic dicta „mola“, i. e. aliqua vegetatio in utero producta ex liquoribus et fibris, quae certo non est homo173 ; huiusmodi massis non licet baptismum conferre, nec etiam sub condicione, ut per se patet; aut est 2. verus foetus humanus, licet deformatus. Hodie enim ab omnibus reicitur mulierem posse (absque miraculo) parere bestiam aliudve ens vivum, quod non sit homo. Si igitur talis foetus deformatus dat signa vitae, est baptizandus. Sin autem dubitatur de eius vita, est baptizandus sub condicione: si vivis. Sin vero dubitatur, utrum talis foetus deformatus sit unus homo an duo, e. gr. quia habet duo capita aut duo pectora, securius est, singula capita vel pectora seorsim baptizare dicendo: „Ego te bap- ,7° Cf. supra II, n. 135. *’* MiBifeburt, deformity. *’* Pnstorulmedizin ·· 359· ·” Vulgo Gewiichs. Caput VI. De subiecto baptismi. Art. III. 103 tizo etc." Primum caput vel pectus baptizandum est absolute, cetera autem condicionate. Si vero periculum mortis immineat tempusque non suppetat, ut singuli separatim baptizentur, poterit minister singulorum capitibus aquam infundens omnes simul baptizare, dicendo. ,Ego vos baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti/ Quam tamen formam in iis solum et in aliis similibus mortis periculis, ad plures simul baptizandos, et ubi tempus non patitur, ut singuli separati baptizentur, alias numquam, licet adhibere 17‘. ARTICULUS III. De baptizandis adultis. Quis censeatur adultus. Adulti relate ad baptismum suscipiendum 133 censentur illi, qui post septennium aetatis usu rationis fruuntur; parvu­ lorum autem seu infantium nomine veniunt nondum septem annos nati, iisdemque accensentur amentes ab infantia in quavis aetate constituti175. Loci Ordinarius potest gravi et rationabili de causa indulgere, ut caere­ moniae praescriptae pro baptismo infantium adhibeantur in baptismo ad­ ultorum 17e. Baptismus adultorum solet in duplici casu accidere: 1. quando quis in­ fidelis religionem catholicam amplectitur; 2. quando quis haereticus, de cuius baptismo suscepto dubium exsistit, redit in gremium Ecclesiae. r. Infidelis adultus credens veritatem religionis catholicae debet quam 134 primum baptizari. Ratio patet. Unusquisque enim tenetur ex iure divino veram religionem et Ecclesiam amplecti, in qua baptismus ob­ tinet valde excellentem locum. Quaenam autem dilatio baptismi facta sine rationabili causa sit peccatum mortale, non constat. De hac re scribit S. Thomas177: „Ad baptismum percipiendum non tenetur aliquis statim postquam habet propositum baptismi, ita quod peccet mortaliter, nisi statim baptizetur, nec est aliquod tempus determinatum, ultra quod, si baptismum differat, peccatum mortale incurrat; sed potest contin­ gere, quod in dilatione baptismi mortale erit peccatum, vel non erit, et hoc pensandum est ex causa dilationis." — Ex quibus verbis sequi­ tur, ut ex rationabili causa liceat differre baptismum hominis adulti etiam per longum tempus. Tales rationabiles causae sunte.gr. instructio in religione catholica danda atque perficienda, gravissimae persecutiones hic et nunc timendae. Posset igitur e. gr. licite differri baptismus pueri iudaei 12 annorum usque ad maturiorem aetatem, si parentes eius illum secus e domo eicerent atque in miseriam detruderent. Quando autem baptismus aquae est differendus, baptismus flaminis est statim sus­ cipiendus et omnia pericula proxima perversionis sunt pro viribus eli­ minanda, ut iam supra n. 127 dictum est. — Baptismum infantium om­ nino non esse differendum, iam supra n. 126 dictum est. Tres condiciones requiruntur in adulto infideli recipiente baptismum, 135 nempe intentio, fides, poenitentia. Prima condicio requiritur ad vali‘7* Cf. Rit. Rom. tit. 2, c. 1, n. 22; cf. Cod. iur. can. c. 748. '·' Cod. iur. can. c. 745. § 3. »’· Ib. c. 755, § a. Suppi, q. 6, a. 5. 104 Tract. II. De baptismo. dam, duae autem sequentes condiciones exiguntur ad licitam suscep­ tionem baptismi. Ad validam igitur susceptionem baptismi requiritur in adulto in­ tentio, quae ordinarie debet esse explicita; sufficit autem intentio im­ plicita113, si infidelis baptizandus est moribundus et sensibus destitutus. De exsistentia verae intentionis in suscipiente minister baptismi debet inquirere atque sibi procurare moralem certitudinem. Ita saltem, si agitur de baptismo adulti versantis extra periculum mortis. Sin autem infidelis adultus est moribundus, potest sub condicione baptizari, dum­ modo habeatur aliqua probabilitas de eius vera intentione1’8. Sacra­ menta enim sunt propter homines, et ad salvandum hominem moribun­ dum licet sub condicione baptizare eum, quamvis sit dubie dispositus. — Nihilominus non licet praesumere debitam intentionem suscipiendi bap­ tismi in pagano sensibus destituto. Quare S. Officium d. 30 Martii 1898 statuit, ut moribundis Mahumetanis destitutis sensibus tunc solummodo baptismus administretur, „si antea dederint signa velle baptizari". Ergo non videtur sufficere, ut antea bonam vitam duxerint, quin tamen ali­ quam saltem propensionem ad Christianam religionem ostenderint. Con­ traria sententia asserens: „Nullus videtur esse moribundus sensibus destitutus, sive in regione fideli sive in regione infideli, quin, praeciso scandalo, sub condicione baptizari possit", difficulter conciliatur cum responsione S. Officii mox citata et cum Codice iur. can. c. 754, § 3. 136 Ad licitam susceptionem baptismi insuper requiruntur, ut dictum est: a) Mes, i. e. cognitio saltem quattuor veritatum fidei, scii. Deum esse, Deum remunerari, Deum esse incarnatum et Deum esse trinum in personis. Quare S. Officium d. 25 lan. 1703 decrevit, ne missionarius baptizet moribundum infidelem (qui incapax omnino non sit), nisi prius explicaverit ei mysteria fidei, quae sunt necessaria necessitate medii, ut sunt praecipue mysteria Trinitatis et Incarnationis* 180181 . Ratio autem est, quia Salvator dixit: „Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit."131 b) Poenitentia, i. e. saltem attritio iuxta monitum apostolorum: „Poenitentiam agite et baptizetur unusquisque vestrum."131 Ratio autem est, quia nullum peccatum personale remittitur, nisi homo prius illud detestatus sit. Adultus autem paganus semper habet peccata perso­ nalia, nisi Deus miraculose eum praeservavit. Non tamen opus est con­ fessione, quia omnia peccata anteacta per ipsum baptismum remit­ tuntur. „Si qui tamen baptizandi ex devotione sua peccata confiteri vellent, esset eorum confessio audienda, non ad hoc, ut iis satisfactio imponeretur, sed ad hoc, quod contra peccata consueta iis spiritualis informatio vitae traderetur."188 — Infidelis, qui recusat relinquere aliquam consuetudinem pravam, a baptismo arcendus est. Quapropter 178 Cf. supra n. 87. *” Cf. Cod. iur. ean. c. 752. 180 Collect, de Prop. Fide n. 354; cf. etiam S. Offic. d. 30 Martii 1898. 181 Mare. 16, 16. ,8* Act. 3, 38. ,8· S. theol. 3, q. 68, a. 6. Caput VI. De subiecto baptismi. Art. III. IOS iam Alexander VII184 statuit, ne in posterum ullus ad baptismum ad­ mittatur, qui veterem hominem ac gentilicios mores prorsus non exuis­ set. S. Officium prohibet, ne paganus baptizetur, qui non eiecerit e domo concubinas suas188, neve ille, qui habet consuetudinem prorsus nudato corpore incedere188. Econtra idem S. Officium permittit, ut baptizari possint puellae gentilibus et polygamis vendendae et despon­ sandae, dummodo firmiter proponant non peccare et potius mori quam foedari18T. 2. Haeretici adulti redeuntes in gremium Ecclesiae debent sub 137 condicione baptizari, si est dubium de eorum baptismo suscepto. Sane agnoscit Ecclesia validitatem baptismi ab haereticis collati, dummodo condiciones essentiales materiae, formae et intentionis observatae fue­ rint. Proinde semper reprobavit consuetudinem rebaptizandi indiscriminatim omnes, qui ex haeresi redeunt, „sed in conversione haereti­ corum, a quocumque loco vel a quacumque secta venerint, inquirendum est de validitate baptismi in haeresi suscepti. Instituto igitur in singu­ lis casibus examine, si compertum fuerit [baptismum] aut nullum aut nulliter collatum fuisse, baptizandi erunt absolute. Si autem pro tem­ porum et locorum ratione, investigatione peracta, nihil sive pro validi­ tate sive pro invaliditate detegatur, aut adhuc probabile dubium de baptismi validitate supersit, tunc sub condicione secreto baptizentur. Demum si constiterit validum fuisse, recipiendi erunt tantummodo ad abiurationem et professionem fidei.'*188 — Cum baptismus sit sacramen­ tum tam necessarium, cumque defectus fidei tam late grassetur inter ministros haereticos, qui proinde non multum curant de recte appli­ canda forma ad materiam et de formanda intentione faciendi quod facit Ecclesia, saepe erit melius et securius condicionate baptizare illos, qui cx haeresi redeunt189. Priusquam autem tales haeretici sub condicione baptizantur, non tantum tenentur cognoscere sufficienter veritates fidei atque attritionem contritionemve elicere de peccatis commissis, verum etiam debent confiteri omnia peccata vitae anteactae. Haereticus adultus moribundus et sensibus destitutus videtur posse baptizari sub condicione, dummodo omne scandalum vitetur. Etenim baptismus ab ipso in haeresi susceptus hodiernis temporibus est revera dubius, ut patet ex supra dictis. Insuper merito praesumitur, ipsum, titpote desiderio Christianum, habere nunc intentionem suscipiendi vali­ dum baptismum, qui est tam necessarium salutis medium. Monitio. „Tam sacerdotem qui adultos baptizaturus est, quam ipsos adultos qui sani sint, decet esse ieiunos. Nisi graves urgentesque causae obsint, adultus baptizatus statim Missae sacrificio assistat et sacram communionem percipiat."190 '"· Die i8 lan. 1658 (Collect, de Prop. Fide n. 129). '·" Die 10 Maii 1703 (ib. n. 256). lee Die 4 lunii 1851 (ib. n. 1061). Die 14 Sept. 1892 (ib. n. 1813). 1β· S. Offic. d. 20 Nov. 1878 (ib. n. 1504). '·· Instr. S. C. de Prop. Fide d. 26 Iulii 1845. Cf. etiam supra n. 105. 1110 Cod. iur. can. c. 753. Ιθ6 138 Tract. II. De baptismo. Scholion. De confessione neo-conversi, qui sub condicione baptizatur. Sunt quidam theologi, inter quos Bucceroni191, D’Annibale, Génicot, Cappello, putantes haereticum, qui propter baptismum dubie susceptum sub condicione rebaptizatur, non obligari ad confessionem peccatorum. Etenim si primus baptismus fuerit reapse invalidus, tunc confessio et absolutio item sunt pror­ sus invalidae, cum non possint se extendere ad peccata ante baptismum validum commissa. Ergo sacerdos sub condicione talem haereticum baptizans et etiam absolvens quasi illogice agit; nam supponit baptismum primum invalidum, ac propterea iterum baptizat; simul autem eundem baptismum supponit validum, ac proinde absolvit a peccatis commissis post baptismum istum. Quapropter in omni eventu alterutrum sacramentum invalide ad­ ministrat. Etenim si primus baptismus fuit validus, secundus est invalidus; sin autem primus baptismus fuit invalidus, absolutio sacramentalis est in­ valida. — Nihilominus contraria praxis est prorsus observanda. Nam S. Of­ ficium tum anno 1715 tum anno 1868 die 17 Dec. decrevit, confessionem esse a neo-conversis exigendam192* . S. Congregatio de Prop. Fide idem statuit d. 12 Iulii 1869, simul dicens, Decretum S. Officii constituere legem universalem, ac non esse licitum docere contrariam sententiam103. Ratio autem, quare S. Officium post condicionatum baptismum neo-conversi prae­ scribit confessionem et absolutionem condicionatam, est maior securitas. Sane aut baptismus aut absolutio in isto casu frustratur, sed remissio peccatorum securius habetur neque sacramentis irrogatur irreverentia, quia ex optima intentione sub condicione administrantur in aliquo casu, ubi sufficiens certi­ tudo haberi nequit. Uniformitatis causa a S. Officio assignatus est pro America Septentrio­ nali d. 20 Iui. 1859 199 sequens modus et ordo procedendi in receptione neoconversorum: 1. abiuratio haeresis fideique professio; 2. condicionatus baptis­ mus; 3. confessio cum absolutione condicionata. Idem ordo praescribitur in Rituali Coloniensi195* et videtur valde simplex ac commendabilis ubique 181 Anal. eccl. V 230; Instit. Theol. mor.’ de poen. n. 672. 192 Collect, de Prop. Fide n. 286 et n. 1338. 103 Collect, de Prop. Fide n. 1338 nota. Non obstantibus istis decisionibus, quidam auctores (e. gr. Bucceroni, Génicot, Cornelisse, Arregui, Ojetti) opinantur, contrariam sententiam esse probabilem. Sic enim habetur apud Génicot, Theol. mor. instit. II, n. 259: „Nihilominus cum Ballerini-Palmieri (Opus theol. I, n. 28), D’Annibale (Summula Theol. mor. III, n. 301, nota 3) et Bucceroni (De poenit. n. 12) censemus sententiam plurimorum veterum (e. gr. Lacroix, De consc. 1. 6, P. i, n. 223) hanc obligationem [confessionis] negantium manere probabilem, quotiescumque probabile dubium de collatione vel valore baptismatis manet Fulcitur enim ratione valida: in hac hypothesi incertam esse obligationem con­ fitendi peccata probabiliter remissa per baptismum condicionatum modo suscep­ tum." Fatendum est, hanc opinionem esse logicam applicationem probabilismi, sed illam non posse in praxim deduci, sequitur ex responsione S. C. de Prop. Fide d. 12 Iulii 1869 edita et postea (a. 1899) publicata. En verba: „In Litteris S. C. de Prop. Fide 12 Iulii 1869 ad archiepiscopum Quebecensem haec in rem habentur: Quoad dubium ab A. T. propositum sacramentalem confessionem attingens a neoconversis exigendam, observandum occurrit responsum elapsi anni, licet episcopis Angliae tantummodo rogantibus datum, universalem legem continere, proindeque non solum in Anglia, sed in aliis etiam regionibus obligare. Hinc patet, quod nullatenus permitti potest, ut praedictae decisioni contraria sententia doceatur." Cf. Lehmkuhl, Theol. mor. 11, n. 424 sqq. ·’· Collect, de Prop. Fide n. 1178. tp, tit. a, C. a, n. 5, Caput VII. De caeremoniis baptismi. 107 terrarum. Alius ordo paulo complicatior admittitur a S. Officio (a. 1875), scii.: I. confessio; 2. baptismus condicionatus; 3. reassumptio confessionis per summa capita et absolutio condicionata. CAPUT VII. De caeremoniis baptismi. Notio. Cum baptismus sit ita necessarium et excellens sacramen-139 tum, Ecclesia inde a primis temporibus cum magna sollemnitate caere­ moniarum eum administrare consuevit. Sub nomine autem caeremonia­ rum hic intellegimus non tantum actiones ministri praestandas, verum etiam alia omnia, quae Ecclesia praescribit ad dignam administrationem baptismi. Ergo includimus etiam patrinos. „Patrinorum siquidem prae­ sentia in baptismate ex vetustissima traditione semper tamquam prae­ cipua caeremonia in Ecclesia Christi habita est.“100. Obligatio. Extra casum necessitatis baptismus sollemniter conferen-140 dus est cum omnibus caeremoniis in Rituali praescriptis101. Hinc gra­ viter peccat sacerdos, non solum si sine causa omittit omnes caere­ monias praescriptas, verum etiam si aliquam notabilem earum partem scienter negligit, e. gr. unctionem chrismatis108, insufflationem, salivae et salis impositionem100. Iam supra n. 100 dictum est, graviter prohi­ bitum esse, ne sacerdos utatur veteribus oleis anni elapsi, nisi tamen necessitas cogat. Si enim recentia olea haberi nequeunt, baptismus ideo non est differendus, sed administrandus cum oleis anni praecedentis. Totus ritus baptismalis latina lingua peragendus est200. In aliqui­ bus tamen dioecesibus exsistit legitima consuetudo a Summo Pontifice approbata interrogationes faciendi vel sola lingua vernacula vel ntraque lingua201. Patrini recitare possunt Pater et Credo lingua verna­ cula, dum sacerdos ea recitat latino sermone 202. Caeremoniae licite omittuntur: a) in casu necessitatis, i. e. periculo mortis imminente. Quomodo tunc agendum sit, describit Rituale Ro­ manum203; b) si haereticus certe valide baptizatus redit in gremium Ecclesiae. In isto casu neo-conversus neque rebaptizatur, neque caere­ moniae baptismi repetuntur; c) si haereticus dubie baptizatus sub con­ dicione rebaptizatur. Ita saltem ex iure particulari quarundam regio­ num, e. gr. Angliae, Provinciae ecclesiasticae Philadelphiensis 204* . Epi­ scopus enim potest permittere, ut baptismus privatus conferatur ac proinde caeremoniae omittantur, si haeretici in adulta aetate sub con­ ,u“ S. Offic. d. 15 Sept. 1869. ,e’ Cod. iur. can. c. 755. •°" S. yllph., Theol. mor. 1. 6, n. 141. Cf. Benedicti XIV Constitutiones „Inter omnigenas" d. 2 Febr. 1744 et .,< hnnium sollicitudinum" d. 13 Sept. 1744. ·"“ S. Offic. d. 25 Aug. 1880. ’°1 Cf. Schüch, Handb. der Pastoral § 273. ,0’ S. R. C. d. 30 Dec. 1881 ad X (Decr. auth. n. 3535). *·’ Tit. 2, c. 2, n. 28 sqq. '"· S. C. dc Sacr. d. 4 lan. 1914, in The Eccl. Review (1914) 723. ιο8 Tract. II. De baptismo. dicione baptizantur205. Quando in periculo mortis baptismus collatus est sine caeremoniis, tunc istae postea supplendae sunt. Sin autem du­ rantibus caeremoniis baptismi sollemnis periculum mortis immineat baptizando homini, statim ipse baptismus fieri debet; deinde, vivente adhuc homine baptizato, caeremoniae post baptismum, et ultimo caere­ moniae ante baptismum notatae supplendae sunt. Ita Rituale Ro­ manum 20e. Quando parentes infantis ad diversos ritus, e. gr. ad ritum latinum et graecum, pertinent, infans ordinarie est baptizandus iuxta ritum patris207. 141 Locus. Baptismus sollemnis conferendus est in ecclesia vel in ora­ torio publico208*, nam „proprius baptismi sollemnis administrandi locus est baptisterium in ecclesia vel oratorio publico." Baptisterium habet ecclesia paroecialis ex ipso iure; alia ecclesia aut oratorium publicum ex ordinatione Ordinarii loci 200. Ratio convenientiae est, quia baptis­ mus est ianua, per quam fit introitus in Ecclesiam catholicam. Ergo conveniens est, ut homo baptizetur in aliquo loco, qui publico cultui Ecclesiae catholicae est deputatus. Talis autem locus est ecclesia vel oratorium publicum. Sunt autem casus, in quibus licet extra ecclesiam baptizare: a) Filii aut nepotes eorum, qui supremum actu tenent principatum, possunt baptizari in sacello domus aut in alio loco decenti 21°. b) In sacristia licet baptizare ob rationabilem causam ab episcopo approbandam, e. gr. ob magnum frigus infanti nocivum211. c) In locis missionum vel alibi, ubi catholici procul ab ecclesia habi­ tant, ita ut infantes mox nati non possint sine magno incommodo in ecclesiam portari, licet baptizare in domibus privatis212. Consuetudo autem domi baptizandi infantes divitum aliorumve videtur esse ille­ gitima, nisi tamen alicubi episcopus ex iusta et rationabili causa id in casu aliquo extraordinario permiserit21’. Quando sacerdos imminenti periculo mortis baptismum in domo privata administrat, non necessario debet adhibere caeremonias alias in Rituali praescriptas. Sin autem extra imminens mortis periculum baptizat in domo privata, e. gr. quia infans recenter natus non potest sine gravi periculo sanitatis portari in ecclesiam longe distantem, tunc debet adhibere omnes caeremonias Ritualis Romani214 vel alterius Ritualis legitime approbati. Tempus baptismi observatum antiquis temporibus fuerunt vigiliae Paschatis et Pentecostes et haec disciplina adhuc commendatur in 205 207 202 210 211 212 2,2 ··· Cod. iur. can. c. 759, § 2. ’»· Cf. Gôpfert, Moraltheol. III 38. S. C. de Prop. Fide d. 11 Apr. 1894 ; Cod. iur. can. c. 756, § 2 Cod. iur. can. c. 773. 202 Rit. Rom. tit. 2, c. I, η. 42 sq. Cod. iur. can. c. 776, § t. S. R. C. d. 14 Martii 1861 (Deer. auth. n. 3104 dub. 9). S. R. C. d. 4 Febr. 1871 (ib. n. 3234 dub. 3). S. C. de Sacr. d. 33 Dec. 1912 (Act. Ap. Sedi» IV, 725); Cod. iur. cnn. c. 776. Ita S. R. C. d, 17 Ian. 1914 (Act. Ap. Sedi» VI 3a). Caput VII. De caeremoniis baptismi. 109 baptismo adultorum21’. Hodie iam nullum tempus statutum est, nisi quod Ecclesia praecipit, ut baptismus quam citius recipiatur21’. Nomen debet baptizando imponi, et quidem nomen Christianum, licet 142 id potius consilium quam strictum praeceptum esse videatur217. Curet autem parochus „ne obscena, fabulosa aut ridicula vel inanium deorum vel impiorum ethnicorum hominum nomina imponantur"218. Sin tamen parentes omnino exigunt, ut tale nomen imponatur, e. gr. Venus, Epi­ curus etc., tunc baptismus non quidem est differendus, sed infans bap­ tizandus est, addito submissa voce nomine christiano et in libro baptizatorum utrumque nomen perscribatur219. Patrinus. Iam ab antiquis temporibus 220 in collatione baptismi ad-143 hibebantur patrini, qui vocabantur susceptores, sponsores, fideiussoresetc. Leges de patrinis nunc in Ecclesia vigentes latae sunt a Codice iuris canonici221, qui statuit, „ut unus tantum, licet diversi sexus a bapti­ zando, vel ad summum unus et una adhibeantur." Quod quidem sta­ tutum obligat sub gravi; unde parochus graviter peccaret, si e. gr. tres patrinos admitteret. S. Alphonsus 222 putat esse grave quoque peccatum, si assumerentur duae matrinae pro puero, aut duo patrini pro puella; esse autem leve peccatum, si pro puero duo patrini et pro puella duae matrinae admitterentur. Ratio est, quia in primo quidem casu inutiliter multiplicarentur cognationes spirituales cum baptizato, non autem ita in secundo casu. Breviter lex patrinorum hoc modo explicari potest: In quolibet bap­ tismo sollemni sufficit unus patrinus, sive vir sit sive femina; per­ mittuntur duo patrini, dummodo sint diversi sexus; prohibentur tres vel plures patrini. Hodie in multis regionibus, praesertim ubi numerosi Protestantes habitant, consuetudo exsistit praesentandi plures patrinos. Quae qui­ dem consuetudo nequit tolerari, sed parochus tenetur oboedire legi catho­ licae. Nihil autem obstat, quominus admittantur plures quam duo tam­ quam testes baptismi, vel sic dicti „patrini honorarii". Necessitas patrinorum. a) In baptismo sollemni sub gravi requiritur, 144 quatenus fieri possit, saltem unus patrinus (sive vir sive mulier), b) In baptismo necessitatis aut in baptismo privato obligatio gravis advo­ candi patrinum non adest. Omnes quidem concedunt, non stricte requiri patrinum, 1) si laicus bap­ tizat in necessitate; 2) quando haereticus sub condicione rebaptizatur. Num autem sacerdos administrans baptismum privatum stricte teneatur adhibere patrinum, non constat. Negativa sententia videtur verior, quia privatus baptismus administratur sine caeremoniis. Porro inter caeremonias baptismi primum locum obtinet designatio patrini 223. Ergo si baptismus privatus*330 3,3 »»» 3,3 330 3,1 Cod. iur. can. c. 772. 313 Cf. supra n. 126. S-. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 145. 313 Rit Rom. tit. 2, c. I, n. 70. S. Offic. d. 13 lan. 1883; Cod. iur. can. c. 761. Cf. Tertull., De bapt. c. 18 (.Migne, Patr. lat. 1, 1330). c. 764. 333 L. c. n. 156. 333 S. Offic. d. 15 Sept. 1869. I ΙΟ Tract. II. De baptismo. administratur, stricte non requiritur patrinus, sed adhibeatur, si facile haberi queat’2·, cum id vergat in utilitatem baptizandi. Quando vero caeremoniae baptismales post baptismum necessitatis supplentur, etiam patrinus adhiben­ dus est, qui tamen in hoc casu nullam contrahit spiritualem cognationem 224 225. c) In baptismo condicionale iterato idem patrinus, quatenus fieri possit, adhibeatur, qui in priore baptismo forte adfuit et qui tunc cognationem spiritualem contrahit. Extra hunc casum in baptismo condicionato non est necessarius patrinus; qui, si nihilominus adhibetur, non contrahit cognationem spiritualem226. Qualitates patrinorum227 alterae sunt de validitate, alterae de liceitate. 145 De validitate requiritur: 1. Ut habeant perfectum usum rationis et intentionem suscipiendi hoc munus. Unde non sufficit ratihabitio postea data 228. 2. Ut sint catholici, nec a) infideles aut pertinentes ad haereticam vel schismaticam sectam; nec b) per sententiam condemnatoriam vel declaratoriam sint excommunicati aut infames infamia iuris aut exclusi ab actibus legitimis; nec c) sint clerici depositi vel degradati2™. Iam Benedictus XIV cavit per Instructionem S. Officii d. 9 Dec. 1745, „non posse infideles, haereticos aut schismaticos esse patrinos in baptismate, quod confertur filiis catholicorum: quod ipsum statutum legimus in Rituali Romano ad titulum de patrinis, ubi haec habentur : „sciant praeterea parochi ad hoc munus non esse admittendos infideles aut haereticos". — Ratio autem huius prohibitionis patet; nam munus patrinorum est, deficientibus parenti­ bus, instruere baptizatum in veritatibus fidei et morum. Quis autem per­ suadere sibi potest, haereticum velle baptizatum instruere in fide catholica, cui ipse adversatur? Quae quidem prohibitio ita stricta est, ut baptismus administrandus sit potius sine patrinis quam cum patrino acatholico. Ita Benedictus XIV (1. c.) et pluries S. Officium 230. Quodsi haereticus a paren­ tibus iam designatus est patrinus et absque magno incommodo removeri nequit, tunc potest admitti ut testis; in libro autem baptismorum nequit inscribi ut patrinus, cum invalide exercuerit officium patrini. luxta con­ suetudinem complurium dioecesium in hoc casu parochus pro patrino de­ signat obstetricem portantem infantem (si est catholica) aut sacristanum assistentem. Sicuti autem haereticus non potest admitti ut patrinus in baptismo catho­ lico, ita etiam catholicus non potest esse patrinus in baptismo a ministro haeretico administrato. Benedictus XIV in citata Instructione dixit tutius esse, ut catholicus abstineat, sed S. Officium d. 30 lunii et 7 Iulii 1864 de­ crevit: ..catholicis absolute non licere vel per se vel per alios fungi officio patrini in baptismis, qui haereticorum filiis ab haereticis ministrantur"281. Sunt quidem auctores, qui hoc permittunt ex rationabili causa2”, sed in 224 Cod. iur. can. c. 762, § 2. 225 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 147; Cod. iur. can. c. 762, § 2. 220 Cod. iur. can. c. 763. 227 Cf. ib. c. 765 et 766. 228 Cf. S. Offic. d. 15 Sept. 1869. 220 Cod. iur. can. c. 765, n. 2. 230 E. gr. d. 3 Maii 1893; 27 lunii 1900. *·* Collect, de Prop. Fide n. 1257. 232 E. gr. Azor, Diana, Laymann, et etiam S. Alphonaus (Theol. mor. 1.6, n. 156) videtur huic sententiae favere. Caput VII. De caeremoniis baptismi. IU praxi non est recedendum a Decretis S. Officii, quia secus catholicus com­ mitteret vetitam communicationem in sacris cum haereticis. 3. Ne sint pater vel mater vel coniux baptizandi. Ratio est duplex: a) ad evitandam cognationem spiritualem inter tales personas, b) quia parentes iam ex iure naturali obligantur ad educationem filiorum; patrini vero ex iure ecclesiastico eorum locum aliquando supplere debent. Nemo autem se ipsum supplere potest. Hinc iuxta vigentem dis­ ciplinam pater vel mater in nullo casu potest valide exercere munus patrini in baptismo proprii filii. Sin autem nullus alius adsit qui possit filium bap­ tizandum tenere, tunc potest quidem id praestare pater vel mater, sed non fit patrinus. 4. Ut sint designati ab ipso baptizando eiusve parentibus vel tu­ toribus aut, his deficientibus, a ministro baptismi2™. 5. Ut baptizandum in actu baptismi per se vel per procuratorem physice teneant aut tangant vel statim levent seu suscipiant de sacro fonte aut de manibus baptizantis23*. Quantum ad hunc tactum sufficit, „si patrinus physico contactu infantis iungat se cum eo, cuius manibus ille tenetur, et ad aquae infusionem comi­ tetur deferentem, quin opus sit, ut patrinus vel matrina tantum, amoto de­ ferente, infantem suas in manus excipiens sacerdoti baptizandum ex­ hibeat"23e. In plerisque regionibus nunc moris est, ut obstetrix aliave mulier portet infantem, patrinus autem et matrina comitentur, respondeant ad quae­ stiones, et, dum sacerdos infundit aquam, ponant manum super infantem tangentes illum. In baptismo autem adultorum patrini ponunt manum super humerum baptizandi. Quando patrinus fungitur suo officio per procuratorem, tunc iste quidem debet tangere infantem, non autem contrahit cognationem spiritualem aliasque obligationes, sed patrinus designatus. De liceitate requiritur 238; 1. Ut decimum quartum annum aetatis attigerint, nisi aliud iusta de causa ministro videatur. 2. Ut non sint propter notorium delictum excommunicati vel ex­ clusi ab actibus legitimis23’’ vel infames (infamia iuris vel facti), nec interdicti nec publice criminosi. Qui his poenis plectuntur per sententiam iudicis, non solum illicite sed etiam invalide exercent munus patrini, ut supra n. 2 dictum est. Illiciti patrini sunt e. gr. concubinarii in matrimonio civili invalido viventes, notorii Franco-muratores, de quibus S. Officium scripsit ad Ordi­ narios Brasiliae d. 5 Iulii 1878: „Omnino prohibendum est, ne massones notorii officium patrini in sacramento baptismi vel confirmationis suscipiant. Sess. 24, c. 2 de reform matr. Cf. Cod. iur. can. c. 765, n. 4. Cod. iur. can. c. 765, n. 5. 235 Ita vetus Rit. Rom. tit. 2, c. 1, n. 25. »»« Cod. iur. can. c. 766. a“’ Nomine actuum legitimorum ecclesiasticorum significantur: munus adminin tuitoris gerere bonorum ecclesiasticorum; partes agere iudicis, auditoris et rela­ tori», defensoris vinculi, promotoris iustitiae et fidei, notarii et cancellarii, cursoris <1 apparitoris, advocati et procuratoris in causis ecclesiasticis; munus patrini iiprrc in sacramentis baptismi ct confirmationis; suffragium ferre in electionibus ecclesiasticis; ius patronatus exercere (Cod. iur. can. c. 2256, § 2). 146 Tract. II. De baptismo. 112 Illi enim, quatenus adhaereant sectae ab Ecclesia damnatae, minime idonei sunt procurandae, si opus fuerit, educationi Christianae spiritualium filiorum." Non potest autem parochus ab officio patrini excludere illum, qui annuam confessionem et communionem negligit, aut nimio potui inebrianti indulget, nisi tamen ex admissione publicum scandalum oriatur. Ratio est, quia ho­ diernis temporibus raro verum influxum patrini exercent in educatione spiri­ tualium filiorum. 3. Ut fidei rudimenta noverint. Maxime convenit quoque, ut patrini sint consignati sacramento confir­ mationis. Ita vetus Rit. Rom. tit. 2, c. 1, n. 24. 4. Ut non sint religiosi utriusque sexus et novitii, nisi necessitas urgeat et expressa habeatur venia superioris saltem localis. Talis necessitas facile accidere potest in missionibus exteris. 5. Ut non sint in sacris ordinibus constituti, nisi accedat expressa licentia proprii Ordinarii. Ergo sacerdos saecularis nequit munus patrini suscipere sine ex­ pressa licentia episcopi vel vicarii generalis, sacerdos autem religiosus exemptus sine expressa licentia sui superioris maioris. Officium patrinorum, quippe qui sint parentes spirituales, est „spiritualem filium perpetuo sibi commendatum habere atque in iis, quae ad Christianae vitae institutionem spectant, curare diligenter, ut ille talem in tota vita se praebeat, qualem futurum esse sollemniter in ipsius baptismo spoponderunt" 238. Haec obligatio curandi Christianam pueri instituti­ onem per se gravis est, sed non obligat, nisi quando constat filium a suis parentibus eorumque vices gerentibus non sufficienter educari. Ita S. Thomas 230 et communiter theologi docent. 147 Scholion 1. De pastorali prudentia adhibenda in reiectione patrini indigni. In dubio, utrum quis valide vel licite admitti possit necne ad patrini munus, parochus, si tempus suppetat, consulat Ordinariums<0. In reiciendis indignis a munere patrini parochus utatur omni prudentia et benignitate, ne alios offendat neve noceat bono religionis. Hinc numquam utatur verbis duris et iniuriosis, sed suavi modo dicat, se unice ex praescriptis Ecclesiae agere atque non posse admittere talem personam ut patrinum. Quando infans annuntiatur baptizandus, sacerdos iam statim inquirat de qualitate patri­ norum, et non exspectet, donec omnes parati sunt in Ecclesia. Statim tunc moneat, ut alius patrinus designetur. Si ex recusatione patrini indigni ori­ rentur valde magna incommoda, curet, ne patrinus tangat baptizandum in actu baptismi; et si ne hoc quidem possibile est, potest tolerare patrinum indignum (dummodo inde ne oriatur grave scandalum). Lex enim de patrinis indignis reiciendis est lex positiva ecclesiastica. Nulla autem lex positiva obligat cum magno incommodo, neque censetur pia mater Ecclesia istam legem ita urgere in tantis angustiis, praesertim cum nostris temporibus munus praecipuum patrini, scii, spiritualis educatio infantis baptizati, vix umquam in usum perduci queat. ”· Cod. iur. can. c. 769. ’•° Cod. iur. can. c. 767. ”° S. theol. 3, q. 67, a. 8. Tract. III. De confirmatione. ”3 Quamvis graviter prohibita, immo hodie invalida sit admissio patrini haeretici, tamen complures auctores, e. gr. Lehmkuhl241, Noldin242* , putant, parochum posse ad gravia mala vitanda tolerare ut haereticus tangat bapti­ zandum in actu baptismi. Munus enim patrinorum hodie est potius honorifi­ cum quam practicum. Quare etiam S. Poenitentiaria d. io Dec. i860 permisit, ut episcopus possit ad munus patrini admittere notorie censuris ecclesiasticis obstrictum, si secus graviora mala acciderent. Scholion 2. De libro baptizatorum. Parochus eiusve vices gerens tenetur 148 in libro baptizatorum diligenter describere baptizatos sive legitime sive il­ legitime natos iuxta praescripta novi Ritualis Romani tit. 12, c. 2, et Codicis iur. can. c. 777S4S. In isto libro baptizatorum adnotetur quoque, si baptizatus confirmationem receperit, matrimonium contraxerit (nisi agatur de matrimonio conscientiae), aut s. subdiaconatus ordinem susceperit, vel professionem sollemnem emiserit, eaeque adnotationes in documento accepti baptismatis semper referantur 244. Scholion 3. De benedictione mulieris post partum. Pia ac laudabilis 149 consuetudo (non autem praeceptum) est, ut mulier post partum ad ecclesiam veniat Deo gratias actura pro incolumitate sua atque specialem benedictionem accipiat, quae invenitur in Rituali Rom. tit. 7, c. 3. Haec benedictio non est de iuribus stricte paroecialibus, sed dari potest a quolibet sacerdote in quacumque ecclesia vel oratorio publico 245. Episcopus et a fortiori parochus nequit ex propria auctoritate derogare huic statuto iuris communis. Parochus, si expetitus ipse fuerit, nequit recusare hanc benedictionem. Mulieri catho­ licae haec benedictio non est neganda, quamvis eius proles nata mortua fuerit sine baptismo24’. Econtra haec benedictio neganda est: a) matri acatholicae, saltem si inde scandalum fidelium recte timetur; b) omni­ bus matribus, qui pepererunt prolem ex concubitu manifeste illegitimo, c. gr. ex fornicatione, adulterio, matrimonio mere civili etc.; c) matri, cuius proles baptizatur et educatur in haeresi aut schismate; d) matri, quae sine dispensatione Ecclesiae matrimonium mixtum etsi validum iniit 247. TRACTATUS HI. De confirmatione. Consuli possunt praeter auctores supra de baptismo citatos: Heimbucher, Die heilige Firmung (Augsburg 1889); Dolger, Das Sakrament der Firmung (Wien 1906); Laur. Janssen O. S. B., La confirmation. Exposé dog­ matique, historique et liturgique (Lille 188b). Dividimus istum tractatum in 5 capita: 1. de notione, exsistentia, effec­ tibus confirmationis; 2. de eius materia et forma; 3. de eius ministro; 4. de cius subiecto; 5. de eius caeremoniis. 241 Cas. consc. II, n. 86. 242 De sacr. n. 78. 844 Cf. nostrum Man. iur. can. q. 283. 244 Cod. iur. can. c. 470, § 2. Pro fidelibus ex Russia cf. Sacr. Congr. pro lu. les. Orientali (Pont. Comm. pro Russia, 13 Iulii 1928). Acta Ap. Sed. XX 260. »·· S. R. C. d. 13 lan. 1704, d. 21 Nov. 1893 (Decr. auth. n. 2123 ad 6; n. 3813). 240 S. R. C. d. 19 Maii 1896 (Decr. auth. n.3904). 247 Cod. iur. can. c. 2375. 1'HltMMun. Muti. Tlioot. mor. 111. 8 114 Tract. III. De confirmatione. CAPUT I. De notione, exsistentia, effectibus confirmationis. Nomen „confirmare“, quod significat „dare Spiritum Sanctum", videtur S. Ambrosius primus adhibuisse (saec. IV), dicens: „Accepisti signaculum spirituale, spiritum sapientiae. Signavit te Deus Pater, confirmavit te Christus Dominus et dedit pignus Spiritus in cordibus tuis."1 Aliis nomini­ bus vocatum est quandoque confirmationis sacramentum: manus impositio, unguenti mysterium, sacramentum chrismatis, signaculum, perfectio, sacra­ mentum plenitudinis etc.; graece autem: σφραγίς, χρίσμα, μύρον, quod ulti­ mum nomen nunc a Graecis solet adhiberi. 150 Definitio. Apud SS. Patres et veteres Scholasticos non habetur defi­ nitio proprie dicta, sed tantum descriptio confirmationis. Definiri potest: Sacramentum a Christo Domino institutum, quo baptizatis per manus impositionem et chrismatis unctionem sub certis verbis sacris datur Spiritus Sanctus ad fidem verbis operibusque fortiter et publice con­ fitendam. Haec definitio magis clarescet ex infra dicendis de effectibus huius sacramenti deque eius materia et forma. 151 Exsistentia. Confirmationem exsistere tamquam verum sacramentum Novae Legis, est de fide, definitum a compluribus Conciliis, praesertim autem a Concilio Florentino docente: ,,Secundum sacramentum est confir­ matio, cuius materia est chrisma confectum ex oleo ... et balsamo ... per episcopum benedicto"2, et a Concilio Tridentino dicente: „S. q. d. confirma­ tionem baptizatorum otiosam caeremoniam esse et non potius verum et pro­ prium sacramentum, aut olim nihil aliud fuisse quam catechesin quandam, qua adolescentiae proximi fidei suae rationem coram Ecclesia expone­ bant, A. S.“s Non ita constat, utrum veteres haeretici, scii. Novatiani et deinde Albi­ genses, Waldenses, Wicleffitae, Hnssitae, revera negaverint, an potius ne­ glexerint confirmationem*. Primus, qui expresse negavit confirmationem esse sacramentum, fuit Luther, quamvis antea contrarium docuerit. Luther voluit confirmationem esse merum ritum ecclesiasticum; Melanchthon, Cal­ vinus, Chemnitz voluerunt illam esse catechesin seu publicam fidei profes­ sionem; contra illos probatur exsistentia sacramenti confirmationis: a) ex S. Scriptura. Samaritani, „cum credidissent Philippo evangelizanti de regno Dei, in nomine lesu Christi baptizabantur viri ac mulieres". Ergo iam valide baptizati erant, nondum autem receperant speciali modo Spiritum Sanctum; propterea „cum audissent apostoli, qui erant lerosolymis, quod recepisset Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem. Qui cum venissent, oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum Sanctum; nondum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini lesu. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum Sanctum." 3*Ex hoc textu sequuntur tria: i. baptismum esse distinctum ab impositione manuum atque habere alium effectum; 2. Philippum, utpote diaconum, non potuisse imponere manus, sed hoc esse officium proprium * De myst. c. 7, n. 42 (Migne, Patr. lat. i6, 403). ’ Dene. n. 697. 3 Ses». 7, can. 1 t signaculo dominico consummentur" 8. Testimonia aliorum Patrum, e. gr. S. Augustini, S. Basilii, S. loannis Chrysostomi et praesertim S. Cyrilli Hieros., qui integram catechesin (3) de hoc sacramento habet’, videsis apud dogmaticos, e. gr. Billuart10, vel apud Catechismum Romanum11. — Argu­ mentum valde efficax pro exsistentia sacramenti confirmationis desumi potest ex consensu quoque ecclesiarum orientalium, quae omnes (exceptis Nestorianis) hoc sacramentum agnoscunt12 Quando autem Patriarcha Constan­ ti nopolitanus Cyrillus Lucaris saeculo XVII inter alia sacramenta etiam 1 onfirmationem negavit, ex omnibus partibus Orientis statim vehementer est oppugnatus13. Institutio. Christus instituit confirmationem, sicut et omnia alia 152 aeramenta. Quandonam hoc fecerit, ignoratur. Alii putant in Coena I )omini post eucharistiae institutionem, quapropter ex antiquissima conuetudine introducta a S. Fabiano (saec. III) etiam feria V in Coena I )om in i chrisma ab episcopis consecratur. Huic sententiae favet S. Alphonsus14. Fabianus Papa in sua epistula 2 scribit: „In illa enim die (ultimae coenae] Dominus lesus postquam coenavit cum discipulis suis <·( lavit eorum pedes, sicut a sanctis apostolis praedecessores nostri acceperunt nobisque reliquerunt, chrisma conficere docuit."15 — Alii opinantur confirmationem esse institutam quidem post resurrectionem, ,ist obligationem illius post Pentecosten coepisse. De hac re scribit S Thomas1®: „Circa institutionem huius sacramenti est duplex opinio: quidam enim dixerunt, quod hoc sacramentum non fuit institutum nec a Christo nec ab apostolis, sed postea processu temporis in quodam Concilio11; alii vero dixerunt, quod fuit institutum ab apostolis. Sed hoc non potest esse, quia instituere novum sacramentum pertinet ad potestatem excellentiae, quae competit soli Christo. Et ideo dicendum rd, quod Christus instituit hoc sacramentum non exhibendo, sed pro­ Io. 7, 38 sq.; 14, 15. 7 De bapt. c. 7sq. (Migne, Patr. lat. 1, 1206 sqq.). Ep. 73 ad lubaianum n. 9 (Migne 1. c. 3, 1160). Migne, Patr. graec. 33, 1090. 10 De confirm, a. 1. P. 2, c. 3, q. 3. 12 Cf. Drouven 1. c. c. 1. 13 Cf. ib. Theol. mor. 1. 6, n. 161. Apud Mansi, Collect. Cone. I, coi. 775. Nonnulli hanc Fabiani epistulam habent apocrypham. 10 S. theol. 3, q. 72, a. 1 ad 1. 17 Mcldenai a. 845; eat aententia Alexandri Ilalensis; cf. supra n. 49. 8· " " “ 11 '· ιι6 Tract. III. De confirmatione. mittendo." Ex quibus verbis minime licet concludere Christum non instituisse, sed promisisse ipsum sacramentum confirmationis. Secus Angelicus debuisset concedere institutionem per apostolos, quod tamen conceptis verbis negat. Sensus igitur est: Christus vere instituit sa­ cramentum confirmationis, sed hoc sacramentum non fuit reapse ad­ ministratum nisi post descensum promissum Spiritus Sancti in Pente­ coste. „Et hoc ideo, quia in hoc sacramento datur plenitudo Spiritus Sancti, quae non erat danda ante Christi resurrectionem et ascensionem, secundum illud18:,Nondum erat Spiritus datus, quia lesus nondum erat glorificatus' “18 153 Effectus confirmationis sunt tres ex iure divino: a) character, b) augmentum gratiae sanctificantis, c) gratia sacramentalis ; ex iure ecclesiastico accedit d) cognatio spiritualis. a) Characterem imprimi in confirmatione, est de fide definitum a Concilio Tridentino20. Characterem confirmationis differre numero et essentia a charactere baptismi, docet longe probabilior et communior sententia. SS. Patres saepe loquuntur de isto charactere sicuti de signaculo21, quo homo signatur et disponitur tamquam bonus miles ad fortiter pugnandum in fidei periculis. Propter characterem impressum confirmationis sacramentum repeti nequit. De charactere confirmationis scribit S. Thomas’1: ,,Per sacramentum con­ firmationis datur homini potestas spiritualis ad quasdam alias actiones sacras, praeter illas, ad quas datur ei potestas in baptismo. Nam in baptismo ac­ cipit homo potestatem ad ea agenda, quae ad propriam pertinent salutem, prout scii, secundum se ipsum vivit; sed in confirmatione accipit homo pote­ statem ad agenda ea, quae pertinent ad pugnam spiritualem contra hostes fidei, sicut patet exemplo apostolorum, qui, antequam plenitudinem Spiritus Sancti acciperent, erant in coenaculo perseverantes in oratione; postmodum vero egressi non verebantur publice fidem fateri etiam coram inimicis fidei Christianae.... Character confirmationis est signum distinctivum, non in­ fidelium a fidelibus, sed spiritualiter provectorum ab his, quibus dicitur: ,Sicut modo geniti infantes* ” etc." b) Augmentum gratiae sanctificantis datur in confirmatione, et notanter augentur septem dona, quibus homo fit bene mobilis a Spiritu Sancto. Confirmatio enim est sacramentum vivorum, quod proinde supponit statum gratiae iliumque auget. Sane in omni gratiae sancti­ ficantis collatione datur Spiritus Sanctus, cum tota Trinitas habitet in anima iusti, sed speciali modo advenit Spiritus Sanctus per confirma­ tionem atque auget gratiam, septem dona, omnes virtutes. c) Gratiae sacramentales confirmationi adnexae praesertim reducun­ tur ad specialem fortitudinem exercendam, et haud incongrue signi­ ficantur diversis caeremoniis confirmationis. Etenim in confirmatione11 *10 *· 10 11 11 Io. 7,39. 11 S'.Thom. 1. c.; cf. Syll. Pii X the·. 44 proscripta (Dene. n. 2044). Sess. 7, can. 9 de eacr. in gen. (Dene. n. 852). Cf. supra citatum textum S. Cypriani. S. theol. 3, q. 72, a. 5 corp, et ad 1. 11 1 Petri 2, a. Caput Π. De materia et forma confirmationis. 117 adhibetur unctio cum oleo mixto balsamo. Sicut unctio solebat prae­ parare ad pugnam, sicut oleum significat nitorem conscientiae, bal­ samum vero fragrantiam virtutum, ita in confirmatione homo recipit gratias sacramentales ad fortiter pugnandum, ad conscientiae mun­ ditiem servandam et ad virtuosum exemplum praebendum. Unctio fit in fronte et cum impositione manus, ad expellendam omnem indebitam erubescentiam et ad significandam quandam deputationem seu con­ secrationem ad munus militis Christi. — Alapa datur sub verbis „Pax tecum“, ut pulcherrime significetur, hominem Christianum debere ac posse pati omnigenas iniurias, quin tamen inde interior pax animae per­ turbetur. Catechismus Romanus verbis Pseudo-Miltiadis (Melchiadis) utens valde concinne ac concise explicat differentiam inter baptismi et confirmationis gratias: „In baptismate homo ad militiam recipitur, et in confirmatione coarmatur ad pugnam. In fonte baptismatis Spiritus Sanctus plenitudinem tribuit ad innocentiam ; confirmatione autem perfectionem ad gratiam mini­ strat. In baptismo regeneramur ad vitam, post baptismum ad pugnam con­ firmamur; in baptismo abluimur, post baptismum roboramur; regeneratio per se salvat in pace baptismum recipientes, confirmatio armat atque instruit ad agones."3* Qui quidem textus etiam evidenter demonstrat, quam clare ïam temporibus antiquissimis nedum exsistentia, verum etiam efficacia con­ ii rmationis agnita fuerit. Licet enim opera Miltiadis hodie habeantur sup­ positicia, tamen certo sunt antiquissima25. d) Cognatio spiritualis oritur ex valida confirmatione inter con­ firmatum et patrinum; ex qua cognatione patrinus debet confirmatum perpetuo sibi commendatum habere eiusque Christianam educationem curare28. Attamen ex tali cognatione iam non amplius oritur impedi­ mentum matrimonii. CAPUT II. De materia et forma confirmationis. a) Materia remota confirmationis est sacrum chrisma, i. e. unguen-154 tum compositum ex oleo olivarum et balsamo, atque speciali con­ secratione benedictum ab episcopo. Ita eruitur ex decretis Clementis VI, Eugenii IV, Clementis VIII ”. I rgo quinque requiruntur ad materiam remotam confirmationis: 1. oleum olivarum, 2. admixtio balsami, 3. benedictio, 4. ab episcopo facta, 5. idque speciali modo facta. 1. Oleum olivarum non tantum ex praecepto ecclesiastico, verum etiam nd valorem sacramenti requiritur. Ita docent nunc omnes. Unde invalide < 1 «uficeretur confirmatio e. gr. ex petroleo, ex oleo nucum etc., vel si omissa mictione adhiberetur sola manus impositio. 2. Admixtio balsami non solum ex gravi praecepto, sed probabilius etiam requiritur ad valorem sacramenti, cum Eugenius IV in Decreto pro Armenis ·· P. 2, c. 3, q. 4. ·" Cod. iur. can. c. 797· Cf. Jaffi, Reg. Rom. Pont.2 p. 28, n. 171—173. ” Dene. n. 571 697 1086. US Tract. III. De confirmatione. simpliciter doceat: ..Confirmationis materia est chrisma confectum ex oleo, quod nitorem significat conscientiae, et balsamo, quod odorem significat bonae famae" 23. — Deinde certum est, iam ab antiquissimis temporibus semper oleo admixtum fuisse balsamum2B. Sufficit autem balsamum cuius­ que regionis, dummodo sit in ea quantitate, ut det sui odorem. 3. Oleum et balsamum debent benedici, et quidem de valore sacramenti, ut docet communissima sententia. Drouven*30 contrariam docet sententiam, pro qua aliquando (sed immerito) citatur quoque Caietanus31. 4. Benedictio debet fieri ab episcopo. S. Thomas videtur docere id esse necessarium de valore sacramenti32. Complures tamen hoc negant, e. gr. Tournely, Valentia, Suarez, S. Alphonsus, qui habet sententiam negantem speculative probabilem33. Sed in praxi prima sententia sequenda est. Proinde vetus Rituale Rom. agens de sacerdote, qui ex delegatione sacramentum con­ firmationis administrat, dicit: „Curet apud se habere chrisma per catholicum antistitem ... confectum, ac sciat sibi nunquam licere sine eo confirmationem administrare" 3‘. — Summus Pontifex autem potest simplicem sacerdotem ad consecrandum chrisma delegare. Quod factum est die 21 Martii 1916 pro pluribus dioecesibus regionum occupatarum Russiae, ita ut durante bello et per tres menses ab inita pace Administratores Apostolici et Vicarii Capitu­ lates charactere episcopali carentes, imo Vicarii generales dioeceses regentes, in quibus episcopi aberant, inter alias facultates haberent facultatem con­ ficiendi sacra olea3S. 5. Benedictio debet esse speciali modo facta. Ergo non sufficit, ut ad­ hibeatur oleum infirmorum aut catechumenorum, licet sit benedictum ab epi­ scopo. Si enim admixtio balsami requiritur ad valorem confirmationis, ut supra dictum est, per se patet nullum aliud oleum nisi chrisma esse validam materiam confirmationis. Nihilominus putat S. Alphonsus33, in articulo mortis confirmationem posse sub condicione conferri ex solo oleo, si nequeat haberi chrisma; magna enim utilitas huius sacramenti iusta esset causa illud sub condicione ministrandi. Ex gravi praecepto ecclesiastico requiritur, ut chrisma recens (i. e. in Coena Domini proxime elapsa consecratum) adhibeatur in confirmationis administratione. In casu tamen necessitatis, deficiente chrismate recenti, licet administrare confirmationem cum chrismate vetere. 155 b) Materia proxima confirmationis est sic dicta „chrismatio", i. '. unctio cum chrismate in fronte confirmandi in modum crucis im­ mediate facta per manus impositionem. Ut ex supra n. 8 dictis de sacramentis in genere patet, materia proxima alicuius sacramenti est applicatio materiae remotae. Iuxta ritum autem latinum in confirmatione materiae remotae applicatio fit sequenti modo: Pontifex extensis versus confirmandos manibus dicit: „Oremus. Omnipotens, sempi- 23 Denz. n. 697. Admixtionem balsami non esse de essentia huius sacramenti docent Noldin, De sacram, n. 86, Dôlger, Das Sakr. der Firm. 192 f. 23 Cf. Cat. Rom. P. 2, c. 3, q. 6 ct litteram, quam Pseudo-Isidorus tribuit Papae Fabiano. 30 De confirm, q. 3, c. 3, § 2, q. 8. 31 Cf. Comm, in S. theol. 3, q. 72, a. 3. ” S. theol. 3, q. 72, a. 3. 33 Theol. mor. I. 6, n. 163. ’* Kit. Rom. in appendice. 33 S. Congr. pro ncg. cccl. cxtraord, lix litteris authentice firmatis ab archicp. Scytopolitano ad editorem missis. 33 Theol. mor. 1. 6, n. 163. Caput Π. De materia et forma confirmationis. jig terne Deus etc.“ Post haec pontifex vel sedens vel stans ,.summitate pollicis dexterae manus chrismate intincta dicit: ,N., signo te signo crucis' — quod dum dicit, producit pollice signum crucis in frontem illius, deinde pro­ sequitur: ,et confirmo te chrismate salutis, in nomine Paftris, et Fiflii et SpiritusfSancti.' R. Arnen." — In graeco autem ritu sacerdos unguento sacro facit signum crucis in fronte, oculis, naribus et in utraque aure et in pedibus dicens: ,,ΣφραγΙς δωρεδς πνεύματος άγιου." Quaedam ecclesiae orientales (e. gr. lacobitae, Armeni) solam unctionem adhibent, quaedam vero aliae praeter unctionem habent etiam manus impositionem. Cum autem haud parva differentia exsistat inter utrumque ritum, cumque ex alia parte constet Christum saltem in specie determinasse materiam et formam omnium sacramentorum8788 , quaeritur quidnam sit essentiale in materia proxima con­ firmationis. Sententia communissima et certa docet proximam materiam essentialem et adaequatam confirmationis esse unctionem chrismatis con­ tundam cum manus impositione38. Ratio est, quia, si chrisma benedictum est materia remota, ut supra probatum est, tunc materia proxima est appli­ catio chrismatis, i. e. unctio, quacum coniunta est manus impositio. Ex traditione quoque constat confirmationem ita semper fuisse administratam 8e. Circa hanc materiam proximam oportet notare sequentia: 156 1. In administratione confirmationis habetur duplex manuum im­ positio, scii, prima in principio, quando episcopus extendit manus super omnes confirmandos et orationem ..Omnipotens" recitat; secunda, quae ab unctione non est distincta. Prima manus impositio non est de essentia confirmationis; etenim non habetur in ritu graeco, et S. Of­ ficium d. 17 Apr. 1872 validam declaravit confirmatiorem collatam pueris, qui praesentes non fuerunt in prima extensione manuum epi­ scopi ‘°. A fortiori non est de essentia confirmationis benedictio episcopi in fine caeremoniae data. Quare prohibitio Ritualis, ne quis discedat ante benedictionem, est tantum rubrica quaedam. Quia autem unctio debet esse coniuncta cum manus impositione, hinc omnino non licet ungere ope alicuius instrumenti41. 2. Unctio debet fieri in fronte et per signum crucis. Utrumque cen­ setur esse essentiale atque semper in usu fuit; quapropter iam Ter­ tullianus vocavit confirmationem ..signaculum frontium"42. Rationem autem huius rei reddit S. Thomas43: „In hoc sacramento homo accipit Spiritum Sanctum ad robur spiritualis pugnae, ut fortiter etiam inter 87 Cf. supra n. 50. 88 Alias opiniones parum probabiles de materia proxima confirmationis videsis apud Heimbucher, Die hl. Firmung 61 ff. Duae principaliores sunt: 1. Materia proxima est sola manus impositio. Ita Aureolus, Sirmondus. Est certe falsa et contradicit Concilio Florentino. 2. Ambae impositiones manus et unctio sunt ma­ ti 1 ia proxima. Ita Tournely, Gotti, Concina aliique. Contradicit decisioni S. Officii >1 17 Apr. 1872 et ritibus orientalibus, in quibus non habetur prima manus Impositio. Cf. complura testimonia veterum Patrum apud Drouven 1. c. c. 1 vel apua 5 .llph. 1. c. n. 164. 80 Collect, de Prop. Fide n. 1383. 81 Cf. S. Offic. de 14 lan. 1885; Cod. iur. can. c. 781, § 2. 88 Contra Marc. I. 3, c. 22 (Migne, Patr. lat. 2, 353). 88 S. theol. 3, q. 72, a. 9. 120 Tract. 111. De confirmatione. adversarios fidei Christi fidem confiteatur. Unde convenienter signatur chrismate signo crucis in fronte propter duo: primo quidem, quia in­ signitur signo crucis sicut miles signo ducis, quod quidem debet esse evidens et manifestum. Inter omnia autem loca corporis humani maxime frons manifesta est, quae quasi numquam obtegitur; et ideo linitur con­ firmatus chrismate in fronte, ut in manifesto demonstret se esse Chri­ stianum, sicut et apostoli post acceptum Spiritum Sanctum se mani­ festaverunt, qui prius in coenaculo latebant. Secundo quia aliquis impeditur a libera confessione nominis Christi propter duo, scii, propter timorem et verecundiam. Utriusque autem horum signum maxime manifestatur in fronte, ... unde verecundati erubescunt, timentes autem pallescunt.... Et ideo in fronte signatur chrismate, ut neque propter timorem neque propter erubescentiam nomen Christi confiteri praeter­ mittat." Eandem rationem Concilium Florentinum44*affert. Optime quaestionem de materia proxima confirmationis tractat et solvit in sensu supra exposito S. Alphonsus 46, qui dicit: „Fateor, quod, cum per quindecim fere dies desudassem perlegendo canones et scriptores, nequibam iudicium ferre, quid pro certo tenendum. Denique vis rationum ... omnem a mente mea dubitationem sustulit; atque de mea sententia certum iudicium efformavi." 3. Unctio debet fieri cum pollice manus dexterae, non autem cum penicillo aut alio instrumento, ut iam dictum est. Si tamen episcopus pollicem habet infirmum, licite potest ungere pollice manus sinistrae vel alio digito46. 157 Forma confirmationis consistit in verbis: „N., signo te signo crucis et confirmo te chrismate salutis, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. R. Arnen." Ita ex Concilio Florentino et ex Rituali Romano. Probabilius omnia ista verba (si forte excipias particulas „et“, „in“) sunt de essentia, ita ut nihil omitti possit. Convenientiam istius formae bene ostendit S. Thomas47. Forma debet significare essentiam sacramenti. Porro in confirmatione tria sunt necessaria, quorum primum est causa conferens plenitudinem roboris spiri­ tualis, quae est sancta Trinitas et quae exprimitur per verba: „In nomine Patris etc." Secundum est robur spirituale, et hoc significatur per verba: „Confirmo te chrismate salutis." Tertium est signum, quod pugnatori datur, et quantum ad hoc dicitur: „Consigno te signo crucis." Forma in Ecclesia graeca est: ..Signaculum doni Spiritus Sancti", ut iam dictum est. Quae quidem forma certe valida est, cum Summi Pontifices illam Graecis unitis permittant, sed multo imperfectior est quam forma latina. ..Signaculum" idem est ac „signo te“. Verba „doni Spiritus Sancti" signifi­ cant gratiam roborantem ad fidem. Fatendum est, usque ad saeculum XII vel XIII permultas formas fuisse in usu, quas collegit Martène46, e. gr. ,,Accipe signum sanctae crucis chris­ mate salutis in Christo lesu in vitam aeternam. Arnen." ,,Signum Christi in vitam aeternam." ..Confirmo te et consigno te in nomine etc." Utrum 44 Dem. n. 697. 44 Theol. mor. 1. 6, n. 164. 44 Cf. S'. /Ilph. I. c. n. 165. 47 S. theol. 3, q. 72, a. 4. 44 De nntiq. Eccl. rit. I. 1, c. a, a. 4. Caput III. De ministro confirmationis. 121 omnes istae formae fuerint validae, non ita constat. Possibile enim est, in aliquibus dioecesibus errores irrepsisse. Insuper non constat istas formas immutatas ad nos pervenisse. SS. Patres non loquuntur de determinata forma confirmationis. A temporibus autem S. Thomae forma nunc usitata in Ecclesia latina viguit*0. CAPUT III. De ministro confirmationis. Principium. Minister ordinarius confirmationis est episcopus; mi­ nister vero extraordinarius est sacerdos rite delegatus. i. Episcopum esse ministrum ordinarium confirmationis, est de fide 158 definitum in Concilio Tridentino: „S. q. d. sanctae confirmationis ordi­ narium ministrum non esse solum episcopum, sed quemvis simplicem sacerdotem, A. S.“50 Haec doctrina clare quoque eruitur ex Act. c. 8, ubi Petrus et loannes mittebantur in Samariam ad confirmationis sacra­ mentum administrandum iis, qui a Philippo diacono baptizati erant. — S. Thomas hanc dat rationem convenientiae: Episcopus est in Ecclesia velut dux in exercitu, ad quem spectat milites recipere et signare. Porro per confirmationem homo fit miles Christi. In aliena dioecesi nequit licite confirmationem administrare episcopus sine licentia Ordinarii loci saltem rationabiliter praesumpta, nisi agatur de propriis subditis, quibus confirmationem conferat privatim ac sine baculo et mitra. Econtra episcopus potest in propria dioecesi omnibus (etiam peregrinis, non subditis) hoc sacramentum administrare, dum­ modo tamen ne obstet expressa proprii eorum Ordinarii prohibitio51. Obligatio confirmationis administrandae. Cum episcopus sit minister ordinarius confirmationis in sua dioecesi cumque tantum oonum pro­ veniat fidelibus ex confirmatione digne suscepta, hinc tenetur providere, quoad fieri possit, ut saltem intra quodlibet quinquennium hoc sacra­ mentum administretur suis subditis52. Neque potest aliquid praemii temporalis pro hac sacramenti administratione exigere, nisi contraria caque rationabilis consuetudo iam a longo tempore exsistat53. Quodsi episcopus per octo aut decem annos differat saltem principaliora loca suae dioecesis circumire pro hoc fine, peccat mortaliter, nisi adsit moi.dis impossibilitas54. Communiter autem docent theologi, episcopum non teneri ad conferendam confirmationem cuilibet moribundo petenti55. Nam sacramentum confirmationis non est tantae necessitatis, et esset minium onus, immo aliquando moraliter impossibile episcopo confir­ ms e omnes moribundos petentes. Haec quidem de stricta obligatione. •° Cf. Schans, Die Lehre v. d. Sakr. I, § 24. " Scss. 7, can. 3 de confirm. (Denz. n. 873). Cf. etiam sess. 23, can. 7 de ord. ( / ><·ηβ. n. 967). M Cod. iur. can. c. 783. M Cf. ib. c. 785. *·· Cf. S. C. de Prop, Fide d. 28 Martii 1778. ·· Cf. S. Theol. mor. 1. 6, n. 175. 50 Cf. ib. 122 Tract. ΙΠ. De confirmatione. Ast episcopus laudabiliter agit, si saepius confirmationem in diversis paroeciis suae dioecesis administret vel etiam aliquando adeat mori­ bundum ad eum confirmandum, sicut fecit S. Carolus Borromaeus. 159 2. Minister extraordinarius confirmationis est sacerdos, cui vel iure communi vel peculiari S. Sedis induito ea facultas concessa est. Ita docet sententia certa, quae confirmatur tam ex Concilio Florentino08 quam ex constanti praxi Ecclesiae. Codex iur. can. c. 782,* § 2 idem statuit, Durandus, Estius aliique pauci contradixerunt. Delegatio ista conceditur a solo Summo Pontifice, qui tamen aliquando committit episcopo, ut designet unum alterumve sacerdotem ad confirmationis sacramentum administrandum °7. Ipso iure delegati sunt: Cardinales, abbas vel praelatus nullius, Vicarius et Praefectus Apostolicus; verum hi tres posteriores hoc sacramentum valide administrare nequeunt (nisi sint episcopi) extra fines sui territorii vel munere suo exspirato68. Sacerdos delegatus debet observare ea, quae illi in delegationis instru­ mento praescripta sunt quoad loca, tempora, personas etc. Praesertim autem non potest confirmare nisi cum chrismate benedicto per catholi­ cum episcopum (non autem per episcopum schismaticum). Praeterea debet semper in lingua vernacula expresse monere ante sollemnem ad­ ministrationem huius sacramenti se non esse ministrum confirmationis nisi ex speciali delegatione. Quae quidem monitio non pertinet ad vali­ ditatem administrationis, sed omnino facienda est60. In Ecclesia graeca omnes sacerdotes (etiam schismatici) valide con­ firmant, nisi haec potestas illis est expresse adempta, ut e. gr. in Bul­ garia, in Cypro, in Italia etc. S. Officium pluries (e. gr. d. 5 Iui. 1853, d. 2 Apr. 1879, d. 14 lan. 1885) respondit non expedire, ut illi, qui fuerunt confirmati a sacerdotibus schismaticis, iterum inungantur ab episcopo, nisi adsit inter eos, qui ad Tonsuram et Ordines promoven­ dus est, aut ipsi vel eorum parentes id petant, quo in casu confirmationis sacramentum secreto et (ordinarie) sub condicione est conferendum. — Nefas est presbyteris ritus orientalis, qui facultate vel privilegio gau­ dent confirmationem una cum baptismo infantibus sui ritus conferendi, eandem ministrare infantibus latini ritus60. Generatim statuitur: Pres­ byter, qui facultatis sibi factae administrandi confirmationem prae­ sumpserit praetergredi limites, eadem facultate eo ipso privatus ex­ sistat 61. CAPUT IV. De subiecto confirmationis. 160 Principium. Subtectum confirmationis capax est quilibet homo bapti­ zatus et nondum confirmatus. Dene. n. 697. 67 Cf.S.Offic. <1. 4 Maii 1903, et Instruet. S. C. dc Sacr. d. Pentecostes 1934 (Acta Ap. Sed. XXVII 11 sqq.). 68 Cod. iur. can. c. 782, § 3. »» S. C. de Prop. Fide d. 11 Sept. 1841 (Collectât!. de Prop. Fide 11.940 et 1539). “° Cod. iur, can. c. 78a, 8 5. 01 ib. c. 2365. Caput IV. De subiecto confirmationis. 123 Ratio est, quia quilibet homo baptizatus indiget robore ad fidem con­ fitendam in occasionibus arduis, si quae occurrant. Confirmatio est igitur complementum baptismi; quapropter primis duodecim saeculis in universa Ecclesia exstitit (et adhuc in Ecclesia graeca exsistit) usus conferendi con­ firmationem statim post baptismum. Praxis autem Ecclesiae latinae ubique fere nunc habet, ut fideles non confirmentur nisi post adeptum usum rationis, i. e. circa septimum aetatis annum. Nihilominus etiam antea conferri potest, si infans in periculo mortis sit constitutus, vel ministro id expedire ob iustas et graves causas videatur82. In Hispania, in America Latina aliisque regionibus infantes (saltem in­ firmi) confirmantur83. Servanda est igitur consuetudo legitima quantum ad aetatem confirmandorum. De hac re docet Benedictus XIV84: „Consultissimis Summorum Pontificum decretis provide cautum est, ut renatis fonte baptismatis conferretur sacramentum confirmationis in ea solum aetate, in qua fideles, evacuatis quae erant parvuli, intelligerent ... se per baptismum fuisse quidem ad militiam receptos, per confirmationem vero ad pugnam roboratos et ad perferendos agones per gratiam instructos." 1. Ad valide suscipiendam confirmationem requiritur non solum bap­ tismus, sed in homine rationis capaci etiam intentio saltem habitualis. 2. Ad licite suscipiendam confirmationem requiritur a) status gratiae, quia confirmatio est sacramentum vivorum. Quamvis autem peccator statum gratiae acquirere possit contritione perfecta cum voto confessionis, tamen in praxi vehementer insistendum est, ut quilibet in statu gravis peccati exsistens ante confirmationem instituat sacramentalem con­ fessionem. b) debita instructio in eo qui habet sufficientem rationis usum. Hinc monet Rituale Rom.: „Sacro Chrismate liniendi ante diligenter erudiendi sunt... de natura, dignitate, effectibus ac dispositionibus ad digne sacramentum huiusmodi recipiendum requisitis." Iuxta veterem Ecclesiae usum confirmandi debebant esse ieiuni, optandumque propterea esset, ut id in praesenti etiam servaretur. Ita vetus Rituale Rom. 3. Obligatio confirmationis suscipiendae non est de necessitate medii. 161 Ifa omnes. Num autem sit de necessitate gravis praecepti, controvertitur. Negant plurimi. Iam S. Alphonsus85 viginti tres auctores pro hac negativa sententia citavit, inter quos S. Thomam. Nostris diebus negativam sententiam tenent Lehmkuhl88, Noldin87, Gihr88, Gopfert®9, I .arraga-Sanchez70, multi alii. — Affirmant autem plurimi, inter quos Mint S. Bonaventura (non tamen ita certo), S. Antoninus, S. Alphon1.11S, Benedictus XIV71. Ex modernis hanc sententiam affirmativam fenent Mare72, Aertnys73, Müller74, Dôlger76, aliique. Omnes con"· Cod. iur. can. c. 788 et S.Thom., S. theol. 3, q. 72, a. 8 ad 4. Cf. Acta et Decr. Cone. plen. Amer. lat. 1899, n. 520; Pontif. Commissio <1 16 lunii 1931 (Acta Ap. Sed. XXIII 353) et S. C. de Sacr. d. 30 lunii 1932 (Acia Ap. Sed. XXIV 271). '·· Const. ,,Εο quamvis tempore" d. 5 Maii 1745. 85 Theol. mor. 1. 6, n. 181. «< Theol. mor. II, n. 140. 87 De sacr. n. 92. 88 Die hl. Sakr. I, § 48. »· Moralthcol. III 45. 70 Prontuario n. 1225. 71 Instit. 6, n. 10. ” Instit. mor. II, n. 1501. 73 Theol. mor. 1. 6, n. 60. ’· Theol. mor. III, § 83. 78 Das Sakr. d. Firm. Abschn. 2, Kap. 1, § 3. 124 Tract. III. De confirmatione. cedunt omissionem confirmationis esse grave peccatum, si adsit con­ temptus, aut scandalum, aut speciale periculum salutis. Exceptis autem istis tribus casibus non potest certo probari gravis obligatio suscipiendi confirmationem. Etenim supra n. 158 cum communi sententia dictum est episcopum non teneri moribundo petenti administrare sacramentum confirmationis; pariter episcopum non obligari praebere singulis fideli­ bus suae dioecesis occasionem hoc sacramentum suscipiendi, nisi infra spatium quinque annorum. Quae quidem difficulter conciliari possunt cum gravi obligatione fidelium suscipiendi confirmationem. Si revera talis obligatio gravis exsisteret, tunc episcopi multo strictius tenerentur ad sacramentum istud administrandum. Praeterea gratiae in confir­ matione collatae, licet sint sane pretiosissimae, tamen possunt etiam aliis modis obtineri, e. gr. repetita sumptione eucharistiae. Demum si adesset ista gravis obligatio, exsisteret pro omnibus hominibus capa­ cibus. Porro nemo dicet infantem moribundum debere sub gravi recipere confirmationem. — Quae cum ita sint, nemini quidem licet, oblata oc­ casione, hoc sacramentum negligere, ut scite monet Codex iur. can. c. 787, et fideles instanter monendi sunt, ut confirmationem digne sus­ cipere satagant. At dicendum non est, secus illos esse peccati mortalis reos. Etiam S. Alphonsus primo favit sententiae neganti, cum nullum praeceptum neque naturale neque positivum adduci posset, quod talem obligationem gravem afferret, sed postea, putans Benedictum XIV” contrarium statuisse, reliquit hanc sententiam, quam propter auctori­ tatem Benedicti XIV non satis probabilem habet*77. Verumtamen verba Benedicti XIV aliter explicari possunt. En ista verba: „Monendi sunt [Graeco-Itali] ab Ordinariis locorum, eos gravis peccati reatu teneri, si, cum possunt ad confirmationem accedere, illam renuunt ac negligunt." Similia habet Instructio S. Congr. de Prop. Fide d. 4 Maii 1774 approbata a Clemente XIV. — Pro Graeco-Italis prae­ cepit Pontifex confirmationem suscipiendam, quia ibi secus grave scandalum ortum esset. Etenim isti Graeco-Itali contra omne ius fecerunt infantes suos confirmari a simplicibus sacerdotibus; postea autem recusabant validam susceptionem confirmationis ab episcopis. Fuit ergo obstinata inoboedientia ex parte illorum. Proinde merito Pontifex illos peccati mortalis arguit, nisi velint confirmationem recipere. Insuper sufficienter apparet Benedictum XIV noluisse controversiam de obligatione confirmationis dirimere, quia in suo libro de Synodo dioecesana ”, quem post citatam Constitutionem edidit, ali­ qualiter favere videtur oppositae sententiae. Ad Instructionem S. Congr. de Prop. Fide quod attinet, respondit Lehmkuhl”: „Haec sententia opinio est, quae contra se communiorem opinionem habet neque lex evadere ul­ latenus potest." Missa ista responsione, quae videtur non sat reverentiosa, dico S. Congregationem voluisse tantum condemnare gravem contemptum confirmationis; asserit enim: ,,Hoc sacramentum sine gravis peccati reatu respui non potest ac negligi." Hoc autem omnes admittunt, et iam S. Thomas conceptis verbis docuit"0. 70 Const. „Etsi pastoralis" d. 26 Maii 1742. 77 Theol. mor. 1. 6, n. 182 in fine. 70 Lib. 7, c. 10, n. 9. 70 Theol. mor. II, n. 14a. ,u S. theol. 3, q. 72, a. 1 ad 3. Caput V. De caeremoniis confirmationis. 125 Ex omnibus dictis sequitur, ut non sit arguendus peccati mortalis ille, qui propter notabile incommodum confirmationem differt aut etiam non recipit81. E. gr. non tenetur quis sub gravi confirmationem sus­ cipere, si hoc illi magnum ruborem causaret ob valde provectam aetatem; non tenetur quis sub gravi confirmationem petere, si est dubium de priore confirmatione (nisi tamen velit ad Tonsuram et Or­ dines promoveri82). CAPUT V. De caeremoniis confirmationis. 1. Caeremoniae in Pontificali praescriptae observandae sunt, taeque, 162 quae certo aut etiam probabiliter ad valorem sacramenti pertinent, sub gravi obligant, e. gr. unctio in fronte et per modum crucis. Confirmatio administranda est ordinarie in ecclesia vel in sacello publico cum sollemnitate, i. e. cum mitra et baculo. Sed exsistente rationabili causa, e. gr. aegritudine confirmandi, episcopus, adhibito rochetto et stola, immo etiam sola stola pastorali indutus potest illam conferre in quocumque loco decenti, quacumque die et hora88. Epi­ scopus potest confirmationem conferre etiam in locis exemptis suae dioecesis 8‘. Caeremonia alapae non obligat sub gravi8I>. In confirmatione homo potest, sed non tenetur, sibi aliud nomen praeter illud in baptismo acceptum imponere88. Quando sacerdos rite delegatus administrat sacramentum confirma­ tionis, non potest adhibere Pontificalia, nisi iam aliunde habet hoc privilegium87. Caeremoniae autem ab ipso observandae prius indica­ bantur in Instructione „Pro simplici sacerdote sacramentum confirma­ tionis ex Sedis Apostolicae delegatione administrante'* edita a S. C. de 1’rop. Fide d. 4 Maii 1774 e8. Nova Instructio eiusdem nominis edita < st a S. C. de Sacr. d. Pentecostes 1934 (Acta Ap. Sed. XXVII 11 sqq.). 2. Patrinus sub gravi culpa requiritur in confirmatione aeque ac 163 in baptismo. Ita sententia communis88. Excipitur casus gravis πε­ ι essitatis, ubi nempe patrinus legitimus haberi non potest80. Unus f.intum pro singulis confirmandis sit patrinus, ideoque non permit­ tuntur duo sicuti in baptismo. Patrinus unum tantum confirmandum uut duos praesentet, nisi aliud iusta de causa ministro videatur81. "* Cf. Billuart, De confirm, a. 8, § 2. ” Cf. S. Offic. d. 14 lan. 1885. ·· Cf. S. C. de Prop. Fide d. 7 Dec. 1626 et S. Offic. d. 12 Febr. 1851. "· Cod. iur. can. c. 792. 88 S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 184. "" Cf. S. C. R. d. 20 Sept. 1749. 87 S. C. de Prop. Fide d. 23 Apr. 1774. "" Collect, de Prop. Fide n. 503. ·· Cf. S’. Alph. 1. c. n. 185 et S. Offic. d. 5 Sept. 1877 (Collect, de Prop. Fide n 1480). Propter auctoritatem S. Officii sententia opposita non est probabilis. Cf. Acta et Decr. Cone. plen. Amer. Lat. (1899) n. 517. Cod. iur. can. c. 794. 126 Tract. IV. De eucharistia. Condiciones ad validitatem requisitae ex parte patrini sunt: a) Ut habeat intentionem gerendi munus patrini ac proinde ut sit assecutus usum rationis. Patet. b) Ut sit designatus vel ab ipso confirmando vel ab eius parentibus tutoribusve vel (istis deficientibus) a ministro vel parocho. c) Ut sit ipse confirmatus. Ita ex Codice iur. can. c. 795 et ex Pontificali Romano statuente: „Nullus, qui non est confirmatus, potest esse in con­ firmatione patrinus." Unde esset peccatum grave, si quis non confirmatus vellet in confirmatione patrinum gerere 8,“. d) Ut confirmandum in ipso confirmationis actu per se vel per procura­ torem physice tangat. Antiquitus confirmandus posuit pedem dexterum super pedem dexterum patrini; nunc autem consuetudo obtinuit, ut patrinus ponat manum suam dexteram super humerum dexterum confirmandi. e) Ut sit catholicus neque sectae haereticae aut schismaticae adscriptus nec ulla ex poenis notatus, de quibus supra n. 145, 2 dictum est. f) Ut non sit pater, mater, coniux confirmandi. Condiciones ad liceitatem requisitae ex parte patrini sunt**: a) Ut sit alius a patrino baptismi, nisi rationabilis causa, iudicio ministri, aliud suadeat, aut statim post baptismum legitime conferatur confirmatio. b) Ut sit eiusdem sexus ac confirmandus, nisi aliud ministro in casibus particularibus ex rationabili causa videatur. c) Ut eadem observentur, quae praescripta sunt pro patrino baptismi, supra n. 147; e. gr. ut patrinus attigerit decimum quartum annum aetatis, ut non sit religiosus aut in sacris ordinibus constitutus. 164 Scholion. De collatae confirmationis adnotatione. Nomina ministri, con­ firmatorum, parentum et patrinorum, diem et locum confirmationis parochus inscribat in peculiari libro, et insuper in libro baptizatorum adnotet con­ firmationem factam* 88. Si proprius confirmati parochus praesens non fuerit, de collata confirmatione certior quam primum fiat per ministrum confirma­ tionis eiusve delegatum84. TRACTATUS IV. De eucharistia. Praenotamen. Inter omnia sacramenta eucharistia est dignissimum. Et revera Ecclesia Dei nil sanctius, nil dignius, nil salubrius habet quam istud sacramentum corporis et sanguinis Domini. Cum enim alia sacramenta dent vel augeant gratiam, eucharistia nobis praebet ipsum gratiae auctorem, qui voluit esse nostrum spirituale nutrimentum ac perenne sacrificium. Prae­ terea alia sacramenta sunt actiones transeuntes; eucharistia vero non in solo usu consistit, sed est quid permanens; quare distingui solet sacramentum in fieri, i. e. consecratio, et in facto esse, i. e. praesentia realis Christi sub speciebus. — Eucharistia sub duplici respectu considerari potest, scii, ut sacramentum in quantum sumitur, et ut sacrificium in quantum offertur1, 818 Cf. 5. /Uph. 1. c. n. 186. 88 Cod. iur. can. c. 796. 88 Cf. forma describendi confirmatos in Rit. Rom. tit. 12, c. 1 et 3, et Cod. iur. can. c. 798. 88 Ib. c. 799. 1 5. Thom,, S. theol. 3, q. 79, a. 5. Sectio I. Caput I. De notione et institutione eucharistiae. 127 Proinde omnes fere theologi dividunt tractatum de eucharistia in duas sectio­ nes, scii, de eucharistia ut est sacramentum, et de eucharistia ut est sacri­ ficium. Dogmatici solent praemittere probationem et explicationem realis exsistentiae Christi sub speciebus eucharisticis. Nos supponimus hanc realem exsistentiam atque transubstantiationem, ac proinde statim exordimur ab eucharistia ut est sacramentum, et postea tractabimus de eucharistia ut est sacrificium. Innumeri theologi scripserunt de augustissimo sacramento eucharistiae. Praeter S. Thomam, qui haud immerito doctor eucharistiae vocatur, et qui non solum profundissime hoc mysterium explicavit, verum etiam pulcherrimo Officio liturgico festi Corporis Christi celebravit, consuli possunt S. Bonaventura, S. Alphonsus, Drouven, Billuart, Chr. Pesch, Gihr, Schanz, et pro parte canonistica praecipue Gasparri, De eucharistia, 2 vol., Parisiis 1897; Many, Praelect. de Missa, Parisiis 1903. — Catechismus Romanus praesertim in hac materia est magnae auctoritatis et utilitatis. SECTIO I. De eucharistia prout est sacramentum. Dividimus istam sectionem in quinque capita: 1. de notione et in­ stitutione eucharistiae; 2. de eius materia et forma; 3. de eius effecti­ bus; 4. de eius subiecto; 5. de eius ministro. CAPUT I. De notione et institutione eucharistiae. Diversa nomina. 165 aï Eucharistiae nomen desumptum est a verbo graeco ώχαριστεΐν, gratias nitere, quia S. Paulus narrans institutionem huius sacramenti dicit: „Et 1 1 alias agens fregit et dixit: Accipite etc."1, unde eucharistia est idem ac gratiarum actio. Catechismus Romanus8 adhuc alias explicationes huius nomi­ ni·. dat. b) Synaxis seu collectio, congregatio, communio, coadunatio vocatum ■ .f hoc sacramentum, cum quia fideles coadunantur in aliquo loco ad istud mysterium celebrandum1, tum quia fideles manducantes hunc panem unum ■ in pus mysticum efformare debent8. c) Coena Domini** vocatur, quia Christus Imi- sacramentum instituit in ultima Coena. Haec quidem denominatio multum uiiidet Protestantibus, qui illa abutuntur ad docendum eucharistiam non esse • n l amentum permanens, sed in solo usu transeunte constitutum, d) Viati>><»»’, quia hoc sacramentum reficit, sustentat, roborat in via et praesertim In ultima via, quando anima transire debet in aeternitatem. Sunt insuper iniuplurcs aliae denominationes, e. gr. fractio panis, panis supersubstantialis, «m lamentum altaris, sanctissimum sacramentum, Corpus Christi etc. Angeli­ ni Doctor8 explicat, quare istud sacramentum tot diversis nominibus con­ venienter sit denominatum. Definitio. Eucharistiae sacramentum potest tripliciter considerari: 16( ό» fieri, in facto esse, in usu. • 1 Cor. ii, 24. 8 P. 2, c. 4, q. 3. • Cf. 1 Cor. 10, 17. " Abendntahl. • In S. theol. 3, q. 73, n. 4. 1 Cf. 1 Cor. 11, 20. ’ ll^egsehrung. 128 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. Si consideratur primo modo: Eucharistia est conversio panis et vini in corpus et sanguinem Christi, remanentibus speciebus, ad animae nutrimentum; vel bre­ vius, est ipse actus transubstantiationis, i. e. ipsa verba consecra­ tionis, prout attingunt materiam consecrandam. Si consideratur secundo modo: Eucharistia est sacramentum corporis et sanguinis Domini Nostri lesu Christi sub speciebus panis et vini ad animae nutrimentum, a Christo institutum. Demum, si spectatur tertio modo: Eucharistia est sumptio corporis et sanguinis Christi sub speciebus eucharisticis. Secundus modus accipiendi est magis proprius modus. Licet enim sumptio sit condicio, sine qua eucharistia suum effectum sacramentalem producere non possit, ac proinde etiam in sacrificio Missae prorsus necessaria sit, tamen sacramentum iam perfectum est ante usum, et hoc est omnino quid peculiare sacramento eucharistiae. Disputant Scholastici, in quo praecise sit sita essentia huius sacramenti qua talis. Ex supra dictis de essentia sacramentorum elucet omne sacra­ mentum esse signum practicum gratiae. Porro in eucharistia istud signum gratiae videntur esse species consecratae, ut continentes corpus et sanguinent Christi. Ergo illae sunt etiam essentia sacramenti eucharistiae. Ita docet quoque Catechismus Romanus dicens: „Verum haec omnia [quae antea enar­ rata fuere] minus proprie sacramenta dici perspicuum est. Ipsae autem panis et vini species veram et absolutam huius nominis rationem habent.” 9 Qui plura de hac controversia potius theoretica quam practica quaerit, adeat Billuart10 vel Dogmaticos. 167 Significatio. Cum proprium sit uniuscuiusque sacramenti aliquid significare, eucharistia significat tria: i. passionem Christi; undeS. Pau­ lus dicit: „Quotiescumque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat"11; 2. gratiam ad animam alendam et sustentandam; 3. futurae gloriae pignus. — Licet autem in eucharistiae sacramento multa contineantur eaque ad essentiam per­ tinentia, scii, duplex materia, duplex forma, sumptio; tamen non est sacramentum multiplex, sed est unum ens morale, quia quaelibet eius pars eandem triplicem significationem habet12. Ex quibus sequitur, ut ille, qui eucharistiam recipit sub utraque specie, non maiorem gratiam accipiat quam ille, qui communionem sumpsit sub sola specie panis. Ita sententia verior. Eucharistia sanctificantem gratiam animae confert in ipsa sumptione seu manducatione, i. e. quando species ex ore in stomachum traducuntur. Christus enim dixit: „Qui manducat me, et ipse vivet propter me.”1* Unde si quis species tam diu in ore retinet, donec dissolutae fuerint, vel si moribundus non potest deglutire species, " P. 2, c. 4, q. 8. 10 De euchar. diti, a, n. 1, § a. ” Cf. S. thcol. 3, q. 73, a. a, ct Cat. Rom. I, c. q. to. 11 1 Cor. 11, 26. ” Io. 6, 58. Caput Π. De materia et forma eucharistiae. Art. I. J i. 129 non recipit gratiam sacramenti. Qui autem species quidem in sto­ machum recepit, sed postea evomuit, revera manducavit, ac proinde gratiam recepit. Institutio. Eucharistiam esse verum sacramentum a Christo insti-168 tutum, est de fide, et ita certum, ut nullus fere haereticus ausus sit hoc negare. Erraverunt quidem complures circa realem praesentiam Christi in hoc sacramento, sed eius exsistentiam nemo fere negavit. Nostris tamen temporibus quidam Protestantes, ut Jülicher, Spitta etc., institutionem eucharistiae a Christo factam esse, ausi sunt negare11. Doctrina catholica definita est in Conciliis Lateranensi IV15, Floren­ tino1®, etTridentino17. Christus autem instituit hoc sacramentum pridie quam pateretur, in ultima Coena, quando sumptis pane et vino in manus suas dixit: „Accipite et comedite: hoc est corpus meum.... Bibite ex hoc omnes; hic est enim sanguis meus."™ „Hoc facite in meam com­ memorationem." 19 In eucharistia inveniuntur clarissime tria elementa constitutiva cuius­ que sacramenti: institutio a Christo; signum sensibile, scii, panis et vinum; gratia invisibilis propter promissionem Christi: „Si quis man­ ducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum."20 CAPUT II. De materia et forma eucharistiae. Cum materia huius capitis sit nimis ampla, dividimus illam in tres articulos: 1. de materia remota; 2. de materia proxima; 3. de forma eucharistiae. ARTICULUS L De materia remota eucharistiae. Materia remota eucharistiae est solus panis triticeus et vinum de 169 vite. Ita Concilium Florentinum21. Ratio autem est, quia constat < hristum adhibuisse panem et vinum in institutione huius sacramenti. 1’orro solus panis triticeus vocatur simpliciter panis, et solum vinum naturale de vite vocatur simpliciter vinum. Claritatis causa separatim tractandum est de materia valida et licita cum panis tum vini. § i- De valida et licita materia panis. i. Materia valida panis. Ad valide conficiendum sacramentum requi-170 ritur, ut panis sit a) ex farina triticea et b) aqua naturali confectus atque c) igne coctus. '· *· *’ ·■ Cf. G. Rauschen, Eucharistie und BuBsakr. § 3. Dent. n. 430. *· Den*. n. 698. Sees. 7, can. i de sacr. in gen. et sess. 13 per totum (Dent. n. 844 et 874 sqq.). Matth. 26, 26 sqq. *· Luc. 22. t· 138 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. Si quis ex negligentia aut pravo usu pronuntiaret „oc, ic, es, copus, calis, meus, sanguis", peccaret quidem, sed valide consecraret, quia tales mutationes sunt accidentales, saltem si recta fuit intentio sacer­ dotis. In praxi summa cum diligentia (humano tamen modo) verba consecrationis pronuntianda sunt sine minima mutatione. Tanti enim sacramenti dignitas id exigit. 179 Scholion. De erroribus circa formam eucharistiae. Circa formam eucha­ ristiae falsa docuerunt Protestantes dicentes verba non esse ita necessaria, vel tantum ad fidem excitandam debere verba proferri. Graeci schismatici dicunt eucharistiam confici per sic dictam ..epiclesim" seu in precibus, quas post prolata verba: „Hoc est corpus meum etc.", fundunt secundum suas liturgias hoc modo: „Rogamus, Pater, ut mittas Spiritum tuum super nos et super haec apposita munera, et fac panem istum pretiosum corpus Filii tui, et, quod est in calice, pretiosum sanguinem Filii tui." Graeci autem uniti habent formam non essentialiter diversam a forma ritus latini. Inno­ centius IIIe7 (ut auctor privatus) censuit Christum sine verbis et sola benedictione consecrasse88. Eandem opinionem propugnaverunt Ambrosius Catharinus et pauci alii. Scotus8’ putavit de necessitate sacramenti formam debere incipere a verbis: ,,Qui pridie" etc., ita ut consecratio sit dubia, istis verbis omissis. Quae quidem opinio sicuti etiam praxis Graecorum schisma­ ticorum proscripta est a Pio VII d. 8 Maii 1822, qui in litteris ad Patriarcham antiochenum Melchitarum Graecorum prohibet omnibus, quominus sustineant ac tueantur illam ..opinionem a schismaticis hominibus propugnatam, con­ secrationem non consistere unice in verbis Christi, quibus utraque Ecclesia occidentalis et orientalis utitur, sed ad perfectam consummatamque con­ secrationem addi oportere precandi formulam, quae in liturgia occidentali antecedit, in orientali subsequitur". Unde falsum est, ut quidam docuerunt, e. gr. Schell70, formam eucharistiae validam in Ecclesia graeca esse epiclesim. Rauschen quoque in hac re erravit dicens: ..Momentum consecrationis de­ pendet ab intentione sacerdotis, ...consecratio perficitur in epiclesi." 71 Nam quomodo aliquid ad essentiam sacramenti pertinet, quod potest adesse et abesse? lamvero ipse Rauschen docet epiclesim posse in consecratione ad­ esse vel abesse7*. — Demum haeretici primorum saeculorum (Ebionitae, Marcionitae, Apostolici etc.), qui docuerunt, loco vini puram aquam esse consecrandam, ac propterea ..Aquarii" vocati sunt, erraverunt quoque circa formam eucharistiae78 *77. CAPUT III. De effectibus eucharistiae. 180 Almum eucharistiae sacramentum sicut dignissimum, ita est etiam efficacissimum. Efficacia eius ex triplici potissimum fonte provenit: i. ex unione cum Christo; 2. ex eius nutritione spirituali; 3. ex eius speciali significatione passionis Christi. 67 o» 71 77 78 De myst. Missae 1. 4, c. 6. 88 Cf. S. theol. 3, q. 78, a. 1 ad 1. In IV, D 8, q. 2. 70 Dogmatik III (1893) 539. Euchar. und BuBsakram. § 6, p. 100. Cf. J. Holler, Die Epiklcse der griech.-oricnt. Liturgicn (Wicn 1912) 74—134. Cf. 5. Cypr., Ep. 63 ad Caccil. (Migne, Patr. lat. 4, 384399.). Caput III. De effectibus eucharistiae. 13g 1. In eucharistiae sumptione habetur perfecta unio cum Christo Deo et homine. Dicit enim Dominus: „Qui manducat meam carnem et bibit meum san­ guinem, in me manet et ego in Ex ista unione sponte producitur magnum augmentum gratiae sanctificantis. Sicut enim Christus visibiliter veniens in hunc mundum contulit illi gratiam secundum illud: „Gratia et veritas per lesum Christum facta est"™, ita in hominem sacramental iter veniens vitam gratiae operatur76. Cum autem eucharistia sit sacramentum vivorum, iam supponit in anima gratiam sanctificantem eamque auget; per accidens autem, quando scii, quis et conscientiam et affectum peccati mortalis commissi non habet, seu si et bona fide et attritus ad s. communionem ac­ cedit, eucharistia causât primam gratiam77. 2. Eucharistia est perfectissimus animae cibus, immo est sacrum 181 convivium, in quo omnes Christiani accumbere invitantur. Ergo producit omnes effectus boni cibi et iucundissimi convivii, sicut Concilium Florentinum docet: „Omnem effectum, quem materialis cibus et potus quoad vitam agunt corporalem, sustentando, augendo, reparando et delectando, sacramentum hoc quoad vitam operatur spiritualem/*78* Hinc Eucharistia: a) Sustentat vitam spiritualem, in quantum praecavet peccata mortalia et venialia. Sicut enim bonus cibus corporalis praecavet morbum, ita cibus eucharisticus roborat animam contra omnes tentationes peccati, et praecipue contra pericula castitatis; est enim illud vinum, quod „germinat virgines"76. Fomes peccati non quidem directe minuitur, sed indirecte per caritatem multo auctam ex eucharistia80. Experientia omnium confessariorum constat non dari efficacius remedium contra tentationes quam saepius repetita et devota susceptio eucharistiae. b) Auget simul cum gratia fervorem omnium virtutum. Per hoc sacra­ mentum, quantum est ex sua virtute, non solum habitus gratiae et virtutis augetur, sed etiam excitatur in actum secundum illud : „Caritas Christi urget nos."al Ideo non raro ex devote suscepta eucharistia virtutes exercentur in gradu vere heroico. c) Remittit culpas veniales et poenas temporales. Quare docet Concilium 182 Tridentinum88 eucharistiam esse ..antidotum, quo^ liberemur a culpis quoti­ dianis et a peccatis mortalibus praeservemur**. Ratio, cur eucharistia deleat peccata venialia, est fervor caritatis auctus, et quidem non solum ex opere operantis, sed etiam ex opere operato, i. e. vi ipsius sacramenti. Peccatum enim veniale et fervor caritatis se invicem destruunt. Quo plura peccata venialia committuntur, eo magis minuitur fervor caritatis. Quo autem magis augetur fervor caritatis, eo magis tolluntur peccata venialia. De remissione poenae temporalis docet Angelicus Doctor83: Eucharistia „habet effectum dupliciter: uno modo directe ex vi sacramenti; alio modo quasi ex quadam concomitantia.... Ex vi quidem sacramenti directe habet illum effectum, ad quem est institutum. Non est autem institutum ad satisfaciendum, sed ad spiritualiter nutriendum per unionem ad Christum et ad membra eius, sicut 78 77 78 •J Io. 6, 57. 76 Ιο. I, 17. 76 Cf. S. theol. 3, q. 79, a. 1. Ib. a. 3. 78 Deer, pro Armenia (Dens. n. 698). Cf. Zach. 9, 17. 80 Cf. S. theol. 1. c. a. 6 ad 3. 81 2 Cor. 5, 14. Sesa. 13, c. 2 (Dens. n. 875). 63 L. c. a. 5. 140 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. et nutrimentum unitur nutrito. Sed quia haec unitas fit per caritatem, ex cuius fervore aliquis consequitur remissionem non solum culpae, sed etiam poenae, inde est, quod ex consequenti per quandam concomitantiam ad prin­ cipalem effectum homo consequitur remissionem poenae, non quidem totius, sed secundum modum suae devotionis et fervoris." Ex quibus intelligitur, quare s. communio sit optima dispositio ad indulgentiam plenariam lucran­ dam, et quare Ecclesia soleat praescribere s. communionem ut condicionem requisitam lucrandae indulgentiae. d) Delectat, quia auget caritatem, unit cum Christo et reparat cum culpam tum poenas, ut explicatum est. Unde merito dicitur in Officio Corporis Christi: „Panem de coelo praestitisti eis omne delectamentum in se haben­ tem", et complures sancti post communionem in exstasim rapiebantur. 183 3· Eucharistia specialiter significat passionem Christi. Sacrificium enim Missae, in qua consecratur sacramentum, est renovatio incruenta sacrificii crucis. Propter istam arctam coniunctionem cum passione Christi eucharistia est pretiosum pignus futurae gloriae et scutum validum contra diabolicas tentationes. Prior effectus producitur, quia Christus per suam passionem aperuit nobis aditum vitae aeternae. Eucharistia prae­ figuratur per illum cibum miraculosum, quem Elias „comedit et bibit, et ambulavit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta nocti­ bus usque ad montem Dei Horeb"·*. Cum autem diaboli potestas fracta sit per passionem Christi, eucharistia fortes nos reddit etiam in agone cum daemone. Hinc S. loannes Chrysostomus dicit: „Ut leones flammam spirantes, sic ab illa mensa discedimus terribiles effecti diabolo." “ 184 Scholion. De humana cooperatione necessaria ad effectus eucharisticos obtinendos. Admirabiles effectus eucharistiae secundum partem pendent a cooperatione suscipientis. Sicut enim cibus non producit omnes effectus, nisi bene digeratur a vi nutritiva, ita etiam cibus eucharisticus non exserit totam efficaciam, si hominis tepor, negligentia atque distractiones obstant. Hinc accidit, ut homines etiam post innumeras s. communiones receptas adhuc valde imperfecti remaneant. Notat autem S. Thomas80 peccata venialia praeterita, quorum affectus non amplius ab homine sustinetur, nullo modo impedire effectum eucha­ ristiae, quippe quae illa tollat, ut dictum est. Sola igitur peccata venialia actu placentia impediunt fervorem caritatis et refectionem dulcedinis spiri­ tualis ex s. communione orientis. 185 Quaeres, i. Quandonam eucharistiae sacramentum ex opere operato ef­ fectum producat? Responsio, quae nobis videtur unice vera, dicit: In illo momento, quo habetur vera manducatio seu sumptio. Hoc enim sacramentum institutum est per modum cibi et potus. Habetur autem manducatio seu sumptio non in illo momento, quo species eucharistiae in ore ponuntur, sed quo transmittuntur in stomachum. Ergo si species in ore dissolvuntur aut ex ore auferuntur, non producitur effectus eucharistiae. Pariter species eucharisticae non tamdiu operantur ex opere operato, quamdiu remanent in­ dissolutae, ut voluit Caietanus cum quibusdam aliis, sed eo momento, quo in stomachum adveniunt. Secus enim ille, qui propter debiliorem vim digestivam longius servat species indissolutas in stomacho, vel qui magnam 80 3 Reg. 19, 8. "° L. c. a. 8. 011 Horn. 46 (45), n. 3. Cf. S. theol. 1. c. a. 6. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. I. 141 quantitatem hostiarum aut vini consecrati sumeret, esset melioris condicionis, quam qui parvas species cito digerit. Quae quidem videntur absona. — Quamdiu species eucharisticae non sunt dissolutae, Christi corpus praesens est, ac proinde valde expedit, ut homo post sumptam eucharistiam ferventes caritatis actus eliciat. 2. Num eucharistia effectus suos producat, si hostia modo artificioso per fistulam in stomachum transfertur casu, quo homo non potest modo naturali illam sumere? Affirmativa sententia videtur probabilis, quia etiam tunc eucharistia sumitur per modum cibi, licet non per modum manducationis. S. Officium autem d. 27 lan. 1886 fertur prohibuisse talem modum admini­ strandi, quamvis agatur de viatico, quia tunc sacramentum aliqualiter irre­ verentiae exponi potest87. De effectibus eucharistiae late, profunde et clare agit Angelicus Doctor S. theol. 3, in tota quaestione 79, ex qua supra dicta breviter deprompsimus. CAPUT IV. De subiecto eucharistiae. Cum istud caput tam amplam materiam contineat, dividimus illud in quattuor articulos: 1. de persona subiecti; 2. de dispositionibus requisitis; 3. de obligatione suscipiendi eucharistiam; 4. de communione frequenti. ARTICULUS I. De ipsa persona subiecti. Principium. Subiectum capax suscipiendi cum fructu eucharistiam 186 est omnis homo vivens baptizatus, dummodo per peccatum mortale gratiae obicem voluntarie ne opponat. Dicitur 1°: omnis homo vivens baptizatus, nam homo mortuus nullum sacramentum suscipere potest. Quare complura Concilia88 prohibuerunt, ne mortui eucharistiam in ore reciperent et sic sepelirentur. Sine autem praevio baptismo valido nullum sacramentum suscipi potest, ut patet ex supra dictis. Dicitur 2°: dummodo per peccatum mortale homo gratiae obicem volun­ tarie ne opponat. Eucharistia est enim sacramentum vivorum et iuxta supra n. 42 dicta numquam potest reviviscere, si cum conscientia peccati mortalis vel etiam sine attritione ipsius suscepta fuit. Ex dictis sequitur, ut capaces sint eucharistiae: 187 i. Infantes. Propter verba Christi generaliter et sine limitatione expressa: „Nisi man­ ducaveritis carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis" in Ecclesia latina usque ad saeculum XII et in Ecclesia orientali usque in hodiernum diem communio traditur infantibus, qui ideo tria sacramenta successive recipiunt, scii, baptismum, confirmationem et eucharistiam. Saeculo XIII S. Thomas00 simpliciter docuit, pueris non esse 87 Cf. Noldin, De sacr. n. 100, et Linzer Quartalschr. (1915) 128 sqq. °" Carthag. a. 397, can. 6 (Mansi 3, 881); Hippon. a. 393, can. 4; Trullanum a. 692, can. 83. •° Io. 6, 54. 00 S. theol. 3, q. 80, a. 9 ad 3. 142 Tract. IV. De eucharistia. Sectio 1. dandam eucharistiam, antequam incipiunt aliqualem usum rationis habere, ita ut possint devotionem huius sacramenti concipere. Idem statutum est a Concilio Lateranensi IVe1, Concilio Tridentino °2, a Codice iur. can. c. 854, § i et 2: „Pueris, qui propter aetatis imbecillitatem nondum huius sacramenti cognitionem et gustum habent, eucharistia ne ministretur; in periculo mortis, ut ss. eucharistia pueris ministrari possit ac debeat, satis est, ut sciant corpus Christi a communi cibo discernere illudque reverenter adorare." — De aetate admittendorum ad primam communionem eucharisticam infra n. 211 sermo redibit. Verba autem Christi supra citata solent explicari vel de voto communionis sacramentalis vel de communione spiri­ tuali cum corpore mystico Christi”. 2. Amentes. Attamen iuxta vigentem disciplinam non datur communio illis, qui fuerunt perpetuo amentes, quia aequiperantur infantibus ’* et quia secus sacramentum exponitur periculo irreverentiae et sufficienter illorum saluti consulitur per baptismum et absolutionem condicionatam. Illis autem, qui non fuerunt per­ petuo amentes, potest in articulo mortis eucharistia dari, dummodo intentio interpretativa ex eorum vita anteacta supponi liceat, et sacramentum non exponatur irreverentiae. Ad experiendum vero, num talis amens sine ir­ reverentia communicare possit, prius illi praebeatur hostia non consecrata, quam si recte deglutiat, potest illi hostia quoque consecrata porrigi. Circa hanc rem S. Thomas” docet: „Si prius, quando [amentes] erant compotes suae mentis, apparuit in iis devotio huius sacramenti, debet eis in articulo mortis hoc sacramentum exhiberi, nisi forte timeatur periculum vomitus vel exspuitionis." Ceterum haud raro accidit, ut illi, qui durante vita fuerunt amentes, appropinquante morte habeant lucida intervalla, et sic valeant re­ cipere viaticum. In praxi aliquando est satis difficile dignoscere, utrum ali­ quis homo sit perfecte amens an potius semifatuus. Tunc talis homo valet viaticum recipere, si hoc sine gravi periculo irreverentiae fieri potest. Extra autem articulum mortis melius est, illi communionem denegare. Amentibus fere aequiperantur moribundi sensibus destituti vel delirantes, qui possunt et debent viaticum recipere, si hoc sine irreverentia est possibile. Ad hanc possibilitatem experiendam iuvat illis prius parvam particulam non consecratam porrigere, sicuti modo dictum est de amentibus. Insuper oportet, ut ex ipsorum vita Christiana anteacta recte possit in illis praesumi intentio hic et nunc recipiendi viaticum. Hinc moribundus sensibus destitutus, qui antea duxit vitam parum Christianam, potest quidem sub condicione absolvi et recipere extremam unctionem; melius autem non datur ipsi communio. 189 3- Semifatui ”, senes repuerascentes, surdo-muti etc. possunt et de­ bent eucharistiam recipere in articulo mortis, dummodo desit periculum irreverentiae. Immo praestat, ut aliquando per annum communicent, dummodo aliqualiter discernere possint panem eucharisticum a pane ordinario. Quidam auctores antiqui et moderni durius loquuntur de surdo-mutis. Sane si isti prorsus nullum usum rationis habent, tractandi sunt sicut per­ petuo amentes, de quibus supra dictum est; sed solent nunc in scholis specia-21 188 21 Can. 21 (Dena. n. 437). ” Sess. 13, can. 9 de cuchar. (Dena. n. 891). ” Cf. S. theol. 1. c. et q. 73, a. 3. ’· Cod. iur. can. c. 88, § 3. ” S. theol. 1. e. et q. 80, a. 9 ·· Geistesachwache. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. Π. § i. 143 libus instrui et ad sufficientem instructionem pervenire, ac proinde eucha­ ristiam recipere possunt sicut ceteri homines. Scholion. De iis, qui iugi tussi vel vomitu laborant. Tales infirmi tunc solummodo a communione arcentur, si periculum grave adest evomendi com­ munionem receptam. Num revera tale periculum adsit, diiudicari potest, si vomitus iam cessavit ab aliquibus horis vel si particula non consecrata antea porrecta non fuit evomita. Remanente serio dubio, hostia consecrata non est danda tali infirmo. Irreverentia enim secus facile sequeretur. ARTICULUS II. De dispositionibus requisitis ad sumendam eucharistiam. Nota. Solet distingui duplex sumptio eucharistiae: altera sacra-190 mentalis, altera spiritualis. Sumptio sacramentalis est manducatio vel potio specierum eucharisticarum. Sumptio spiritualis est desiderium sumptionis sacramentalis, quando haec reapse impossibilis est propter rationes obstantes. Omnes auctores ascetici instanter commendant exer­ citium communionis spiritualis utpote valde fructiferum ex opere operantis caritatis. Convenienter autem hoc exercitium peragitur se­ quentibus actibus elicitis: 1. actu vividae fidei in realem Christi prae­ sentiam in eucharistia; 2. gratiarum actione ferventi pro institutione huius sacramenti; 3. contritione de omnibus peccatis commissis; 4. desi­ derio ardenti unionis cum Christo eucharistico. — In sequentibus iam non loquemur de communione spirituali, sed de communione sacramentali, in cuius sumptione requiruntur dispositiones cum animae tum corporis, de quibus separatim agendum est. § 1. De dispositione animae. Requisita. Ad recipiendam cum fructu eucharistiam requiruntur : 191 i. immunitas a duabus censuris; 2. immunitas a peccatis mortalibus; 3. actualis devotio. 1. Immunitas a duabus censuris, scii, ab excommunicatione (can. 2260, § 1) et interdicto personali (can. 2275, n. 2), requiritur ante com­ munionem, ut latius explicabitur in tractatu de censuris. 2. Immunitas a peccato mortali omnino necessaria est, quoniam eucharistia est sacramentum vivorum, et cibus spiritualis, qualis est communio, non datur cadaveri, i. e. peccatori spiritualiter mortuo. Immunitas autem a peccato veniali vel potius ab affectu ad peccatum veniale non quidem omnino requiritur ad efficaciam huius sacramenti, sed valde utilis est ad uberiores fructus percipiendos. Concilium Tridentinum87 dicit: „Si non decet ad sacras ullas functiones quempiam accedere nisi sancte, certe quo magis sanctitas et divinitas coelestis huius sacramenti viro Christiano comperta est, eo diligentius cavere ille 87 Sess. 13, c. 7 de cuchar. (Dtnt. n. 880); cf. Cod. iur. can. c. 807 et 856. Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. 144 debet, ne absque magna reverentia et sanctitate ad id percipiendum accedat, praesertim cum illa plena formidinis verba apud Apostolum legamus: ,Qui manducat et bibit indigne, indicium sibi manducat et bibit, non diiudicans corpus Domini'. Quare communicare volenti revocandum est in memoriam eius praeceptum: ,Probet se ipsum homo' Ecclesiastica autem consuetudo declarat, eam probationem necessariam esse, ut nullus sibi conscius mortalis peccati, quantumvis sibi contritus videatur, absque praemissa sacramentali confessione ad sacram eucharistiam accedere debeat. Quod a Christianis omnibus, etiam ab iis sacerdotibus, quibus ex officio incubuerit celebrare, haec sancta Synodus perpetuo servandum esse decrevit, modo non desit illis copia confessoris: quodsi, necessitate urgente, sacerdos absque praevia con­ fessione celebraverit, quam primum confiteatur." Ex hac lege duo sequentia principia deducuntur: 192 Principium i. Ad s. communionem digne suscipiendam non suf­ ficit contritio, sed requiritur confessio, si quis est conscius peccati mor­ talis commissi et nondum remissi per absolutionem, nisi tamen a) desit confessorius, et b) simul urgeat necessitas communicandi. Disputant theologi, utrum istud praeceptum praemittendae confessionis sit iuris divini an iuris ecclesiastici. S. Alphonsus08 dicit: „Communis et vera sententia ... docet praeceptum hoc esse divinum”, quia ex praecepto Christi communioni praemittenda est probatio, quae quidem probatio, ut declarat Concilium Tridentinum, est confessio sacramentalis. Insuper iam antiquis­ simis temporibus (e. gr. S. Cypriani) confessio s. communioni praemittenda praescribebatur ’·. Alii auctores, ut loannes Medina et ex modernis Nol­ din* 100, Génicot101 etc., putant hoc praeceptum esse quidem grave sed ab Ecclesia introductum ad praecavendas multas communiones sacrilegas. Talem fuisse mentem Concilii .Tridentini demonstrare conatur Génicot ex historia Concilii a Card. Pallavicini exarata et ex actis a Theiner10’ editis. Pro praxi haec controversia est parvi momenti, cum contra Caietanum103 et quosdam alios nunc omnes theologi doceant exsistere strictum et grave prae­ ceptum confitendi peccata mortalia ante communionis susceptionem. „Si quis autem contrarium docere, praedicare vel pertinaciter asserere, vel etiam publice disputando defendere praesumpserit, eo ipso excommunicatus ex­ sistat" 1M. Quae quidem excommunicatio nostris diebus iam non viget, cum non sit renovata in Codice iur. can. Praeceptum hoc esse iuris divini, in­ directe probari potest dupliciter. Si namque esset iuris ecclesiastici, a) Papa posset in eo dispensare; b) consuetudo contraria posset illud tollere. Atqui utrumque communissime negatur. Ergo illud praeceptum ad ius divinum pertinet. Non adest gravis obligatio confessionis praemittendae, nisi peccatum est certo commissum et certo mortale 10°. Ratio est, quia secus homo non est in stricto sensu conscius sibi peccati mortalis, quoniam conscientia est certa notitia. Nihilominus, nisi agatur de homine valde scrupuloso, etiam in casu peccati dubie mortalis et dubie commissi confessio valde suadenda est, ne 08 Theol. mor. 1. 6, n. 256. 00 Cf. Schans, Dic Lehrc v. d. Sakr. I, § 33. dc sacr. n> I40. 101 Theol. mor. II, n. 192. 105 Acta gen. I 489. ‘°’ Comm, in 3, q. 80, a. 4. *°* Cone. Trid. ses». 13, can. 11 de cuchar. (D«n*. n. 893). 100 Cf. Infra de peccati» dubii» confitendi», n. 375. 100 Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. II. S i. 145 eucharistia suo effectu privetur. Si quis autem post confessionem rite per­ actam recordatur peccati mortalis omissi, non tenetur ante communionem iterum confiteri, debet tamen illud accusare in confessione sequenti. Ratio est, quia huiusmodi peccatum non est quidem remissum ob solam contri­ tionem — quod Concilium Tridentinum insufficiens esse declaravit — sed per absolutionem sacramentalem, quae indirecte etiam hoc peccatum remisit. Nihilominus si istud peccatum omissum facile accusari potest ante com­ munionem, melius est hoc facere. Confessionis praemittendae praeceptum non obligat, dummodo hae 193 duae condiciones cumulative, i. e. simul adsint: defectus confessarii et necessitas communionis. a) Defectus confessarii significat absentiam cuiuslibet confessarii idonei. Ergo copia confessarii non censetur deficere, si solus desit confessarius consuetus aliusve, cui facilius fieri possit confessio. Confessio igitur communioni praemitti necesse est, quoties quis confiteri potest absque gravi incommodo, quod est ipsi confessioni extraneumloe. Tale incommodum adesset e. gr., si quis deberet facere iter duarum horarum ad confessionem instituendam; si ex confessione oriretur scandalum pro populo, ut si parochus iam paratus ad Missam deberet coram aliis confiteri, qui inde sinistras suspiciones caperent; si confessarius ex con­ fessione cognosceret nomen complicis; si parochus deberet confiteri peccatum valde probrosum iuveni suo vicario et exinde merito timeret, ne vicarius acciperet graves tentationes aut laederet sigillum107 etc. Nullum autem incommodum confessioni intrinsecum, ut e. gr. magna ct etiam extraordinaria erubescentia, excusat a confessione. Disputabant theologi, num ille, qui habet peccatum reservatum, teneatur deficiente confessario facultate donato, confiteri ante communionem simplici confessario, sed hodie haec controversia finita est. In casibus enim urgentioribus quilibet confessarius potest directe absolvere ab omnibus peccatis reservatis, ut infra n. 425 sqq. latius dicetur. b) Necessitas communionis adest e. gr., si moribundo viaticum ad­ ministrandum est a sacerdote peccatis obnoxio, qui ad habendas species eucharisticas prius celebrare debet; si sacerdos non potest sine gravi infamia aut scandalo populi Missam omittere; si quis in scamno com­ munionis iam sistens recordatur peccati mortalis, neque recedere potest sine infamia etc. Non autem adest necessitas sufficiens communicandi (cum sola contritione elicita) ad satisfaciendum praecepto paschali. Potest enim tunc communio paschalis differri. Sunt tamen complures auctores, qui etiam talem necessitatem putant sufficientem108. Pariter non est necessitas sufficiens celebrandi Missam sine confessione peccati mortalis praemissa, etsi ipse aut etiam complures alii tunc Missa carere debent die dominico aut festivo. Si tamen in isto casu infamia oriatur pro sacerdote — quod facile quidem accidit — aut si sacerdos ex officio teneatur celebrare Missam, adest necessitas sufficiens. '°· Cf. infra n. 380. 107 Ha quoque Gtnicot, Cas.consc., de subi. euch. cas. 2. ,0“ Cf. Mare, Instit. mor. II, n. 1550. ΓνΓμμκν. Man. Theol. mor. 11!« 10 146 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. Principium a. Sacerdos, qui sic deficiente confessorio et necessitate cogente celebravit Missam cum sola contritione, debet quam primum confiteri, i. e. intra triduum. Praeceptum confitendi quam primum non obligat laicos, sed sacerdotes. Etenim Concilium Tridentinum et Codex iur. can. c. 807 solos sacerdotes nominant, et lex non est extendenda extra proprios terminos. Ratio huius legis est, quia in sacerdotibus frequentius quam in laicis potest occurrere necessitas communicandi sine confessione. Vult autem Ecclesia praecavere, ne sacerdotes sub praetextu necessitatis sine confessione pluries celebrent.— ..Mandatum Tridentini factum sacerdoti sacrificanti ex necessitate cum pec­ cato mortali, confitendi quam primum, est consilium, non praeceptum."109 Haec propositio (38) ab Alexandro VII damnata est, ac proinde confessio quam primum instituenda revera praecipitur sub gravi iis sacerdotibus, qui in necessitate et deficiente confessario celebraverunt. — Obligatio confitendi quam primum ita intelligenda est, ut saltem intra triduum confessio fiat, si­ quidem terminus „quam primum" in legibus solet moraliter sumi pro spatio trium dierum. Ab eodem Alexandro VII damnata est propositio (39): „IHa particula ,quam primum' intelligitur, cum sacerdos suo tempore confite­ bitur." 1,0 — Urget autem haec obligatio confitendi, etiamsi sacerdos infra hoc triduum vel longius tempus non est celebraturus. Per accidens sacerdos obligatur eodem vel altero die ad confessionem, si praevidet sequentibus diebus non adfuturam esse occasionem confitendi, et si celebraturus est Missam altero die. Sin autem confessio est impossibilis intra triduum, e. gr. in locis missionum, sacerdos potest iterato celebrare, usque dum con­ fiteri possit. Communiter theologi docent, hoc Tridentinum praeceptum quam primum confitendi non exsistere pro sacerdotibus sacrilege celebrantibus in statu pec­ cati mortalis, etsi desit necessitas celebrandi vel adsit copia confessarii, quia Concilium voluit praecavere, ne sacerdotes praetextu necessitatis celebrandi confessionem differant. Illi autem sacerdotes, qui scienter sacrilege celebrant, non multum curant de confessione quam primum facienda, cum etiam extra necessitatem illam negligant; nec tamen propterea isti sacerdotes sacrilege celebrantes sunt melioris condicionis, quia multiplicant sacrilegia. 195 3. Devotio actualis exigitur propter reverentiam tanti sacra­ mentini. Quapropter non solum in ipsa communione omnes distrac­ tiones sunt vitandae utpote impedientes ahundantiorem gratiam, sed etiam praeparatio sedula et gratiarum actio fervens faciendae sunt. Per quantum tempus et praeparatio et gratiarum actio durare debeant, nihil certi determinatum est. S. Alphonsus11* dicit: ,.Gratiarum actio fiat saltem per dimidiam horam", immo admonet eos, qui perfectionem Christia­ nam anhelant, neque aliis negotiis occupantur, ut ordinarie per integram horam huic exercitio incumbant. Verumtamen hodiernis temporibus confessarius (ordinarie) ne exigat nisi ut fideles et sacerdotes per horae qua­ drantem vere ferventer gratias reddant post communionem recepi am. Ex­ cepto autem casu necessitatis non brevius tempus est impendendum. Idem valet de praeparatione ad s. communionem. Eheu! Illud ..Quotidiana vi­ lescunt" etiam in susceptione sanctissimae eucharistiae manifestatur. Proinde*111 194 1β· Dens. n. 1138. “· Dens. n. 1139. 111 Cf. Billuart, De sacr. in gcn. diis. 3, a. 4, § 2. **’ Praxis confess, η. 155. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. II. $2. 147 omni diligentia ac fortitudine contra tepiditatem negligentiamque pugnandum est in praeparatione atque gratiarum actione communionis. Scriptores ascetici indicant singulos pietatis actus, qui in susceptione istius sacramenti eliciendi sunt. Notandum superest, ut homo caveat post susceptam communionem statim aut sub brevi exspuere vel nares emungere, ne forte minimae particulae sacrarum specierum nondum in stomachum transmissae exspuantur aut per nares emungantur. §2. De dispositione corporis. Requisita. Triplex dispositio corporalis requiritur: 1. decentia habi­ tus, 2. munditia corporis, et 3. ieiunium naturale. 1. Decentia habitus propter reverentiam tanti sacramenti requiritur; 196 laeditur autem cum ex defectu tum ex inordinato luxu. Dummodo vero habitus sit mundus et non laceratus, vilitas eius non est obstaculum. Hinc pauperes possunt in vili, sed mundo et integro habitu ad sacram mensam accedere. — Haud parvam irreverentiam committit in eucharistiam ille, in cuius habitu apparet inordinatus ac prorsus mundanus luxus. Non enim eodem habitu eundum est ad saltationem et ad s. communionem. Ideo praesertim peccant mulieres, quae immodesto habitu scandalum praebent fidelibus cordatis. Sin vero immodestia habitus est nimia et praesertim si est scandalosa, tales mulieres, utpote publice indignae, arcendae sunt a s. communione. — Decet, ut ante communionem auferantur chirothecae, pariter ut milites accedentes ad sacram mensam prius deponant arma. Sacer­ dotes communicantes more laicorum debent ex praescripto Ritualis1,8 stolam induere. Quae quidem rubrica videtur etiam obligare, si sacerdos est com­ municaturus in aegritudine118. Diaconi accedentes privatim ad s. communio­ nem debent deferre super cottam (superpelliceum) stolam transversam, coloris albi vel eiusdem coloris ac sacerdos qui ministrat118. 2. Munditia corporis item requiritur a suscipiente hoc almum sacra-197 mentum. Porro corpus censetur immundum a) propter sordes adhae­ rentes, b) propter aegritudines exterius deturpantes, c) propter fluxum seminis aut menstrui sanguinis. a) Sordes adhaerentes et apparentes sunt ante susceptionem communionis abluendae. Unde peccat, qui manibus, facie et capite valde sordidis ad sacram mensam accedit, sed sacerdos exinde aliquem a communione rarissime potest aut debet repellere118. b) Aegritudines exterius leturpantes, ut e. gr. gravis inflammatio oculi, eczema, psoriasis etc., per se non impediunt susceptionem eucharistiae, cum sint involuntariae neque ad nutum auferri possint neque puritatem ipsius animae afficiant. Per accidens tamen, nempe si tales maculae videntibus horrorem iniciunt, et sub brevi cessabunt, melius est aut ad breve tempus abstinere a communione aut illam recipere privato modo, quin assistant extranei. *>* Tit. 4, c. 2, n. 4. 118 Cf. 5. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 276. "» Dccr. auth. n. 3499, dub. 2; Rit. Rom. tit. 4, c. 2, rubr. 4. Cf. Gasparri, Dc s. euchar. n. 1132. 10 148 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. c) Fluxus seminis, qui cum peccato mortali coniunctus fuit, impedit com­ munionem eodem die suscipiendam, etsi peccatum per bonam confessionem est deletum. Ita rubrica Missalis117. lusta tamen causa exsistente licet com­ munionem recipere in isto casu, postquam peccatum deletum est. — Fluxus autem seminis, qui sine ullo peccato accidit, scii, in pollutione involuntaria (aut in actu coniugali), per se non impedit susceptionem communionis aut etiam celebrationem Missae118* . Ratio est, quia secus magnum incommodum oriretur. Etenim iuxta Physiologos pollutiones involuntariae aliquando sunt quid prorsus naturale in iis, qui non exercent copulam carnalem. Similiter actus coniugalis aliquando est necessarius et stricte debitus. Esset autem durum, si propter actum naturalem inevitabilem aut stricte debitum homo excluderetur a mensa Domini. Idem dicendum est de fluxu sanguinis men­ strui et de purgatione post partum in mulieribus. Per accidens aliquando suadetur in istis casibus abstinere a communione aut celebratione Missae propter perturbationem mentis inde secutam et motus carnales adhuc ex­ sistentes. — Si fluxus seminis coniunctus fuit cum veniali peccato, e. gr. si copula maritalis habita fuit ex voluptate et sine necessitate, si pollutio accidit ex causa venialiter mala, tunc est veniale peccatum accedere ad s. communionem sine necessitate, nisi tamen istud peccatum veniale sit antea deletum per confessionem aut alio modo. Ratio est, quia tunc habetur et im­ munditia corporalis et macula animae, quae quidem duo contra reverentiam tanti sacramenti suntlle. Confessarii est iudicare in singulis casibus, quid sit magis expediens visis omnibus circumstantiis. — Antiqui auctores saepe nimis severi fuerunt in hac materia. 198 3. leiunium naturale (i. e. abstinentia ab omni cibo et potu a media nocte praecedenti) requiritur ex gravi praecepto Ecclesiae ad licite communionem suscipiendam. Ita ex universali consuetudine anti­ quissima, quae in compluribus Conciliis120 et in Codice iur. can. c. 858 confirmata est. Sic dicit Concilium Constantiense: „Licet Christus post coenam instituerit et suis discipulis administraverit ... hoc venerabile sacramentum, tamen hoc non obstante sacrorum canonum auctoritas, laudabilis et approbata consuetudo Ecclesiae servavit et servat, quod huiusmodi sacramentum non debet confici post coenam, neque a fidelibus recipi non ieiunis, nisi in casu infirmitatis aut alterius necessitatis a iure vel Ecclesia concesso vel admisso.*'121 Quae quidem a Martino V per Bullam „In eminentis" 1418 approbata sunt. Christus quidem volens se conformare legi mosaicae administravit eucha­ ristiam post celebrationem Paschatis; temporibus quoque apostolorum non raro agape praemittebatur s. communioni, sed iam S. Augustinus122 dixit, hoc naturale ieiunium „per universum orbem servari". Excipiebatur tamen dies Coenae Domini, qua communio sumebatur vespere post coenam. Ratio autem, quare Ecclesia introduxerit ieiunium naturale ante communionem, est reverentia debita tanto sacramento. Non enim decet, ut cibus eucharisticus sumatur, postquam paulo ante alius cibus stomachum implevit. Qua- 1,7 De defect. Missae tit. 9, n. 5 ; cf. S. theol. 3, q. 80, a. 7 ad 4. 118 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 272. 1,8 S. theol. 1. c. a. 7. 120 E. gr. Cone. Hippon. a. 393, can. 28; Cone. Trullam can. 29; Cone. Con­ stantiense a. 1415, sess. 13. 121 Dent, n. 626. Ep. 54 (al. 118), n. 8 (Mipne, Patr. Int. 33, 203). Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. Π. § 2. 149 propter etiam conveniens est, ut ille qui communicat paulo post mediam noctem (ut solet fieri in Natali Domini), a quibusdam horis nihil cibi sum­ pserit. Nihil quidem lege generali hac in re statutum est, sed aliquando lege particulari sancita est abstinentia per aliquas horas. Sic e. gr. Leo XIII128 concessit privilegium celebrandi Missam in ecclesia Lapurdensi statim post mediam noctem sub hac restrictione, ut sacerdotes tunc celebrantes quattuor horis ante a cibo et potu abstinuerint. Haec lex ecclesiastica ieiunii naturalis omnino non admittit parvi­ tatem materiae, neque ex parte temporis neque ex parte rei sumptae; quapropter etiam minimum, quod sumitur per modum cibi et potus, laedit eam et constituit grave peccatum, nisi adsit excusatio, de qua infra. Ratio est, quia non tam est praeceptum accedendi ad eucharistiam ieiunum, quam potius non accedendi post cibum aut potum sumptum. Qui autem communicat post quamcumque minimam partem sumptam, iam communicat post cibum aut potum124. Valde decens est, ut etiam post communionem (saltem per horae quadrantem) nullus cibus aut potus sumatur, attamen facile adesse potest causa excusans et coho­ nestans; e. gr. si sacerdos statim post Missam debet viaticum portare in locum valde distantem, potest licite sumere prius aliquid cibi aut potus. Vetus disciplina hac in re fuit multo severior125. Maioris claritatis causa explicanda est prius huius legis extensio et deinde exemptio ab ea. Extensio legis ieiunii versatur circa obiectum et circa tempus. 199 Obiectum huius legis est abstinentia totalis ab omni cibo et potu ante communionem, ut dictum est. Dico: ante communionem, nam non videtur ieiunium laedi, si simul cum specie consecrata vel imme­ diate post porrigitur aqua aut vinum, quod forsitan ante ipsam speciem consecratam in stomachum transmittitur. Etenim est una sumptio. Itaque iuxta praescriptum liturgicum datur aqua bibenda aegroto post communionem sumptam, vinum datur clericis communicantibus in Coena Domini, in Parasceve autem hostia consecrata mittitur in vinum non consecratum et simul cum eo sumitur. Ad rationem cibi et potus tria requiruntur: a) Ut res sumpta sit digestibilis. Hinc si quis deglutiret metallum, lapil­ lum, filum sericum aut laneum, ungues etc., non laederet ieiunium naturale; secus dicendum est de palea, herba etc. b) Ut res proveniat ab extrinseco, quia id, quod venit ab intrinseco, non proprie comeditur aut bibitur. Quare qui déglutit salivam vel sanguinem fluentem ex dentibus aut etiam naribus, non laedit ieiunium. Idem dicendum videtur de reliquiis ciborum, quae haerent inter dentesiae. Sunt quidem non­ nulli auctores, qui hoc negant aut distinguunt dicentes: Si deglutiuntur tales reliquiae fortuito, non frangitur ieiunium; secus autem, si ex plena voluntate deglutiuntur. Quae quidem distinctio parum solida videtur, cum laesio ieiunii sit res physica prorsus independens a voluntate. Si enim alicui aqua in,,a Dic ab Febr. 1885. *’* S. dlph. 1. c. n. 278. *a8 Cf. S. theol. 3, q. 80, a. 8 ad 6. ·’· Cf. Mieeale, de defect. Minsue tit. 9, n. 3, et S. theol. 3, q. 80, a. 8 ad 4. ISO Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. funditur, quantumvis repugnet, iam non est ieiunus neque communicare valet. Ergo nemo inquietandus est, si ante communionem reliquias cibi inter dentes haerentes deglutiverit127. Aliter res se habet, si quis vespere posuit in ore saccharum aliasve pillulas, quas post mediam noctem adhuc in ore ex­ sistentes deglutiat. Tunc enim habetur verus cibus aut potus, et ieiunium est laesum. c) Ut sumatur per modum comestionis aut potionis. Quapropter ieiunium non solvitur per illas res, quae in stomachum transiciuntur: a) per modum salivae, ut guttulae aquae qua dentes, os, guttur lavantur, guttulae sanguinis quae haerent in digito leviter laeso; vel tabacum, quod masticatur, modo sucus exspuatur. Licet autem huiusmodi tabaci masticatio ieiunium naturale non frangat, valde tamen indecens est ante communionem et a peccato veniali non excusatur158, β) per modum aspirationis, ut si quis tabacum fumat vel in naribus positam déglutit, aut si quis déglutit guttam pluviae aut muscam aut pulverem fortuito in os volantem. Si quis tamen ex proposito mandu­ caret muscas similesve res, ieiunium laederet. — Qui ad eluendum sto­ machum 118 ope alicuius instrumenti aquam absorbet et iterum reicit, ut nunc saepe fit, praecipiente medico, probabiliter ieiunium non laedit, etsi forsan modica pars aquae in stomacho remaneat, quia nihil per modum potus sumitur 13°. 200 Tempus mediae noctis computandum est a primo ictu horologii recte horam duodecimam signantis. Communiter theologi docent illum, qui audit primum ictum horologii recte enuntiantis mediam noctem, debere statim finem facere manducandi et bibendi, sed non debere exspuere cibum potumve iam in ore exsistentem at nondum deglutitum. Veteres auctores quidam autumabant comestionem aut potionem posse perduci usque ad ultimum horologii ictum, sed in praxi melius sequenda est prima opinio181. Oportet sequi horologium recte indicans tempus; unde si adsint plura horologia diverso modo indicantia, sequendum est horologium, quod videtur esse rectius. Attamen in istis casibus nimii scrupuli vitandi sunt, cum agatur de sola lege positiva ec­ clesiastica, ideoque in casu dubii licet sequi quodcumque horologium probabiliter rectum. Distinguitur nunc in omnibus fere locis tempus verum seu solare et tempus medium seu legale. Tempus solare diversum est in diversis locis iuxta apparentem solis motum. Tempus medium seu legale est idem in omnibus locis eiusdem regni. Porro fideles possunt (sed non tenentur') in ieiunio natu­ rali servando et in Officio divino recitando sequi tempus vel solare vel le­ gale lss. Difficultas oriri potest, si quis nocte transit ab uno loco, in quo'viget tempus legale, in alium locum, in quo viget tempus legale multum differens.127 *131 128 127 Ita etiam docet rubrica De defect. Missae 1. c. 128 5. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 280. 128 Den Magen auspumpen, laver l’estomac. 138 Cf. Monitore eccl. IX 184. Hodie saepe adhibetur a medicis sic dicta „nutritio artificialis", nempe ope alicuius fistulae nutrimentum in stomachum transicientis vel ope iniectionis in intestinum rectum. Hic ultimus modus non videtur laedere ieiunium naturale, cum ibi non habeatur diKcstio stomachatis; aliter est de primo modo. 131 Cf. S'. Alph. 1. c. n. 282. Cod. iur. can. c. 33, § 1. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. II. S 2. I5I E. gr. Bruxellis hora 11’/« serotina quis coenam sumit et deinde proficiscitur Aquisgranum, ubi crastina die s. communionem suscipit. Cum autem hora n3/« Bruxellis sit hora i2’/i Aquisgrani, dubitari potest, num talis homo adhuc sit ieiunus. Salva meliore sententia videtur esse menti legis con­ formius, si media nox computatur semper iuxta horologia illius loci, in quo communio sumitur. Ieiunium est enim propter communionem. Ergo illud mensurandum est iuxta istam. Nihilominus non est inquietandus ille, qui Bruxellis hora II3/» serotina coenavit et crastina die Aquisgrani communi­ cavit, quia prohibitio non est certa, neque quidquam Ecclesia determinavit de hac re. Exemptio a ieiunio naturali seu eucharistico conceditur in sex 201 casibus: 1. Ad sacrificium Missae complendum. Maior est enim obligatio divina non relinquendi sacrificium incompletum quam obligatio ecclesiastica ieiunii sacramentalis. Iste casus diverso modo accidere potest: a) Si sacerdos pro speciebus vini sumpsit aquam, quam si advertat dum habet in ore, non est exspuenda ob periculum eiciendi particulam hostiae antea sumptae, sed est deglutienda. Tunc praescribit rubrica Missalis, ut denuo oblatio et consecratio fiat, assumpta nova hostia et infuso vino in calicem; si tamen ,,Missa celebratur in loco publico, ubi plures adsint, ad evitandum scandalum poterit apponere vinum cum aqua, et facta oblatione consecrare ac statim sumere et prosequi cetera" 133. b) Si sacerdos post consecrationem unius vel utriusque speciei repentino morbo correptus non potest sacrificium perficere. Tunc enim, deficiente ieiuno sacerdote, ab alio non-ieiuno sacrificium perfici debet. Sacerdos autem ita perficiens sacrificium nequit eodem die aliam Missam celebrare13*, nisi tamen habeat facultatem binandi. c) Si sacerdos post consecrationem unius vel utriusque speciei recordatur se non esse ieiunum, nihilominus sacrificium perficere debet. Sin autem idem ante consecrationem advertit, tunc „tutius reputarem, ...quod Missam inceptam desereret, nisi grave scandalum timeretur". Ita S. Thomas133. Tale grave scandalum semper fere adest, si sacerdos celebrat in publico sacello. d) Si sacerdos sumpta iam ablutione invenit in corporali hostiam vel particulam hostiae, quam non potest neque reponere in tabernaculo, neque alio modo decenter servare, tunc tales reliquias consecratas sumat, „sive parvae sint sive magnae, quia ad idem sacrificium spectant". Ita Missale133. Fragmenta autem alterius sacrificii sumenda non sunt post ablutionem sumptam, nisi accesserit periculum gravis irreverentiae. 2. Ad profanationem eucharistiae vitandam137. Quod quidem diversis modis accidere potest, e. gr. imminente incendio vel irruentibus haereticis et minantibus sacrilegam violationem sacerdos etiam non-ieiunus posset sibi aliisque non-ieiunis distribuere hostias consecratas, ne violarentur. Immo tunc laicus posset, deficiente sacerdote aut diacono, 133 '·* ··» ··* De defect. Missae tit. 4, n. 5. Ita Leo XII per S. R. C. d. 16 Dec. 1823 (Decr. auth. n. 2630). S. theol. 3, q. 83, a. 6 ad a. *’· De defect. Missae tit. 7, n. 2. Cod. iur. can. c. 858, § 1. 152 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. hostias salvare propriis manibus. Ratio patet. Adhibetur enim medium in­ trinsecus licitum ad magnum malum vitandum. 3. Ad vitandum scandalum publicum. Lex enim naturalis vitandi scandali praevalet legi ecclesiasticae observandi ieiunii sacramentalis. Veteres theologi severius in hac re loquuntur. Sic e. gr. Busembaum138: „Quod tamen quidam putant vix fieri posse; eo quod occurri possit scandalo, dicendo sacerdotem casu aliquid sumpsisse ideoque impediri." Sane sola causa, ne populus die festo de praecepto carere debeat Missa, non excusat a ieiunii lege, quae videtur gravius obligare quam prae­ ceptum audiendi Missam; sed semper fere scandalum aut sinistrae oblocutiones populi merito timentur, si sacerdos debet populo parato ad Missam audiendam diebus festivis declarare, se non posse celebrare ob ieiunium laesum. Praeterea saepe timendum est, ne plures ex propria culpa tunc negligant alibi Missam audire, etsi hoc iis possibile sit. Quae cum ita sint, lex ecclesiastica ieiunii non est exaggeranda, ac proinde, si aliqualiter sed vere timetur scandalum, sacerdos non-ieiunus potest Missam dicere. Si sacerdos habens facultatem binandi (i. e. dicendi duas Missas diebus domi­ nicis et festivis) ex oblivione in prima Missa ablutionem sumpserit aut aliter post Missam ieiunium fregerit, iam non potest secundam Missam dicere, etsi inde admiratio aut scandalum populi oriatur. Ita S. Officium d. 2 Dec. 1874. In isto enim casu scandalum est pharisaicum et spernendum, cum omnes facile cognoscant sacerdotem non ob aliam causam Missam omittere nisi ob fractum ieiunium. Nihilominus, si etiam in isto casu grave scandalum oriretur, sacerdos posset secundam Missam dicere, quia hodie disciplina eucharistici ieiunii mitior effecta est, quam fuit anno 1874. Quodsi absque scandalo sacerdos potest declarare se non posse celebrare propter laesum ieiunium, neque populus alibi Missam audire commode valet, praestat, ut tunc loco Missae alia functio sacra in ecclesia instituatur. 202 4· Ad sumendum viaticum. Viaticum est communio sumpta in periculo mortis. In mortis periculo probabili, quod provenit quacumque ex causa (ex vulnere, veneno, infirmitate, operatione chirurgica periculosa imminente, sententia iudicis), eucharistia licite sumi potest a non-ieiuno. Ita ex consuetudine universali, ex Concilio Constantiensi supra citato, ex Codice iur. can. c. 858, § 1. Hoc indultum tamen non videtur ita intelligendum esse, ac si quis in periculo mortis ex mero libitu possit non-ieiunus communicare. Quod quidem videtur certum, si quis non graviter infirmus sumit viaticum, e. gr. milites ante pugnam, homo ante operationem chirurgicam valde periculosam, condemnatus ad mortem ante supplicium. Sed ne infirmi quidem possunt viaticum sumere non-ieiuni prorsus pro libitu, sine ulla ratione excusante. Etenim Concilium Constantiense aliquam necessitatem requirit; debet igitur adesse aliqua ratio­ nabilis etsi non ita gravis causa. Quodlibet autem rationabile incommodum ex parte sive aegroti sive ei inservientium sive ipsius sacerdotis sufficit, ut viaticum detur non-ieiuno. Quare in hoc non esse scrupulose procedendum merito animadvertit post Salmanticenses S. Alphonsus De iteratione viatici statuit Rituale Romanum*·®: ,,Perdurante mortis peri­ culo, sanctum viaticum secundum prudens confessarii consilium pluries, »»» Apud S. /Ilph., Theol. mor. 1. 6, n. 287. »a® L. c. n. 285. *·“ Tit. 4, c. 4, n. 1. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. II. § 2. ISS distinctis diebus, administrari et licet et decet." Ratio autem est, quia hoc sacramentum aegrotis non datur unice ad satisfaciendum praecepto, sed etiam in solatium et praesidium contra tentationes. Sententia, quae iam a S. Alphonso probabilis habita fuit141 et quae fere certa est (cf. Cod. iur. can. c. 864, § 3), docet aegrotum in periculo mortis versantem posse etiam quolibet die viaticum suscipere. Quaerunt hic insuper theologi, praesertim veteres, num sacerdos nonieiunus possit et debeat celebrare Missam ad conficiendam eucharistiam, quam post Missam daturus est homini in periculo mortis versanti? Casus iste est certo rarissimus, sed si revera occurreret, tunc neque Missa prohibenda neque lex ecclesiastica ieiunii esset urgenda cum dispendio legis divinae suscipiendi viaticum et cum detrimento spirituali hominis moribundi “2. 5. Infirmi, qui iam a mense (a 30 diebus) decumbunt sine certa spe 203 ut cito (i. e. intra paucos dies) convalescant, de prudenti confessarii consilio ss. eucharistiam sumere possunt semel aut bis in hebdomada, etsi aliquam medicinam vel aliquid per modum potus antea sumpserint. Ita Codex iur. can. c. 858, § 2. Per modum potus sumuntur omnia ea, quae bibuntur aut bibi possunt, etsi nutriunt, e. gr. café, thé, chocolatum, lac etiam cum ovo liquato commixtum, vinum etc.148 Nihil obstat, ne medicina etiam solida sumatur, e. gr. pillulae. Requiritur autem, a) ut praecedat prudens confessarii consilium, b) ut talis infir­ mus decumbat, quamvis non per totam diem et noctem. Ergo infirmi, qui possunt e domo egredi et in externo oratorio vel ecclesia com­ munionem recipere, non videntur posse uti hoc induito144*. Nota, a) Quamvis hoc induito uti valeant etiam illi aegroti, qui aliquibus horis e lecto surgere queant, tamen sacerdotes hoc modo aegroti non possunt dicere Missam etiam in oratorio privato, si nequeunt servare ieiunium naturale. Indultum enim non videtur valere nisi pro communione laicali, non autem pro Missa dicenda148. b) Confessarius non potest quidem concedere, ut tales infirmi non ieiuni communicent plus quam bis in hebdomadis; nihil autem obstat, ne etiam aliis diebus hebdomadae iidem infirmi ieiuni communionem recipiant. 6. „Sale a catechumenis in collatione baptismi praegustato, etsi ieiunium frangi videatur, adhuc tamen nullum dubium est, quin ad ·., communionem, suscepto baptismate, admitti possint, immo vero de­ beant." Ita S. Congr. de Prop. Fide d. 16 Febr. 1806. Scholion. De dispensatione in ieiunio eucharistico. In lege ieiunii sacra- 204 mentalis nemo auctoritate propria dispensare potest nisi Summus Pontifex. Haud desunt exempla huiusmodi dispensationum. Sic fertur Iulius III dis­ pensasse cum Carolo V imperatore, Pius IV cum missionariis in Indiis 141 L. c. Ita etiam Cod. iur. can. c. 864, § 3. ,4J 5. /llph. 1. c. n. 286. 143 Cf. S. Offic. d. 7 Sept. 1897. 144 Ita docet sententia communis, quam tamen impugnant Cappello (De sacr. n, 506), Vermccrsch (Commentar, n. 57 (a. 1922]). Ita etiam Gopfert, Moraltheol.’ III 67; cf. Cod. iur. can. c. 808. 154 Tract. IV. De eucharistia. Sectio 1. pro rerum circumstantiis1*’. Nostris diebus ista dispensatio non ita dif­ ficulter obtineri potest a S. Congr. de Sacramentis pro fidelibus, a S. Officio pro sacerdotibus Missam celebrantibus, a S. Congr. de Rei. pro religiosis communicantibus, si adsunt causae rationabiles; immo pro sacerdotibus in casu urgentiore ab Ordinario loci147. Num autem licet epikeiam adhibere in hac lege, si quis secus recipere non possit communionem paschalem? Complures affirmant, e. gr. Toletus1*9, Gasparri14·, D’Annibale “°, Génicot,el, Berardi Lehmkuhl18s, Noldin * 184*. Ratio est, quia communio paschalis mandatur ex praecepto quasi-divino, quod praevalet legi ecclesiasticae ieiunii. Quae quidem sententia videtur probabilis, sed in praxi scandalum praecavendum est, immo, si est possibile, communio potius paulo post mediam noctem istis infirmis administranda est. Ceterum casus est rarissimus, quod per totum tempus paschale aliquis sit ita infirmus, ut non possit communionem recipere, neque ut viaticum, neque iuxta indultum Pii X supra explicatum, neque ut ieiunus. Similiter iuxta nonnullos auctores (e. gr. Génicot, Cappello, Cornelisse) ex epikeia adhibita licitum est ad gravissima incommoda vitanda, ut neosacerdos involuntarie et clam non-ieiunus celebret primitias sollemnes; item, ut puer non-ieiunus recipiat primam communionem sollemnem. 205 ARTICULUS III. De obligatione suscipiendi eucharistiam. Exsistentia obligationis. Principium i. Necessitate medii nemini necessaria est sumptio eucharistiae in re. Haec propositio est de fide definita contra complures Graecos et Calvinistas. Dicit enim Concilium Tridentinum: „S. q. d. parvulis, antequam ad annos discretionis pervenerint, necessariam esse eucharistiae communio­ nem, A. S.“ Quod autem hic definitur pro parvulis, valet etiam pro adultis. Nam necessitate medii nihil aliud necessarium est ad salutem nisi gratia sanctificans atque ea, quae Deus ut absolute necessaria praescripsit. Atqui gratia sanctificans non datur ab eucharistia, sed iam data supponitur, cum sit sacramentum vivorum. Insuper non potest probari Deum absolute prae­ scripsisse realem sumptionem eucharistiae, sicuti e. gr. praescripsit fidem actualem pro adultis. Hinc absque omni dubio salvaretur (e. gr. adultus paganus), qui rite dispositus reciperet baptismum, quo suscepto subito moreretur, antequam eucharistiam recipere posset. 206 Principium 2. Sumptio eucharistiae in voto (saltem implicito) est necessaria necessitate medii, ita ut secus salus haberi nequeat. Ita videtur S. Thomas1” docere: „Per baptismum ordinatur homo ad eucharistiam: et ideo ex hoc ipso quod pueri baptizantur, ad eucharistiam 140 Videsis Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 6, c. 8, n. 19. 147 Cf. S. Offic. d. 22 Mart. 1923 (Acta Ap. Sed. XV 151). 149 Summa casuum consc. 1. 2, c. 28. 149 De euchar. II, n. 1129. Summula Theol. mor. III, n. 411. 141 Theol. mor. II, n. 202. 152 Exam, confess. I, η. 764· 189 Theol. mor. II, η. 221. 184 De sacr. n. 157. 189 Sess. 21, can. 4 (Dent. n. 937). *” S. theol. 3, q. 73, a. 3. Eodcm modo sentiunt S'. Alphons. (Theol. mor. 1. 6, η. 192); Joh. Nicolussi, Die Notwendigkcit der Eucharistie, Bozen 1917. Cat. Rom. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. III. 155 ordinantur per Ecclesiam: et sic sicut ex fide Ecclesiae credunt, sic ex fide Ecclesiae desiderant eucharistiam." Quam doctrinam Angelicus Doctor alibi157 confirmat dicens: „Hoc sacramentum [eucharistiae] ex se ipso vir­ tutem habet gratiam conferendi; nec aliquis habet gratiam ante susceptionem huius sacramenti nisi ex aliquo voto ipsius, vel per se ipsum, sicut adulti; vel voto Ecclesiae, sicut parvuli." Ratio autem huius doctrinae est, quia eucharistia est a) immolata Christi caro; haec autem simul est pretium redemptionis nostrae et principium nostrae sanctificationis; b) finis omnium sacramentorum, quippe quae tendant ad unionem cum Christo; quae quidem unio est maxima in eucharistia; c) medium necessarium ad perseverandum in statu gratiae sanctificantis. — Votum suscipiendae eucharistiae debet esse explicitum in adulto, qui cognoscit eucharistiam et praeceptum Christi: „Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis.” 158 In infantibus autem sufficit votum implicitum, sicuti etiam in illis sufficit fides implicita. Principium 3. Sumptio eucharistiae in re omnibus usum rationis 207 habentibus necessaria est necessitate praecepti tam divini quam ec­ clesiastici. a) Praeceptum divinum suscipiendae eucharistiae manifeste eruitur cum ex verbis supra citatis: „Nisi manducaveritis...", tum ex verbis Christi post institutionem eucharistiae prolatis: „Hoc facite in meam commemo­ rationem." 159 Quae quidem verba S. Paulus non tantum sacerdotibus, sed etiam omnibus fidelibus applicatleo. Praeceptum istud divinum agnoscit Con­ cilium Tridentinum181: ,,Sumi autem voluit [Salvator] sacramentum hoc tamquam spiritualem animarum cibum, quo alantur et confortentur viventes vita illius, qui dicit: ,Qui manducat me, et ipse vivet propter me.'" S. Tho­ mas* 182 dicit: ..Manifestum est, quod homo tenetur hoc sacramentum sumere non solum ex statuto Ecclesiae, sed ex mandato Domini." Tempus obligationis. Si nunc quaeritur, quandonam hoc prae-208 ceptum divinum obliget, nihil aliud dici potest nisi: id obligare 1. ali­ quoties in vita post adeptum usum rationis; 2. probabilissime etiam in articulo mortis193. 1. Eucharistiam ex iure divino aliquoties in vita suscipiendam esse, est omnino certum et manifeste eruitur ex textibus S. Scripturae supra citatis. Quoties in vita sumenda sit eucharistia, Christus non deter­ minavit, sed hoc reliquit Ecclesiae determinandum. 2. Viaticum in articulo mortis ex iure divino esse suscipiendum, licet cognosci ex universali praxi Ecclesiae. Accedit ratio. Nam si umquam cibus eucharisticus debet corroborare animam, certo in articulo mortis. Nec obstat, quod antiquitus eucharistia etiam in articulo mortis quibus­ dam magnis peccatoribus et capite damnatis quandoque denegata est. Nam talis usus numquam exsistebat in universali Ecclesia, sed in P. 2, c. 4, q. 41. Contrarium autem docent Caietanus (Com. in 3, q. 80, a. 12; q. 1, a. 6) et multi moderni, ut Bucceroni, Génicot, Pesch, Cappello etc. *” Q· 79. a. 1 ad I ; cf. etiam q. 80, a. n. 118 Io. 6, 54. 159 Luc. 22, 19. ,n0 i Cor. it, 26. '·> Scss. 13, c. 2 de cuchar. (Dens. n. 875). 182 S. theol. I. c. '·· Cf. i. /llph., Theol. mor. I. 6, n. 290 et 295. I 56 Tract. IV. De eucharistia. Sectio 1. quibusdam tantum locis. Quando autem episcopi aut concilia provincialia simile quid statuebant, praesertim per excommunicationem ic dictam ..anathema maranatha”, nihilominus solebant addere „nisi resipuerit"184*. Mortis articulus, in quo s. communio ut viaticum sumenda est, intelligi non debet in stricto sensu (quando scii, mors iamiam inevitabiliter imminet), sed latius pro quovis gravi periculo mortis. Itaque viaticum debet dari e. gr. ante operationem chirurgicam periculosam; durante lue grassante, si periculum contagionis et mortis est valde im­ minens; militibus ante proelium; ante puerperium, quod est extra­ ordinarie periculosum; capite damnatis ante supplicium etc. Expedit, ut saltem una hora ante mortem istis damnatis viaticum praebeatur, ita ut in supplicio species eucharisticae iam sint dissolutae. Quando quis viaticum sumpsit sacrilege, non satisfecit praecepto divino; quapropter iterum s. eucharistiam suscipere debet, saltem si hoc sine infamia fieri potest. Prudentis confessarii est iudicare, quid sit faciendum in casu sacrilegi viatici. Ante omnia moribundus debet sacramentalem absolutionem digne suscipere; deinde curandum est, ut altero die communionem iterum recipiat. Potest tamen, ne admiratio oriatur, moribundus petere communionem devotionis causa. Quodsi ex causa rationabili ne id quidem fieri queat, videtur adesse ratio sufficiens viaticum occulto deferendi, id quod facere potest etiam confessarius religiosus, ne infirmi sacrilegium prodat. Ita Noldin188 et Aertnys188. Hoc ultimum tamen puto raro expedire, quia facile res detegeretur, sigillum confessionis periclitaretur aliaque incommoda exsurgerent. 209 Quaeres: Cum iuxta sententiam probabilissimam viaticum sit ex prae­ cepto divino sumendum, num ille, qui paulo ante vel etiam eodem die ex devotione communionem sumpsit, tenetur subitaneo periculo mortis irruente viaticum sumere? E. gr. sacerdos, qui mane Missam dixit, post meridiem apoplexia perculsus in periculo mortis versans teneturne viaticum sumere? Viaticum in tali casu posse recipi hodie est indubium et manifeste eruitur ex Codice iur. can. c. 857 et 864, § 2; nam ratio, quam opponunt nonnulli auctores, neminem posse bis in die communicare, est futilis. Nonne tot sacerdotes celebrantes duas Missas omnibus diebus dominicis et festivis communicant bis in die? Debere autem recipi viaticum in tali casu non potest probari neque ex divino neque ex ecclesiastico iure. Sane unusquisque adultus tenetur sub gravi recipere viaticum in articulo mortis, sed qui paulo ante s. communionem sumpsit, videtur habuisse interpretativam intentionem suscipiendi viaticum, cum unusquisque praesumatur velle implere praeceptum grave, quod potuit per actum suum implere. Idque tutum est in praxi, saltem si homo suscepit s. communionem in aegritudine, quae subito aggravata mortis articulum inducit. Nihilominus valde consulenda est iterata susceptio s. eucharistiae utpote efficacissimae ad superanda pericula ultimi agonis187. Ergo in praxi breviter sic dicendum videtur: Qui intra hebdomadam prae­ 184 Cf. Syn. Remens. a. 900 (apud Harduin. VI, r, 467); Billuart, De euchar. diss. 6, a. 3, dico 6°. 104 De sacr. n. 137. 188 Theol. mor. II, n. 91, q. 9. 187 Ita etiam Cod. iur. can. c. 864, S a. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. III. I 57 cedentem recepit digne communionem, non stricte tenetur, imminente periculo mortis, s. eucharistiam tamquam viaticum iterum sumere; qui autem, etiam eodem die, communicavit, ei valde suadetur periculo mortis repentino irruente viaticum sumere168. b) Praeceptum ecclesiasticum suscipiendae eucharistiae. 210 Susceptio eucharistiae est etiam praescripta et determinata a lege eccle­ siastica. Concilium Lateranense IV (1215) statuit, ut „omnis utriusque sexus fidelis, postquam ad annos discretionis pervenerit, omnia sua solus peccata saltem semel in anno confiteatur ... suscipiens reverenter ad minus in Pascha eucharistiae sacramentum"lee. Idem definivit Concilium Tridentinum: „Si quis negaverit omnes et singulos Christi fideles utriusque sexus, cum ad annos discretionis pervenerint, teneri singulis annis saltem in Paschate ad communicandum iuxta praeceptum s. matris Ecclesiae, A. S.“ *170171 Idem prae­ cipit Cod. iur. can. c. 859. Prima communio recipienda est, postquam homo ad annos discre-211 tionis pervenerit, non autem antea1T1. Quando autem incipiat sufficiens usus rationis ad hoc sacramentum requisitus, nequit mathematice defi­ niri, quippe quod pendeat ex maturitate intellectus et instructione recepta uniuscuiusque hominis. Tamquam regula generalis haberi potest doctrina Angelici Doctor is: „Quando iam pueri incipiunt aliqualem usum rationis habere, ut possint devotionem concipere huius sacramenti, tunc potest iis hoc sacramentum conferri."172 Quae quidem verba citantur et approbantur a S. Congregatione de Sacramentis d. 8 Aug. 191017’, insuper declarante aetatem discretionis requisitam pro confessione et communione esse eandem. „Cognitio autem religionis, quae in puero requiritur, ut ipse ad primam communionem convenienter se praeparet, ea est, qua ipse fidei mysteria necessaria necessitate medii pro suo captu percipiat, atque eucharisticum panem a communi et corporali distinguat, ut ea devotione, quam ipsius fert aetas, ad ss. eucharistiam accedat."174 Episcopi uniuscuiusque regionis generaliter solent determinare, qua aetate pueri ad primam communionem admitti possint; attamen iudicare, num aliquis puer particularis sit sufficienter dispositus ad s. com­ munionem recipiendam, pertinet ad parentes (eorumque locum tenentes) et confessorium™. ,.Parocho autem est officium advigilandi (etiam per examen, si opportunum prudenter iudicaverit), ne pueri ad s. synaxim accedant ante adeptum usum rationis vel sine sufficienti disposi­ tione; itemque curandi, ut usum rationis assecuti et sufficienter dispositi 188 Cod. iur. can. c. 864, § 2. Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 258, dub. 2 et 3. 1,10 Dene. n. 437. 170 Sess. 13, can. 9 de euchar. (Denz. n. 891). 171 Cod. iur. can. c. 854, § I. ”a S. theol. 3, q. 80, a. 9 ad 3. Angelicus Doctor dicit: potest; non autem dicit: debet conferri. Quare non recte dicunt nonnulli : Statim post adeptum usum rationis unusquisque debet ex iure divino suscipere ss. eucharistiam. ·’* Acta Ap. Sedis II 581 (Denz. n. 2137—2144). ‘7* Ib. n. 3 (Denz. n. 2139), et Cod. iur. can. c. 854, § 3. ‘78 Cat. Rom. P. a, c. 4. <1· 49 et Cod. iur. can. c. 854. § 4· 158 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. quamprimum hoc divino cibo reficiantur." Ita Codex iur. can. c. 854, § 5. In regionibus septentrionalibus aetas conveniens primae communionis sollemnis suscipiendae ab aliquibus episcopis determinatus est annus nonus; in regionibus vero meridionalibus aetas minor sufficere potest. Notandum est, ius recipiendi pueros ad primam communionem minime esse ius paroeciale17e. Quilibet igitur confessarius potest privatim admittere puerum ad primam communionem. Nihilominus valde consulendum est, ut pueri ordinarie admittantur ad primam communionem vel a parocho vel ab eo, cui demandata est instructio religiosa eorum. Quodsi autem puer ante tempus statutum pro prima communione in mortis periculum cadit, obligatio gravis adest porrigendi illi sufficienter usum rationis habenti communionem per modum viatici brevi instructione praemissa1''’. 212 Communio paschalis praescripta est partim a lege divina, partim a lege ecclesiastica; a divina quidem, in quantum includit praeceptum Domini aliquoties suscipiendi eucharistiam; ab ecclesiastica autem, in quantum determinatur tempus huius susceptionis. Circa praeceptum ecclesiasticum communionis paschalis sequentia breviter notare iuvat: i. Tempus paschale se extendit a dominica Palmarum usque ad dominicam in Albis, potest tamen ab Ordinariis locorum extendi generaliter pro ipsorum territorio a IV dominica Quadragesimae usque ad festum SS. Trinitatis178 *177. Parochi et confessarii possunt exsistente legitimo impedimento protrahere tempus paschale pro singulari per­ sona17’. — Cum prorogatio temporis paschalis vigens in plerisque regionibus sit privilegium locale, omnes quasi-domicilium habentes vel vagi vel peregrini, qui licite extra propriam paroeciam communicant, hoc privilegium participant, licet illud in loco domicilii ipsorum non vigeat. Ille, qui sine gravi causa differt communionem etiam per diem extra tempus paschale, graviter peccat. Ita sententia communis, docens hoc praeceptum non admittere parvitatem materiae180. Ille, qui communio­ nem non suscepit tempore paschali, tenetur postea quantocius accedere ad sacram mensam, neque potest exspectare usque ad sequens tempus paschale. Ita sententia probabilior. Praeceptum enim paschale non est impositum ad finiendam, sed ad urgendam obligationem suscipiendae communionis. Quare Codex iur. can. c. 859, § 4 statuit: ..Praeceptum paschalis communionis adhuc urget, si quis illud praescripto tempore quavis de causa non impleverit." »’· Cf. S. C. Ep. et Reg. d. 14 Martii 1908 (Analect. eccl. XVI [1908] 142); Cod. iur. can. c. 854, § 4. 177 Cf. Decr. S. C. de Sacr. supra citatum (Denz. n. 2144); Cod. iur. can. c- 854, § 2. 178 Cod. iur. can. c. 859, § 2. 178 Ita ex Cone. Lateran. IV (Dens. n. 437) ct ex c. 859, § 1. 180 Lehmkuhl, Theol. mor. I, n. 1452; Noldin, De praccept. n. 695; Marc, Inst. mor. II, n. 1570. Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. III. 159 Praecepto paschali non satisfit per communionem sacrilegam. Ita est certum ex propositione 55 damnata ab Innocentio XI1S1, et ex Cod. iur. can. c. 861. 2. Locus communionis paschalis est propria paroecia. Ita ex variis Decretis Summorum Pontificum182. Finis autem huius legis est duplex, scii, a) ut parochus valeat proprias oves cognoscere, et b) ut fideles suam erga eum subtectionem profiteantur. Quae quidem circumstantia loci iam non stricte obligat; suadendum est tamen fidelibus, ut praecepto paschali satisfaciant in sua quisque paroecia; et qui in aliena paroecia satis­ fecerint, curent proprium parochum de adimpleto praecepto certiorem facere183. Communio paschalis licite sumi potest in quolibet oratorio vel ecclesia intra fines paroeciae sita. Qui a parocho eiusve delegato tempore paschali sumpsit viaticum, censetur satisfecisse praecepto annuae communionis. Exceptiones. Ab obligatione vel consilio sumendi communionem 213 paschalem in ecclesia paroeciali eximuntur: a) Sacerdos, qui per Missae celebrationem ubique satisfacit184* . b) Religiosi utriusque sexus eorumque familiares commensales, qui communicare possunt in propriis sacellis. Idem valet de viris sive mu­ lieribus in communi viventibus sine votis. c) Milites, incarcerati, studentes in collegiis habitantes aliique, qui ex iure particulari vel ex legitima consuetudine in propriis sacellis satis­ facere possunt praecepto. d) Peregrini absentes a propria paroecia durante tempore paschali, item vagi possunt communionem paschalem recipere in qualibet ecclesia vel oratorio183. Scholion. De communione sub utraque specie. In ritu latino com-214 munio omnino sub sola specie panis praebeatur188. Communio sub utraque specie non est necessaria nisi pro illo, qui Missam celebrat. Contrarium docent Hussitae (praesertim illi, qui vocabantur Utraquistae vel Calixtini), Luther, Calvin, Orientales schismatici. Nam in vetere Ecclesia communio ■■aepe dabatur sub una tantum specie; praesertim fideles, qui eucharistiam iu proprias domos portabant, in specie panis consecrati hoc fecerunt. In­ fantibus dabatur eucharistia sub sola specie vini187. Iam inde ab antiquis­ simis temporibus feria VI in Parasceve in Missa praesanctificatorum sacer­ dos communionem sub una specie sumpsit. Quapropter merito definivit Con­ cilium Tridentinum: ,,S. q. d. ex Dei praecepto vel necessitate salutis omnes ••t singulos Christi fideles utramque speciem ss. eucharistiae sacramenti sumere debere, A. S.“188 Rationes autem, quare Ecclesia introduxerit di­ sciplinam communionis laicalis sub una specie, nempe panis, sunt e. gr. peri­ culum effusionis, si magnae multitudini distribuitur calix; periculum con­ tagionis, si quis bibit ex calice, e quo alius morbo contagioso infectus biberit; 1,1 Dene. n. 1205. E. gr. Benedicti XIV Const. „Magno cum animi" § 21, d. 2 lunii 1751. ··· Cod. iur. can. c. 859, § 3. 188 S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 300. **·' Ib. 188 Cod. iur. can. c. 852. 187 Cf. S. Cypr., De lapsis c. 25 (Migne, Patr. lat. 4, 500). ,8" Scss. 3t, can. 1 de comm. (Dent. n. 934). j 60 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. naturalis aversio bibendi cum aliis ex eodem calice; difficultas comparandi vinum purum in quibusdam regionibus etc. Quae quidem rationes sufficientissimae sunt, ut laici sumant sub specie panis solius eucharistiam, in qua recipiunt aeque perfecto modo totum Christum, ac si sub utraque specie communicent. Orientalibus vero unitis permittitur communio sub utraque specie. Leo XIII188 permisit, ut etiam laici latini ritus possent iuxta ritum Orientalium sumere communionem in illis locis, ubi propter longinquitatem distantiae non possunt sine gravi incommodo adire ecclesiam proprii ritus18°. Quam quidem licentiam adhuc ampliavit Pius X statuens, ut etiam pietatis causa omnibus fidelibus cuiusvis ritus liceat sacramentum eucharisticum sus­ cipere quolibet ritu confectum m. ARTICULUS IV. De communione frequenti. 215 Notio. Nomine communionis frequentis proprie intelligitur com­ munio saepius in hebdomada suscepta vel etiam communio quotidiana. Ergo communio hebdomadaria et a fortiori communio de quindena in quindenam proprie non est communio frequens*180 182. Iuxta praesentem 181 Ecclesiae disciplinam iam non licet pluries in die communionem re­ cipere. Cf. tamen supra n. 209 dicta de viatico et infra n. 285 dicenda de pluribus Missis eodem die celebratis. De communione frequenti vel potius de dispositionibus ad eam re­ quisitis abolitae sunt regulae, quae antiquitus tradebantur praesertim a S. Alphonso183 et S. Francisco Salesio184 aliisque. Nunc omnino ser­ vanda sunt statuta lata a S. Congregatione Concilii et approbata a Pio X d. 20 Dec. 1905185*. Cum tota doctrina et disciplina in his statutis inveniantur, hic subnectimus illa cum brevibus commentariis. Regulae. 1. ..Communio frequens et quotidiana188 utpote a Christo Domino et a catholica Ecclesia optatissima omnibus Christi fidelibus cuiusvis ordinis aut condicionis pateat, ita ut nemo, qui in statu gratiae sit et cum recta piaque mente ad s. mensam accedat, impediri ab ea possit." — In his verbis continetur fere essentia totius decreti. Iam Innocentius XI187 definivit, ne quis propter solum statum laicalem aut coniugalem aut commercialem ar­ 188 Const. ..Orientalium dignitas" d. 30 Nov. 1894. 180 Cf. de communione sub utraque specie Drouven, De re sacr. I 432 sqq. 181 Const. ..Tradita ab antiquis" d. 14 Sept. 1912 (Acta Ap. Sedis IV 616). Cf. S. C. de Prop. Fide d. 27 Mart. 1916 (Acta Ap. Sedis VIII 106) ; Cod. iur. can. c. 851, § 2. 188 Communio saepius et regularibus intervallis, e. gr. quolibet mense vel quo­ libet bimestri suscepta, valde commendanda est piis sodalitatibus in paroecia ex­ sistentibus. Experientia teste huiusmodi communiones regularibus intervallis susceptae uberrimos fructus solent producere. 188 Praxis confess, η. 148 sqq. 188 Philothea 1. 2, c. 20. 185 Dens. η. 1985—1990. 188 Angelicus Doctor, qui haud immerito vocatus est Doctor eucharistiae, dicit de communione quotidiana: „Hoc sacramentum est cibus spiritualis; unde sicut cibus corporalis quotidie sumitur, ita et hoc sacramentum quotidie sumere lauda­ bile est" (S. theol. 3, q. 80, a. 10 ad 1). 187 Decr. „Cum ad aures" d. 12 Febr. 1679 (Dent. n. 1147 sq.) Caput IV. De subiecto eucharistiae. Art. IV. ι6ι ceretur a frequenti communione, atque ut frequentia communionis deter­ minaretur a prudenti confessario. Decretum autem Pii X addit nullam aliam condicionem stricte requiri ad tam frequentem communionem nisi a) statum gratiae atque b) rectam piamque mentem. 2. „Recta autem mens in eo est, ut, qui ad s. mensam accedit, non usui aut vanitati aut humanis rationibus indulgeat, sed Dei placito satisfacere velit, ei arctius caritate coniungi, ac divino illo pharmaco suis infirmitatibus ac defectibus occurrere." Quod quidem statutum omnino debet attendi prae­ sertim in collegiis puerorum et puellarum, ubi complures aliquando saepius ad s. mensam accedunt, non ex recta mente seu ex motivo supernatural!, sed vel ad placendum magistris, vel unice quia vident alios sic facientes. Qui quidem fines, si sint principales, prorsus arcent a s. communione, quippe quae non debeat inservire commodis terrenis. 3. „Etsi quam maxime expediat, ut frequenti et quotidiana communione utentes, venialibus peccatis, saltem plene deliberatis, eorumque affectu sint expertes, sufficit nihilominus, ut culpis mortalibus vacent, cum proposito se numquam in posterum peccaturos: quo sincero animi proposito fieri non potest, quin quotidie communicantes a peccatis etiam venialibus ab eorum­ que affectu sensim se expediant." — Quo statuto abolita quidem est maior severitas antiquorum, sed etiam nunc valere videtur, quod dicit S. Alphonsus1’8: ,,Quodsi postea dignoscatur, non obstante frequentia communionis animam nihil proficere in via perfectionis, neque se emendare a culpis de­ liberatis, licet venialibus, ut si adhaeret etiam voluptatibus sensuum in videndo, audiendo, edendo, cum aliqua vanitate vestiendo, tunc certe consulto restringendus est usus communionis; etiam ut serio cogitare incipiat de sua emendatione et suae spirituali perfectioni consulere." Quae quidem disciplina etiam applicanda esset sacerdotibus celebrantibus Missam, sed quia sacri­ ficium Missae ex opere operato tam immensos fructus affert toti mundo, hinc sacerdos a celebranda Missa non est arcendus iuxta praesentem disci­ plinam, nisi scandalose vivat. 4. „Cum vero sacramenta Novae Legis, etsi effectum suum ex opere operato sortiantur, maiorem tamen producant effectum, quo maiores disposi­ tiones in iis suscipiendis adhibeantur, idcirco curandum est, ut sedula ad s. communionem praeparatio antecedat et congrua gratiarum actio inde se­ quatur, iuxta uniuscuiusque vires, condicionem ac officia." Non est quidem necesse, ut integra praeparatio vel gratiarum actio fiat in ecclesia aut in oratorio, sed confessarius sedulo insistat ut fideles ante et post communionem piis affectibus vacent atque ut omnes distractiones voluntarias vitent. 5. „Ut frequens et quotidiana communio maiori prudentia fiat uberiorique merito augeatur, oportet, ut confessarii consilium intercedat. Caveant tamen confessarii, ne a frequenti seu quotidiana communione quemquam avertant, qui in statu gratiae reperiatur et recta mente accedat." Prudenter autem confessarius iudicet, utrum frequens communio sit per accidens coniuncta cum gravibus incommodis, e. gr. cum perturbatione pacis in familia, cum detrimento obligationum status etc. 6. ,,Cum autem perspicuum sit, ex frequenti seu quotidiana s. eucharistiae sumptione unionem cum Christo augeri, spiritualem vitam uberius ali, ani­ mam virtutibus effusius instrui et aeternae felicitatis pignus vel firmius sumenti dari, idcirco parochi, confessarii et contionatores, iuxta probatam *·* Praxis confess, n. ijg. PmOmmrm, Mail Thaol mor, HI. π 102 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. catechismi Romani doctrinam10®, Christianum populum ad hunc tam pium ac tam salutarem usum crebris admonitionibus multoque studio cohortentur." 7. „Communio frequens et quotidiana praesertim in religiosis institutis cuiusvis generis promoveatur 20°, pro quibus tamen firmum sit Decretum .Quemadmodum' diei 17 mensis Dec. 1890 a S. Congr. Ep. et Reg. latum. Quam maxime quoque promoveatur in clericorum seminariis, quorum alumni altaris inhiant servitio; item in aliis Christianis omne genus ephebeis." 8. „Si quae sint instituta, sive votorum sollemnium sive simplicium, quo­ rum in regulis aut constitutionibus vel etiam calendariis communiones ali­ quibus diebus affixae et in iis iussae reperiantur, hae normae tamquam mere directivae, non tamquam praeceptivae putandae sunt. Praescriptus vero com­ munionum numerus haberi debet ut quid minimum pro religiosorum pietate. Idcirco frequentior vel quotidianus accessus ad eucharisticam mensam libere iisdem patere semper debebit iuxta normas superius in hoc decreto traditas. Ut autem omnes utriusque sexus religiosi huius decreti dispositiones rite cognoscere queant, singularum domorum moderatores curabunt, ut illud quotannis vernacula lingua in communi legatur intra octavam festivitatis Corporis Christi." 9. „Denique post promulgatum hoc decretum omnes ecclesiastici scrip­ tores a quavis contentiosa disputatione circa dispositiones ad frequentem et quotidianam communionem abstineant." — Hoc ultimo statuto minime pro­ hibitum esse videtur, ne theologi de dispositionibus requisitis disserant; solae contentiones et controversiae, quae hac de re antiquitus exsistebant, inter­ dicuntur. Nota. Quamvis hebdomadaria confessio sit ordinarie commendanda fre­ quenter communicantibus, tamen non est ipsis necessaria ne pro indulgentiis lucrandis quidem200·. Hinc possunt confessionem differre ad quindenam vel tres hebdomadas vel ultra, si adest sufficiens causa, e. gr. defectus temporis sive ex parte ipsorum, sive ex parte confessarii. Nihilominus haec dilatio ne sit nimia 1 CAPUT V. De ministro eucharistiae. Eucharistiae minister debet illam consecrare, distribuere et asser­ vare. Unde dividimus hoc caput in tres articulos: 1. de consecratrione eucharistiae; 2. de eius distributione; 3. de eius asservatione. ARTICULUS I. De consecratione eucharistiae. 216 Principium. Omnis et solus sacerdos potest valide consecrare eucha­ ristiam. Contrarium docuerunt Albigenses et Novatores saeculi XVI. lam Con­ cilium Lateranense IV (1215) definivit: „Hoc utique sacramentum nemo potest conficere nisi sacerdos, qui rite fuerit ordinatus."201 Ratio autem est, quia Christus solis sacerdotibus dixit: „Hoc facite in meam commemora­ tionem." Potestas consecrandi ita inhaeret characteri sacerdotali, ut num10’ P. 2, c. 4, n. 60 vel q. 47. 200 Cf. Cod. iur. cnn. c. 595, § 2 sqq. 2000 ib. c, »01 [Jene. n. 430. Caput V. De ministro eucharistiae. Art. II. 163 quam illi auferri possit. Quapropter etiam sacerdos haereticus, schismaticus et apostata valide consecrat, dummodo adhibeat rectam materiam, formam, intentionem. Ad licite consecrandam eucharistiam quam plurimae condiciones requiruntur, quae infra in tractatu de sacrificio Missae explicabuntur. Si plures sacerdotes simul eandem materiam consecrant (ut accidit in ordina­ tione neopresbyterorum et in Missis sollemnioribus iuxta ritum graecum), omnes attendere debent, ut formam consecrationis simul proferant; quia, si unus prae aliis formam protulit, tunc ipse solus consecravit et aliorum forma frustratur. Ceterum hic non est procedendum cum nimia anxietate, quoniam sufficit ut omnes concelebrantes habeant intentionem consecrandi insimul. ARTICULUS II. De distributione eucharistiae. i. Potestas distribuendi. Minister distributionis alter est ordinarius, 217 alter extraordinarius. Minister ordinarius eucharistiae distribuendae est solus sacerdos. Declaravit enim Concilium Tridentinum * 202: „Semper in Ecclesia Dei mos fuit, ut laici a sacerdotibus communionem acciperent, sacerdotes autem cele­ brantes se ipsos communicarent." Minister extraordinarius eucharistiae distribuendae est „diaconus, de Ordinarii loci vel parochi licentia, gravi de causa concedenda, quae in casu necessitatis legitime praesumitur"20s. lam in primitiva Ecclesia diaconi ex commissione sive episcopi sive pres­ byteri eucharistiam dispensabant praebendo calicem consecratum et portando panem consecratum ad infirmos. Diacono autem ex ipsa ordinatione sua competit talis potestas, cum debeat adiuvare sacerdotem in omnibus ad s. eucharistiam pertinentibus. Distributio vero eucharistiae est inter prin­ cipalia sacerdotis munia. Iuxta vigentem disciplinam diaconus non potest licite communionem dis­ pensare nisi ex legitima delegatione, quae solet concedi vel a loci Ordinario vel a parocho eiusve vicesgerente vel probabiliter a superiore regulari vel a rectore Seminarii clericalis vel a rectore uniuscuiusque ecclesiae 203*. Dele­ gatio autem ista requirit gravem causam, qualis e. gr. adest, quando sacerdos impeditur, ne communionem distribuat, aliis occupatus necessariis operibus, ut confessionibus audiendis, functionibus ecclesiasticis subeundis, contione ha­ benda etc. In gravi necessitate, e. gr. viatici ministrandi moribundo, diaconus potest praesumere hanc delegationem; immo complures auctores recte per­ mittunt, ut, absente sacerdote et diacono, non solum subdiaconus vel clericus, sed etiam laicus possit licite deferre viaticum ad moribundum in extrema necessitate. Etenim ex iure divino viaticum suscipiendum praecipitur atque magnum affert praesidium moribundo, lex autem sola ecclesiastica (quae primis Ecclesiae saeculis nondum exsistebat) prohibet, ne laicus eucharistiam tangat atque distribuat. Hinc „ubi in communicando infirmo peculiaris dexteritas requiritur, sacerdos mulieri, puta sorori caritatis infirmo mini­ stranti, committere potest, ut cochleari viaticum porrigat." Ita recte Noldin aliique20·. Qui quidem casus potest accidere, e. gr. si infirmus laborat ’°2 Ses». 13, c. 8 de euchar. (Dene. n. 881). 2O2* Ita quoque Cappello, De iiacr. n. 329. 203 Cod. iur. can. c. 845, § 2. 20‘ De sacr. n. 134. 11 164 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. cancro gutturis, ita ut deglutio sit difficillima. Ratio autem, cur iste modus sit licitus, est eadem, quae modo dicta est. Viaticum obligat ex iure divino. Nemo adest, qui illud administrare possit, nisi laicus. Ergo hoc licitum est. Diaconus ex legitima delegatione communionem distribuens portat stolam transversam. Iuxta Rituale Rom. tit. 4, c. 10 diaconus ministrat com­ munionem sicut sacerdos. Etiam in fine distributionis potest et debet bene­ dictionem manu impertire, ut declaravit Pont. Commissio d. 19 Iulii 1930 (Acta Ap. Sed. XXII 365). In administratione viatici, si deest sacerdos, diaconus potest manu vel pyxide benedicere infirmum et assistentes 205. Diaconus, qui sine gravi causa et sine debita licentia administrat com­ munionem, videtur graviter peccare, quia graviter laedit et ius pastoris legi­ timi et praeceptum grave Ecclesiae; at irregularitatem non incurrit, sicut nec etiam incurrit irregularitatem, si illegitime administrat baptismum sol­ lemnem, ut supra n. 121 dictum est. 218 Nemo potest sibi ipse eucharistiam administrare nisi in duobus casi­ bus, scii, a) sacerdos in propria Missa; b) in casu necessitatis. Absente alio sacerdote et remoto scandalo sacerdos potest probabiliter etiam solius devotionis causa sibi ipse communionem administrare. Idem dicunt nonnulli *200 de diacono; quod tamen sine speciali licentia hodie non videtur licitum. Laicus autem hoc non potest nisi propter neces­ sitatem viatici sumendi, quando scii, sacerdos aut diaconus deest207. 2. Requisita ad licitam distributionem. Ad licite eucharistiam dis­ pensandam requiruntur insuper sequentia: a) iurisdictio debita; b) tem­ pus debitum; c) locus debitus; d) ritus debitus. 219 a) Iurisdictio debita. Cum eucharistia sit spirituale alimentum animae, pascere autem gregem Christi sit proprium officium pastorum, hinc illi tantum s. communionem distribuere possunt, quibus cura ani­ marum demandata est. Quapropter dispensare communionem est ius paroeciale. Ita saltem ex vetere iure, quod tamen lapsu temporis ali­ quanto diminutum est. Iuxta vigentem disciplinam sequentia sta­ tuta sunt: a) Quilibet sacerdos intra Missam et etiam (si privatim celebrat) proxime ante et statim post potest.s. communionem administrare; idque etiam in oratorio privato, nisi loci Ordinarius, iustis de causis, in casi­ bus particularibus id prohibuerit208. Ergo etiam illi, qui in oratorio privato non satisfaciunt praecepto audiendi Missam dominicalem, possunt ibi s. communionem devotionis causa recipere. β) Sacram communionem per modum viatici sive publice sive pri­ vatim ad infirmos deferre pertinet ad parochum 200 eiusque delegatum. Sunt tamen tres exceptiones: 1. In casu necessitatis, deficiente parocho, valent ea, quae supra n. 217 de ministro extraordinario eucharistiae distribuendae dicta sunt. 2. Ius et officium administrandi viaticum episcopo dioecesano pertinet ad dignitates et canonicos capituli210. 205 Cf. S. C. R. d. 14 Aug. 1858 (Decr. auth. n. 3074) ; Cod. iur. can. c. 1274, § 2. 200 5. /llph., Theol. mor. 1. 6, n. 238. 5. ib. n. 237. 205 Cod. iur. can. c. 846 et 869. ·"“ Ib. c. 850. 2,0 Ib. c. 397, n. 3. Caput V. De ministro eucharistiae. Art. Π. I6g 3. In omni religione clericali ius et officium superioribus est per se vel per alium non solum aegrotis professis, sed etiam novitiis aliisve in religiosa domo diu noctuque degentibus causa famulatus aut edu­ cationis aut hospitii aut infirmae valetudinis viaticum (et extremam unctionem) administrandi211. In monialium domo idem ius et officium habet ordinarius confessarius vel qui eius vices gerit212. — In alia re­ ligione laicali hoc ius et officium spectat ad parochum loci vel ad cappellanum, quem Ordinarius parocho suffecit21s. — Communionem de­ votionis causa privatim deferre ad infirmos non est ius paroeciale, proindeque quilibet sacerdos id potest214. Aliud est de delatione publica, quae pertinet ad parochum in sua paroecia215*. Communio paschalis ex iure communi suscipi debebat in ecclesia 220 paroeciali, ut iam supra dictum est. In testimonium istius legis regu­ lares prohibebantur administrare laicis non-familiaribus communionem ipsa die Paschatis (Romae etiam feria V in Coena Domini) in suis ec­ clesiis. Per decretum autem S. Congr. Concilii d. 28 Nov. 1912 Pius X hanc legem abrogavit volens faciliorem reddere communionem quoti­ dianam. Possunt igitur religiosi dare communionem in suis ecclesiis etiam die Paschatis, et tamquam regula- generalis haberi potest: Ex­ cepto casu viatici ministrandi, iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam sacerdos quilibet, qui alicubi licite Missam dicit, etiam licite potest dispensare communionem cuilibet. b) Tempus debitum, a) Quantum ad dies iuxta praesentem Ec-221 clesiae disciplinam communio ut viaticum dispensari potest omnibus diebus, alia autem communio dari potest iis diebus, quibus licet con­ secrare Eucharistiam. Hinc licet communionem distribuere fer. V in Coena Domini, idque etiam in ecclesiis et oratoriis, in quibus sollemnis Missa non cantatur. Expedit tamen ut omnes non recipiant communio­ nem nisi ante aut intra Missam sollemnem seu conventualem. Item licet communionem distribuere Sabbato sancto, sed non nisi inter Missarum sollemnia vel statim ab iis expletis215; ideoque non in ec­ clesiis vel oratoriis, ubi Missarum sollemnia non celebrantur. Non licet communionem distribuere Feria VI in Parasceve, quia tunc Eucharistia non consecratur. Nihilominus iam invalescit consuetudo in quibusdam locis dandi communionem etiam feria VI in Parasceve, cum haec dies nunc in istis regionibus sit festum de praecepto217. Quando autem talis consuetudo non exsistit vel si non est concessa specialis licentia, omnino non dispensetur communio feria VI in Parasceve, nisi per 211 Cod. iur. can. c. 514, § 1. Cf. Pontif. Commissio d. 16 lunii 1931 (Acta Ap. Sed. XXIII 353). 212 Cod. iur. can. c. 514, § 2. 213 Ib.§3. 211 Ib. c. 849, §1. 2,3 Ib. c. 462, n. 2 et c. 848, § 1. 210 Ib. c. 867, § 3. 217 Antiquis temporibus fuit consuetudo sat universalis recipiendi communionem etiam feria VI in Parasceve (cf. Martène, De antiq. Eccles, rit. 1. 4. c. 23, n. 25). Nostris diebus talis consuetudo approbata a S. Sede exsistit in paroecia Delbrück dioecesis Padcrbornensis, ubi isto dic particula verae Crucis publicae venerationi exponitur et cx tota regione homines conveniunt ad eucharistiam suscipiendam. 166 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. modum viatici, quod licite dari potest omnibus diebus et horis totius anni218. β) Quantum ad horas. lusta exsistente causa communicare possunt fideles ieiuni non tantum horis matutinal ibus, sed etiam postmeri­ dianis 21°, dummodo tamen inde non oriatur scandalum aut admiratio populi. Prohibitio igitur non celebrandi Missam post meridiem non ita stricte se extendit ad dispensationem communionis. — Nocte licet viati­ cum administrare, devotionis autem causa communionem distribuere non licet ex lege communi nisi nocte Natalis Domini pro omnibus insti­ tutis religiosis, piis locis, clericorum seminariis, ubi ss. sacramentum asservatur, dummodo hoc fiat ianuis clausis. In ecclesiis aut oratoriis publicis, quae publico fidelium usui inserviunt, non licet in nocte Nati­ vitatis communionem distribuere fidelibus, nisi adsit rationabilis causa id faciendi, iudicio saltem Ordinari 220. Vitanda autem est irreverentia contra ss. sacramentum, quae propter festivitates mundanas, quae solent hac nocte celebrari, facile oriri potest. Infirmis degentibus in domibus, ubi asservatur ss. sacramentum, licet etiam paulo post mediam noctem communionem deferre, si non possunt ieiuni remanere. Ante decretum Pii X (d. 7 Dec. 1906) episcopus, immo et parochus potuit licentiam dare, ut communio portaretur nocte illis infirmis, qui non potuerunt diutius ieiunium observare; nunc autem pro illis ieiunium iam non ita obligat, ut supra explicatum est, ac proinde communio non est noctu portanda per plateas (nisi per modum viatici). Convenit quidem, ut fideles intra Missam post communionem sacerdotis communicent, quia sic maior unio est cum sacrificio Missae. Hodie autem fideles possunt communicare cum ante tum post Missam (etiam de Requiem), immo et omnibus horis diurnis, ut supra dictum est. Sacerdos autem sacris vestibus sacrificii indutus ne distribuat communionem ante vel post Missam sollemnem aut cantatam aut etiam conventualem 221 ; ideoque sacerdos debet communionem distribuere vel antequam induit casulam vel postquam eam deposuit. 222 c) Locus conveniens eucharistiae administrandae est omnis locus, in quo licet Missam celebrare aut ss. sacramentum asservare; potest tamen Ordinarius ex iusta causa in casu particulari prohibere commu­ nionem in oratorio privato222 vel eam concedere in alio loco decenti 222*. Viaticum autem et communio infirmorum decumbentium in quolibet loco dispensari possunt, necessitate exigente. 218 Cod. iur. can. c. 867, § 5. 2,9 Cod. iur. can. c. 867, § 4 statuit : „S. communio iis tantum horis distribuatur, quibus Missae sacrificium offerri potest, nisi aliud rationabilis causa suadeat." 220 „Utrum (vi canonis 867) absque Induito Apostolico s. communio distribui possit petentibus in Missa, quae celebratur nocte Nativitatis Domini in ecclesiis paroecialibus et conventualibus, quotiescumque, iudicio saltem Ordinarii, adsit rationabilis causa id faciendi? Resp.: Affirmative." Ita Card. Gasparri, Praeses Commissionis Pontif. (cf. Monitore Ecclesiastico a. 1922, p. 371). 221 S. R. C. d. 19 lan. 1906 (Dccr. auth. n. 4*77. ad 3). 222 Cod. iur. can. c. 8(19. ’”* S. C. de Sacr. d. 5 lan. «928. Caput V. De ministro eucharistiae. Art. II. 167 d) Ritus debitus in administratione eucharistiae observandus est, 223 prout praescribit Rituale Romanum aut aliud Rituale approbatum*222 223 Iuxta praesentem disciplinam in Ecclesia latina vigentem principaliora statuta sunt haec: 1. Grave peccatum irreverentiae est dispensare vel portare eucharistiam in ecclesiis aut oratoriis sine ulla sacra veste, nisi excuset necessitas. Vestes sacrae induendae sunt superpelliceum et stola 22*, nisi tamen communio datur in Missa vel immediate ante aut post eam, in quo casu communio admini­ stratur in vestibus pro Missa indutis. Accendantur duo cerei, et preces ante et post distributionem dicendae sunt. S. Alphonsus putat hoc praeceptum non obligare nisi sub veniali 225*. Preces dicendae post distributam com­ munionem (extra Missam) sunt: antiphona „0 sacrum convivium" et versi­ culi „Panem de caelo etc.", Oratio cum longiore conclusione. Tempore paschali „Alleluia“ additur, et specialis oratio dicitur item cum longiore conclusione22e. Quando in paramentis nigris communio data est, neque additur precibus ..Alleluia", neque benedictio datur. 2. Sacerdos debet eucharistiam administrare pollice et indice manus dex­ terae. Merito autem dicit Lehmkuhl 227: „Si vero [sacerdos] illos digitos impeditos habet, praestat aliis uti quam populum aut singulos moribundos s. communione privari." Licet enim soli primi digiti inungantur, tamen tota manus consecrata est. Severiorem sententiam hac in re tuetur S. Al­ phonsus228 dicens: „Si quis haberet pollicem ita infirmum, ut non posset cum eo hostiam frangere, non posset quidem celebrare.... Regula generalis est: id quod est impedimentum ad suscipiendum ordinem, post susceptionem exercitium ordinis impedire." Haec regula videtur nimis dura, nam facilius Ecclesia arcet aliquem ab ordine suscipiendo quam ab exercitio ordinis rite suscepti. Quapropter prima sententia videtur tuta in praxi, dummodo de­ centia externa servetur et scandalum vitetur. Si tamen isti digiti laborant morbo diuturno, tunc a S. Congr. Rituum petenda est licentia celebrandi Missam. 3. In latino ritu non licet eucharistiam dare laico sub specie vini222, idque nec etiam in necessitate viatici sumendi. Ita sententia communis 230. Ceterum talis necessitas numquam fere accidere potest; etenim aegrotus, qui potest vinum deglutire, potest etiam sumere aquam, in qua particula hostiae consecratae immersa est. In necessitate autem licet hoc modo por­ rigere hostiam 231. 4. Omnes fideles etiam pietatis causa alieno ritu communionem recipere possunt. Deficiente sacerdote proprii ritus in casu necessitatis sacerdos 233 Pro ritibus in antiqua Eclesia usitatis videsis Wetzer et Welte, Kirchenlex., e. v. ..Kommunion". 222 Color istius stolae semper potest esse albus; potest tamen etiam esse con­ formis colori Officii illius diei. S. R. C. d. 12 Mart. 1836 (Decr. auth. n. 2740 ad xii). Die Commemorationis Omn. Fid. Defunct, sit color albus vel violaceus. S. R. C. d. 19 Apr. 1912 ad x. 220 Theol. inor. 1. 6, n. 241. 332 Ita ex Rit. Rom. tit. 4, c. 2 (editio typica). Ergo antiquus mos videtur esse mutatus, et responsio S. C. R. d. 30 Aug. 1892 ad 10 (Decr. auth. n. 3792) est Interpretanda iuxta textum novum Ritualis. 227 Theol. mor. II, n. 187. 228 L. c. n. 244. 222 Cod. iur. can. c. 852. 230 S'. Theol. mor. I. 6, n. 245. 231 Cf. ib. n. 244. 168 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. orientalis potest eucharistiam in azymo confectam distribuere fidelibus, et vice versa sacerdoti latino licet dare eucharistiam in fermentato confectam. „At suum quisque ritum ministrandi servabit."232 5. Non licet dare laicis hostiam maiorem, qualem adhibet sacerdos in Missa, aut etiam plures parvas hostias. Ita statuit Innocentius XI 233, qui tamen hoc prohibuit ideo, ne quis falsam devotionem foveat putans se maiores gratias nancisci, si maiorem hostiam vel plures hostias manducet. Quare nihil obstare videtur, ne ex rationabili causa (e. gr. si sacerdos celebrans omnes particulas, quae supersunt, consumere non potest) laico communicanti plures hostiae dentur 234*. Ex rationabili causa licet parvas hostias in duas vel tres partes dividere, dummodo tamen partes sic divisae ne sint nimis parvae; pariter sacerdos celebrans potest ex rationabili causa particulam maioris hostiae a se in Missa consecratae dare alicui communicanti. 6. Si in distributione s. communionis aliqua species ceciderit in terram, locus iste tegendus et postea abluendus est. Aqua autem ablutionis in sa­ crarium fundatur. Haec tamen lex non obligat sub gravi233. Quare e. gr. si hostia consecrata cecidit in barbam viri, minime ista barba est abluenda et aqua ablutionis in sacrarium fundenda. Quando vero hostia ceciderit in vestes mulieris, neque facile et absque scandalo a sacerdote inde extrahi potest, mulier est ducenda in sacristiam, ut ipsa sacras species inquirat et sacerdoti porrigat. Debet autem mulier tunc manum, qua tetigerat hostiam, lavare. Si quis evomit hostiam nec eam iterum sumere potest, hostia ponatur in vasculo aquae in tabernaculum. Dissoluta autem hostia aqua effundatur in sacrarium. — Si gutta sanguinis consecrati ceciderit, observanda sunt ea, quae praescribuntur in Missali 230. 224 7. Eucharistia ad aegrotos deferenda est manifeste et honorifice, prout praescribit Rituale Rom. tit. 4, c. 4, nisi iusta et rationabilis causa aliud suadeat 237. Quantum ad verba „nisi adsit iusta et rationabilis causa" decla­ ravit S. C. de Sacr., quod iudex causae iustae et rationabilis sit Ordinarius, sed admonetur, „ne per regulas nimis praefinitas aut generales praecipientes publicam delationem, vel per reservationem sibi factam dandi veniam in singulis casibus deferendi privatim Sacramentum Eucharistiae, praepediatur infirmis solatium Communionis etiam quotidianae" (S. C. de Sacr. d. 5 lan. 1928: Acta Ap. Sed. XX 81). Sic Episcopus permittere potest, ut illis fideli­ bus aegrotis, qui devotionis causa pluries communicare volunt, s. Eucharistia portetur occulto modo (Benedictus XIV, Decr. „Inter omnigenas" d. 2 Febr. 1744). ..Sacerdos stolam semper habeat propriis coopertam vestibus; in sacculo seu bursa pyxidem recondat, quam per funiculos collo appensam in sinu reponat; et nunquam solus procedat, sed saltem fideli, in defectu clerici, associetur" (S. C. de Sacr. d. 23 Dec. 1912’”). Ceterum observanda sunt statuta dioecesana.— Quando eucharistia publice portatur ad aegroti domum, sacerdos debet esse indutus superpelliceo et stola et detecto capite procedere. Ex induito tamen apostolico haud raro permittitur, ut sacerdos procedat capite cooperto, si ita exigat aëris inclementia. Sic e. gr. Congr. Rituum 232 233 234 233 233 237 Cf. supra n. 214. Decr. „Cum ad aures" d. 12 Febr. 1679. Cf. Bened. X/V, De sacrif. Miss. 1. 3, c. 20, n. 1; Noldin, De sacr. n. 130. Cf. S. dlph. 1. c. n. 250. De defect. Missae tit. 10, n. I2sq. Cod. iur. can. c. 847. ”· Acta Ap. Sed. IV 725. Caput V. De ministro eucharistiae. Art. III. 169 d. 13 Nov. 1862 dedit sacerdotibus Coloniensibus licentiam, ..incedendi tem­ pestate praesertim hiemali capite laneo pileolo obtecto, qui exigente neces­ sitate esse poterit tantae amplitudinis, ut aures etiam cooperiat" 23e. In casu necessitatis, si scii, valde timetur periculum sanitatis (sive ab aestu solis sive a frigore) neque potest peti licentia ab episcopo, potest sacerdos epikeiam adhibendo cooperto capite deferre eucharistiam ad infirmum, dum­ modo tamen praecaveatur scandalum. Nihil obstat, quominus sacerdos ferens eucharistiam habeat comam ficticiam (vulgo Periicke) vel etiam testudinem artificiosam contra imbrem aut nivem 24°. Esset enim potius irreverentiosum, si vestes sacrae ipsumque vas continens s. eucharistiam imbre aut nive madefierent. Ex rationabili causa, e. gr. propter longitudinem itineris, licet publice portare eucharistiam sedendo in aliquo curru vel etiam in equo, si periculum irreverentiae desit. Non autem decet, ut eucharistia portetur sedendo in machina birotali (vulgo Veloziped), nisi adsit gravis necessitas. ARTICULUS III. De asservatione eucharistiae. Locus asservationis. Antiquis temporibus eucharistia asservabatur 22! haud raro apud simplices fideles, et praesertim apud monachos et vir­ gines Deo sacras 2<1. Nostra aetate aliquando conceduntur hac in re indulta specialia, praesertim missionariis 242. De iure communi nunc vigente : Debet eucharistia asservari: 1. in ecclesia cathedrali et in ecclesia principe Abbatiae vel Praelaturae nullius, Vicariatus et Praefecturae Apostolicae; 2. in qualibet ecclesia paroeciali vel quasiparoeciali; 3. in ecclesia adnexa domui religiosorum exemptorum sive virorum sive mulierum. Potest eucharistia asservari de licentia Ordinarii loci: 1. in ecclesia collegiata; 2. in curatis ecclesiis quamvis non stricte paroecialibus, sed subsidiariis243; 3. in oratorio principali (sive publico sive semi-publico) tam domus piae aut religiosae quam collegii ecclesiastici, quod a clericis saecularibus vel a religiosis regitur. Ut in aliis ecclesiis seu oratoriis asservari possit, necessarium est in­ dultum apostolicum; loci autem Ordinarius hanc licentiam concedere nequit nisi ecclesiis aut oratoriis publicis, idque ex iusta causa et per modum actus, i. e. non permanenter 244. — In loco, ubi ss. eucharistia 232 Simile privilegium concessum est pro dioecesi Oriolensi (Alicante in Hi­ spania) d. 22 Apr. 1871 (Decr. auth. n. 3246). 240 Vulgo Regenschirm, parapluie, ombrello, umbrella. 241 CJ. Martène, De antiq. Eccl. rit. 1. 1, c. 5, a. 1. 242 Cf. S. C. de Prop. Fide d. 23 Aug. 1850. 243 Pontificia Commissio d. 20 Maii 1923 (Acta Ap. Sed. XVI 115). 244 Cod. iur. can. c. 1265. Si qua religiosa vel pia domus adnexam habet publi­ cam ecclesiam, eaque utatur ad ordinaria et quotidiana pietatis exercitia explenda, eucharistia in ca sola asservari potest; secus in solo oratorio principali eiusdem religiosae vel piae domus. Aliquando tamen accidit, ut in eodem materiali aedi­ ficio sint distinctae ac separatae familiae religiosae vel piae, e. gr. communitas religiosa et seminarium clericorum; tunc quaeque familia distincta potest in suo oratorio principali eucharistiam asservare (cf. Act. Ap. Sed. X 347). 170 Tract. IV. De eucharistia. Sectio I. asservatur, regulariter aliquis sacerdos semel saltem in hebdomada Missam celebrare debet246. Antiqua praxis sacerdotum itinerantium gestandi e collo eucharistiam, iam pridem prohibita est 246. Solus Summus Pontifex in itinere secum habet eucharistiam. 226 Modus asservationis. De modo asservandi eucharistiam sequentia praesertim notanda sunt: a) Custodia eucharistiae pertinet ad parochum aliumve sacerdotem. Clavis tabernaculi diligentissime custodienda est a sacerdote, non autem a sacristano laico vel a moniali. Ita pluries S. Congr. Rituum decrevit. At rector ecclesiae elavem tabernaculi retinere potest in sacristia aut in alio loco tuto clauso, cuius elavem committere licet fideli sacristano laico vel feminae religiosae. Quae quidem praxis viget in compluribus regionibus, quia accidere potest, ut ipso rectore ecclesiae absente clavis tabernaculi ab alio sacerdote necessario adhibenda sit. b) Eucharistia asservanda est in decenti tabernaculo super altari. Antiquis temporibus eucharistia non asservabatur super altari, sed in ali­ quo scrinio collaterali 247 vel in aliqua turri 248 vel in aliqua columba aenea suspensa. Nunc autem statuit Codex iur. can. c. 1269, § 1: ..Sanctissima Eucharistia servari debet in tabernaculo inamovibili in media parte altaris posito." Tabernaculum confici potest ex ligno, lapide, metallo vel alia materia digna. Hodie ad praecavenda furta sacrilega praestat, ut interius habeatur capsula aenea clavi artificiosa claudenda248, ne a furibus illa aperiri neve igni destrui possit. Prudenter etiam ob eandem rationem in aliquibus locis ss. eucharistia quolibet sero portatur e tabernaculo ecclesiae in sacristiam vel alium decentem locum, ubi tunc durante nocte asservatur in solidissima custodia, et mane facto iterum portatur in tabernaculum. Iste agendi modus licitus est, dummodo lampas colluceat tota nocte ante hanc custodiam, et dummodo decentia loci sit cognita a superiore ecclesiastico competenti, scii, ab Ordinario loci eiusve delegato 260. Tabernaculum sit benedictum atque interius vel sit albo serico panno tectum vel auratum261; exterius sit de­ auratum vel artificiose ornatum et conopeo velatum 262* . Color istius conopei sit albus, vel adhuc melius, mutetur secundum tempora et festa. Loco nigri coloris violaceus est adhibendus. In tabernaculo nihil servari licet nisi eucha­ ristia268. Ergo tollendus est abusus asservandi in eodem tabernaculo etiam sacra olea, sacras reliquias etc. 227 Ante tabernaculum lampades plures, vel saltem una, die noctuque per­ petuo colluceant. Quod quidem praeceptum obligat sub gravi, ita ut iuxta Busembaum et S. Alphonsum264*sit peccatum mortale, si ex negligentia lumen 246 Cod. iur. can. c. 1265, § 1. 240 Benedict. XIV Const. „Etsi pastoralis" d. 26 Maii 1742, § 6, n. 7; cf. Cod. iur. can. c. 1265, § 5. 247 Pastophorium. 248 Sdkramentshiiuschen. 248 Vulgo coffre-fort. 260 Cod. iur. can. c. 1269, § 3. 261 S. R. C. d .20 lunii 1899 (Decr. auth. n. 4035 ad 4). 262 S. R. C. d. i Iui. 1904 (Decr. auth. n. 437). 268 Cod. iur. can. c. 1269, § 2. 264 Theol. mor. 1. 6, n. 248. Lux electrica nequit loco candelarum adhiberi in Missa, sed ad illuminandam ecclesiam modo decenti licet ea uti exclusa omni specie Caput V. De ministro eucharistiae. Art. III. jyj lampadis sit exstinctum per integrum diem, i. e. per spatium 24 horarum. Ad nutriendam lampadem generatim utendum est oleo olivarum vel cera apum; quae si absque magna difficultate haberi nequeant, Ordinarius loci permittere potest alia olea, sed in quantum fieri potest vegetabilia 255 et ultimo loco etiam lucem electricam258. Sola autem ratio minuendi expensas ordi­ narias non sufficit, ut adhibeatur petroleum, quippe quod propter vilitatem et odorem videatur esse materia parum decens. Quando lampades sunt plures, numero impares esse debent cum ad ornatum tum ad mysticum sensum. Ita Caeremoniale episcoporum 257. Non potest eucharistia asservari con­ tinuo in duobus simul altaribus eiusdem ecclesiae 258, neque in altari, quando immediate super illud (quamvis baldachino ornatum) est habitaculum cum lecto 259. In ecclesiis cathedralibus, collegiatis et conventualibus, in quibus officium chorale persolvitur, melius et decentius est, si eucharistia non asservatur in altari maiore, sed collaterali 260. c) Sacrae particulae conservandae sunt „in pyxide ex solida decentique materia, eaque munda et suo operculo bene clausa, albo velo cooperta". Ita Rituale Romanum et Codex iur. can.281 *280 Valde quidem decet (iure autem communi praescriptum non est), ut pyxis sit cuprea aut argentea atque intus deaurata. Excluditur vero materia aeris, vitri, ligni etc. 282 Quod de pyxide dictum est, valet etiam de lunula osten­ sorii. Cum pyxis tum lunula non sunt consecrandae sed tantum benedicendae. Multi auctores, quorum sententiam S. Alphonsus 283 non improbabilem esse putat, censent hanc benedictionem tantum esse de congruo. Verumtamen in praxi pyxis et lunula, immo et ostensorium, benedicenda sunt, quia includunt et immediate tangunt ss. eucharistiam28*. Pyxis debet operculo claudi, quare super ipsam non sufficit ponere pallam aliudve simile. Si hostia relinquitur in lunula ostensorii, valde decet, ut reponatur in aliquo vasculo speciali, quod vocatur „custodia“. Pyxis continens eucharistiam velo albo serico circumdanda est atque ipsi substernendum est corporale. Scholion. De expositione eucharistiae. Per modum coronidis subnectun- 228 tur pauca de expositione eucharistiae. Distinguitur expositio publica et pri­ vata. Expositio publica habetur, si eucharistia extrahitur e tabernaculo et in ostensorio super thronum elevatur. Die festo Corporis Christi et infra theatrali. S. C. R. d. 4 lunii 1895. Ex aliis decisionibus S. C. R., nempe d. 16 Maii 1902, 22 Nov. 1907, 24 lunii 1914, sequitur, ut lux electrica sit prohibita 1. in mensa et in gradibus altaris; 2. pro lumine ante imagines aut reliquias sanctorum; 3. intra ostensorium (vel thronum, ubi eucharistia exponitur) ; 4. quando lampades electricae variorum colorum disponuntur iuxta modum, qui non decet sanctitatem loci (Act. Ap. Sed. VI 353). 255 Cod. iur. can. c. 1271. 258 S. R. C. d. 23 Febr. 1916 (Acta Ap. Sed. VIII 72). Cf. Cappello l.c. n. 403. 257 Lib. i, c. 12, n. 17. 258 Cod iur. can. c. 1268, § x. 258 S. R. C. d. 24 lan. 1908 (Decr. auth. n. 4213). 280 Cod. iur. can. c. 1268, § 3. 281 Tit. 4, c. x, n. 5; cf. Cod. iur. can. c. 1270. 282 S. R. C. d. 30 lan. 1880 (Decr. auth. n. 3511). 283 Theol. mor. 1. 6, n. 385. •8* Adhibenda esse videtur benedictio vasculi pro ss. eucharistia conservanda (Rit. Rom. tit. VIII, c. 23). Pro benedictione ostensorii habetur specialis bene­ dictio in priore Appendice novae editionis Ritualis Romani. 172 Tract. IV. De eucharistia. Sectio Π. octavam fieri potest in omnibus ecclesiis inter Missarum sollemnia et ad Vesperas; aliis vero temporibus nonnisi de licentia Ordinarii loci, licet ec­ clesia ad religionem exemptam pertineat. Expositio privata seu cum pyxide fieri potest ex qualibet iusta causa sine Ordinarii licentia* 2”. Post expositio­ nem privatam potest dari benedictio cum pyxide Velata20’. SECTIO II. De eucharistia prout est sacrificium. Dividimus istam sectionem in tria capita: i. de natura et effecti­ bus sacrificii Missae; 2. de obligatione celebrandi Missam; 3. de requi­ sitis ad Missam celebrandam. CAPUT L De natura et effectibus sacrificii Missae. Dividimus caput istud in tres articulos: 1. de natura sacrificii Mis­ sae; 2. de valore, effectibus, fructibus eius; 3. de applicatione Missae. ARTICULUS I. De natura sacrificii Missae. Praenotamen. De natura sacrificii Missae ea sola doctrinae capita at­ tingimus, quae ad solvendas quaestiones morales sunt necessaria; cetera re­ linquimus tractanda in Theologia dogmatica. 229 Notio sacrificii in genere. Sacrificium est actus externus virtutis religionis; inservit enim ad Deo debitum cultum exhibendum. Sacri­ ficium sumitur aut in lato aut in stricto sensu. In lato sensu sacrificium est quilibet bonus actus, qui ad cultum Dei quocumque modo pertinet. Hinc illud: „Sacrificium Deo spiritus contribulatus."287 In stricto autem sensu acceptum sacrificium distinguitur a ceteris religionis acti­ bus. Est enim legitime instituta oblatio rei sensibilis, qua per quandam eiusdem rei destructionem (sive physicam sive moralem) homines profitentur summam Dei excellentiam eiusque supremum dominium in vitam et mortem omnis creaturae. Nulli alii actui religionis sive in­ terno sive externo haec definitio competit, quia in nullo alio actu neces­ sario requiritur destructio rei oblatae. Quidam moderni auctores2” genuinam notionem sacrificii ponunt aut in epulis, quibus homo quasi cum Deo coniungitur (theoria epularis, the banquet theory), aut in repraesentatione unius veri sacrificii cruenti a Christo per­ acti, aut in laudibus et gratiarum actionibus Deo exhibitis. Verum hae novae theoriae, ut merito dicit Lehmkuhl 2ββ, paucissimis primorum Patrum dictis iisque obscuris speciem quandam veri sibi conciliant, copiosissimis autem 203 Cod. iur. can. c. 1274, § 1. 2” S. C. R. d. 30 Nov. 1895 (Decr. auth. n. 3875 ad 3). 2’2 Ps. 50, 19. 208 G. Rens, Gesch. des MeBopferbegriffes, Freising 1901 ; Wieland, Mensa und Confessio, München 1906; Gbtxmann, Das euchar. Opfer, Freiburg 1901 ; Jac. Bel­ lord, The Eccl. Review, Philadelphia 1903. Theol. mor. II, n. 236 nota. Caput I. De natura et effectibus sacrificii Missae. Art. I. 173 aliorum Patrum dictis iisque clarissimis atque ipsa authentica Ecclesiae doctrina refelluntur. Retinenda est igitur notio sacrificii communissime ab omnibus auctoribus tradita 27°. Condiciones requisitae ad verum sacrificium sunt quattuor: 1. Ex parte materiae sacrificium debet esse substantia sensibilis, 230 cuius dominium homo habet, sacrificium enim est signum sensibile. 2. Ex parte formae requiritur, ut res oblata destruatur vel saltem immutetur. Per sacrificium enim agnoscitur supremum Dei dominium in omnes res creatas, quae quidem agnitio et significatio convenien­ tissime manifestatur destructione rei, cum sic profiteamur Deum posse ad nutum omnia in nihilum redigere. Destructio vel immutatio rei potest esse physica, ut e. gr. occisio animalis; vel moralis, i. e.auferendo illi usum suum nativum, ut e. gr. effusio vini vel olei. Quidam auc­ tores2’1 docent, ad essentiam sacrificii non requiri destructionem ma­ teriae, sed sufficere consecrationem. Quae quidem sententia parum pro­ babilis est, cum in sola consecratione non sufficienter significetur per­ fecta subiectio erga divinam maiestatem2’2. 3. Ex parte ministri requiritur, ut sit homo legitime deputatus, scii. sacerdos. In lege naturae, i. e. ab Adamo usque ad Moysen, tales per­ sonae deputabantur ex speciali instinctu divino, vel traditione, utpatresfamilias, Melchisedech; in lege mosaica Aaron et filii eius ad sacri­ ficandum deputabantur, ideoque Oseas rex, cum non esset sacerdos, sacrificare volens reprehensus et punitus est infectione leprae2”. In Nova Lege soli sacerdotes sacrificare possunt. Quare monet Apostolus: „Nec quisquam sumit sibi honorem [sacerdotii], sed qui vocatur a Deo tamquam Aaron."270 274* 273 272 271 4. Ex parte finis requiritur, ut offeratur soli Deo in testimonium eius supremi dominii in vitam et mortem nostram. Sacrificium igitur est in genere signi, significat enim supremum dominium Dei2”, dum sacramenta significant praecipue gratiam. Sacrificium est propriissimus actus latriae seu adorationis. Thesis. Missa est a) verum sacrificium atque b) cruenti sacrificii 231 crucis exhibitio realis incruenta. a) Est contra Reformatores saeculi XVI definitum a Concilio Tridentino278 et constat ex vaticiniis Veteris Testamenti 277 atque ex verbis in­ stitutionis eucharistiae in Novo Testamento 278. Ratio autem est, quia in Missa habentur omnes condiciones requisitae ad verum sacrificium. Etenim: 270 Cf. Rauschen, Eucharistie u. BuBsakr. § 5. 271 Suares, De relig. disp. 73, sect. 5, n. 5; Viva, Curs. theol. disp. 5, q. 1, a. 2. 272 Billuart, De relig. diss. 3, a. 2. 273 2 Par. 26, 18. — De immolatione agni paschalis auctores diverso modo sen­ tiunt ; cf. Billuart 1. c. 274 Hcbr. 5, 4. 278 S. Thomas, S. theol. 2, 2, q. 85, a. 2 ad 2. 278 Sess. 22, can. 1 et 2 de sacr. Miss. (Dens. n. 948 sq.). „S. q. d. in Missa non offerri Deo verum et proprium sacrificium... A. S." 277 Gcn. 14, t8; Ps. 109, 1. 278 Matth. 26, 26. Mare. 14, 22. Luc. 22, 19. I Cor. II, 24 aq. 174 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. i. ex parte materiae adest oblatio rei sensibilis, scii, corporis et sanguinis Christi sub speciebus panis et vini. 2. Ex parte formae exsistit destructio eaque tum mystica tum realis. Sub speciebus enim panis ponitur vi ver­ borum solum corpus Christi et sub speciebus vini solus sanguis Christi, sicque fit quaedam mystica separatio sanguinis a corpore seu destructio, quamvis realiter adsit totus Christus sub utraque specie. Insuper consecra­ tione in Missa Christus accipit novum esse, scii, sacramentale, quod in com­ munione dissolutis speciebus iterum amittit. 3. Ex parte ministri solus sacer­ dos rite ordinatus sacrificium Missae offerre potest. 4. Ex parte finis Missa testificatur supremum Dei dominium iliique soli offertur. Unde dicit Con­ cilium Tridentinum27®: ..Quamvis in honorem et memoriam sanctorum non­ nullas interdum Missas Ecclesia celebrare consueverit, non tamen illis sacricium offerri docet, sed Deo soli, qui illos coronavit; unde nec sacerdos dicere solet: Offero tibi sacrificium, Petre vel Paule; sed Deo de illorum victoriis gratias agens, eorum patrocinia implorat, ut ipsi pro nobis intercedere dignentur in coelis quorum memoriam facimus in terris." b) Missa ex institutione Christi est essentialiter sacrificium repraesentativum sacrificii crucis. Quapropter Christus instituens Missae sacrificium dicit: „Hoc facite in meam commemorationem" 28°, et S. Paulus dicit: ,,Quotiescumque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat."* 281 Haec repraesentatio ad essentiam Missae pertinet, ideoque merito dici potest et debet, sacrificium crucis et sacrificium Missae essentialiter non differre. Etenim ,,una eademque est hostia, idem nunc offerens sacerdotum ministerio, qui se ipsum tunc in cruce obtulit, sola offerendi ratione diversa" 282*. Accidentaliter autem differt Missa a sacrificio crucis: x. quia in cruce oblatus est Christus mortalis et passibilis, in Missa vero immortalis et im­ passibilis; 2. in cruce sacrificium fuit cruentum, in Missa vero incruentum; 3. in cruce Christus se ipse obtulit, in Missa autem ministerio sacerdotum; 4. in cruce solutum est pretium redemptionis nostrae, in Missa autem appli­ catur et nobis communicatur istud pretium. 232 Essentia Missae. Theologi non concordant, in qua praecise actione sita sit essentia sacrificii Missae. Essentia sacrificii Missae non con­ sistit a) in oblatione sive praecedente sive subséquente consecrationem, neque b) in elevatione hostiae, neque c) in fractione et mixtione specierum, neque d) in distributione, neque e) in alterutra consecratione, sed in consecratione utriusque speciei, cum ordine tamen ad sump­ tionem sicut ad partem integrantem. Ita sententia communior et verior 288. Ratio est, quia in sola consecratione utriusque speciei verificantur quattuor condiciones ad essentiam sacrificii requisitae. Neque quis obiciat contra hanc sententiam: Ergo si quis diebus dominicis astitit utrique consecrationi soli, satisfecit praecepto dominicali; quod falsum est. Nam hoc praeceptum obligat ad audiendam integram Missam et non solam eius essentiam. — Ex hac doctrina de essentia Missae sequuntur quaedam conclusiones valde practicae. 278 281 282 282 Sess. 22, c. 3 de sacr. Miss. (Dens. n. 941). 280 Luc. 22, 19. i Cor. n, 26. Cone. Trid. sees. 22, c. 2 dc sacr. Miss. (Dens. n. 940). Cf. Billuart, Dc cuchar. dis*. 8, a. 2. Caput I. De natura et effectibus sacrificii Missae. Art. I. Ι/S Resolves. 1. Non licet facere aut mutare applicationem Missae post 233 utramque consecrationem peractam. Essentia enim sacrificii tunc iam finita est. 2. Particulae in pyxide consecratae debent in altari remanere usque post communionem sacerdotis celebrantis. Ratio est, quia communio sacerdotis non quidem est de essentia Missae, sed est eius pars integrans. Ergo sacer­ dos nequit hostiam in alia Missa consecratam sumere et hostiam solam a se in hac Missa consecratam reponere in ostensorio; pariter non debet re­ ponere particulas consecratas in tabernaculo, neque etiam illas tradere alteri distribuenti eucharistiam, nisi post propriam communionem 284. Censent tamen merito complures auctores hoc ultimum licere, si adsit aliqua neces­ sitas, e. gr. viaticum administrandi. 3. Qui percipit in communione aquam esse in calice, neque valet vinum denuo consecrare, non potest stipendium recipere pro huiusmodi Missa cele­ brata. Pariter qui bona fide Missas celebravit cum vino falsificato et inepto ad consecrationem, non videtur satisfecisse stipendiis pro his Missis acceptis. Unde illas iterum dicere debet aut condonationem a S. Sede obtinere. Sunt tamen auctores, e. gr. Gury 288, Berardi 288, Génicot * 287, putantes, in hoc casu sacerdotem satisfecisse obligationi. Etenim adhuc aliqualiter probabilis est sententia ponens Missae essentiam in una consecratione. Ergo probabiliter sacerdos satisfecit ideoque ad nihil tenetur iuxta principia pura probabilismi. Addunt aliam rationem: Cum stipendium detur ad sustentationem sacerdotis, praesumi potest eum, qui illud dedit, nihil amplius exigere, nisi ut sacerdos certum numerum Missarum celebret, adhibita diligentia ordinaria, ut omnia valide peragantur. Verumtamen haec sententia non videtur esse practice tuta, quia a) argumenta allata sunt valde debilia et quia b) praxis contraria exsistit. Unde vel ipse Génicot 288 dicit: ..Suadendum tamen, ut, si paucae Missae sic dictae sint, repetantur, si multae, petatur compensatio a S. Sede.“ 4. Quia in Missa praesanctificatorum non habetur consecratio, hinc sacer­ dos nequit accipere stipendium pro hac Missa. Scholion. De vocabulo Missae. Vocabulum Missae non est derivatum 234 neque a verbo hebraico „Missah“, quod significat oblationem, neque a verbo graeco μύησις (benedictio), sed a verbo latino „mittere“. Vocatur autem Missa ob triplicem rationem, quia a) per Missam oblationes precesque nostrae mittuntur ad Deum; b) Christus mittitur ad nos; c) in fine populus dimittitur verbis: Ite missa est. Ad rem scribit S. Thomas 280 : ..Propter hoc Missa nominatur, quia per angelum sacerdos preces ad Deum mittit, sicut populus per sacerdotem, vel quia Christus est hostia nobis missa a Deo; unde et in fine Missae diaconus in festivis diebus populum licentiat dicens: Ite missa est, scii, hostia ad Deum per angelum, scii, ut sit Deo accepta." Missa a Graecis vocatur diversis nominibus, e. gr. μυσταγωγία, initiatio, peractio mysterii ; σύναίις, conventus ; λατρεία, cultus ; ευλογία, benedictio; Ιερουργία, sacrificium; θυσία, victima ; λειτουργία, cultus publici officii. Nomen Missae adhibitum est iam ab antiquissimis tem­ poribus200, sed non semper in eodem sensu; sic e. gr. aliquando sumptum est quoque pro Horis canonicis201. 284 288 287 200 Cf. S. R. C. d. ii Maii 1878 (Decr. auth. n. 3448 ad vn). Cas. consc. II, n. 236. 288 Praxis confess, n. 3529. Theol. mor. II, n, 234. 288 Ib. 280 S. theol. 3, q. 83, a. 4 ad 9. Cf. i. /tmbr., Ep. ao et Sermo 25. 201 Cf. supra II, n. 360. vj6 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. ARTICULUS IL De valore, effectibus, fructibus Missae. Cum materia huius articuli sit satis ampla, distribuimus illam in duas paragraphes, scii. I. de valore et effectibus Missae in generali; 2. de fructibuà, Missae in speciali, in quantum participantur. § i. De valore et effectibus Missae in generali. Notiones. Claritatis causa prius explicandum est, quid sibi velint isti termini: valor, dignitas, effectus, fructus Missae, ne confusio oria­ tur, praesertim cum isti termini a diversis auctoribus non uno modo intelligantur. Deinde breviter dicendum est, quinam sint diversi offerentes in sacrificio Missae. 235 Valor Missae includit duo: dignitatem et efficaciam (potestatem), vel ut dicit S. Alphonsus 202 : „Valor est efficacia illa, quam habet Missa ex dignitate offerentis et rei oblatae ad conferenda bona offerenti et iis, pro quibus offertur.** 236 Effectus Missae sunt omnia ea, quae reapse ab ea producuntur respectu tum Dei tum mundi. Effectus Missae sunt quinque, scii. I. effectus latreuticus: Missa enim pro­ ducit adorationem et excellentissimum cultum Dei; 2. effectus eucharisticus, in quantum Missa gratias Deo reddit pro beneficiis receptis; 3. effectus impetratorius, quia Missa efficacissime impetrat bona cum temporalia tum spiritualia; 4. effectus propitiatorius, quia Missa reddit Deum nobis pro­ pitium, ita ut peccata remittat”8; 5. effectus satisfactorius, quia Missa causât remissionem poenarum pro peccatis debitarum. Notandum est Missae, ut est sacrificium in persona Christi aut nomine Ecclesiae peractum, non competere meritorium effectum. Christus enim nihil amplius meretur per sacrificium eucharisticum, cum ipse sit extra statum merendi et redemptio sit completa in cruce; neque etiam Ecclesia meretur aliquid per sacrificium Missae, cum omne meritum supponat actum perso­ nalem. Sin vero Missa consideratur ut actus personalis bonus sacerdotis, tunc profecto meretur ex opere operantis augmentum gratiae et gloriae. Cum autem non solum sacerdos celebrans, verum etiam fideles assistentes vel stipendium Missae dantes offerant Missam, ii omnes merentur augmen­ tum gratiae et gloriae, dummodo tamen obicem ne ponant. Omnes enim, qui sunt in statu peccati mortalis, nihil boni possunt proprie mereri, ut supra I, n. 139 dictum est. Ideoque sacerdos in statu peccati mortalis of­ ferens Missam nihil meretur, nullumque bonum effectum obtinet, sed econtra committit grave sacrilegium. Fideles autem in statu peccati mortalis cum sacerdote Missam offerentes nihil quidem merentur, sed possunt obtinere alios bonos fructus, e. gr. impetratorios, propitiatorios. 237 Fructus Missae a nonnullis theologis promiscue sumuntur pro effecti­ bus Missae, sed melius accipiuntur pro illis solis effectibus, quos Missa »»’ Theol. mor. 1. 6, n. 312. 888 Cone. Trld. ace». 22, cap. 2 et can. 3 (Dtnt. η. 94θ et 95°)· Caput I. De natura et effectibus sacrificii Missae. Art. II. S i- 177 producit pro hominibus (et non pro Deo). Fructus enim alicuius rei vocamus illos effectus, quibus fruimur. Quare fructus Missae sunt solummodo determinata pars effectuum Missae, scii, effectus propitia­ torius, satisfactorius et impetratorius. Offerentes complures sunt in Missa, qui tamen non omnes proprie 238 sacrificant, cum ad sacrificandum requiratur ordo sacerdotalis, ad of­ ferendum vero sufficiat moralis coniunctio cum sacerdote sacrificante. Offerunt autem: 1. Christus, qui est principalis offerens, non solum quia ipse in­ stituit sacrificium Missae, sed etiam quia per sacerdotes tamquam per suos vicarios offert, qui proinde in persona Christi pronuntiant verba consecrationis: „Hoc est enim corpus meum etc.“ 2. Ecclesia, quae sacerdotem instituit ad Missam Deo offerendam. 3. Sacerdos ipse, qui quidem nomine Christi et Ecclesiae sacrificat, sed etiam tamquam persona privata Missam offert. 4. Omnes fideles, praesertim autem illi, qui Missae inserviunt aut assistunt, aut stipendium dederunt. Quare etiam in Canone recitantur verba: „Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae fa­ miliae tuae“, et: „Memento Domine famulorum ... pro quibus tibi offerimus, vel qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis.“ Principium 1. Dignitas sacrificii Missae est infinita. 239 Ratio est, quia in sacrificio Missae tum offerens principalis tum ipsa victima (nempe Christus Deus) est infinitae dignitatis. Insuper Missae sacrificium est idem ac crucis sacrificium, quod profecto est dignitatis in­ finitae. Principium 2. Valor Missae (i. e. eius efficacia seu potestas) est infinitus a) quantum ad sufficientiam; b) quantum ad effectus latreuticos, eucharisticos et propitiatorios; c) quantum ad sic dictos fruc­ tus speciales. Prima pars huius principii elucet ex eo, quod sacrificium Missae est idem ac sacrificium crucis, quod profecto sufficiens est ad infinitas gratias con­ ferendas propter infinitam dignitatem offerentis et victimae. Secunda pars patet ex eo, quod principalis offerens in Missa est Christus, qui sacrificando causât infinitum actum adorationis, gratiarum actionis et propitiationis. Tantus enim cultus Deo exhibetur per Missam, ut maior absolute exhiberi nequeat. Tertia pars facile intelligitur ex notione fructuum specialium, qui — ut infra latius explicabitur — sunt illi, quos percipiunt omnes Missae sacrificio assistentes. lamvero iste fructus percipitur ab omnibus, quotquot assistunt, neque imminuitur, etiamsi innumeri homines eidem Missae intersunt atque ro illis, ut scii, cultus eorum in terris augeatur, et sic indirecte utilitas proveniat fidelibus in terris. Melius tamen et verius dicitur Missam non posse offerri pro sanctis, quia etiam eorum beatitudo accidentalis non videtur propter preces humanas muta­ bilis. Nihil autem obstat, quominus aliquis Missam offerat pro canonizatione obtinenda alicuius, qui iam sollemniter beatificatus est ab Ecclesia. Tali enim canonizatione non solum augetur gloria accidentalis ipsius beati, sed etiam devotio populi Christiani fovetur. — Omnibus aliis hominibus sive vivis sive defunctis fructus Missae prodesse potest, ac proinde illis applicari valet, nisi Ecclesia id prohibuerit. 250 Ius ecclesiasticum iuxta vigentem disciplinam permittit, ut Missa appli­ cetur pro quibusvis tum vivis tum etiam defunctis in purgatorio; pro ex­ communicatis autem non nisi privatim ac remoto scandalo. Pro excommunicato vitando non licet Missam applicare, nisi ad eius con­ versionem obtinendam 318. Anteriora igitur statuta, si qua exsistebant, nunc revocata sunt atque Missa applicari potest etiam pro acatholicis vivis et defunctis, dummodo hoc fiat privatim et removeatur scandalum. Pro defunctis, quibus denegata est sepultura ecclesiastica, e. gr. pro illis, qui mandaverunt corpus suum tradi cremationi, prohibetur non solum Missa exsequialis, sed etiam anniversaria; saltem si applicatio fit publice. 317 E. gr. Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 245. 3,8 Cod. iur. can. c. 809 et 2262, § 2, n. 2. Caput II. De obligatione celebrandi Missam. Art. I. 185 CAPUT II. De obligatione celebrandi Missam. Obligatio Missae celebrandae oriri potest ex sextuplici titulo, scii. T. ex ordine sacerdotali suscepto; 2. ex officio; 3. ex beneficio; 4. ex stipendio; 5. ex promissione; 6. ex oboedientia. ARTICULUS I. De obligatione ratione sacerdotii suscepti. Principium. Omnis sacerdos tenetur pluries per annum celebrare 251 Missam, nisi legitime impeditur. Ita sententia hodie communis et certa319; discordant autem theologi, utrum haec obligatio sit pro quolibet sacerdote gravis et utrum oriatur ex iure divino an ex iure ecclesiastico. a) De exsistentia huius obligationis hoc modo disserit S. Thomas 320: ,,Quidam dixerunt, quod sacerdos potest omnino a consecratione licite abs­ tinere, nisi teneatur ex cura sibi commissa celebrare et populo sacramenta praebere321. Sed hoc irrationabiliter dicitur, quia unusquisque tenetur uti gratia sibi data, cum fuerit opportunum secundum illud: .Exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis.' 322 Opportunitas autem sacrificium of­ ferendi non solum attenditur per comparationem ad fideles Christi, quibus oportet sacramenta ministrari, sed principaliter per comparationem ad Deum, cui consecratione huius sacramenti sacrificium offertur. Unde sacerdoti, etiamsi non habet curam animarum, non licet omnino a celebratione cessare; sed saltem videtur, quod celebrare teneatur in praecipuis festis." b) De gravitate huius obligationis fere omnes, saltem moderni auctores, 252 consentiunt, docentes quemlibet sacerdotem non legitime excusatum teneri sub gravi aliquoties ad celebrandam Missam. Agitur enim de re gravi. Quidam autem antiquiores theologi contrarium tenuerunt, praesertim Caietanus 323*et Lugo32·. S. Alphonsus 326 docet sacerdotem quemlibet teneri sub gravi saltem ter vel quater in anno in festis sollemnioribus celebrare Mis­ sam, nisi sit legitime impeditus. Isti igitur sacerdotes, qui feruntur in eremo per longum tempus degisse, aut qui ex alia ratione per integrum annum, ut S. Ignatius Loyola, a sacro abstinuerunt, dicendi sunc hoc fecisse cum debita licentia ecclesiastica. — Per accidens, e. gr. propter scandalum inde oriens, vel per parvipensionem sacrificii, peccat absque omni dubio graviter sacerdos, qui per longum tempus non celebrat Missam. c) De fonte huius gravis obligationis, utrum scii, illa oriatur ex iure 253 divino an ex iure ecclesiastico, non constat. Salva fide catholica negari 310 Cod. iur. can. c.805 statuit: ..Sacerdotes omnes obligatione tenentur Sacrum litandi pluries per annum; curet autem episcopus vel superior religiosus, ut iidem saltem singulis diebus dominicis aliisque festis de praecepto divinis operentur." 320 S. theol. 3, q. 82, a. 10. 321 Videtur esse sententia S. Bonaventurae in 4, dist. 12, part. 2, a. 2, q. 1, sed Seraphicus Doctor non ita clare loquitur in hoc loco, et alibi videtur prorsus con­ trarium innuere (De praep. ad Miss. c. 5). ·” 2 Cor. 6, i. 323 Com. in S. theol. 3, q. 82, a. 10. ”· De cuch. disp. 20, n. 2. 336 Theol. mor. I. 6, n. 313. 186 Tract. IV. De eucharistia. Sectio Π. non potest Christum universo sacerdotali ordini praeceptum iniunxisse Mis­ sam celebrandi”·. Quod quidem manifeste sequitur ex verbis Salvatoris: „Hoc facite in meam commemorationem" ; sed est incertum, num hoc prae­ ceptum divinum sub gravi obliget singulos sacerdotes. Negativa sententia, quam tenent Lugo 327, S. Bonaventura 328, Ballerini-Palmieri320 aliique, vide­ tur probabilis, quia Ecclesia potest permittere, ut sacerdos vel etiam epi­ scopus ad communionem laicalem reducatur et iam numquam Missam cele­ bret*330. Sin autem quilibet sacerdos ex iure divino sub gravi obligaretur ad Missam celebrandam, tale indultum non ita facile explicaretur. Hodie exsistit ubique terrarum consuetudo laudabilis, ut unusquisque sacerdos quotidie Missam celebret, nisi sit legitime impeditus. Quare scan­ dalum vix evitare potest sacerdos, qui absque urgenti causa saepius Missam omittit. S. Bonaventura331*concinne dicit: „Sacerdos, qui non celebrat, quan­ tum in ipso est, privat Trinitatem laude et gloria; in purgatorio exsistentes refrigerio; Ecclesiam Christi speciali beneficio; et se ipsum medicina et remedio contra quotidiana peccata et infirmitates." Similia habentur in libro De imitatione Christi 333 : „Quando sacerdos celebrat, Deum honorat, angelos laetificat, Ecclesiam aedificat, vivos adiuvat, defunctis requiem praestat, et sese omnium bonorum participem efficit." ARTICULUS II. De obligatione ratione officii. 254 Principium. Omnes pastores animarum tenentur ex iure divino aliquoties, ex iure autem ecclesiastico certis diebus Missam pro sub­ ditis applicare. Explicatur: i. Quinam sint pastores animarum. Pastores animarum censentur omnes illi, quibus ratione officii incumbit cura animarum, ut sunt Summus Pontifex, episcopi residentiales, abbates „nullius“, superiores reli­ gionis clericalis exemptae, parochi, quasi-parochi et quicumque ab auctoritate competenti deputantur, ut vices episcopi vel parochi ex officio gerant, puta administrator dioecesis (non autem vicarius generalis), administrator par­ oeciae defuncto aut impedito parocho. — Cum superiores religiosi sint veri pastores suorum subditorum idque perfectiore modo quam parochi, haud dubium videtur, quin ex iure divino teneantur ad applicandam Missam ali­ quoties pro subditis. Sed hodieque ius ecclesiasticum commune non de­ terminavit dies, quibus illi applicare Missam obligentur. Episcopi titulares, cum non habeant gregem sibi commissum, non quidem stricte tenentur ad applicationem, „sed tamen si aequitatis caritatisque episcopalis ratio habea­ tur, non potest non consentaneum videri, eos etiam interdum sacrificium offerre, ut respiciat Deus miseram Ecclesiarum illarum condicionem, quarum titulo et nomine ipsi honestantur" 333. Quod dictum est de episcopis titularibus, non valet de vicariis apostolicis et praefectis missionum, quippe qui sint veri Ordinarii. Isti igitur aliquando tenentur applicare Missam pro 320 Ita Benedict. XIV, De sacrif. Missae sect. 2, n. 3. 327 De euch. disp. 20, n. 2. 323 In 4, dist. 12, part. 2, a. 2, q. I. 320 IV, n. 1005. 330 Cf. exemplum Talleyrand et Cod. iur. can. c. 211 sqq. 331 De praep. ad Miss. c. 5. 333 Lib. 4, c. 5. 333 Ita Leo XIII, Const. „In suprema" d. 10 lunii 1882; cf. Cod. iur. can. c. 348, § 2. Caput Π. De obligatione celebrandi Missam. Art. II. 187 grege sibi commisso, ut infra dicetur. — Num sic dicti parochi castrenses seu militum teneantur, dependet ex iure particulari. In Hispania clerus castrensis non tenetur *34. — In Ecclesia orientali obligantur quidem pastores animarum ad applicandam Missam pro populo, sed non stricte tenentur ad dies in occidentali Ecclesia determinatos * 335* . 2. Obligatio ex iure divino. Ius divinum obligat omnes pastores 255 animarum ad Missam aliquando pro commisso sibi grege dicendam et applicandam. „Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus pro hominibus con­ stituitur in iis, quae sunt ad Deum, ut offerat dona et sacrificia pro pec­ catis." 330 Quare Concilium Tridentinum 337 expressis verbis dicit: „Cum praecepto divino mandatum sit omnibus, quibus animarum cura commissa est, oves suas agnoscere, pro his sacrificium offerre...." Immo vel ipsum ius naturale praecipit, ut pastor animarum vi contractus initi et officii suscepti salutem spiritualem ovium suarum pro viribus foveat atque procuret. Hoc autem videtur esse impossibile, nisi fideles identidem Missae sacrificio assistant et recipiant fructus eius non tantum generales sed etiam ministeriales. Ergo pastor animarum vel ex ipsa natura sui officii tenetur aliquoties dicere Mis­ sam pro grege sibi commisso. Licet autem ex iure divino obligentur pastores animarum ad applicandam Missam aliquoties pro suis fidelibus, tamen ex solo iure ecclesiastico statutum est, quando haec applicatio sit facienda, et sub quibus condicionibus haec obligatio incumbat. 3. Obligatio ex iure ecclesiastico. Ius ecclesiasticum particularia 256 statuta edidit de pastoribus animarum, qui sunt: 1. episcopi residentiales et vicarii capitularesS38, 2. abbates „nullius“ 338* , 3. vicarii et prae­ fecti apostolici 84°, 4. parochi341, 5. quasi-parochi 342343 *. Dies applicationis, a) Dies, quibus episcopi residentiales, vicarii capitu­ lares, abbates „nullius", parochi debent Missam applicare pro populo, sunt omnes dies dominicae et sequentes dies festi3*3: 1. Nativitatis Domini; 2. Circumcisionis; 3. Epiphaniae; 4. Resurrectionis Domini cum duobus diebus sequentibus; 5. Ascensionis; 6. Pentecostes cum duobus diebus se­ quentibus; 7. SS. Trinitatis; 8. Corporis Christi; 9. Inventionis Crucis; 10.—14. Purificationis, Annuntiationis, Assumptionis, Nativitatis, Immacu­ latae Conceptionis B. Μ. V.; 15. Dedicationis S. Michaelis; 16. Nativitatis S. loannis Baptistae; 17. SS. Petri et Pauli; 18. S. Andreae; 19. S. lacobi; 20. S. loannis Evang.; 21. S. Thomae Ap.; 22. SS. Philippi et lacobi; 331 S. C. C. d. 22 Maii 1909 (Acta Ap. Sedis I 554). 335 Cf. S. C. de Prop. Fide d. 23 Martii 1863 et 8 Nov. 1882. 330 Hebr. 5, 1. 337 Sess. 23, c. 1 de reform. 338 Cod. iur. can. c. 339. Episcopi non tenentur ad applicandam Missam pro subditis post electionem aut confirmationem in consistorio, sed post adeptam pos­ sessionem. Vicarii capitulares sede vacante tenentur ad applicationem, sicut epi­ scopi. Cod. iur. can. c. 440. 330 Cod. iur. can. c. 323. 340 Ib. c. 306. 3,1 Ib. c. 466, § i. 347 Ib. et c. 306. 343 Ita ex Urbani VIII Const. ..Universa per orbem" d. 13 Sept. 1642; Cle­ mentis XI Const. ..Commissis nobis" d. 6 Dec. 1708; Pii IX Const. „Amantissimi Redemptoris" d. 3 Maii 1858; S. C. C. d. 18 Dec. 1919 et 16 Mart. 1920 (Act. Ap. Sed. XI1 42); cc. 323 339 440 4Û6· ι88 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. 23. S. Bartholomaei; 24. S. Matthaei; 2$ SS. Simonis et ludae; 26. S. Matthiae; 27. S. Stephani Protomart.; 28. SS. Innocentium; 29. S. Laurentii Mart.; 30. S. Sylvestri P.; 31. S. Joseph; 32. S. Annae Matr. M.; 33. Om­ nium Sanctorum; 34. Patroni regni; 35. Patroni loci. Cum multa istorum festorum hodie sint suppressa, si aliquod eorum (im­ peditum festo maioris ritus) transfertur in alium diem, tunc applicatio iam non obligat in die translationis’**. Unde e. gr. si festum S. Matthiae cadens in Dominicam I Quadragesimae transfertur in alium diem, parochus non tenetur applicare pro populo Missam hoc alio die. Si dies isti festi cele­ brantur die Dominica, tunc parochus una Missa potest satisfacere duplici obligationi, pariter si ista festa ex induito Pontificio transferuntur in diem Dominicam, sicuti e. gr. in Germania festum Nativitatis B. Μ. V. semper transfertur in Dominicam sequentem. Sin autem sola sollemnitas externa festi transfertur in Dominicam, non autem Officium festi, tunc applicatio fieri debet et die festo et Dominica. Pariter non cessat obligatio applicandi, quamvis sit suppressa solemnitas festorum3*5, etiam iuris particularis ‘. b) Dies quibus vicarii et praefecti apostolici et quasi-parochi debent Mis­ sam applicare pro populo, sunt undecim, scii, festa Nativitatis Domini, Epiphaniae, Paschatis, Ascensionis, Pentecostes, Corporis Christi, Immacu­ latae Conceptionis et Assumptionis B. Μ. V., S. lospeh sponsi B. Μ. V., Petri et Pauli, omnium Sanctorum3*9. Episcopus, qui praeest duabus dioecesibus, non tenetur duas Missas ap­ plicare’*7; sufficit igitur, ut applicet unam Missam pro universo populo sibi commisso. — Parochus, qui plures paroecias administrat, item debet diebus praescriptis unam tantum Missam applicare3*8. Quare nunc revocata sunt omnia statuta contraria. Si tamen istae diversae paroeciae habent diversa festa patronalia, debet parochus Missam applicare in festo patroni unius­ cuiusque paroeciae 257 Nota. Quando pastores animarum Missam applicare debent pro subditis, nullum prorsus possunt stipendium accipere, neque etiam pro altera Missa, quam ex facultate binandi forsan celebrant. Ita ex iure communi’*9. Ex speciali autem induito S. Sedis aliquando conceditur, immo et praecipitur pro altera Missa acceptatio stipendii in certas cau­ sas pias erogandi. 258 4. Qualitas obligationis. Pastoris obligatio applicandi Missam est: a) Gravis. Neque ab hac obligatione eximit consuetudo contraria vel infirmitas vel paupertas. Ita omnes 350. b) Personalis. Pastor igitur animarum tenetur ipse Missam pro subditis applicare, nisi adsit legitimum impedimentum, e. gr. infirmitas, quo in casu debet applicare per alium sacerdotem351. Non tenetur autem cantare Missam, sed sufficit dicere Missam privatam ”2. Quando parochus legitime abest a paroecia potest Missam applicare pro populo ’·· S. C. C. d. 15 Dec. 1913 (Acta Ap. Sed. VI 9). Cf. Cod. iur. can. c. 339, § 3. ’*’ S. C. C. d. 8 Aug. 1911 (Acta Ap. Sed. III 391). »·»· S. C. C. d. 19 Iulii 1930 (Acta Ap. Sed. XXII 521). ’*« Cod. iur. can. c. 306. ’*’ Ib. c. 339, § 5. ’*’ Ib. c. 466, § 2. ’«‘S. C. C. d. 12 Nov. 1927 (Acta Ap.Sed.XX 87). ’·· Cod. iur. can. c. 824, § 2. ”° Ib. c. 339, § 1. ··» Ib. § 4. ·»’ S. R. C. d. 20 Dec. 1864 (Decr. auth. n. 3128). Caput Π. De obligatione celebrandi Missam. Art. III. 189 vel ipse per se in loco in quo degit, vel per sacerdotem, qui eius vicem gerit in paroecia3”, sed nihilominus videtur praestare, ut per se ipse et non per vices gerentem Missam applicet pro populo. Ratio est, quia sicut sacrificium crucis ab ipso Christo Pastore omnium per­ actum fuit, sic valde conveniens est, ut parochus vices gerens Christi Pastoris applicet ipse fructus sacrificii subditis suis. c) Localis. Valde conveniens est, ut Missa pro populo dicatur in ecclesia paroeciali vel in alio loco, ubi fideles assistere possunt3M. Ratio patet. d) Adimplenda statutis diebus, scii, iis, qui supra n. 256 indicati sunt. Si adsit legitima causa, e. gr. si Missa exsequialis aut Missa pro sponsis dicenda est, Ordinarius loci permittere potest, ut parochus Missam pro populo applicet alia die ab ea, qua iure adstringitur 355. Quae quidem licentia videtur quoque posse praesumi in casu particulari. Si in aliqua dioecesi diebus festis suppressis Missa pro populo appli­ canda ex S. Sedis induito ad mentem episcopi applicatur, tolerari po­ test, ut parochus, non ipsa die qua teneretur, neque per se sed per alium sacerdotem (cui parochus stipendium dare debet) Missam applicandam celebret. Ita S. Congregatio Cone. d. 16 Dec. içiq.353. ARTICULUS III. De obligatione ratione beneficii. Notiones. Beneficium {seu cappellania, de qua hic est sermo) est 259 pia fundatio rite facta et a legitimo superiore ecclesiastico acceptata cum onere perpetuo Missas dicendi vel in determinata ecclesia aut altari vel die aut hora etc. Haec obligatio interdum breviter vocatur ..perpetua onera Missarum". Sacerdos qui recipit reditus fundationis, vocatur beneficiarius. Quamquam sic dictae Missae fundatae iuxta modernam disciplinam non possunt proprie vocari beneficia, tamen re­ gulae afferendae etiam de illis valent. Regula 1. Omnes clausulae in fundatione pia appositae et a legitima 260 auctoritate ecclesiastica acceptatae debent rite applicari et fideliter observari. Cf. Cod. iur. can. c. 1475, § I. Ratio patet. Etenim pia fundatio beneficii est contractus bilateralis, quo fundator dat quaedam bona temporalia, ecclesiastica auctoritas autem legi­ tima promittit ex reditibus istorum bonorum instituere beneficiarium, qui iuxta intentionem fundatoris Missas celebrare debet. Clausulas fundationi appositas rite interpretari oportet, ac proinde regulae de interpretatione legum aut contractuum applicandae sunt. Peccat autem graviter bene­ ficiarius, si aliquando sine causa vel dispensatione Missas fundatas non ap­ plicat aut etiam non celebrat. Si in fundatione beneficii statuitur quotidiana Missa, videndum est, utrum haec obligatio sit annexa principaliter loco, e. gr. altari vel sacello, an personae beneficiarii. Si obligatio principaliter ·” Cod. iur. can. c. 466, § 5. »·· Acta Ap. Sed. VII 27. ·»» Ib. § 4· Ib. § 3- 190 Tract. IV. De eucharistia. Sectio Π. annexa est loco (e. gr. si fundator dixit: volo, ut quotidie in hoc sacello Missa dicatur), tunc revera omnibus anni diebus (exceptis tribus ultimis diebus Hebdomadae sanctae) Missa dicenda est; et si beneficiarius ipse nequit Missam dicere, curare debet, ut alius in illo loco Missam dicat. Sin vero obligatio principaliter annexa est personae beneficiarii, licet praesumere fundatorem voluisse contribuere in sustentationem pauperis sacerdotis. Tunc autem communiter docent moralistae, huiusmodi beneficiarium non teneri celebrare Missam omnibus prorsus diebus anni, sed ratione infirmitatis, reli­ gionis aliusve rationabilis impedimenti posse aliquando Missam omittere. Et primo quidem ratione infirmitatis potest omittere Missam, quin fructus beneficii restituere obligetur. Nam benignus herus non praesumitur velle facile detrahere de mercede famuli ob brevem eius infirmitatem. Secus autem est, si infirmitas diu perdurat; nam tunc fructus beneficii restituendi sunt, nisi tamen beneficiarius illis omnino indigeat ad suam sustentationem. Quae­ nam autem infirmitas diuturna dicenda sit, disputant auctores. Aliis videtur brevis infirmitas quindecim dierum; aliis, quae unum mensem, aliis demum, quae duos menses non excedit. Quas omnes opiniones S. Alphonsus337 et Lugo338 habent probabiles. — Ratione religionis potest beneficiarius ali­ quoties Missam omittere, i. e. semel in hebdomada aut in mense. Ideo e. gr. propter humilitatem, propter meliorem praeparationem ad tremendum sacri­ ficium, propter spiritualia exercitia peragenda Missa licite omittitur. — Demum ratione alterius legitimi impedimenti, e. gr. propter iter necessarium peragendum, beneficiarius potest licite a Missa dicenda abstinere. — Insuper concedunt auctores, ut beneficiarius quinquies aut sexies in anno Missam applicet pro se vel pro suis. Non licet autem tunc stipendium sumere, quia beneficiarius iam ex fundatione aliud stipendium habet. 261 Regula 2. Quamquam Ordinarius (episcopus dioecesanus aut su­ perior religiosus maior) in rebus levioris momenti condiciones funda­ tioni adiectas interpretari aut etiam dispensare potest, tamen iuxta vigentem disciplinam recurrendum est ad S. Congr. Concilii, quoties­ cumque agitur de reductione aut de condonatione Missarum 359. Itaque Benedictus XIV380 dicit: ..Episcopo nullam hodie relictam esse facultatem reducendi Missas, excepta tantum ea facti specie, qua testator ipse hanc facultatem tribuisse dignoscatur." Immo proposita quaestione: „An episcopus possit onera Missarum nondum acceptata reducere absque beneplacito Sedis Apostolicae, sive huius S. Congregationis, quoties (ob tenuitatem legati) reductionem necessariam esse iudicaverit ex eo, quod locus pius legatum acceptare recuset, non diminuto onere?" respondit S. Congr. Concilii d. 20 lunii 1682: ..Negative." Quando bona in fundatione collata totaliter perierunt sine culpa benefi­ ciarii, tunc obligatio Missas celebrandi cessat, quia beneficiarius ius habet ad stipendium conveniens pro Missis celebrandis. Sin autem ista bona solum ex parte perierunt vel eorum reditus valde diminuti sunt, tunc recurrendum est ad S. Congr. Concilii, si numerus Missarum determinatus erat a fun­ datore. A fortiori nemo nisi Summus Pontifex potest condonare Missas 837 Theol. mor. 1. 6, n. 333. 358 * De cuchar. disp. 21, n. 49. 358 Innocentii XII Const. „Nupcr a Congregatione" d. 23 Dec. 1697; Cod. iur. can. c. 1517, § 2. 300 j)c ayn> lb. Caput Π. De obligatione celebrandi Missam. Art. IV. 197 tradendae sunt Ordinario. Cf. quae supra dicta sunt de hac re, et praesertim de modo, quo computetur annus aut tempus, intra quod sacerdos huiusmodi Missas superfluas receptas persolvere debeat. c) Sacerdos habens Missas superfluas potest illas transmittere a) ad Ordi-272 narium vel ad S. Sedem, et tunc ipsa traditione ab omni obligatione liberatur coram Deo et Ecclesia”3; 0) ad alios sacerdotes, dummodo sibi constet eos esse ,,omni exceptione maiores", i. e. vere dignos vel testimonio proprii Ordinarii commendatos30*. In hoc tamen casu primus sacerdos non liberatur ab obligatione suscepta, usque dum ab altero obtinuerit testimonium accep­ tatae obligationis et recepti stipendii”5. Qui voluit mittere stipendia ad sacerdotes ritus orientalis, hoc facere debuit per Congregationem de Prop. Fide vel ad delegatos apostolicos pro sacer­ dotibus sui districtus 393. Nihilominus licet stipendia mittere in Orientem ad sacerdotes latini ritus, cum iisdem clausulis, quae observandae sunt in transmissione ad alium sacerdotem in Occidente. Unde possunt directe mitti stipendia ad delegatos, vicarios et praefectos apostolicos; pariter sacerdotes religiosi possunt mittere stipendia ad confratres suos in Oriente viventes; sin autem velint illa mittere ad religiosos alterius instituti regularis, tutius est ea tradere superiori generali eiusdem instituti in Occidente commoranti. Cum in Codice iur. can. nihil speciale statutum sit de transmissione stipen­ diorum ad orientales, decisiones modo indicatae non amplius videntur habere valorem praeceptivum, sed dumtaxat directivum. d) Prohibitum est ope Missarum emere aut vendere libros, sacra 273 utensilia vel quaslibet alias res, quoties id in habitudinem cedit et in subsidium alicuius commercii vergit 397. Tamen toleratur consuetudo exsistens in compluribus locis, quod sacerdotes cooperatores dicant Missas et recipiant pro illis victum a parocho 398. Experientia constat, huiusmodi traditionibus et acceptationibus aliquod saltem palliatum commercium satis inconveniens exerceri. Qui autem secus fecerit, aut aliquid illicite retinuerit ex stipendiis transmissis, ab Ordinario pro gravitate culpae puniatur, non exclusa, si res ferat, suspensione aut beneficii vel officii ecclesiastici privatione, vel, si de laicis agatur, excom­ municatione”9. Suppressae sunt excommunicationes latae sententiae anti­ quitus exsistentes in hac materia. e) Prorsus prohibitum est retinere aliquam partem stipendii manualis 274 et tradere alteri sacerdoti Missam dicendam cum diminuto stipendio. Quare Alexander VII damnavit propositionem (9): „Post Decretum Ur­ bani potest sacerdos, cui Missae celebrandae traduntur, per alium satisfacere collate illi minore stipendio, alia parte stipendii sibi retenta."400 S. Sedes aliquando permittit, ut pars modica stipendii retineatur in pias causas ero- 303 Decr. „Ut debita" d. 11 Maii, n. 6. ”· Ita Cod. iur. can. c. 838, qui igitur mitigavit aliqualiter Decretum „Ut de­ bita". Episcopus nequit prohibere, ne sacerdos mittat stipendia Missarum manua­ lium extra dioecesim; aliud est de Missis fundatis vel ad instar manualium vel de Missis oblatis non alicui sacerdoti, sed alicui Sanctuario subiecto iurisdictioni episcopi. S. C. C. d. 19 Febr. 1921 (Act. Ap. Sed. XII 230). Cod. iur. can. c. 839. ”a S. C. C. d. 22 Maii et 9 Sept. 1907. Decr. „Ut debita" n. 10. ”· S. C. C. d. 27 Febr. 1905. ”· Cod. iur. can. c. 2324. *°° Dene. n. 1109. 198 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. ganda**01. Notandum autem est omnia indulta ante annum 1904 hac in re concessa esse revocata * 0*. Quidam auctores * 0’ putant peccare quidem gra­ viter sed probabiliter non laedere iustitiam ac proinde non teneri ad resti­ tutionem illum sacerdotem, qui retinet partem stipendii manualis, dummodo tamen curet determinatum numerum Missarum celebrari. Quae quidem sen­ tentia nobis videtur improbabilis. Etenim si ea esset vera, tunc sacerdos, qui retinet e. gr. ex 1000 stipendiis satis pinguibus 1000 francos, facit autem illas Missas alibi persolvi, ad nihil teneretur ex iustitia. Quod videtur valde incongruum. Ratio autem laesae iustitiae haec videtur esse: Stipendium non est pretium pro Missa, sed est oblatio ab Ecclesia concessa et ab of­ ferente data illi, qui Missam dicturus est. Licet igitur primus sacerdos recipiens stipendia statim fiat dominus eorum, tamen non est dominus ab­ solutus, sed tunc solummodo, quando implet praecepta hac de re ab Ecclesia lata. Quodsi haec praecepta graviter laedit, perdit dominium et ad restitu­ tionem tenetur. Porro Ecclesia graviter praecepit, ne pars stipendii manualis indebite retineatur. Obligationem restitutionis in hoc casu communissime auctores tuentur * 0*, saltem illi, qui scripserunt post propositionem damnatam ab Alexandro VII. 275 Licet retinere partem stipendii in sequentibus casibus: a) Ex induito pontificio post annum 1904 concesso β) Si donator consentit40e. Patet. Non solum consensus explicitus, sed etiam implicitus aliquando sufficit. Sic si donator ratione amicitiae, gratitudinis etc. dederit intuitu personae recipientis stipendium notabiliter maius, quam dari solet, censetur implicite consentire, ut accipiens partem excedentem retineat. Itaque e. gr. si in tali loco quantitas ordinarii stipendii sunt 2 franci et donator dedit 20 francos, sacerdos tradens hanc Missam alteri sacerdoti non tenetur dare 20, sed 2 francos. Si tamen excessus est mediocris, consensus implicitus donatoris non constat neque praesumendus est. y) Si agitur de stipendiis non stricte manualibus, sed ad instar manualium. Tunc enim sufficit tradere stipendium iuxta taxam dioecesanam loci, in quo Missa celebratur‘°7, dummodo istae Missae sint annexae alicui beneficio vel ex intentione fundatoris constituant partem congruae sustentationis parochi. ..Attento quod eleemosynae Missarum quorundam legatorum pro parte locum tenent .Congruae parochialis', Emi Patres censuerunt licitum esse parocho, si per se satisfacere non possit, eas Missas alteri sacerdoti committere, attributa eleemosyna ordinaria loci sive pro Missis lectis sive cantatis.... In legatis Missarum aliqua in ecclesia fundatis retineri posse favore ministrorum et ecclesiarum inservientium eam redituum portionem, quae in limine fundationis vel alio legitimo modo ipsis assignata fuit independenter ab opere speciali praestando pro legati adimplemento." *08 Hinc *01 Cf. S. C. C. d. 27 Febr. 1905, responsum ad societatem SS. Salvatoris. *02 Decr. „Ut debita" n. 9. *03 E. gr. Noldin, De sacr.17 n. 192; Génicot, Theol. mor. II 231; D'Annibale, Summula Theol. mor. III 190, n. 17; Ballerini-Palmieri, Opus theol. IV, n. 1017. *°* Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 322; Vermecrsch, Thecl. mor. III, n. 299. •°’ Cf. supra n. praec. *°° Cod. iur. can. c. 840, § 1. *07 Ib. § 2. *°’ Ita habetur in Decreto „Ut debita" n. 15. CI. tamen Responsum S. C. C. ad epise Brcdan. d. 27 Febr. 1905. Caput Π. De obligatione celebrandi Missam. Art. IV. 199 e. gr. parochus, qui committit vicario Missam exsequialem vel nuptialem cantandam, non stricte tenetur dare ipsi nisi stipendium consuetum quod datur pro Missa, quae tali hora cantatur, quamvis ipse parochus receperit multo maius stipendium. Istae enim Missae exsequiales et nuptiales inter iura stolae enumerantur, quae pertinent ad parochum. Nihilominus ordinarie valde aequum videtur, ut vicarius, qui totum onus perfecit, etiam recipiat aliquam partem istorum iurium stolae. ό) Si recipiens libere consensit. Declarat enim Benedictus XIV‘°’: „A quolibet sacerdote, stipendio maio­ ris pretii pro celebratione Missae accepto, non posse alteri sacerdoti stipen­ dium minoris pretii erogari, etsi eidem sacerdoti celebranti et consentienti se maioris pretii eleemosynam accepisse indicasset.“ Unde non sufficit, ut sacerdos celebrans Missam consentiat quocumque modo in diminutionem sti­ pendii oblati — quia potest consentire propter moralem necessitatem —, sed requiritur, ut prorsus libere et expresse consentiat. ε) Si ecclesia aliqua est pauper nec habet sufficientes reditus. Tunc enim illa potest ex stipendiis ab ipsa oblatis sacerdotibus celebran­ tibus in hac ecclesia talem partem subtrahere, quae sufficit pro expensis uniuscuiusque Missae necessariis, e. gr. in vino, cereis, usu paramentorum etc. Ita Innocentius XII* *10. In causa Tarraconensi ad quinquennium concessit S. Congr. Con­ cilii, ut ille, qui ex officio in ista dioecesi distribuit Missas, 3% sibi retineat pro honorario. 7. Tabella et liber Missarum. Rectores ecclesiarum aliorumque 276 piorum locorum (sive saecularium sive religiosorum), in quibus elee­ mosynae Missarum recipi solent, peculiarem habeant librum, in quo accurate notent Missarum receptarum numerum, intentionem, eleemo­ synam, celebrationem. Ordinarii (episcopi vel superiores religiosi) tenentur singulis saltem annis huiusmodi libros per se ipsi vel per alios recognoscere. Ordinarii quoque locorum et superiores religiosi, qui propriis subditis aliisve Missas celebrandas committunt, quas acceperint Missas cum suis eleemosynis cito in librum per ordinem referant curentque pro viribus ut quamprimum celebrentur. Etiam quilibet sacerdos privatus habeat librum specialem, in quo con­ scribat omnes Missas persolvendas et persolutas cum stipendio ac­ cepto411. Tabella Missarum fundatarum debet in loco tuto conservari411*. Scholion 1. De permutatione Missarum. Probabiliter ab omni peccato 277 immunis est sacerdos, qui accepto pinguiore stipendio pro celebranda Missa determinato die (cum hoc die ille nequeat persolvere hanc Missam) interdum rogat alium sacerdotum, ut pro se celebret, simul promittens se alio die celebraturum esse iuxta intentionem illius sacerdotis. Ita recte Billuart * 11, •°* Const. ..Quanta cura" d. 30 lunii 1741. *,n Const. „Nuper" d. 23 Dec. 1697. *** Cod. iur. can. c. 843 et 844. ·“· Ib. c. 1549, § I. **’ De cuchar. diss. 8, a. 6. 200 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. Génicot41’, Vermeersch *“ aliique. Quare non apparet turpis lucri species, ob quam S. Alphonsus*415*hunc agendi modum peccati venialis damnet. Etenim hic non habetur permutatio stipendiorum, sed Missarum, et est idem, ac si quis dicat alteri: Ego dicam pro te Missam crastina die, si tu hodie pro me Missam dices. 278 Scholion 2. De Missa neo-sacerdotis. Neo-sacerdotes celebrantes cum episcopo Missam illam quidem applicare possunt et debent, sed num pro illa (sine expresso consensu offerentis) stipendium accipere valeant, non ita constat. Cum consuetudo sit contraria, negativa sententia melior est in praxi, quamvis affirmativa sententia sit theoretice verior. — Econtra licet sti­ pendium accipere pro tribus Missis, quae ab episcopo imponuntur neosacerdotibus 41e. ARTICULUS V. De obligatione ratione promissionis. 279 i. Qui onerosam promissionem cum animo se graviter obligandi dedit Missam applicandi, tenetur sub gravi satisfacere huic obligationi. E. gr. sacerdos, qui acceptis beneficiis in gratiarum actionem et renume­ rationem promisit Missam benefactori recipienti hanc promissionem, tenetur Missam dicere. Plerumque talis gravis obligatio non adest neque asserenda est, nisi certo de ea constat. 2. Qui liberalem dedit promissionem dicendi Missam, tenetur quidem ex fidelitate, sed sub levi tantum, atque per unam Missam pluribus promissionibus satisfacere potest, cum fructus Missae sit iuxta solide probabilem sententiam417 infiniti valoris. Hinc qui liberaliter promisit Petro Missam pro defunctis, Paulo iuxta eius intentionem et Andreae etiam ad eius intentionem, uno sacrificio Missae satisfacere omnibus his promissionibus potest. Ita sententia communis418. ARTICULUS VI. De obligatione ratione oboedientiae. 280 Praelati cum saeculares tum regulares possunt iusta exsistente causa suis subditis praecipere applicationem Missae. Ita sententia longe proba­ bilior, quae confirmatur fere universali praxi41’. Licet enim applicatio Missae sit actus internus, ac proinde iuxta aliquos non cadat sub lege ecclesiastica, tamen sacerdotes libere suscipiendo quaedam officia aut emittendo vota religiosa se obligaverunt ad omnia ea, quae cum talibus officiis aut cum votis coniuncta sunt. Porro etiam applicatio Missae *“ Theol. mor. II 231, xx. 414 Theol. mor. III, n. 300. 415 Theol. mor. 1. 6, n. 322, dub. 4. 414 Cf. Bened. XIV, De sacrif. Miss. 1. 3, c. 16, n. 10; S. /tlph. 1. c. n. 829. 417 Cf. supra n. 237. 418 Cf. Noldin-Schmitt, De sacr.17 n. 199. 418 Huc spectat responsio S. Congr. de Religiosis d. 3 Maii 1914 (Acta Ap. Sed. VI 231) : „An superiores religiosi praecipere possint subditis suis etiam in virtute s. oboedientiae, ut ipsi celebrent secundum intentionem a Constitutionibus prae­ scriptam, vel ab ipsis superioribus statutam, salvis exceptionibus a Constitutionibus vel a legitima consuetudine sancitis? — Affirmative." Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. I. 201 aliquando coniuncta est cum officio suscepto vel cum statu religioso. Proinde nemo negat parochum teneri sub gravi non tantum Missam celebrare, sed etiam aliquando applicare pro populo Idem valet de Missa conventuali capitulorum applicanda pro benefactoribus. Superior religiosus potest subditis praecipere, ut Missam applicent pro stipendio accepto vel ex mera oboedientia. Quando Superior acceptavit stipendium, censetur sub gravi praecipere applicationem, quia orta est etiam ipsi gravis obligatio iustitiae. Quando autem ex alio motivo praecepit, adest quidem obligatio oboediendi, sed inoboedientia communiter non esset peccatum mortale. In praxi attendendae sunt uniuscuiusque in­ stituti religiosi leges, quae communiter non obligant sub peccato. Sacer­ dos religiosus contra grave praeceptum superioris aliter Missam appli­ cans valide, sed illicite applicat. Validitas enim applicationis unice dependet a sacerdote celebrante, cum sit coniuncta cum ipso ordine sacerdotali, ut supra n. 243 dictum est. Num valeat propria auctoritate episcopus praecipere sacerdoti saecu­ lari privato, qui nullum officium ecclesiasticum habet, ut applicet Missam pro determinato fine, non constat. Applicatio enim Missae est actus mere internus et non est titulus evidens, vi cuius episcopus hunc actum praecipere possit. Aliud est si episcopus praecipit ex speciali in­ duito S. Sedis. Hinc S. Congregatio Cone. d. 8 Maii 1920 decrevit: loci Ordinarium vi indulti apostolici posse adigere presbyteros, ut Missam binatam vel pro populo dispensatam applicent in favorem causae piae420. Summus Pontifex iussit specialem applicationem se­ cundae et tertiae Missae in die animarum, ut infra n. 285 dicetur. CAPUT III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Praenotamen. Cum iam supra n. 191 sqq. sufficienter dictum sit de iis, quae ex iure divino requiruntur ad validam et licitam Missae celebrationem, ut sunt ordo sacerdotalis, status gratiae, attentio, intentio etc., restat, ut pauca dicantur de requisitis ex iure ecclesiastico liturgico, et quidem non prout ista praescripta sunt physice implenda (cum hoc ad liturgiam per­ tineat), sed prout transgressio eorum constituit peccatum plus minusve grave. Ex iure autem ecclesiastico quattuor requiruntur ad Missam licite cele­ brandam, scii. I. legitimum tempus; 2. locus decens; 3. sacra supellex; 4. ritus observandi. De ieiunio eucharistico iam supra n. 198 sqq. satis dictum est. ARTICULUS I. De tempore celebrationis Missae. Tempus celebrationis determinatum est iure ecclesiastico cum quoad dies turn quoad horas. Quotidie quidem licet celebrare Missam, sed ex iure eccle­ siastico latino prohibentur Missae privatae tribus ultimis diebus hebdomadae «° Acta Ap. Sed. XII 541. 202 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. sanctae. Econtra aliquando etiam conceduntur plures Missae dicendae uno die. Claritatis causa iuvat separatim agere: i. de Missis ultimo triduo hebdomadae sanctae; 2. de pluribus Missis dicendis eodem die; 3. de hora Missae celebrandae. § I. De Missis ultimo triduo hebdomadae sanctae. 281 Feria V in Coena Domini privatae Missae generatim vetantur; cele­ branda est autem una Missa sollemnis in omnibus ecclesiis cathedralibus, collegiatis et paroecialibus. Ex induito non raro conceditur, ut Missa sollemnis dicatur etiam in oratoriis publicis aut semipublicis, in quibus ss. eucharistia habitualiter asservatur. Episcopus potest con­ cedere, ut ecclesiae paroeciales vel quasi-paroeciales, quae non habent tres clericos, celebrent solam Missam lectam421. In aliquibus dioecesibus permittunt episcopi, ut in ecclesiis non solum paroecialibus, sed etiam aliis, e. gr. seminariorum, regularium etc., una Missa legatur ante Missam sollemnem pro populi commoditate. At episcopus non potest huiusmodi facultatem ex propria auctoritate con­ cedere, sed ut accedat oportet aut consuetudo legitima aut indultum apostolicum. Decretum enim S. Congr. Rituum d. 27 Martii 1773 iam non invenitur in authentica collectione S. Congr. Rituum, ac proinde abolitum censetur. A fortiori reicienda est sententia, quam antea complures graves auctores tuebantur asserentes tam feria V quam Sabbato Sancto Missas privatas non absolute interdici iuxta ritum latinum 422. Feria V licet de venia saltem episcopi Missam canere in ecclesiis non paroecialibus, quamvis in iisdem ecclesiis Missa Praesanctificatorum non celebretur In hoc casu omittenda est consecratio alterius hostiae et pro­ cessio. In ecclesiis autem paroecialibus faciendae sunt omnes liturgiae prae­ scriptae his tribus diebus saltem iuxta parvum Rituale Benedicti XIII. At­ tamen S. Congr. Rituum d. 9 Dec. 1899 ad quaestionem: ,,An feria V in Coena Domini in ecclesiis paroecialibus aliisque non paroecialibus celebrari possit Missa lecta cum cantu, quin peragantur functiones feriae VI in Parasceve et Sabbati Sancti?" respondit: „In ecclesiis paroecialibus, ubi adest fons baptismalis, serventur rubricae Missalis et decreta.... In aliis vero ecclesiis non paroecialibus omitti potest functio Sabbati Sancti, non tamen illa feriae VI in Parasceve; et fiat Sepulcrum." Quae quidem re­ sponsio non ita facile conciliari potest cum responsione eiusdem Congrega­ tionis d. i Febr. 1895. Fortasse dicendum est hanc ultimam decisionem respicere casum particularem. Unde in praxi Missa Praesanctificatorum dicenda est in omnibus ecclesiis, in quibus feria V in Coena Domini habita est Missa. Nihilominus superiores regulares, qui non peragunt functiones sollemnes istis tribus diebus, possunt feria V in Coena Domini Missam «1 S. R. C. d. 28 (31) Iulii 1821 (Dccr. auth. n. 2616 ad 1). Cf. Gaspard, De euchar. I, n. 81. ·» Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 350, qui dicit istis diebus Missas privatas omnino non licere. ·” S. R. C. d. 1 Febr. 1895 (Dccr. auth. n. 3842 ad 2). Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. I. $ 2. • 203 privatam celebrare ad s. communionem suis subditis praebendam, sed in sacello domestico vel, hoc deficiente, in ecclesia ianuis clausis*3*. Si in feriam V in Coena Domini incidit aliquod festum de praecepto, e. gr. S. Joseph, episcopus curare debet, ut tot Missae in ecclesiis dican­ tur, quot sufficiunt, ut populus praecepto audiendae Missae satisfacere possit426. Hoc tamen minime valet, si talia festa aut iam non sunt de praecepto aut si transferuntur in alium diem 426. — Episcopi omnes et Cardinales qui feria V in Coena Domini non dicunt Missam sollem­ nem in sua cathedrali, possunt privatam dicere Missam in oratorio suo domestico vel permittere ut alius sacerdos coram ipsis Missam cele­ bret 42T. Feria VI in Parasceve dicitur dies aliturgicus, quia, excepto casu 282 gravis necessitatis consecrandi hostiam pro viatico administrando, nulla Missa celebrari potest. In tali casu necessitatis Missa votiva de passione Domini dicenda est, sed iste casus nostris temporibus vix accidere potest, cum particulae pro viatico administrando semper asserventur. Quando autem aliquod festum, e. gr. festum patroni prin­ cipalis de praecepto, cadit in feriam VI aut Sabbatum Sanctum, atten­ denda sunt iura particularia. Sic dicta Missa Praesanctificatorum, quae hac die solet celebrari, non est vera Missa, cum desit consecratio, ac proinde non potest sti­ pendium accipi neque fideles tenentur assistere, etiamsi hoc die occurrit festum de praecepto ex iure particulari. Sabbato Sancto multo strictius quam in Coena Domini prohibentur 283 Missae privatae a ceteris functionibus liturgicis seiunctae. Proinde ad Missam privatam dicendam requiritur aut speciale indultum ponti­ ficium aut necessitas viatici conficiendi. In ecclesiis paroecialibus, in quibus habetur fons baptismalis, Missa aliaeque functiones fieri debent; in aliis autem ecclesiis omitti possunt, etiamsi feria quinta et sexta functiones sacrae habitae sunt 428. Sabbato Sancto non solum statim post expletam Missam s. communio distribui potest fidelibus, sed etiam inter Missarum sollemnia 429. De distributione s. communionis ex iure particulari feria VI in Parasceve vide quae supra n. 220 diximus. §2. De pluribus Missis dicendis eodem die. Tres Missae a quolibet sacerdote (latini ritus) possunt quidem sed 284 non necessario debent dici 1. festo Nativitatis Domini; 2. die Com­ memorationis omnium fidelium defunctorum( 2. Nov.)430. ·’· *’· 4,7 ·’" ·” •’° S. R. C. d. 31 Aug. 1839. «” S. R. C. d. 12 Sept. 1716. S. R. C. d. 27 Sept. 1868. Cod. iur. can. c. 349, § 1, n. 1; c. 239, § 1, n. 4. S. R. C. d. 9 Dec. 1903 ad 1 (Decr. auth. n. 4049). S. R. C. d. 28 Apr. 1914 (Acta Ap. Sed. VI 197); Cod. iur. can. c. 867, § 3. Cod. iur. can. c. 806, § I. 204 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. Circa Missas in festo Nativitatis notandum est: a) Si sacerdos hoc die unam tantum vel duas Missas celebrat, eam eligere debet, quae respondet circiter horae celebrationis, i. e. primam, si nocte; secundam, si circa auroram; tertiam, si post auroram celebrat*’1. b) Sacerdos non prohibetur recipere stipendium pro singulis tribus Missis*”. c) Sacerdotes caecutientes, quibus ex induito licet quotidie Missam de B. Μ. V. dicere, aut aliam votivam, possunt hanc Missam trina vice dicere hoc die*”. d) Etiam in oratoriis privatis, ubi aliis diebus non permittitur nisi una Missa, licet in festo Nativitatis tres Missas dicere. e) Quamvis quibusdam visum sit licitum *’*, ut omnes sacerdotes possint saltem unam Missam dicere media nocte Nativitatis*”, tamen cum ex rubricis generalibus Missalis*” tum ex Cod. iur. can. c. 821, § 2 sequitur, ut de iure communi permittatur tunc una sola Missa conventualis vel paroecialis In omnibus tamen religiosis seu piis domibus oratorium habentibus cum facultate sacras species habitualiter asservandi licet uni sacerdoti in sacra nocte Domini nostri lesu Christi tres rituales Missas vel etiam pro rerum opportunitate unam tantum celebrare, sacramque communionem omnibus ministrare*”. Attamen hoc indultum „non importat facultatem celebrandi etiam apertis oratoriorum ianuis, nec extendi potest ad ecclesias religiosorum, quae publico fidelis populi usui inserviunt, salvo tamen religiosorum privi­ legio media nocte Missam [sollemnem] celebrandi'1 *”. In nonnullis tamen locis exsistit consuetudo vel privilegium, ut quilibet sacerdos possit tres Missas dicere nocte Nativitatis etiam in ecclesiis publicis, et quilibet fidelis ibidem communionem recipere possit. 285 Circa Missas die 2 Novembris notandum est: a) Non licet accipere stipendium nisi pro una ex his tribus Missis*”. Privilegium tamen iam antiquitus in nonnullis regionibus concessum reci­ piendi tria stipendia pro tribus Missis non videtur esse suppressum*40. b) Sacerdos dicens tres Missas tenetur alteram applicare pro omnibus defunctis, tertiam ad mentem Summi Pontificis**1; pro quibus duabus Missis nihil prorsus stipendii accipere potest, nisi ratione laboris seu incommodi extrinseci **’, e. gr. in loco dissito. c) Prima Missa ea est, quae inscribitur in Missali die commemorationis omnium fidelium defunctorum; altera est, quae habetur ibidem in anniver­ sario defunctorum; tertia est, quae legitur in Missis quotidianis pro de­ *” S. R. C. d. 19 lan. 1875, 13 Febr. 1892 (Decr. auth. n. 3354, 3767 ad 21). De significatione mystica trium istarum Missarum cf. S. theol. 3, q. 83, a. 2 ad 2. *” Cf. Bened. XIV, Const. „Quot expensis" d. 26 Aug. 1748; Cod. iur. can. c. 824, § 2. *” S. R. C. d. 26 lan. 1920, 12 lan. 1921 (Act. Ap. Sed. XII 122; XIII 155). *’* Ex c. „Nocte sancta" 48, dist. 1 de consecr. *” Cf. Donoso, Instituciones de Derecho canônico η. 204. ·’· Tit. 15, η. 4♦” Motu proprio d. 1 Aug. 1907; Cod. iur. can. c. 821, § 2. *’» S. Offic. d. 26 Nov. 1908. *” Bened. XV, Const. „Incruentum altaris" d. 10 Aug. 1915 (Acta Ap. Sed. VII 403). **° Cf. Donoso 1. c. n. 204. ·** Bened. XV 1. c. ·*’ Pontificia Commissio d. 13 Dec. 1923 (Acta Ap. Sed. XVI J16). Caput ΙΠ. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. I. S 2. 205 .functis *** Qui autem unam solam Missam celebrare vult, eam dicat, quae in Missali invenitur in commemoratione omnium fidelium defunctorum; quae quidem Missa adhibenda quoque est, si Missa cum cantu celebratur. Sacerdos cantans Missam potest duas alias Missas libere aut ante aut post Missam cantatam dicere. Qui vult dicere duas Missas hac die, sumat primam et alteram supra indicatam; una applicanda est ad intentionem celebrantis, altera pro omnibus fidelibus defunctis·* . Sacerdos, cui ob debilitatem visus ** vel aliam iustam causam a S. Sede concessa est facultas dicendi semper quotidianam Missam pro defunctis, eandem potest dicere ter··5. Ex induito speciali licet quibusdam sacerdotibus duas vel tres Missas dicere certis diebus. Indultum tres Missas dicendi rarissime et difficulter concedi solet. S. Congr. Concilii huiusmodi indultum con­ cessit d. 9 Sept. 1899 dioecesi de Tulancingo in republica Mexicana4*8. Facultas binandi seu dicendi duas Missas diebus dominicis et festi-286 vis hodie saepissime usuvenit sive ex iure communi sive ex speciali privilegio pontificio. In primaeva Ecclesia binatio non videtur locum habuisse. Sed iam ante tempora Innocentii III binatio saepius occurrit, unde iste Pontifex statuit: ,,Excepto die Nativitatis Dominicae, nisi causa necessitatis suadeat, sufficit sacerdoti semel in die unam Missam celebrare."··7 Sequentibus saeculis ali­ quando abusus hac in re irrepserunt, quia sacerdotes dicebant plures Missas potius ex cupiditate stipendii quam ex amore pietatis, et exinde etiam negligebant alia officia curae animarum. Quapropter Concilium Tridentinum sess. 22 et Benedictus XIV··8 statuerunt, numquam licere eodem die duas Missas celebrare nisi in casu necessitatis spiritualis populi, si scii, secus notabilis pars populi non posset satisfacere praecepto dominicali, aut si quis aegrotus non posset recipere viaticum. De facultate binandi sequentia notanda sunt iuxta ius commune praesens vel iuxta indulta Summi Pontificis: i. Non licet binare nisi diebus de praecepto, ad hoc ut notabilis pars fidelium possit audire Missam *49. Ergo non licet duas Missas dieere aliis diebus aut festis suppressis450 neque in oratorio privato, ad hoc ut aliqua familia possit audire Missam. Aliquando tamen conceditur facultas binandi in favorem monialium, quae strictae clausurae subjacent. Sancta Sedes pluries interrogata a variis episcopis, quantus numerus fide­ lium vel quanta ecclesiarum distantia requiratur, ut Missa iterari possit, noluit dare responsionem, sed hoc reliquit prudentiae et conscientiae epi­ scoporum. Ceterum in hac re non est cum nimia severitate procedendum. Quare Leo XII d. 13 Martii 1828 scripsit ad arcbiepiscopum S. Ludovici ··* S. R. C. d. n Aug. 1915 ··· Cf. S. R. C. d. 28 Febr. 1917 (Acta Ap. Sed. IX 187). ••5 S. R. C. d. 26 lan. 1920. ·«· Cf. Analecta eccl. VII 452. ··’ c. 3, X 3, 41. *·8 Const. ..Declarasti nobis" d. 16 Mart. 1746. ··’ In locis Missionum aliquando conceditur facultas binandi etiam diebus ferialibus. Pariter tempore Conventus Eucharistici. Cf. Acta Ap. Sed. XVI (1924) 157· •80 S. C. de Prop. Fide d. 24 Maii 1870. 2O6 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. in America Septentrionali: „Omnem te anxietatem animi deponere debere, et quin commovearis verborum rigore, se [scii. Sanctitatem Suam] con­ scientiae ac prudentiae tuae committere, ut tu iudices, quibus in casibus ratione habita adiunctorum dioecesis tuae graves adesse causae censendae sint facultatem, de qua sermo est, sacerdotibus impertiendi. Ubi vero has graves causas secundum conscientiam prudentiamque tuam arbitratus fueris, Sanctitas sua, posse te absque ulla dubitatione ea facultate uti, benigne de­ claravit." — In istis litteris pro sufficienti causa habetur, si 30—50 fideles sine binatione facta non possunt audire Missam praeceptam. S. Officium quidem d. 28 lan. 1688 iudicavit non sufficere numerum 15—20 personarum, quae aliter Missa carerent, sed eodem anno paucis mensibus postea S. Congr. de Prop. Fide iudicavit sufficere numerum 10—12 servorum. „Neque mirum esse debet, si haec Congregatio [de Prop. Fide] benigniori interpretationi induisit; agebatur enim de servis, qui ob ipsorum condicionem peculiarem indulgentiam merebantur, cum unicum fortasse solatium iis esset SS. Missae sacrificium." Ita Instructio S. Congr. de Prop. Fide d. 24 Maii 1870, ubi etiam distantia mediae leucae (i. e. mediae horae) unius ecclesiae ab altera non reicitur, licet nec etiam expresse agnoscatur ut causa sufficiens binationis. Dependet hoc etiam ex difficultate viae et aeris. 287 2. Ex iure communi (dependenter tamen ab Ordinario, ad quem pertinet de his rebus iudicare) binatio non tantum permittitur, sed etiam praecipitur in duobus casibus: a) Quando parochus „duas paroe­ cias obtinet vel duos populos adeo seiunctos, ut alter ipsorum parocho celebranti per dies festos adesse nullo modo possit ob locorum maxi­ mam distantiam". Ita Instructio citata. Qui quidem casus facile ac­ cidere potest praesertim in locis missionum, b) „Quando una tantum sit ecclesia, in qua Missa celebratur, et ad quam insimul universus populus convenire non potest." Ita eadem Instructio. Quamvis etiam in hoc secundo casu parochus debeat praeviam licentiam episcopi quaerere, tamen in casu necessitatis, e. gr. quando eius cooperator vel ipse parochus subito infirmatur, haec licentia potest, immo et debet praesumi, cum secus populus fidelis damnum pateretur. Postea tamen quan­ tocius res est episcopo denuntianda. — Populus censetur non posse insimul convenire in ecclesiam, non tantum ob angustiam aedificii, ut quidam volunt, sed etiam ob distantiam aliaque incommoda. Sic e. gr. in omnibus fere paroeciis ruralibus, quae inter se distant saltem per spatium dimidiae leucae, et in quibus unus solus sacerdos Missam celebrat, talis necessitas censetur adesse. Fideles enim nequeunt domos, infantes, animalia etc. sine custodia relinquere. Unde quando una pars familiae assistit Missae, altera debet domi remanere. Ergo in istis locis parochus debet duas Missas dicere, ut omnes fideles satisfacere possint praecepto Missae audiendae. 288 3. Ordinarius potest permittere, ut sacerdos dicat duas Missas, etiam­ si in eadem ecclesia aut in eodem loco alii sacerdotes dicunt Missam, dummodo secus notabilis fidelium pars Missae adstare non possit*01. In magnis paroeciis, ubi numerosissimus est populus fidelis, saepe non sufficiunt duae vel tres Missae, ut omnes assistere possint, sive ob angustiam ipsius ecclesiae sive ob alias rationes. Tunc episcopus non valens mittere «»» Cod. iur. can. c. 806, § 2. Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum Art. I. S 2. 207 tot sacerdotes, quot sunt necessarii, potest concedere, ut aliquis sacerdos duas Missas dicat, etsi alii sacerdotes eodem die in eadem ecclesia aut in eodem loco celebrant Missam. Ita fert praxis in compluribus locis. 4. Sacerdoti celebranti duas Missas ex induito binationis non licet pro altera Missa stipendium accipere neque alicui obligationi iustitiae satisfacere “2, nisi habeat specialem licentiam S. Sedis. Parochus igitur non potest unam Missam applicare pro populo et pro altera Missa stipendium sumere. Sin autem cum secunda Missa est specialis labor coniunctus, e. gr. longa via, tarda hora, instructio facienda etc., sane retributio istius laboris accipi potest* 453. Nihil impedit, quominus celebrans duas Missas satisfaciat alii obligationi, e. gr. caritatis, gratitudinis, oboedien­ tiae statutorum sodalitatis etc., per alteram Missam, ut si applicat pro de­ functis iuxta constitutionem Ordinis. Nam sola obligatio iustitiae impleri nequit per alteram Missam. Si sacerdos contra grave praeceptum Ecclesiae duo stipendia pro duabus Missis sumpsit, alterum restituere debet, cum desit titulus illud retinendi. Ex speciali tamen induito pontificio licet duo stipendia accipere in locis missionum, in aliquibus dioecesibus, e. gr. Germaniae, Belgii, Helvetiae etc., sed tunc solet praecipi, ut alterum stipendium in pias causas ab episcopo determinatas erogetur454. 5. Ritus observandus in binatione a citata Instructione S. Congr. de 289 Prop. Fide d. 24 Maii 1870 hoc modo praescribitur: Sacerdos secundam Missam dicere debet ieiunus, ac proinde ablutionem bibere non potest. Duplex autem modus agendi distingui debet, prout scii, post primam Missam dictam in eodem altari altera Missa eo die dicetur aut non. a) Si altera Missa in eodem altari dicetur, sacerdos hoc modo procedat: ,,Post haustum in prima Missa diligenter sanguinem Domini omissa consueta purificatione, patena calicem et palla patenam tegens ac super corporale relinquens, dicet iunctis manibus: Quod ore sumpsimus, Domine etc. Deinde digitos, quibus ss. sacramentum tetigit, in aliquo vase mundo ad hoc in altari praeparato abluet. (Potest hoc esse vas, in quo digiti solent ablui distributa communione extra Missam.) Abluendo digitos dicat: Corpus tuum, Domine etc., abstersisque purificatorio digitis, calicem velo cooperiet, velatumque ponet super corporale extensum. Absoluta Missa, si nulla in ecclesia sit sacristia, calicem super altare relinquet, secus vero in sacristiam deferet, ibique super corporale vel pallam in aliquo loco decenti et clauso collocabit usque ad secundam Missam, in qua ... calicem iterum ad altare deferet ac super corporale extensum reponet." — Quando infundit vinum et aquam pro secunda Missa, purificatorio calicem ne extergat. b) Si altera Missa dicenda est in aliena ecclesia, tunc observanda est In­ structio data a S. Congr. Rituum d. 12 Sept. 1857 et quae habetur in prima appendice Ritualis Romani. Modus agendi est idem fere ac supra sub litt. a). Completo autem ultimo evangelio sacerdos iterum detegat calicem et inspiciat, an aliquid divini sanguinis necne ad imum se receperit, quod plerum­ que continget. Si itaque divini sanguinis gutta quaedam supersit, ea rursus ac diligenter sorbeatur, quod nullimode omittendum est, quia sacrificium moraliter durat et remanentibus vini speciebus ex divino praecepto compleri ·” S. C. C. d. 25 Sept. 1858, 31 Martii 1863 et pluries. 453 S. C .C. d. 23 Maii 1861 ; Cod. iur. can. c. 824, § 2. 454 Cf. S. C. C. d. 8 Maii 1930 (Acta Ap. Sed. XII 541). 2O8 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. debet. Postmodum sacerdos fundat in calicem tantum (saltem) aquae, quan­ tum prius vinum posuerat, eamque circumactam ex eadem parte, qua s. sanguinem biberat, in paratum vas demittat. Calicem subinde purificatorio abstergat, cooperiat et secum portet in sacristiam. Depositis sacris vestibus aquam in vase demissam vel ad sequentem Missam conservet et in secunda ablutione bibat, vel gossypio aut stupa absorptam comburat, vel dimittat in piscinam 48°. §3· De hora Missae celebrandae. 290 Ex iure communi Missae celebrandae initium fieri potest ab una hora ante auroram usque ad unam horam post meridiem *457 458. Aurora hic intelligitur crepusculum, quod solet advenire circiter duabus horis ante solis ortum. Theologi omnes dicunt hoc tempus esse moraliter et non mathematice sumendum, ita ut nullam culpam habeat ille, qui Missam paulo ante vel post dicit. Aurora multum variat secundum diversa tempora et loca. In Europa centrali aurora per mensem lunii incipit fere a media nocte. Ergo iuxta strictum ius etiam tunc Missa dici potest a media nocte, sed tamen sine gravi causa id fieri dedecet. In regionibus vero polaribus, ubi aliquibus diebus aurora non apparet, S. Congr. Rituum d. 18 Sept. 1634 concessit, ut Missa incohari possit ab exordio vitae civilis, i. e. tempore, quo homines mane surgere solent ad opera iuxta approbatas regionum con­ suetudines. Praeceptum non celebrandi extra horas a rubrica statutas per se sub gravi obligat, et proinde, qui absque omni causa legitima tempus multum, i. e. per unam horam, antevertit vel postponit, graviter pec­ cat457. Rationes, ob quas licet citius vel tardius Missam dicere, sunt sequentes : a) Necessitas conficiendi eucharistiam ad viaticum administrandum. Per se patet; nam si licet propter hanc rationem Missam iterare aut illam dicere non ieiunus, a fortiori licet praetergredi tempus celebra­ tionis. b) In nocte Nativitatis Domini, ut supra dictum est. c) Consuetudo rationabilis approbata ab Ordinario. Sic e. gr. licet summo mane dicere Missam ad hoc, ut famulis et opificibus praebeatur occasio audiendi Missam. d) Dispensatio ab episcopo aut superiore regulari data ex rationa­ bili causa 458. Sic e. gr. propter iter faciendum aut factum licet Missam dicere ante auroram aut post meridiem. e) Privilegium a S. Sede concessum. Tale privilegium habent non­ nulli religiosi. Pius VI 458 concessit Congregationi Puritatis, ut Missa possit dici duabus horis ante auroram et post meridiem. Hoc privi­ legium participari ab aliis religiosis docet Génicot 480. Immo Redemp455 457 458 488 Cf. Collect, d. Prop. Fide n. 1352. 468 Cod. iur. can. c. 821, § 1. Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 346. Cf. ib. n. 344. ·»· Die 24 lan. 1783 et 10 Maii 1785. Theol. mor. II 237. Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. II. 209 toristae possunt in suis ecclesiis celebrare Missam duabus horis post mediam noctem et tribus post meridiem461. Scholion 1. De Matutino recitando ante Missam. Cum rubrica Missalis291 dicat: ..Sacerdos ... celebraturus Missam ... saltem Matutino cum Laudibus absoluto etc.“, complures veteres auctores, e. gr. S. Antoninus, Antoine, Gavantus, putabant adesse gravem obligationem recitandi Matutinum et Laudes ante Missam. Quae quidem sententia est certa, si agitur de recitatione chorali ante Missam conventualem. Pro iis vero, qui Officium divinum privatim recitant, est etiam practice certum hanc obligationem non esse gravem, sed tantum levem, a qua omnino excusat quaelibet mediocris causa, e. gr. studii commoditas, labor perficiendus etc.462 Scholion 2. De tempore adhibendo pro Missae celebratione. Cum tem-292 pore et hora celebrationis aliqualiter cohaeret tempus ipsum ad celebrandum necessarium, de quo docet recte S. Alphonsus 46S ,,difficulter posse excusari a mortali sacerdotem, qui infra quadrantem Missam absolveret, etiamsi Missa sit ex brevioribus vel de S. Maria in Sabbato; quia in tam brevi spatio committere debet duos graves defectus: alterum gravis irreverentiae erga sacramentum; alterum gravis scandali erga populum". Ergo sacerdos curet, ut ad minus 20 minuta impendat celebrationi Missae privatae (ordi­ nariae) neque excedat semihoram. ARTICULUS II. De loco celebrationis. Locus celebrationis includit duo, nempe spatium in quo et altare super quo Missa celebratur. Principium 1. Ex iure communi non licet Missam celebrare nisi in 293 ecclesiis aut oratoriis saltem benedictis, Usque non pollutis, exsecratis aut interdictis. Constat ex Concilio Tridentino464 praecipiente: Ne episcopi ..patiantur, privatis in domibus atque omnino extra ecclesiam et ad divinum tantum cultum dedicata oratoria, ab iisdem Ordinariis designanda et visitanda, sanc­ tum hoc sacrificium a saecularibus aut regularibus quibuscumque peragi". Quid sint ecclesiae, oratoria publica, semipublica et privata, iam supra II, n. 483 sqq. in tractatu de religione dictum est. Facultatem habitualiter cele­ brandi in oratoriis stricte privatis nemo concedere valet nisi S. Sedes465 ; sed loci Ordinarii aut, si agatur de domo religionis exemptae, superiores maiores ex propria auctoritate concedere pos mt ex iustis et rationabilibus causis, ut per modum actus,ee, i. e. in casu particulari, Missa celebretur in quolibet loco decenti (non autem in cubiculo) et etiam sub divo, e. gr. ob 401 Cf. Marc, Inst. mor. II, n. 1625. 442 Cf. supra II 373; S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 347 sq. 41,3 Ib. n. 400. 444 * 442 Sess. 44322 de observ. et evit. in celebr. Missae. 443 Cf. Many, Praelect. de locis sacris n. 80. 4U4 S. C. de discipl. Sacr. d. 22 Mart. 1915; Cod. iur. can. c. 822, § 4. S. Con­ gregatio de Sacr. die 26 Iui. 1924 statuit, ut causae mere profanae vel politicae non sufficiant, ut episcopus valeat permittere Missam sub divo. Semper igitur requiritur causa religiosa (Acta Ap. Sed. XVI 370). Γ*0···η, Man. Tliuul. mur. Ill 14 210 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. magnum concursum religiosum populi vel pro exercitu. Episcopi valent con­ cedere etiam favore eorum, qui iam habent indultum oratorii privati, ut pei modum actus celebretur Missa iis diebus, qui in obtento induito excepti sunt. Requiritur autem in hoc casu, ut adsint iustae et rationabiles causae, et quidem aliae ab iis, ob quas iam concessum fuerit indultum oratorii pri­ vati (S. C. d. discipl. Sacr. d. 22 Mart. 1915 ad n). Disputant auctores, quaenam causa sit sufficiens, ut episcopus per modum actus possit concedere celebrationem Missae in oratorio domestico vel in alio quovis loco honesto. S. Alphonsus"7 docet episcopum posse per modum actus permittere Missam in domo privata, ad hoc ut aliquis vir insignis, morbo laborans, Sacro intersit vel sacra communione reficiatur, aut ut sacerdos infirmus possit celebrare Missam. Tamquam causae sufficientes ad dispensationem enumerantur: si viaticum ad moribundum neque ex ecclesia neque ex oratorio rite instituto deferri possit, si magna pars populi secus carere deberet Missa dominicali. Forsan pluribus videbuntur urgentes causae: gravis infirmitas viri nobilis, optime de Ecclesia meriti; ratio celebrandi in domo huiusmodi viri de­ functi, praesente cadavere. Nequit autem Ordinarius loci tunc permit­ tere in sic dicta „camera ardente" coram cadavere nisi unius, alterius et ad summum trium Missarum celebrationem4’8. Ceterum videtur esse Ec­ clesiae mens, ut huiusmodi Missae per modum actus valde raro celebrentur extra oratorium. Pollutio seu violatio ecclesiae causatur quattuor actibus: delicto homicidii, iniuriosa et gravi effusione sanguinis, impiis et sordidis usibus, sepultura in­ fidelis vel excommunicati, ut latius dictum est supra II, n. 546 in tractatu de religione; de interdicto autem ecclesiarum infra sermo erit in tractatu de censuris. 294 De exsecratione aut profanatione ecclesiarum sequentia breviter ex lure canonico notentur: Ecclesia exsecratur, i. e. perdit consecrationem aut bene­ dictionem acceptam, quando ita mutatur, ut iam non censeatur eadem ec­ clesia. Quod quidem contingere potest: a) Si tota vel ex maiore parte destruitur, licet cum eadem materia re­ aedificetur. b) Si additur nova pars eaque maior, quam quae antea exstabat. Ecclesia non exsecratur, licet simul tota crusta parietum, in quibus cruces depictae erant, radatur aut excidat. Contraria opinio communiter tenebatur ab anti­ quis canonistis, sed S. Congr. Rituum d. 19 Maii 1896 respondit ad dubium: „Utrum ecclesia, e cuius parietibus vel partim vel integre disicitur simul incrustatio, vulgo intonaco, ut renovetur, consecrata maneat vel exsecrata?"— ..Ecclesia consecrata remanet, quamvis in eius parietibus opus tectorium sit renovatum." *’’ c) Si in usus profanos ab Ordinario loci redacta est*70. Quandonam liceat, vigente interdicto, Missam dicere, indicabitur infra n. 533· 295 Privilegia et indulta de loco celebrationis. i. Cardinales et episcopi (sive residentiales sive titulares) possunt in domibus suis erigere oratoria privata, in quibus Missam celebrent. Hoc *’7 Theol. mor. 1. 6, n. 359. "° Decr. auth. n. 3907 ad 2. *«» S. C. dc Sacr. d. 3 Mali 1926. *70 Cod. iur. can. c. 1170. Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. Π. 211 valet etiam de hospitio, quo versantur in itinere * *71, immo etiam in navi, ut statim dicetur * 71*. 2. Missionariis solet concedi ampla facultas celebrandi in quocumque loco decenti, quando deest ecclesia aut oratorium. 3. Requiritur indultum apostolicum, ut Missa dici possit in navi mare transnavigante. Quod quidem indultum non conceditur nisi sub condicione, ut mare sit tranquillum neque adsit ullum irreverentiae periculum. Nec absolute vetita est celebratio in cellis navis (vulgo cabines), dummodo de­ center * fiat 72. Cardinales et episcopi omnes etiam titulares possunt quotidie Missam celebrare in navi, dummodo a) locus ad hoc electus nihil indecens prae se ferat; b) mare sit adeo tranquillum, ut nullum adsit periculum ef­ fusionis sanguinis pretiosissimi; c) ut adsit alter sacerdos superpelliceo in­ dutus assistens praesuli * celebranti 73. Principium 2. Numquam licet Missatn celebrare nisi in altari rite 296 consecrato. Distinguitur duplex altare: fixum (immobile) et portatile (mobile). Altare fixum iterum est duplex, scii. I. fixum in sensu stricto seu liturgico, quod constat a) mensa ex unico lapide naturali (non arte facto) confecta, b) stipite * lapideo 73*, coniuncto cum mensa supraposita et sepulcro reliquiarum; et 2. fixum in sensu minus stricto, quod aliquo modo stabile est, licet sit ex ligno confectum. Quando in materia indulgentiarum requiritur altare fixum, sufficit, quod sit fixum in minus stricto * sensu 7*. Altare portatile est illud, quod facile portari potest ab uno loco in alium Debet constare ex uno lapide naturali, duro, integro et satis amplo, ita ut hostiam et saltem maiorem partem calicis supportare possit * 75. Non re­ quiritur, ut sit lapis marmoreus; prohibetur autem lapis pumiceus vel alius * friabilis 75. Numquam licet Missam dicere nisi super altari saltem portatili consecrato. Consecratio omnium altarium pertinet de iure ad episcopum; aliquando tamen sacerdos a Summo Pontifice vel a iure ad hoc delegatur. Altare in stricto sensu fixum exsecratur tripliciter: 1. si mensa sit mota a stipite, 2. si mensa licet immota a stipite sit enormiter fracta, 3. si sepul- 471 Leo XIII d. 10 lunii 1896. Cod. iur. can. c. 1189. Privilegio oratorii privati (domi rurique) ab Ordinario tamen loci visitandi et approbandi gaudent quoque protonotarii apostolici omnes, exceptis protonotariis honorariis. In istis oratoriis vel ipsi protonotarii vel alius sacerdos potest celebrare Missam etiam sollemnio­ ribus diebus (exceptis sex), et consanguinei, affines, familiares et cohabitantes protonotariorum audiendo hanc Missam satisfaciunt praecepto dominicali. Ita ex Motu proprio Pii X „Inter multiplices" d. 21 Febr. 1905, n. 11, 22 et 46 (Anal. eccl. XIII [1905] 63 sqq.) — Equites Velleris Aurei habent item privilegium oratorii privati et altaris portatilis. Ita ex Brevi Pii X d. 10 Febr. 1913 (cf. Linzer Quartalschrift 1914, p. 991). Item Vicarii et Praefecti Apostolici; item Abbates et Praelati nullius; item Auditores Rotae. Pius X d. 26 Iui. 1913. ·’»· c. 239, n. 8; c. 349, n. 1. *72 S. C. de Prop. Fide d. 1 Mart. 1902 et 13 Aug. 1902 (Collectan. n. 2130). ·’* Cod. iur. can. c. 239, n. 8; 349, n. 1. *’· · Vel totus stipes sit lapideus, vel saltem latera seu columellae, quibus mensa sustentatur, sint ex lapide naturali. Cod. iur. can. c. 1198, § 2. ·’· Cf. nostrum Man. iur. can. q. 267. ·” Cod. iur. can. c. 1198, § 3. *75 Vulgo Himsstein, pierre ponce. — S. R. C. d. 13 lunii 1899 (Decr. auth. ti. 4032). 14 212 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. erum reliquiarum sit effractum477. — Altare vero portatile exsecratur: I. si lapis enormiter sit fractus, vel si magna scissura sit in eo, 2. si sepulcrum sit effractum vel reliquiae inclusae amoveantur. — Notandum est: Exsecrata ecclesia non exsecrantur altaria478* ; polluta vero ecclesia etiam polluta cen­ sentur altaria. Quomodo ecclesia et altare exsecratum aut pollutum recon­ ciliari possint, videsis apud canonistas aut liturgistas. ARTICULUS III. De sacra supellectili. 297 Sacra supellex in Missa necessaria complectitur tria: I. ornatum altaris, 2. ornatum sacerdotis, 3. sacra vasa. i. In ornatu altaris 478 comprehenduntur sequentia: a) Tres inappae (sive tobaleae) ex lino vel cannabi confectae. Istae mappae benedicendae sunt ab episcopo vel a parocho vel ab aliis habentibus legi­ timam facultatem. Omissio benedictionis esset indecens et peccatum leve 480. Celebrare Missam super altari nulla mappa ornato videtur esse gravis ir­ reverentia et grave peccatum. b) Missale cum cussino vel parvo pulpito. Celebrare Missam sine Missali censetur gravis irreverentia propter errandi periculum. Si quis tamen non potest habere Missale et Missam memoriter scit, defectus Missalis non videtur esse graviter irreverentiosus481. c) Duae candelae accensae. Esset grave peccatum celebrare Missam sine ullo lumine. Unde si lumen deficiat ante consecrationem neque aliud haberi possit, sacerdos debet Missam abrumpere; sin autem hoc accidat post con­ secrationem, sacrificium potest et debet perfici, neque diu, i. e. per 4/t aut ‘/i horam, illud interrumpi oportet. Celebrare Missam cum uno tantum cereo habetur veniale peccatum 483. Candelae debent esse confectae ex cera 477 Excipe tamen si ipse episcopus vel eius delegatus operculum amoveat ad illud firmandum vel reparandum vel subrogandum aut ad visitandas reliquias. Ita statuit Cod. iur. can. c. 1200, § 2, n. 2. 478 Cod. iur. can. c. 1200, § 4. 478 De ornatu altaris Rubricae generales Missalis tit. 20 praescribunt: „Altare, in quo ss. Missae sacrificium celebrandum est, debet esse lapideum et ab epi­ scopo ... consecratum ; vel saltem ara lapidea similiter ab episcopo ... consecrata, in eo inserta, quae tam ampla sit, ut hostiam et maiorem partem calicis capiat. Hoc altare operiatur tribus mappis seu tobaleis mundis, ab episcopo vel alio ha­ bente potestatem benedictis : superiori saltem oblonga, quae usque ad terram per­ tingat, duabus aliis brevioribus, vel una duplicata. Pallio quoque ornetur coloris, quoad fieri potest, diei festo vel officio convenientis. Super altare collocetur crux in medio et candelabra saltem duo cum candelis accensis hinc et inde in utroque eius latere. Ad crucis pedem ponatur tabella secretarum appellata. In cornu epi­ stolae cussinus supponendus Missali; et ab eadem parte epistolae paretur cereus ad elevationem sacramenti accendendus, parva campanula, ampullae vitreae vini et aquae cum pelvicula et manutergio mundo in fenestella, seu in parva mensa ad haec praeparata. Super altare nihil omnino ponatur, quod ad Missae sacrificium vel ad ipsius altaris ornatum non pertineat." 480 Cf. S. /llph., Theol. mor. 1. 6, n. 375, dub. 2. Parochi et superiores religiosi possunt benedicere s. utensilia pro propriis solummodo ecclesiis. Cod. iur. can. c. 1304. 481 Ita etiam Noldin-Schmitt, Dc sacr.47 n. 213. 483 Cf. S. /Uph. I. c. n. 394. Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. III. 213 (saltern ex maxima parte), nisi adsit indultum apostolicum ·83. Merito autem docet Génicot * *8· non esse grave peccatum adhibere candelas ex stearina aliis­ que rebus vegetabilibus confectas, cum vix distinguantur ab iis, quae ex apum cera confectae sunt. Non licet ratione celebrantis, qui sit episcopo inferior, plures quam duos cereos accensos habere in Missa stricte privata. Dico autem, in Missa stricte privata·, nam si etiam Missa lecta celebratur ratione alicuius sollemnitatis, nihil videtur obstare, ut tunc non ratione Missae, sed ratione sollemnitatis plures cerei in altari accendantur·85. Quidam praelati regulares possunt quattuor candelas accensas habere in Missis suis lectis, sic permittente consuetudine. — Lux electrica et gas nequeunt adhiberi ad cultum, sed tantum ad splendidam illuminationem·88. d) Imago crucifixi debet inter candelabra vel super tabernaculo (non autem in throno ss. sacramenti) ·87 ita eminere, ut non tantum a celebrante, verum etiam ab aliis facile videri possit. Est obligatio levis·88. Tabellae, quae solent poni in utroque cornu altaris, non stricte prae­ scribuntur; sed in commoditatem sacerdotis convenienter adhibentur ‘8e. — Ad ornatum altaris valde conducit antipendium, quod est pallium artificiose factum, pendens ante mensam altaris. Color antipendii mutatur iuxta festa quotidie occurrentia. Sed antipendium iam non est in usu in plerisque regionibus. 2. Ornatus sacerdotis Missam dicentis constituitur ex amictu seu hume-298 rali, alba, cingulo, manipulo, stola, casula. Omnes istae vestes benedici debent ab episcopo aut ab habente facultatem. Talem facultatem habent (praeter Cardinales et omnes episcopos) superiores religiosi, parochi, rectores ecclesiarum, sed hi tres ultimi non nisi pro propriis ecclesiis·80. Casula, stola, manipulus, etsi absolute non debent esse ex serico confecta, requiritur tamen materia pretiosa, atque illicita sunt ista paramenta ex gossypio, lino, lana integre confecta·81. — Cingulum convenientius fit ex lino albo, sed neque alia materia neque alius color prohibetur. Sic e. gr. in nonnullis ecclesiis adhibentur cingula serica rubra. — Censetur esse grave peccatum celebrare Missam sine ulla sacra veste. Idem valet de defectu casulae vel albae·82. Reliquae autem vestes sacrae non videntur tantae esse necessitatis. Unde ad viaticum conficiendum, vel si secus populus non posset satisfacere praecepto dominicali, liceret sine illis vestibus Missam dicere. Color paramentorum est quidem observandus iuxta diversa officia et festa, sed non obligat sub gravi. Unde recte dicit Sporer·83 satius esse quocumque die facere Sacrum in quolibet colore quam illud omittere, atque excusare omnem rationabilem causam, ut si concursui sacerdotum non sufficerent vestes debiti coloris. Color aureus non potest inservire pro coloribus albo, viridi, rubro; si autem adhibita fuit tela vere aurea·8·, tunc paramenta ita •88 Cf. S. R. C. d. 7 Sept. 1850; d. 14 Dec. 1904 (Decr. auth. n. 2985 et 4147)· ·"· Theol. mor. II 246. •°5 S. R. C. d. 12 Sept. 1857 (Decr. auth. n. 3059 ad 9). •°8 Cf. tamen supra n. 224. ·"’ S. R. C. d. n lun. 1904 (Decr. auth. n. 4136). ‘88 Cf. S. Alph. 1. c. n. 393. ‘88 Ib. n. 390. ·ο° Cod. iur. can. c. 1304. •81 S. R. C. d. 23 Sept. 1837; d. 23 lun. 1892 (Decr. auth. n. 2769, dub. 5; n. 3779, dub. 1). ·»’ Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 377. ‘°· Theol. mor. P. 2, c. b, n. 414. ·“· Goldbrokat. 214 Tract IV. De eucharistia. Sectio II. confecta possunt inservire propter pretiositatem pro coloribus albo, viridi, rubro *497 498, non autem pro coloribus violaceo aut nigro. Rubrica generalis item praescribit, ut sacerdos, antequam sacras vestes induat, sit in veste talari see. praescriptum c. 811, § i: ..Sacerdos, Missam celebraturus, deferat vestem convenientem quae ad talos pertingat."498 4 Unde si sacerdos in aliquibus regionibus non semper portat vestem talarem, illam in sacristia induere debet. Dedecet autem prorsus vestes sacras induere super vestes alterius quam nigri coloris (nisi casu necessitatis). Sacerdos celebrans videtur non posse portare comam ficticiam (vulgo Periicke), nisi habeat S. Sedis licentiam, quam tamen possunt largiri etiam Nuntii Apostolici,ee. 299 3· Vasa sacra ad Missam requisita sunt calix cum patena, ampullae vini et aquae. Accedunt ad vasa sacra corporale, palla, purificatorium, velum calicis et bursa pro corporali. Patena et cuppa calicis debent esse aureae, vel, si sunt ex argento vel ex stanno vel ex aluminio, debent esse intus deauratae497. Alia materia non admittitur iuxta praesentem disciplinam; patena tamen potest esse etiam ex alia materia solida 498. Deauratio sub gravi requiritur pro interiore parte cuppae calicis et superiore parte patenae499. S. Congregatio Rituum d 31 Aug. 1867 ad quaestionem: „An permitti possit ciborium ex cupro de­ aurato, item monstrantia et lunula?" respondit: ..Affirmative". Ergo cuppa calicis debet esse argentea, stannea aut aluminea; pro aliis autem sacris vasis etiam alia materia solida permittitur. — Calix et patena exsecrantur: i. Per amissionem formae, e. gr. si pes a cuppa per fractionem separatur, non autem si pes est tornatilis et facile a cuppa separari potest; neque per novam aurationem 59°. Sin autem longo usu auratio est detersa, calix remanet quidem consecratus, sed debet renovari deauratio. 2. Si ad usus indecoros adhibita vel publicae venditioni exposita fuerunt801. Cum nullus laicus possit calicem consecratum tangere, cumque consecratio illius maneat, etsi deauratio est detrita, requiri videtur licentia episcopi aut praelati regularis, ut calix consecratus denuo inaurandus tradatur artifici; non autem debet calix prius exsecrari6M. — Usus parvi cochlearis ad infundendam vino aquam non pro­ hibetur608, ut iam supra dictum est, sed tale cochlear non benedicitur. Calici substernendum est corporale ex lino vel cannabi confectum. Graviter peccat, qui extra casum magnae necessitatis sine corporali eoque benedicto celebrat604. Purificatorium quoque debet esse ex lino vel cannabi, sed non est bene­ dicendum808, neque ulla eius benedictio invenitur in Rituali Romano. Ergo 498 S. R. C. d. 29 Martii 1851; d. 20 Nov. 1885 (Decr. auth. n. 2986 ad 5; n. 3646 ad 2). 4984 Cf. S. C. C. d. 28 Iui. 1931 (Acta Ap. Sed. XXIII 336). 490 Facultates Nuntiorum n. 35. 497 Cf. 5". Thom., S. theol. 3, q. 83, a. 3 ad 6; Bened. XIV, Const. „Etsi pasto­ ralis" d. 26 Maii 1742 (§ VI 20) ; S. C. de Prop. Fide d. 16 lan. 1797. 498 Cf. Génicot, Theol. mor. II, n. 247. 499 Id videtur sequi ex c. 1305, § 2, ubi statuitur: „Calix et patena non amittunt consecrationem ob consumptionem vel renovationem auraturae, salva tamen priore in casu gravi obligatione rursum ea inaurandi." 600 Ib. 601 Cod. iur. can. c. 1305, § 1, n. 2. 808 S. R. C. d. 20 Apr. 1822 (Decr. auth. n. 2620). 809 S. R. C. d. 6 Fcbr. 1858 (Decr. auth. n. 3064). 604 5. /Uph., Theol. mor. 1. 6, n. 387. 608 S. R C. d. 7 Sept. 1816 (Decr. auth. n. 2537 ad xti). Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. IV. 215 purificatorium suppleri potest strophiolo mundo, quod tamen postea non est iterum ad usus profanos adhibendum. Palla ex lino vel cannabi debet esse confecta, saltem ex ea parte, qua tangit calicem. Ex altera parte potest aureis vel sericis ornamentis operiri, dummodo pannus ne sit nigri coloris neque referat aliqua signa mortis60®. Palla benedicenda est sicut corporale. Ampullae aquae et vini melius conficiuntur ex vitro; permittuntur tamen etiam confectae ex auro vel argento vel stanno606 607 Prima lotio corporalium, pallarum, purificatoriorum, quae in Missa ad- 300 hibita fuerunt, facienda est a clerico maiorista 608. Aqua primae lotionis proicienda est in sacrarium; quo deficiente, in ignem. Moniales egent speciali licentia S. Congregationis Rituum, ut possint primam istam lotionem per­ agere. Severior igitur est disciplina vigens quantum ad primam lotionem quam ad simplicem tactum. Etenim calix cum patena, et ante lotionem purificatoria, pallae, corporalia, quae adhibita fuere in sacrificio Missae, tangi possunt etiam a simplicibus clericis vel ab iis, qui eorum custodiam habent 60°. S. Congregatio Rituum d. 14 Mart. 1900 statuit de clerico loco subdiaconi in Missa ministrante: 1. ..Clericus ad munus subdiaconi subeundum in Missa sollemni numquam deputetur, nisi adsit rationabilis causa et in minoribus ordinibus sit con­ stitutus aut saltem sacra tonsura initiatus." 2. ..Clericus, pro subdiacono inserviens, alba super amictu, cingulo et tunica absque manipulo sit indutus, atque omnia, quae ad subdiaconum ex rubricis spectant, rite expleat, hisce tamen exceptis: a) aquam ante offer­ torium in calicem non infundat, quod in casu diaconus praestabit; b) calicem ipsum infra actionem (i. e. infra canonem) numquam tangat, neque pallam ab eodem removeat aut super eum reponat; c) post ablutionem calicem non abstergat (abstergente ipso celebrante), sed tantummodo illum componat more solito et velo cooperiat cum bursa et ad mensam deferat."610 Scholion. Quomodo res benedictae aut consecratae benedictionem 301 amittant. Omnes res (sive vasa sive paramenta), quae egent cosecratione aut benedictione pro usu altaris, illam amittunt in triplici casu: 1. si amit­ tunt notabiliter formam primigeniam, ita ut fiant prorsus ineptae ad usum destinatum; 2. si nova materia ex magna vel saltem essentiali parte additur; 3. si ad usus indecoros abhibitae vel publicae venditioni expositae fuerint010®. Quomodo calix exsecretur, iam supra dictum est. — Corporale bene­ dictionem amittit, si est ita laceratum, ut iam nequeat substerni calici et hostiae. Cingulum perdit benedictionem, si disruptum est in tales partes, ut iam nulla earum ad cingendum sit apta. Alba perdit benedictionem, si novae manicae adduntur. Casula demum est iterum benedicenda, quando nova pars assuta superat partem relictam. Idem videtur valere de manipulo et stola. ARTICULUS IV. De ritibus observandis. Praenotamen. Hic non agimus de diversis ritibus ab Eccksia institutis 302 aut permissis, ut de ritu romano, orientali, ambrosiano, de ritu Praedica­ 606 607 60® 610 S. R. C. d. 17 S. R. C. d. 28 Cod. iur. can. Analecta eccl. Iui. 1894 (Decr. auth. n. 3832 ad 4). Aug. 1866 (Decr. auth. n. 3149). c. 1306, § 2. 600 Ib. § 1. XIV (1906) 166. 61°® Cod. iur. can. c. 1305. 216 Tract. IV. De eucharistia. Sectio II. torum, Carthusianorum etc. Regula generalis est: „Sacris promiscuo ritu operari sacerdotibus ne liceat: propterea suae quisque Ecclesiae ritu sacra­ mentum corporis Domini conficiant et ministrent."811812 * Quapropter absque omni dubio peccaret e. gr. sacerdos ordinis Praedica­ torum, qui sine praevia licentia legitima et extra urgentissimam necessitatem Missam celebraret ritu romano, et vicissim sacerdos adstrictus ad ritum romanum, qui vellet Missam dicere iuxta ritum Fratrum Praedicatorum. Concilium Tridentinum012 de caeremoniis generatim acceptis haec statuit: „Cum natura hominum ea sit, ut non facile queat sine ad­ miniculis exterioribus ad rerum divinarum meditationem sustolli, prop­ terea pia mater Ecclesia ritus quosdam, ut scii, quaedam submissa voce, alia vero elatiore in Missa pronuntiarentur, instituit; caeremonias item adhibuit, ut mysticas benedictiones, lumina, thymiamata, vestes, aliaque id genus multa, ex apostolica disciplina et traditione, quo et maiestas tanti sacrificii commendaretur, et mentes fidelium per haec visibilia religionis et pietatis signa ad rerum altissimarum, quae in hoc sacrificio latent, contemplationem excitarentur." 303 Principium. Omnes rubricae Missalis aliqualiter obligant in con­ scientia. Prob. i. S. Pius V stricte praecipit in Constitutione, quae legitur in initio Missalis, ut Missa iuxta ritum, modum ac normam celebretur, sicut notatum est in rubricis Missalis. lamvero talis lex generalis ecclesiastica obligat in conscientia. Prob. 2. S. Congregatio Rituum in decreto, quod pariter invenitur in Missali Romano, ..mandat in omnibus et per omnia servari rubricas Missalis Romani", non obstante quocumque praetextu et contraria consuetudine, quam abusum esse declarat. Porro tale praeceptum esse pure directivum aut poenale, est assertio prorsus gratuita. Quamobrem distinctio a compluribus auctoribus adhibita inter rubricas praeceptivas et directivas, est parvae utilitatis, cum quia nemo hucusque potuit assignare, quaenam rubricae sint praeceptivae, quaenam autem tantum directivae818, tum quia haec distinctio nequit solide probari. Ergo dicendum est: Quotiescumque in rubricis aliquid determinate statuitur, hoc obligat in conscientia; quando vero relinquitur discretioni sacerdotis aut episcopi aut pro opportunitate sacerdotis affertur, profecto unusquisque agere potest, sicut rationi suae est consentaneum. 304 Gravitas obligationis. Rubricae Missalis sunt leges ecclesiasticae positivae, ac proinde ad iudicandum de gravitate obligationis earum adhibendae sunt regulae generales de obligatione legum ecclesia­ sticarum; scii, attendatur oportet a) gravitas materiae, b) communis sensus doctorum. Ex applicatione harum regularum sequentes solu­ tiones practicas iuvat adducere: 811 Pii X Const. „Tradita ab antiquis" d. 14 Sept. 1912 (Acta Ap. Sed. IV 615). 812 Sess. 22, c. 5 de sacrif. Miss. (Dens. n. 943). 512 Nonnulli auctores opinantur omnes rubricas servandas intra Missam esse praeceptivas, servandas vero ante vel post Missam esse mere directivas. Quae quidem opinio non videtur esse satis fundata, quoniam c. gr. preces, quae in in­ duendis s. vestibus dicendae sunt, communissime habentur tamquam praeceptivae. Caput III. De requisitis liturgicis ad celebrandum. Art. IV. 217 1. Requiritur sub gravi minister respondens isque masculus ad ser­ viendum in Missa. Ab hac autem lege excusant a) dispensatio ponti­ ficia, quae aliquando concedi solet missionariis aliisque sacerdotibus, et b) casus necessitatis, e. gr. ut die festo populus Missae interesse possit, ut viaticum conficiatur, vel etiam probabiliter, si secus sacer­ dos omnino non posset dicere Missam eo die. Cum ministro, qui nesciat respondere, licet ex minore necessitate celebrare. Ergo sacer­ dos non debet sibi scrupulos facere, si minister male pronuntiet verba; convenit autem tunc, ut ipse sacerdos suppleat verba omissa. Gravis censetur transgressio praecepti ecclesiastici admittere, ut femina in omnibus gerat vicem servitoris Missae, i. e. ut sistat ad altare, ur­ ceolos porrigat etc. Deficiente autem ministro masculo licet Missam celebrare, si mulier (praesertim monialis) respondeat quidem, sed non accedat ad altare. In ecclesiis vero publicis mulier non potest hoc modo servire in Missa, nisi exsistente necessitate614 vel saltem iusta causa. Quanta autem ista necessitas esse debeat, non constat. Postquam S. Con­ gregatio Rituum (d. 14 Aug. 1893) respondit talem necessitatem non haberi in casu, quo sacerdos secus omittere deberet Sacrum, quod minime neces­ sarium sit, ut praeceptum audiendi Missam impleatur, postea (d. 13 lan. 1894) huius rescripti exsecutionem suspendit, donec allata nova rationum momenta perpendisset. Ad hunc diem nondum data est decisio. Immo Codex c. 813, § 2 iam non requirit necessitatem, sed iustam causam. Quare videtur esse licitum adhibere mulierem, si secus sacerdos non posset dicere Missam etiam devotionis causa. 2. Quaelibet mutatio notabilis in Canone Missae est peccatum mor­ tale. Ita omnes. S. Alphonsus015 putat iam esse grave omittere decem verba in Canone. 3. Extra canonem omittere partes integras, quae in qualibet Missa dici debent, item censetur grave peccatum, e. gr. omissio Confessionis et omnium aliarum orationum ante gradus dicendarum; omissio epi­ stulae cum tractu vel graduali; omissio evangelii. 4. Omittere unam alteramve illarum partium, quae non in omni Missa occurrunt, non videtur grave, e. gr. omittere: Gloria, Credo, commemorationem etc. Docet Lehmkuhl810 : „Non plane constat esse peccatum grave in hebdo­ mada sacra Passionem omittere, recitando solum ultimam partem, quae pro evangelio sumitur; verum si quis fortuito impedimento detineatur, quominus Missam tam longam dicere possit, devotione tamen aliave causa ad cele­ brandum impellatur, praestat, aliam Missam, ut votivam de Passione, sumere, quam ex Missa illorum dierum Passionis historiam omittere. Nam illam votivam Missam sumere, etsi per se peccatum sit contra rubricas, at certe veniale tantum, et ex causa mediocriter gravi licebit sine ulla culpa id facere." Secunda pars huius opinionis non placet, quia oportet 1. colorem paramentorum mutare, 2. sumere Missam contra expressam prohibitionem 8,8 S. R. C. d. 18 Martii 1898 (Decr. auth. n. 4015 ad 6); Cod. iur. can. c. 813. 8,8 Thcol. mor. I. 6, n. 403. 8,8 Thcol. mor. II, n. 33a. 2l8 Tract. V. De poenitentia. Ecclesiae. Cum autem iuxta communem sententiam non sit grave, omittere illa, quae non in omni Missa dicenda sunt, et Passio non sit in omni Missa dicenda, exsistente vera causa potius Passio videtur omittenda quam Missa votiva de Passione dicenda817. Ceterum episcopi hodie solent habere facul­ tatem concedendi ut sacerdos binans in una Missa omittat Passionem. 5. Non licet ex importuna devotione aliquid addere in Missa, et notanter non possunt ad libitum addi Collectae vel orationes818*. 6. Si quis ex errore aliquid omisit, quod est de necessitate et integri­ tate Missae (e. gr. offertorium, consecratio), debet hoc supplere. Alia autem, quae non sunt de necessitate et integritate Missae, ut sunt Gloria, Collectae, Credo etc., si sacerdos iam est aliquantulum pro­ gressus, non debet supplere, sed prosequi Missam818. 7. Abrumpere Missam ante consecrationem non licet, nisi desit scan­ dalum et simul adsit gravis causa, e. gr. si sacerdos recordatur se non esse ieiunum, vel si subito aegrotat820. Abrumpere Missam post con­ secrationem et ante communionem numquam licet, nisi immineat peri­ culum mortis aut profanatio eucharistiae. Missa autem post conse­ crationem abrupta omnino complenda est ab ipso sacerdote vel ab alio etiam non ieiuno, quia secus immane sacrilegium committeretur821. Si tamen intercessit plus quam una hora, iam videtur esse destructa unio moralis inter partes Missae, ideoque probabiliter cessat stricta obligatio complendi Missam. Licitum tamen est complere Missam abruptam etiam post plures horas 822. Interrumpere ad breve tempus Missam licet ante offertorium vel post communionem sacerdotis, dummodo adsit iusta causa. Sic e. gr. licet interrumpere Missam post evangelium ad praedicationem facien­ dam, ad banna proclamanda etc.; licet post communionem brevem exhortationem habere ad pueros communicantes, ad vota religiosa recipienda aut emittenda. Coepto autem iam canone usque ad com­ munionem sacerdotis non licet Missam interrumpere, nisi ex gravissima causa, e. gr. ad viaticum administrandum moribundo, propter morbum sacerdotis breviter transiturum etc. TRACTATUS V. De poenitentia. 305 Praenotamen. „Aggrediamur opus ad hunc tractatum de sacramento poenitentiae exponendum, cui utique omni studio prae ceteris materiis sedulo incumbendum, cum in ipso totius Theologiae moralis summa et quaestiones magis ad praxim spectantes contineantur." Ita S. Alphonsus1. Catechismus 817 818 810 8,1 1 Cf. Ballerini-Palmieri, Opus theol.* IV, n. 1105. S. R. C. d. 17 Iui. 1894 (Decr. auth. n. 3832 ad 8). Cf. 5. Thom., S. theol. 3, q. 83, a. 6 ad 5. 8,8 Cf. ib. a. 6 ad 2. Ib. 8” Cf. S. /llph., Theol. mor. I. 6, n. 355. Theol. mor. 1. 6, n. 426. Caput I. De essentia poenitentiae. Art. I. 219 autem Romanus1 dicit: ..Quemadmodum humanae naturae fragilitas et im­ becillitas omnibus nota est, eamque in se ipso quisque facile experitur: ita, quantam habeat necessitatem poenitentiae sacramentum, ignorare nemo potest. Quodsi diligentiam, quae a parochis in unoquoque argumento ad­ hibenda est, ex rei, quam tractant, magnitudine et pondere metiri oportet: omnino fatebimur eos numquam in huius loci explicatione adeo diligentes futuros esse, ut satis videri possit; quin etiam de hoc sacramento, quam de baptismo, eo accuratius agendum est, quod baptismus semel tantum admini­ stratur, nec iterari potest, poenitentiae vero toties locus datur eiusque repetendae toties necessitas imposita est, quoties post baptismum peccare contingat." — Parochi autem aliique sacerdotes prorsus impares sunt ad recte instruendum fideles de poenitentia, nisi prius ipsi hanc rem apprime didicerint. Unde nullus sacerdos sacramentum poenitentiae administrare audeat, nisi sit instructus perfecta scientia poenitentiae. Dividimus totum hunc tractatum in tria capita: 1. de essentia poenitentiae; 2. de subiecto poenitentiae; 3. de ministro poenitentiae. Innumeri auctores scripserunt de poenitentia; specialiter commendamus S. Thomam, S. theol. 3, q. 84 sqq., S. Alphonsum, Theol. mor. 1. 6, n. 427 sqq., eiusque discipulos Marc et Aertnys. Deinde Billuart, Drouven, Lehmkuhl, Noldin, Haine, los. Gottler, Der hl. Thomas von Aquin und die vortridentin. Thomisten fiber die Wirkungen des BuBsakramentes (Freiburg 1904), Reginaldus Schultes O. P., Reue und BuBsakrament (Paderborn 1907), A. Tappehorn, Anleitung zur Verwaltung des heiligen BuBsakraments (Dülmen 1893). Historiam sacramenti poenitentiae valde erudite evolvit Paulus Galtier S. J., De poenitentia Tractatus dogmatico-historicus (Pari­ siis 1923). CAPUT I. De essentia poenitentiae. Dividimus istud caput in quinque articulos: 1. de notione poeni­ tentiae; 2. de virtute poenitentiae; 3. de exsistentia sacramenti poeni­ tentiae; 4. de eius essentia; 5. de eius effectibus. ARTICULUS I. De notione poenitentiae. Nomen latinum poenitentiae quidam derivant a „poenam tenere", quiasott poenitens sibi poenam imponit ad satisfaciendum offenso. Alii hoc nomen designare putant „penitus“ (i. e. intime in corde) aliquid et quidem taedium vel animi dolorem sentire. Graece poenitentia nominatur μετάνοια, quod est idem ac mutatio sensus seu resipiscentia. Graeci autem poenitentiam vocantes μετάνοιαν non intendunt dicere (sicut Luther) totam eius essentiam consistere in resipiscentia, sed resipiscentiam esse signum evidens verae poenitentiae. Iam Lactantius Lutheri errorem . * refutavit Graeci aliquando vocant quoque poenitentiam έίομολόγησιν, i. e. confessionem. i. Acceptiones profanae nominis poenitentiae significant taedium, displicentiam, dolorem. Poenitentia adhibetur cum de bono tum de • P. a, c. 5, q. 1. • In«t. div. VI 24 (Migne, Patr. lat. 6, 722 sq.). 220 Tract. V. De poenitentia. malo. Sic e. gr. Cicero dicit de senectute: „Num igitur, si centesimum vixisset annum, eum suae senectutis poeniteret?" 2. Acceptiones theologicae. Vox poenitentiae a theologis sumitur in triplici potissimum sensu; a) pro virtute morali poenitentiae; b) pro sacramento poenitentiae; c) pro illa parte huius sacramenti, quae solet quoque vocari satisfactio. Poenitentia in primo sensu accepta recte vocatur a Catechismo Romano poenitentia interior; in duobus aliis vero sumpta nominatur poenitentia exterior. Ambae autem poenitentiae sunt intime connexae, ita ut in praesenti rerum ordine neutra sine altera esse possit. Etenim vera virtus poenitentiae includit votum sacramenti poenitentiae, quia peccator non potest Deo satisfacere propriis viribus, sed eget ad hoc poenitentiae sacramento. Ex alia parte sacramentum poenitentiae non potest valide suscipi, nisi adsit actus verae virtutis poenitentiae, scii, contritio vel attritio. Quamvis enim confessio et satisfactio abesse possint in casu necessitatis, e. gr. in homine sensibus destituto, actus virtutis poenitentiae est omnino condicio, sine qua non potest quis valide absolvi. Quae quidem poenitentia interna simul iuncta cum externa solet vocari a SS. Patribus baptismus laboriosus vel etiam secunda post naufragium tabula. Prima enim tabula salvationis post naufragium peccati originalis est baptismus. ARTICULUS II. De virtute poenitentiae. Definitio. Virtus poenitentiae est habitus supernaturalis, quo homo promptus redditur ad dolendum de peccato commisso, in quantum est offensa Dei, cum emendationis proposito*. 307 Explicatur. Dicitur i°: poenitentia est habitus supernaturalis, quia, licet homo etiam naturalibus viribus propter motiva naturalia possit poenitere de peccatis commissis, tamen talis poenitentia neque est virtus perfecta neque destruit peccati maculam. Unde Concilium Tridentinum5*definivit: ,,S. q. d. sine praeveniente Spiritus Sancti inspiratione atque eius adiutorio homi­ nem ... poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, A. S.“ Idem Concilium · (et post ipsum Catechismus Romanus)7 docet quinque motibus vel gradibus supernaturalibus hominem ad veram poeni­ tentiae virtutem pervenire, scii, requiritur: a) Actus misericordiae divinae nos moventis et illuminantis iuxta illud: „Converte nos, Domine, ad te, et convertemur."8 b) Actus fidei. Homo enim motus et illuminatus a Deo misericorde per fidem in Deum tendere debet. Nam quicumque vult accedere ad Deum, debet credere, quia Deus est ac remuneratur humana opera·, c) Actus timoris. Homo namque, credens Deum esse iustum persecutorem criminum, necessario percutitur timore Dei irascentis et punientis, d) Actus • Cf. S. Thom., S. theol. q. 85, a. 1—3. S. Alphonsus (Theol. mor. 1. 6, n. 434) dat sequentem definitionem : ..Poenitentia est virtus tendens in destructionem peccati, in quantum est Dei offensa, medio dolore ct satisfactione." • Sess. 6, can. 3 dc iustif. (Dens. n. 813). 8 lb. cap. 6 (Dens. n. 798). 7 P. 3, c. 5, q. 7. ’ Thrcn. 5, at. » Cf. Hcbr. II, 6. Caput I. De essentia poenitentiae. Art. Π. 221 spei. Etenim peccator non potest ad Deum accedere, nisi illi fulgeat spes nanciscendae misericordiae divinae et remissionis peccatorum, e) Actus amoris initialis. Nam homo credens in Deum iustum aeque ac misericordem necessario inducitur ad diligendum talem Deum. Insuper nulla iustificatio possibilis est adulto homini, nisi ille velit se convertere ad Deum atque coniungi cum ipso. Porro talis conversio et coniunctio includunt saltem imperfectum actum amoris. — Homo his quinque motibus vel gradibus prae­ paratus actum verae poenitentiae elicere potest atque sic deletis peccatis iustificari. Sane non semper requiritur, ut isti quinque motus seu gradus sint realiter distincti aut separati ante actum verae poenitentiae, sed ali­ quando homo motus a divina gratia elicit unum actum formalem poenitentiae, qui tamen virtualiter continet omnes alios requisitos. Dicitur 2°: quo homo promptus redditur ad dolendum de peccato, in quantum est offensa Dei. Ergo non quicumque dolor de peccatis commissis est actus verae virtutis poenitentiae, sed solummodo quando peccatum odio habetur ut offensa Dei; ideoque obiectum formale poenitentiae est offensa seu iniuria Dei reparanda; e. gr. dolor de peccatis ortus ex turpitudine naturali peccati vel eius malis effectibus naturalibus non est actus verae poenitentiae. Non oportet quidem, ut motivum poenitentiae sit amor Dei perfectus, sed requiritur, ut illud aliqualiter ad Deum referatur; e. gr. motivum sufficiens sunt poenae temporales aut aeternae, non quidem ut sunt in se, sed ut infligendae a iustitia divina. Demum dicitur 3°: cum emendationis proposito, quia verus dolor peccati includit detestationem praeteriti et propositum emendationis pro futuro. Actus poenitentiae. Ex dictis sequitur, ut in virtute poenitentiae 308 plures actus contineantur, scii, a) odium et detestatio peccati; b) dolor dc offensa illata Deo; c) voluntas delendi in nobis peccatum; d) volun­ tas satisfaciendi Deo laeso; e) voluntas vitandi peccatum futurum. Communiter autem assignantur tantum tres actus in poenitentia in­ clusi: dolor, detestatio, propositum. Subiectum proximum poenitentiae est voluntas. 309 Poenitentia enim est potentialis pars iustitiae, quae in voluntate residet, ut supra II, n. 70 dictum est. Quamvis enim aliae facultates animae ad actum poenitentiae concurrant (e. gr. memoria repraesentat peccatum commissum eiusque malitiam; dolor sentitur aliquando in corpore), tamen voluntatis est elicere et imperare actum poenitentiae; proindeque fideles non sunt inquietandi, si elicientes contritionem non sensibiliter percipiunt (uti dicunt) dolorem; actus enim voluntatis non semper sentiuntur in corpore. Subiectum remotum poenitentiae est quilibet homo peccati reus vel 310 saltem capax. Cum poenitentia sit virtus infusa, est in omnibus, qui sunt in statu gratiae sanctificantis atque peccaverunt aut saltem possunt peccare. Ergo etiam in infantibus baptizatis. — In gehenna non datur vera poenitentia, quia ibi non exsistit vera virtus; in coelo vero beatis remanet virtus poeni­ tentiae, in quantum habent displicentiam de peccatis antea commissis et gaudium de satisfactione praestita. Neque Christus neque probabiliter 222 Tract V. De poenitentia. B. Virgo habent virtutem poenitentiae proprie dictam, cum non fuerint capaces alicuius peccati10. 311 Obiectum materiale poenitentiae est quodlibet actuale peccatum personale, in quantum est laesivum divinae iustitiae ac proinde exigit satisfactionem. Unde poenitentia proprie non versatur neque circa peccatum originale neque circa peccata aliena, quia nemo retractare potest nisi illud, quod propria voluntate personali factum est. In latiore autem sensu, in quantum scilicet poenitentia significat detestationem, poenitere aliquis potest de omni­ bus peccatis, sicut etiam ipse Christus omnia peccata detestatus est. In hoc latiore sensu Christus potest dici habuisse virtutem poenitentiae. 312 Obiectum formale poenitentiae est offensa Dei expiabilis seu ius divinum laesum reparabile per satisfactionem. Poenitentia igitur non respicit Deum, ut est summum bonum amabile vel ut est summo cultu dignus, sed ut est supremus dominus super omnes actiones humanas, quae ideoque fieri debent secundum eius beneplacitum. Peccator laedit hoc ius. Poenitens reparat idem ius. Si haec prae oculis habentur, facile intelligitur, cur S. Thomas et communiter theologi doceant poeniten­ tiam esse virtutem specialem, non autem quid intrinsecus complexum aut qualitatem cuilibet virtuti annexam. Poenitentia enim cum habeat speciale obiectum materiale et formale, sit specialis virtus oportet. Rectissime autem S. Thomas11 scribit: ..Poenitentia, licet sit directe species iustitiae, com­ prehendit tamen quodammodo ea, quae pertinent ad omnes virtutes." Fortasse in nulla alia virtute ita claret connexio omnium virtutum sicut in poenitentia perfecta. Homo vere poenitens exercet omnes alias virtutes. Quapropter etiam facile intelligitur, cur multi peccatores et peccatrices vere poenitentes ad magnam sanctitatem pervenerint. Optime de virtute poenitentiae disserit Angelicus Doctor in compluribus articulis Summae theol. 3, q. 85. 313 Necessitas virtutis poenitentiae. Poenitentia (vel intra vel extra sacramentum) omnibus peccatoribus necessaria est, necessitate tam medii quam praecepti. a) Necessitas medii. S. Thomas12 ait: ..Impossibile est peccatum actuale mortale sine poenitentia remitti, loquendo de poenitentia, quae est virtus", et Concilium Tridentinum13 definivit: „Fuit poenitentia universis hominibus, qui se mortali aliquo peccato inquinassent, quovis tempore ad gratiam et iustitiam assequendam necessaria." Salvator dixit: „Si poenitentiam non egeritis, omnes similiter peribitis."1* — Ratio autem est, quia peccatum mortale essentialiter est aversio a Deo. Porro ista aversio destrui debet per conversionem ad Deum seu per peccati detestationem, quae est profecto poenitentia. Cf. tamen infra n. 346. b) Necessitas praecepti. Poenitentia praecipitur cum a iure naturali tum a iure divino tum a iure ecclesiastico. Ius naturale exigit, ut iustitia laesa reparetur. Atqui peccatum laedit iustitiam, violando honorem Deo debitum. 10 Cf. Billuart, De poenit. diss. 2, a. 2. Hinc merito proscripsit S. Officium d. 5 Iui. 1893 sequentes formulas: „Cor lesu poenitens, lesus poenitens, lesus poenitens pro nobis". 11 S. theol. 3, q. 85, a. 3 ad 4. 13 Jb. q. 86, a. 3. 13 Sess. 14, c. 1 de poenit. (Ditns. n. 804). ’* Luc. 13, 5. Caput I. De essentia poenitentiae. Art. II. 223 Reparatio autem iustitiae hoc modo laesae fit per poenitentiam. — Poeniten­ tiam esse etiam necessariam necessitate praecepti divini, patet ex compluribus S. Scripturae textibus, e. gr.: „Poenitentiam agite et baptigetur unusquisque vestrum.... Poenitemini igitur et convertimini, ut deleantur peccata vestra."16 ,.Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Deum, si forte re­ mittatur tibi haec cogitatio cordis tui." 10 — Ius ecclesiasticum praescribens annualem confessionem etiam praecipit poenitentiam. Quaeres: Quandonam obligat praeceptum poenitentiae? 314 Theologi non concordant. Sequentia videntur admittenda: Praeceptum poenitentiae obligat per se et per accidens. Per accidens obligat, quoties urget aliquod praeceptum, quod sine vera poenitentia adimpleri nequit, e. gr. si sacerdos in statu peccati mortalis ex­ sistens debet aliquod sacramentum administrare, vel si quis non potest aliter gravem tentationem vincere. Per se obligat praeceptum poenitentiae in articulo aut gravi periculo mortis, quia tunc homo peccator debet obtinere remissionem peccati; non autem obligat statim post patratum peccatum. Licet enim sit valde con­ sulendum, ut homo post patratum peccatum quantocius poeniteat, tamen neque ius naturale neque ius positivum huiusmodi clarum praeceptum con­ tinet. Unde S. Thomas17 ait: „Non est de necessitate salutis corporalis, quod statim medicina quaeratur, nisi quando necessitas curationis incumbit, et similiter est de morbo spirituali." — Ratio autem est, quia praeceptum poenitentiae est praeceptum affirmativum, quod non obligat omni, sed de­ terminato tempore. Insuper si quis teneretur sub gravi statim poenitere, tunc toties peccaret graviter, quoties cogitans de huiusmodi obligatione poeni­ tentiam differret, quod profecto gratuito asseritur et a nemine in praxi docetur. — Nihilominus notabilis dilatio poenitentiae est peccatum speciale et mortale. Ita sententia verior contra Caietanum, Durandum et paucos alios. Saltem videtur poenitentia differri non posse ultra annum, cum prae­ ceptum Ecclesiae de annua confessione non videatur anticipare naturalem et divinam obligationem poenitentiae. S. Alphonsus1· huic opinioni non omnino acquiescit dicens: ..Spatium enim anni satis notabile mihi videtur, ut quis per tantum temporis exsistens in mortali possit vitare periculum in alia facile relabendi. Nec valet dicere, quod Ecclesia pro omnibus indistincte determinaverit tempus anni: nam Ecclesia hoc tempus solum determinavit ad obligationem confessionis, non autem poenitentiae. Non nego tamen, quod peccatores, praesertim rudes, ab hoc peccato dilatae poenitentiae ob inadvertentiam, ut plurimum, immo fere semper excusari possunt." Cum igitur S. Doctor fere semper excuset peccatores a gravi obligatione speciali poeni­ tendi infra annum, confessarius valde quidem consulat frequentem poeniten­ tiam, sed ne damnet eos specialis peccati mortalis, qui poenitentiam usque ad annuam confessionem distulerint. Scholion. De resipiscentia insufficienti ad poenitentiam. Luther docuit 315 veram poenitentiam esse nihil aliud nisi resipiscentiam ad bonam vitam. Contra hunc errorem declarat Concilium Tridentinum „hanc contritionem non solum cessationem a peccato et vitae novae propositum et incohationem, ·» Act. a, 38 et 3, 19. *· Act. 8, 22. 17 4, diet. 17, q. 3, a. I, eoi. 4 ad 2. *· Theol. mor. 1. 6, n. 437. ,e Scee. 14, c. 4 de poenit. (Dent. n. 897). 224 Tract. V. De poenitentia. sed veteris etiam odium continere". Et revera, qui clamores Psalmistae poenitentis et Prophetae considerat, e. gr.: „Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum" 20, et : „Recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animae"31, facile intelligit eos ex vehementi quodam anteactae vitae odio et ingenti peccatorum detestatione manasse. Quare S. Gre­ gorius concinne dicit: ..Poenitentiam agere est et perpetrata mala plangere et plangenda non perpetrare."52 ARTICULUS III. De exsistentia sacramenti poenitentiae. Errores. Poenitentiam externam, sicuti in Ecclesia catholica nunc ad­ hibetur et in articulo sequenti explicabitur, non esse verum et proprie dictum sacramentum Novae Legis, praeter quosdam antiquos haereticos (ut Montanistas, Novatianos etc.) Calvinistae, Lutherani et generatim omnes fere haeretici docent. Sic e. gr. Calvinistae opinantur nullum aliud remedium peccatorum actualium exsistere quam ipsum baptismum in me­ moriam revocatum cum certa fiducia remissionis peccatorum. — Harnack docet theoriam de poenitentia semper quidem in Ecclesia v'guisse, Conci­ lium Lateranense IV (1215) praescripsisse confessionem auricularem an­ nualem, sed S. Thomam primum asseruisse hanc confessionem auricularem esse verum sacramentum. Modernistae quoque docuerunt falsa de sacra­ mento poenitentiae, ut patet ex prop. 46 et 47 Syllabi Pii X (Denz. n.2046 et 2047). Contra hos omnes cum Ecclesia catholica statuitur: 317 Thesis. Poenitentia externa, quae in Ecclesia catholica agitur, est verum et proprium sacramentum Novae Legis. Prob. i. Ex definitionibus Ecclesiae. Concilium Tridentinum23: ,,S. q. d. in catholica Ecclesia poenitentiam non esse vere et proprie sacramentum pro fidelibus, quoties post baptismum in peccata labuntur, ipsi Deo recon­ ciliandis, a Christo Domino nostro institutum, A. S." Idem definit Con­ cilium Florentinum dicens: „Quartum sacramentum est poenitentia." Prob. 2. Ex S. Scriptura. Ad sacramentum tria requiruntur, scii, signum sensibile, gratiae productivum, institutio a lesu Christo. Atqui haec tria inveniuntur in poenitentia. Etenim a) habetur signum sensibile, sci. ipsum iudicium sacramentale constans ex duplici elemento, i. e. ex confessione peccatorum et ex absolutione ore prolata. Per se patet istud signum sensibile poenitentiae distinctum esse a signo sensibili baptismi, ac proinde sacramen­ tum poenitentiae distingui a sacramento baptismi, b) Deinde in poenitentia producitur gratia sanctificans. Etehim in poenitentia remittuntur peccata. Atqui peccata non possunt remitti, quin simul infundatur gratia sanctificans. Peccata autem revera in poenitentia remitti, sequitur ex potestate clavium Ecclesiae a Christo collata, quam quidem Ecclesia exercet in sacramento poenitentiae. Christus vero contulit cum Petro tum aliis apostolis potestatem clavium dicens: „Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo."3* c) Institutio sacramenti a lesu Christo sequitur ex eius verbis 316 20 Ps. 6, 7. 21 22 Is. 38, 15. 22 Lib. 2 hom. in Evang. 34, n. 15 (Migne, Patr. lat. 76, 1256). 23 Scss. 14, can. 1 dc pocnit. (Dent. n. 911). ’* Matth. 18, t8; cf. 16, 18. Caput I. De essentia poenitentiae. Art. III. 225 post resurrectionem prolatis et directis ad apostolos: ..Accipite Spiritum Sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt."n Quae quidem potestas apostolis tradita non est potestas mere declarandi peccata esse remissa, sed potestas vere remittendi peccata. Nam Christus immediate antea dixerat: „Sicut misit me Pater, et ego mitto vos", quibus verbis significavit se dare apostolis similem missionem, sicuti ipse a Patre accepit. lamvero Christus non solum declaravit peccata esse remissa, sed ea revera ipse remisit ·; * immo ad hoc in mundum venit. Insuper quando Christus hanc potestatem contulit, modo valde sollemni egit, nam prius insufflavit in apostolos et tunc dixit: Accipite Spiritum Sanctum etc Porro annuntiare remissionem peccatorum non est privilegium tam novum et singulare, quod non nisi Spiritu Sancto specialiter adiuvante exerceri possit, cum id etiam prophetae Veteris Testamenti fecerint, immo quilibet praedicator hoc facere valeat. Prob. 3. Er traditione. In libro, qui vocatur „Doctrina duodecim Apo­ stolorum" et qui editus est saeculo II, legitur: „Die autem dominica con­ venientes frangite panem et gratias agite, postquam delicta vestra confessi estis, ut sit mundum sacrificium vestrum."17 Quamvis iste textus varie a variis auctoribus intelligatur, tamen ex eo satis apparet confessionem sacramentalem iam saeculo II a fidelibus adhibitam esse, ut esset mundum sacri­ ficium. Tertullianus initio saeculi III vivens satis clare loquitur de sacra­ mento poenitentiae, sed tamquam rigidus Montanista non nisi semel in vita illud singulis administrandum censuit. Tunc temporis prius peragebatur a peccatore confessio, quae fieri debebat episcopo aut eius delegato. Nil autem probat hanc confessionem semper fuisse publicam. Secundo loco habebatur exomologesis, i. e. satisfactio. Exomologesis tunc temporis non erat idem quod confessio (ut complures erronee putaverunt), sed erant opera poenitentiae perficienda pro satisfactione peccatorum patratorum. Unde Tertullianus dicit: „Itaque exomologesis prosternendi et humilificandi homi­ nis disciplina est." Tertio loco absolutio seu venia dabatur ab episcopo”. Exsistentiam sacramenti poenitentiae haud obscure probat institutio pres­ byterorum poenitentiariorum iam saeculo III nota. Scribit de hac institutione Socrates39: „Ex illo tempore [persecutionis Decianae 250] episcopi poenitentiarium presbyterum albo ecclesiastico adiecerunt, ut, qui post baptismum lapsi essent, coram presbytero ad eam rem instituto delicta sua confiteren­ tur." Sozomenes ** autem addit hunc presbyterum peccatores absolvisse. A saeculo V et deinceps clara est poenitentiae sacramenti exsistentia. Sic e. gr. Innocentius I (saec. V) scribit ad Decentium episcopum Eugubinum: ,,De poenitentibus autem, qui sive ex gravioribus commissis sive ex levio­ ribus poenitentiam gerunt, si nulla interveniat aegritudo, quinta feria ante Pascha eis remittendum Romanae Ecclesiae consuetudo demonstrat. Ceterum de pondere aestimando delictorum sacerdotis est iudicare, ut attendat ad con­ fessionem poenitentis et ad fletus atque lacrimas corrigentis, ac tum iubere dimitti, cum viderit congruam satisfactionem suam. Vel si quis aegritudinem incurrerit, atque usque ad desperationem devenerit, ei est ante tempus Paschae relaxandum, ne de saeculo absque communione discedat." »* ” Io. 20, 22 sq. ’· Cf. Matth. 9, 6. ” Didache n. 14 (ed. Funk). ” Cf. P. Galtier, De poenitentia η. 143 sqq. ·· Hist. eccl. 1. 5, c. 19 (Migne, Patr. graec. 67, 614). ·· Hist. eccl. 1. 7, c. 16 (Migne, 1. c. 67, 1459)· ·· Apud Migne, Patr. lat. 20, 559. I**n····. Man Ti>»ol nor ΙΠ 15 226 Tract. V. De poenitentia. Haec sufficiant pro scopo nostro. Qui plura cupit, adeat dogmaticos et apologetas. 318 Necessitas sacramenti poenitentiae. Supra iam probata est neces­ sitas virtutis poenitentiae. Cum autem ibi dictum sit virtutem poeni­ tentiae in praesenti rerum ordine non posse iustificare sine sacramento saltem in voto, patet etiam ipsum sacramentum esse necessarium saltem ex praecepto divino. Unde Concilium Tridentinum82 definivit: „Si quis negaverit, confessionem sacramentalem vel institutam vel ad sa­ lutem necessariam esse iure divino,... A. S.“ Votum sacramenti intelligitur serium propositum peragendi sacramentalem confessionem, non quidem quam primum, sed tempore debito. Iure ecclesiastico Concilium Lateranense IV (a. 1215) definivit, sacramentum poenitentiae saltem semel in anno esse suscipiendum ab eo, qui reus est peccati mortalis* 88; quod quidem confirmavit Codex iur. can. c. 906. ARTICULUS IV. De essentia sacramenti poenitentiae. Praenotamen. In hoc articulo agemus de partibus constitutivis sacra­ menti poenitentiae, postquam primo explicata est huius sacramenti defini­ tio. Unde totus articulus comprehendit quattuor paragraphes: 1. de de­ finitione sacramenti poenitentiae; 2. de eius materia remota; 3. de eius materia proxima; 4. de eius forma. § I. De definitione sacramenti poenitentiae. 319 Definitio. Sacramentum poenitentiae est sacramentum Novae Legis a Christo institutum per formam iudicii ad peccata post bap­ tismum commissa remittenda homini contrito et rite confesso per absolutionem sacramentalem. Dicitur i°: a Christo institutum. Cum in articulo praecedente probatum sit sacramentum poenitentiae exsistere, sequitur, ut illud sit a Christo insti­ tutum, quia omnia sacramenta sunt a Christo instituta. Circa tempus istius institutionis docet Concilium Tridentinum8·: „Dominus sacramentum poeni­ tentiae tunc praecipue instituit, cum a mortuis excitatus insufflavit in di­ scipulos suos, dicens: Accipite Spiritum Sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt." Concilium autem dicit: praecipue instituit, quia Christus iam ante passionem suam hoc sacramentum promiserat, ac proinde incohative instituerat85. Dicitur 2°: per formam iudicii, et reconciliativi quidem, non condemnatorii. Concilium Tridentinum88 definivit: „S. q. d. absolutionem sacramen­ talem sacerdotis non esse actum iudicialem, sed nudum ministerium pro­ nuntiandi et declarandi, remissa esse peccata confitenti.... A. S." In hoc sacramento poenitens est simul reus, testis et accusator, sacerdos vero est 83 Sess. 14,can. 6 de pocnit. (Dene. n. 916). 88 Sess. 14,can. 1 de poenit. (Dent. n. 894). 30 Sees. 14,can. 9 de poenit. (Dent. η. 9*0)· 88 Dent. n. 437. 88 Matth. 16, 19; 18, 18. Caput I. De essentia poenitentiae. Art. IV. S 2. 227 iudex. Forma iudicialis distinguit hoc sacramentum ab omnibus aliis. Et­ enim sacramentum matrimonii institutum est per modum contractus; alia vero sacramenta consistunt in rebus physicis. Propter iudicium essentialiter requisitum in poenitentia exiguntur confessio peccatorum, absolutio indicativa (et non per modum deprecationis), aliaeque plures condiciones, ut infra patebit. Nota. Iudicium sacramentale in poenitentia, licet sit verum iudicium, in pluribus differt a iudicio civili, in quo numquam reus est simul accusator et testis. Deinde iudicia humana intendunt reparationem publici ordinis laesi ideoque reum saepe graviter puniunt; iudicium autem sacramentale intendit reconciliationem rei cum Deo et iuxta praesentem disciplinam levissimas poenas imponit poenitenti. — Ecclesia nullam quidem potestatem habet circa physicam materiam et formam sacramentorum. Cum autem in sacramentis poenitentiae et matrimonii materia sint actus morales hominis, Ecclesia potest condiciones apponere, quae requiruntur non solum ad liceitatem, verum etiam ad validitatem amborum sacramentorum. Sic iurisdictio expedita requiritur ad validitatem absolutionis in poenitentia. Sic Ecclesia statuit impedimenta validitatem matrimonii destruentia. Dicitur 30 : ad peccata post baptismum commissa remittenda. Quibus verbis indicatur materia remota huius sacramenti. Omnia prorsus peccata cum venialia tum mortalia in sacramento poenitentiae possunt remitti. Ergo nulla sunt peccata irremissibilia, ut voluerunt Montanistae et Novatiani. Lutherani autem et lansenistae impugnabant confessionem peccatorum venialium. Licet non sit necessarium confiteri peccata venialia, tamen hoc est utile, et eorum remissio obtineri potest in sacramento poenitentiae. — Per poeniten­ tiam non possunt remitti nisi peccata commissa post baptismum, quippe qui remittat omnia peccata anteriora. Si baptismus receptus erat cum obice, tunc reviviscit eius efficacia, quando obex ablatus est per contritionem aut per attritionem cum sacramento poenitentiae. Cf. infra n. 321. Dicitur 40: homini contrito et rite confesso, per absolutionem sacramen­ talem. Istis verbis continetur materia proxima et forma sacramenti poeni­ tentiae. Ut enim infra n. 327 patebit, tres actus poenitentis, scii, contritio, confessio et satisfactio, sunt huius sacramenti materia proxima, forma autem est sacramentalis absolutio sacerdotis. § 2. De materia remota sacramenti poenitentiae. Materia remota (seu potius removenda) sacramenti poenitentiae 320 sunt peccata baptismo posteriora, non acceptanda sed detestanda et destruenda. Ita S. Thomas”. Est autem (ut dici solet) materia circa quam; sicut enim medicinae materia est infirmitas curanda, ita poenitentiae materia sunt peccata destruenda. Materia haec remota distinguitur: 1. necessaria et libera; 2. certa et dubia; 3. sufficiens et non-sufficiens. Materia necessaria sacramenti poenitentiae sunt omnia peccata mor-ffii talia post baptismum commissa nondum in confessione manifestata nec per absolutionem directe remissa. ” S. theol. 3, q. 84, a. 2. 16· 228 Tract. V. De poenitentia. Dicitur Ie: omnia peccata mortalia. „Nam venialia, quibus a gratia Dei non excludimur et in quae frequentius labimur, quamquam recte et utiliter citraque omnem praesumptionem in confessione dicantur, quod piorum ho­ minum usus demonstrat: taceri tamen citra culpam multisque aliis remediis expiari possunt." 38* Dicitur 2°: post baptismum commissa. Peccata enim ante baptismum com­ missa remittuntur ipso sacramento baptismi digne suscepto. Non concordant theologi de modo, quo remittantur peccata ante vel in baptismo commissa, si baptismus quidem valide, sed indigne suscipitur propter obicem exsisten­ tem, e. gr. propter defectum sufficientis fidei et doloris de praeteritis pec­ catis. Videtur cum distinctione esse respondendum: a) Peccata, quae ante baptismum commissa sunt, e. gr. adulteria, furta etc., numquam sunt materia necessaria sacramenti poenitentiae, etiamsi baptismus est sacrilege susceptus, ac proinde numquam adest stricta obligatio ea con­ fitendi. Ratio est, quia ista peccata commissa sunt eo tempore, quo Ecclesia nondum habuit in hunc peccatorem iurisdictionem atque potestatem ab­ solvendi. b) Peccatum sacrilegii, quod committitur in ipso instanti suscepti baptismi, virtualiter perdurat saltem unum momentum post. Ergo iam est materia necessaria sacramenti poenitentiae, ac proinde accusari debet. Quando igitur hoc sacrilegium cum debito dolore confessum absolvitur in sacramento poeni­ tentiae, reviviscit baptismus atque omnia peccata antea commissa delentur3e. c) Si quis baptismum valide suscipiat cum obice sed sine sacrilegio, e. gr. non dolet de peccatis commissis, quia non percipit gravem obligationem doloris, tunc peccata ante baptismum commissa delentur, quando baptizatus elicit dolorem sufficientem etiam extra confessionem, sed ne in isto quidem casu tenetur illa peccata confiteri. Si adultus catholicus orto serio dubio de valore suscepti baptismi iterum baptizatur, non tenetur iterare confessiones ante secundum baptismum factas. Ratio est, quia, si prior baptismus validus fuit, tunc peccata postea facta remissa sunt sequentibus confessionibus; sin vero prior baptismus fuerit in­ validus, tunc omnia peccata remittuntur per secundum baptismum. Ergo in omni casu peccata remittuntur. Peccata autem ab ultima confessione com­ missa et nondum accusata debent in confessione declarari. Si adultus acatholicus sub condicione iterum baptizatur, debet confiteri omnia peccata anteactae vitae et sub condicione absolvi. Ratio est, quia ista peccata nondum fuerunt accusata in confessione, neque certo remit­ tuntur per baptismum condicionatum80. Differentia igitur inde provenit, quia catholicus dubie baptizatus omnia peccata iam confessus est, acatho­ licus vero non. Dicitur 3° : nondum in confessione manifestata ac directe remissa. Directe dicuntur remitti peccata illa, quae explicite accusata sunt et deinde abso­ lutionem directe acceperunt a confessario legitima jurisdictione praedito. Indirecte remittitur aliquando peccatum propter absolutionem validam alio­ rum peccatorum. Cum enim unum peccatum grave peccatori non possit re­ mitti sine omnibus aliis, uno rite absoluto omnia alia quoque absolvantur 38 Cone. Trid. sess. 14, c. 5 de poenit. (Dens. n. 899). 88 Cf. S. theol. 3, q. 69, a. 10 ad 2. — S. Alphonsus (Theol. mor. 1. 6, n. 427) concedit hanc sententiam esse communissimam, sed dicit rationes pro ea allatas non convincere. 80 Cf. supra n. 139. Caput I. De essentia poenitentiae. Art. IV. § 2. 229 necesse est. E. gr. poenitens inculpabiliter obliviscens in confessione pec­ catum mortale habensque contritionem universalem, cum absolutione directa peccatorum accusatorum indirecte absolvitur a peccato ex oblivione omisso. Absolutio indirecta aliquando etiam locum habet, si agitur de peccatis re­ servatis 41. Materia libera sacramenti poenitentiae sunt: a) peccata venialia, 322 post baptismum commissa ; b) omnia peccata tam mortalia quam venialia iam directe remissa post baptismum. Peccata venialia esse materiam liberam et non necessariam patet ex verbis Concilii Tridentini sess. 14, c. 5 supra citatis. Ratio autem est, quia peccatum veniale ex una parte veram culpam includit ac proinde in sacra­ mento poenitentiae absolvi potest; ex alia vero parte culpa peccati venialis non est tanta et talis, quae non possit extra sacramentum poenitentiae re­ mitti, e. gr. per actus caritatis aliarumque virtutum. Peccata (mortalia et venialia) iam remissa esse materiam liberam poeni­ tentiae sequitur ex praxi universali fidelium huiusmodi peccata iterum iterumque potestati Ecclesiae submittentium. De qua re iam scribit Bene­ dictus XI·* 3*: „Ceterum licet de necessitate non sit iterum eadem confiteri peccata, tamen . . . propter erubescentiam, quae magna est poenitentiae pars, ut eorundem peccatorum iteretur confessio, reputamus salutare." Ratio autem, quare liceat salutariter huiusmodi peccata iam remissa iterum submittere potestati clavium, videtur potissimum haec esse: S. Scriptura monet: De propitiato peccato noli esse sine timore. Et homo non potest sine speciali revelatione certo scire, utrum sit amore an odio Dei dignus. Accusato igitur et absoluto peccato homo nihilominus iterum potest con­ venienter petere a Deo veniam, atque Deus potest per os confessarii iterum veniam peccatorum eorundem concedere. Materia certa est omne verum et certum peccatum sive mortale sive 323 veniale. Materia vero dubia est peccatum dubium. Dubium de exsisten­ tia peccati ex diversis causis oriri potest, e. gr. propter conscientiam erroneam, propter dubiam advertentiam, propter dubium consensum etc. Materia dubia est materia insufficiens, de qua statim. Materia sufficiens est illa, quae ad absolutionem sacramentalem 324 valide recipiendam sufficit. Est autem omnis materia necessaria et libera, dummodo sit certa48. — Materia insufficiens sunt imperfec­ tiones et omnia ea quae non certe habent rationem peccati; vel aliis verbis: materia insufficiens est omne id, quod constituit ne liberam quidem materiam. Is qui affert in confessione nonnisi materiam insuffi­ cientem, nequit valide absolvi, quia materia sufficiens est de essentia sacramenti. Nomine imperfectionum in hac materia intelliguntur actus minus boni, qui obiective considerati nullam certam transgressionem legis aeternae con­ stituunt ··. Sane cum non exsistant in individuo actus indifferentes, tales sic dictae imperfectiones sunt reapse aut actus mali aut actus boni; sed quia “ Cf. infra de rescrvatione casuum. 43 Habetur c. I „Inter cunctas" V, 7 Extrav. cotnm. ·· Cod. iur. can. c. 90a. ·· Cf. supra I 131. 230 Tract. V. De poenitentia. confessarius ordinarie nequit certo iudicare de eorum peccaminositate, non sunt materia sufficiens absolutionis. Sic e. gr. qui accusat se omisisse ali­ quoties preces matutinales, se passum esse distractiones involuntarias in oratione, se habuisse subitaneos et involuntarios motus irae aut concupi­ scentiae, affert materiam insufficientem pro absolutione sacramentali. Pos­ sunt quidem laudabiliter poenitentes declarare huiusmodi imperfectiones, ad hoc ut confessarius valeat melius de eorum animae statu iudicare atque bona consilia dare, sed omnino inducendi sunt, ut praeter has imperfec­ tiones ad minus accusent aliquod peccatum vitae anteactae, licet non se­ cundum ultimas species descriptum, e. gr. debent dicere: Insuper accuso me de peccatis anteactae vitae contra castitatem, contra caritatem etc. 325 Scholion. De peccatis in genere tantum accusatis. Essentia sacramenti poenitentiae consistit in eo, quod sit iudicium idque reconciliativum. Porro iudex non potest iustum iudicium ferre, nisi sufficienter cognoscat delicta commissa. Non autem requiritur in sacramento poenitentiae tanta cognitio delictorum, quanta in iudiciis humanis, quia in eo Deus, ipse perscrutator cordium, est principalis iudex, et quia finis poenitentiae est sententia reconciliatoria et liberativa. Nihilominus aliqua saltem cognitio ex parte confessarii requiritur ad validitatem sacramenti. In extrema necessitate sufficit accusatio generica. E. gr. militibus instante proelio ·· Theol. mor. 1. 6, n. 442 in fine. De poenit. diss. V, n. qasqq. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. I. S 3· 249 simi docuerunt; nam etsi actus perfectae caritatis iustificat extra sacra­ mentum poenitentiae, tamen per se loquendo non sufficit ” Concino, De sacr. poenit. 1. 1, diss. 3, c. 1, q. 8. *·* Sess. 14, c. 4 de poenit. (Dem. n. 897). *»· Notare iuvat, plurcs auctores, qui a Concino (De sacr. poenit. 1. 1, diss. 3, c. I, q. 8) pro sua sententia citantur, reapse prorsus contrarium docere, ut e. gr. S. Thomas, Caietanus etc. 1,1 In adnotationibus ad Gury, Comp. Theol. mor. II, n. 462. 254 Tract. V. De poenitentia. 1. Firmum oportet esse propositum saltem quoad praesentem affec­ tum voluntatis, licet forte sit infirmum quoad futurum eventum. Fir­ mum propositum igitur non est idem quod constans. Nihil aliud requi­ ritur, nisi ut poenitens hic et nunc sincere et firmiter proponat se iam amplius nolle peccare. Proinde obiectum propositi est actualis volun­ tas, non autem eventus futurus. Itaque „quod aliquis postea peccat... non excludit, quin prima poenitentia vera fuerit" Haud raro tamen frequens relapsus est indicium propositi infirmi. Recte complures auctores 158 animadvertunt, solum propositum firmum non peccandi de cetero requiri, non autem necessario persuasionem poeni­ tentis se non amplius esse peccaturum aut hoc vel illud peccatum non amplius patraturum. Potest enim quis vere dolere et detestari peccatum, ac vere et absolute proponere se de cetero non esse peccaturum, tametsi valde timet, immo certo credit, se ob expertam voluntatis inconstantiam et fragilitatem suam denuo relapsurum esse. Si poenitens ita animum despondeat, debet confessarius illum ante absolutionem disponere, ut speret non per proprias vires, sed per Dei gratiam se posse vitare peccata, dicens cum Apostolo: „Omnia possum in eo, qui me confortat." Quodsi poenitens nullam omnino spem emendationis capere possit aut potius velit, iam com­ mittit peccatum desperationis neque est dignus absolutione. 2. Efficax debet esse propositum quoad tria: poenitens debet i. adhibere media necessaria ad vitanda peccata, e. gr. orationem, vigilantiam etc.; 2. debet vitare occasionem peccandi, in quantum potest (quid sit occasio peccandi, infra dicetur, ubi sermo erit de occasionariis et recidivis) ; 3. debet pro viribus reparare damnum, quod forte ex peccatis ortum est proximo (e. gr. ex peccato furti). Sufficit autem, ut propositum sit efficax affective, i. e. ut poenitens habeat hic et nunc seriam voluntatem exsequendi ea, quae sunt necessaria ad peccata vitanda. Caveat confessarius, ne poenitenti praecipiat ali­ quid tamquam medium stricte necessarium, quod revera est tantum utile. 3. Universale oportet esse propositum, in quantum excludit prorsus omnia peccata mortalia facienda. Sin autem poenitens confitetur sola peccata venialia vel in confessione includit solam materiam liberam, tunc nihilominus ad validitatem sacramenti, sicut requiritur vera contritio, ita etiam verum propositum, quod se extendere debet vel a) ad omnia peccata mortalia vitanda, vel b) ad unum peccatum veniale vitandum, vel c) ad emendandam determinatam speciem pec­ catorum, e. gr. peccata linguae, vel d) ad vitanda omnia peccata venialia deliberata, vel saltem e) ad minuendam frequentiam pecca­ torum venialium. 357 Monitum practicum. Quando fideles frequenter eadem peccata con­ fitentur, quae non tam ex fragilitate quam ex aperta socordia oriuntur, conicere (etsi non certo iudicare) licet, eos elicere proposita nimis gene­ ralia vel non satis strenua. Proinde sunt monendi, ut maiore diligentia167 167 S’. Thom., S. theol. 3, q. 84, a. 10 ad 4. 188 E. gr. Sporer, De poenit. n. 310. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. § i. 255 contritionem et propositum eliciant. Non raro etiam poenitentes (prae­ sertim mulieres) diu examini conscientiae incumbunt, minimas culpas maxima anxietate requirunt et longas confessiones peragunt, nec tamen ita solliciti sunt de dolore et firmo proposito. Serio instruendi sunt isti, ut (omissa meticulosa enarratione omnium peccatorum venialium) magis insistant in perfecta contritione elicienda et firmo ac specialiter determi­ nato proposito statuendo. Ad firmitatem propositi augendam praestat quo­ que, ut poenitentes illud post confessionem saepius renovent, e. gr. quo­ libet die. ARTICULUS II. De confessione. Dividimus istum articulum in tres paragraphes: 1. de essentia et necessitate confessionis; 2. de eius dotibus; 3. de eius iteratione. § iDe essentia et necessitate confessionis. Definitio. Confessio sacramentalis est accusatio peccatorum pro-358 priorum post baptismum commissorum facta sacerdoti competenti ad eorum absolutionem obtinendam. Tria igitur ad essentiam con­ fessionis sacramentalis pertinent: a) Accusatio propriorum peccatorum. Ergo confessio non est mera narratio historica, sed proprie accusatio facta iudici spirituali: obiectum huius accusationis sunt propria peccata commissa post baptismum, ideoque neque peccatum originale neque peccatum alienum neque merae imperfectiones, quae non habent peccati rationem. — b) Confessio debet fieri competenti sacerdoti. Ergo con­ fessio scienter facta laico, sicut usus fuit medio aevo, vel sacerdoti qui manifeste non habet iurisdictionem necessariam, non est confessio sacramentalis. — c) Confessio debet institui ad absolutionem sacramentalem obtinendam. Ergo si poenitens confitetur peccata sua e. gr. ad tentandum confessarium vel consilii causa, non adest confessio sacra­ mentalis. Quae quidem omnia animadvertenda sunt, cum agitur de si­ gillo confessionis, quoniam ex sola sacramentali et non ex alia confes­ sione oritur obligatio sigilli. Necessitas confessionis sacramentalis negata est a Wicleff dicente: „Si homo fuit debite contritus, omnis confessio exterior est sibi superflua et in­ utilis"111’; a Petro de Osmaleo; a Luthero, qui vocavit confessionem ..cruentis­ simam carnificinam, quae miseras torquet conscientias"; a Calvino, qui con­ tendit auricularem confessionem introductam esse ab Innocentio III (saec. XIII); a modernis Protestantibus, qui omnes negant necessitatem, licet quidam agnoscant utilitatem confessionis. Contra hos omnes statuitur: Thesis. Confessio sacramentalis necessaria est cum a) ex praecepto 359 divino, tum b) ex praecepto ecclesiastico. a) Necessitas ex iure divino. Doctrinam catholicam sic exponit Conci­ lium Tridentinum1’*: ..Universa Ecclesia semper intellexit institutam esse *” Cf. Dene. n. 587. *·’ Ib. n. 734 sq. *·' Sees. 14, c. 5 de poenit. (Dene. n. 899)· 2ζ6 Tract. V. De poenitentia. a Domino integram peccatorum confessionem et omnibus post baptismum lapsis iure divino necessariam exsistere, quia D. N. lesus Christus, e terris ascensurus ad coelos, sacerdotes sui ipsius vicarios reliquit, tamquam prae­ sides et iudices, ad quos omnia mortalia crimina deferantur, in quae Christi fideles ceciderint: qui pro potestate clavium remissionis aut retentionis peccatorum sententiam pronuntient. Constat enim sacerdotes iudicium hoc, incognita causa, exercere non potuisse, neque aequitatem quidem illos in poenis iniungendis servare potuisse, si in genere dumtaxat et non potius in specie ac singillatim sua ipsi peccata déclarassent. Ex his colli­ gitur, oportere a poenitentibus omnia peccata mortalia, quorum post dili­ gentem sui discussionem conscientiam habent, in confessione recenseri, etiamsi occultissima illa sint." — Ex hoc textu duo erui possunt: neces­ sitas confessionis iure divino introducta et obiectum confessionis, scii, omnia peccata mortalia. Prob. i. Ex S. Scriptura. Licet Christus directe nihil dixerit de con­ fessione, tamen illam certo instituit. Etenim Christus instituit sacramen­ tum poenitentiae in forma iudicii. Atqui forma iudicii non potest observari sine confessione. Ergo Christus instituit confessionem. — Sacramentum poenitentiae institutum esse in forma iudicii, iam saepe dictum est et mani­ feste sequitur ex verbis institutionis: Quorum remiseritis ... remittuntur...; quorum retinueritis, retenta sunt. Etenim si apostoli eorumque successores quaedam peccata remittere, quaedam vero non remittere possunt, debent prius iudicium non arbitrarium, sed diligens instituere. lamvero nequeunt tale iudicium instituere, nisi cognoscant in particulari ipsa peccata. Porro non possunt illa cognoscere ordinario modo, nisi poenitens ipse illa plene manifestaverit. Ergo confessio est indirecte inclusa in forma iudiciali sa­ cramenti poenitentiae, ac proinde est necessaria ex iure divino, ita ut sine illa invalide administretur sacramentum poenitentiae. Nihilominus con­ fessionis integritas non necessario est absoluta, sed mensuranda est iuxta vires uniuscuiusque hominis, cum Deus nihil impossibile exigat. Ergo si quis peccata non valet confiteri propter oblivionem, vel quia est sensibus destitutus, capax est absolutionis sacramentalis. Ad probandam ex S. Scriptura institutionem divinam confessionis ab ali­ quibus auctoribus afferuntur adhuc duo textus, scii, in Act. 19, 18 legitur: „Multi credentium veniebant conûtentes et annuntiantes actus suos", et in ep. S. lacobi 5, 16 monemur: „Confitemini ergo alterutrum peccata vestra." Qui quidem textus possunt intelligi de confessione sacramental i, ut docent complures exegetae, aliis tamen contradicentibus. Prob. 2. Ex traditione. Iam saeculo II mentio fit confessionis in textu Didaches iam supra citato: „Die dominica autem convenientes frangite panem et gratias agite, postquam delicta vestra confessi estis, ut sit mundum sacri­ ficium vestrum." *“ Saeculo III dicit S. Cyprianus ,,Confiteantur singuli, quaeso vos, fratres dilectissimi, delictum suum, dum adhuc qui deliquit in saeculo est, dum admitti confessio eius potest, dum satisfactio et remissio facta per sacerdotes apud Dominum grata est." Ex Origenis scriptis licet conspicere confessionem cum publicam tum privatam tunc temporis fuisse in usu, et adhibitam esse iuxta discretum iudicium sacerdotis. „Est adhuc Cap. 14, i; cf. c. 4, 14. — Rauschen (Euchar. u. BuBsakr. § 10) confidenter sed sine solida probatione asserit hanc confessionem non fuisse sacramentalcm. »·» De lapsis c. 29 (Migne, Patr. lat. 4, 489). Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S i. 257 et septima, licet dura et laboriosa per poenitentiam remissio peccatorum, cum lavat peccator in lacrimis suis stratum suum et fiunt ei lacrimae panes die ac nocte, et cum non erubescit sacerdoti Domini indicare peccatum suum et quaerere medicinam." 1β· A saeculo IV abundant textus SS. Patrum, qui loquuntur de confessione sacramentali, e. gr. S. Ambrosius1·5, qui et ipse cum magno fervore confessiones fidelium audiebat. Narrat enim de illo Paulinus diaconuslee: „Erat etiam gaudens cum gaudentibus et flens cum flentibus, siquidem, quotiescumque illi aliquis ob percipiendam poeni­ tentiam lapsus suos confessus est, ita flebat, ut et flere illum compelleret.... Causas autem criminum, quas illi confitebantur, nulli nisi Domino soli, apud quem intercedebat, loquebatur." — Pro aliis multis textibus veterum Scrip­ torum videsis Billuart187 vel Tanquerey168 vel Paul. Galtier 18e. Suadetur 3. Ex multiplici utilitate et convenientia confessionis. Etenim confessio est: a) Optimum exercitium humilitatis, quo edomatur nefasta superbia peccatoris. Proinde etiam filius prodigus in Evangelio debuit dicere: „Pater, peccavi." β~) Causa pacis et securitatis interioris. Quamvis enim peccator sincera contritione atque satisfactione peccatum delere conetur, tamen saepe dubius haeret, utrum sit amore an odio Dei dignus, cum nemo sit iudex in propria causa; quando autem candide confessus est omnia pec­ cata sacerdoti pio ac sapienti et ab illo absolutionem ac salutaria monita accepit, pacem animae nanciscitur. Praeterea confessarius interiorem cogno­ scens statum animae poenitentis potest illi suadere efficacia media ad vir­ tutes acquirendas, y) Custodia ordinis socialis. Prudens enim confessarius urget observantiam legum divinarum et humanarum,t recte ordinat pacem societatis domesticae et reipublicae, lites et dissidia componit, inimicos reconciliat, restitutionem iustitiae laesae exigit, ac multa scandala reparat aut praecavet. b) Ex iure ecclesiastico confessio sacramentalis item necessaria est. Etenim Codex iur. can. c. 906 statuit: „Omnis utriusque sexus fidelis, postquam ad annos discretionis, i. e. ad usum rationis, pervenerit, tenetur omnia peccata sua saltem semel in anno fideliter confiteri." Similia iam statuit concilium Lateranense IV (a. 1215) 17°. Tempus obligationis. 1. Praeceptum divinum confessionis sacra-360 mentalis obligat cum per se tum per accidens. * Per se obligat peccatorem: a) in articulo vel imminente periculo mortis, quia peccator tunc omnino debet recuperare gratiam sanctifi­ cantem, quae in praesenti oeconomia salutis ex voluntate Christi non redditur ei, qui potest et negligit confiteri peccata mortalia; unde graviter peccat, qui conscius peccati mortalis nondum directe remissi negligit confessionem in articulo aut imminente periculo mortis. Hinc e. gr. graviter aegrotus qui ex inculpabili oblivione omisit in confes­ sione peccatum grave, quique postea digne suscepit viaticum et ex­ tremam unctionem, nihilominus tenetur (si potest) ante mortem con-*178 le* 188 *·· *·· *·· 178 Hom. in Lev. 2, 4 (Migne, Pair, graec. 12, 418). De pocnit. 1. 2, c. 1 (Migne, Patr. lat. 16, 497). Apud Migne 1. c. 14, 440. 187 De poenit. diss. s, a. 1. Synopsis Theol. mor., de poenit. c. 2. De poenitentia, tractatus dogmatico-historicus n. 421 sqq. Dent. n. 437. ΓιΟμμ··, Man Tliaul. mor. III. 17 258 Tract. V. De poenitentia. fiteri peccatum omissum, quamvis istud sit iam indirecte remissum; b) aliquoties in vita. Peccator confitens quolibet saltem anno videtur sufficienter implere praeceptum cum divinum tum ecclesiasticum. Per accidens obligat praeceptum divinum: a) si peccator vult recipere ss. eucharistiam; tunc enim non sufficit contritio elicita, ut supra n. 192 sq. dictum est; b) quando requiritur status gratiae neque peccator valet cum morali certitudine elicere actum perfectae contritionis; c) quando gravis tentatio et praesertim pravus habitus nequit vinci sine adiutorio confessionis 1T1. 361 2. Praeceptum ecclesiasticum confessionis sequentia statuit: Subiectum huius praecepti ecclesiastici sunt omnes homines usu rationis capaces, qui conscii sibi sunt peccati mortalis. Ergo nec perfecte amentes, nec pueri ante usum rationis, nec qui peccati mortalis non sunt conscii, tenentur ad confessionem. Ante primum septennium aetatis homo rarissime obligatur ad confes­ sionem. In nostris regionibus pueri censentur habere sufficientem usum rationis pro confessione peragenda aetatis suae anno septimo vel octavo. Cum ecclesiasticum praeceptum nihil aliud esse videatur nisi determina­ tio praecepti divini, quod quidem non praescribit confessionem peccatorum venialium, hinc ille, qui non commisit peccata mortalia (vel numquam vel saltem ab ultima confessione), stricte non tenetur ad annualem confessio­ nem. Posset ergo ille in rigore iuris accedere ad communionem paschalem sine praevia confessione. Itaque praeceptum annuae confessionis obligat solos peccatores, cum praeceptum communionis paschalis obliget omnino omnes fideles usu rationis capaces. Ita sententia verior et communior171 Per se autem patet esse indecens atque damnosum, si quis ne semel quidem in anno confiteri vellet. Namque 1. privat se multis gratiis et notanter gratia in sacramento poenitentiae collata; 2. facile errat iudicans aliquid esse veniale peccatum, quod revera est mortale; 3. indecens est, ut quis etiam solis peccatis venialibus onustus accedat ad eucharistiam. lamvero non est verisimile illum, qui recusat annualem confessionem, sese aliis remediis mundare a peccatis venialibus. 362 Obiectum huius praqcepti ecclesiastici est determinatio 1. temporis, scii, spatium unius anni, et 2. materiae, scii, peccatum mortale. Quantum ad 1 dicit Concilium: „saltem semel in anno“. Theologi non concordant, quomodo iste annus computandus sit. Quidam computant iuxta annum civilem, i. e. a lanuario ad sequentem lanuarium, alii a Paschate ad Pascha, alii putant annum incipere a tempore, quo primum peccatum mortale commissum est. Hodie exsistit consuetudo universalis computandi annum a Paschate ad Pascha, ita ut fideles, qui quolibet tempore paschali* 173 171 Cf. S. Tnom., Suppi, q. 6, a. 5. 173 Cf. Cod. iur. can. c. 901; S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 667. S. Thomas (1. c. a. 3 ad 3 et q. 8, a. 5 ad 4) putat, etiam illum, qui non commisit peccatum mortale, debere semel in anno se repra. ntare sacerdoti, non quidem ad confessionem per­ agendam, sed ut ecclesiae rectori subditi innotescant, ne lupus intra gregem lateat. Angelici Doctoris temporibus adhuc exsistebat lex, ut confessionem annualem fideles deberent facere apud proprium parochum. Hodie autem haec lex abolita est, et proinde nec etiam semel in anno tenentur parocho se praesentare fideles, qui sola peccata venialia patraverunt. Caput Π. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. § 2 259 confitentur, non transgrediantur praeceptum annuae confessionis. Si quis autem reus peccati mortalis confessus non sit tempore paschali, data op­ portunitate quam primum confiteri debet, quia lex ecclesiastica annualis con­ fessionis imposita est non ad finiendam, sed ad urgendam obligationem. Qui autem praecedenti anno peccata sua mortalia confessus non est, satis­ facit confessione praesenti anno facta, neque iterum confiteri tenetur ad satis­ faciendum obligationi praesentis anni173. Quantum ad 2 requiritur sola confessio peccatorum mortalium. Quando quis tempore Paschatis sola peccata venialia habuit in confessione, paulo post autem committit peccatum mortale, iuxta quosdam auctores denuo confiteri debet ante finem anni, nam accusando venialia peccata non adim­ plevit praeceptum annuae confessionis; verumtamen alii auctores, e. gr Ballerini-Palmieri174, Génicot178, probabiliter docent, de huiusmodi obliga­ tione non constare. Ideo fideles, qui semel in anno confessi sunt, communiter putant se satisfecisse praecepto annuae confessionis. Non satisfit praecepto ecclesiastico per confessionem sacrilegam, ut patet ex propositione (14) damnata ab Alexandro VII: ,,Qui facit confessionem voluntarie nullam, satisfacit praecepto Ecclesiae."178 — Ante Concilium Tridentinum aliquando exigebatur, ut confessio annualis fieret coram proprio sacerdote, i. e. parocho, vel saltem cum eius expressa licentia apud alium sacerdotem. Hodie fideles possunt confiteri apud quemlibet confessarium legi­ time approbatum, etiam alterius ritus* 177. Poena duplex infligebatur transgredientibus hoc praeceptum annuae con­ fessionis, scii, interdictum ab ingressu ecclesiae et privatio sepulturae eccle­ siasticae. Sed utraque haec poena erat ferendae sententiae, i. e. non in­ currebatur nisi post sententiam episcopi, et hodie non solet applicari. §2. De dotibus confessionis. Dotes confessionis aliae sunt necessariae, aliae tantum utiles. S. Tho- 363 mas178 aliique antiqui theologi enumerabant sexdecim dotes confessionis: Sit simplex, humilis confessio, pura, fidelis, Atque frequens, nuda, discreta, libens, verecunda, Integra, secreta, lacrymabilis, accelerata, Fortis et accusans et sit parere parata. Dos inter omnes maxime necessaria est integritas, de qua infra specia­ liter agetur. De aliis dotibus pauca: i. Simplex et nuda sit confessio, ac proinde libera ab omnibus in­ utilibus verbis et narrationibus. Confessarius omnino ne permittat, ut poenitens durante confessione narret quaedam, quae ad confessionem non pertinent. Nec etiam ipse faciat sermones aut interrogationes inutiles. S. Antoninus178 recte docet: Poenitentes, qui indigent consolatione propter tribulationes vel consilio propter dubia, post confessionem factam et absolutionem talia dicant et non mi­ sceant in confessione, ne contritionis vis diminuatur. 178 178 177 178 Cf. S. /llph. 1. c. n. 668. 171 Opus theol., de poenit. n. 1061. Theol. mor. II 323. 178 Deni. n. 1114; cf. Cod. iur. can. c. 907. Cod. iur. can. c. 905. 178 Suppi, q. 9, a. 4. S. theol. P. 3, c. 19, tit. 14, § ta. 17 200 Tract. V. De poenitentia. 2. Humilis (i. e. cum in verbis tum in gestibus) atque parere parata sit confessio. Poenitens durante confessione in signum humilitatis genuflectat, nisi sit impeditus infirmitate vel alio modo; sit capite discooperto, si est vir; milites deponant arma durante confessione. Poenitens humiliter accipiat monita, immo et vituperationes iustas confessarii, cum debeat parere iustis confessarii mandatis. 3. Pura, i. e. recta intentione instituta, scii, ad gratiam sacramentalem accipiendam. Ergo peccat, qui confitendo quaerit fines terrestres, e. gr. benevolentiam confessarii, colloquium iucundum etc. Confessarius percipiens intentionem poenitentis non ita puram, paterno quidem sed et strenuo modo commone­ faciat eum de dignitate confessionis et de pura intentione habenda. 4. Discreta et verecunda, i. e. poenitens ne pandat peccata aliorum, ac praesertim ne revelet nomen complicis sui. Insuper loquens de peccatis contra sextum praeceptum adhibeat verba pudica, quin tamen inde veritas obiectiva laedatur. 5. Fortis et accusans, i. e. poenitens, quantumvis erubescat, tamen fortiter accuset peccata sua, sibi dicens: Si non erubui committere, nec debeo erubescere confiteri peccata commissa. 364 6. Fidelis, i. e. absque omni mendacio. De mendacio in confessione facto sequentia notentur: Si quis mentitur circa rem gravem necessario declarandam, committit grave sacrilegium. Mentiri autem in aliqua re, quae ad confessionem necessario non pertinet, est peccatum iuxta qualitatem materiae. Sic e. gr. graviter peccat is, qui in confessione negat circumstantiam gravis peccati speciem mutantem, pariter qui de proximo gravem calum­ niam dicit; qui autem negat aliquod peccatum veniale commissum vel pec­ catum mortale iam antea remissum, aut mentitur circa res indifferentes, venialiter peccat, saltem per se. Nihilominus omne mendacium etiam obiective leve in confessione factum inducit circumstantiam aggravantem, cum sit irreverentia magna erga sacramentum peccare eodem tempore, quo remissio peccatorum quaeritur180. Contra fidelitatem per se non peccat ille poenitens, qui confessario ignoto confitetur peccata mortalia et postea confessario ordinario dicit peccata venialia, dummodo numquam hanc alteram absolutionem recipiat, antequam sit rite absolutus a peccatis mortalibus. In praxi tamen attendendum est ad motivum, propter quod iste modus eligitur. Si poenitens intendit deceptionem ordinarii confes­ sarii, propriam gloriam vel aliud quid inordinatum, certe committit pec­ catum plus minusve grande; sin vero ita agit ex pudore, quo suffunderetur, quia confessarium familiariter cognoscit, non peccat. Quocirca confes­ sarius numquam curiose inquirat de confessione alibi facta, nec ostendat sibi displicere, si poenitens alteri sacerdoti confessus sit. Sunt adhuc complures alii modi, quibus fidelitas plus minusve laeditur, e. gr. si quis peccatum recens accusat ut antiquum, vel si poenitens instituit confessionem generalem, in qua ex industria non distinguit peccata ab 180 Cf. Concino, De pocnit. 1. I, dies. 4, c. 3, n. 6. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S 2. 261 ultima confessione patrata ab iis, quae antea commissa sunt. Per se quidem circumstantia temporis non violat graviter fidelitatem confessionis; per accidens tamen, quando scii, inde iudicium rectum confessarii de praesenti statu poenitentis impeditur, est gravis violatio. Talem modum agendi esse quidem semper vituperabilem, per se patet; sed post Lugonem quidam auctores, ut Gury, D’Annibale, Bucceroni et praesertim Noldin-Schmitt docent poenitentem neque graviter peccare neque graviter laedere fideli­ tatem confessionis, quamvis consulto decipiat confessarium declarando peccatum, quod reapse commisit recenter et nondum confessus est, esse iam a longo tempore commissum. Nemo non videt tali modo agendi con­ fessarium decipi tam graviter, ut iam non possit recte iudicare de praesenti statu poenitentis. Quare rationes pro hac sententia allatae videntur esse potius speciosae quam solidae, atque periculosissimum esse, si haec sen­ tentia in praxim deducatur. — Parum autem et non graviter laeditur fidelitas confessionis, si poenitens simulat vocem aliave media adhibet, ne a confessario agnoscatur. Exsistente autem legitima causa atque recta intentione habita huiusmodi simulatio non est peccaminosa. Fideliter et sincere tenetur quoque respondere poenitens confessario legitime interroganti; illegitimas autem quaestiones, e. gr. de nomine, patria, loco habitationis, potest declinare, responsionem recusando vel restrictionem late mentalem adhibendo. 7. Vocalis, i. e. verbis expressa, non autem nutu, signis aut scriptis, 366 nisi adsit iusta causa. Communiter theologi docent illum, qui sine causa iusta confitetur scripto aut nutibus, peccare graviter, quia agit contra universalem et iustissimam consuetudinem Ecclesiae. Qui autem physice aut moraliter nequit confiteri vocaliter, potest confiteri aliis modis, quoties urget praeceptum confessionis. Ratio autem est, quia accusatio vocalis non est de essentia confessionis. Christus enim instituens confessionem nihil aliud stricte exigit nisi dolorosam manifestationem peccatorum. Confessio igitur oris, quae exigitur a Con­ cilio Florentino, nihil aliud est nisi quaelibet confessio externe manifestata. In casu physicae vel moralis impossibilitatis loquelae hominem non solum posse sed etiam debere scriptis aut nutibus confiteri, docent communiter theo­ logi quia incommodum scribendi peccata non solet esse tantum, ut ex­ cuset a gravi praecepto divino confessionis. Neque dicat quis: Homo non tenetur scribere peccata, ne memoria excidant. Ergo numquam tenetur con­ fiteri scriptis. Nam necessitas ipsius confessionis in se est multo maior quam necessitas integritatis materialis ipsius188. Sic e. gr. mutus solet scriptis vel signis confiteri; pariter, si confessarius est surdaster, potest confessio fieri scriptis vel signis, ne circumstantes audiant accusationem. Semper autem, in quantum est possibile, dicat poenitens vocaliter haec vel similia verba: Accuso me de peccatis, quae tibi manifestavi, et peto absolutionem184, ut iam supra dictum est.* 181 181 De sacr.17 III, n. 283. 181 S.Thom., In 4, dist. 17, q. 3, a. 4, sol. 3 ad 2; S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 479. Contrarium docent Gopfert, Moraltheol. III, n. 117; Noldin-Schmitt, De eacr.17 n. 279. »·· Cf. Billuart, De poenit. diss. 7, a. 3, § 1. ,8· Iam Gratianus (c. 88, diet. 1 de poenit.; desumptus est iste canon ex libro „De vera et falsa poenitentia", qui falso adscribitur S. Augustino) indicat ratio- 202 Tract. V. De poenitentia. 8. Secreta. Licet antiquis temporibus confessio publica in usu fuerit, hodie tamen nemo obligatur ad confitenda peccata, si hoc non fieri potest nisi publice. Hinc e. gr. nemo ignarus idiomatis confessarii tenetur confiteri per inter­ pretem. Codex iur. can. c. 903 statuit, ut ille, qui velit confiteri per inter­ pretem, non sit prohibendus; immo docent quidam theologi, e. gr. Faustinus Scarpazza O. Pr.188, in articulo mortis peccatorem debere confiteri per inter­ pretem, si facile fieri possit. Interpres in isto casu adhibitus tenetur ad se­ cretum servandum de peccatis auditis. Aliqua sagacitate adhibita obtineri potest, ut interpres fere nihil sciat de confessione audita. Etenim si confessarius ponit quaestiones, quas interpres repetit in lingua poenitentis et ad quas poenitens respondet non voce sed signis, quae videt aut percipit solus confessorius (non autem interpres), integritas sufficiens confessionis haberi potest, quin interpres cognoscat responsiones a poenitente datas. Principalis dos confessionis est eius integritas. Tria puncta singillatim de illa explicanda sunt: 1. necessitas et extensio integritatis; 2. causae excusantes; 3. media ad integritatem obtinendam. i. Necessitas et extensio integritatis. 366 A. Necessitas. Ut patet ex textu Concilii Tridentini supra citato, homo tenetur confiteri omnia peccata mortalia post baptismum com­ missa, in quantum hoc moraliter fieri potest. Proinde distinguitur duplex integritas: a) materialis, quae complectitur (secundum speciem, numerum et circumstantias speciem mutantes) absolute omnia pec­ cata mortalia post baptismum commissa et nondum directe remissa; b) formalis, quae complectitur omnia illa peccata mortalia, quae poe­ nitens hic et nunc spectatis omnibus adiunctis confiteri potest et debet. Principium 1. Integritas materialis confessionis non semper neces­ saria est ad validam et licitam susceptionem sacramenti poenitentiae. Christus enim pro sua benignitate misericordi noluit exigere ab homine peccatore aliquid, quod est moraliter vel physice impossibile, quale est aliquando integritas materialis. Praeterea lex de integritate confessionis est lex positiva. lamvero lex positiva ordinarie non obligat in casu gravis incommodi, ut supra in tractatu de legibus dictum est. Unde etiam Con­ cilium Tridentinum188 dicit: „Reliqua autem peccata, quae diligenter cogi­ tanti non occurrunt, in universum eadem confessione inclusa esse intelliguntur; pro quibus fideliter cum Propheta dicimus: Ab occultis meis munda me." Quod valet de peccatis ex oblivione omissis, valet etiam de nem, cur confessio debeat esse vocalis, scii, in signum verae poenitentiae. «Prae­ cepit Dominus mundandis, ut ostenderent ora sacerdotibus : docens corporali prae­ sentia confitenda peccata, non per nuntium, non per scriptum manifestanda.... Qui per vos peccastis, per vos erubescatis. Erubescentia enim ipsa partem habet remissionis. Ex misericordia enim hoc praecepit Dominus, ut neminem poeniteret in occulto. In hoc enim, quod per se ipsum dicit sacerdoti et erubescentiam vincit timore offensi, fit venia criminis. Multum enim satisfactionis obtulit, qui, erube­ scentiae dominans, nihil eorum, quae commisit, nuntio Dei denegavit." Decreta Clementis VIII ct Pauli V hac de re vide supra n. 330. 188 Theol. mor. IX 89. 1,8 Scss. 14, c. 5 dc poenit. (Dent. n. 900). Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S 2. 263 peccatis ex alia gravi causa non accusatis. Quaenam sint causae iustae ab integritate materiali excusantes, dicetur infra n. 378. Principium 2. Integritas formalis ad validam et licitam confessio­ nem omnino requiritur. Haec integritas est aeque necessaria pro sacramento poenitentiae atque aqua pro sacramento baptismi. Praeceptum enim divinum declarandi omnia peccata mortalia commissa certe refertur ad ea peccata, quae hic et nunc declarari possunt et debent. — Idem apparet ex Concilio Tridentino187 de­ clarante necessarium esse iure divino confiteri omnia et singula peccata mortalia, quorum memoria cum debita et diligenti praemeditatione habeatur, etiam occulta, et quae sunt contra duo ultima Decalogi praecepta, et circum­ stantias, quae peccati speciem mutant. B. Extensio integritatis consideranda est quantum ad 1. speciem peccatorum, 2. eorum numerum, 3. eorum circumstantias, 4. actum externum, 5. effectus, 6. peccata dubia. 1. Species et theologica et moralis infima peccatorum mortalium 367 declaranda est. Sequitur manifeste ex Concilio Tridentino188 dicente: „... sacerdotes iudicium hoc [sacramentale], incognita causa, exercere non potuisse, neque aequitatem quidem illos in poenis iniungendis servare potuisse, si in genere dumtaxat, et non potius in specie ac singillatim sua ipsi [poenitentes] peccata déclarassent". Haec verba „in specie" intelligenda sunt de specie infima, quia nomen speciei semper sic intelligendum est, nisi contrarium prorsus apparet. Ratio autem huius prae­ cepti est, quia secus confessarius nequit sufficienter iudicare de statu poenitentis. Quapropter praecepto divino confessionis peragendae non satisfit, si extra casum necessitatis poenitens se accusat sequentibus modis: Peccavi mortaliter, peccavi contra iustitiam, contra castitatem etc. Dico: extra necessitatem; etenim si poenitens nequit propter oblivionem, propter peri­ culum mortis, propter scandalum etc. confiteri infimam speciem peccato­ rum mortalium, iam sufficit generica accusatio, ut supra n. 325 dictum est. Aliquando moraliter impossibile est a poenitentibus parum instructis sciscitari infimam speciem peccatorum praesertim internorum. Non enim distinguere valent e. gr. inter delectationem morosam, gaudium et deside­ rium, vel inter verba obscena et verba solum sordida. lamvero in istis casibus confessarius abstineat ab interrogationibus inopportunis, quippe quae ad nihilum utiles sint et potius poenitentes perturbent aut taedio afficiant. Idem valet de exacto numero istorum peccatorum sciscitando. Nam, ut S. Alphonsus recte animadvertit, poenitentes tales tunc respon­ dent, quidquid in „buccam“ venit. 2. Numerus peccatorum mortalium item declarari debet in con- 368 fessione, in quantum id est moraliter possibile. Dicit enim Concilium Tridentinum188 omnia et singula peccata esse accusanda. Quare pbenitens non sufficienter confitetur dicens, e. gr. : saepius fornicatus sum, sed tenetur pro viribus accusare rectum et certum numerum peccatorum; 187 Scss. 14, c. S dc poenit. (Dene. n. 899). ·"" Ib. >’» Ib. 204 Tract. V. De poenitentia. item peccat, si notabiliter numerum vel auget vel minuit. Proinde si falsus numerus gravium peccatorum indicatus est, poenitens debet in sequenti confessione verum numerum declarare. Docent tamen theo­ logi, poenitentem, qui bona fide numerum notabiliter maiorem ex­ pressit, non debere hunc errorem corrigere, quia verus numerus in maiore indicato continetur. Aliter est, si numerus fuit notabiliter diminutus. Poenitens qui diligenti examine conscientiae peracto non potuit invenire exactum numerum peccatorum, debet illum meliore quo potest modo de­ terminare adhibendo verbum „circiter“. Qualis autem numerus censeatur comprehendi in particula ..circiter", non potest regula omnino certa deter­ minari. Quidam auctores dicunt: circa ter intelligi 2 vel 4; circa decem intelligi 8 vel 12; circa triginta, 27 vel 33; circa centum, 95 vel 105; circa mille, 950 vel 105019°. — Quodsi autem ne probabilis quidem numerus haberi potest, dicenda est consuetudo peccandi, tempus et frequentia in die, in septimana, in mense. Hinc notat Noldin 191 ex Sporer-Bierbaum, suf­ ficere e. gr. si meretrix dicit: Per biennium in meretricio permansi et, quoties occasio fuit, etiam coniugatis etc. potestatem corporis feci; vel si homo luxuriae deditus dicit: Obvias quasque mulieres, etiam cognatas, coniugatas etc., concupivi; vel de rebus turpissimis quavis data occasione cum sociis quibusvis locutus sum. — Poenitens, qui in confessione nume­ rum peccatorum mortalium bona fide circiter indicavit, non tenetur iterum confiteri, si postea numerum accuratum forte invenit. Ratio est, quia con­ fessarius iam potuit sufficienter iudicare de statu huius poenitentis *9’. 369 3. Circumstantias speciem peccatorum mortalium mutantes oportet in confessione declarari. Patet ex Concilio Tridentino193. Quaenam circumstantiae speciem peccati mutent, dictum est supra I, n. 117 et 373. Generalis regula est: Tunc circumstantia speciem actus peccaminosi mutat, quando addit novam malitiam graviter repugnantem alteri virtuti. Sic e. gr. furtum laedit virtutem iustitiae; furtum autem factum in rebus sacris insuper laedit virtutem religionis; fornicatio laedit virtutem castitatis, fornicatio autem facta cum consanguineis laedit insuper virtutem pietatis. Praeter istas circumstantias, quae mutant speciem moralem peccati, sunt adhuc aliae, quae mutant speciem theologicam, i. e. quae mortale reddunt peccatum per se veniale; e. gr. furtum oboli est peccatum veniale, circumstantia autem magnae quanti­ tatis in furto, e. gr. furtum 1000 francorum, constituit peccatum grave. Solent istae circumstantiae vocari etiam „in infinitum aggravantes", et per se patet illas in confessione esse declarandas. Gravis autem controversia est, utrum etiam aliae circumstantiae, quag speciem neque moralem neque theologicam mutant, sed tantum malitiam aggravant, sint in confessione manifestandae. Omnes quidem consentiunt circumstantias parum aggravantes non esse necessario accusandas; sed si agitur de circumstantiis notabiliter aggravan­ tibus, theologi non concordant: alii, e. gr. Suarez, Billuart, Concina, La190 Cf. S', /llph., Theol. mor. I. 6, n. 466. *·* De sacr.17 n. 277. 199 S-. /llph. 1. c. n. 478. 199 * L, c.; cf. Cod. iur. can. c. 901. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S 2. croix etc., propugnant sententiam affirmativam; alii, e. gr. S. Antoninus1··, S. Thomas1M, S. Bonaventura1ββ, S. Alphonsus1,7 et omnes fere moderni, negant talem obligationem, licet in praxi consulant confessionem omnium circumstantiarum notabiliter aggravantium. Neutra sententia est certa, nega­ tiva autem sententia videtur melior, quidquid dicat Concina1’8. Nam a) Concilium Tridentinum altum silentium de hac re tenet in illo loco, ubi accurate declarat, quid manifestandum sit in confessione, scii, omnia et singula peccata mortalia et circumstantiae, quae peccati speciem mutant. Prorsus nequit intelligi, cur Concilium, ex professo explicans mate­ riam necessariam confessionis et designans circumstantias speciem mutantes, omiserit circumstantias notabiliter aggravantes, si earum confessio esset ab­ solute necessaria. Insuper nihil habetur de huiusmodi obligatione neque in S. Scriptura neque in traditione neque in Codice iur. can. c. 901. Quapropter cum morali certitudine dici potest, circumstantias notabiliter aggravantes per se non esse necessario manifestandas. Per accidens talis obligatio saepe aderit, ut infra explicabitur. b) S. Thomas quoque negat circumstantias notabiliter aggravantes esse necessario semper accusandas. Etenim dicit: „Quidam dicunt, quod omnes circumstantiae, quae aliquam notabilem quantitatem peccato addunt, con­ fiteri necessitatis est, si memoriae occurrant. Alii vero dicunt, quod non sunt de necessitate confitendae nisi circumstantiae quae ad aliud genus peccati trahunt, et hoc probabilius est, ... cuius ratio est, quod venialia non sunt de necessitate confessionis, sed solum mortalia, quae quantitatem in­ finitam quodammodo habent."1’· Et alibi scribit: ..Circumstantias aggra­ vantes, quae in aliud genus peccati non trahunt, non tenetur homo confiteri, sicut nec peccata venialia, licet laudabile sit, quod homo ea confiteatur." 300— Quidam respondent ad hos textus, S. Thomam ita quidem docuisse, cum esset iunior, sed verisimilius futurum fuisse ut opinionem hanc mutasset, si longius vixisset. At ita respondere est potius divinare quam docere. Alii dicunt, Angelicum Doctorem loqui de illis solis circumstantiis, quae ad instar peccati venialis ac proinde leviter tantum aggravant malitiam, non autem de circumstantiis notabiliter aggravantibus. Etiam haec explicatio parum placet, quia difficulter conciliatur cum ipsis textibus allatis. Quae cum ita sint, stricta obligatio semper declarandi circumstantias nota­ biliter aggravantes non est asserenda. Confessio enim iam ex se est satis onerosa, ac proinde non est addendum onus accusandi circumstantias nota­ biliter aggravantes, nisi adsit clarum praeceptum divinum aut ecclesiasticum, lamvero nemo potest probare exsistentiam talis praecepti, quidquid asserat Concina 300. Neque quis dicat ipsam naturam iudicii sacramentalis necessario exigere talem manifestationem. Nam iudicium sacramentale non potest esse undequaque perfectum, cum confessarius saepe nequeat clare iudicare, e. gr. audiendo confessionem peccatoris, qui iam a longo tempore non est con­ fessus, vel dando absolutionem moribundo sensibus destituto, semifatuis,* 108 »·* S. theol. P. 3, tit. 14, c. 19, § 7. 105 4, dist. 16, q. 3, a. 2, sol. 5. 108 4, dist. 17, P. 3, a. 2, q. 3. 11,7 Theol. mor. 1. 6, n. 468. 108 De sacr. poenit. diss. 4, c. 6. 10· 4, dist. 16, q. 3, a. 2, sol. 5. 700 Opusc. 12 ad lectorem Bisuntinum. — B. Albertus Magnus, magister S. Tho­ mae, de eadem re dicit: ..Respondeo sine praeiudicio secundum antiquos doctores, quod non oportet circumstantias confiteri, nisi quae trahunt in aliud genus peccati; securum est etiam alias dicere, praecipue si remordet aliquem conscientia, sed tamen dicunt, quod non tenetur ex praecepto" (In 4, dist. 16, a. 24 sol.). Tract. V. De poenitentia. 266 pueris etc. Ergo a sola voluntate Christi pendet, quo gradu adesse debeat perfectio in iudicio sacramentali. Voluntas autem Christi nobis non est manifestata circa confessionem circumstantiarum notabiliter aggravantium. Unicum fere argumentum pro sententia affirmativa desumitur ex Caté­ chisme Romano201, cuius auctoritas est sane maxima, et qui videtur hanc sententiam tueri: „Neque solum peccata gravia narrando explicare oportet, verum etiam illa, quae unumquodque peccatum circumstant et pravitatem valde augent, vel minuunt." Diversae explicationes huius textus excogitatae sunt, scii. Catechismum Romanum non loqui nisi de solis circumstantiis, quae mutant speciem aut moralem aut theologicam, vel si loquatur etiam de aliis circumstantiis, illum hanc obligationem solummodo per accidens statuere vel potius suadere quam inculcare. Quidquid est, ex solo textu allato nequit stricta obligatio confessionis talium circumstantiarum statui. 370 Per accidens circumstantiae notabiliter aggravantes saepe manifestari debent; e. gr.: a) Ratione reservations. Sic percussio religiosi vel non in dignitate constituti clerici (suadente diabolo) est casus reservatus proprio Ordinario; percussio vero episcopi vel Cardinalis punitur excommunicatione Summo Pontifici specialiter re­ servata. Ergo poenitens debet fateri qualitatem percussionis, quamvis ista circumstantia (peccati sacrilegii) sit tantum aggravans et non speciem mutans. b) Ratione occasionis aut consuetudinis peccandi. Licet enim occasio vel consuetudo peccandi peccatum ipsum non mutet essentialiter (e. gr. peccatum fornicationis ex consuetudine factum non differt essentialiter a fornicatione raro facta), tamen certum est, confessarium posse interrogare poenitentem de consuetudine et occasione atque poenitentem debere tunc veraciter respondere. Patet ex propositione 58 damnata ab Innocentio XI (d. 2 Mart. 1679) : ,,Νοη tenemur confessario interroganti fateri peccati alicuius consuetudinem." Ratio est, quia secus impossibile est, ut confessarius rectum iudicium de statu poenitentis et de mediis adhibendis efformet. c) Ratione satisfactionis aliarumque rerum post confessionem per­ agendarum. Hoc locum habet praesertim in restitutione facienda. Sic e. gr. aliter aget confessarius cum poenitente, qui furatus est 50 francos; aliter cum eo, qui defraudavit 50000. Aliam satisfactionem imponet illi, qui semel ira percitus odio habuit inimicum; aliam ei, qui iam per totum annum habet odium implacabile. — Egregie tractat Billuart203 controversiam de obligatione confitendi circumstantias notabiliter aggravantes. 371 Monitum. In praxi vehementer hortandi sunt poenitentes, ut confite­ antur circumstantias notabiliter aggravantes, cum ad iudicium sacerdotis facilius reddendum, tum ad humilitatem exercendam et errores in propria causa evitandos. In materia tamen sexti praecepti communiter melius est nihil manifestare nisi speciem et circumstantias speciem mutantes. Sunt enim ibi nonnullae circumstantiae notabiliter aggravantes, quarum mani­ festationem horrescunt poenitentes, et quam utpote non prorsus neces201 P. 2, c. 5, q. 47· 202 De poenit. dise. 7, a. 2, § 3. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S 2. 267 sariam ipse confessarius praecavere debet propter sanctitatem sacramenti et propter alias causas graves. Resolves. Ex dictis facile sequuntur solutiones practicae. 372 a) Incestus inter consanguineos et affines specie non differunt, ideoque sufficit simpliciter accusare incestum208. Iuxta communissimam sententiam in confessione expresse declarandus est primus gradus lineae rectae, nempe peccata carnalia inter patrem et filiam, matrem et filium, socerum et nurum, generum et soceram. In praxi etiam manifestandus est saltem primus gradus lineae collateralis propter occasionem proximam peccandi, quae tunc solet exsistere * 20‘. b) Circumstantia temporis sacri per se non est necessario manifestanda, nisi tamen peccans specialiter intenderit violationem temporis sacri. Ergo non est necessario dicendum, num e. gr. luxuria facta sit die dominica aut die Paschatis etc. 208 c) Numerus personarum, quibuscum aliquis peccavit, per se non est ne­ cessario accusandus. Sufficit dicere numerum peccatorum20e. Ergo qui for­ nicatus est cum tribus meretricibus diversis, sufficienter confitetur dicens: Ter fornicatus sum. Sin autem confessarius suspicatur, poenitentem vivere in proxima occasione vel ex peccato multiplicem iniuriam ortam esse, habet ius quaerendi, utrum persona complex fuerit una necne. Poenitens tunc tenetur veritatem dicere. d) Sacerdos religiosus peccans contra castitatem sufficienter confitetur dicens: Peccavi contra votum publicum castitatis. Ratio est, quia votum emissum in subdiaconatu et votum publicum emissum in religione ex eodem motivo facta sunt. Communiter autem theologi docent, in isto casu neces­ sario manifestandum esse votum publicum; unde insufficiens esset accusatio transgressionis voti simplicis privati. Ratio autem est, quia transgressio voti publici (etiam simplicis) est verum sacrilegium, quod non ita certo dici potest de laesione voti simplicis privati 207. e) In peccatis odii declaranda est condicio personae odio habitae, si ex odio non tantum laeditur caritas, sed etiam graviter alia virtus. Ergo poeni­ tens debet confiteri e. gr. odium patris. 4. Actus externus saepe coniunctus est cum actu interno pec- 373 caminoso. Quamvis peccatum essentialiter situm sit in actu interno voluntatis, tamen omnes theologi docent actum non solum internum, sed etiam externum peccati esse necessario declarandum. Ergo non sufficit e. gr., si adulter confitetur: Habui intentionem adulterandi; sed debet dicere: Adulterium commisi. Ratio est, quia secus confessarius non potest recte iudicare de statu poenitentis. Aliter enim iudicabit de poenitente, qui reapse commisit adulterium, et aliter de poenitente, qui solum intendit adulterium. Sub nomine actus externi non tantum intelligitur positivus actus perpetratus, sed etiam omissio praescripti actus externi. Ergo nec etiam sufficit confiteri: Habui intentionem Missam omittendi, sed dicere oportet: Omisi Missam. 802 20* 808 nimis S. theol. 2, 2, q. 154, a. 9 ad 2. Cf. S. /llph., Theol. mor. 1. 6, n. 470. 208 Cf. supra II, n. 492. Ita sententia communior, quam tamen Concina (De sacr. poen. 1. 1, 31) laxam putat. 807 Cf. supra II, n. 544. 268 Tract. V. De poenitentia. 5. Effectus externus (praevisus) peccati communiter accusandus est in confessione, et sic fert etiam mos universalis fidelium poenitentium. Ratio est eadem; nam etiam effectus praevisus peccati, etsi non habet propriam malitiam (sicuti nec etiam actus externus), tamen participat malitiam actus interni et cum illo aliquid unum morale constituit. Omnes theologi docent, per accidens aliquando esse ac­ cusandum effectum peccati, e. gr. si ex effectu incurratur censura aut reservatio aut obligatio restitutionis. Sed etiam per se talis obligatio probabilius exsistit, quando effectus non fuit pro viribus retractatus et saltem fuit in confuso praevisus. Nam talis effectus est complementum actus interni, atque est voluntarius saltem in causa 208. Sic e. gr. iuvenis legens librum obscenum et praevidens inde pollutionem secuturam debet confiteri: Legi librum obscenum cum praevisione pollu­ tionis futurae, quae et revera accidit; vel vir se inebrians et praevidens omissionem Missae inde secuturam debet dicere in confessione: Ebrius fui cum praevisione Missae omittendae, quod et revera accidit; vel brevius: Ebrius fui voluntarie et inde Missam omisi. Sin autem effectus peccati fuit retractatus mente, licet exterius iam non possit retractari, quidam auctores, praesertim Lugo ’°’, negant adesse strictam obligationem confitendi. Ratio est, quia talis effectus non est proprie peccatum sed tantum quid physicum sequens ex peccato. lamvero sola peccata sunt in confessione manife­ standa. Sic e. gr. iuxta istos auctores, qui venenum mortiferum propinavit inimico, debet confiteri: Venenum mortiferum dedi inimico, et potest tacere mortem inde reapse secutam. Attamen in praxi haec sententia re­ linquenda est, et de facto solet cum a confessariis tum a poenitentibus relinqui. 375 6. Peccata dubia non sunt necessario accusanda, si dubium de ex­ sistentia peccati mortalis vel de eius nondum peracta confessione est negativum aut parum fundatum. Ita omnes. Ratio est, quia secus lata via sterneretur innumeris scrupulis et anxietatibus. Econtra accusanda sunt peccata dubia, quae longe probabilius mortalia sunt et nondum confessa, quamvis aliqua levis ratio exsistat illa non esse mortalia vel iam esse accusata. Ratio est quia tam levis ratio non excusat a confessione, et secus laxismo habenae darentur. Sin autem dubium est positivum et vere fundatum, tunc aliter agendum est. Dubium autem potest versari: a) circa ipsum actum peccati ; b) circa gravitatem actus certo commissi ; c) circa confessionem peccati certo gravis. Potest igitur triplex quaestio poni: Suntne necessario accusanda peccata: a) dubie commissa, b) dubie mortalia, c) dubie confessa? Sunt auctores, ut Ballerini 21°, Noldin211, Génicot212, Tanquerey218, qui respondent simpliciter ad omnes tres quaestiones negative, seu non 374 808 Contrarium docent secundum Lugonem (De poen. disp. 16, n. 440) com­ plures theologi. ’°’ Ib.; cf. Gury-Ballerini, Comp. Theol. mor. II, n. 490. 8,0 In notis ad Gury, Comp. Theol. mor. II 477 sqq. ’** De sacr.1’ n. 280. 818 Theol. mor. II 290. »»· Synopsis Theol. mor., de pocnit. n. 289. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. § 2. adesse strictam obligationem confitendi; sed etiam isti omnesque theo­ logi suadent confessionem peccatorum dubiorum, nisi poenitens sit scrupulosus. Claritatis causa ad singulas quaestiones singillatim respon­ dendum est: a) Si agitur de peccato dubie commisso, non exsistit per se stricta obligatio confessionis. Ita sententia communior et probabilior214. Ratio est, quia peccatum dubie commissum nec est materia sufficiens ab­ solutionis, quippe quae dari nequeat (saltem absolute) de peccato dubie commisso. Ergo a fortiori tale peccatum non est materia necessaria confessionis. — Praeterea Concilium Tridentinum non exigit nisi con­ fessionem peccatorum mortalium, quorum poenitens conscientiam habet. lamvero nequit absolute dici poenitentem habere conscientiam peccati, si verum dubium exsistit. Neque huic sententiae contrarius esse videtur S. Thomas, quamvis ab adversariis id dicatur. En verba Angelici Doctoris,1S: „Quando aliquis dubitat de aliquo peccato, an sit mortale, tenetur illud confiteri dubita­ tione manente. Quia qui aliquid committit vel omittit, in quo dubitat esse peccatum mortale, peccat mortaliter, discrimini se committens. Et similiter periculo se committit, qui de hoc, quod dubitat esse mortale, negligit con­ fiteri; non tamen debet asserere illud mortale esse, sed dubitative loqui et iudicium sacerdotis exspectare, cuius est discernere inter lepram et lepram." Etenim Angelicus Doctor hic non videtur loqui de peccato dubie com­ misso, sed de peccato certo commisso sed dubie gravi, quia peccatum dubie commissum non est certo lepra; neque tunc confessarius discernit inter lepram et lepram, sed inter lepram et non-lepram. Per accidens autem peccata dubie commissa manifestanda sunt et quidem a) in articulo mortis, neque videtur sufficere actus contritionis, si tunc adest copia confessarii216 ; nam homo tunc tenetur eligere id, quod est tutius; β) in dubio practico, ad consilium petendum pro futuro. b) Si agitur de peccato quidem certe commisso, sed dubie gravi, 376 sequentes regulae practice sunt observandae, prout agitur aut de ma­ teria dubie gravi aut de consensu perfecto dubie praestito. Istud enim dubium non potest oriri nisi ex duplici isto fonte; e. gr. aliquis abstulit 5 francos et dubitat, num haec materia furti sit gravis; vel aliquis haesit aliquantisper in delectatione morosa et dubitat, num plenum con­ sensum praestiterit. Regula 1. In dubio de gravitate materiae poenitentes praesertim rudes declarare debent huiusmodi peccata. Nam fere impossibile est, ut poenitens ipse solus tunc conscientiam rectam sibi efformet. Regula 2. In dubio de consensu pleno aut advertentia perfecta ad­ hibendum est principium ab omnibus admissum: „Standum est pro quo stat praesumptio.",1T Si poenitens est timoratae conscientiae nec ’*· Cf. Gury, Comp. Theol. mor. II, n. 477. **· Suppi, q. 6, a. 4 ad 3. »*· 5. Alphonsus (Theol. mor. 1. 6, n. 473) putat tunc sufficere solum actum contritionis. **T S. Alphonsus optime animadvertit: „Item eximi debent ab obligatione con­ fitendi peccata mortalia dubia ii, qui sunt timoratae conscientiae, et non solent 270 Tract. V. De poenitentia. solet graviter peccare, praesumptio stat pro illo, ac proinde non tenetur confiteri peccatum, cui non certo praebuit consensum. Sin autem poenitens est laxae conscientiae et saepe cadit in peccata mortalia, prae­ sumptio stat contra illum, ac proinde tenetur peccatum istud dubium confiteri. Si demum poenitens mediam viam inter scrupulositatem et laxitatem servat, tunc, nisi sit longe probabilius, consensum aut advertentiam sufficientem defuisse, peccatum dubie grave est manifestan­ dum, „quia haec videtur universalis et inveterata praxis fidelium, et ideo supponitur emanasse ex Christi institutione, et per traditionem usque nunc fuisse observatam"218. 377 c) Si agitur de peccato mortali certo commisso, sed dubie confesso, illud accusandum est, nisi tamen dubium de peracta confessione sit valde tenue. Ratio est, quia, cum certum sit peccatum mortale, certa est quoque obligatio illud confitendi. lamvero certae obligationi nequit satisfieri per dubiam impletionem. Ita communiter auctores (qui non sunt puri probabilistae) cum S. Alphonso218, qui tamen addit: „Non autem reprobo, ...quod ille, qui diligens fuit in suis peccatis confitendis, si postea dubitat, an aliquod peccatum omi­ serit, postquam multum elapsum sit tempus, a quo illud patravit, non tenetur ad confitendum, cum possit credere eo casu moraliter certe iam de illo con­ fessum fuisse. Et subiungit P. Concina, quod, si quis prius ex prava con­ suetudine in plura peccata lapsus fuerit et postea sit vere conversus per constantem vitae integritatem; si tunc dubitet, an omiserit in confessione generali vel particulari facta cum debita diligentia aliquod peccatum vel circumstantiam, confessarius prohibeat illi, ne recogitet quidem de praeterita vita, sed potius imponat, ut piis meditationibus tempus impendat." — Ergo in praxi poenitens, qui serio et fundate dubitat, num peccatum mortale aut circumstantiam specificam omiserit in ultima confessione non ita longe ante peracta, debet peccatum hoc vel circumstantiam hanc in sequenti confessione declarare. Sin autem poenitens dubitat de confessione alicuius peccati iam a longo tempore peracti et semper habuit consuetudinem bene confitendi, non tenetur hoc peccatum dubie confessum manifestare.—Scrupulosis poenitentibus confessarius ne permittat, ut peccata dubie confessa iterum accusent, quia secus scrupuli adhuc augeri solent. deliberate letaliter peccare: hi enim in dubio rationabiliter, immo moraliter certo credere possunt non consensisse; quia praesumptio sumitur ex communiter con­ tingentibus. ... Ratio huius a priori est, quia is, qui habitualiter Deo adhaeret et valde timet, ne divina gratia privetur, si contingat aliquando ab eo averti, magnam sibi vim inferre debet, ut remorsum conscientiae contemnat et in peccatum se deliberate proiciat. Id autem non potest agere, nisi certo advertat malum, quod amplectitur, nam, ut ait doctissimus P. Alvarez: Plenus consensus in mortali est tanta iniquitas, ut celari aut ignorari non possit, sed in recenti facile agnoscitur. Hinc Dominus dixit S. Theresiae : Nemo me amittit, nisi certo id cognoscat. ... E converso, oppositum est censendum de eo, qui est assuetus de facili in peccata mortalia prolabi, quia in dubio praesumitur iste consensisse: si enim obstitisset, utique recordaretur conatus illius, quem sibi intulisset ad tentationem repellendam. Unde recte concludit Croix, quod vix umquam in huiusmodi hominibus tam primi quam secundi generis, datur dubium mere negativum. Praesumptio enim pro­ babilitatem fundat consensus praestiti vel dissensus" (Theol. mor. 1. 6, n. 476). 2,8 S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 474. 218 Ib. n. 477. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. $2. 271 2. Causae excusantes ab integritate materiali. Causae excusantes ad duo capita reduci possunt; sunt enim im- 378 potentia aut physica aut moralis. Notandum autem est peccata illa, quae propter impotentiam physicam aut moralem in confessione non fuerunt accusata, debere manifestari non quidem quantocius, sed in sequenti confessione, si impotentia cessaverit. Ratio est, quia, licet ista peccata fuerint indirecte remissa, tamen adhuc manet praeceptum divi­ num explicite confitendi omnia peccata mortalia nondum directe re­ missa220. Sin autem impotentia perseverat, confessio non obligat. Impotentia physica censetur adesse in sequentibus vel similibus 379 casibus, scii, si exsistit: 1. Infirmitas extrema. Si nempe homo est ita infirmus et morti proximus, ut iam non valeat sufficienter loqui aut cogitare. Cum contritio sit multo magis necessaria quam confessio materialiter integra, confessarius accedens ad aegrotum valde debilem magis satagat, ut eliciat cum illo actus verae contritionis, quam ut inquirat de integritate materiali confessionis221. 2. Defectus loquelae. Hinc excusantur a) muti, qui non possunt signis aut scriptis confiteri omnia peccata et circumstantias specificas; b) ignari idiomatis, quando obli­ gatio confessionis urget neque accessus ad alium confessarium callentem idioma patet. In isto casu confessio mediante interprete consulenda quidem, sed non imponenda est (cf. supra n. 365, 8). 3. Defectus temporis ob imminens periculum mortis. E. gr. imminente naufragio vel imminente pugna naufragi vel milites absolvi possunt, etsi omnia peccata confessi non sunt. Numquam autem in aliis casibus angustia temporis excusat ab integritate materiali. Hinc etiam in maximo confluxu poenitentium confessarius nequit licite super­ sedere ab integritate confessionis, etiamsi tunc poenitentes debent longius exspectare vel etiam sine confessione discedere. Quare Innocentius XI damnavit propositionem (56) : „Licet sacramentaliter absolvere dimidiate tantum confessos, ratione magni concursus poenitentium, qualis v. gr. potest contingere in die magnae alicuius festivitatis aut indulgentiae." 222 4. Ignorantia vel oblivio invincibilis. Ideo poenitens, qui nequit recordari alicuius peccati commissi, valide et licite absolvitur. Per se autem patet huiusmodi poenitentem obligari ad seriam diligentiam adhibendam, ut recordetur omnium peccatorum com­ missorum, et illa accusare debere, si postea peccata iterum in memoriam venerint. Quare Alexander VII damnavit propositionem (11): „Peccata in confessione omissa seu oblita ob instans periculum vitae, aut ob aliam causam, non tenemur in sequenti confessione exprimere." 223 Multi auctores22* docent peccatum grave ex oblivione quidem omissum sed postea in mentem veniens esse ante communionem clavibus Ecclesiae 22,1 Cf. prop, n damn, ab Alexandro VII infra n. 4 allatam. ”* Cf. supra n. 326. 222 Dens. n. 1209. 221 Dens. n. mi. ·’· Cf. 5. Alph., Theol. mor. I. 6, n. 257. 272 Tract. V. De poenitentia. subiciendum, eo quod secundum Concilium Tridentinum228 nemo ad ss. eucharistiam accedere possit, qui est peccati mortalis sibi conscius. Porro talis homo est adhuc sibi conscius peccati mortalis. — Sane haec doctrina commendanda est, si absque incommodo potest exsecutioni man­ dari; si tamen repetita confessio sine incommodo fieri nequit, sufficit et requiritur, ut saltem in seouenti confessione hoc peccatum omissum decla­ retur. Quae quidem sententia merito videtur S. Alphonse22’ omnino rationi consentanea, quia tale peccatum ex oblivione omissum certo est remissum et poenitens est in statu gratiae sanctificantis. Non est stricta obligatio peccata in scripto redigendi, ne e memoria labantur. Hoc enim a compluribus auctoribus censetur medium extraordi­ narium; cf. tamen infra n. 384. 380 Impotentia moralis adest, si integritas materialis confessionis haberi nequit sine magno incommodo morali, quod externum est ipsi con­ fessioni et cum ea per accidens hic et nunc coniunctum. Valde autem oportet animadvertere, ab integritate materiali confessionis non excusare quodeumque incommodum confessioni internum, e. gr. magnam re­ pugnantiam et verecundiam, amissionem propriae famae penes confessarium etc. Condiciones igitur requisitae pro hac impotentia morali sunt sequentes: 1. ut ex particularibus et externis circumstantiis con­ fessionis oriatur grave incommodum (corporale spiritualeve) aut poenitenti aut confessario aut tertiae personae; 2. ut haec confessio ne­ queat sine magno incommodo differri, e. gr. quia urget necessitas com­ municandi aut celebrandi; 3. ut haec confessio nequeat sine magno incommodo fieri apud alium confessarium, quocum non eaedem dif­ ficultates exsurgunt. — Exempla talis impotentiae moralis sunt: 1. Nimia scrupulositas poenitentis. Cf. supra I, n. 323 de sic dictis privilegiis scrupulosorum. 2. Periculum vitae poenitentis, confessarii aut tertii. E. gr. si tempore pestis confessarius timet contagionem; si tempore persecutionis poenitens graviter timet emissarios. 3. Periculum scandali vel lapsus cum ex parte poenitentis tum ex parte confessarii. E. gr. mulier non potest confiteri nisi apud sacerdotem, quem certo scit esse valde proclivem in luxuriam. Si nunc haec mulier manifestaret pro­ pria desideria luxuriosa in sacerdotem, iste probabilissime peccaret. Quo in casu mulier debet celare haec peccaminosa desideria. In praxi talis casus est rarissimus. — Iuxta aliquos auctores haec excusatio quoque adest, si parochus venerabilis cadit in peccatum probrosum contra casti­ tatem, quod debet confiteri iuveni vicario fragili in virtute. Posset enim forsan parochus sibi persuadere, ut vicarius audiens huiusmodi peccatum patratum a sacerdote spectabili imitaretur pravum exemplum auditum, vel animum prorsus desponderet *227. 228 Sess. 13, c. 7 de euchar. {Dene. n. 880). 228 Theol. mor. 1. 6, n. 257. 227 Cf. Ginicot, Theol. mor. II 193, 4, et Caa. conuc. II 214. Caput Π. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. $2. 273 4. Periculum laesionis sigilli. E. gr. confessarius nequit proprium peccatum confiteri, quin peccata alicuius personae in confessione audita manifestet; vel si surdaster con­ fitetur, dum alii adstant, aut si confessarius nimis alte loquitur in confessionali; vel si confitetur graviter infirmus, qui a servientibus relinqui non potest; vel si poenitens timet, ne confessarius indirecte sigillum sit viola­ turus, qui quidem casus rarissime supponi potest. Iuxta aliquos auctores talis excusatio adest, si vicarius cohabitans cum parocho cadit in valde magnum peccatum luxuriae et non potest confiteri nisi apud parochum, de quo merito timet, ne scientia ex confessione habita utatur atque ipsum male tractaturus sit 228* . 5. Periculum famae vel ipsius poenitentis apud alias personas vel tertiae personae. Poenitentis fama, quae periclitatur apud solum confessarium, non excusat ab integritate materiali, ut iam supra dictum est, sed fama poenitentis, quae periclitatur apud alias personas, e. gr. si ipse non potest confiteri, quin alii prope adstantes audiant sua peccata, vel quin aliquid sinistri de se suspicen­ tur propter prorsus insolitam prolixitatem aut circumstantiam confessionis. Fama tertiae personae periclitatur praecipue, si peccatum commissum non potest perfecte declarari, quin confessarius cognoscat personam complicis. Auctores non concordant, num liceat peccatum grave in confessione omit­ tere ad vitandam diffamationem complicis apud confessarium. Ratio dubi­ tandi haec est: Ex una parte ius naturale praecipit, ne sine gravi causa fama proximi laedatur; ex altera vero parte praeceptum divinum mandat integritatem confessionis. Sequentia videntur esse statuenda: a) Occultandum est nomen complicis, quotiescumque hoc fieri potest sine 33] gravi incommodo. Hinc non licet nomen complicis manifestare ad declaran­ dum peccatum veniale vel etiam peccatum mortale iam alias directe remissum. Pariter poenitens tenetur huiusmodi peccatum confiteri apud confessarium, qui non cognoscit complicem, si hoc fieri potest sine gravi incommodo. b) Certum est, confessarium obiective graviter peccare, si directe inquirat nomen complicis, licet ob bonum finem hoc faciat, e. gr. ad emendandum complicem. Sic enim pluries statuit Benedictus XIV 228. Cod. iur. can. c. 888, § 2 mandat: ,.Caveat (confessarius) omnino, ne complicis nomen inquirat." Excipitur sola causa gravissima boni communis vel tertiae personae. Hinc e. gr. si puer in collegio vivens accusat peccatum grave luxuriae commissum cum condiscipulo, in confessione obligandus est, ut denuntiet non quidem ipsi confessario, sed competenti superiori istum condiscipulum, si grave et imminens periculum perversionis aliorum puei^rum secus averti nequit. Patet autem manifestationem complicis non licere, si alio modo periculum prae­ caveri possit 230. — Confessarii nomen complicis iniuste requirentes sub poena denegandae absolutionis non solum graviter peccant, sed etiam possunt ab episcopo suspendi ab audiendis confessionibus. c) Confessarius potest licite inquirere de peccatorum circumstantiis neces­ sario declarandis deque occasione proxima exsistente etc., quamvis tunc in­ Cf. Lehmkuhl, Cas. consc. II, n. 157. ”· Breve d. 7 Iulii 1745, Const. „Ubi primum" d. 2 lunii 1746, Const. „Ad eradicandum" d. 28 Sept. 1746. 230 Cf. de ordine observando in correctione fraterna supra I, n. 602, et S. theol. a. a, q. 33. »· 7· VhOmmih, Mun. Theol, mor. III, j8 274 Tract. V. De poenitentia. directe notitiam complicis assequatur. Ratio est, quia confessario incumbit obligatio procurandi pro viribus integritatem confessionis. d) Cum liceat ex iusta et proportionata causa verum delictum proximi manifestare, theologi communiter docent, poenitentem posse proprium pec­ catum integre confiteri, etsi indirecte inde proximus eiusque delictum notum fiat confessario, dummodo tamen sufficiens causa adsit. Tamquam causae sufficientes habentur: a) si urget periculum mortis vel praeceptum annuae confessionis; β) si grave est poenitenti omittere confessionem aut communio­ nem; y) si quis alteri confessario conscientiam difficulter aperit; 3) si quis secus in peccato mortali manere debet et hoc ei grave est; s) si apud confessarium, cui complex cognitus est, habetur multo melior directio spiri­ tualis 331. e) Non tantum potest, sed etiam debet poenùen-i proprium peccatum in­ tegre confiteri, quamvis indirecte nomen complicis confessario innotescat. S. Alphonsus*333 vocat hanc sententiam communem illamque ipse sequitur cum Gonet, Palao, Concina, Juénin, Salmanticensibus, S. Bonaventura, S. Antonino, Caietano, Suarez, Lugo etc. S. Thomas 333 quoque hanc sen­ tentiam tuetur dicens: „Si ... speciem peccati [poenitens] exprimere non possit nisi exprimendo personam, cum qua peccavit, puta si cum sorore concubuit, necesse est, ut exprimendo peccati speciem, exprimat personam. Sed si fieri potest, debet quaerere talem confessorem, qui personam sororis penitus non cognoscat." Et idem docet S. Bernardus33·: „De nullo sinistre loquaris ... nisi in confessione ... ubi non potes aliter manifestare peccatum tuum." Ratio autem huius doctrinae est, quia poenitens non debet habere maiorem curam de fama alterius quam de propria fama. lamvero tenetur peccatum suum confiteri, tametsi ipsius fama laeditur. Ergo idem dicendum est, etiamsi fama alterius confessione minuitur. Ceterum haec laesio famae implicite permitti debet a complice, quippe qui bene praevidere potuerit ob­ ligationem hanc confessionis, quando libere in peccatum consensit. Demum haec laesio famae non est tam nociva complici, cum confessarius strictis­ sime obligetur ad sigillum sacramentale. — Nihilominus sententia opposita eximens in hoc casu ab integritate confessionis extrinseca saltem probabili­ tate non caret335, ac proinde si quis illam sequi velit, non est inquietandus. Ratio autem intrinseca allata pro ista sententia debilis esse videtur. Etenim dicunt: Lex naturalis non laedendi famam alterius praevalet legi positivae integre confitendi. Sed facile respondetur: Lex naturalis prohibet solam iniustam laesionem famae alienae, minime autem vetat, ne ex iusta et pro­ portionata causa, qualis est praeceptum integre confitendi, delictum alterius personae notum fiat. Quae cum ita sint, poenitens pro viribus quidem in­ columem conservet famam complicis, praesertim si agitur de crimine pro­ broso manifestando, sed non est inquietandus, si ex rationabili causa con­ fitetur peccata sua apud confessarium, qui exinde indirecte cognoscit nomen complicis. 882 Monitum S. Alphonsi 333. „Nulli dubium, quod aliquando tenetur poeni­ tens complicem manifestare ad aliquod grave damnum impediendum. Sed spectata tam rigorosa Pontificis [Benedicti XIV] prohibitione, ad finem 331 333 334 335 Cf. Noldin-Schmitt, De sacr.1’ n. 287. 333 Theol. mor. 1. 6, n. 489. Opusc. 12 ad lectorem Bisuntinum, q. 6, versus finem. Inter opera suppositicia S. Bernardi, apud Migne, Patr. lat. 184, 1173. Cf. Busembaum apud S’, /llph. 1. c. n. 488. ”e L. c. n. 492. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. $ 2. 275 vitandi proximi infamiam, sacramenti iniuriam, sigilli violationem, scan­ dalum etc., non est licitum confessario nomen complicis exquirere ad finem faciendae correctionis. Unde casu, quo poenitens vere teneatur complicem patefacere, tantum poterit confessarius poenitenti imponere in genere, ut complicem revelet alicui, qui scandalum possit impedire; sed numquam licebit confessario dicere: Revela mihi. — Si vero poenitens ex se et sponte sua rogaret confessarium, ut complicem corrigeret, tunc confessario multa pru­ dentia opus est; nam ordinarie loquendo non expedit, ut se immittat in huiusmodi rem: ipsi enim tantum incumbit curare damnum sui poenitentis, non alienum, et solummodo intra confessionem, non extra; et ex alia parte con­ fessarius difficulter assumet hoc munus corrigendi sine periculo scandali et offensionis sacri ministerii." 3. Media ad integritatem confessionis obtinendam. Duo sunt media ad integritatem confessionis obtinendam, scii, unum per se, quod est examen conscientiae, et alterum per accidens, scii. iteratio confessionis seu confessio generalis, quando scii, aliquod pec­ catum in anterioribus confessionibus omissum fuit. De hoc altero medio agemus in paragraphe sequenti. i Necessitas examinis conscientiae. Poenitens regulariter tenetur 383 sub gravi instituere diligens examen conscientiae, antequam confitetur. Unde monet Concilium Tridentinum2”, ut poenitentes in confessione re­ censeant omnia peccata mortalia, quorum post diligentem sui discussionem conscientiam habent. Ratio autem huius obligationis per se patet. Quomodo enim poenitens posset omnia peccata mortalia secundum speciem et numerum accusare, nisi prius diligenter ea in memoriam revocasset? Dixi autem: regulariter tenetur, quia, a) si tempus aut vires deficiunt (ut in gravi in­ firmitate vel articulo mortis), non requiritur tantum examen conscientiae, sicuti tum nec etiam tanta integritas confessionis necessaria est. Similiter b) non est gravis obligatio examinandi conscientiam pro illis, qui moraliter certi sunt se ab ultima confessione non graviter peccavisse. Illi itaque potius satagant, ut veram contritionem de materia libera allata eliciant, quam ut conscientiam longius perscrutentur de peccatis minimis aut imperfectionibus. 2. Diligentia in hoc examine requiritur non quidem summa, sed 384 ea, quam homines prudentes in re gravi adhibere solent. Mensuranda est itaque haec diligentia: a) Pro diuturnitate temporis, quod ab ultima confessione elapsum est. Maius enim examen conscientiae requi­ ritur e. gr. ad invenienda peccata commissa durante toto anno quam durante bimestri b) Pro condicion personarum. Sic e. gr. homines rudes non tenentur tantum examen perficere, quantum homines instructi et exculti. Unde homo rudis veniens in confessionale sine sufficienti examine con­ scientiae non est dimittendus, sed adiuvandus ab ipso confessario. Nam si dimitteretur, aut animum desponderet et forsan non rediret amplius, aut, si rediret, effectus examinis peracti vix esset melior. Quapropter tunc ipse confessarius paucis sed bene aptis quaestionibus positis adiuvet poenitentem in examine peragendo. Sin autem poenitens bene instructus ex mera negligeniia examen conscientiae non perfecerit, utique (ordinarie) dimittendus Scss. 14, c. 5 de poenit. (Dene. n. 899). 18 276 Tract. V. De poenitentia. atque hortandus est ad melius examen faciendum. De hac re scribit Catechismus Romanus538 : „Si sacerdos huiusmodi homines prorsus imparatos cognoverit, humanissimis verbis a se dimittet hortabiturque, ut ad cogitanda peccata aliquod spatium sumant ac deinde revertantur. Quodsi forte affir­ maverint, se in eam rem omne studium contulisse, quoniam sacerdoti maxime verendum est, ne semel dimissi amplius non redeant, audiendi erunt, prae­ sertim si emendandae vitae studium aliquod prae se ferant adducique possint, ut negligentiam suam accusent, quam se alio tempore accurata meditatione compensaturos promittant." — Illi, qui graviter decumbunt et prae virium defectu aut dolorum acerbitate nequeunt recogitare vitam praeteritam, neque sunt obligandi ad longius examen conscientiae neque ab ipso confessario sunt nimis examinandi. Multo satius est, ut, accusatis peccatis, quae absque magno labore in memoriam venerunt, pro viribus elicere conentur perfectam con­ tritionem. Postea autem sanitate forsan recuperata, supplenda est confessio eorum peccatorum, quae omissa sunt. Ceterum parochi et praedicatores saepe moneant fideles, ne aegroti differant confessionem peragendam usque ad ex­ tremum vitae, quando vires animae et corporis iam sunt maxime diminutae. Qui cum gravi negligentia peragunt examen conscientiae onustae pec­ catis mortalibus, graviter peccant, quia tunc non possunt illam integritatem confessionis obtinere, quae sub gravi praecepto exigitur. Ceterum ille, qui negligenter examen conscientiae peragit, solet etiam negligenter contri­ tionem elicere et sic sacrilege suscipere sacramentum poenitentiae. Complures theologi docebant poenitentem, qui propter debilem memoriam praevidet se esse obliturum in confessione nonnulla peccata, nihilominus non teneri ad scribenda sua peccata in charta. Ratio est, quia talis scriptura est medium extraordinarium et insuper potest facile amitti aut in notitiam aliorum venire. Sed videntur antiqui quidem moralistae merito vocasse scrip­ turam medium extraordinarium, quia tunc temporis pauciores homines cal­ lebant artem scribendi, hodie autem in nostris regionibus quilibet fere absque aliqua difficultate scribere potest neque vix ullum periculum perdendi scrip­ turam pro diligenti homine adest. Proinde scriptura iam non semper est medium extraordinarium ad integritatem confessionis obtinendam33’. 385 3. Methodus in examine conscientiae observanda nullo praecepto positivo est determinata. Ideo quilibet quam mavult methodum sequatur. Sequentia observatione videntur esse digna: a) Optima est consuetudo faciendi examen conscientiae quolibet die. Tunc enim homo apprime cognoscet statum animae suae et tempore con­ fessionis facile obtinebit integritatem necessariam. b) Instante tempore confessionis poenitens invocet Spiritum Sanctum illuminantem corda humana. Deinde in loco quieto recogitet vitam suam ab ultima confessione, servans clarum ordinem. Simplices fideles non ita saepe confitentes utiliter adhibere possunt sic dictum catalogum peccato­ rum380, qualis habetur in multis libris devotionis. Fideles autem saepe confitentes melius conscientiae statum agnoscent, si recogitaverint, quo­ modo obligationes status sui, obligationes erga proximum, obligationes religiosas etc. impleverint. 338 P. 2, c. 5, q. 60. Cf. supra n. 365 et S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 429 479 493. »*« Vulgo Beichtspiegel. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S3. 2/7 §3· De confessionum iteratione et de confessione generali. i. Apprime distinguendum est inter confessionem invalidam et con­ fessionem incompletam. Confessio est invalida, si deest aliquid essen­ tiale, e. gr. si deficit integritas formalis, i. e. si quis culpabiliter omisit in confessione peccatum grave. Confessio est incompleta, si deficit sola integritas materialis, i. e. quando quidem omissum est aliquod grave peccatum, sed inculpabiliter. a) Confessio incompleta complenda est accusatione illius peccati, 386 quod omissum est. Si quis adhuc exsistens in confessionali post absolutionem receptam re­ cordatur peccati gravis omissi, debet illud statim accusare et novam ab­ solutionem recipere, ut iam supra n. 192 dictum est. Ita fert praxis com­ munis. Etenim poenitens certo debet hoc peccatum accusare neque solet adesse ratio sufficiens differendi eius accusationem usque ad confessionem sequentem. Si tamen adsit ratio sufficiens, e. gr. quia poenitens putat se melius posse hoc peccatum alteri confessario declarare, potest super­ sedere ab accusatione illius usque ad sequentem confessionem. Sin autem poenitens iam extra confessionale exsistens recordatur peccati ex oblivione omissi, potest quidem, sed non tenetur ante communionem redire ad ac­ cusandum hoc peccatum. Ratio est, quia hoc peccatum utpote indirecte remissum non obstat dignae receptioni ss. eucharistiae, et sola obligatio illud confitendi in sequenti confessione superest 2“. Si poenitens certo cognoscit aliquod ipsius peccatum grave non esse intellectum a confessario ob eius surditatem, somnolentiam, distractionem, ignorantiam idiomatis etc., tenetur illud peccatum in sequenti confessione denuo confiteri. Prior enim confessio fuit incompleta. b) Confessio certe invalida totaliter repetenda est; nam per illam 387 nullum peccatum remissum est; immo si confessio fuit non solum in­ valida, sed etiam sacrilega, praeter peccata iam commissa insuper grave peccatum sacrilegii clavibus Ecclesiae submittendum est. Confessio toties est invalida, quoties pars essentialis sacramenti poeni­ tentiae deficit, quod praecipue sequentibus modis accidere potest: a) Ex parte confessarii, qui caret potestate ordinis aut iurisdictionis, qui formam absolutionis omisit aut substantialiter mutavit, qui non habet intentionem absolvendi, qui nullum omnino peccatum poenitentis intelligit propter somnum vel ignorantiam idiomatis, ita ut careat materia ab­ solutionis. ji) Ex parte poenitentis, qui non habuit sufficientem contritionem, vel qui noluit debitam satisfactionem impositam implere, praecipue autem qui in confessione sacrilege omisit peccatum grave eiusve circumstantiam specificam. Ut plurimum non est culpa poenitentis, si confessio fuit nulla propter essentialem defectum confessarii; itaque pie creditur tunc poenitentem, qui est in bona fide, gratiam sanctificantem obtinere per contritionem, quam auxiliante divina gratia aut mediante s. communione eliciet. Nihilominus ’·* Cf. supra n. 379. 2/8 Tract. V. De poenitentia. oportet, ut poenitens (si nullitatem confessionis adverterit) peccata ita ac­ cusata iterum clavibus Ecclesiae submittat. Si confessio fuit invalida propter defectum poenitentis, ut plurimum est etiam sacrilega, ac proinde hoc sacrilegium cum omnibus aliis peccatis mor­ talibus nondum remissis iterum accusari debet, vel apud eundem vel apud alium confessarium. Si primus confessarius adhuc recordatur saltem in con­ fuso peccatorum auditorum, poenitens sufficienter confitetur dicens: Accuso iterum peccata iam in priore confessione manifestata et insuper accuso haec peccata sacrilege reticita. Sin autem primus confessarius non meminerit (neque in confuso) status poenitentis, tunc, testante S. Alphonso242, „Suarez et S. Antoninus, Sylvester, Paludanus apud Croix dicunt sufficere, si memo­ retur imposuisse poenitentiam", sed ait ipse S. Doctor: „Huic non acquiesco, quia sacerdos, dum sententiam profert, debet efformare iudicium, saltem de statu conscienti."e poenitentis.... Si tamen tunc absolveret facta confessione in communi, valide absolveret." — Ergo valida est absolutio in hoc casu, licet confessarius nihil aliud sciat, nisi poenitentem apud ipsum confessionem instituisse. Immo complures auctores, ut Lugo24’, Ballerini-Palmieri244, Tanquerey 245, Génicot 240, putant confessarium tunc non solum valide sed etiam licite absolvere posse. „Nam videtur sufficere, ut sacerdos sciat se de iis peccatis antea iudicasse, et quidem statuisse poenitentem absolvendum esse." Ita Génicot 1. c. Verumtamen in praxi non est recedendum a sen­ tentia S. Alphonsi, quoniam vix umquam adesse potest ratio sufficiens ita benigne tractandi poenitentem, qui sacrilege confessus est. Confessio autem invalida integre repetenda est, quando poenitens alium confessarium adit, quippe qui profecto non valeat iudicare de statu poeni­ tentis, non accusantis omnia peccata gravia nondum remissa. 388 2. Confessio generalis est repetitio aliquarum vel omnium confes­ sionum vitae anteactae. Aliquando est a) necessaria; b) nociva; c) utilis. a) Necessaria est confessio generalis, quoties moraliter certo constat, aliquas anteriores confessiones fuisse invalidas, e. gr. propter defectum culpabilem contritionis aut integritatis formalis confessionis. In confes­ sione generali necessaria ea observentur, quae supra dicta sunt. Con­ fessarius aeque procuret integritatem formalem ac contritionem sinceram poenitentis, ita ut confessione peracta moraliter constet poenitenti revera omnia peccata nunc esse remissa. b) Nociva est confessio generalis, quando ex illa oriuntur novae anxie­ tates aut alis incommoda. Hinc prohibenda est generalis confessio iis, qui sunt scrupulosi et iam repetitis vicibus generales confessiones instituerunt, quin inde maior animae pax orta sit. Pariter saepe prohibenda est generalis confessio (vel saltem accurata accusatio) iis, qui multum et graviter contra castitatem peccaverunt. Experientia enim constat hominem, qui in singulari recogitat peccata luxuriae commissa, saepe in novas tentationes cadere. Proinde in istis casibus, quando omnia carnalia peccata iam sunt semel potestati clavium submissa, non expedit illa iterum recogitare in singulari atque confiteri. Sit ergo tunc accusatio generica, contritio autem valde intensa. 242 L. c. n. 502, dub. 3. 242 De sacr. poenit. disp. 16, n. 636. 244 Opus theol., de poenit. n. 472. 244 Synopsis Theol. mor., de poenit. n. 324. 244 Theol. mor. II 306. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. II. S 3. 279 c) Utilis ac proinde consulenda est confessio generalis iis omnibus, qui quidem ad eam non obligantur, sed magnos fructus animae inde recipiunt. Utilitas confessionis generalis rite institutae est multiplex: intensior et efficacior est contritio; clarius cognoscitur status propriae animae, pro­ positum elicitur firmius, pax animae et fiducia in misericordiam divinam augentur. Suadenda est igitur confessio generalis: a) Poenitentibus, qui rationabiliter dubitant de valore praeteritarum confessionum, ad maiorem securitatem obtinendam. Excipiuntur scrupulosi et meticulosi, ut supra dictum est. β) In morbo periculoso, si tamen vires aegroti inde non nimis consu­ muntur. Quando enim imminet mors, homo omnibus viribus niti debet, ut cuncta peccata eorumque poena deleantur. y) In quibusdam vitae periodis, quibus maior gratiae infusio desideratur, e. gr. ante primam communionem, ante matrimonium contrahendum, ante maiores ordines suscipiendos, tempore missionis, exercitiorum spiritualium, iubilaei etc. Nota. In suadenda vel permittenda generali confessione sequentia ani- 389 madvertantur : a) Generalis confessio, nisi sit necessaria, nemini obtrudenda est, quia confessio generalis non libenter acceptata solet potius obesse quam prodesse. Quapropter illi confessarii male agunt, qui, quoties novum poenitentem nanciscuntur, statim vel mox illum impellunt ad generalem confessionem peragendam, quasi necessariam ad eum in vita spirituali rite dirigendum. Exspectet igitur confessarius, usquedum ipse poenitens desiderium exprimat peragendi confessionem generalem. b) Si poenitens huiusmodi desiderium exprimit, confessarius a duobus extremis oppositis cavere debet: scii, alterum est, ne statim poenitenti deneget hanc facultatem, quasi inanibus scrupulis torqueatur; alterum est, ne statim poenitentem ignotum ad confessionem generalem admittat, quia illa forsan nedum utilis, sed potius nociva erit. Propterea confessarius prius humanissimis verbis sciscitetur, ex quibusnam motivis poenitens desideret confessionem generalem; quae si sufficientia sint, admittat illam, secus autem eam deneget. Methodus observanda in confessione generali diversa est, prout illa est necessaria aut solum utilis. Si confessio generalis est solum utilis, confessarius moneat explicite poenitentem, integritatem accusationis non esse ita necessariam, immo libere posse omitti peccata iam alias accusata. Sin autem confessio generalis est necessaria, tunc et integritas et contritio valde sunt procurandae. Aptis quaestionibus et exhorta­ tionibus confessarius adiuvet poenitentem in hoc negotio satis arduo. In omni confessione generali prius accusanda sunt peccata ab ultima confessione patrata, ad hoc ut confessarius melius possit iudicare cum de praesenti statu poenitentis tum de integritate formali confessionis. Scholion. De catalogo peccatorum utili pro confessione generali. Aliqui 390 auctores, e. gr. Gury, Lehmkuhl, hic subiciunt catalogum peccatorum, iuxta quem confessarius interrogare valeat in confessionibus perficiendis. Qui­ libet confessarius revera tenetur huiusmodi catalogum peccatorum ali­ qualiter scire, sed multo melius est, ut ipse cum consilio prudentis sacer­ dotis sibi conscribat talein catalogum in lingua vernacula. Etenim multum 28ο Tract. V. De poenitentia. interest, ut confessarius non solum cognoscat, quae sint, verum etiam quo modo sint interroganda. lamvero praesertim modus interrogandi in ma­ teria sexti praecepti cum magna 'prudentia est addiscendus atque differt iuxta diversa idiomata. Proinde minus utilem iudico catalogum latinum peccatorum, ideoque illum omitto. Qui cupit catalogum latinum, adeat Gury vel Lehmkuhl. ARTICULUS III. De satisfactione. Dividimus hunc articulum in quattuor paragraphes: i. de natura et divisione satisfactionis; 2. de necessitate satisfactionis imponendae; 3. de necessitate satisfactionis acceptandae et implendae; 4. de commutatione satisfactionis. § I- De natura et divisione satisfactionis. 391 Notio. Satisfactio iuxta vim nominis est quaedam compensatio; quae, si fiat in rebus materialibus furto ablatis aut damnificatis, vocatur restitutio, sin autem fiat ad compensandam offensam aut iniuriam il­ latam, dicitur proprie satisfactio. Ergo satisfactio est compensatio iniuriae alteri illatae. Cum autem per peccatum Deo inferatur maxima iniuria, satisfactio, prout hic de illa loquimur, est compensatio iniuriae Deo per peccatum illatae. lamvero nulla creatura potest sufficientem offerre Deo laeso compensationem. Proinde humanum genus peccatis ob­ noxium eguit Christo Salvatore, qui sua redemptione condignam satis­ factionem obtulit Deo offenso. Vi istius redemptionis in sacramento poenitentiae satisfit culpae et poenae aeternae pro peccato debitae. Sed etiam remissis culpa et poena aeterna adhuc remanet (saepe) poena temporalis, ad quam delendam praecipue ordinatur satisfactio a pec­ catore peragenda. Satisfactio igitur haec definiri potest: compensatio poenae temporalis peccato debitae per opera bona et poenalia libere facta. Dicitur: libere facta; nam si homo coacte poenam temporalem luit, uti fit in purgatorio aut per poenas alias a Deo inflictas in hac vita, non est proprie satisfactio sed potius satispassio. — Ex quibus dictis patet satisfactionem esse actum cum virtutis tum sacramenti poenitentiae. Ut actus virtutis poenitentiae est, competit illi definitio iam data et solet vocari satisfactio extrasacramentalis ; ut vero est pars sacramenti poenitentiae, definiri potest: compensatio poenae tempo­ ralis peccatis debitae per opera bona et poenalia a confessario taxata et a poenitente voluntarie acceptata. Satisfactio pro peccatis patratis multum commendanda est. Unde S. loannes Baptista ludaeis ad se poenitentiae causa accedentibus dicebat: „Quis ostendit vobis fugere a ventura ira? Facite ergo fructus dignos poeniten­ tiae.''3*7 S. Pius V damnavit propositionem (77) Baii: ,,Satisfactiones laboriosae iustificatorum non valent expiare de condigno poenam temporalem ’·’- Luc. 3, 7 sq. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. III. § 2. 281 restantem post culpam condonatam." 2,8 S. Augustinus 2te docet: ,,Νοη suf­ ficit mores in melius commutare et a factis malis recedere, nisi etiam de his, quae facta sunt, satisfiat Deo per poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium cooperantibus eleemosynis." Quam­ vis autem satisfactio extrasacramentalis sit optima et necessaria, tamen non producit effectum suum nisi ex opere operantis·, satisfactio autem sacramentalis, utpote pars sacramenti, poenas debitas delet ex opere operato, ac pro­ inde multo efficacior est. Fructus. Iuxta Concilium Tridentinum 250 fructus satisfactionis est 392 quadruplex, quoniam satisfactio: 1. peccatori inculcat efficaciter, peccatum esse magnum malum dira poena dignum; est enim quasi vindicta pro peccatis; 2. reddit peccatorum cautiorem et vigilantiorem, ne iterum in eadem peccata cadat; 3. medetur peccatorum reliquiis ac exstirpat pravos habitus acquisitos; non enim est solummodo poena vindicativa, sed etiam poena medicinalis et praeservativa; 4. facit hominem poenitentem conformem Christo, qui pro peccatis nostris satisfecit. Divisiones. 1. Satisfactio est sacramentalis vel extrasacramentalis, 393 prout in ipso sacramento poenitentiae imponitur acceptaturque, vel extra sacramentum suscipitur. 2. Satisfactio sacramentalis vel est publica, qualis antiquis temporibus fuit in usu; vel est privata, qualis hodie viget. 3. Satisfactio sacramentalis est vel in voto vel in re peracta. Satis­ factio in voto est sincera voluntas acceptandi et implendi poenitentiam a confessario iniunctam. Quae quidem est pars essentialis sacramenti et pertinet ad tres actus poenitentis, qui sunt materia proxima sacra­ menti poenitentiae. Proinde si ista satisfactio in voto deest, sacra­ mentum est nullum. — Satisfactio in re est actualis impletio poeni­ tentiae iniunctae. Haec non est essentialis, sed integralis pars sacra­ menti, quod proinde validum est, etsi poenitentia iniuncta revera non impletur. Hinc peccata per absolutionem remissa non reviviscunt ne­ que sunt iterum accusanda, etiamsi voluntarie poenitentia prius ac­ ceptata postea omittitur; sed in hoc casu oritur novum peccatum, ut infra dicetur. §2. De necessitate satisfactionis imponendae. Principium 1. Confessarius non tantum potest, sed etiam regu-SM lariter debet poenitenti satisfactionem imponere. Potest confessarius huiusmodi satisfactionem imponere, cum quia habet potestatem non solum solvendi a poena, sed etiam ligandi ad poenam, tum quia eius operatio debet esse conformis operationi Dei, cuius est minister. Deus autem remissa poena aeterna adhuc infligit poenas temporales. ’·· Dent. n. 1077. >**· Sermo 351 (al. 50), apud Migne, Patr. lat. 39, 1549 •M Scss. 14, c. 8 de poenit. (Dent. n. 904) 282 Tract. V. De poenitentia. Debet vero confessarius regulariter satisfactionem imponere, quia secus et agit contra intentionem Dei et poenitenti multum nocet, quippe qui privetur magnis bonis in paragraphe praecedenti tamquam effectus sacramentalis satisfactionis enumeratis. Unde et Concilium Tridentinum251 statuit: „Debent ergo sacerdotes Domini, quantum spiritus et prudentia suggesserit, pro qualitate criminum et poenitentium facultate, salutares et convenientes satisfactiones iniungere, ne, si forte peccatis conniveant et indulgentius cum poenitentibus agant, levissima quaedam opera pro gravissimis delictis iniungendo, alienorum peccatorum participes effician­ tur." — Dicitur autem: regulariter, quia per accidens confessarius non tenetur satisfactionem iniungere, e. gr. si satisfactio est poenitenti impos­ sibilis, ut in extremo articulo mortis, quando poenitens est ita debilis, ut iam nullum actum perficere possit. Nihilominus etiam in isto casu expedit levissimam satisfactionem imponere, quam ipse sacerdos statim cum poenitente persolvat, e. gr. invocare nomen lesu vel osculari imaginem Crucifixi. Praeter hunc casum extremae infirmitatis quidam auctores adhuc duos alios afferunt: i. quando confessarius ex revelatione divina sciat omnem poenam temporalem poenitentis iam esse remissam; 2. quando poenitens accepta iam absolutione iterum materiam necessariam accusat iterumque absolutionem accipit. Melius tamen est in hoc secundo casu novam (etsi levem) poenitentiam imponere, vel saltem poenitentiam im­ positam denuo imponere propter hanc materiam accusatam. Hoc ultimum tamen S. Alphonsus281 282 non admittit, quia idem opus non potest eodem titulo iterum imponi. 395 Gravitas huius obligationis certe per se exsistit, si agitur de satis­ factione imponenda pro peccatis mortalibus nondum directe remissis. Ita docent omnes. Unde peccat graviter confessarius, qui scienter negligit imponere satisfactionem poenitenti, qui confessus est gravia peccata, nisi tamen poenitenti est impossibile aliquam satisfactionem implere, ut si est sensibus destitutus, vel morti proximus. Controversia inter theologos circa obligationem imponendi satis­ factionem, si poenitens sola peccata venialia aut peccata mortalia iam remissa accusat, nullam practicam utilitatem habet, cum omnes ad­ mittant, semper satisfactionem esse imponendam poenitenti, qui capax est illam persolvere. Etenim confessarius suo officio deesset, irreverentiose privaret sacramentum parte integrante et poenitenti noceret, si voluntarie omitteret imponere poenitentiam 253. Satisfactio imponenda est ante absolutionem, ut merito praescribit Rituale Romanum. Nam poenitens debet acceptare poenitentiam ad­ implendam, antequam sit dignus absolutione. Unde perperam agunt illi confessarii, qui post absolutionem solent iniungere poenitentiam. Si tamen forte confessarius oblitus sit poenitentiam imponere ante ab­ solutionem, potest hoc postea supplere. 281 L. c. {Dene. n. 905). Idem statuit Codex iur. can. c. 887. 282 Theol. mor. 1. 6, n. 513, dub. 2. 281 Non adesse pro confessario nisi levem obligationem imponendi satisfac­ tionem poenitenti, qui levia peccata confessus est, docent Lugo (De sacr. pocnit. disp. 25, n. 49), Noldin-Schmitt (De sacr.12 n. 301) nilique. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. III. S 2. Principium 2. Quantitas et qualitas poenitentiae determinanda est 396 et pro qualitate et numero criminum et pro poenitentium facultate. Ita Concilium Trid.254 et Codex iur. can. c. 887. Ideo pro gravi peccato etiam gravis satisfactio per se imponenda est, et confessarius, qui sine iusta causa pro gravibus delictis levissimam satis­ factionem iniungeret, sine dubio peccaret. Quo plura et maiora delicta com­ missa sunt, eo maior satisfactio est imponenda, sed non est procedendum mathematice, ita ut e. gr. qui decem peccata mortalia confessus est, recipiat poenitentiam decies graviorem, quam si unum peccatum mortale accusasset. Unde melius est imponere poenitenti leviorem satisfactionem, quae libenter et perfecte adimplebitur, quam exigere maiorem, quae negligetur aut defectuose persolvetur. Hinc illud dictum Gersonii: Tutius est cum parva poenitentia, quae sponte suscipitur et verisimilius adimplebitur, ducere con­ fessos in purgatorium, quam cum magna non implenda praecipitare in in­ fernum 2M. — In antiqua Ecclesia solebant durae poenitentiae pro gravibus peccatis imponi, sicut apparet ex veteribus Canonibus poenitentialibus. Ex hodierna autem praxi Ecclesiae gravis illa censetur poenitentia, quae, si alias ab Ecclesia esset praecepta, sub gravi obligaret. Hinc satisfactio gravis est e. gr. Missam audire, ieiunare per unum diem, recitare quinque decades rosarii vel Litanias omnium Sanctorum cum precibus et alia similia. Gravis autem non censetur poenitentia: recitatio Litaniae Lauretanae, trium de­ cadum rosarii vel Psalmi „Miserere“. Per se patet poenitentiam, quae in se levis est, ut e. gr. quinque Pater noster, evadere gravem, si poenitens illam pluries persolvere debet, e. gr. per mensem. Diminutio satisfactionis ex multis causis fieri potest, quoniam non 397 solum attendendum est ad gravitatem peccatorum, sed etiam ad facul­ tatem poenitentis. Huiusmodi causae sunt praecipue: a) Infirmitas corporalis. Unde aegrotis leves poenitentias iniungi oportet, neque ordinarie ex­ pedit illis aliquam poenitentiam imponere, quam recuperata sanitate per­ solvere debebunt. Salutare est autem, si confessarius illis suadet, ut in satisfactionem peccatorum patienter tolerent dolores infirmitatis. b) Infirmitas spiritualis. Si namque recte timetur, ne gravior poenitentia potius obfutura quam profutura sit animae poenitentis. Ad rem sapienter notat S. Thomas289 : ,,Videtur autem satis conveniens, quod sacerdos non oneret poenitentem gravi onere satisfactionis, quia, sicut parvus ignis a multis lignis super­ positis de facili exstinguitur, ita posset contingere, quod parvus effectus contritionis in poenitente nuper excitatus propter grave onus satisfactionis exstingueretur, peccatore totaliter desperante." Quando confessarius timet, ne poenitens non sit accepturus graviorem poenitentiam, prudenter agit, si imponit opus iam aliunde praeceptum, e. gr. auditionem Missae dominicalis. c) Magna et extraordinaria contritio. Ipsa enim putatur iam omnes poenas temporales delevisse. Ita Caietanus2” aliique. Verumtamen poenitens, qui revera tanta contritione ”· Sees. 14, c. 8 (Dens. n. 905). ·»· Quodl. 3, q. 13, a. 28. Cf. S. /!//>/»., Theol. mor. 1. 6, n. 510. Summula, e. v. ..satisfactio". 284 Tract. V. De poenitentia. perculsus est, libenter acceptat satisfactionem convenientem, ac propterea tunc, nisi accedant aliae rationes, non convenit poenitentiam diminuere, cum sic privaretur poenitens efficaci bono spirituali. d) Tempus iubilaei vel indulgentiae plenariae. Quidam veteres theologi docuisse feruntur 268 satisfactionem imponendam non esse iis poenitentibus, qui intendunt lucrari indulgentiam plenariam; sed Benedictus XIV hanc doctrinam reiecit28e. Ratio autem est, quia nemo certus esse potest de indulgentia revera accepta, et praeterea, quamvis poenitens lucretur indulgentiam, adhuc debet satisfactionem implere, ne sacramentum mancum remaneat. Optime agit confessarius, si preces indulgentiis ditatas tamquam poenitentias iniungit vel si poenitenti consulit, ut nitatur lucrari indulgentias. Tunc enim poenitens simul peragit poenitentiam et lucratur indulgentiam 28°. e) Satisfactio ab ipso confessario pro poenitente praestanda. Quidam confessarii fervido zelo ducti et imitantes exemplum Christi, qui satisfecit pro peccatis totius mundi, fecerunt et faciunt satisfactiones pro poenitentibus. Licet autem proscripta sit ab Alexandro VII propositio (15), „posse poenitentem propria auctoritate substituere sibi alium, qui loco ipsius poenitentiam adimpleat11 281, tamen nihil obstat, quominus ipse confessarius non totam sed partialem satisfactionem poenitentis in se assumat. Etenim propter communionem sanctorum datur vicaria satisfactio. 398 Qualitas satisfactionis conformanda est condicioni poenitentis. Generatim omnia opera bona pro salutari poenitentia iniungi possunt, praecipue autem opera religionis, caritatis et mortificationis, seu ora­ tio, eleemosyna, ieiunium 282. a) Per se quidem nihil obstat, quominus opus mere internum (ut medi­ tatio) pro salutari poenitentia iniungatur, cum in praesenti rerum statu etiam actus mentis sint laboriosi. Attamen in praxi melius est, praeter opus mere internum etiam aliquod opus sensibile pro satisfactione imponere, quia satis­ factio pertinet ad signum sensibile sacramenti saltem tamquam pars integralis. b) Per se quidem etiam cessatio ab opere bono non necessario imponi posset, e. gr. omittere Missam diebus ferialibus. Tunc enim poenitentia non esset ipsa cessatio, sed actus humilitatis et oboedientiae hac cessatione exer­ citus. Raro autem talis poenitentia expedit, saltem si sola imponitur 283. c) Etiam opus pro defunctis offerendum potest esse salutaris poenitentia, quia tunc effectus impetratorius provenit defunctis; effectus autem satisfac­ torius redit ad poenitentem28·. d) Etiam opus aliunde iam praeceptum potest iusta exsistente causa im­ poni tamquam poenitentia salutaris, ut S. Alphonsus 28‘· cum multis auctori- 258 A S'. Alphonso (Theol. mor. 1. 6, n. 519) citantur pro hac opinione Lugo, Suarez, Toletus, immo et S. Thomas (Suppi, q. 25, a. 1 ad 3 et 4), sed non ita clare constat de mente istorum auctorum, et praesertim S. Thomas non videtur id docere. 282 Const. „Inter praeteritos" § 65 d. 3 Dec. 1749; cf. Leonis XII Const. „Caritate Christi". 280 S. C. Indulg. d. 14 lunii 1901 ; Cod. iur. can. c. 932. 281 Dene. n. 1115. 282 Cf. S'. Thomas, Suppl, q. 15, a. 3. 283 Cf. S’. Alph., Theol. mor. 1. 6, η. 514. 288 Cf. Catech. Rom. ρ. 3, c. 5 i. f. q. 63. ,88‘ L. c. n. 513. Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. III. S3. bus contra paucos docet. Etenim opus illud potest elevari per claves ad meritum satisfactionis sacramentalis. Quapropter sicut ille, qui die festo audit Missam etiam ex voto debitam, habet duplex meritum, ita ille, qui implet opus alias praeceptum iniunctum pro poenitentia, duplex meritum acquirit. Attamen ordinarie id non est faciendum, et nisi expresse con­ fessarius declaret se iniungere opus iam aliunde praescriptum, poenitentia praesumitur esse opus supererogatorium. Unde poenitens, qui recepit pro salutari poenitentia Missam audiendam die dominica, tenetur duas Missas audire. Sin autem confessarius expresse opus aliunde debitum imposuerit, et nihilominus poenitens illud voluntarie omiserit, adest duplex peccatum, scii, transgressionis legis et omissionis poenitentiae. e) Generatim non expedit imponere poenitentiam publicam neque pro pec­ catis occultis (ut statuit Rit. Rom.) neque pro peccatis publicis, quia tales poenitentiae publicae solent odiosum reddere sacramentum. Si tamen pec­ catum commissum fuit publicum et vere scandalosum, tunc prudentiae con­ fessarii relinquitur ad reparationem scandali imponere poenitentiam publicam. f) Poenitentiae incongruae sunt omnes illae, quae facultati poenitentis non sunt proportionatae, e. gr. ieiunia pro pueris, rusticis, opificibus; pro­ lixae preces, peregrinationes pro filiisfamilias; poenitentiae naturae repug­ nantes, ut lingua signare crucem in terra, invisere inimicos. S. Alphonsus 264 exclamat: „Quam imprudenter se gerunt confessarii, qui magnas imponunt poenitentias, quas praevident poenitentes non impleturos!" §3- De necessitate satisfactionis acceptandae et implendae. 1. Poenitens acceptare tenetur satisfactionem sibi a confessario ratio-399 nabiliter impositam. Ratio est, quia, sicut confessarius tenetur imponere poenitentiam, ita etiam illam acceptare debet poenitens. Praeterea satisfactio est pars saltem integralis sacramenti poenitentiae. lamvero poenitens non minus ac con­ fessarius debet partem integralem sacramenti praestare. At satisfactionem irrationabilem, i. e. illam, quae (visa actuali disciplina Ecclesiae) non re­ spondet facultatibus poenitentis, acceptare non est necesse. Proinde homo confessus potest aut petere a confessario aliam poenitentiam aut discedere sine absolutione aut quidem hic et nunc acceptare satisfactionem, cum animo tamen postea ab alio confessario commutationem petendi. Gene­ ratim in praxi expedit, ut confessarius acquiescat poenitenti flagitanti aliam ac impositam poenitentiam, nisi tamen haec petitio sit certo irrationabilis. 2. Poenitens non tantum acceptare, verum etiam implere debet satis- 400 /actionem, quae legitime imposita est. Ratio est eadem ac pro acceptatione. Insuper quasi ludibrium sacra­ mento inferret, qui acceptaret satisfactionem, quam postea voluntarie sine causa excusante non impleret. Confessarius autem censetur sub gravi iniungere satisfactionem, quando a) accusata sunt peccata mortalia non­ dum remissa, et b) materia imposita est gravis. Nam gravitas obligationis ordinarie respondet gravitati materiae. Si pro levibus peccatis gravis satisfactio imposita est, impletio eius obligat sub levi. Iuxta quosdam ’·· Theol. mor. I. 6, n. 510. 286 Tract. V. De poenitentia. auctores confessarius potest pro gravi culpa gravem poenitentiam iniungere, quae tamen sub levi tantum obligat. Omnes autem merito notant, hunc agendi modum non expedire, nisi quando iam alia poenitentia sub gravi imposita est * 288. 287 Tres igitur condiciones requiruntur, ut poenitens sub gravi teneatur implere satisfactionem : a) Ut satisfactio sit imposita pro culpa gravi nondum directe re­ missa. Pro peccatis enim venialibus aut pro peccatis mortalibus iam remissis nequit imponi poenitentia graviter obligans. b) Ut materia satisfactionis impositae sit gravis in se. Materia enim levis non inducit gravem obligationem. c) Ut confessarius voluerit graviter obligare, quod tamen in praxi semper praesumendum est in materia gravi. Si adsunt istae tres condiciones, et poenitens nihilominus ex propria culpa satisfactionem vel eius notabilem partem omittit, peccat graviter; in aliis omnibus casibus satisfactio neglecta est peccatum veniale. 401 Si quis oblitus est satisfactionis acceptatae, tenetur confessarium eundem adire, si commode fieri potest, ad sciendum, quaenam satis­ factio sibi implenda sit. Ratio est, quia talis satisfactio implenda ad­ huc moraliter est possibilis ac proinde id praestandum est. Sin autem poenitens non potest commode redire, non tenetur iterum confiteri. In hoc enim casu satisfactio sacramentalis illi facta est moraliter im­ possibilis. Expedit autem, ut tunc ipse voluntarie sibi aliquam con­ venientem satisfactionem imponat. Quando confessarius post reditum poenitentis iam non recordatur satisfactionis impositae neque etiam peccatorum auditorum, non tenetur novam confessionem exigere (saltem totalem), sed sufficit, ut aliqualiter iudicare valeat de statu poenitentis, antequam novam satisfactionem sacramentalem imponat. Ipse poenitens et non eius mandatarius implere debet satisfactionem impositam. Sicut enim ipse poenitens et non mandatarius peccata commisit et accusavit, ita etiam ipse poenitens et non eius vices gerens satisfacere debet pro peccatis commissis2’7. Circa tempus et modum poenitentiae implendae haec notentur: 402 i. Tempore assignato poenitentia implenda est, et si nullum tempus assignatum fuit, quam primum id moraliter fieri potest. Non requiritur, ut poenitentia impleatur ante absolutionem aut ante com­ munionem, ut voluerunt Petrus de Osma, lansenistae aliique2’8. Quando poenitentia non fuit persoluta tempore assignato, debet fieri postea, quia tempus non fuit assignatum ad finiendam, sed ad urgendam obligationem. Hinc e. gr. ille, qui accepit poenitentiam assistendi Missae per octo dies continuos, si uno alterove die hanc obligationem neglexit, debet postea audire Missas omissas. Differre sine sufficienti ratione gravem poenitentiam in­ junctam est peccatum idque grave, si praevideatur impotentia eam postea 288 Cf. S. Alph. 1. c. n. 518. 287 Cf. Prop. 15 damn, ab Alexandro VII supra n. 397 (e) citatam. 288 Cf. Prop. damn, apud Deng. η. 728 1306 1312 1437 >535- Caput II. De subiecto sacramenti poenitentiae. Art. III. S 4. implendi vel adsit periculum oblivionis. Quaenam autem dilatio poenitentiae sit per se graviter peccaminosa, nequit determinari; unde cum quidam auctores putent dilationem octo dierum esse gravem, alii contra, e. gr. Diana, opinantur dilationem non esse gravem, nisi sit unius anni 2β6. In praxi confessarius instanter exhortetur poenitentes, ut statim post confessionem satisfactionem impositam persolvant, si hoc est possibile. Quaestio difficilis est, num satisfaciat obligationi poenitens, qui persolvit opus iniunctum in statu peccati mortalis. Theologi in varias sententias ab­ eunt. ..Conveniunt doctores hunc non peccare mortaliter. Alii ... dicunt nullo modo peccare, quia, ut aiunt, nulla est culpa obicem ponere soli re­ missioni poenae. Alii tamen probabilius tenent peccare venialiter, quia ponere obicem effectui partiali sacramenti non potest ab aliqua culpa excusari. Dicunt autem Wigandt, Salmanticenses et Antoine, quod recedente fictione tunc poenitentia habet effectum satisfactionis, contra Scotum, Medina, Bonacina et Vasquez, qui censent habere effectum, cum impletur." Ita S. Alphonsus270. Nihil certi de hac re dici potest. Ex omni parte sunt difficultates. Etenim difficulter intelligitur, quomodo opus bonum in statu peccati mortalis peractum, cum sit opus mortuum, apud Deum impetrare possit remissionem poenae temporalis, et hoc eo vel magis, quod talis homo sit dignus poena aeterna. Deinde adhuc difficilius intelligitur, quomodo opus mortuum, quod numquam vixit, ablato obice reviviscere possit. Quidquid est, concludi potest cum Billuart271: ..Probabile est, per opus in statu peccati mortalis satisfieri praecepto confessarii, nec esse iterandum; quia est aliquo modo satisfactorium. Est saltem sententia communior et communis sensus fidelium, qui non solent se accusare, quod satisfactionem impleverint extra caritatem, eaque videtur intentio confessariorum, praesertim dum poenitentias diu duraturas imponunt. Quia tamen non est absolute certum, Deum acceptare haec opera ad satisfactionem, consultum est, ut confessarii aliquam saltem poenitentiae partem statim implendam semper iniungant." 2. Modus persolvendae poenitentiae debet esse conformis praecepto 40< vel intentioni confessarii. Hinc si confessarius iubet preces recitare flexis genibus vel ante tale altare, hae circumstantiae observandae sunt. Ordinarie tamen negligere huiusmodi circumstantias non est grave peccatum, nisi multo difficilius red­ dunt opus peragendum. Nisi constet de mente confessarii, eius intentio est explicanda sicut leges ecclesiasticae. Hinc si poenitens pro satisfactione debet audire quolibet die Missam, non tenetur audire duas Missas diebus dominicis et festivis; si debet recitare rosarium, potest hoc alternatim facere Cum socio vel cum populo; preces pro satisfactione recitandae possunt dici durante Missa de praecepto etc. Non requiritur, ut poenitens perficiens opus iniunctum habeat explicitant intentionem satisfaciendi, dummodo tamen ne habeat etiam intentionem contrariam. §4De commutatione satisfactionis impositae. i. Pro commutatione poenitentiae petenda aut danda requiritur40 rationabilis causa, scii, bonum spirituale poenitentis. Ante absolutionem ’·· Cf. i. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 525. ”* De pocnit. dias. 9, a. 7. 270 Ib. n. 523. 288 Tract. V. De poenitentia. acceptam poenitenti facilius satisfactio commutari potest, cum tunc iudicium sacramentale nondum sit perfectum. Immo si confessarius nollet acquiescere petenti, hic posset (exsistente rationabili causa) e confessionali egredi et apud alium confessarium iterum confiteri et absolvi. 2. Poenitens post absolutionem iam acceptam potest ex iusta causa obtinere mutationem satisfactionis iniunctae sive ab eodem sive ab alio confessario, non autem a semetipso vel ab alia persona, quae non habet iurisdictionem audiendi confessiones. Ratio est, quia satisfactio est complementum absolutionis sacramentalis, ac proinde semper debet habere relationem ad illam, et nemo nisi ille, qui absolutionem impertire valet, potest satisfactionem commutare. Ex hoc principio sequitur: a) Ut poenitens vel persona laica. numquam possit satisfactionem sacramentalem commutare, nec etiam in opus evi­ denter melius. Ita omnes, b) Ut poenitentia imposita pro peccatis reser­ vatis ordinarie non possit commutari ab alio confessario, qui non valet absolvere ab istis peccatis reservatis; nisi tamen difficilis sit recursus ad superiorem. Tunc enim licet praesumere licentiam debitam et con­ cedere commutationem. Ita sententia communior, quae arridet S. Al­ phonse * 272. 3. Idem confessarius immediate post absolutionem certe potest commuta­ tionem facere, siquidem iudicium adhuc moraliter perdurat. Complures auctores, e. gr. Lugo, Ballerini, Noldin etc., putant confessarium posse satisfactionem impositam commutare etiam extra sacramentum, et quidem quamdiu mutatio cum sacramentali iudicio moraliter unitur, e. gr. per ali­ quos dies, immo iuxta Lugo27S post „longum tempus", etiamsi confessarius peccatorum memor amplius non sit. Quidquid est de probabilitate istius sententiae, verius cum S. Alphonso27* tenendum est hanc commutationem non licere nisi immediate post absolutionem, ac proinde si poenitens post aliquos dies redeat petens commutationem, ipsum debere iterum absolvi prae­ missa saltem generali accusatione peccatorum. 4. Alius autem confessarius commutare nequit satisfactionem, nisi vi ab­ solutionis sive nunc sive postea dandae. In isto tamen casu sufficit, ut poenitens statum suae animae modo generali manifestet confessario, ad hoc ut absolutionem recipere valeat. Non enim necessarium est, ut confessarius iudicet de singulis peccatis, quae iam rite accusata et remissa sunt. Satis tamen probabiliter docent nonnulli theologi, poenitentiam posse mutari ab alio confessario, quin accusentur iterum peccata 275. CAPUT III. De ministro sacramenti poenitentiae. Dividimus hoc caput in quattuor articulos, scii. 1. de potestate ministri; 2. de eius officio et obligationibus; 3. de modo agendi cum consuetudi­ nariis, occasionariis, recidivis; 4. de abusu confessionis. 172 L. c. n. 529, dub. 2. 272 De sacr. poenit. disp. 25, n. 112. 272 Theol. mor. I. 6, n. 529, dub. 3. 275 Alf>h. I. c. n. 529, dub. 3. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. S I. ARTICULUS I. De potestate ministri. Potestas ministri duo essentialia includit elementa: ordinem sacerdo­ talem et jurisdictionem competentem. De jurisdictione quae iuxta vigen­ tem disciplinam simul cum approbatione concedi solet, occurrunt quaedam quaestiones separatim tractandae. Unde in hoc articulo agemus i. de potestate ordinis; 2. de iurisdictione in genere; 3. de iurisdictione putativa, dubia, probabili; 4. de iurisdictione religiosorum et in religiosos; 5. de restrictione iurisdictionis ; 6. de absolutione a casibus reservatis. .§ I. De potestate ordinis. Principium. Ad valide administrandum sacramentum poenitentiae 405 requiritur ex iure divino potestas ordinis sacerdotalis. Est de fide definitum in Concilio Tridentino370: „S. q. d. sacerdotes, qui in peccato mortali sunt, potestatem ligandi et solvendi non habere; aut non solos sacerdotes esse ministros absolutionis, sed omnibus et singulis Christi fidelibus esse dictum: .Quaecumque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo1; et: .Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt‘, quorum verborum virtute quilibet absolvere possit peccata, publica quidem per correptionem dumtaxat, si correptus acquieverit, secreta vero per spontaneam confessionem, A. S.“ Errores hac in re commiserunt: a) Montanistae, docentes solos pneu­ maticos, i. e. Spiritu Sancto inspiratos, posse peccata condonare; b) Waldenses et Wicleffitae, tribuentes facultatem absolvendi etiam bonis laicis, non autem malis sacerdotibus; c) Protestantes, negantes omnino propriam potestatem clavium; d) quidam catholici Medio Aevo, putantes in casu necessitatis diaconum esse ministrum extraordinarium sacramenti poeni­ tentiae, sicuti etiam est minister baptismi vel eucharistiae277. Absque omni rationabili dubio antiquis temporibus exsistebat consuetudo in extrema necessitate, quando deerat sacerdos, aliquando confitendi apud diaconum, vel etiam apud laicum vel mulierem. Sed nullus fere theologus adduci potest, qui clare doceat huiusmodi confessionem esse verum sacramentum. Complures autem commendabant hanc confessionem in signum magnae humilitatis et contritionis tamquam utilissimam. Praesertim commentatores Decreti Gratiani ita faciebant, propter textum Decreti, quem falso attri­ buebant S. Augustino: „Tanta itaque vis est confessionis, ut, si deest sacerdos, confiteatur proximo.... Etsi ille, cui confitebitur, potestatem solvendi non habet, fit tamen dignus venia ex sacerdotis desiderio, qui crimen confitetur socio." 278 Cum autem iste modus confitendi laicis in articulo mortis multa incommoda habere possit, paulatim in desuetu­ dinem abiit. 370 Sess. 14, can. 10 de poenit. (Dene. n. 920); cf. Cod. iur. can. c. 871. ·” Cf. Grower, Die Laienbeicht im Mittelalter (München 1909); Laurain, De l'intervention des laïques, des diacres et des abbesses dans l’administration de la pénitence (Paris 1897). ·’· vera et falsa poenitentia (Miftne, Patr. lat. 40, 1122). |·»(ΐΗΜκη, M«n, Tlieol mor, III. 19 2go Tract. V. De poenitentia. Corollaria. Cum solus sacerdos possit valide absolutionem sacramentalem impertire, sequitur: a) ut sacerdos, cuius ordinatio est invalida, etiam invalide absolvat; b) ut Ecçlesia non possit facultatem concedere diacono absolvendi a peccatis, quia Ecclesia nequit mutare essentiam alicuius sacramenti ; c) ut numquam homo teneatur confiteri peccata sua alicui non-sacerdoti. Quare etiam Ecclesia nostris diebus graviter prohibuit, ne superiores institutorum religiosorum exigant manifesta­ tionem conscientiae a suis subditis. §2. De jurisdictione in genere. Notio. Jurisdictio in sensu generali est potestas moralis regendi aliquam humanam societatem atque includit potestatem docendi, iudicandi, coercendi. Potestas autem regendi societatem domesticam fa­ miliae non est iurisdictio, sed potestas dominativa, cum pater seu rector familiae in multis rebus habeat dominium super ipsas voluntates do­ mesticorum. Iurisdictio ecclesiastica est potestas regendi, iudicandi et coercendi homines baptizatos in ordine ad sanctitatem et beatitudinem supernaturalem. 407 Divisiones, i. Iurisdictio fori interni et fori externi. Prior ordinat fidelium relationes morales internas cum Deo. Vocatur aliquando iuris­ dictio in foro poli (vel in foro individual!), quia Deus debet esse polus, versus quem omnes actiones humanae dirigi debent. — Altera iuris­ dictio, nempe fori externi (vocatur etiam in foro fori vel in foro sociali), ordinat fidelium relationes sociales externas ad Ecclesiam et publice exercetur. Forum internum sumitur vel in stricto sensu, quando iurisdictio exer­ cetur in solo sacramento poenitentiae: vocatur tunc forum sacramentale; vel in latiore sensu, quando iurisdictio exercetur etiam extra sacramentum poenitentiae, sed pro sola conscientia privati hominis. Vocatur tunc iuris­ dictio in foro conscientiae seu iurisdictio extrasacramentalis. Haec distinctio attendenda est praecipue in dispensationibus, quae aliquando dari nequeunt nisi in actu sacramentalis confessionis; aliquando autem etiam extra sacra­ mentum pro foro conscientiae licite concedi possunt. 2. Iurisdictio ordinaria et delegata. Prima est illa, quae connexa est cum ipso officio ecclesiastico rite obtento2”. Talem iurisdictionem habent: Papa in tota Ecclesia, et etiam S. R. E. Cardinales ad exci­ piendas confessiones 280; episcopi eorumque vicarii generales, canonicus poenitentiarius in tota dioecesi; superiores religiosi exempti pro suis subditis; parochi pro paroecianis suis, ut infra latius dicetur. Qui habent ordinariam iurisdictionem, possunt suos subditos absolvere ubi­ que terrarum ac proinde etiam extra proprium territorium281. — Altera iurisdictio, nempe delegata, ea est, quae sine officio ecclesiastico alicui clerico libere confertur sive a iure sive ab homine. Talem iurisdictionem delegatam habent simplices confessarii. 406 »7,> Cod. iur. can. c. 197, § 1. Mo Ib. c. 873, § 1. ’·* Ib. c. 861, § a. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. § 2. 291 Necessitas. Iurisdictio iure divino necessaria est ad valide absol- 408 vendum in sacramento poenitentiae. Concilium Tridentinum382 statuit: „Quoniam igitur natura et ratio iudicii illud exposcit, ut sententia in subditos dumtaxat feratur, persuasum semper in Ecclesia Dei fuit et verissimum esse Synodus haec confirmat, nullius momenti absolutionem eam esse debere, quam sacerdos in eum profert, in quem ordinariam aut subdelegatam non habet iurisdictionem." Cum neces­ sitas iurisdictionis sequatur ex ipsa natura iudicii sacramentalis, apparet illam esse ex iure divino et non ex iure ecclesiastico. Hinc Bonifatius VIII288 dicit: „Nulla potest consuetudine introduci, quod aliquis praeter sui supe­ rioris licentiam confessarium sibi eligere valeat, qui eum possit solvere vel ligare." Quod autem nulla consuetudine introduci potest, prohibetur a iure divino aut naturali. Unde iurisdictio est etiam prorsus necessaria ad sacramentaliter absolvendum a peccatis venialibus aut generatim ad quamcumque absolutionem sacramentalem dandam. Si S. Thomas fertur docuisse con­ trarium281, scii, simplicem sacerdotem posse absolvere a peccatis venialibus, explicandus est vel ex eo, quod tunc temporis exsistebat generalis consuetudo approbata a Summis Pontificibus, vi cuius omnibus sacerdotibus conferebatur iurisdictio ad absolvenda peccata venialia, vel quod Angelicus Doctor loquatur de remissione venialium extrasacramentali. Si revera temporibus S. Thomae talis iurisdictio generalis exsistebat, tamen ab Innocentio XI d. 12 Febr. 1679 abolita est Decreto „Cum ad aures": „Non permittant episcopi, ut venialium confessio fiat simplici sacerdoti non approbato ab episcopo aut Ordinario. Si confessarii etiam regulares aut quicumque alii sacerdotes secus egerint, sciant Deo Ο. M. rationem reddituros esse, neque defuturam episcoporum et Ordinariorum iustam et rigorosam animadversionem in contrafacientes." A iure ecclesiastico statuitur, ut iurisdictionis, concessio a) sit expressa sive verbis sive scripto; quare non sufficit concessio tacita vel praesumpta; b) sit gratis data, i. e. sine retributione285. Iurisdictio ordinaria. Iam supra breviter dictum est, quinam gau- 409 deant iurisdictione ordinaria in tribunali poenitentiae. De singulis ad­ huc sequentia notanda sunt: 1. Summus Pontifex habet amplissimam iurisdictionem ordinariam in orbe universo. Quam iurisdictionem participant pro foro interno Cardinales, qui tamen nequeunt absolvere a quattuor censuris specialissime S. Sedi reservatis neque ab iis, quae adnexae sunt revelationi seçreti S. Officii288. — Legati a latere, nuntii et delegati apostolici non habent iurisdictionem ordinariam sed delegatam intra fines territorii iis commissi 288*. Theologi patiuntur difficultates in explicando modo iurisdictionis, quam habet confessarius ipsius Papae. Rationabilis explicatio videtur esse haec: Papa qua Papa committit iurisdictionem confessario suo, qui tunc vi huius iurisdictionis absolvit Papam qua hominem peccatorem. 2. Ordinarius loci habet iurisdictionem ordinariam in suo territorio, sed ita ut Papa possit illam limitare vel etiam propter gravissimas rationes suspendere. Quam iurisdictionem ordinariam habent episcopus residentialis, vicarius generalis et sede vacante vicarius capitularis, abbas et praelatus282 * 282 Ses». 14, c. 7 de poenit. (Dens. n. 903); cf. Cod. iur. can. c. 872. ’·· c. 2, V 10 in Vl°. 2,1 4, diet. 18, q. 2, a. 3, sol. 1 ad 3. 388 Cod. iur. can. c. 879. 288 Ib. c. 239, § 1, n. 1. 288* Ib. c. 267. 19· 2Ç2 Tract. V. De poenitentia. nullius, vicarius et praefectus apostolicus. Item ii, qui praedictis deficientibus interim ex iuris praescripto aut ex probatis constitutionibus succedunt in regimine 287. 3. Poenit entiarius cathedralis vel collegiatae ecclesiae quoque habet iurisdictionem ordinariam audiendi confessiones pro tota dioecesi; ac proinde potest etiam extra dioecesim audire confessiones omnium fidelium, qui habent domicilium aut quasi-domicilium in sua dioecesi; nequit autem hanc iurisdictionem aliis delegare 288. 410 4. Parochus habet jurisdictionem ordinariam sed dependenter ab episcopo, qui illam potest limitare aut suspendere 289290 . Per se quidem parochus habet approbationem et iurisdictionem pro sua paroecia tantum, ita ut neminem sacramentaliter absolvere possit nisi paroecianos eosque ubique terrarum exsistentes, et alios, qui in territorio suo paroeciali volunt confiteri. Hodierna tamen fert consuetudo sat communis, ut episcopus parochis det facultatem audiendi confessiones in tota dioecesi. Solent insuper episcopi concedere licentiam generalem, ut parochi possint advocare sacerdotes dioecesium vici­ narum pro confessionibus audiendis. Sed tunc, ut patet, episcopus dat istis sacerdotibus advocatis approbationem et iurisdictionem et non parochus, quippe qui propria auctoritate nequeat delegare facultatem audiendi con­ fessiones suorum subditorum 29°. Parochis aequiperantur: a) quasi-parochi, b) vicarii actuales, c) vicarii oeconomi, d) vicarii adiutores, e) vicarii substituti. 5. Superiores religiosi in religionibus clericalibus exemptis habent iuris­ dictionem ordinariam ad audiendas confessiones suorum subditorum J91. Cen­ sentur autem subditi non tantum religiosi professi, sed etiam a) novitii, b) postulantes et c) continui commensales. Unde confessarii religiosi a pro­ prio superiore rite approbati possunt audire confessiones tam famulorum in monasterio habitantium' quam etiam alumnorum convictorum sine appro­ batione episcopi dioecesani 292. Operarii autem diurni, qui extra monasterium habitant et sic dicti alumni externi non censentur esse de familia, ac proinde requiritur approbatio episcopi ad eorum confessiones audiendas.—Superiores religiosi possunt delegare sacerdotes tam saeculares quam regulares ad audiendas confessiones propriorum subditorum 293. Quomodo ista delegatio sit facienda, solet in singulis ordinibus iure particulari definiri. Ceterum infra sermo redibit de confessionibus religiosorum. 6. Militum parochi et episcopi, qui in aliquibus regnis a Summis Pon­ tificibus concessi sunt, solent habere iurisdictionem ordinariam in milites eorumque uxores et filios. Attendenda sunt particularia statuta hac in re lata. 411 lurisdictio delegata duplici modo obtineri potest, scii, ab homine et a iure. Ab homine (i. e. ab aliquo, qui habet iurisdictionem ordina­ riam et facultatem delegandi) 294 solet concedi iurisdictio omnibus con- 287 Cod. iur. can. c. 198, § 1. 288 Ita Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 3, c. 4, n. 3; Cod. iur. can. c. 401, § 1; c. 873, § 2. 389 Quidam nolebant concedere parochis iurisdictionem stricte ordinariam, quia illis non competit iurisdictio in foro externo. Proinde iurisdictionem parochi vo­ cabant quasi-ordinariam. 290 Cod. iur. can. c. 874, § 1. Pontif. Commissio d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 477). 291 Cod. iur. can. c. 874, § 1. ’9’ Ib. c. 875. 393 Ib. 393 Iurisdictionem delegare non possunt Cardinales, parochi, poenitentiarii. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. § 2. 293 fessariis, qui carent iurisdictione ordinaria. A iure (sive scripto sive consuetudinario) in nonnullis casibus delegatur iurisdictio; nempe: 1. In articulo et gravi periculo mortis versantem poenitentem quilibet sacerdos (etiam suspensus, schismaticus et apostata) absolvere potest a quibuslibet peccatis et censuris, sed pro foro interno dumtaxat204*. Attamen si moribundus ita absolutus postea convalescat, aliquando recursus est necessarius, ut infra n. 424 latius dicetur. Valida quoque est absolutio in eodem periculo mortis concessa a sacerdote non appro­ bato, etiam quando adest sacerdos approbatus * 208* . In gravi periculo mortis censentur quoque versari omnes milites mobilizati seu convocati ad bellum 208*. 2. Conceditur iurisdictio ad audiendas confessiones omnibus sacer­ dotibus maritimum iter arripientibus, dummodo vel a proprio Ordinario loci 200 vel ab Ordinario portus in quo in navim conscendunt, vel etiam ab Ordinario portus cuiuslibet intermedii confessiones excipiendi facultatem habeant, ita ut isti in navi (vel in loco portus, ad quem obiter descendunt) toto itinere durante quorumlibet fidelium confessiones excipere eosque etiam a casibus Ordinario loci reservatis absolvere valeant20e*. Si tamen isti sacerdotes ultra triduum in loco portus intermedii manent, debent post triduum petere licentiam ab Ordinario loci, si id facile fieri potest207. 3. A iure nunc conceditur iurisdictio in peregrinantes et vagos, ita ut isti ubique absolvi possint a quolibet sacerdote rite approbato ab Ordinario loci, ubi confessio instituitur 208. 4. Iis confessariis delegatur iurisdictio, quos sibi elegerunt epi­ scopi200, Cardinales 300, aliique habentes privilegium confitendi apud quemcumque sacerdotem dignum. Cessatio iurisdictionis. Iurisdictio cessat 412 a) revocatione delegantis vel eius legitimi successoris301; b) exspiratione temporis praefixi, quando iurisdictio data erat pro determinato tempore; si tamen confessarius per inadvertentiam absolu­ tionem dederit, elapso tempore vel exhausto casuum numero, absolutio est valida302; c) quibusdam censuris vel poenis, si sc. quis est per sententiam condemnatoriam aut declaratoriam excommunicatus vel suspensus ab officio vel interdictus 803; d) amissione officii per renuntiationem, privationem, amotionem, translationem, si de iurisdictione ordinaria agatur; Pontificia Commissio d. 27 Dec. 1927 (Acta Ap. Sed. XX 61). 208 Cod. iur. can. 882. 2e5aS. Poenit. d. 18 Mart, et d. 29 Maii 1915. 208 Pontif. Commissio d. 30 Iui. 1934 (Acta Ap. Sed. XXVI 494). »»"*Cod. iur. can. c. 883, § 2. ’·’ Pontificia Commissio d. 20 Maii 1923 (Acta Ap. Sed. XVI 114). >·>’ Cod. iur. can. c. 881. »·» Ib. c. 349. 300 Ib. c. 239, § 1, n. 2. •°1 Cum haec revocatio sit quid odiosum, licite fieri nequit sine gravi causa; immo nec valida est, si episcopus, inconsulta Sede Apostolica, omnibus alicuius religiosae domus formatae confessariis una simul iurisdictionem adimit (Cod. iur. can. c. 880). Cod. iur. can. c, 307, § 2. ·”· Ib. c. 873. 294 Tract. V. De poenitentia. e) morte sive physica sive morali delegantis, si iurisdictio data fuit his similibusve clausulis: „ad beneplacitum nostrum"304, ..durante meo munere". Hinc si episcopus moritur vel amovetur a sede sua, exspirant iurisdictiones sub istis clausulis concessae. Sin autem iuris­ dictio data est: ..usque ad revocationem", durat eo usque dum ex­ presse revocatur. Ceterum clausulae appositae intelligendae sunt ad mentem uniuscuiusque episcopi, qui eas apposuit. §3· De iurisdictione putativa, dubia, probabili. Iurisdictio putativa ea est, quae revera non adest, sed quae putatur adesse. Ecclesia supplet iurisdictionem, si adest error communis, non autem solus error privatus. Error dicitur communis, qui inficit omnes fere incolas alicuius loci; sin autem attingit tantum paucos inter multos eiusdem loci, vocatur error pri­ vatus. Ut aliquis per errorem communem habeatur confessarius, requiritur aliquod factum, e. gr. exercitium muneris confessarii per commissionem peractum, ex quo loci fideles eum passim pro confessario habent; non sufficit, ut quis semel more aliorum confessiones excipiat 305. Antiquitus requirebatur praeter errorem communem titulus coloratus vel saltem existimatus, nunc autem statuit simpliciter Codex iur. can. c. 209: „In errore communi ... iuris­ dictionem supplet Ecclesia pro foro tum externo, tum interno." Ergo iam nullus titulus requiritur, et sufficit solus error communis, ut Ecclesia suppleat iurisdictionem putativam. Ratio huius legis est, quia secus multi fideles ex inculpabili errore damna spiritualia paterentur, scii, omnes absolutiones receptae essent invalidae. Quare etiam si iurisdictio concessa est pro de­ terminato tempore vel pro determinato numero casuum reservatorum, con­ fessarius, qui per inadvertentiam elapso hoc tempore vel exhausto hoc numero absolvit, valide absolvit, ut iam dictum est. Sin autem confessa­ rius bene cognoscens suam iurisdictionem iam exspirasse nihilominus audit confessiones, valide quidem absolvit, exsistente fidelium errore communi; sed ipse incurrit suspensionem a divinis 300. Hanc autem censuram non incurrit neque male egit si propter grave incommodum vitandum audivit confessiones. Sic e. gr. vicarius cooperator potest valide et licite confessiones audire, si die magni concursus confitentium subito recordatur exspirasse suam iuris­ dictionem, cuius prolongationem petendi tempus non suppetit. Corollaria. 1. Non sunt obligandi fideles ad repetendas confessiones bona fide factas apud sacerdotem, qui ex communi errore confessarius reputabatur. Aliud est, si quis cognoscens errorem communem, nihilominus confessus est. 2. Certum est Ecclesiam non supplere iurisdictionem, si error sit privatus. Nam tunc bonum commune non laeditur. Ita fere omnes. 414 Iurisdictio dubia et probabilis. Iurisdictio dubia oriri potest vel ex dubio turis vel ex dubio facti. In primo casu potius habetur iuris­ dictio probabilis; in posteriore vero eventu habetur iurisdictio dubia, quae praecipue accidere potest: a) si dubitatur, num superior dederit 413 304 Cod. iur. can. c. 183, § 2. 305 Cf. Noldin-Schmitt, De sacr.” n. 347 et contra ipsum Cappello, De poenit n. 490. 303 c. 2366. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. § 4. 295 iurisdictionem; b) num tempus iurisdictionis exspiraverit; c) num tale peccatum vel talis censura sit reservata. Olim exsistebant de valore et usu iurisdictionis dubiae vel probabilis graves controversiae, quae nunc cessaverunt, cum Codex iur. can. c. 209 statuat: „In dubio positivo et probabili sive iuris sive facti iurisdictio­ nem supplet Ecclesia pro foro tum externo tum interno." Proinde in praxi potest valide et licite absolutio concedi, exsistente iurisdictione dubia vel probabili. Nihilominus, ut per se patet, curandum est, ut dubium de iurisdictione ortum solvatur et locum det iurisdictioni certae. §4. De iurisdictione religiosorum et in religiosos. Ius ecclesiasticum specialia statuit 1. de confessariis ex clero re­ ligioso, 2. de poenitentibus, qui vivunt in statu religioso. 1. Confessarii ex clero religioso pro poenitentibus saecularibus. 415 Religiosi hic intelliguntur non tantum ii, qui habent vota sollemnia, sed etiam omnes religiosi, qui gaudent privilegio exemptionis a iuris­ dictione episcopali. Huiusmodi confessarii religiosi iurisdictionem ac­ cipiunt ad audiendas confessiones cum saecularium tum religiosorum ab Ordinario loci et non immediate a S. Sede, ut antea multi auctores docuerunt. Sacerdotes autem religiosi eadem ordinarie ne utantur sine licentia saltem praesumpta sui superioris 807. Quodsi autem etiam contra voluntatem superioris absolutionem dederint, nihilominus valide absolverunt; immo et licite, si fuit legitima causa. In religione clericali exempta iurisdictionem delegatam ad audiendas confessiones subditorum (i. e. professorum et convictorum) confert quoque proprius superior religiosus, idque non solis sacerdotibus suae religionis, sed etiam aliis sacerdotibus 808. Superiores religiosi, potestatem audiendi confessiones habentes, possunt, servatis de iure servandis, confessiones audire subditorum, qui ab illis sponte sua ac motu proprio id petant, at sine gravi causa id per modum habitus ne agant. Magister autem novitiorum eiusque socius, superior semi­ narii collegiive sacramentales confessiones suorum alumnorum secum in eadem domo commorantium ne audiant, nisi alumni ex gravi et urgenti causa in casibus particularibus sponte id petant808. 2. Poenitentes ex statu religioso. Claritatis causa distinguimus 416 statuta lata a) de confessionibus virorum religiosorum, β) de confes­ sionibus mulierum religiosarum. a) Quantum ad confessiones virorum religiosorum vetus ius810 statuit, ut omnes viri religiosi deberent confiteri aut apud proprium superiorem aut apud confessarios ab eo legitime delegatos. Confessio autem aliter facta non solum fuit illicita, sed etiam invalida. Superiores potuerunt sibi non- ·” Cod. iur. can. c. 874, § I. 808 Ib. c. 875, § I. •°’ Ib. c. 518, § a; c. 891. •‘° Clemens VIII d. 26 Maii 1593, Urbanus VIII d. 21 Sept. 1624, complures decisiones Romanarum Congregationum. 296 Tract. V. De poenitentia. nullos casus reservare; nihilominus saltem aliquibus confessariis debuerunt committere facultatem absolvendi etiam ab his casibus reservatis; quodsi hanc facultatem denegaverant, tunc quilibet confessarius potuit licite et valide absolvere a casibus reservatis. Religiosi itinérantes debuerunt confiteri apud socium legitime designatum, nisi ex iure particulari maior libertas concessa erat. — Novum ius statuit, ut iurisdictio ad audiendas confessiones reli­ giosorum conferatur vel ab Ordinario loci vel a superiore religioso (in reli­ gionibus clericalibus exemptis). Iste superior religiosus potest hanc Juris­ dictionem concedere etiam sacerdotibus ex clero saeculari aut alius religionis, qui tunc possunt audire confessiones non solum professorum et novitiorum, sed etiam omnium, qui in religiosa domo degunt diu noctuque, e. gr. famula­ tionis causa3U. Non sunt quidem abrogatae antiquae constitutiones, quae confessionem religiosorum statis temporibus praecipiunt vel suadent apud determinatos confessarios peragendam, sed conceditur’12, ut quilibet religiosus (etiam novitius) 311 313 valide et licite possit confiteri ad suae conscientiae quietem apud 312 quemlibet confessarium ab Ordinario loci (i. e. ab episcopo eiusque vicesgerente et abbate nullius etc.) approbatum. Talis confessarius potest religiosum absolvere in foro interno etiam a peccatis et censuris in religione reservatis. De absolutione autem in foro externo vetus disciplina manet integra. In religionibus laicalibus virorum, e. gr. apud Fratres caritatis, singuli religiosi possunt quidem valide et licite confiteri (exsistenti iusta causa) apud quemlibet confessarium ab Ordinario loci approbatum, sed ipsorum do­ mibus sunt deputandi confessarius ordinarius et extraordinarius simili modo ac pro communitatibus mulierum religiosarum; cum hac tamen differentia quod isti viri religiosi (exceptis novitiis) non tenentur adire confessarium extraordinarium. 417 Quantum ad confessiones mulierum religiosarum (cum votis sive sollemnibus sive simplicibus, vel etiam sine votis) item abolitum est vetus ius. Praecipua statuta novi iuris314*3sunt 18 sequentia: i. Unicuique religiosae communitati regulariter unus dumtaxat con­ fessarius ordinarius deputetur, nisi ob magnum religiosarum numerum vel aliam iustam causam alterum vel plures confessarios dari oportet. Proinde nemo potest audire confessiones alicuius communitatis religiosae, nisi habeat iurisdictionem specialem pro hac communitate religiosa concessam ab Ordinario loci. Cardinales autem habent privilegium. Iuxta quosdam auctores non est obligatio nominandi confessarium ordinarium, si in aliqua communitate religiosa non sunt sex sorores31B. Sorores autem, quibus non 311 Cod. iur. can. c. 514, § 1; c. 874; c. 875. 312 S. C. de Rei. d. 5 Aug. 1913 (Acta Ap. Sed. V 431); Cod. iur. can. c. 519. 313 S. C. de Rei. d. 3 Maii 1914 (Acta Ap. Sed. VI 232). 311 S. C. de Rei. d. 3 Febr. 1913 (Acta Ap. Sed. V 62sqq.): „Hoc Decretum servandum erit ab omnibus religiosis mulierum familiis votorum cum sollemnium tum simplicium, ab Oblatis aliisque piis communitatibus, quae nullis votis ob­ stringuntur, etiamsi instituta sint tantum dioecesana. Obligat etiam communitates, quae in praelati regularis jurisdictione sunt; qui nisi fidelem observantiam huius decreti curet, episcopus seu Ordinarius illius loci id agat ipse tamquam Apostolicac Sedis delegatus." Cod. iur. can. c. 520 sqq. et c. 675. 318 S. C. de Rei. d. 3 Iui. 1916 ad III (Linzcr Theol. Quartalschr. 1916, p. 898); cf. tamen nostrum Man. iur. can.8 q. 190. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. S 4· 297 est determinatus confessarius ordinarius, possunt libere confiteri, sicut fideles saeculares. Confessarius ordinarius debet habere sequentes con­ diciones : a) Sit aetatis saltem 40 annorum, nisi Ordinarius ex rationabili causa ab hac condicione aetatis dispensaverit; emineat morum integritate et prudentia 31e. b) Sit regulariter deputatus non ultra triennium. Ab hac condicione dispensare potest episcopus (vel Ordinarius) pro altero vel etiam tertio triennio, si adsit penuria sacerdotum idoneorum, vel maior pars religio­ sarum per secreta suffragia id petierit. Si triennium (vel ex dispensatione alterum et tertium triennium) confessarii ordinarii finitum est, non potest idem confessarius ad idem munus in eadem communitate deputari nisi post annum. (Extraordinarius autem confessarius immediate ut ordinarius eligi potest; non autem vice versa.) 317 c) Sit ex clero vel saeculari vel regulari, dummodo tamen nullam habeat in easdem religiosas potestatem in foro externo. Ergo excluduntur a mu­ nere confessarii (sive ordinarii sive extraordinarii) e. gr. episcopi, vicarii generales, superiores regulares etc. pro suis subditis318. 2. Pluries in anno (saltem quater) unicuique religiosae communitati detur confessarius extraordinarius, ad quem omnes religiosae accedant oportet, saltem ut benedictionem accipiant, si nolint apud ipsum confiteri. Non est limitatum quoad tempus munus confessarii extraordinarii. Ipse debet esse praeditus iisdem qualitatibus ac confessarius ordinarius318. 3. Praeter confessarium ordinarium et extraordinarium deputentur a loci Ordinario unicuique domui religiosae aliquot confessarii supplentes, quos religiosae in casibus particularibus confessionis peragendae causa facile vocare queant 320. 4. De confessario occasional!. Mulieres religiosae ad suae conscientiae tranquillitatem possunt in qualibet ecclesia vel oratorio etiam semipublico321 vel in alio loco pro mulierum confessionibus legitime desti­ nato (non autem in alio loco et ne valide quidem * 823) confessionem peragere apud quemvis confessarium pro mulieribus approbatum. Superiorissa neque id prohibere neque de ea re inquirere potest, ne indirecte quidem; religiosae autem nihil referre tenentur superiorissae de confessione peracta 328. 5. Etiam confessarius specialis (qui inter supra recensitos non continetur) est facile ab Ordinario concedendus, si et quamdiu aliqua religiosa ad animi sui quietem et maiorem in via Dei progressum id petierit 82‘. Immo religiosae graviter aegrotantes possunt etiam sine licentia Ordinarii et Superiorissae arcessere confitendi causa quemlibet sacerdotem ad mulierum confessiones excipiendas approbatum. Nihil obstat, ne confessarius ordinarius, qui non­ dum explevit annum a cessatione sui officii 325, concedatur tamquam con­ fessarius specialis vel moderator conscientiae. 6. Deputatio confessarii ordinarii vel extraordinarii pertinet ad episcopum loci. Sin autem aliqua communitas religiosa subiecta est iurisdictioni supe3,0 Cod. iur. can. c. 524, § 1. 317 Ib. § 2. 318 Ib. § 1. 818 Ib. c. 521. 320 Ib. § 2. 821 Cf. S. C. de Rei. d. 3 Iui. 1916 ad I. 823 Pontificia Cotum, d. 24 Nov. 1920 et 28 Dec. 1927 (Acta Ap. Sed. XII 575, XX 6x) et d. 12 Febr. 1935 (Acta Ap. Sed. XXVII 99). 833 Cod. iur. can. c. 522. 888 Cf. S. C. de Rcl. d. 22 Apr. 1917 (Acta Ap. Sed. IX 277) et Cod. iur. can. C. S3O, § 2. 838 Cf. supra 1 b. 298 Tract. V. De poenitentia. rioris regularis, tunc officium huius est praesentare confessarios, sed ad episcopum loci pertinet concedere potestatem audiendi confessiones his con­ fessants praesentatis ·*·. 7. Confessarii omnes omnino ne se immisceant interno vel externo regimini communitatis 327. 8. Loci Ordinarius potest ob gravem causam quemcumque confessarium religiosarum mulierum amovere; nec tenetur causam amotionis cuiquam significare (excepta S. Sede, si ab ea requiratur). De amotione autem debet superiorem regularem monere, si moniales regularibus subdantur,,e. § 5· De restrictione iurisdictionis. Praenotamen. lurisdictio diversis modis restringi seu limitari potest, nempe quoad personas, si excipiuntur a iurisdictione e. gr. moniales; quoad locum, si jurisdictio e. gr. limitatur ad talem districtum; quoad tempus, si conceditur potestas audiendi confessiones e. gr. ad triennium; quoad certa peccata, si confessarius nequit ab istis absolvere; quae quidem ultima re­ strictio iurisdictionis vocari solet reservatio casuum, de qua nunc tractandum est, relictis tribus aliis restrictionibus, quae facile intelliguntur sine speciali explicatione. 418 Reservatio casuum. Reservatio casuum, prout nunc de illa loqui­ mur, est avocatio alicuius casus (peccati vel censurae) ad proprium tribunal reservantis, ita ut nemo absolutionem impertire valeat nisi ipse reservans, eius successor aut superior in officio, vel eius delegatus. A nonnullis auctoribus definitur reservatio casuum: negatio potestatis ab­ solvendi a certis peccatis, concessa potestate absolvendi a ceteris. Sed haec definitio non primarium sed secundarium effectum reservationis exprimit, cum primaria nota eius sit avocatio ad proprium et speciale tribunal329. — Sive autem primarius sive secundarius reservationis effectus consideretur, reservatio immediate et primario afficit confessarium, cuius potestas limi­ tatur ; mediate attingit etiam poenitentem, qui pro absolutione obtinenda adire debet tribunal superioris. 419 Modus reservationis. Duplex distinguitur modus reservationis, nempe ratione censurae et ratione peccati. Priores reservationes vocan­ tur censurae reservatae, posteriores vero peccata reservata. Iuxta vigentem disciplinam omnes casus Summo Pontifici reservati sunt re­ servatae censurae (excepto uno). Econtra casus ab ipsis episcopis reser­ vati solent esse reservata peccata. Etenim praeter censuras a iure episcopis reservatas episcopi possunt quidem, sed non solent alias cen­ suras easque reservatas ferre. In praxi uterque modus reservationis est bene distinguendus, cum in utroque modo diversa requirantur et ad in­ currendam et ad absolvendam reservationem. 420 Finis reservationis est bona disciplina populi christiani, qui hoc modo salutariter deterretur a peccatis atrocioribus, et ipsis commissis efficacius curatur. »»· Cod. iur. can. c. 525. ·” Ib. c. 524, § 3. «· Ib. c. 527. ·’» Ib. c. 893· Caput ΙΠ. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. $ 5. 299 De hac re docet Concilium Tridentinum”0: «Magnopere ad Christiani populi disciplinam pertinere sanctissimis patribus nostris visum est, ut atrociora quaedam et graviora crimina non a quibusvis, sed a summis dumtaxat sacerdotibus absolverentur." Quae quidem disciplina optime obtinetur cum ex parte confessarii tum ex parte poenitentis. Sic enim quaedam graviora et perniciosiora peccata reservantur iudicibus superio­ ribus excellentiore prudentia et experientia praeditis; poenitentes autem istis peccatis gravati recipiunt poenam medicinalem, quia debent in se sumere onus recurrendi ad altiorem confessarium, qui non solet absolu­ tionem impertire nisi maiore poenitentia salutari imposita. Nihilominus, licet reservatio casuum sit in se optima, hodie est parce adhibenda, cum fides facta sit ita frigida, ut poenitentes saepe non multum curent de reservatione, et cum ex casibus reservatis occurrentibus confessario non parvum onus accrescat. Quare S. Officium adhortatur Ordinarios, ne, „generatim loquendo, extraordinario huic remedio manus velint apponere nisi re in synodo dioecesana discussa, vel, extra synodum, auditis Capitulo Cathedrali et aliquot ex probatioribus ac prudentioribus suae dioecesis animarum curatoribus, de vera reservationis necessitate aut utilitate in Domino convincantur."831 Potestas reservandi casus competit: a) Summo Pontifici pro tota Ecclesia, qui sibi complures censuras, sed nonnisi unum peccatum reservavit, scii, calumniosam denuntiationem confessarii232. Casus, qui Summo Pontifici reservantur, solent vocari casus papales. b) Episcopis pro sua dioecesi83S. Sed casus isti episcopales ne sint 1. nisi peccata vere atrociora et externa eaque specifice determinata, ut e. gr. homicidium, periurium, gravis percussio parentum etc.; 2. nimis numerosi (ad summum quattuor 834); 3. casus, qui iam Summo Pontifici sunt reservati, aut quibus censura (etsi nemini reservata) a iure imposita est. Hos ultimos tamen casus (i. e. quibus a iure adnexa est censura nemini reservata) possunt episcopi sibi reservare, si id omnino necessarium videtur33S. Haud immerito censent complures auc­ tores reservationem, qua episcopus sibi reservat casum iam Romano I 'ontifici reservatum, esse et illicitam et invalidam, quia videtur incongruum, ut episcopus sibi reservet casum, a quo nec ipse propria auctori­ tate valet absolvere. Quare infert Noldin-Schmitt380: «Possunt ergo confessarii, qui habent potestatem absolvendi a casibus papalibus, ab his absolvere, etsi episcopus eos sibi reservasset." 880 Sess. 14, c. 7 de poenit. (Dene. n. 903). 881 Instructio d. 13 Iui. 1916 (Acta Ap. Sed. VIII 313 sqq.). Idem statuit Cod. iur. can. c. 895. 888 Cf. infra n. 467. 888 Ita constat ex Cone. Trid. sess. 14, can. 11 de poenit.: „S. q. d. episcopos .... . habere ius reservandi sibi casus, nisi quoad externam politiam; atque ideo < anuum reservationem non prohibere, quominus sacerdos a reservatis vere ab­ solvat, A.S." (Dene. n. 921). 888 Ita S. Officium in Instructione supra citata n. 2; Cod. iur. can. c. 897. 888 Ita S. Offic. 1. c. n. 4; Cod. iur. can. c. 898. 880 Dc 888 881sacr.* * * * *’* n. * 373. 421 300 Tract. V. De poenitentia. Vicarius capitularis nequit casus reservare; vicarius autem generalis hoc non potest, nisi habeat speciale mandatum38T. c) Superioribus generalibus religionum clericalium exemptarum et Abbati sui iuris 337 338*. Ordinarie non potuerunt sibi reservare nisi n casus sic dictos Clemen­ tines 338 : i. apostasia a religione; 2. nocturna ac iurtiva e monasterio egressio; 3. veneficia; 4. proprietas contra votum paupertatis, quae sit peccatum mortale; 5. furtum mortale de rebus monasterii; 6. lapsus carnis voluntarius opere consummatus; 7.iuramentum falsum in iudicio legitimo; 8. procuratio, consilium vel auxilium ad abortum foetus animati, etiam effectu non secuto; 9. occisio, vulneratio vel gravis percussio cuiuscumque personae; 10. falsificatio manus vel sigilli officialium monasterii; n. mali­ tiosum impedimentum, retardatio aut apertio litterarum a superioribus ad inferiores vel ab inferioribus ad superiores directarum. — Si adfuit gravis causa reservandi alios casus, requirebatur consensus consilii generalis. Hodie autem superiores religiosi non videntur posse sibi reservare nisi tres vel ad summum quattuor casus; immo casus reservati ex iure parti­ culari ordinum religiosorum videntur esse parvae utilitatis practicae, cum quilibet confessarius ab Ordinario loci approbatus illos absolvere valeat, ut supra n. 416 dictum est. 422 Condiciones ad reservationem requisitae340. Ad hoc, ut peccatum censeatur reservatum, requiritur, ut sit: a) Mortale. Quia esset inutile reservare peccatum veniale, quippe quod nemo tene­ atur confiteri. b) Externum, etsi occultum. Licet Ecclesia possit reservare etiam peccata interna, tamen hoc numquam facit, cum talis reservatio parum utilis sit311. c) Specifice determinatum. Scii, requiritur, ut verba reservationis in stricto sensu verificentur. Hinc e. gr. si incestus est reservatum peccatum, requiritur, ut adfuerit vera copula carnalis, et quidem scienter incestuosa. Ergo si facti sunt soli tactus impudici, aut si copula quidem habita est sed sine scientia incestus, pec­ catum non est reservatum. d) Certum. Ergo si peccatum fuit dubium vel dubie mortale, non est reservatum. 423 Ignorantia reservationis. Celebris est quaestio, num incurratur reservatio ab illo, qui commisit quidem peccatum, sed cum ignorantia non graviter culpabili reservationis. Respondetur cum distinctione: negative, si agitur de censuris re­ servatis a iure communi; affirmative in peccatis, quae episcopus iure proprio sibi reservat, nisi tamen ipse aliter statuerit. 337 Cod. iur. can. c. 893. 333 Ib. c. 896. 338 Clementis VIII Const. ..Sanctissimus" d. 26 Maii 1593. 3,0 Cod. iur. can. c. 897. 341 Cf. Bened. XIV, De syn. diocc. 1. 5, c. 5, n. 5; Dom. Soto, In 4, diet. 18, q. 2, a. 5; Instructio S. Offic. d. 13 lui. 1916. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. $ 6. SOI Prima pars responsionis hodie communissime a theologis docetur, saltem si ipsa censura ignoratur sine gravi culpa * 343. Ratio est, quia censura non plectuntur nisi contumaces, i. e. scienter legem ecclesiasticam transgredientes 313. — Sin autem episcopus ipse (pro­ prio iure) peccatum cum censura sibi reservat, quod raro accidit, tunc attendenda est intentio ipsius episcopi, a quo unice dependet, utrum velit ignorantes ligare necne. Altera pars responsionis non est quidem certa, sed probabilior, ideoque reservatio a) peccati, quod episcopus sibi reservat sine cen­ sura, b) peccati calumniosae denuntiationis confessarii, in quantum est peccatum S. Sedi reservatum, incurritur etiam ab ignorantibus hanc reservationem. Ita S. Alphonsus3**. Ratio autem est, a) quia reservatio non tantum est poena medicinalis, sed est etiam (et quidem principaliter) ligamen confes­ sarii, cuius iurisdictio in isto casu limitatur; b) quia reservatio videtur esse ad instar legis irritantis aut inhabilitantis, a qua nulla ignorantia excusat3*5. Unde in praxi poenitens, qui commisit tale peccatum episcopo reservatum, non est a simplici confessario absolvendus, nisi adsit casus necessitatis3·®. Aliquando tamen episcopus ignorantes tacite vel expresse eximit a reservatione. Tacita exemptio admitti potest, si episcopus per­ mittit, ut in suo seminario doceatur sententia de ignorantia excusante. In praxi hodie omnes fere episcopi explicite declarant, utrum velint igno­ rantiam reservationis excusare necne. Sic e. gr. ante Codicem episcopi Trevirensis, Brixinensis, Lausannensis, Basileensis, Sangallensis, Curiensis etc. declaraverunt ignorantiam non excusare; econtra archiepiscopus Coloniensis, episcopus Sedunensis etc. declaraverunt eam excusare. Quare attendenda est hac in materia praxis uniuscuiusque dioecesis. Ceterum praecipit Cod. iur. can. c. 899, § 1, ut Ordinarii quo meliore iis videatur modo curent ut deducantur reservationes ad certam fidelium notitiam. Multi autem Ordinarii iam non statuunt ullas reservationes, quippe quae parvas aut nullas utilitates afferant in nonnullis regionibus. § 6. De absolutione a casibus reservatis. I. In articulo vel etiam periculo 347 mortis omnis reservation ' essat, ita ut quilibet sacerdos (etiam praesente confessario facul··’ Cf. Cod. iur. can. c. 2229. Si quis autem sciens censuram ignorabat eam <-r.se reservatam, probabilius reservationem incurrit. Cf. S.Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 580. 343 Cf. infra in tractatu de censuris. ’·* Theol. mor. 1. 6, n. 581. Contrarium docet Gopfert-Staab, Moraltheol.® 111 147. 3,5 Cod. iur. can. c. 16, § 1. 343 Cf. infra n. 427. 3,7 Periculum mortis censetur quicumque casus, in quo probabiliter timetur |n<> vita, licet postea innotescat verum fundamentum timoris non adfuisse. Tale i" lieulum mortis exsistit e. gr. in gravi infirmitate, in partu difficili, in proelio Instante, in statu bellicae convocationis. Ad quaesitum episcopi Virodunensis : ,,Utrum miles quicumque in statu bellicae convocationis seu, ut aiunt, mobilisa1 Ionis constitutus, ipso facto aequiperari possit iis, qui versantur in periculo mortis, ita ut a quovis obvio sacerdote possit absolvi?" respondit S. Poenitenthuia d. 18 Martii 1912 et d. 29 Maii 1915: ..Affirmative, iuxta regulas a probatis auctoribus traditas" (Acta Ap. Sed. VII a8a). 302 Tract. V. De poenitentia. tatem habente3ts) possit absolvere bro foro interno a quolibet peccato et a quavis censura. Sic enim statuit Concilium Tridentinum „Pie admodum, ne hac ipsa occasione aliquis pereat, in eadem Ecclesia Dei custoditum semper fuit, ut nulla sit reservatio in articulo mortis, atque ideo omnes sacerdotes quoslibet poenitentes a quibusvis peccatis et censuris absolvere possunt." Si tamen huiusmodi moribundus postea convaluerit, tunc, si fuit absolutus a censura vel ab homine vel specialissimo modo Romano Pon­ tifici reservata, debet postquam convaluerit, (infra mensem) sub poena reincidentiae in eandem censuram, sive per se sive per confessarium recurrere ad S. Poenitentiariam eiusque mandatis oboedire, vel denuo absolutionem petere ab habente facultatem absolvendi ab huiusmodi censuris 348 *350. Hic ultimus agendi modus sane praestat, si talis confes­ sarius facile inveniri potest. Moribundus, qui absolutus tst a quocumque alio casu (et notanter a peccato Summo Pontifici reservato sine cen­ sura), iam ad nullum recursum tenetur. Nota. Per se patet recursum semper esse necessarium: a) Si agatur de censura lata ab homine, quia tunc nequit absolutio defini­ tiva dari nisi ab ipso, qui tulit censuram, aut ab eius superiore aut succes­ sore aut specialiter delegato. b) Si agatur de censuris notoriis, quia tunc scandalum est reparandum, prout legitimus superior determinaverit. II. Extra articulum mortis statuta sunt diversa, prout agitur de absolutione casuum papalium vel episcopalium. 425 i. Absolutio casuum papalium. a) Cardinales ex privilegio concesso atque ad modum praerogativae ipsi dignitati cardinaliciae adnexo, absolvere possunt ubique terrarum quoslibet poenitentes a quibuslibet peccatis et censuris, exceptis tantum a) censuris specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatis et /?) illis, quae adnexae sunt revelationi secreti S. Officii8S1. b) Episcopi vel Ordinarii (e. gr. Provinciales in religionibus clerica­ libus exemptis) possunt in casibus occultis per se aut per alium dele­ gatum remittere omnes poenas et censuras latae sententiae iure com­ muni statutas, exceptis censuris specialissimo vel speciali modo Sedi Apostolicae reservatis Recursus ad S. Sedem postea non est neces­ sarius, ut patet. 348 Cf. S. Offic. d. 29 Iulii 1891 : „Non sunt inquietandi, qui tenent validam esse absolutionem in articulo mortis concessam a sacerdote non approbato, etiam quando facile advocari seu adesse potuisset sacerdos approbatus." Ex quibus verbis haud obscure cernitur huiusmodi absolutionem simplicis sacerdotis non solummodo esse validam, sed etiam licitam accedente rationabili causa (cf. Cod. iur. can. c. 882). 340 Sess. 14, c. 7 de poenit. (Dens. n. 903). 880 Cod. iur. can. c. 882 et 2252. Convalescentia adepta, recursus videtur esse faciendus infra mensem, cum praescribatur faciendus ad normam recursus in casibus urgentioribus. 451 Cf. infra n. 494. “* Cod. iur. can. c. 2237, § 2. Caput ΙΠ. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. $ 6, 303 Quomodo episcopus possit in foro externo absolvere ab haeresi etc., dicetur infra n. 507. c) Quilibet confessarius in casibus urgentioribus, in quibus absolutio differri nequeat sine poenitentis gravi incommodo, potest directe ab­ solvere ab omnibus casibus a iure (et non ab homine) reservatis, ea lege tamen, ut absolutus teneatur sub poena reincidentiae sive per se sive per confessarium recurrere infra mensem (c. 34, § 3) vel ad S. Poenitentiariam vel ad episcopum habentem speciales facultates, vel novam petere absolutionem a confessario habente potestatem absolvendi ab his casibus. Si tamen iste recursus est moraliter impossibilis, iam simpliciter aufertur censura sine ulla alia obligatione recursus 358; cf. tamen infra sub e. Casus huiusmodi urgentiores sunt e. gr., quando omnia parata sunt ad nuptias, quae proinde differri nequeunt, et alteruter sponsus con­ fitetur peccatum reservatum; vel si sacerdos complicem suum absolvit nec potest abstinere a Missa dicenda sine scandalo vel diffamatione. Censetur etiam ratio sufficiens et casus urgentior, si est durum pro poenitente permanere in statu peccati mortalis per tempus necessarium ad petitionem et concessionem facultatis absolvendi a reservatis351, e. gr. per duos aut etiam per unum diem. De absolutione criminis commissi per calumniosam denuntiationem confessarii speciales condiciones appositae sunt ut infra n. 468 dicetur. Superiores locales et confessarii regulares ex iure communi iam nullam specialem facultatem habent in absolutione casuum S. Pontifici reservatorum relate ad poenitentes etsi ad proprium ordinem pertinentes 365. Quaenam sit eorum potestas ex iure particulari aut ex speciali induito, dependet ex privilegio obtento. Superiores autem maiores, e. gr. Provinciales, in religio­ nibus clericalibus exemptis, utpote veri Ordinarii, possunt suos subditos in casibus occultis absolvere a censuris S. Sedi simpliciter reservatis. Notanda circa recursum, a) Recursus ad S. Poenitentiariam vel ad 426 episcopum habentem speciales facultates potest fieri vel ab ipso poeni­ tente vel ab aliquo confessario, quem poenitens elegerit. β) Si recursus fit ad episcopum aut eius vicarium generalem, ante omnia curandum est, ne sigillum sacramentale violetur. y) Non sufficit recursus ad confessarium privilegiatum, qui habet facultatem absolvendi a casibus papalibus 36°. Attamen nihil obstat, quo­ minus poenitens talem confessarium adeat, peccatum reservatum con­ fiteatur et absolutionem ab illo recipiat. Qua obtenta iam non tenetur poenitens postea stare aliis mandatis supervenientibus ex parte su­ perioris, ad quem forte iam factus erat recursus35T. **6· Ita S. Offic. d. 23 lunii 1886; 19 Aug. 1891; 9 Nov. 1898; 5 Sept. 1900; 6 Sept. 1909; Cod. iur. can. c. 2254. Casus papales hic intelliguntur : omnia Summo Pontifici reservata peccata, censurae et eae irregularitates, quae sequuntur harum censurarum violationem. ··· S. Offic. d. 16 lunii 1897. 366 S. Poenit. d. 5 Dec. 1873. ··· S. Offic. d. 19 Dec. 1900. ·” Cod. iur. can. c. 2254, § 2. 304 Tract. V. De poenitentia. δ) Recursus essentialiter comprehendit duo, sc.: submittere casum superiori competenti atque stare eius mandatis. Si poenitens alterutrum ex gravi negligentia omisit, iterum incidit in eandem censuram. Hinc e. gr. si poenitens ex gravi negligentia non redit ad confessarium, qui ipsius nomine ad S. Poenitentiariam scripsit, videtur iterum incurrere eandem censuram; cf. infra n. 430. ε) Si recursus est moraliter impossibilis, quod solet accidere in Mis­ sionibus, Exercitiis aliisque casibus, quando poenitens laicus sine gravi incommodo nequit redire ad eundem confessarium, absolutio dari po­ test absque obligatione recursus. Tunc autem confessarius duo debet observare: 1. debet iniungere de iure iniungenda, e. gr. reparationem damni aut scandali forsan orti, vitationem proximae occasionis pec­ candi etc.; 2. debet imponere pro censura incursa specialem poeni­ tentiam et satisfactionem, et quidem peragendam intra congruum tem­ pus a confessario determinatum sub poena reincidentiae in censuram80S. Attamen si poenitens sine gravi culpa hanc satisfactionem et poeniten­ tiam non peregerit intra tempus determinatum, e. gr. propter aegri­ tudinem, non videtur reincidere in censuram, quippe quae non infligatur nisi propter gravem culpam. — Poenitens autem sacerdos, qui absolvit suum complicem in peccato turpi, non excusatur a recursu, saltem si ipse potest sine vere gravi incommodo Romam scribere et responsum petere sub ficto nomine859. ζ) Etsi non est prorsus necessarium, tamen multo melius est ad S. Poeni­ tentiariam scribere litteras latino idiomate, huius vel similis tenoris: Eminentissime Princeps. Titius contraxit censuram specialissime Sedi Apostolicae reservatam propter attentatam absolutionem unius complicis, quod ter fecit. Pariter contraxit irregularitatem, quia violavit censuram exercendo sacros ordines. Sed ab hoc delicto et adnexa censura nunc prima (vel iam tertia) vice absolutus est. Cum enim absolutio differri non potuisset propter infamiam vitandam, et Titius aliunde rite dispositus esset, absolutionem recepit. Nunc vero se sistit ad oboediendum Ecclesiae mandatis. Rescriptum velit Eminentia Vestra mittere ad confessarium infra scriptum. Fribourg (Suisse) N. N. parochus Rue de Romont 10 die i Martii 1928. Exterior inscriptio litterarum : Α1Γ Eminentissimo Cardinale Penitenziere Maggiore. Palazzo del Sant’ Uffizio. Roma. — Melius est, etsi non sit necessarium, includere in litteris expensas postales, quae necessariae sunt pro rescripti expeditione. Ipsum autem rescriptum semper gratis conce­ ditur a S. Poenitentiaria, quae aliquando illud mittit ad confessarium quidem subscriptum, sed cum duplici involucro (enveloppe). Interius involucrum sigillo munitum inscriptum est: „Discreto viro confessario ex approbatis ab Ordinario loci." Tunc confessarius nequit ipsemet re­ *»· Cod. iur. can. 1. c. »»· S. Offic. d. 3 lunii 1899; Cod. iur. can. c. 2254, § 3; cf. Cappello, De cen­ suris* n. 131. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. § 6. SOS serare hoc interius involucrum sine explicita vel implicita licentia poeni­ tentis, cui debet illud tradere et cuius erit pro exsecutione eligere con­ fessarium quem maluerit ex approbatis. In praxi tamen poenitens solet pro ista exsecutione eligere primum confessarium. 2. Absolutio casuum episcopalium. 427 Imprimis distinguendi sunt casus, qui a iure episcopis reservantur (sc. novem infra n. 522 allati), a casibus, quos episcopus sibi propria auctoritate reservat. Inter hos ultimos iterum distinguendi sunt casus, qui sunt reservati cum censura, ab iis, qui ut peccata reservantur. a) Casus, qui ex iure episcopo reservantur cum censura, possunt absolvi sicut casus papales. Ita sententia ex praescripto Cod. iur. can. hodie certa et tuta in praxi. Ergo in periculo mortis sine ulla ulteriore obligatione; in casibus autem urgentioribus sub poena reincidentiae, nisi infra mensem recursus ad epi­ scopum fiat. Ratio huius solutionis est responsum S. Officii d. 23. lunii 1886, quod praxim veterem de absolutione casuum reservatorum penitus mutavit, et quod confirmatum est in Cod. iur. can. c. 2254. Ibi enim cen­ surae omnes indiscriminatim absolvendae indicantur. Sententia probabilior et tuta in praxi docet confessarios regulares mendi­ cantes omnesque illos, qui participant privilegia mendicantium, posse ab­ solvere a casibus ex iure episcopo reservatisaeo; sed regulares non possunt sine speciali facultate obtenta absolvere a casibus, quos episcopus propria auctoritate sibi reservavit ··*. b) Casus, quos ratione peccati proprio iure episcopus sibi reservat8e2, directe absolvi possunt: a simplici confessario, a) quoties facultas nequit peti a legitimo superiore absque gravi poenitentis incommodo aut sine periculo vio­ lationis sigilli sacramentalis, β) quando tales casus accusantur ab aegrotis, qui domo excedere non valent, aut y) a sponsis confitentibus matrimonii ineundi causa, <5) quando a legitimo superiore denegata luerit facultas absolvendi petita pro aliquo casu determinato, ε) extra territorium reservantis, etiamsi dumtaxat ad absolutionem obtinendam poenitens ex eo discesseritsea. a Missionariis tempore, quo sacras Missiones ad aliquem populum haberi contingit. Idem videtur valere de tempore exercitiorum spiri­ tualium, quae aequiperantur Missionibus. a parocho aliisque, qui nomine parochi in iure censentur toto tem­ pore ad praeceptum paschale adimplendum utili. a Canonico poenitentiario et vicariis foraneis (vulgo decanis ru­ ralibus). Canonico enim isti facultas absolvendi competit ipso iure; vicariis autem foraneis committenda est per episcopum, qui iis conCf. nostrum Man. iur. can.6 q. 245 (c); Noldin, De poenis eccl.u n. 95 ··' Clementis X Const. ..Superna" d. 21 lunii 1670. ··’ Vocantur aliquando a Nobis reservati. ·■· Cod. iur. can. c. 900. ΡκΟμμ». Man.Thool. tnor. Ut. 20 3o6 Tract. V. De poenitentia. cedat etiam licentiam hanc facultatem subdelegandi in proprio districtu, pro casu particulari 384. 428 Nota. I. Si confessarius (etiam cum ignorantia crassa), ignorans vel non advertens reservationem, poenitentem a censura ac peccato absolvat, abso­ lutio censurae valet, dummodo ne sit censura ab homine aut censura specialis­ simo modo S. Sedi reservata 366. Immo etiam absolutio a peccato valet; nam, si quis fuit a censura absolutus, reservatio peccati penitus cessat 368. Idem creditur (contradicentibus aliquibus), si confessarius ignorans absolvit a pec­ cato reservato sine censura3™'. 2. Poenitens, qui ex inculpabili oblivione omisit peccatum reservatum in confessione apud confessarium privilegiatum instituta, valide absolutus est. Tenetur tamen postea in confessione manifestare peccatum omissum, quod autem non iam est reservatum. Ratio est, quia confessarius privilegiatus censetur absolvere poenitentem rite dispositum. lamvero poenitens inculpa­ biliter obliviscens peccatum reservatum, fuit rite dispositus. Ergo absolutus est ab omni peccato etiam reservato. Idem videtur dicendum, si hoc modo confessio facta est apud confessarium simplicem, nisi tamen agatur de cen­ sura specialissime S. Sedi reservata387. Aliter res se habet, si poenitens sacrilege confessus est: Si enim peccatum reservatum sacrilege reticuit, illud non est remissum368; sin autem peccatum reservatum candide mani­ festavit et sacrilegium ob aliam causam commisit, reservatio ipsa videtur esse ablata, cum habens facultatem absolvendi de illa rite judicaverit et satisfactionem congruam imposuerit. In sequenti igitur confessione poenitens debet repetere totam accusationem et fateri sacrilegium commissum, sed iam a simplici confessario absolvi potest. De hac re optime dicit S. Alphonsus ,,Alius est finis confessionis, alius reservationis. Finis confessionis est, ut remittatur peccatum; finis autem principalis et directus reservationis est, ut huiusmodi peccata reservata committentes subiciantur iudicio superioris. Ergo cum subditus peccatum suum superiori defert et poenitentiam ab eo impositam acceptat, etiamsi sacrilege confiteatur, iam obtinetur finis reser­ vationis, quamvis non remittatur peccatum. Quod autem peccator ex tali iniquitate commodum reportet, hoc per accidens evenit. Nam licet superior ex voluntate interpretativa nollet auferre reservationem, si sacrilegium agno­ sceret, tamen ex voluntate actuali tunc iam vult auferre." — Excipitur, si quis tempore iubilaei sacrilege confessus est peccatum reservatam con­ fessario simplici; nam tempore iubilaei solummodo illi poenitentes fruuntur privilegio absolutionis recipiendae a quocumque confessario, qui volunt ad­ implere omnia, quae praescribuntur ad lucrandum iubilaeum. Porro imprimis praescribitur confessio bona. Ergo propter confessionem sacrilegam poeni­ tens amittit omnes gratias omniaque privilegia iubilaei. 3. Confessarius, qui scienter vel cum ignorantia affectata sine necessi­ tate absolvit a casibus reservatis, de quibus absolvendi facultatem non habet, graviter peccat, cum quia legem gravem Ecclesiae laedit, tum quia sacramentum poenitentiae exponit nullitati ; insuper ipso facto suspensus est ab audiendis confessionibus 370; immo si praesumeret illegitime absol-*360 866 Ita Instructio S. Offic. d. 13 Iulii 1916, n. 7 supra citata et Cod. iur. can. c. 899, § 2. 363 Cod. iur. can. c. 2247, § 3. 366 Ib. c. 2246, § 3. s«e« Cf. Cappello 1. c. n. 593. 367 Cod. iur. can. c. 2249, § 2. 666 Ib. 360 Theol. mor. 1. 6, n. 598. 370 Cod. iur. can. c. 2366. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. I. § 6. 307 vere a casibus specialissimo vel speciali modo Summo Pontifici reservatis, incurreret excommunicationem Papae simpliciter reservatam, ut infra n. 520 in tractatu de censuris dicetur. De absolutione peregrinorum a casibus reservatis specialis diffi-429 cultas fuit. Hodie tamen regula generalis unice vera est haec: Pere­ grini prorsus eodem modo absolvuntur sicut indigenae. Ita praesertim ..Vindiciae Alphonsianae" p. 552 recte docuerunt contra impetus Ballerinianos. Si agitur de casibus papalibus, omnes theologi ad­ mittunt hanc regulam, cum tunc habeatur jurisdictio delegata ab ipso Summo Pontifice, qui est superior aeque indigenarum ac peregrinorum. Sin vero agitur de casibus episcopalibus, olim inter auctores fuit magna dissensio. Communior autem et vera sententia, quae etiam in praxi observatur, docet iurisdictionem tunc esse delegatam a iure atque limitatam iuxta facultates concessas ab episcopo loci, ubi confessio instituitur. Proinde confessarii iam non solent quaerere e poenitentibus, utrum sint indigenae an peregrini, sed quemlibet tractant sicut indigenam. Unde e. gr. Petrus peregrinus e dioecesi A, ubi peccatum sodomiae est reservatum, confitens hoc peccatum in dioecesi B, ubi hoc peccatum non est reservatum, valide et licite a simplici confes­ sario semper absolvitur®71. Econtra si idem peccatum non est reservatum in dioecesi A, sed in dioecesi B, Petrus confitens in hac dioecesi B non potest absolvi a simplici confessario, quippe cuius iurisdictio ab episcopo dioecesano limitata sit quantum ad peccatum sodomiae. Ratio est, quia poenitens habetur ut reus. Porro reus apparens in tribunali non iudicatur iuxta leges patriae, sed iuxta leges tribunalis, ubi comparet. Peregrinus igitur tenetur reservationibus loci, ubi confitetur S7a, nisi tamen confiteatur apud proprium parochum vel Ordinarium in eodem loco peregrinantem. Notanda in praxi. 1. Confessarius audiens casum S. Sedi vel Ordi-430 nario a iure reservatum imprimis investiget, num omnes condiciones pro reservatione requisitae adsint, scii, scientia censurae, peccatum grave, externum, consummatum, certum. Quodsi manet aliquod fun­ datum dubium, casus non est reservatus. Sin autem omnes condiciones requisitae adsunt, tunc investigandum est, num sit casus urgentior necne. Si non est casus urgentior, poenitens nequit absolvi, sed vel ad alium confessarium privilegiatum est mittendus, vel prius petenda est facultas absolvendi. Sin vero est casus urgentior, tunc poenitens monendus est de reservatione et de obligatione infra mensem re­ currendi ad S. Poenitentiariam vel ad episcopum. Si promittit se oboedientiam praestiturum esse, absolvi potest; secus non. Potest tamen poenitens etiam se sistere alii confessario facultates speciales habenti et absolutionem petere. Quando poenitens illa, quae a S. Poenitcntiaria iniuncta sunt, non implet, peccat quidem, sed censuram denuo 171 Haec doctrina hodie definita est a S.Officio statuente: „A peccatis in aliqua dioecesi reservatis absolvi possunt in alia dioecesi, ubi reservata non sunt, a quovis confessario sive saeculari sive regulari, etiamsi praecise ad absolutionem obtinendam eo accesserint." Instructio d. 13 Iulii 1916 supra citata. Ergo poeni­ tentes possunt valide ct licite absolvi a peccatis reservatis, quamvis in fraudem legis confitendi causa migraverint in aliam dioeccsim (Cod. iur. can. c. 900, n. 3). •7* * Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed XII 575). 20 3θ8 Tract. V. De poenitentia. non incurrit, nisi a) adfuerit gravis negligentia, vel b) S. Poenitentiaria sub poena reincidentiae in censuram sua mandata dederit. Quid autem dicendum, si poenitens non obstante firma promissione non redit ad audienda mandata S. Poenitentiariae vel episcopi? Si hoc facit ex culpabili negligentia, videtur denuo censuram incurrere, quia parvi pendit recursum graviter praescriptum, qui non perficitur, donec poenitens mandata acceptaverit378. Sin autem ad confessarium non potuit redire sine magno incommodo, recursus videtur evasisse mora­ liter impossibilis ac proinde amplius non obligare et censura esse abso­ lute sublata. 2. Confessarius audiens aliquod peccatum, quod episcopus proprio iure sibi reservavit, semper fere potest absolutionem concedere poenitenti rite disposito, quippe cui semper fere oriatur grave incommodum ex absolutionis dilatione. Insuper saepe adsunt aliae supra relatae causae, propter quas reservatio episcopalis cessat. ARTICULUS II. De confessarii officiis et obligationibus. 431 Quadruplex est munus confessarii, scii, iudicis, doctoris, medici, patris. Praecipuum autem eius munus est officium iudicis, cum sacra­ mentum poenitentiae sit a Christo institutum per modum iudicii. Quoniam iudicium sacramentale non est iudicium condemnatorium, sed liberativum et in utilitatem poenitentis, confessarius debet paterno affectu poenitentem tractare, tamquam bonus medicus eius vulnera curare et tamquam doctor eius ignorantiam expellere. Confessarius exercens suum munus prae oculis habere debet a) honorem Dei, ac proinde bonum sacramenti, ita ut magna diligentia non tantum validi­ tatem, sed etiam liceitatem sacramenti procuret; b) bonum poenitentis. Nam sacramenta sunt propter homines 874. Ut autem de omnibus officiis confessarii perspicuo ordine disseramus, agemus i. de eius officiis ante actum confessionis; 2. in ipso actu confes­ sionis; 3. post confessionem. § i- De officiis confessarii ante confessionis actum. Confessarius debet se praeparare ad audiendas confessiones com­ parando sibi i. scientiam sufficientem, 2. prudentiam necessariam, 3. virtutes Christianas. 432 i. Scientia confessario necessaria. S. Alphonsus dicit87®: ..Affirmo in statu damnationis esse eum confes­ sarium, qui sine sufficienti scientia ad confessiones excipiendas se exponit." Ratio est, quia secus confessarius se exponit proximo periculo male fungendi »’» Cf. De Smet, De casibus reserv. n. 56, et S. Offic. d. 30 Mart. 1892 ad 3. Cod. iur. can. c. 888, § t. ·” Praxis confess, η. ι8. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. II. Si. 309 tam venerabili sacramento cum magno damno poenitentium. Unde Christus dicit: „Caecus si caeco ducatum praestet, ambo in foveam cadunt."370 Sufficiens illa scientia censetur, quae sacerdotem aptum reddit ad digne et fructuose administrandum sacramentum. Proinde non aequalis scientia requiritur in omnibus confessariis. Sic in casu gravis necessitatis quilibet sacerdos habet sufficientem scientiam, praesertim cum hodie nemo ad sacer­ dotium admitti soleat, qui non saltem per quadriennium studiis theologicis operam navaverit. Sed etiam extra casum necessitatis confessarius audiens confessiones in humili pago, ubi poenitentes numquam fere difficiles casus afferunt, non eget tanta scientia, quanta opus est confessario audienti con­ fessiones in magnis urbibus, ubi cuiuscumque generis poenitentes solent con­ venire. Tamquam regula generalis haberi potest: Ille confessarius praeditus est sufficienti scientia, qui a) scit casus communiter contingentes solvere et b) de difficilioribus prudenter dubitare. Confessarius non tenetur de singulis peccatis semper iudicare, utrum sint mortalia an venialia, cum hoc sit aliquando revera impossibile. Ad sufficientem scientiam theologiae moralis habendam non sufficit, ut confessarius semel subierit bonum examen, sed tenetur etiam semper semperque scientiam acquisitam novo studio conservare et augere. Nam quolibet anno novae eduntur decisiones Romanarum Congregationum, quae attendendae sunt a confessario. Hoc autem impossibile est, si con­ fessarius non est assiduus in studio. Nec dicatur sufficere sanum sensum seu naturalem prudentiam ad casus solvendos, quia tot positivae leges in materia sacramentorum, iustitiae, praeceptorum etc. applicandae sunt, ut naturalis prudentia prorsus non sufficiat. Neque etiam sufficit sola ex­ perientia, nam nisi continuum studium dirigat experientiam, necessario committuntur multi errores. Unde recte quis dixit: „Diuturna experientia confessarii, qui studio et scientia careat, vetustas erroris est", et Bene­ dictus XIV dicit 377 : „aliquos sacerdotes, qui initio praeclarissime confes­ sarii munus susceperint, inde post diuturnum tempus omni studiorum cura neglecta, pristinam moralis theologiae scientiam amittere, ita ut, qui in eiusmodi arte peritissimi fuerant, tandem exigua confusaque ipsius artis scientia primisque rudimentis instructi vix inter tirones adnumerentur". Quae cum ita sint, peccat confessarius, qui per longum tempus negligit studium theologiae moralis, quoniam se exponit proximo periculo com­ mittendi graves errores et nocendi poenitentibus. — Ad fovendam scien­ tiam moralem in sacerdotibus ius ecclesiasticum praescribit, ut saepius in anno habeantur collationes seu conferentiae pastorales, in quibus de rebus moralibus tractatur378. 2. Prudentia accedat scientiae oportet. 433 Nam ars artium est regimen animarum. Prudentia est recta ratio agibilium, i. e. eligit optima media ad finem obtinendum. lamvero finis a con­ fessario obtinendus est imprimis salus animarum. Quapropter confessarius curet, ut unicuique poenitenti apta media salutis consulat praescribatque. Hoc autem impossibile est, si confessarius non cognoscit indolem cuiusque poenitentis. Sit ergo confessarius prudens a) in interrogationibus faciendis, praesertim in rebus, quae sextum Decalogi praeceptum attinent; b) in iudicio ferendo, in quantum attente considerat omnes circumstantias cum peccatorum 3711 Matth. 15, 14. ·” Instit. 3a, n. 4, ·’· Cod. iur. can. c. 131 448 591. jIO Tract V. De poenitentia. tum peccantis; c) in remediis suggerendis; d) in consiliis dandis; e) in satisfactionibus imponendis. Media, quibus prudentia acquiritur, sunt praecipue a) oratio; quare optime agit confessarius, qui ante administrationem sacramenti poeni­ tentiae devote dicit orationem supra n. 329, nota 2, allatam; b) puritas intentionis, quae soli Deo placere studet, non autem hominibus; Deus enim illuminat eos, qui nihil quaerunt nisi res divinas; c) docilitas mentis, quae praesertim iunioribus confessariis necessaria est, et quae postulat, ut in difficilioribus casibus confessarius quaerat consilium virorum sapientium; serio autem caveat, ne laedatur sigillum. 434 3. Virtutes Christianae perquam necessariae sunt pro salutifero exer­ citio muneris confessarii. Confessarius non tantum ipse debet esse in statu gratiae sanctificantis, verum etiam opus est poenitentes dirigere in via virtutum. Porro qui ex sola theoria et non ex propria experientia cognoscit viam virtutis, non solet esse dux aptus. Praecipuae virtutes, quae decent confessarium, sunt: a) Ardens zelus animarum, qui urget illum, ita ut omnibus omnia fiat. b) Patientia indeficiens, quae sane necessaria est ad rudes instruendos, ad tepidos excitandos, ad insufficienter paratos adiuvandos. c) Fortitudo, quae non timet monere opportune importune divites et magnates, si hoc est necessarium. d) Eximia puritas. Etenim etiam nostris diebus „caro corruperat viam suam super terram" Saepissime confessarius audire debet foedissima peccata. Quodsi tunc eius mens non sit castissima, pravi motus surgentes eum alliciunt ad consensum. Praesertim autem in mulierum confessionibus audiendis omni prudentia et puritate opus est, quia secus grave periculum oritur et pro ipso confessario et pro poenitentibus. §2- De officiis confessarii in actu confessionis. 435 i. Primum officium, quod incumbit confessario in actu confessionis, est recte iudicare cum de peccatis auditis, tum de absolutione danda vel recusanda. Ad recte iudicandum non solum requiritur sufficiens scientia Theologiae moralis, verum etiam integritas confessionis. Proinde monet Rituale Ro­ manum,eo: „Si poenitens numerum et species et circumstantias peccatorum explicatu necessarias non expresserit, eum sacerdos prudenter interroget." Interrogatio autem semper debet esse: a) Moderata, quia nimiae interroga­ tiones solent exasperare poenitentem et invidiam curiositatis confessario impingere, b) Discreta et prudens tam de rebus, de quibus interrogat, quam in modo interrogandi. Debet confessarius omnia vitare, de quibus poenitentes iuste scandalizari possent’81, c) Opportuna. Generatim non ex­ pedit interrogare poenitentem ante omnino finitam accusationem, quia secus facile peccata ex oblivione omittuntur. Si tamen confessarius percipiens poenitentem tam imperfecte se accusare, ut tot quaestiones sint necessario ”· Gen. 6, 12. •80 Tit. 3, c. i, n. 16. ·"* Cf. Cod. iur. can. c. 888, § 2. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. II. § 2. 3 11 ponendae, quot non valet memoria retinere, potest etiam durante accusatione interrogare poenitentem. 2. Alterum officium confessarii est docere et monere poenitentem. 436 Confessarius docere debet poenitentem eas veritates, quae necessariae sunt ad sacramentum rite suscipiendum; ergo non solum veritates, quae sunt necessariae necessitate medii, sed etiam ea omnia, quae necessario pertinent ad contritionem, propositum, confessionem, satisfactionem etc.38’ Per se patet rudes poenitentes non egere perfecta omnino cognitione harum veritatum, sed sufficere, ut pro eorum captu saltem substantiam cognoscant. Aliquando confessarius tenetur quoque instruere poenitentes de officiis status, e. gr. de obligationibus coniugum. Si poenitens ex erronea conscientia iudicat, aliquid esse peccatum, quod revera non est tale, aut grave peccatum, quod reapse est leve, instruendus est; nam talis error est ipsi valde nocivus. Sin autem poenitens putat ali­ quid esse licitum, quod revera est illicitum, aut aliquid esse leve peccatum, quod revera est grave, tunc distinguendum est: Si talis ignorantia est vin­ cibilis et culpabilis, poenitens instruendus est, quia iam peccat ex eo, quod non expulit istam ignorantiam. Sin vero talis ignorantia est invincibilis, instruendus est poenitens, quoties inde speratur bonus fructus; nam secus poenitens committeret peccatum materiale, quod non licet permittere sine gravi causa. Quotiescumque autem ex instructione prudenter metuuntur maiora incommoda sive pro ipso poenitente sive pro tertia persona sive pro communitate, poenitens potest et debet relinqui in bona fide; secus enim ex peccatis materialibus fierent peccata formalia. Iste casus aliquando ac­ cidit in matrimonio putativo. Si enim sunt in bona fide putativi coniuges, quorum coniunctio neque dissolvi neque in legitimum matrimenium mutari potest, praestat, ut relinquantur in bona fide. Monere debet confessarius poenitentem de obligationibus necessario im­ plendis, e. gr. de restitutione facienda, de proxima occasione vitanda etc. 3. Tertium officium confessarii est disponere poenitentem ad veram 431 contritionem et emendationem. De hac re monet Rituale Romanum 383 : „Et [confessarius] ad dolorem et contritionem efficacibus verbis adducere conabitur, atque ad vitam emendandam ac menus instituendam inducet, remediaque peccatorum tradet." Si confessarius prudenter iudicat, poenitentem esse bene dis­ positum, ad nihil aliud stricte tenetur nisi ad absolutionem dandam, sed semper fere expedit omnibus innuere aliquod motivum contritionis et boni propositi. Si confessarius dubitat de sufficienti contritione poenitentis, non potest illum absolvere, nisi antea eum rite disposuerit. Quam obligationem esse gravem docet S. Alphonsus 884 dicens; „Quocirca nescio, quomodo a culpa excusari possint desides illi confessarii, qui statim ac noverint poenitentem non satis dispositum, dimittunt, nulla aut valde modica prae­ missa diligentia ad eum curandum. Dico enim, quod confessarius tenetur ex rigorosa obligatione caritatis eum disponere, quantum valet." Cum confessarius non tantum sit iudex et doctor, sed etiam medicus, debet causam morbi spiritualis investigare et deinde apta emendationis icmedia praescribere, e. gr. sacramentorum poenitentiae et eucharistiae ··· Cf. Rit. Rom. ib. n. 14. ··· Theol. mor. I. 6, n. 608. ··· Tit. 3, c. I, n. 18. 312 Tract. V. De poenitentia. frequentem receptionem, orationes determinatas, fugam occasionis, quas­ dam mortificationes etc. 438 4. Quartum officium confessarii est absolutionem dare aut denegare aut differre. Circa quae sequentia notanda sunt: a) Absolutio danda est poenitenti rite confesso et disposito, qui eam hic et nunc petit, seu qui non facile consentit in dilationem 888. Etenim confessarius poenitentis confessionem libere excipiendo iniit quasicontractum dandi absolutionem, si poenitens est rite dispositus. Unde si audita confessione poenitentis rite dispositi negat absolutionem, frangit con­ tractum et graviter peccat, saltem si inde poenitens cogitur remanere in statu peccati mortalis et hoc aegre fert. Ex iusta causa, e. gr. medicinae vel experimenti causa, potest aliquando absolutio ad breve tempus differri etiam bene disposito et consentienti, ut infra dicetur, quia hoc aliquando utile esse potest poenitenti. Sic etiam in antiqua Ecclesia absolutio interdum dilata est poenitentibus. b) Absolutio deneganda est iis, qui certo sunt indigni aut incapaces. Ratio est, quia secus certo frustraretur sacramentum, quod ne in extrema quidem necessitate licet. — Indigni seu indispositi sunt, qui carent vera contritione et sincero firmoque proposito, e. gr. qui nolunt relinquere volun­ tariam occasionem proximam peccandi; qui nolunt graves inimicitias aut odium proximi deponere; qui nolunt restitutionem necessariam peragere, quamvis id possiqf; qui nolunt auferre scandalum, quod praebent aliis; qui recusant relinquere artes seu occupationes graviter peccaminosas etc. In­ capaces absolutionis sunt e. gr. non-baptizati, mortui, perpetuo amentes, ab­ sentes etc. Nota. Quotiescumqe confessarius debet denegare absolutionem, ne ad­ hibeat verba aspera, sed benigno et tranquillo modo manifestet poenitenti rationem, cur absolutio concedi non possit. Insuper confessarius prius conetur prudenti diligentia disponere poenitentes imparatos, et solum post inutiles conatus deneget absolutionem. c) Absolutio differri debet, si poenitentis dispositio est plane dubia nec adest causa urgens illum condicionate absolvendi; differri potest ad breve tempus poenitenti rite disposito, si a) confessarius recte iudicat hoc esse utile pro eius emendatione, et β) si poenitens consentit in dilationem. Ratio primae partis est, quia secus sacramentum exponeretur periculo nullitatis, quod profecto non licet nisi in gravi necessitate. Porro censentur dubie dispositi poenitentes, quorum contritio videtur valde suspecta, e. gr. recidivi, qui semper cum iisdem peccatis redeunt, neque adhibuerunt re­ media a confessario praescripta; poenitentes, qui valde obiter et frigide narrant peccata gravia sine ullo sensu contritionis; qui accedunt ad sacra­ mentum poenitentiae ex consuetudine vel ex timore reverentiali parentum aut dominorum ; qui recusant acceptare poenitentiam moderatam et viribus proportionatam etc. In praxi aliquando difficillimum est iudicare de suf­ ficienti poenitentis dispositione. Quando confessarius anceps haeret, uti­ liter hanc regulam adhibere potest: Si prudenter iudicat dilationem ab··» Cod. iur. can. c. 886. Cf. Cappello 1. c. n. >87. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. II. S3. 313 solutionis fore poenitenti utilem, quippe qui post breve tempus melius dispositus rediturus sit, differat absolutionem; sin autem serio timet, ne poenitens ex dilata absolutione peior evasurus vel ne amplius iam non reversurus sit ad confessionem, (sub condicione saltem) absolutionem impertiat praemissa diligenti adhortatione ad contritionem et firmum pro­ positum. Ceterum sermo redibit de hac re infra, quando tractabitur de recidivis et consuetudinariis. Ratio alterius partis est, quia poenitens rite dispositus habet quidem ius ad absolutionem, non autem ut statim illi absolutio concedatur. Praeterea confessarius ut medicus potest dilatam absolutionem tamquam efficax re­ medium adhibere ad curandam tepiditatem poenitentis. Talis praxis dif­ ferendi absolutionem exsistebat in antiqua Ecclesia bonosque fructus protulit. Attamen dilatio sit brevis (i. e. ordinarie non ultra hebdomadam), praesertim si poenitens exsistit in statu peccati mortalis; nam longa dilatio non potest non nocere poenitenti, qui tunc caret multis gratiis. Deinde ne fiat, nisi poenitens consentiatSM. Etenim statuit Codex iur. can. c. 886: „Si confes­ sarius dubitare nequeat de poenitentis dispositionibus et hic absolutionem petat, absolutio nec deneganda nec differenda est.“ Ratio est, quia rarissime producet bonos fructus absolutionis dilatio, quam poenitens certo rite dis­ positus et peccatis mortalibus onustus non grate sed coacte acceptat; contra aliquando valde nociva est. Sapienter monet S. Alphonsus 387: „Ceterum unusquisque in hoc puncto impertiendae vel differendae absolutionis dirigere se debet iuxta lumen a Deo sibi donatum. Hoc certum est, quod in hac materia tam errant, qui aequo sunt faciliores, quam qui aequo rigidiores sunt in absolvendo. Utrumque extremum perniciosum: multi enim confessarii ob nimiam fa­ cilitatem absolvendi in causa sunt, ut plures animae in perditionem abeant; sed alii ob nimiam' rigiditatem non minoris sunt detrimenti. Unde haud scio, utrum confessario minori scrupulo debeat esse, indispositos absolvere, quam dispositos dimittere." § 3De officiis ministri post confessionem. Duo sunt officia, quae incumbunt confessario post confessionem : 439 unum per se, scii, sigillum servare, aliud per accidens, scii, corrigere defectus et errores, si qui occurrerint. i. De obligatione corrigendi defectus seu errores. Error vel defectus potest accidere: a) circa validitatem sacramenti, e. gr. si confessarius omiserit essentialia verba absolutionis; b) circa integritatem sacramenti, e. gr. si confessarius omiserit interrogare de specie et circumstantiis specificis peccatorum; c) circa obligationes poe­ nitentis, e. gr. si confessarius omiserit monere de restitutione facienda. a) Circa valorem sacramenti, si confessarius erravit, ita ut sacra-440 mentum administratum sit nullum, obligatur ad errorem corrigendum. Gravitas autem huius obligationis mensuranda est a) ex gravitate ·’· Ita quoque Noldin-Schmitt (De sacr.17 n. 392) neque contrarium efficaciter probatur a Ter Haar (De occasionnrii* et recidivis, Thes. 20). ·” Theol. mor. I. 6, n. 464. 314 Tract. V. De poenitentia. damni secus poenitenti obventuri; β) ex gravitate culpae seu negligentiae, quam commisit confessarius frustrando sacramentum. Non tantum parochus aliique pastores animarum tenentur ex iustitia valide sacramentum administrare rite confesso, verum etiam quilibet confessarius, licet non eodem gradu. Etenim confessarius, qui non est pastor animarum, ex caritate quidem audit confessionem, sed semel audita confessione ex quasicontractu oneroso ideoque ex iustitia tenetur valide sacramentum admini­ strare. Proinde si hoc non facit, est iniustus damnificator isque materialis, si hoc fecit absque omni culpa (quod in praxi raro accidit). Quodsi inde grave damnum poenitenti contingit, debet illud praecavere, non tamen cum magno proprio damno. Quando autem ex propria gravi culpa frustravit sacramentum et grave damnum intulit, est iniustus damnificator formalis et tenetur etiam cum gravi proprio damno malum ortum reparare. Res clara evadit exemplis, i. Confessarius audiens in confessione gravia peccata moribundi obliviscitur dare absolutionem. Si confessarius non corrigit istum errorem, magnum damnum occurrit moribundo, quippe qui non sit absolutus, neque certum sit peccata tolli susceptione viatici. Poeni­ tens igitur forsan damnabitur in gehenna, nisi confessarius errorem cor­ rigat. Insuper confessarius vix excusari potest a gravi negligentia, si in tali casu obliviscitur dare absolutionem. Ergo tenetur sub gravi errorem corrigere, si potest. 2. Confessarius obliviscitur dare absolutionem poeni­ tenti peccatis levibus solis onerato. Damnum poenitentis non est ita grave, ac proinde confessarius non tenetur sub gravi errorem corrigere. 3. Con­ fessarius obliviscitur dare absolutionem poenitenti gravibus peccatis onusto, sed cum a) pie credatur talem poenitentem attritum fieri in com­ munione contritum ac recipere remissionem peccatorum; cum β) certo in sequenti confessione peccata ista futurum sit ut absolvantur indirecte, non ita magnum damnum poenitenti contingit, ac proinde confessarius non obligatur cum gravi incommodo corrigere errorem commissum. Nihilo­ minus omnis confessarius sit perquam diligens in praxi, ne umquam errorem committat circa valorem sacramenti. b) Circa integritatem confessionis, si confessarius defectum com­ miserit, distinctione opus est: Vel negative se habuit (i. e. omisit inter­ rogare de specie, numero et circumstantiis specificis, vel imponere poenitentiam) et tunc tenetur quidem intra hanc vel sequentem con­ fessionem defectum reparare, sed ad nihil tenetur extra confessionem. Ratio est, quia intra confessionem huiusmodi defectus facile reparatur, non autem extra confessionem. Ex alia autem parte non magnum damnum occurrit poenitenti ex tali omissione, quoniam est valide ab­ solutus, si fuit in bona fide. — Vel positive se habuit (i. e. expresse dixit: hoc non est peccatum grave, aut non est necessarium accusare omnia peccata mortalia) et tunc tenetur hunc errorem corrigere tum intra confessionem tum etiam extra illam, prius tamen in hoc ultimo casu obtenta poenitentis licentia loquendi de rebus in confessione auditis. Ratio est, quia confessarius poenitentem in perniciosum er­ rorem culpabiliter induxit. 442 c) Circa obligationes poenitentis, si confessarius defectum com­ miserit, eadem distinctio adhibenda est: Vel omisit monere poenitentem 441 Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. II. S 3· Sii de aliqua obligatione, e. gr. de restitutione facienda, de occasione pro­ xima vitanda etc., et tunc ex caritate (et non sub gravi) tenetur errorem corrigere, quia sacramentum est valide administratum, neque magnum damnum ortum est, quod confessarius stricte praecavere de­ buit. Unde a fortiori confessarius, qui tacuit de obligatione restitutionis faciendae, non tenetur ipse tertiae personae restituere, quia non ex iustitia obligatur ad curandum, ut damnum tertiae personae repa­ retur’88.— Vel positive ac culpabiliter poenitentem in errorem induxit, e. gr. dicendo, illum non teneri ad restitutionem, et tunc ex iustitia tenetur ad damnum causatum reparandum. Est enim iniustus damni­ ficator tamquam consulens damnum. Quando igitur cum gravi culpa poenitentem ad restitutionem falso induxerit, vel falso avocaverit, tene­ tur errorem retractare, et si hoc non fecerit, debet ipse restituere vel poenitenti vel tertiae personae. Sin autem confessarius ex levi negligentia erravit, vel si causavit solum parvum damnum, obligatio errorem retractandi et damnum praecavendi aut reparandi non est tanta. Verumtamen in praxi vix a gravi culpa immunis esse potest ille confessarius, qui positive aliquem induxit ad restitutionem falso faciendam aut omittendam. Etenim tunc aut prorsus insufficientem Theologiae moralis scientiam habet aut valde praecipitanter et imprudenter egit. Et nulla est ratio, cur talis confessarius nimiam indulgentiam mereatur. 2. De obligatione sigilli confessionis. a) Notio sigilli. Sigillum sacramentale seu confessionis est strie- 443 tissima obligatio servandi secretum de omnibus, quae in ordine ad absolutionem sacramentalem a poenitente dicta sunt, et quorum re­ velatio redderet sacramentum onerosum vel odiosum. Haec definitio communiter a theologis data amplius explicabitur agendo de subiecto, materia, obligatione, violatione sigilli 889. b) Subiectum sigilli primario quidem est confessarius; secundario autem omnes illi, qui (fortuito vel ex industria, legitime vel illegitime) aliquid ex confessione sacramentali audierunt 890; non autem ipse poe­ nitens. Ergo ad sigillum tenentur: homo, qui confessiones excipit fingens se esse sacerdotem891; confessarius, qui etiam extra sacramentum poenitentiae de peccatis accusatis consulitur; qui legit alterius confessionem scriptam, saltem 888 S-. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 621. 888 S.Thomas breviter dicit: ,.Sigillum confessionis nihil est aliud quam de­ bitum confessionem celandi" (4, dist. 21, q. 3, a. 4, sol. 3). De historia sigilli confmionis erudite agit Bertrandus Kurtscheid O. F. M., Das Beichtsiegel in seiner geschichtl. Entwicklung, Freiburg 1912. 880 Cod. iur. can. c. 889, § 2. ··* De hac re scribit S.Thomas: „Sigillum confessionis competit sacerdoti, in quantum est minister huius sacramenti. ... Tamen sicut aliquis, qui non est sa< rrdos, in aliquo casu participat de actu clavis, dum confessionem audit propter necessitatem, ita participat de actu sigilli confessionis et tenetur celare, quamvis proprie loquendo sigillum confessionis non habeat" (4, diet. 21, q. 3, a. 1, sol. 3). 316 Tract. V. De poenitentia. si inveniatur in manibus confessarii aut in proprio loco confessionis, i. e. in loco, in quo sedet confessarius802 ; interpres adhibitus ad confessionem ; prope confessionale adstantes, qui casu aut studio audiunt ea, quae accusantur; superior, a quo petitur facultas absolvendi a reservatis; consultor, ad quem casus defertur cum venia poenitentis. Ita saltem probabilius * 808. Quamvis autem ipse poenitens non teneatur secreto sacramentali, quia sigillum intro­ ductum est in favorem ipsius et non confessarii, tamen obligatur ad secretum naturale et commissum circa ea, quae confessarius illi in confessione dixit, si ex revelatione oriretur confessario damnum. Et revera saepe perquam inconvenienter et illicite agit poenitens, qui loquitur de dictis confessarii, quippe qui ligatus sigillo se nullatenus defendere possit. Nihilominus cum experientia testante poenitentes haud raro loquantur de auditis in tribunali poenitentiae, confessario maxime opus est prudentia, ne quid dicat, quod possit sibi incommodum causare. 444 c) Obiectum sigilli seu eius materia sunt: a) omnia peccata mor­ talia in genere et in specie, atque venialia in specie accusata (nisi aliunde confessario nota sunt) ; β) ea omnia, quae ratione confessionis sacramentalis cognita fuerunt et quorum revelatio cederet in gravamen poenitentis, e. gr. circumstantiae peccatorum, complices, defectus poeni­ tentis. Non autem sunt materia sigilli ea, quorum revelatio non cedit in gravamen poenitentis nec in odium sacramenti, ut sunt dona et vir­ tutes poenitentis. Tamen etiam ista aliquando sub secreto naturali cadunt. Resolves: x. Confessarius tenetur ad sigillum, etsi debuit denegare ab­ solutionem poenitenti; nam adfuit confessio sacramentalis, licet sacra­ mentum non fuerit completum. Radix enim, ex qua enascitur sigillum, non est absolutio sacramentalis, sed „poenitentiale iudicium", ut dicit Con­ cilium Lateranense IV804. 2. Obiectum sigilli est quoque poenitentia imposita (saltem si est gravis), cum ex poenitentia aliquis possit concludere de gravitate peccatorum ac­ cusatorum; pariter notitia complicis habita ex confessione; pariter absolutio negata, non autem (ordinarie) absolutio data. Attamen in praxi confessarius ne dicat aut scribat: talem poenitentem absolvi. Cf. infra n. 447 de schedula confessionis scribenda. 3. Defectus naturales poenitentis, e. gr. scrupulositas, natales illegitimi etc., sunt materia sigilli, si ex sola confessione cognoscuntur, et si poenitens ea celare conatur extra confessionem. 4. Confessarius audita confessione alicuius notorii furis potest quidem loqui de istis furtis utpote iam aliunde sibi aliisque notis; at minime dicere potest: Fur publicus confessus est mihi furta sua. Nam in nullo casu dicere ipsi licet, se aliquid audivisse in confessione 805. 5. Non est quidem directe contra sigillum, si confessarius dicit: Poeni­ tens ita innocenter vivit, ut vix peccata venialia confiteatur, quia quilibet homo committit peccata venialia; attamen huiusmodi quoque locutiones vitandae sunt, sicuti etiam narrationes de virtutibus et donis poenitentis, 802 Cf. S’. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 650. 808 Cf. 5. Thom. 1. c. et a. 2 ad 4; 5. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 648. •°* c. 12, X s, 38. *” Cf. S. Thom., Suppi, q. II, a. 5 ad 2. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. II. § 3. 317 quia secus aliqua indirecta violatio sigilli facile accidere potest, ac insuper, quia poenitentes solent aegre ferre tales narrationes. 6. Non est contra sigillum sacramentale, si confessarius in processu canonizationis testificatur de sanctitate sui poenitentis. Tale enim testi­ monium neque est in gravamen poenitentis, cum post eius mortem detur, neque reddit confessionem odiosam. Attamen scite statuit Codex iur. can. c. 1757, § 3, n. 2: „Incapaces (ad testimonium ferendum) sunt sacerdotes, quod attinet ad ea omnia, quae ipsis ex confessione sacramentali inno­ tuerunt, etsi a vinculo sigilli soluti sint." 7. Confessarius non tenetur ad sigillum, si poenitens non sacramental iter confitendi causa, sed ex alio motivo peccata sua narravit, e. gr. ad tentandum confessarium, ad eius subsidium consiliumve obtinendum, ad eum deriden­ dum etc. Ratio est, quia sola confessio sacramentalis est radix, ex qua oritur obligatio sigilli sacramentalis. Nota. Extra confessionem ne cum ipso poenitente quidem potest con­ fessarius licite loqui de peccatis confessis, nisi praehabita licentia poenitentis, eaque prorsus libere concessa; in ipsa autem confessione confessarius potest loqui etiam de peccatis in anterioribus confessionibus declaratis. Quando poenitens propria sponte loquitur extra confessionem de peccatis suis, eo ipso dat confessario licentiam loquendi de iisdem peccatis, non autem de aliis antea declaratis. d) Obligatio sigilli, quae oritur ex triplici fonte, nempe ex iure 445 cum naturali tum divino tum ecclesiastico, est strictissima, ita ut nullam admittat exceptionem. Ius naturale exigit sigillum, quia poenitens peccata sua non manifestat nisi sub condicione secreti. Intercedit igitur quasi-contractus inter poenitentem et confessarium. Deinde ex laesione sigilli saepe oriretur poenitenti magnum damnum. Ergo ius naturale exigit sigillum. Attamen ex iure na­ turali nequit stricte probari sigillum nullam admittere exceptionem, licet id sequenti argumento aliqualiter ostendi possit8”: Confessarius, qui violat sigillum confessionis, mentitur. Atqui ius naturale prohibet umquam mentiri. Ergo numquam licet violare sigillum confessionis. Confessarius, qui violat sigillum, videtur mentiri; quia is, qui affirmat aliquid, quod nescit, com­ mittit mendacium. lamvero confessarius scit peccata non ut homo, sed ut vicarius Dei 887. Quando autem narrat ea, iam non agit ut vicarius Dei, cum hoc sit blasphemia, sed ut homo. Porro ut homo nescit peccata, ac proinde si loquitur de iis, dicit aliquid, quod nescit, ideoque mentitur. Ius divinum non quidem explicitum sed implicitum exigit sigillum. Nam licet Christus nihil explicite determinaverit circa sigillum sacramentale, tamen instituens sacramentum poenitentiae per modum iudicii, in quo fideles tenentur accusare propria peccata, implicite instituit sigillum. Et revera, si strictissima obligatio sigilli non exsisteret, confessio saepe eva­ deret odiosa, scandalosa ac vere nociva. Si enim manifestarentur peccata in confessione audita, fama poenitentis periclitaretur, saepe illi oriretur magnum damnum, pax socialis et familiaris periret. Ergo Christus in­ stituens confessionem omnium peccatorum, implicite voluit peccata in « onfessione accusata secreto servari. — Primis quidem saeculis in Ecclesia ··· Hoc argumentum Impugnatur a Scoto aliisque. ··’ Cf. S'. Thom. 1. c. a. 1 ad 1. jj8 Tract. V. De poenitentia. vigebat poenitentia publica, quae tunc temporis propter fervorem Chri­ stianorum bonos fructus produxit, sed hodie confessio publica esset periculosa. Ius ecclesiasticum. In Decreto Gratiani”8 habetur: „Sacerdos ante omnia caveat, ne de his, qui ei confitentur peccata, alicui recitet. ... Nam si hoc fecerit, deponatur et omnibus diebus vitae suae ignominiosus per­ egrinando pergat."”’ Concilium Lateranense IV (a. 1215) sic statuit: „Caveat autem omnino [sacerdos], ne verbo aut signo aut alio quovis modo aliquatenus prodat peccatorem. Sed si prudentiori consilio indi­ guerit, illud absque ulla expressione personae caute requirat, quoniam, qui peccatum in poenitentiali iudicio sibi detectum praesumpserit revelare, non solum a sacerdotali officio deponendum decernimus, verum etiam ad agendam perpetuam poenitentiam in arctum monasterium detrudendum."‘°® Codex iur. can. c. 889, § 1 statuit: „Sacramentale sigillum inviolabile est; quare caveat diligenter confessarius, ne verbo aut signo aut alio quovis modo et quavis de causa prodat aliquatenus peccatorem." Obligatio sigilli sacramentalis tam stricta est, ut in illa neque dispensari neque epikeia admitti possit. Solus poenitens potest licentiam concedere, ut confessarius loquatur de materia sigilli extra confessionem. Ita sen­ tentia certa et communissima, quam iam docuit S. Thomas*01 et quam infundate negaverunt Alexander Halensis40’, Scotus*0’ paucique alii, do­ centes ne poenitentem quidem posse concedere licentiam confessario. Iuxta praesentem disciplinam nullus prorsus datur casus, in quo liceat exterius uti scientia peccatorum habita ex sacramentali confessione. Antiquis temporibus complures auctores quosdam casus exceperunt‘°*, sed hodie eorum sententia non est tuta. Nam Clemens VIII d. 26 Maii 1593 prae­ scripsit regularibus: „Tam superiores pro tempore exsistentes quam con­ fessarii, qui postea ad superioris gradum fuerint promoti, caveant diligen­ tissime, ne ea notitia, quam de aliorum peccatis in confessione habuerunt, ad externam gubernationem utantur." *os Et S. Congr. Inquisitionis ”’ c. 2, dist. 6 de poenit. ”· Istud decretum non quidem invenitur apud S. Gregorium Magnum, ut indi­ care videtur Gratianus, sed simile quid definitum est in Concilio Duziacensi II in Rhemensi Provincia a. 874. „Omnes tam clerici quam laici vel feminae confitentes secreta confessione sacerdotibus peccata sua, et ea dignae poenitentiae satisfac­ tione deflentes, nequaquam sunt prodendi, et peccata eorum nulli a sacerdote qua­ cumque sunt significatione manifestanda, nisi soli Domino in secreta oratione." Cf. Seb. Berardi, Gratiani Canones genuini et apocryphi P. 2, t. 2, p. 179, ubi etiam alia Concilia particularia afferuntur. 400 Habetur in c. 12, X s, 38. 401 * 400 *4, dist. 21, q. 3, a. 2 ad 1. ‘°’ S. theol. P. 4, q. 19, membr. 2, a. 3. 403 *In * * 4, * 408 dist. 21, q. 2 18. 404 Complures veteres auctores, e. gr. Huguccio, S. Raymundus de Pennaforte (Summa, de poenit. et matr. 1. 3, tit. 38, § 60), Alexander Halensis (S. theol. P. 4, q. 19, membr. 2, a. 2), Innocentius IV (Apparatus ad 5 libr. Decretal, c. 12, X 5, 38), Sylvester Prierias (Summa Summ., s. v. „Confessio" 111°, n. 5), putant sigil­ lum sacramentale non se extendere nisi ad peccata praeterita. Si quis autem poenitens in confessione sacramentali revelaret se velle grave crimen committere, tunc confessarius posset, si nullum aliud medium cavendi crimen adesset, denun­ tiare poenitentem. Videtur haec doctrina orta esse ex textu Decreti Gratiani (c. 8, C. 22, q. 5) nimis universaliter accepto et ad confessionem sacramentalem indebite extento. Cf. Kurtscheid, Das Beichtsiegcl 71 sqq. 408 Cf. quoque Cod. iur. can. c. 890. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. II. §3. SI? d. 18 Nov. 1682 damnavit propositionem: ..Scientia ex confessione acquisita uti licet, modo fiat sine directa aut indirecta revelatione et gravamine poenitentis, nisi aliud multo gravius ex non-usu sequatur, in cuius com­ paratione prius merito contemnatur." ·°· — Ex quibus sequitur, ut sit pro­ hibitum uti scientia confessionis cum gravamine poenitentis, etiam: d) Ob maximum bonum spirituale vel temporale confessarii. 446 Hinc confessarius non potest confiteri aliquod suum peccatum, cuius accusatio involveret laesionem sigilli. Confessarius, sciens ex confessione sibi ipsi imminere mortem, potest quidem confitentem sub gravi obligare, ut sibi hoc extra confessionem manifestet, sed, si ille recusat, confessarius iam nihil potest facere nisi se committere adiutorio Dei. Sunt tamen complures auctores, qui in hoc casu permittunt, ut confessarius se liberet ex periculo imminenti vitae vel magni damni 407, dummodo id fiat sine gra­ vamine poenitentis. Sed semper fere adest saltem aliquod gravamen poeni­ tentis, et confessio redditur odiosa, si confessarius, invito poenitente, ex­ terius utitur scientia ex confessione hausta. Quare sententia opposita est in praxi sequenda, ac proinde pro nullo malo vitando licet laedere sigillum confessionis. — Parochus, qui scit ex sola confessione propriam ancillam esse gravidam, vel continuo committere furta, non potest illam e domo eicere. — Confessarius, sciens ex confessione aliquem non esse sacerdotem, tenetur nihilominus pergere in confitendo apud talem fictum sacerdotem, qui fuit eius confessarius ordinarius. Ita S. Alphonsus 408. β) Ob bonum rei publicae. Hinc confessarius cognoscens ex confessione aliquem esse proditorem patriae, non potest hoc manifestare; vel aliquem esse homicidam, non potest eum prodere ad salvandam vitam alicuius innocentis. y) Ob bonum religionis. Unde confessarius, sciens ex confessione sponsi peccatum sponsae, etsi illa hoc peccatum sacrilege reticet, debet illi absolutionem dare, et deinde etiam communionem, quamvis sciat illam esse in statu peccati mortalis. Sunt quidem aliqui auctores veteres, qui dicunt, confessarium in hoc casu non tantum posse, sed debere negare communionem, si occulte petatur. Etenim ex una parte tunc urget praeceptum negandi sanctum canibus; ex altera vero nulla intervenit sigilli violatio, nec confessio redderetur odiosa vere poenitenti; nam confessio redderetur forsan odiosa solis hominibus ne­ quissimis, qui et ipsi deberent fateri sacerdotem recte egisse. lidem auctores docent, episcopum debere negare ordines indigno ex confessione cognito et parochum debere recusare assistentiam matrimonio, in quo ex confessione noverit dirimens adesse impedimentum. Sed merito S. Alphonsus409 vocat sententiam oppositam veram et hodie omnino tenendam, quia Innocentius· XI per decretum S. Inquisitionis supra citatum prohibuit quemcumque usum scientiae ex confessione habitae cum gravamine poenitentis. Nota. Adeo stricta est obligatio servandi sigillum sacramentale, ut in hac materia non liceat sequi opiniones mere probabiles410, quia hic iam non agitur de mere licito privato, sed de damno spirituali totius communi­ tatis Christianae vitando. •°· Dens. n. 1220. 40" Ib. n. 660. *40’ Cf. S. /tlph., Theol. mor. 1. 6, n. 659. 409 Ib. n. 658. 410 Ib. n. 633. 320 447 Tract. V. De poenitentia. e) Laesio sigilli duplici modo accidere potest: directe et indirecte. Directe violatur sigillum, si materia sigilli et persona poenitentis reve­ latur, e. gr. confessarius dicit: Petrus confessus est mihi peccatum homicidii. Indirecte laeditur sigillum, si ex iis, quae confessarius loquitur aut agit, oritur periculum proximum cognoscendi peccatum poenitentis vel reddendi sacramentum odiosum. Unde ad indirectam violationem sigilli non requiritur, ut reapse poenitens eiusque peccatum manifestentur, sed sufficit, ut id probabiliter fieri possit. a) Directa violatio sigilli non admittit parvitatem materiae et est semper grave peccatum cum contra iustitiam, quia confessarius laedit quasi-contractum celandi initum et haud raro famam poenitentis minuit; tum contra religionem, quia reddit sacramentum poenitentiae odiosum. Confessarius, qui sigillum sacramentale directe violare praesumpserit, plectitur excommunicatione specialissime Summo Pontifici reservataU1. β~) Indirecta sigilli violatio admittit parvitatem materiae, quia peri­ culum inde ortum potest esse valde exiguum ac proinde non semper constituere gravem culpam. Quodsi adfuit gravis culpa, haec violatio potest puniri gravissimis poenis, scii, iisdem poenis ac crimen sollici­ tationis ad turpia, e. gr. suspensione a celebratione Missae et ab audien­ dis confessionibus, privatione beneficiorum et dignitatum etc.412 Aliqui modi, quibus indirecte violatur sigillum: 1. Si confessarius narrat, in aliquo collegio vel conventu vel parvo pago grassari peccata luxuriae; quod quidem non cognoscit nisi ex confessione. Nam tunc infamia in totam communitatem redundat, et sat facile suspicari licet, quinam commiserint tale peccatum. Hinc confessarius alloquens parvam communitatem non debet describere aliquod peccatum particulare, ita ut poenitentes recte putent id fieri propter confessionem. Sin autem communitas est magna, e. gr. plus quam 3000 incolarum continens, et con­ fessarius magnum numerum confessionum audivit, non laederet sigillum, si loqueretur de aliquo peccato particulari audito, sed etiam tunc impru­ denter plurimum ageret. 2. Si confessarius narranao aliquid ex confessione tales circumstantias describit, ut poenitens probabiliter cognosci possit. Celebre est illud exem­ plum parochi, qui post 25 annos sacerdotii narrat in societate, primum poenitentem sibi confessum esse adulterium. Paulo post intrat vir et narrat omnibus audientibus: Fui primus tuus poenitens. 3. Si confessarius admonet parentes, ut specialiter in istis circumstantiis filiam invigilent; scit autem ex confessione filiam in istis circumstantiis peccavisse. 4'. Si confessarius audita confessione mutat agendi rationem erga poeni­ tentem, e. gr. durioribus verbis alloquendo, claves illi auferendo vel com­ plicem poenitentis increpando. 5. Si confessarius recusat ..schedulam confessionis", ubi talis schedula est in usu. Exinde enim facile infertur poenitentem non esse absolutum. Tenetur igitur confessarius etiam indisposito poenitenti instanter petenti (dummodo sit vere et non ficte confessus) dare schedulam, sed in illa nc scribat: absolutionem accepit, sed: confessus est. 411 Cod. iur. can. c. 2369, § t. 411 Ib. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. III. 321 6. Si confessarius recusat audire confessionem alicuius poenitentis ex eo solo motivo, quia illum ex praecedenti confessione cognoscit scrupulosum vel indispositum. Monitum. Optime in Instructione S. Officii d. 9 lunii 1915 missa ad 448 omnes locorum Ordinarios atque Superiores Institutorum religiosorum et regularium praecipitur confessariis, „ne quid umquam, occasione praesertim Missionum et Exercitiorum spiritualium ad confessionis sacramentalis mate­ riam pertinens quavis sub forma et quovis sub praetextu, ne obiter quidem et nec directe nec indirecte ... in suis seu publicis seu privatis sermonibus attingere audeant". Hinc confessarii ne in communibus colloquiis umquam intermisceant verba de rebus in confessione auditis, neve confitentium scru­ pulos, internas vexationes et ineptias referant, tacito etiam poenitentis no­ mine, sub praetextu, quod eiusmodi res non sint peccata. Uno verbo: Con­ fessarius ne loquatur de rebus confessionis nisi cum Deo, orando pro poenitentibus. Consilii capessendi causa potest quidem aliquando prudenter con­ sulere alium confessarium doctum, sed caveat omne periculum laesionis sigilli. Secus prius obtineat licentiam poenitentis. Notitia ex confessionibus hausta ne utatur nisi ad propriam salutem efficacius procurandam et ad ampliorem dexteritatem in regimine animarum exercendam. Quilibet autem alius usus huius notitiae, qui coniunctus est cum gravamine poenitentis, graviter prohibetur, quamvis periculum revelationis secreti sacramentalis desit. Hinc talis notitia nullo modo adhiberi potest ad externam guberna­ tionem 41*. ARTICULUS III. De ratione agendi cum occasionariis, consuetudinariis, recidivis. Occasionarii vocantur illi, qui versantur in occasione peccandi. Iam- 449 vero occasio peccandi est aliquid extrinsecum (persona, res, liber,-spec­ taculum, choreae etc.) ad peccatum alliciens et commoditatem peccandi praebens**1*. Ergo occasio peccandi non est passio inordinata vel fra­ gilitas poenitentis, cum ista sint quid intrinsecum. Divisio occasionum: a) Remota occasio, quae secum non fert nisi leve periculum peccandi et in qua homo raro peccare solet. Tales occasiones remotae ubique terrarum exsistunt, neque homo illas effugere debet aut potest, b) Proxima occasio, quae causât grave et instans periculum externum peccandi, in quo homo frequenter revera peccat mortaliter, e. gr. visitatio tabernae pro homine vitio ebrietatis valde dedito. Occasio proxima subdividitur: a) Alia est absoluta seu per se, alia est relativa seu per accidens. Prior ea est, in qua communiter omnes homines solent graviter peccare, e. gr. morose aspicere sine causa rationabili res valde turpes. Altera ea est, quae proximum peccandi periculum non inducit pro omnibus, sed pro aliquo determinato homine ob specialem eius fragili­ ·** Cod. iur. can. c. 890. “* Occasio peccandi et scandalum conveniunt in eo, quod utrumque ad pec1 atum allicit; discrepant autem, a) quia scandalum semper est actus humanus, occasio autem potest esse etiam res externa physica; b) quia occasio praebet commoditatem peccandi, non item semper scandalum. Ι*·0μμ·ι, Man. Thool. mor. Ill 21 322 Tract. V. De poenitentia. tatem vel passionem excitatam, e. gr. ingressus in cauponam pro homine bibulo. β) Alia est voluntaria, alia necessaria. Prior ea dicitur, quae facile seu cum levi incommodo auferri potest, e. gr. periculosa procatio adamantium. Altera ea est, quae physice aut moraliter removeri nequit. In occasione physice necessaria e. gr. vivunt in eadem domo filiifamilias, qui peccant inter se; homines incarcerati, qui peccant inter se. In occasione moraliter ne­ cessaria vivunt in eadem domo filiifamilias, qui peccant cum ancilla pro­ priae familiae. Ancilla enim potest facilius relinquere domum quam filius familias. Occasio igitur necessaria ea est, quae sine magno damno magnaque difficultate externa removeri non potest. Quid autem sit revera magnum damnum, pensari oportet ex diversis circumstantiis personarum. 7) Alia occasio est continua seu in esse, alia est interrupta seu non in esse. Prima est illa, in qua quis semper versatur, e. gr. concubina vivens in domo heri, coniuges onanistae; altera ea dicitur, in qua quis non semper quidem vivit, sed quam facile habere potest, e. gr. caupona pro ebrioso; amasia pro homine luxurioso. 450 i. Absolutio occasionariorum. Regula 1. Non est deneganda absolutio poenitenti exsistenti in oc­ casione remota. Ratio est, quia omnes nos vivimus in occasione remota peccandi, quam si deberemus vitare, oporteret exire e mundo, qui totus refertus est peri­ culis peccandi. Ergo vitare occasiones remotas peccandi est impossibile, ac proinde non est necessarium. Regula 2. Non est deneganda absolutio poenitenti, qui versatur in occasione proxima necessaria, dummodo sit vere contritus et paratus adhibere media praescripta, ita ut occasio materialiter proxima evadat formaliter remota. Ratio est, quia confessarius nequit a poenitente exigere id, quod est physice vel moraliter impossibile. Ex altera autem parte tuto sperare licet, perni­ tentem, qui adhibet remedia praescripta, victurum esse tentationes, Deo iuvante, „qui non patietur vos tentari supra id, quod potestis" *u. Praecipua media, quibus occasio proxima necessaria possit reddi formaliter remota, sunt: fervens oratio, frequens confessio, fuga omnis familiaritatis et soli­ tariae conversationis cum complice etc. — Quando autem poenitens recusat adhibere huiusmodi remedia, vel quando illa quidem promisit, sed postea neglexit ac proinde semper in eadem peccata recidit, tractandus est tam­ quam recidivus degens in occasione proxima, scii, non est absolvendus, nisi dederit signa extraordinaria contritionis et nisi etiam cum gravissimo in­ commodo occasionem proximam removerit. Etenim Christus praescripsit: „Si oculus tuus scandalizat te, erue eum et proice abs te: bonum tibi est cum uno oculo in vitam intrare, quam duos oculos habentem mitti in gehen­ nam ignis." 416 Quaeres. An possit absolvi poenitens, qui exsistens in occasione neces­ saria, remediis adhibitis eodem semper modo relabitur? Facilis nobis videtur responsio: Talis casus vix umquam possibilis est; etenim poenitens tunc revera facit, quod in se est. Porro facienti quod in se est, Deus non denegat •1S 1 Cor. 10, 13. ·’· Matth. 18, 9. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. III. 323 gratiam. Accidere quidem potest, ut poenitens aliquoties relabatur in eadem peccata, sed, si oboedit mandatis confessarii, tandem aliquando constans erit. Ceterum si nihilominus casus occurreret, poenitens esset tractandus sicut consuetudinarius recidivus. — Casus occasionis proximae necessariae et con­ tinuae est abusus matrimonii inter coniuges. Quodsi istud peccatum semper semperque committitur a coniugibus, sine ulla emendatione, absolutio est differenda aut deneganda, cum tunc desit debita dispositio poenitentium. Regula 3. Deneganda est absolutio poenitenti, qui recusat deserere 451 occasionem proximam voluntariam graviter peccandi. Ratio est, quia ille, qui voluntarie in occasione proxima vult remanere, amat periculum peccandi, ac proinde non habet neque veram contritionem de peccatis praeteritis neque verum propositum de peccatis futuris vitandis. Hinc damnavit Innocentius XI d. 2 Martii 1679 propositionem 61 : „Potest aliquando absolvi, qui in proxima occasione peccandi versatur, quam potest et non vult omittere, quin immo directe et ex proposito quaerit, aut ei se ingerit“; prop. 62: „Proxima occasio peccandi non est fugienda, quando causa aliqua utilis aut honesta non fugiendi occurrit"; prop. 63: „Licitum est quaerere directe occasionem proximam peccandi pro bono spirituali vel temporali nostro vel proximi."*17 Si quis versatur in occasione proxima voluntaria et continua, generatim absolutio differenda est, usquedum poenitens hanc occasionem reapse remo­ verit. Hinc e. gr. concubinarius non est absolvendus, antequam concubinam e domo eiecerit. Ratio est, quia, etsi poenitens hic et nunc satis sit dispositus ad absolutionem recipiendam, tamen valde timendum est, ne postea immemor promissionis datae et victus vehementi passione occasionem non remoturus sit. Dixi autem: generatim, quia, si confessarius habet moralem convictionem firmi propositi a poenitente facti, et praesertim si poenitens amplius non valet redire ad eundem confessarium, potest etiam statim absolutionem con­ cedere. Si tamen poenitens iam iterum iterumque in praecedentibus con­ fessionibus promiserit remotionem occasionis neque promissionibus steterit, iam non est solus occasionarius, sed etiam recidivus, ac proinde non est absolvendus, nisi dederit signa extraordinaria contritionis et adsit urgens necessitas absolvendi. Si quis autem versatur in occasione proxima non-continua seu interrupta, potest statim absolvi, dummodo serio promittat relinquere hanc occasionem. Sin vero non solum est occasionarius, sed etiam recidivus, non est absol­ vendus, nisi dederit signa extraordinaria contritionis, ut infra dicetur. 2. Absolutio consuetudinariorum. 452 Consuetudinarius seu habituatus dicitur ille, qui contraxit habitum alicuius peccati, in quod tamen nondum post illius confessionem relapsus est. Sin autem hoc peccatum iam semel vel pluries confessus est et nihilominus iterum commisit, vocatur recidivus*13. Quot actus ad pravum habitum acquirendum sint necessarii, nequit ab­ solute determinari. Hoc enim a multis dependet, scii, a debilitate voluntatis, a peccati natura et modo, a longo vel parvo intervallo, intra quod singula peccata committuntur. Sic e. gr. homo debilis voluntatis facilius contrahit habitum fere invincibilem peccandi quam homo fortis. Iuxta S. Alphonsum*1’ ·>’ Dent. n. 1211—1313. ··· Cf. infra n. 453. *>· Praxis confess, η. 70. 21 · 324 Tract. V. De poenitentia. censetur habitum contraxisse, qui quinquies in mense peccatum externum solet committere. Pro peccatis autem internis multo maior numerus requiritur. Consuetudo peccandi potest oriri vel ex incitamento externo humano, i. e. ex occasione proxima, et tunc consuetudinarius est simul occasionarius; vel ex tentatione diabolica aut ex passione inordinata, et tunc est proprie consuetudinarius. De hoc ultimo valet sequens regula. Regula. Consuetudinarius potest et debet absolvi, quando est vere attritus et sincere promittit adhibere media ad pravam consuetudinem vincendam necessaria. Ratio est, quia prava consuetudo nullo modo arguit indispositionem poenitentis. Porro (iuxta adagium: Poenitenti credendum est cum pro se tum contra se loquenti) poenitens firmiter asserens suam attritionem et propositum serio adhibendi remedia contra pravam consuetudinem fide dignus est atque absolutionis capax. Remedia, quae a poenitente adhi­ benda sunt, oportet determinare iuxta qualitatem et consuetudinis pravae et hominis peccantis. Huic doctrinae non est opposita propositio (60) damnata ab Innocentio XI d. 2 Martii 1679: «Poenitenti habenti con­ suetudinem peccandi contra legem Dei, naturae aut Ecclesiae, etsi emen­ dationis spes nulla appareat, nec est neganda nec differenda absolutio: dummodo ore proferat se dolere et proponere emendationem." 420 Etenim in hac propositione essentia erroris sita est in illis verbis: „etsi emenda­ tionis spes nulla appareat". Porro consuetudinarius, qui prima vice con­ fitetur habitum peccandi et serio promittit emendationem, semper veram spem emendationis praebet. Sane si consuetudinarius iam saepius promisit emendationem et tamen semper eodem modo cecidit in eadem peccata, praebet parvam spem emendationis, sed tunc iam non est simplex con­ suetudinarius, sed consuetudinarius recidivus, qui aliter tractandus est, ut infra dicetur. Ceterum rarissimum est in praxi, ut quis sit simplex consue­ tudinarius et non simul recidivus. Simplex consuetudinarius esset e. gr. homo, qui a decem annis non est confessus et infra hoc tempus contraxit habitum se polluendi semel in hebdomada. 453 3. Absolutio recidivorum. In aliquo sensu omnes homines sunt recidivi; nam omnes peccata iterant. De recidivis in hoc lato sensu materiali hic non loquimur. Recidivus in sensu stricto seu formali vocatur ille, qui post confessio­ nes ita cadit in eadem peccata mortalia, ut merito inde de eius dis­ positione in praeteritis confessionibus dubitare liceat. Differt ergo re­ cidivus a consuetudinario, quippe qui prima vice peccati habitum ac­ cuset. Veteres auctores haud raro confundunt consuetudinarium cum recidivo; moderni autem theologi non eodem modo describunt signa characteristica recidivi. Proinde diligenter attendendum est, quo ac­ curato sensu singuli auctores accipiant verba consuetudinarii et recidivi. Signum quasi characteristicum recidivi videtur esse, quod ille post re­ petitas confessiones (tres vel quattuor) nullum serium studium cavendi peccatum aliquod grave adhibuit, ita ut eiusdem pertinacia in mala voluntate prudenter conici possit421.424 420 Dens. n. 1210. 424 Cf. Cod. iur. can. c. 2208, § 1. Caput ΠΙ. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. IV. 325 Regula. Recidivus regulariter absolvi nequit, nisi specialibus signis prius expulerit praesumptionem indispositionis contra ipsum ex­ sistentem. Dico: regulariter, nam in casu necessitatis sacramentum administrari potest etiam homini dubie disposito. — Ratio autem regulae allatae est, quia ex relapsu in eadem prorsus peccata sine ulla prorsus emendatione vehemens oritur praesumptio, quod poenitens careat sincera contritione et firmo proposito, quoniam vix possibile est, ut homo, ex intimo corde dolens de peccatis commissis et firmiter proponens media necessaria ad emen­ dationem adhibere, prorsus eodem modo cadat in eadem peccata. Haec igitur praesumptio destruenda est, quod profecto non fit simplici assertione poeni­ tentis. Etenim si poenitens iam iterum iterumque promissis non steterit, sane non meretur nisi parvam fidem. Proinde debet aliunde probare veram suam contritionem et propositum. Specialia signa contritionis et propositi sufficientis varia sunt pro varia indole poenitentium, nec potest aliquid determinari in particulari. Sic e. gr. lacrimae effusae propter commissa peccata ostendunt dispositionem sufficien­ tem in viro forti, qui rarissime lacrimatur, cum econtra non magnam fidem mereantur in quibusdam mulierculis, quae frequenter ad nutum plorare solent. Regula generalis sit: Omnibus circumstantiis pensatis confessarius debet habere sufficientem certitudinem dispositionis poenitentis. — Tamquam signa specialia ostendentia sufficientem dispositionem afferuntur e. gr. spontanea fuga occasionis proximae; firmitas in bono proposito saltem per aliquod tempus. Unde si poenitens post praeteritam confessionem abstinuerit per mensem a peccato, in quod antea qualibet hebdomada cecidit, praebet signum speciale boni propositi habiti. Non tamen nimis fidendum est illis poenitentibus, qui propter rationes humanas accedunt ad confessionem paschalem et tunc per aliquod tempus antea abstinent a peccatis, ea intentione, ut evitent absolutionis negationem. Alia signa specialia sunt: spontanea confessio prae­ sertim tempore inconsueto, peregrinatio pia ad confessionem peragendam, exercitia spiritualia peracta. Si recidivus nullum ex his similibusve signis affert, non est statim sine absolutione dimittendus, sed ad veram contritionem et sincerum propositum disponendus. Quod praesertim fieri debet, quoties agitur de peccatis ex fragilitate commissis, e. gr. de pollutione saepius com­ missa a iuvene. Sin autem post opportunam exhortationem recidivus re­ manet dubie dispositus, in casu necessitatis potest sub condicione absolvi; secus autem absolutio est ad breve tempus differenda. Dilatio octo dierum sufficit pro recidivis, qui ex fragilitate peccant; recidivis vero ex occasione convenienter differtur absolutio per quindecim dies. Per se patet confes­ sarium non rudibus sed humanissimis verbis alloqui debere poenitentem. Memor sit illius adagii: „Fcrtiter in re, suaviter in modo." Nostris diebus absolutio raro est differenda, nisi sit prorsus necessarium. Nam propter fidei infirmitatem, qua laborant complures poenitentes, absolutio dilata saepe magis obest quam prodest. ARTICULUS IV. De abusu confessionis. Praenotamen. Duobus praesertim modis committitur atrox abusus con­ fessionis, scii, si confessarius absolvit proprium complicem, aut si occa­ 326 Tract. V. De poenitentia. sione confessionis sollicitat poenitentem ad turpia. De tertio abusu con­ fessionis, scii, de illicita inquisitione nominis complicis, iam supra n. 381 sermo fuit. Cum abusus confessionis sit crimen inducens suspicionem haeresis, iudicium de eo pertinet ad S. Officium vel eius delegatum, qui ex iure ipso est episcopus. Luce clarius est, confessarium, qui occasione confessionis sollicitat poenitentem ad turpia, insigniter abuti confessione. Sed et confessarius absolvens proprium complicem saltem ordinarie gra­ viter abutitur confessione, cum talis criminosus sacerdos vix umquam det salutaria consilia neque sit aptus iudex, quoniam ipse est conreus. Tracta­ bimus i. de absolutione complicis; 2. de sollicitatione ad turpia. § I· De absolutione complicis. 454 Ius vigens. Codex iur. can. c. 2367 statuit: „ Absolvens vel fingens absolvere complicem in peccato turpi incurrit ipso facto in excommuni­ cationem specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatam; idque etiam in mortis articulo, si alius sacerdos, licet non approbatus ad confessiones, sine gravi aliqua exoritura infamia et scandalo, possit excipere morientis confessionem, excepto casu, quo moribundus recuset alii confiteri. Ean­ dem excommunicationem non effugit absolvens vel fingens absolvere complicem, qui peccatum quidem complicitatis, a quo nondum est abso­ lutus, non confitetur, sed ideo ita se gerit, quia ad id a complice con­ fessario, sive directe sive indirecte, inductus est.“ C. 884 statuit : „ Absolutio complicis in peccato turpi invalida est, praeterquam in mortis periculo; et etiam in periculo mortis, extra casum necessitatis est ex parte confessarii illicita ad normam constitutionum apostolicarum et nominatim constitutionis Benedicti XIV Sacramentum Poenitentiae, 1 lun. 1741.“ En verba constitutionis: „Singulis sacerdotibus tam saecularibus quam regularibus... interdicimus et prohibemus, ne aliquis eorum extra casum extremae necessita­ tis, nimirum in ipsius mortis articulo et deficiente tunc quoque alio sacerdote, qui confessarii munus obire possit, confessionem sacramentalem personae com­ plicis in peccato turpi atque inhonesto contra sextum Decalogi praeceptum com­ misso excipere audeat, sublata propterea illi ipso iure quacumque auctoritate et iurisdictione ad qualemcumque personam ab huiusmodi culpa absolvendam, adeo quidem, ut absolutio, si quam impertiatur, nulla atque irrita omnino sit.... Et nihilominus, si quis confessarius secus facere ausus fuerit, maioris quoque excommunicationis poenam ... ipso facto incurrat." — Postea idem Pontifex per constitutionem „Apostolici muneris" d. 28 Febr. 1745 hanc legem adhuc magis explicavit. — Ad explicanda haec statuta ecclesiastica declarare oportet, quomodo hic sumatur: 1. peccatum turpe; 2. complex; 3. absolvere. 455 i. Peccatum turpe est quodlibet peccatum luxuriae, dummodo sit a) grave (obiective et subjective); b) externum; c) certum; d) nondum directe remissum122. Ergo excluduntur: a) Peccata contra alias virtutes, e. gr. furtum, homicidium etc. Unde confessarius posset absolvere suum complicem in homicidio. Sed nemo non videt, quam indecens sit etiam talis absolutio. Cf. S. Offic. d. 18 Mali 1873. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. IV. § I. 327 b) Peccata interna contra castitatem, ut delectationes morosae, desideria. c) Peccata levia luxuriae, sive ex imperfectione actus sive ex con­ scientia erronea. Hinc si quis puer ex conscientia erronea certo pu­ taret, tactus a sacerdote impudice patratos non esse grave peccatum, posset absolvi ab hoc sacerdote, qui excommunicationem non incurreret. Pariter oscula, licet saepe sint peccata mortalia in casu particulari, tamen in hac materia non habentur ut certo mortalia ex obiccto ex­ terno, ideoque ex adiunctis iudicandum est, utrum osculum fuerit libidi­ nosum adeoque peccatum mortale necne. Remanente dubio censura non incurritur. d) Peccata iam antea directe remissa. Unde e. gr. si quis in iuventute cum sacerdote turpiter peccavit hocque peccatum iam rite con­ fessus est apud alium confessarium et absolutionem validam recepit, nunc autem idem peccatum tamquam materiam liberam confitetur apud sacerdotem complicem, valide absolvitur, neque sacerdos ullam poenam incurrit. Sed in praxi valde consulendum est, ne umquam confessarius audiat confessionem sui complicis propter periculum tentationum et irreverentiae erga sacramentum42’. Nota. Non requiritur, ut peccatum turpe sit commissum sacerdotio iam suscepto. Unde S. Poenitentiaria docuit d. 22 lan. 1879: „confessarium non posse absolvere complicem, cum quo ante sacerdotium in puerili aetate turpiter egit, nisi moraliter certus sit ipsum iam ab alio confessario directe et valide a peccato complicitatis absolutum fuisse**. 2. Complex (seu socius criminis, i. e. quasi implexus in eodem 456 crimine) potest esse sive vir sive mulier, sive puber sive impuber, dummodo sit capax peccati mortalis. Neque requiritur, ut peccatum istud sit patratum opere luxurioso inter sacerdotem et complicem, sed sufficit, ututerque interius et exterius idem grave peccatum contra casti­ tatem commiserit. Hinc e. gr. peccatum complicitatis videtur adesse, si maritus convenit cum sacerdote de adulterio faciendo cum uxore, licet adulterium de facto non accidat propter resistentiam uxoris. In isto casu sacerdos non potest absolvere maritum, cum sit eius com­ plex424. Omnino requiritur, ut complicitas sit formalis, et quidem et tempore peccati et tempore absolutionis. Hinc si sacerdos peccat cum muliere reluctante, totaliter ebria, amente, non adest complicitas for­ ·” Unde S. Officium d. 29 Maii 1867 declaravit: „1iberum esse confessario ab­ solvere personam complicem, quae a peccato complicitatis inhonesto absoluta iam fuit per alium confessarium; dandum tamen semper esse consilium confessario, de quo agitur, ut, nisi cogat necessitas, se abstineat ab excipiendis personae, licet iam a peccato complicitatis absolutae, sacris confessionibus" (apud Bucceroni, Comm, in Bull. Ap. Sedis n. 37). <»· Ita sententia verior (cf. Bucceroni, Comm, in Const. ..Sacramentum Poeni­ tentiae" n. 69); contrarium docet Noldin-Schmitt (De sacr.” n. 370) dicens: „Ad incurrendum casum complicitatis requiritur complicitas immediata in ipsa actione turpi; non sufficit cooperatio quantumvis proxima ad peccatum turpe alterius." 328 Tract. V. De poenitentia. malis; vel si confessarius durante absolutione non cognoscit suum com­ plicem, vel etiam in casu, quo serio dubitat, num poenitens sit suus complex, valide et licite absolvit. Etenim debet quidem caute conari illud dubium excutere, sed non tenetur quaerere a poenitente: Numquid commisisti istud peccatum mecum? Pariter non adest complicitas for­ malis, si sacerdos neque in actu peccati neque postea tamquam sacer­ dos cognitus est. Sic e. gr. si sacerdos larvatus peccavit cum muliere, quae illum numquam cognovit, et postea hanc mulierem absolvit ab hoc peccato luxuriae, non incurrit excommunicationem. Non enim tenetur in confessione huic mulieri dicere: Ego sum ille vir, quocum peccasti. Ratio autem intrinseca est, quia tunc non habetur ille sacra­ menti abusus, quem vult lex ecclesiastica prohibere. Ita communiter moderni auctores, e. gr. Hollweck428, Lehmkuhl 428. Sine sufficienti ratione Gury42T contrarium docuit. 457 3. Absolutio vera vel saltem ficta requiritur, ut excommunicatio incurratur. Unde haec poena non infligitur, a) si confessarius tantum audivit confessionem complicis, dummodo tamen ne simulet absolutio­ nem. Confessarius simulat vel fingit absolutionem, si inducit in errorem ipsum poenitentem, qui putat se esse revera absolutum; b) si poenitens peccatum complicitatis sua sponte reticuit in confessione. Sin autem confessarius directe vel indirecte induxit poenitentem complicem ad non confitendum peccatum complicitatis, non effugit excommunica­ tionem absolvens vel fingens absolvere complicem suum. Directe indu­ ceret confessarius, qui diceret poenitenti: Cave, ne confitearis istud pec­ catum; indirecte autem induceret confessarius, qui persuaderet poeni­ tenti, talem actum luxuriosum cum ipso antea commissum, et grave peccatum putatum, reapse non esse graviter malum, vel non esse neces­ sario accusandum in confessione, quoniam ipsemet confessarius iam aliunde cognoscat istud factum 428. Ignorantia crassa seu supina ab hac excommunicatione non excusat confessarium 429. Quare in praxi quoties confessarius complicem suum absolvit, toties censuram hanc incurrit. 458 Exceptiones a censura (et validitas absolutionis) solummodo haben­ tur in casu extremae necessitatis. Talis extrema necessitas numquam exsistit, si adest alius sacerdos etiam non approbatus, qui confessio­ nem poenitentis excipere moraliter potest. lamvero, si alius sacerdos quidem physice adest, sed non potest vocari ad audiendam confessionem sine gravi infamia et scandalo publico, vel si recusat audire confessio­ nem, tunc idem valet, ac si nullus sacerdos adest. Casus extremae necessitatis est: a) Articulus vel grave periculum mortis.* 425 428 427 028 425 Die kirchl. Strafgesetze § 274. 424 Theol. mor. II, n. 1202. Cas. consc. II, n. 617. Cf. S. Poenit. d. 19 Febr. 1896 (Collect, dc Prop. Fide n. 1916). S. Offic. d. 13 lan. 1892 ad 3 (ib. n. 1777). Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. IV. S I. 329 Cum in articulo vel periculo mortis omnis reservatio cesset, confessarius valide quidem absolvit complicem suum; sed si alius sacerdos quicumque (etiam non approbatus) sine gravi infamia moribundi et sacerdotis complicis atque scandalo publico audire potest hanc confessionem, confessarius illicite agit et incurrit excommunicationem, nisi tamen complex, non obstante seria persuasione, penitus recuset confiteri apud alium confessarium. — Quamvis Benedictus XIV et Cod. iur. can. c. 884 in solo articulo vel periculo mortis concesserint absolutionem complicis, tamen per epikeiam haec facultas ex­ tenditur ad alium casum gravissimae necessitatis, nempe si adest: b) Gravissima necessitas, quando urget praeceptum ecclesiasticum et divinum tam confessionis quam communionis, atque complex diu non potest invenire alium confessarium. Ita recte docent probabiliter complures moderni auctores, e. gr. Lehm­ kuhl430, Tanquerey431, Bucceroni43S, D’Annibale 433, Noldin-Schônegger 434, los. Alberti 435, Ballerini-Palmieri43°. Ratio autem est, quia lex positiva ecclesiastica, quae irritat absolutionem complicis, in gravissima necessitate videtur debere cedere et legi divinae sumendae communionis et legi na­ turali vitandi scandali. Iste casus accidere potest in loco dissito missio­ num, quo alius sacerdos numquam fere advenit, et poenitens non potest longum iter arripere ad inveniendum alium confessarium. Sed absolutio in hoc casu concessa non videtur esse nisi indirecta, ac proinde poenitens tenetur postea, quando erit possibile, peccatum complicitatis alii confes­ sario confiteri 437* . Si confessarius bona fide, i. e. non advertens peccatum complicitatis, absolvit poenitentem, qui eius complex est, probabilius absolutio est valida. Directe enim absolvuntur alia peccata, indirecte autem remittitur peccatum complicitatis. Ratio est, quia iurisdictio sacerdotis videtur solummodo restricta quoad peccatum complicitatis, non autem quoad alia peccata. Sunt tamen quidam auctores, qui docent, confessarium omni prorsus iuris­ dictione carere in suum complicem, qui nondum est directe absolutus a peccato complicitatis. c) Excommunicationem quidem non incurrit, sed graviter illicite agit confessarius, qui attentat absolvere suum complicem a) penitus tacentem de peccato complicitatis, dummodo confessarius illum ne in­ duxerit ad tacendum (sive directe sive indirecte), ut iam dictum est; β) propter periculum gravis scandali non valentem alibi confiteri, dum­ modo confessarius expresse moneat se nolle absolvere a peccato complicitatis (quod alii confessario est postea declarandum), et se ab­ solvere directe ab aliis peccatis. Utrum absolutio in hoc casu indirecte data de peccato complicitatis sit valida an invalida, non concordant auctores 439, sed probabiliter est valida, Theol. mor. II, n. 1205. 431 De poenit. n. 579. Comm, in Bull. Ap. Sedis n. 87. Summula Theol. mor. III, n. 324 et n. 38. 434 De poenis eccl.13 n. 55. Theol. pastor. III, n. 28. 430 Opus theol. V (de sacr. poenit.) n. 655. Hanc absolutionem esse directam docet Cappello, De censuris n. 182. Cf. Noldin, Dc poenis eccl. n. 63; Marc-Raui, Instit. mor. II, n. 1783; Van der Velden, Principia Theol. mor. 111 673. 430 433 4,3 ’34 437 439 Tract. V. De poenitentia. dummodo alia requisita adsint*3’. Nam S. Poenitentiaria d. 16 Maii 1877 responsum dedit: ..privationem iurisdictionis absolvendi complicem in pec­ cato turpi et adnexam excommunicationem quatenus confessarius illum absolverit, esse in ordine ad ipsum peccatum turpe, in quo idem confes­ sarius complex fuit". — Ex quibus verbis solvitur sequens casus: Petrus sacerdos commisit grave peccatum luxuriae cum Tullia. Tullia comitata a sua matre se sistit in confessionali Petri. Petrus manifeste dicit se neque posse neque velle absolvere a peccato luxuriae, quod est declarandum alteri confessario. Tullia multum insistit ad habendam absolutionem, quia, si non iret statim post confessionem cum matre ad s. communionem, ori­ retur gravissimum scandalum. Petrus tunc dat absolutionem ab aliis pec­ catis monens Tulliam de actu perfectae contritionis eliciendae et de obli­ gatione peccatum luxuriae esse declarandum alteri confessario. Petrus non incurrit excommunicationem, quia non absolvit a peccato turpi. Sed ait D’Annibale**0: „Illud nemo umquam dubitavit aut dubitat, nefas esse absolvere poenitentem a peccatis ceteris, et pro hoc absolvendo ad alium confessarium remittere." Videtur igitur Petrus debuisse elicere actum perfectae contritionis cum Tullia, quae tunc sine absolutione potuit ac­ cedere ad communionem. 459 Absolutio ab excommunicatione incursa. Confessarius, qui (praeter casus supra indicatos) absolvit complicem suum, incurrit excommuni­ cationem specialissime Summo Pontifici reservatam, ut dictum est. Dicitur autem haec excommunicatio specialissime reservata, quia in omnibus facultatibus delegatis etiam amplissimis semper censetur exclusa, nisi expresse nominetur**1, ut e. gr. occasione Iubilaei concessi a Pio XI. Ignorantia crassa et supina non excusat ab hac excommunicatione **’, ut iam dictum est. In casibus urgentioribus potest quidem simplex confes­ sarius absolvere ab hac censura, sed tunc absolutus infra mensem debet (si hoc non est omnino impossibile) recurrere·*’ ad S. Poenitentiariam, quae solet sat duras poenitentias imponere. Immo si sacerdos ter aut pluries ab ultima absolutione iam obtenta·*’* suum complicem absolvit, ei mandatur, ut munus confessarii in perpetuum deponat. Cum autem id saepe moraliter impossibile sit, tam propter maximum scandalum secus oriturum quam propter penuriam sacerdotum, expedit, ut in litteris ad S. Poenitentiariam dandis supplicetur, ut confessarius possit remanere in suo officio. Quae quidem supplicatio solet exaudiri, si confessarius infra 6 vel 12 menses seriam emen­ dationem probaverit. §2De sollicitatione ad turpia. 460 Praenotamen. Benedictus XIV in eadem Constitutione ..Sacramentum Poenitentiae" alium abusum sacramenti poenitentiae profligavit, scii, sol­ licitationem ad turpia. Iam antea Pius IV ·** et Gregorius XV *·’ de hac ·” Ita etiam Lehntkuhl, Theol. mor.11 II 1203 nota; Ojetti, Synopsis rer. mor, 1’, n. 1369. “° Comm. in Const. Ap. Sedis n. 86. ·*’ S. Offic. d. 27 lunii 1866. *·’ S. Offic. d. 13 lan. 1892 ad 3. ··’ Cf. specimen huius recursus supra n. 426. *·’* S. Poenit.d. 5 Mart. 1925. ··* Const. „Cutn sicut nuper" d. 15 Apr. 1561. ··’ Bulla ..Universi" d. 30 Aug. 1622. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. IV. $ î. 331 re leges tulerunt. Hodierna disciplina explicatur in citata Constitutione Benedicti XIV, in Instructione S. Officii d. 20 Febr. 1867*“ et in Cod. iur. can. c. 894, 904, 2363, 2368. Modus examinis faciendi contra sacerdotes sollicitantes indicatur ab Instructione S. Officii d. 20 Iulii 1890 °’ En verba Benedicti XIV, qui mandat episcopis procedere ..contra omnes et singulos sacerdotes tam saeculares quam regulares........ qui aliquem poeni­ tentem, quaecumque persona illa sit, vel in actu sacramentalis confessionis, vel ante vel immediate post confessionem, vel occasione aut praetextu confessionis, vel etiam extra occasionem confessionis in confessionali, sive in alio loco ad confessiones audiendas destinato aut electo, cum simula­ tione audiendi ibidem confessionem, ad inhonesta et turpia sollicitare vel provocare, sive verbis, sive signis, sive nutibus, sive tactu, sive per scrip­ turam aut tunc aut post legendam, tentaverint, aut cum iis illicitos et in­ honestos sermones vel tractatus temerario ausu habuerint.... Meminerint praeterea omnes et singuli sacerdotes ad audiendas confessiones constituti teneri se ac obligari, suos poenitentes, quos noverint fuisse ab aliis, ut supra, sollicitatos, sedulo monere ... de obligatione denuntiandi inquisi­ toribus, sive locorum Ordinariis praedictis, personam, quae sollicitationem commiserit, etiamsi sacerdos sit, qui iurisdictione ad absolutionem valide impertiendam careat, aut sollicitatio inter confessarium et poenitentem mutua fuerit, sive sollicitationi poenitens consenserit, sive consensum mi­ nime praestiterit, vel longum tempus post ipsam sollicitationem iam ef­ fluxerit, aut sollicitatio a confessario non pro se ipso, sed pro alia persona peracta fuerit “ Pontificiae Constitutiones de absolutione complicis et de sollicita­ tione ad turpia obligant etiam Orientales448. Ad intelligentiam clariorem huius legis iuvat explicare: 1. con­ diciones requisitas, ut revera adsit crimen sollicitationis; 2. obliga­ tionem denuntiandi; 3. modum denuntiandi; 4. poenas, quae infligendae sunt sacerdoti sollicitanti. i. Condiciones requisitae ad crimen sollicitationis. 461 Notio. Crimen sollicitationis est provocatio ad grave peccatum luxuriae facta a sacerdote abutente ad hunc finem confessione sacramentali vera aut simulata. Ergo requiritur: a) Ut provocatio fiat ad grave peccatum contra castitatem. Sollicitatio non censetur adesse, a) si provocatio facta est ad aliud pec­ catum, e. gr. ad furtum; vel β) si facta est ad aliquid inhonestum, quod tamen non est certe et obiective peccatum mortale, e. gr. si confessarius mulierem obiter osculatus est immediate post confessionem. Licet enim osculum saepe sit graviter culpabile propter periculum delectationis venereae, «candali, pravae intentionis etc., tamen obiective consideratum illud non est precatum mortale et proinde non censetur adesse illa sollicitatio ad turpia, de qua hic loquimur*"; nisi tamen constet, osculum datum esse ex affectu ·" Collect, de Prop. Fide n. 1282. ·*’ Ib. n. 1732. ·" Ita S. C. de Prop. Fide d. 6 Aug. 1885 (Collect, de Prop. Fide n. 1640). ··· Cf. S'. /Ilph., Theol. mor. 1. 6, n. 683. Contrarium docet /tem. Berardi (De aol licit. η. 47) : „In casu, de quo agimus, oscula et tactus (minus honesti) tam­ quam mortalia considerari debent; practice .enim non ex ullo honesto motivo, et 332 Tract. V. De poenitentia. libidinoso. Aliquando difficulter potest iudicari, utrum verba plus minusve indecentia a confessario prolata contineant sollicitationem ad turpia necne. Videsis varias locutiones iudicatas a S. Alphonso*50.— Non requiritur autem, o) ut sollicitatio sit efficax seu ut persona sollicitata consentiat in peccatum. Unde e. gr. sollicitationem committeret confessarius invitans coniugem ad adulterium, etsi coniux hoc peccatum prorsus recusaret. Pariter non re­ quiritur, β) ut confessarius immediate sollicitet personam, quacum peccatum luxuriae sit faciendum, vel ut confessarius sollicitet personam ad peccandum cum ipso sollicitante * 51. Hinc adesset crimen sollicitationis, si e. gr. con­ fessarius rogaret adiutorium fratris ad peccandum cum eius sorore; vel si excitaret iuvenem ad peccandum cum aliqua puella; non autem ex lege posi­ tiva adesset obligatio denuntiandi confessarium qui daret ancillae confitenti litteras clausas dominae tradendas et continentes sollicitationem. Nam ancilla non est formalis complex peccati, domina autem non est hic et nunc poenitens. 462 b) Ut sollicitatio fiat a sacerdote ut confessario. Hinc non adest illud crimen, si clericus vel laicus se fingit esse con­ fessarium et tunc poenitentem ad turpia provocat. Aliqui auctores docent etiam episcopum sollicitantem ad turpia non esse denuntiandum, cum in odiosis, e. gr. in poenis latis contra sacerdotes, non comprehendantur epi­ scopi, nisi hoc sit expresse dictum. Quae quidem sententia forte probabilis est. Ergo forte non adesset stricta legis ecclesiasticae obligatio denuntiandi episcopum sollicitantem, sed plane exsisteret obligatio iuris naturalis ad praecavendum scandalum enorme * 51*. — Debet esse vera licet implicita pro­ vocatio ad turpia ex parte confessarii. Unde probabiliter docent complures auctores obligationem denuntiationis non adesse, si ipse poenitens sollicitat et confessarius tantum consentit huic sollicitationi * 5’. Ad quaesitum: „An confessarius sollicitatus, si metu inductus sollicitationi consentiat, sit de­ nuntiandus?" responderunt qualificatores S. Officii d. II Febr. 1661 : „Affirmative et opinionem negativam non esse probabilem"; sed id omissum est cum in Bulla Benedictina tum in Instructione S. Officii hac de re data d. 20 Febr. i866 * 5S. Non est verisimile S. Alphonsum ignoravisse sententiam ordinarie ne quidem ex mero ioco, sed ad satisfaciendum libidini ... res huius­ modi fierent. ... Vae si tamquam merae levitates et tamquam denuntiationi mi­ nime subiectae res huiusce generis aliaeque similes considerari possent!" — Sane istae res non sunt merae levitates, sed valde vituperandae. Ast inde minime se­ quitur, ut sint semper peccata mortalia atque inducant gravem obligationem sub poena excommunicationis denuntiandi confessarium, qui talia fecerit. Lex enim odiosa, qualis censetur obligatio denuntiandi, est strictae interpretationis. Optime de hac re tractat Fr. Cerato, De delicto sollicitationis n. 39. *5° Theol. mor. 1. 6, n. 704. *51 Hoc constat ex sequenti responso S. Poenitentiariae d. 2 Sept. 1904: ./Ti­ bullus excipiens confessiones mulierum, quarum viri saepe abesse solent, et quae non facile se continent, docet et suadet easdem mulieres non peccare in sequen­ tibus casibus: 1. Si desiderando proprium virum absentem, patiantur commo­ tionem sensualem seu pollutionem. 2. Si desiderent hanc eandem pollutionem in se experiri ex ardenti amore viri absentis. 3. Si pollutionem in se excitent tactibus secum habitis, dummodo hos actus referant ad virum absentem. — S. Poenitcntiaria dilecto in X ... scribenti subiungit: iam bis hac super re ab hoc s. Tribu­ nali responsum fuisse, et actus huiusmodi esse graviter illicitos, et confessarium eos probantem esse denuntiandum." *’*· Cf. Cappello 1. c. n. 689. *5’ 5. /llph., Theol. mor. 1. 6, n. 681. *5· Collect, de Prop. Fide n. 1282. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. IV. $ 2. 333 S. Officii d. II Febr. 1661 latam, et tamen S. Doctor habet sententiam oppositam ut probabiliorem. Unde docent Bucceroni*6· et ,.Vindiciae Alphonsianae", non adesse obligationem denuntiandi confessarium, qui ex gravi metu consenserit sollicitationi poenitentis, nullo autem modo ipse sollicita­ verit. Si confessarius libere consentit poenitenti sollicitanti, ordinarie adest sollicitatio mutua. Certo autem facienda est denuntiatio, si sollicitatio fuit mutua inter confessarium et poenitentem. In isto tamen casu poenitens non tenetur fateri se ipsum etiam sollicitavisse. In quattuor casibus sacerdos censetur sollicitare ut confessarius, scii, si 463 ad turpia provocet: a) In actu sacramentalis confessionis, i. e. a tempore, quo incohatur confessio, usque ad absolutionis verba inclusive, seu, uti dicitur: intra duas cruces confessarii. Sacramentalis autem confessio censetur ea, quae coepta est in ordine ad sacramentalem absolutionem, etsi ad finem non deducatur neque absolutione perficiatur. 3) Immediate ante vel post confessionem. Id est, si inter confessionem et sollicitationem nulla alia actio externa intercedit. Ergo crimen sollicitationis adest, si e. gr. confessarius loquitur immediate ante vel post confessionem ex affectu libidinoso verba manifeste obscoena; si tangit inhonesto modo poenitentem, qui statim post absolu­ tionem acceptam venit ad confessarii manum vel stolam deosculandam; si dat poenitenti litteras postea legendas, in quibus sollicitat ad turpia. y) Occasione vel praetextu confessionis. Confessionis occasione sollicitare est ex confessione sumere motivum vel opportunitatem provocandi ad turpia. Hinc e. gr. si confessarius cognoscens ex confessione proclivitatem alicuius mulieris ad luxuriam quaerit ex ea, ubi habitet, vel illi dicit: Venias postea ad domum meam; et si tunc postea peccatum luxuriae committit cum illa, adest crimen sollicitationis, dummodo tamen clare constet, confessarium iam habuisse durante confessione inten­ tionem peccandi cum muliere. Si autem confessarius non convenit cum ista muliere nisi post complures dies, vel si ob alium finem cum illa convenit et tunc, paulatim tentatione excitante, illam provocat ad turpia, non certo constat de abusu confessionis, ac proinde non est stricta obligatio denuntiandi hunc confessarium. Sub praetextu confessionis sollicitare est provocare ad turpia sub specie aut velo confessionis. E. gr. confessarius invitat poenitentem ad veniendum in confessionale, ea intentione, ut ibi possit illum ad turpia provocare. S. Alphonsus·55 quaerit: ,,An denuntiari debeat confessarius, qui convenit cum muliere, ut ad eludendos domesticos se fingat aegrotam et ipsum accersat domum ad patrandum peccatum?" Licet quidam affirment, respondet tamen S. Doctor probabilius negative. Nam in hoc casu ,,ηοη verificatur, quod confessarius sollicitat praetextu confessionis, sed tantum quod praetextu con­ fessionis peccatum exsequitur; ita ut praetextus confessionis tunc non iam ordinetur ad sollicitationem, sed ad familiares decipiendos.... Secus vero censeo dicendum, si confessarius extra confessionem sollicitaret, et femina renueret timens diffamationem, et ideo confessarius ei suaderet, ut fingens se aegiotam cum accerseret ad peccandum. Quia tunc vere diceretur con·"· Comm, in Bull. Λρ. Sedis n. 29. L. c. n. 679. 334 Tract. V. De poenitentia. fessarius praetextu confessionis sollicitare feminam ad praestandum consen­ sum." Sed non videtur tantum discrimen inter utrumque casum, cum utrobique adhibeatur a complicibus confessionis praetextus tamquam medium ad decipiendos alios. Unde quidam docent praetextu confessionis tunc solum­ modo sollicitare confessarium, qui simulatam confessionem adhibet ut medium ad inducendum in peccatum illum poenitentem, qui antea nihil scivit de pec­ cato committendo. (3) Etiam extra occasionem confessionis in confessionali sive in alio loco ad audiendas confessiones destinato aut electo cum simulatione audiendi ibidem confessionem. Essentialia verba huius clausulae viden­ tur esse cum simulatione confessionis. Recolendum est discrimen inter simulationem et dissimulationem alicuius sacramenti. Haec ultima adhibetur ad celandum coram aliis sacramentum non administratum. Prima autem est deceptio ipsius subiecti sacramentorum. Unde crimen sollicitationis non videtur adesse, quoties confessio dissimulatur ad decipiendos alios, ne isti percipiant peccatum cum poenitente commissum aut committendum, dummodo id fiat extra locum confessionis. Adest vero istud crimen, quoties confessarius coram poenitente ipso simulat, quasi in aliquo loco velit audire eius confessionem, et tunc ibi exsistens provocat ad turpia. 464 2. Obligatio denuntiandi sollicitantes. Cum confessarius nefando crimine sollicitationis maximum praebeat scandalum, iam iure naturali quilibet obligatur totis viribus niti, ut tale scandalum amoveatur. Porro id fieri vix potest, nisi confessarius suo superiori denuntietur. Ergo ex ipso iure naturali quilibet, qui certo cognoscit sollicitationem factam, tenetur, et quidem sub gravi4M, ad denuntiandum confessarium sollicitantem, saltem si damnum enorme, quod solent huiusmodi confessarii causare religioni, secus averti ne­ queat. Ipse tamen confessarius sollicitans non tenetur seipsum denun­ tiare Iure ecclesiastico plectuntur excommunicatione latae sententiae ne­ mini reservata scienter omittentes denuntiare intra mensem confessarios seu sacerdotes, a quibus sollicitati fuerint ad turpia Igitur ex iure ecclesiastico hodie vigente videtur teneri ad denuntiationem solus ipse sollicitatus4”, quippe qui solus nominetur in c. 904 et 3268, § 2. In antiquo iure omnes quotquot certo noverunt factam sollicitationem de­ buerunt eam denuntiare. Poenitens sollicitatus, qui culpabiliter omittit per totum mensem (computandum a die cognitae obligationis) hanc denun­ tiationem, incurrit excommunicationem, a qua tamen quilibet confes­ sarius absolvere potest, facta denuntiatione aut seria promissione de­ nuntiandi aut legitima dispensatione obtenta. Confessarius debet, gra·’· Cf. Instr. S. Officii 1867, § 3. S. Offic. d. 20 Febr. 1867. *“ Cod. iur. can. c. 2368, § 2. *·· Signum haud spernendum mutationis factae apparet ex hoc quod inter fontes Can. 904 et 2368 omnes decisiones omissae sunt, quae veterem disciplinam statuerunt. Ita quoque docent Noldin 1. c. III 377; Pr. Cerato, De delicto sollicitationis n. 89, contradicentibus aliis, e. gr. Vermeersch, Ferreres, Cap­ pello etc. Caput III. De ministro sacramenti poenitentiae. Art. IV. 5 2. 335 viter onerata eius conscientia, monere poenitentem sollicitatum, ut denuntiet confessarium sollicitantem400. Causae excusantes a denuntiatione: 465 a) Mors sacerdotis sollicitantis. Ita S. Poenitentiaria d. 24 Apr. 1884. Ratio est, quia tunc finis denun­ tiationis cessat. — Obligatio autem denuntiationis non videtur cessare, si confessarius est iam emendatus aut punitus, aut si sollicitatio sit facta iam a longo tempore. Excipiunt autem quidam theologi illum casum, quo emendatio sit ita perspicua et perdurans, ut nullus timor reincidentiae possit haberi, maxime si confessarius iam ingressus est ordinem regu­ larem *el. b) Periculum grave vitae vel famae vel fortunae pro persona de­ nuntiante per accidens cum denuntiatione coniunctum. E. gr. confessarius denuntiandus habet tales amicos, qui vehementissime persecuturi denuntiantem praevidentur. Ratio est, quia nulla lex positiva obligat cum maximo incommodo. Non autem excusat incommodum, quod intrinsece coniunctum est cum denuntiatione, qualis est praecipue gravis in­ dignatio denuntiati confessarii‘°2. c) Dispensatio S. Officii vel S. Poenitentiariae, quae tamen non ita facile conceditur. Episcopus non potest in hac lege dispensare. De hac dispensatione petenda habet Instructio S. Officii d. 20 Febr. 1867: „Si (persona sollicitata) nullo impedimento detenta denuntiationem omnino renuat, in hoc casu ... laudandus est confessarius, qui ... vel Ordi­ narium vel S. Sedem pro opportunis providentiis consuluerit." — In sup­ plici libello exponenda est exacte substantia casus (praesertim an agatur de confessario monialium). Insuper impedimenta declaranda sunt, quae poenitentem retrahunt a denuntiatione facienda*”. 3. Modus faciendi denuntiationem. Confessarius audiens casum solli-466 citationis diligenter examinare debet, a) num persona narrans sit fide digna; saepe enim mulierculae ex invidia, odio, hysteria aliisque causis sinistris de confessario narrant, quae sunt prorsus falsa; b) num omnes condiciones requisitae ad crimen sollicitationis certo adsint. Nam si vel minimum sed verum dubium manet, obligatio denuntiationis non exsistit. Si confessarius invenit crimen sollicitationis revera commissum esse, debet monere poenitentem de obligatione denuntiandi, neque a poenitente ad­ monendo instruendoque eius bona fides excusat. Quodsi poenitens ob graves causas denuntiationem facere recusat, confessarius recurrat ad S. Poenitentiariam pro obtinenda dispensatione denuntiationis faciendae, ut iam dictum est. Poenitens autem potest statim recipere absolutionem sacramentalem, dummodo serio promittat se esse oboediturum S. Poeni­ tentiariae. Denuntiatio facienda est vel S. Officio, vel Ordinario loci (eoque mor­ tuo, vicario capitulari), non autem vicario generali, nisi ille sit specialiter delegatus. Ordinarius competens est imprimis episcopus loci, ubi crimen commissum est, deinde etiam episcopus proprius sacerdotis sollicitantis, vel •’° Cod. iur. can. c. 904. ··* Cf. Berardi, De sollic. n. 284; Tanquerey, De poenit n. 592. ··’ De Smet, Tract, de cas. reserv. n. 165, *” Cf. Berardi 1. c. n. 359. 336 Tract. V. De poenitentia. poenitentis sollicitati···. Episcopus in hoc negotio agit tamquam delegatus S. Officii seu, uti dicitur, ut inquisitor natus, ac proinde denuntiatio etiam sacerdotis regularis exempti debet fieri episcopo et non superioribus regu­ laribus. Persona igitur sollicitata scribat episcopo litteras (non anonymas), in quibus exponat factum sollicitationis cum circumstantiis loci, temporis, nominis sacerdotis sollicitantis. Non autem debet fateri, se consensisse sol­ licitanti sacerdoti ···. Quando episcopus ..aliquam de infando sollicitationis crimine denuntia­ tionem acceperit, ilico ad diligentias (i. e. judicialem investigationem circa famam denuntiati et denuntiantis) procedet. Ad quem finem vel per se vel per sacerdotem a se specialiter delegatum advocabit duos testes, quantum fieri poterit, ex coetu ecclesiastico, utcumque vero omni exceptione maiores, qui bene noverint cum denuntiatum tum omnes et singulos denuntiantes, eosque sub sanctitate iuramenti de veritate dicenda et de secreto S. Officii··· servando iudicialiter interrogabit, testimonium scripto referens (iuxta insequentem formulam...); utriusque vero testimonii atque una simul respectivae denuntiationis authenticum exemplum directe tutaque via ad hanc supremam Congregationem quam primum transmittet." Ita Instructio S. Officii d. 6 Augusti 1897, ex qua sequitur, ut episcopus non possit iudicialiter contra denuntiatum procedere, antequam praefata documenta S. Officio transmiserit ab eoque responsum acceperit. Haec disciplina videtur hodie mutata. Donec secunda vel tertia denuntiatio eiusdem confessarii facta fuerit, epi­ scopus potest supersedere a processu iudiciali contra confessarium accusatum, quem tamen interim paterne monere et invigilare debet. Immo expedit, ut episcopus salutarem poenitentiam imponat confessario, qui vel semel crimen sollicitationis certo commisit, e. gr. exercitia spiritualia agenda, remotionem a loco, in quo confessarius tam enormiter defuit suo officio. 467 4. Poenae sollicitationis. Confessario, qui in processu iudiciali con­ victus est de crimine sollicitationis, infligendae sunt sequentes poenae (quae tamen omnes sunt ferendae sententiae) : a) suspensio a Missa celebranda; b) suspensio ab audiendis confessionibus; c) privatio omnis beneficii, vocis activae et passivae, dignitatis. d) in casibus gravioribus degradatio0μμ··>, Man. Thoul mor. Ill 22 338 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. mus autem poenas vindicativas (e. gr. degradationem, depositionem) et poenitentias, cum quia tales poenae hodie sunt valde rarae, tum quia haec res unice pertinet ad Ius canonicum. Dividitur totus tractatus in tria capita: i. de poenis ecclesiasticis in genere; 2. de censuris in genere; 3. de censuris in specie. CAPUT I. De poenis ecclesiasticis in genere. Dividitur istud caput in duos articulos: 1. de notione et divisione poenae ecclesiasticae; 2. de eius auctore et subiecto. ARTICULUS I. De notione et divisione poenae ecclesiasticae. 469 Notio. Poena in genere definiri potest: malum afflictivum contra voluntatem passi inflictum in vindictam sui peccati1* ; vel etiam: molestia a legitima auctoritate inflicta reo propter transgressionem legis seu praecepti, vel breviter: „poena est noxae vindicta"a. Quodsi hoc malum infligitur a legitima potestate ecclesiastica, habetur poena ecclesiastica, quae est „privatio alicuius boni ad delinquentis correctionem et delicti punitionem a legitima auctoritate inflicta"8. Malum, quod in poenam infligitur ab ecclesiastica potestate, consistit in privatione alicuius boni, quod cadit sub iurisdictione ecclesiastica. Talia bona sunt bona non solum spiritualia, verum etiam temporalia. Hinc Ecclesia ius habet auferendi exercitium ordinis, iurisdictionis, unionis cum corpore mystico Christi, privandi reditibus beneficii, infligendi poenam carceris etc. Iuxta hodie tamen vigentem disciplinam poenae ecclesiasticae non solent (saltem pro laicis) consistere nisi in privatione bonorum spiri­ tualium. 470 Causa poenae est crimen vel delictum a) externum; b) grave. Ecclesia, licet forte valeat punire etiam actus malos pure internos, tamen reapse id non facit, sed relinquit punitionem horum actuum iustitiae divinae. Leve delictum non punitur poena ecclesiastica proprie dicta, cum secus poenae evaderent nimis numerosae. Quare statuit Cod. iur. can. c. 2218, § 2: „Non solum quae ab omni imputabilitate excusant, sed etiam quae a gravi, excusant pariter a qualibet poena cum latae tum ferendae sententiae." Iuxta usum in modernis iuribus poenalibus receptum distinguuntur crimina (Verbrechen) a delictis (Vergehen). Crimen est actio mala gravior, quae solet puniri in iure poenali moderno poena gravis carceris; delictum vero est actio externa non tam graviter mala, quae punitur mulcta pecuniae aliisve levibus poenis. In iure ecclesiastico crimen, delictum, excessus, scelus haud raro sumuntur promiscue; nomine autem delicti intelligitur externa et moraliter imputabilis legis violatio, cui addita est poenalis sanctio saltem in- 1 Cf. S. Thomas, S. theol. 1, q. 48, a. S; Bdluart, De peccat, diss. 7, a. 4. Non vacat hic tractare de multis theoriis excogitatis ab auctoribus circa naturam poenae. Videsis Cathrein, Moralphil.· II 663 sqq. ’ L. 131, D. 50, 16. · Cod. iur. can. c. 2215. Caput I. De poenis ecclesiasticis in genere. Art. I. 339 determinata4. — Distinguuntur delicta occulta, publica, notoria. Delictum est occultum, quod vel soli malefactori (omnino occultum) vel paucis discretisque personis (paene occultum) notum est. Distinguitur delictum mate­ rialiter occultum, si latet ipsum factum delicti, et formaliter occultum, si latet non quidem factum, sed eius imputabilitas. — Delictum est publicum, quod iam divulgatum est aut saltem in talibus adiunctis contigit seu versatur, ut prudenter iudicari possit immo et debeat, facile id divulgatum iri. — Delictum non solum est publicum, sed etiam notorium, a) post sententiam iudicis competentis, quae in rem iudicatam transiit, aut post confessionem iudicialem delinquentis (notorietas iuris); b) si est tam publice notum, ut neque factum ipsum neque eius imputabilitas iam nequeat celari5* (noto­ rietas facti). Finis poenae ecclesiasticae est duplex, scii, bonum societatis vel bonum delinquentis obtinendum. Primo igitur et principaliter poena ecclesiastica intendit bonum societatis. Per crimen enim ordo publicus laeditur, et saepe etiam scandalum datur; per poenas autem ordo laesus et scandalum forte datum reparantur. Hinc dicit S. Bonaventura: „Deordinatum in culpa optime ordinatur in poena." 9 Finis quoque poenae est comminando deterrere a crimine perpetrando. — Praeter hunc finem ordinis publici servandi poena saepe intendit emendatio­ nem rei, et sic fit quasi medicina, ad sanitatem spiritualem recuperandam. Talem characterem medicinalem habent e. gr. omnes censurae proprie dictae. Divisio poenarum. Inter multiplices divisiones poenarum ecclesiasti- 471 carum sequentes magis videntur ad nostrum scopum conducere. 1. Ratione finis distinguuntur poenae vindicativae et medicinales. Poena vindicativa (quae etiam vocatur punitiva) principaliter intendit re­ parationem ordinis laesi et horrorem iniciendum. Tales poenae sunt degra­ datio, depositio, privatio beneficii etc. Aliquando infliguntur pro crimine mere praeterito, etiam si reus iam resipuerit7. Poena vindicativa remittitur per dispensationem. — Poena medicinalis primario intendit emendationem rei et proinde numquam infligitur propter crimen mere praeteritum, cuius de­ linquentem iam sufficienter poenituit. Remittitur talis poena per absolutionem. 2. Ratione auctoris distinguuntur poenae latae a iure et ab homine. Poenae a iure eae sunt, quae per legem ipsam statuuntur (sive latae sen­ tentiae sint sive ferendae) contra determinata crimina. Poenae ab homine eae sunt, quas iudex legitimus vel superior iuste infligit delinquenti per modum praecepti peculiaris vel per sententiam iudicialem condemnaioriam. Quamvis autem aliqua poena sit ferendae sententiae in lege, e. gr. suspensio ab audiendis confessionibus infligenda confessario sollicitanti, tamen eadem poena consideratur post sententiam condemnatoriam legitimi iudicis tamquam ab homine lata; ideoque est reservata8. * Cf. Cod. iur. can. c. 2195. 9 Cf. ib. c. 2197. 9 4, dist. 15, P. 2, a. 1, q. 3. — Cum detur triplex ordo laesus a delinquente, scii, ordo rationis propriae, ordo gubernationis temporalis, ordo regiminis divini, delinquens incurrit triplicem poenam, „unam a se ipso, quae est conscientiae re­ morsus ; aliam vero ab homine (i. e. a superiore legitimo humano); tertiam vero a Deo". S'. Thomas, S. theol. 1, 2, q. 87, a. 1. 7 Cod. iur. can. c. 2286. 9 Ib. c. 2217, § 1, n. 3. 22· 340 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. 3. Ratione obiecti distinguuntur poenae spirituales, quae privant bono spirituali, e. gr. suffragiis Ecclesiae, et poenae temporales, quae delinquentem afficiunt malo temporali, e. gr. carcere, mulcta pecuniaria. Dubitari nequit, quin Ecclesia valeat infligere etiam poenas temporales·. Etenim aliquando accidere potest, ut ordo publicus servari nequeat sine huiusmodi poenis. lamvero Ecclesiae potestas se extendit ad ea omnia, quae necessaria sunt pro suo ordine publico servando. Antiquis temporibus Ec­ clesia haud raro tales poenas temporales inflixit, hodie autem illas iam solet non adhibere nisi in clericos religiososque delinquentes. — Disputatur, utrum Ecclesia valeat infligere etiam punitionem cruentam, e. gr. mutilationem mem­ brorum aut poenam capitis, quoniam iuxta commune adagium „Ecclesia ab­ horret a sanguine". Reapse Ecclesia numquam adhibuit punitionem cruentam, sed eius potestas infligendi tales poenas — si sint revera necessariae pro ordine publico servando — vix negari potest,0. 4. Ratione formae distinguuntur poenae latae et ferendae sententiae. Priores illae sunt, quae incurruntur ipso facto transgressionis seu criminis, quin sit necessaria aliqua sententia iudicis saltem condemnatory. Posteriores non incurruntur nisi post et per sententiam iudicis condemnatoriam. Poenae codicum civilium solent esse ferendae sententiae; in iure autem ecclesiastico exsistunt complures poenae latae sententiae, e. gr. multae censurae, de quibus infra sermo erit. Sed etiam in iure ecclesiastico poena semper intelligitur ferendae sententiae, nisi expresse dicatur, eam esse latae sententiae vel ipso iure, ipso facto, absque alia sententia incurri, vel nisi alia similia verba adhibeantur. Ferendae vero sententiae censentur poenae expressae his vel similibus verbis: excommunicetur, praecipimus sub poena excommunicationis, interdicti, privationis officiorum etc.*10 11 Nota. Quamvis poenae latae sententiae nullam sententiam condemna­ toriam iudicis requirant, tamen nonnullae huiusmodi poenae exigunt adhuc sententiam iudicis declaratoriam criminis commissi. Sic e. gr. poenae pri­ vationis beneficii aut vocis activae et passivae ipso facto incurrendae solent exigere, ut iudex legitimus declaret, reum revera commisisse crimen, ob quod poenae istae sint a lege impositae. Talis sententia declaratoria autem poenam retrotrahit ad ipsum momentum criminis commissi 472 Elenchus poenarum ecclesiasticarum hodie exsistentium. Omnes poenae, quas Ecclesia infligit, possunt ad tria genera revocari; nempe sunt: 1. Censurae seu poenae medicinales: a) excommunicatio; b) sus­ pensio; c) interdictum. 2. Poenae vindicativae, quae infliguntur principaliter ad reparatio­ nem ordinis publici laesi, ad punitionem rei, et ad deterrendos alios ab eodem crimine. Tales autem poenae vindicativae aliae solis clericis, aliae etiam laicis infliguntur. • Hinc damnavit Pius IX propositionem: ..Ecclesiae ius non competere vio­ latores legum suarum poenis temporalibus coercendi" (Dens. n. 1697; cf. Syllab prop. 24; Dens. n. 1724; Cod. iur. can. c. 2214, § 1). Minus recte hac in re locutus est nostris temporibus Vacandard, L'Inquisition 304349. 10 Cf. Tarquini, Inst. iur. eccl n. 47. 11 Cf. Cod. iur. can. c. 2217, § 2. ” Ib. c. 2232, § 2. Caput I. De poenis ecclesiasticis in genere. Art. U. 341 a) Poenae vindicativae in solos clericos vel religiosos, e. gr. privatio beneficii vel officii ecclesiastici, privatio vocis activae et passivae, de­ positio, degradatio. Enumerantur in Cod. iur. can. c. 2298 duodecim tales poenae. b) Poenae vindicativae, quae possunt imponi sive clericis sive laicis; e. gr. privatio sepulturae ecclesiasticae, infamia ecclesiastica, irregulari­ tas ex delicto, poenae temporales, quales sunt poena pecuniaria, cor­ rectio publica etc. Item duodecim tales poenae enumerantur in Cod. iur. can. c. 2291. 3. Poenitentiae et remedia poenalia, quae infliguntur tamquam poe­ nae partim vindicativae partim medicinales; sunt autem quaedam opera poenitentiae ab Ecclesia eo potissimum fine iniuncta, ut reparetur publi­ cum scandalum et delinquens corrigatur1’. Iuxta vigentem disciplinam huiusmodi poenitentiae aliquando adhibentur contra clericos religiososque delinquentes, et consistunt e. gr. in exercitiis spiritualibus, in cor­ reptione, in ieiunio aliisque operibus laboriosis quidem sed non ita duris ARTICULUS II. De auctore et subiecto poenae ecclesiasticae. Auctor poenae ecclesiasticae est Ecclesia, cui competere nativum 473 et proprium ius (independens a qualibet humana auctoritate) infligendi suis subditis delinquentibus poenas est certumle. Etenim Christus Dominus vera potestate legislativa et coercitiva in­ struxit Ecclesiam, quae illam etiam ab initio in praxim deduxit. Quare Pius VI proscripsit tamquam haereticam propositionem asserentem: ,,Ec­ clesiam non habere collatam sibi a Deo potestatem non solum dirigendi per consilia et suasiones, sed etiam iubendi per leges, ac devios contumacesque exteriore iudicio ac salubribus poenis coercendi atque cogendi" *·. Quae quidem Ecclesiae potestas coactiva se extendit ad poenas non solum spirituales, sed etiam temporales, ut iam supra dictum est. Exercitium potestatis punitivae in Ecclesia competit omnibus supe­ rioribus habentibus in foro externo iurisdictionem sive ordinariam sive delegatam, dummodo haec iurisdictio sit expedita. Qua de re statuit Cod. iur can. c. 2220: „Qui pollent potestate leges ferendi vel praecepta imponendi, possunt quoque legi vel praecepto poenas adnectere; qui iudiciali tantum (potestate pollent), possunt solummodo poenas legitime statutas ad normam iuris applicare." Hinc poenas ecclesiasticas ferre possunt: a) Summus Pontifex pro tota Ecclesia; b) episcopi et praelati regulares maiores pro suis subditis; c) aliique omnes habentes iurisdictionem expeditam in foro externo, e, gr. Vicarii et Praefecti Apostolici, Concilia etiam provincialia etc. “ Cf. Cone. Trid. ses». 24, c. 8 de reform., et Noldin, De poenis eccl.u n. 6. '· Cf. Cod. iur. can. c. 2306—2313. ’· Ib. c. 2214, § 1. *· Dent. n. 1505; cf. Bened. XIV Breve „Ad assiduas" a. 1755; Leonis XIII Const. ..Immortale Dei" d. 1 Nov. 1885. 342 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Aliquando tamen requiritur speciale mandatum, e. gr. in vicario ge­ nerali 1T. lurisdictio quantum ad ius puniendi impeditur: 1. Pro episcopo excommunicato, suspenso, haeretico,-schismatico, qui semper illicite, immo invalide — si lata fuerit sententia condemnatoria vel declaratoria — fert censuras in subditos suos18. 2. Pro iudice, qui extra proprium territorium vult sententiam ferre in foro contentioso. Hinc illud commune adagium: „Extra territorium ius dicenti non paretur impune." 19 Aliquando tamen iudex etiam extra proprium territorium ius dicere valet, ut docent canonistae 20. <74 Subiectum poenae ecclesiasticae sunt (seu poenis ecclesiasticis plecti possunt) omnes baptizati rationis capaces, viventes, delinquentes et subditi. Ergo non subiciuntur poenis ecclesiasticis: 1. Non baptizati. Nam Ecclesia de iis, qui foris sunt, non iudicat21. 2. Actu carentes usu rationis22. Cum enim homo usu rationis actu carens nequeat perpetrare delictum formale, etiam non potest puniri poena ecclesiastica. Quare non solum amentes, sed etiam infantes, qui septimum annum non attigerunt, ordinariis poenis ecclesiasticis non ligantur. Pia mater Ecclesia eximit a poenis latae sententiae omnes impuberes, i. e. usque ad annum 14 completum 23*, licet sint usus rationis capaces; puberes vero, qui eos ad legem violandam induxerint vel cum iis in delictum concurrerint, poenam lege statutam incurrunt21. Hinc e. gr. puer 10 annorum illegitime ingressus in clausuram monialium non est excommunicatus. Ille vero, qui eum introduxit, censuram non effugit. Minorennes post pubertatem adeptam subiciuntur ordinarie quidem poenis ecclesiasticis21, sed quia minor aetas (nisi aliud constet) minuit imputabilitatem28, minorennes videntur excusari ab iis poenis quae latae sunt in illos qui scienter, temerario ausu etc. aliquid fecerint. Tunc enim quaelibet imputabilitatis imminutio excusat27. 3. Peregrini. Non tenentur peregrini legibus mere territorialibus sui domicilii aut quasidomicilii, extra quod versantur28. Quare Bonifatius VIII statuit, ut „statuto episcopi, quo in omnes, qui furtum commiserint, excommunicationis sententia promulgatur: subditi eius furtum extra ipsius dioecesim committentes minime 17 Cod. iur. can. c. 2220, § 2. 18 Ib. c. 2264. 12 Cf. c. 2, I 2 in VI°, et c. unie. II 2 in Clem. 20 Cf. Bargilliat, Praei, iur. can. n. 1551; Cod. iur. can. c. 1637. 21 Cf. i Cor. s, 12; Cone. Trid. sess. 14, c. 2 de poenit. (Dens. n. 895). 22 Cod. iur. can. c. 2201. 28 Non est, cur hic fiat distinctio pubertatis inter pueros et puellas. Etenim debilitas mentis est fere eadem in utroque sexu ante aetatem 14 annorum. Ita quoque docent complures alii, ut Vermeersch, Génicot, Sole, Wernz etc. 21 Cod. iur. can. c. 2230. 28 Cf. Bened. XIV Const. „Ab Augustissimo" d. s Martii 1744 et c. 1, 2, X 5, 23. 28 Cod. iur. can. c. 2204. 27 Ib· C. 2229, § 2. 28 Cf. supra I, n. 194. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. I. 343 ligati noscantur"20. Num idem dicendum sit de praecepto seu statuto, quod episcopus pro suis dioecesanis tulit sub poena ipso facto incurrenda, an scii, hanc poenam incurrant dioecesani violantes tale praeceptum extra dioecesim, disputant auctores. Episcopum quidem posse huiusmodi praecepta etiam extra dioecesim suos subditos obligantia ferre, docet communis sententia * 0. Utrum autem reapse aliquod praeceptum episcopale obliget transgressores extra dioecesim, inquirendum est ex mente legislatoris. Quae mens, si dubia est, poena lata non censetur incursa. Poenis civilibus, quae latae sunt in locis, per quae transit, peregrinus solet ligari. Unde e. gr. Gallus in Helvetia laedens ius poenale Helvetiae, punitur iuxta leges poenales Helvetiae. In iure ecclesiastico non potest regula gene­ ralis dari, sed inspicienda sunt singula delicta singulaeque poenae in­ fligendae. Scholion. Quomodo religiosi exempti subiaceant potestati punitivae epi­ scopi loci, videndum est in tractatu de iure religiosorum * 1. CAPUT II. De censuris ecclesiasticis in genere. Caput istud dividitur in sex articulos: i. de notione et divisione cen­ surae; 2. de eius auctore; 3. de eius subiecto; 4. de eius obiecto; 5. de causis excusantibus; 6. de absolutione a censuris. ARTICULUS I. De notione et divisione censurae. Notio. Censura est poena ecclesiastica medicinalis, qua homo bapti- 475 zatus delinquens et contumax privatur usu quorundam bonorum spiritualium vel spiritualibus adnexorum (c. 2241 § 1). Explicatur: Nomen censurae significabat in vetere iure Romano munus censoris, qui censum, i. e. descriptionem personarum et bonorum, in tabulas censorias rettulit et delicta contra honestatem publicam patrata perstrinxit nota censoria’2. In iure autem ecclesiastico censura habet triplicem signi­ ficationem; nempe: 1. primis Ecclesiae saeculis censura significat quamlibet poenam ecclesiasticam (sive vindicativam, sive medicinalem), e. gr. poeni­ tentias publicas, excommunicationem, depositionem; 2. a temporibus Innocentii III” (saec. XIII) censura coepit restringi ad excommunicationis, suspensionis et interdicti poenas vel sententias; 3. censura significat examen et approbationem libri edendi ** . Quae quidem censura proprie vocatur cen­ sura praeventiva, et in hoc sensu sapientissimas leges tulit Leo XIII „de censura librorum" ”. — Definitio data valet de sola censura in secundo sensu accepta. Dicitur 1°: „poena", ideoque supponit culpam atque distinguitur ab ir­ regularitatibus, quae sunt vel unice vel saltem principalius inhabilitates. ’· c. 2, I 2 in Vl°. 10 Cf. Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 13, c. 4, n. 9. ·* Cf. nostrum Man. iur. can. q. 9. ” Cf. Wernz, Ius Decretal. V 144. ·· Cf. c. 20, X 5, 40. Censura in hoc sensu aliquando sumitur latius pro iudicio, utrum aliqua res •it laude an vituperio digna. ·* Const. ..Officiorum ac munerum" d. 25 lan. 1896, tit. 2. 344 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Dicitur 2°: „ecclesiastica medicinalis", quia infligitur censura a potestate ecclesiastica in medicinam, i. e. in emendationem delinquentis. Quare I. si emendatio delinquentis revera est obtenta, absolutio a censuris non solum potest, sed debet dari3*; 2. censura nequit ferri propter delictum mere praeteritum, quod non habet — uti dicunt — tractum successivum, aut quod tam emendatum est; 3. censura nequit ferri ad determinatum tempus, neque etiam simpliciter in perpetuum; etenim quando emendatio delinquentis ad­ venit, tunc censura est auferenda, ut iam dictum est; 4. censura ferri potest etiam in eos, quorum emendatio fere est desperata; nam censura non solum fertur in emendationem delinquentis, sed etiam (licet secundario et accidentaliter) in poenam delicti commissi et ad terrorem aliis iniciendum; ceterum de emendatione nullius hominis viventis est penitus desperandum. In mortuos autem nulla censura proprie dicta ferenda est. Nota. Suspensio et interdictum aliquando infliguntur non ut censurae, sed ut poenae vindicativae; excommunicatio autem semper infligitur ut vera censura. Hinc dicit Innocentius III: ,,Cum medicinalis sit excommunicatio, non mortalis; disciplinans, non eradicans, dum tamen is, in quem lata fuerit, non contemnat: caute provideat iudex ecclesiasticus, ut in ea ferenda osten­ dat, se prosequi, quod corrigentis fuerit et medentis" (c. 1, V 11 in VI"). Dicitur 30: „qua homo baptizatus delinquens et contumax". Quibus verbis indicantur condiciones ad censuram requisitae ex parte subiecti et obiecti. De quibus infra n. 481 sqq. specialiter agetur. Dicitur 40: „privatur usu quorundam bonorum spiritualium vel spirituali­ bus adnexorum". Quibus verbis indicatur effectus censurae. Censura utpote poena ecclesiastica non privat nisi usu bonorum eorum, de quibus Ecclesia libere disponit, e. gr. administratione et susceptione sacramentorum, officiis, beneficiis etc. Hinc censura a) non privat bonis spiritualibus, quae immediate a Christo procedunt, ut sunt character sacramentalis, potestas ordinis, gratia habitualis vel actualis, virtutes etc.; haec enim bona non dependent ab Ec­ clesia; b) non privat iis bonis spiritualibus, quae producuntur a singulis hominibus, ut sunt opera bona et orationes fidelium; ratio est, quia ne haec quidem bona dependent ab Ecclesia, quippe quae non valeat impedire com­ munionem sanctorum; hinc licet privatim orare pro excommunicato etiam vitando; c) non privat ipsis bonis spiritualibus, sed solummodo usu eorum; nam censura debet esse poena medicinalis ideoque infligi per modum vinculi facile solubilis, ut primum reus a contumacia recessit37. Bona, quorum usu privat censura ecclesiastica, sunt praecipue spiritualia; per accidens tamen et secundario aufertur usus etiam bonorum temporalium, quae spiritualibus sunt adnexa, e. gr. communionis civilis cum aliis fidelibus, redituum beneficii etc. 476 Divisio censurarum. Principaliores divisiones videntur esse se­ quentes : i. Ratione speciei censurae dividuntur in excommunicationem, suspensionem, interdictum’8. Nulla alia species poenarum ecclesiasticarum sub genere censurae con­ tinetur. Proinde e. gr. non sunt censurae: depositio, degradatio, irregulari­ tates etc. ” Cod. iur. can. c. 2248, § 2. ” Cf. Laymann, Tract, de cens. eccl. P. 1, c. 1. n. 2. ·’ Cf. c. 20, X 40. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. II. S I. 345 2. Ratione causae efficientis distinguuntur censurae latae a iure et ab homine. Censurae feruntur a iure, si contra peccata futura per legem stabilem aut statutum generale infliguntur; feruntur autem ab homine per modum sen­ tentiae aut praecepti particularis, ut si episcopus aliquem clericum determi­ natum suspendit ab officio propter crimen patratum. 3. Ratione modi distinguuntur censurae latae et ferendae sententiae. Censurae latae sententiae incurruntur ipso facto patrati criminis absque sententia condemnatoria. In foro externo solet quidem saepe requiri adhuc sententia declaratoris criminis, sed in foro interno ne haec quidem sententia declaratoria requiritur, ut talis censura sit reapse incursa eo ipso, quod crimen est commissum··. Censurae ferendae sententiae in neutro foro in­ curruntur nisi post sententiam iudicis condemnatoriam. 4. Ratione potestatis absolvendi distinguuntur censurae reservatae et non reservatae, prout auferri possunt vel a solo ferente (eiusve superiore, successore aut specialiter delegato), vel etiam a ministris inferioribus. Censurae reservatae hodie exsistentes sunt reservatae: 1. Summo Pon­ tifici, et quidem a) specialissimo modo; b) speciali modo; c) simpliciter··. 2. Episcopis. 3. Superioribus religiosis pro eorum subditis ·*. ARTICULUS II. De auctore censurae. Subdividitur iste articulus in duas paragraphes: 1. de potestate ferendi censuras; 2. de condicionibus requisitis in censuris ferendis § I. De potestate ferendi censuras. Principium x. Est in Ecclesia potestas ferendi censuras. 477 Prob. i. Ex Concilio Constantiensi, quod damnavit propositionem (30) loannis Wicleff: ..Excommunicatio Papae vel cuiuscumque praelati non est timenda, quia est censura antichristi." ·· Si quis autem Wicleffitarum et Hussitarum voluit redire in gremium Ecclesiae, debuit respondere ad quae­ stionem: „Utrum credat, quod Papa vel alius praelatus ... possint suum subditum ecclesiasticum sive saecularem propter inoboedientiam sive con­ tumaciam excommunicare, ita quod talis pro excommunicato sit habendus.” ·· Prob. 2. Ex S. Scriptura. Legitur enim S. Paulum tradidisse aliquem satanae, „ut spiritus salvus sit in die Domini nostri lesu Christi” ··. Quod quidem communiter intelligent exegetae de excommunicatione a S. Paulo lata contra peccatorem. Potestas excommunicationem ferendi innuitur etiam in verbis Christi: „Si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus.”*· ·· Cf. Cappella, De cens. n. 4, 6, 74. ‘° Cod. iur. can. e. 2245, § 3. ·· Cf. tamen decretum S. C. de Relig. d. 5 Aug. 1913 supra n. 417 relatum. ·■ Dene. n. 610; cf. etiam propositionem (19) loannis Huss (Dene. n. 645). ** Dens. n. 681. ·· 1 Cor. 5, 3—5 ·· Matth. 18, 17. 346 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Ceterum si Ecclesia habet potestatem coercitivam, ut supra n. 473 pro­ batum est, oportet habeat etiam potestatem ferendi censuras, ut per se patet. 478 Principium 2. Potestas ordinaria ferendi censuras est penes omnes et solos praelatos ecclesiasticos habentes iurisdictionem non impeditam fori externi. Ratio est, quia valde convenienter facultas puniendi tam gravi poena, qualis censura est, reservatur praelatis habentibus iurisdictionem in foro externo. Huiusmodi potestate pollent: 1. Summus Pontifex et concilium oecumenicum pro tota Ecclesia*9. 2. Legati a latere in territorio legationis suae (ex mandato Summi Pontificis) 3. Episcopi in suos subditos* 48*51(non autem vicarius generalis sine speciali mandato). 4. Capitulum ecclesiae cathedralis (nondum electo vicario capitulari, quo electo potestas capituli transit in illum) et vicarius capitularis sede episcopali vacante 5. Praelati nullius et similes praelati, qui iurisdictionem in foro externo habent90. 6. Concilia provincialia, item capitula ordinum religiosorum. Quantum ad capitula ista et generatim quantum ad superiores religiosos, attendenda sunt statuta particularia legitime approbata. Nota. Parochi nullam habent potestatem ordinariam ferendi censuras. Ita saltem iuxta vigentem disciplinam M. Cardinales videntur habere facul­ tatem ordinariam ferendi censuras in ecclesiis sui tituliM. 479 Principium 3. Potestas delegata ferendi censuras est penes solos cleri­ cos, quibus legitime commissa est ab habente potestatem ordinariam. Ita saltem iuxta disciplinam vigentem. Vir laicus potest quidem a Summo Pontifice delegari ad exercendam iurisdictionem ecclesiasticam in foro externo, et hoc videtur esse reapse factum in famosa ..Monarchia Sicula"5’. Femina autem non videtur posse ne ex facultate delegata quidem ferre censuras. Hinc S. Thomas54 dicit: „Mulier non potest habere aliquam iurisdictionem spiritualem, ... unde non habet neque elavem ordinis neque elavem iurisdictionis." Quando vero in Decretalibus55 abbatissa dicitur posse suspendere clericos sibi subiectos ab officio aut beneficio, non con­ ceditur illi facultas ferendi censuram proprie dictam, cuius laesio induceret ‘5 Cf. c. i, I 8 Extrav. comm. 47 Cod. iur. can. c. 266. 48 Si censura Sedi Apostolicae reservata est, Ordinarius nequit aliam censuram sibi reservatam in idem delictum ferre (Cod. iur. can. c. 2247, § 1). Tempore visitationis canonicae Metropolita potest censuras ferre in dioecesibus suffraganeorum (ib. c. 274, n. 5). Vicarius generalis episcopi sine speciali mandato non habet potestatem infligendi censuras aliasque poenae ecclesiasticas (ib. c. 2220, § 2). 48 Cone. Trid. sess. 24, c. 10 de reform. c. 10, X 1, 33; c. 8, X 3, 35. 51 Cf. S. Thom. 4, dist. 18, q. 2, a. 2, sol. 1; S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 11. 63 Cf. Cod iur. can. c. 240, § 2. 58 Cf. Sentis, Die ..Monarchia Sicula" (Friburgi Brisg. 1869) 2 sqq. 54 4. dist. 19, q. i, a. 1, sol. 3 ad 4. ·» c. 12, X 1, 33. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. II. S 2. 347 irregularitatem, sed talis suspensio sumitur in lato sensu pro praecepto, quo abbatissa clerico sibi quodammodo subiecto prohibet celebrationem Missae, donec satisfecerit, subtrahens ei reditus interea5·.— Omnis clericus prima tonsura clericali initiatus est capax iurisdictionis ecclesiasticae, ac proinde illi demandari potest facultas ferendi censuras §2- De condicionibus requisitis in censuris ferendis. Ad censuras ferendas requiritur ex parte ferentis: 480 1. Ut sit baptizatus; quia, qui ipse non est membrum Ecclesiae, non est capax iurisdictionis ecclesiasticae57. 2. Ut sit compos rationis et habeat voluntatem ferendi veram cen­ suram. Per se patet. 3. Ut libere et non coacte agat. Non constat, num censura lata ex gravi metu sit invalida58, cum Codex c. 103, § 2 regula generali statuat: „Actus positi ex metu gravi et iniuste incusso valent, nisi aliud iure caveatur.“ 4. Ut habeat iurisdictionem expeditam quoad usum69. 5. Ut praecedat monitio. Censura enim est poena medicinalis, quae non fertur nisi in contumaces, lamvero nemo censetur esse contumax, nisi prius sit monitus de poena in­ currenda in casu transgressionis legis aut praecepti. Circa hanc monitionem sequentia breviter notentur: Distinguitur duplex monitio, altera legalis seu sollemnis, altera canonica. Monitio legalis fit ab ipsa lege, et locum habet in omnibus censuris latis a lege. Lex enim cognita, quae comminatur trans­ gressoribus censuram, censetur continuo monere subditos eosque deterrere a transgressione. Quodsi nihilominus subditus transgreditur talem legem, merito censetur esse contumax. — Monitio canonica fit ab homine, et locum habet in censuris poenisve ferendis ab homine; e. gr. talis monitio necessaria est, antequam episcopus possit suspendere clericum inoboedientem et delin­ quentem. Valde consulitur, ut superior ecclesiasticus, antequam perveniat ad monitionem canonicam (quae iam est initium processus iudicialis), sub­ ditum conetur emendare per sic dictam monitionem paternam. Convenit enim, ut superior imitans exemplum Christi mansueti, prius et potius amore paterno quam stricta iustitia corrigat delicta subditorum. Quia autem omnes moni­ tiones importunae potius obsunt quam prosunt, hinc ne monitionem paternam quidem faciat superior, nisi prius moraliter certo cognoverit exsistentiam delicti. Quodsi monitio paterna infructuosa permanserit, procedendum est ad monitionem canonicam, quae debet sequentes qualitates habere: 55 Cf. S’. /11ph., Theol. mor. 1. 7, n. n sq. S. Doctor putat esse probabiliorem sententiam illam, quae docet, ne ex plenitudine potestatis quidem Papam posse mulieri delegare potestatem ferendi censuras. Contrarium docet Ballerini (in notis ad Gury II, n. 943) et cum illo quam plurimi auctores. Cum haec controversia sit mere theoretica sine ulla utilitate practica, eam hic brevitatis causa omittimus. — Exemplum curiosum iurisdictionis Abbatissae Monasterii S. Mariae de las Huelgas, quae adhuc anno 1868 contendit se habere iurisdictionem quasi-episcopalem, videsis in Anal. eccl. VI (1898) 257. ” Cf. S. Alph. i. c. 55 Cf. ib. n. 12. ·· Cf. quae supra n. 473 dicta sunt de auctore poenarum ecclesiasticarum. 348 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. 1. debet fieri personaliter delinquenti rei saltem per epistulam; 2. debet ordinarie esse trina cum intervallo tridui vel saltem bidui, aut una peremptoria; 3. debet registrars in cancellaria episcopi vel superioris*0. Nota. Animadvertit S. Officium61: „Cauti omnino sint (Ordinarii) et quam maxime parci quod ad poenales sanctiones, excommunicationes praesertim; nam, ut sapienter admonet Sacrosancta Synodus Trid. (sess. 25 de ref. c. 3) : .Quamvis excommunicationis gladius nervus sit ec­ clesiasticae disciplinae et ad continendos in officio populos valde sa­ lutaris, sobrie tamen magnaque circumspectione exercendus est, cum experentia doceat, si temere aut levibus ex rebus incutiatur, magis eam contemni quam formidari et perniciem potius parere quam salutem." ARTICULUS III. De subiecto censurae. 481 Notio. Subiectum (passivum) censurae vocatur ea persona, quae censuris ecclesiasticis plecti potest. Tale autem subiectum est solus homo i. baptizatus; 2. viator; 3. rationis compos dolique capax; 4. subditus ei, qui censuram fert. — Singula sunt breviter explicanda: 1. Homo baptizatus. Ratio est duplex: a) quia Ecclesia non habet iurisdictionem nisi in baptizatos; b) quia non-baptizati non fruuntur bonis spiritualibus ecclesia­ sticis, quibus privari possint per censuras. — Hinc censura plecti non possunt: 1. creaturae irrationales; quodsi aliquando Ecclesia in creaturas irrationales (e. gr. in locustas) anathema dixit, id non fuit propria censura, sed manifestatio exsecrationis et detestationis; 2. pagani, ludaei, cate­ chumeni. Minime autem a censuris exempti sunt haeretici, schismatici, apostatae, dummodo sint valide baptizati. 2. Viator. Quodsi antiquis temporibus mortui censuris plectebantur aut a censuris absolvebantur62, hoc fiebat ad salutarem horrorem fidelibus iniciendum vel ad mortuos sepultura ecclesiastica et suffragiis privandos vel iterum donandos. Manifestum est autem mortuos non posse plecti propria cen­ sura, quia cadaver eorum nequit ligari, anima vero separata iam non est subdita iurisdictioni ecclesiasticae. 3. Rationis compos dolique capax. Ratio est, quia censura, utpote gravis poena medicinalis, supponit gravem culpam eamque cum contumacia coniunctam. limvero ante usum perfectum rationis nemo potest gravem culpam committere. Hinc censura non plectuntur infantes, amentes aliique usu rationis omnino carentes. Quamvis autem im­ puberes, cum sint usus rationis et gravis delicti capaces, possint censuris puniri, tamen iuxta vigentem disciplinam eas non incurrunt, ut iam supra n. 474 dictum est. Censuris ferendae sententiae impuberes per se plecti '° Cf. de his omnibus Cod. iur. can. c. 2143, 2233, § 2; 2309, et Pontif. Com­ missio d. 14 lui. 1922. 01 Instruet, d. 13 Iui. 1916 (Act. Ap. Sed. VIII 314). 02 Cf. c. 6, C. 24, q. 2; c. 5, X 5, 7; Rit. Rom. tit. 3. c. 4· Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. III. 349 possunt, sed communiter hoc non convenit; ideoque lepide dicunt Salmanticenses”: ..Impuberes potius virgis quam censuris corrigi debent"; atque Codex iur. can. c. 2230 statuit: ..Impuberes ... potius punitionibus educativis quam censuris aliisve poenis gravioribus vindicativis corrigantur." 4. Subditus. Ferre censuras est actus iurisdictionis, ut supra dictum est. lamvero nemo exercere potest valide et licite jurisdictionem nisi in subditos suos. Quae cum ita sint, sequentia inferuntur corollaria: Corollaria. 1. Nullus superior ecclesiasticus incurrit censuram a se ipso 482 latam. Nemo enim iurisdictionem exercere potest in se ipsum. Quare Summus Pontifex, cum non habeat superiorem ecclesiasticum, non ligatur ulla censura. Similiter ex privilegio (nisi expresse nominentur) Cardinales sub nulla lege poenali compreheduntur, nec episcopi sub poenis latae sen­ tentiae suspensionis et interdictiM. Supremi autem populorum guberna­ tores eorumque filii ac filiae, itemque ii, quibus ius est proxime succedendi in principatum, a nemine iudicari aut puniri possunt nisi a Summo Pontifice”. Proinde isti non subiacent poenis censurisve ab episcopo latis, subiacent autem censuris in iure communi statutis. 2. Peregrini et alieni subditi non incurrunt censuras territoriales ipso facto incurrendas. Ratio est eadem. Sin autem peregrini deliquerint in alieno territorio, possunt a superiore istius territorii censuris plecti per sen­ tentiam particularem. Iuxta vigentem autem disciplinam talis peregrinus delinquens solet denuntiari proprio superiori, ut ab eo puniatur. Per se patet peregrinum, qui in aliquo loco quasi-domicilium obtinuit, subiacere censuris in hoc loco vigentibus. — Vagi incurrunt censuras territoriales, quia ligantur omnibus legibus loci, ubi versantur“. 3. Delinquentes extra dioecesim non incurrunt censuras in propria dioecesi per statutum generale et locale latas. Ratio est, quia lex territorialis non obligat extra territorium. Sin vero censura lata est per speciale praeceptum personale, tunc incurritur etiam a delinquente extra territorium. Hinc e. gr. si episcopus per legem generalem prohibet omnibus suis clericis sub poena suspensionis frequentationem tabernae aut theatri, talem poenam non in­ currunt clerici extra dioecesim huiusmodi frequentationem perpetrantes; sin autem alicui determinato clerico per particulare praeceptum prohibuit fre­ quentationem tabernae sub poena suspensionis, talis clericus hanc poenam incurrit, etiamsi extra propriam dioecesim tabernas frequentat. Ita sententia probabilior”. 4. Religiosi exempti, cum subiaceant iurisdictioni personali suorum praela­ torum, quocumque in loco exsistunt, subiacent censuris legitime latis a pro­ priis superioribus. 5. Religiosi exempti non subiacent censuris episcopalibus, nisi in casibus a iure expresse determinatis, e. gr. in c. 616 s·. Scholion. De censuris latis in personas morales seu in communitates. 433 Iuxta vigentem disciplinam sequentia obtinent: I. Interdictum et suspensio ferri possunt in totam communitatem, licet in ea sint plures innocentes. Ratio est, quia istae poenae solent infligi, ut tota ·· “ ·’ ·" Tract. 10, de cens. c. 1, n. 168. ·· Cod. iur. can. c. 2227. Ib. c. 1557, § 1; c. 2227, § i. “ Ib. c. 14, § 2. Cf. 5. Alph., Theol. mor. I. 7, n. 23. Cf. nostrum Man. iur. can. q. 240 sqq. Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. 350 communitas in meliorem frugem redigatur. Ceterum istae poenae non sunt ita durae pro innocentibus, neque certo constat, utrum tunc sint censurae an poenae vindicativae. 2. Excommunicatio nequit ferri in totam communitatem, in qua revera inveniuntur innocentes”. Ratio est, quia bona, quibus privat excommuni­ catio, sunt praecipue personalia, et iniustum est punire personaliter aliquem innocentem. ARTICULUS IV. De obiecto censurae. 484 Obiectum, quod etiam aliquando vocatur materia vel causa cen­ surae, est crimen, propter quod haec poena ecclesiastica infligitur. Tale autem crimen non potest censura puniri, nisi sit: i. grave (cum subjec­ tive tum obiective) ; 2. externum; 3. consummatum in suo genene; 4. coniunctum cum contumacia’°. 1. Grave Censura enim censetur gravis poena. lamvero gravis poena nequit licite imponi nisi propter gravem culpam. Aliquando tamen suspensio et inter­ dictum infliguntur communitati culpabili, in qua forte personae innocentes exsistunt, et tunc debent quidem ab omnibus etiam innocentibus patienter tolerari, sed non ita constat, num sint censurae stricte dictae. — Quando crimen evadit leve ob aliquam rationem, e. gr. parvitatem materiae, imper­ fectionem actus, impotentiam legem implendi etc., iam non incurritur cen­ sura neque alia poena ecclesiastica7172 . 2. Externum. Crimen enim mere internum nequit puniri censura ecclesiastica, quia Ec­ clesia non iudicat de actibus mere internis. Notari oportet aliud esse crimen internum, aliud crimen occultum, quod paucis vel soli delinquenti notum est. Nihil obstat, quominus crimen occultum, e. gr. haeresis occulte prolata, puniatur censura. 3. Consummatum sive completum (et non solum attentatum) oportet esse crimen censura plectendum, seu aliis verbis: censura non adest, nisi crimen habeat omnes condiciones in ipsa prolatione censurae positas. Censurae enim sunt strictae interpretationis. Hinc e. gr. censuram latam in violatores clericorum non incurrit is, qui sclopetum quidem ex­ plodit in clericum, sed illum non ferit; pariter excommunicationem non incurrit ille, qui legit librum, quem falso putavit esse prohibitum sub ex­ communicatione. Econtra videtur incurrere excommunicationem latam contra procurantes abortum ille, qui pharmacum causans abortum propi­ navit, sed quem poenitet ante effectum secutum. Ratio est, quia talis effectus secutus voluntarius fuit graviterque peccaminosus et habuit omnes condiciones ad excommunicationem requisitas73. Sententiam tamen con­ trariam vocat S. Alphonsus7’ in simili casu probabiliorem, quin tamen aliam sententiam reprobet. 60 70 72 7S Cf. c. 5, V n in VIe; Cod. iur. can. c. 2255. Cod. iur. can. c. 2242. 71 Ib. c. 2218, § 2. Cf. Lugo, De poenit. disp. 16, sect. 9, n. 453. L. c. n. 40; cf. etiam ib. n. 280 et 368. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. IV. 351 Resolves: Caius propinavit pharmacum, quod post tres dies causabit Tulliae gravidae abortum. Statim poenitentia perculsus confitetur peccatum perpetratum. Etiam simplex confessarius potest absolutionem concedere, cum abortus nondum sit secutus. Post tres dies revera sequitur abortus, et tunc excommunicatio videtur incurri, a qua Caius in sequenti confes­ sione debet absolvi per confessarium competentem. Ita sententia pro­ babilior. Neque quis dicat nullam excommunicationem incurri sine peccato gravi; iamvero in casu proposito peccatum deletum esse per sinceram poenitentiam. Respondetur nullam profecto excommunicationem incurri sine peccato causante, sed minime requiritur, ut illud peccatum causans perseveret toto tempore, quo excommunicatio exsistit. Etenim nihil obstat, quominus aliquis sit excommunicatus et tamen in statu gratiae, e. gr. per contritionem perfectam. Cf. de hac re controversiam inter Ballerini et Vindicias Alphonsianas ”. 4. Coniunctum cum contumacia™, i. e. cum contemptu saltem virtuali censurae. Ad incurrendam censuram non requiritur quidem contemptus expressus et formalis, sed sufficit contemptus virtualis seu etiam interpretativus consistens in hoc, quod quis sciat, aliquid per legem aut legitimum superiorem eccle­ siasticum sub censura esse prohibitum, et tamen illud facere praesumat”. Ideoque ad incurrendam censuram requiritur in peccante scientia cum legis prohibentis tum poenae specialis transgressoribus infligendae, ac proinde ali­ quando excusant ignorantia et metus de quibus sermo redibit in articulo sequenti. Nota. Contumacia saltem virtualis omnino requiritur pro incurrendis 485 censuris in foro interno, in foro autem externo aliquando sufficit contumacia praesumpta. Quando enim lex aliqua ecclesiastica sufficienter est promulgata, eius notitia praesumitur in omnibus subditis, qui, si hanc legem trans­ grediuntur, debent luere poenas et censuras sancitas. Hinc e. gr. catholicus, qui coram ministro acatholico matrimonium contrahit, incurrit excommuni­ cationem latam, quamvis ignoret exsistentiam huius censurae*77. Talis igitur catholicus reapse ignorans excommunicationem potest absolvi in foro interno a quocumque confessario, sed indiget adhuc in foro externo absolutione, quae danda est iuxta formam in singulis dioecesibus praescriptam. Con­ tumaciam desiisse dicendum est, cum reum delicti commissi vere poenituerit et simul ipse congruam satisfactionem pro damnis et scandalo dederit aut saltem serio promiserit; iudicare autem, utrum poenitentia vera sit, satisfactio congrua aut eiusdem promissio seria, necne, illius est, a quo censurae abso­ lutio petitur7*. Corollarium. Actus vestitus qualitatibus supra recensitis potest igitur censura plecti. Secundum diversitatem autem et multiplicationem ac­ tuum diversificantur et multiplicantur quoque censurae; ideoque unus idemque homo potest innodari multis censuris. Hinc e. gr. qui a) iniit matrimonium coram ministro acatholico, b) stipulavit prolem educatum ” ’· ” 77 ” Ballerini-Palmieri, Opus theol. VII, n. 143, et Vindic. Alphons. n. 841—848. Germanice: mit Trots und Hartnâckigkeit. Cf. Reiffenstuel, Ius. can. 1. 5, tit. 39, η. 14. Cf. S. Offic. d. ii Maii 1892 (Collect, de Prop. Fide n. 1793). Cod. iur. can. c. 2242, § 3. 352 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. iri in haeresi, c) scienter praesumpsit offerre prolem ministro acatholico baptizandam, d) septem diversis vicibus scienter legit libros haereticos, incurrit io censuras”. ARTICULUS V. De causis a censuris excusantibus. Aliae causae excusant ab incursu, aliae ab effectibus censurae. § i- De causis excusantibus ab incursu censurae. Solent enumerari quinque causae excusantes: 486 i. Nullitas censurae, quae tamen nequit esse causa excusans nisi in censuris latis ab homine. Ita saltem iuxta modernam disciplinam. Censurae enim latae a lege pon­ tificia semper sunt validae; aliae autem censurae latae a lege solent esse iustae et validae. — Censura lata ab homine est nulla: a) ex defectu iurisdictionis in ferente censuram, e. gr. si episcopus illegitime ferret censuram in regularem exemptum; b) ex defectu substantialis ordinis iudicii; sic e. gr. invalide ferret superior censuram, si praemissa non fuerit monitio canonica *; c) ex defectu iustae causae. Deest autem iusta causa non solum quando reapse non exsistit, sed etiam, quando non est legitime probata. Sic e. gr. in­ valida est excommunicatio lata propter falsum aut etiam leve crimen. 2. Defectus ex parte peccati. Quare si peccatum non est interne et externe grave, consummatum et cum contumacia coniunctum, censura non incurritur, ut iam dictum est in .rticulo praecedenti. 3. Impotentia physica vel moralis. Censurae enim feruntur a lege ecclesiastica. Porro lex ecclesiastica cessat suborta impotentia. Hinc e. gr. ille, qui bona fide usurpavit eccle­ siastica bona eaque postea amisit, non tenetur sub censura haec bona restituere, si id est moraliter impossibile. Ita saltem in foro interno. 487 4. Metus gravis a censura excusat, quoties ab observanda lege ecclesiastica excusat. Ratio est. quia ille, qui ex gravi metu legem transgreditur, non agit ex contemptu aut contumacia, ut patet. Sine contumacia autem non datur cen­ sura proprie dicta. Si tamen delictum vergat in contemptum fidei aut eccle­ siasticae auctoritatis vel in publicum animarum damnum, metus gravis nul­ latenus eximit a censuris (aliisque poenis latae sententiae) ·*. Controvertitur, utrum censuram incurrat is qui actum ex ipso iure naturali graviter malum perpetrat ex gravi metu, e. gr. utrum puella ex gravi metu patris procurans sibi abortum, sit excommunicata. Negativa sententia, licet non sit certa, sicuti vult e. gr. Cappello, De cena. n. 61, videtur tamen esse probabilis.— Metus etiam levis excusat a censura, quae fertur contra ,.temere, ausu temerario. n Cod. iur. can. c. 2244 et 2319. •° Cf. S. Alph., Theol. mor. L 7, n. 53; Cod. iur. can. c. 2233, § a. Cod. iur. can. c. 2229, { 3, n. 3. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. V. §2. 353 sponte" etc. facientes. In his enim casibus requiritur, ut actio prohibita fiat plane motu proprio, ita ut quaelibet imminutio imputabilifatis excuset. 5. Ignorantia, a) A censuris (aliisve ecclesiasticis poenis latae sen-488 tentiae), quae feruntur in „scienter, studiose, consulto, temere, teme­ rario ausu, praesumptione'' aliquid facientes, excusat ignorantia crassa vel supina (non autem ignorantia affectata)82; b) a ceteris censuris non excusat ignorantia crassa vel supina83. Supra in articulo praecedenti dictum est censuram non incurri, nisi adsit contumacia seu contemptus in peccante. lamvero contemptus legis est im­ possibilis in illo, qui ignorat legem. Requiritur igitur ad incurrendam cen­ suram, ut peccans cognoscat non solum generalem prohibitionem, sed etiam specialem legem ecclesiasticam prohibentem (saltem substantialiter). Non autem necessarium est, ut peccans cognoscat omnes accidentales determina­ tiones legis prohibentis, e. gr. reservationem censurae. Ita sententia longe communior et verior M. Ignorantiam crassam vel supinam excusare in casibus sub litt. a) enume­ ratis, patet ex eo, quod tunc in rigore non adest temerarius ausus neque prae­ sumptio graviter culpabilis. Ignorantiam non crassam utpote inculpabilem vel leviter culpabilem ex­ cusare in ceteris censuris, manifeste sequitur ex dictis de contumacia vel con­ temptu necessario ad censuras incurrendas. §2. De causis excusantibus ab effectu censurae. Cum effectus censurae nihil sint nisi statuta iuris mere ecclesiastici, 489 omnia ea, quae excusant ab observatione statutorum ecclesiasticorum, eximunt quoque ab effectibus censurae observandis. Quodlibet autem grave incommodum solet excusare ab huiusmodi statutis, cum leges positivae qua tales non soleant obligare cum gravi incommodo. Hinc excusat (ante sententiam declaratoriam vel condemnatoriam) ab effec­ tibus censurae observandis: 1. Gravis infamia. Sic e. gr. laicus occulte excommunicatus potest esse patrinus in bap­ tismo, si secus suum crimen cum infamia deberet manifestare. 2. Scandalum. Ideo sacerdos occulte suspensus potest divina officia obire, si secus scandalum fidelium oriretur. 3. Gravis metus, dummodo tamen ne sit incussus in odium religionis. Hinc e. gr. uxor, quae illegitime possidens cum marito bona ecclesiastica est excommunicata, non tenetur a susceptione sacramentorum abstinere, si ex restitutione statim facta timet gravissima mala a suo marite infligenda. ” Cod. iur. can. c. 2229, § 1 et 2. A poenis vindicativis latae sententiae non excusat nisi ignorantia inculpabilis (Cod. iur. can. c. 2202 et 2229, § 3, n. 1). Ebrietas, omissio debitae diligentiae, mentis debilitas, impettis passionis, si, non obstante imputabilitatis deminutione, actio sit adhuc graviter culpabilis, a poenis latae sententiae non excusat (Cod. iur. can. ib.). "· Cf. Cappello, De censuris’ n. 72. I'kOmmsm, Mati, Thaol. mor f||, 23 354 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. ARTICULUS VI. De absolutione a censuris. Quattuor sunt expendenda in hoc articulo: i. quomodo censurae aufe­ rantur; 2. quisnam absolvere possit; 3. quaenam sint condiciones requi­ sitae; 4. quo ritu absolutio danda sit. § i· 490 Quomodo censurae auferantur. Principium. Censura (stricte dicta) semel incursa non tollitur nisi per absolutionem legitimam85*. Cum nonnulli auctores docuerint, saltem in foro interno censuram cessare per emendationem rei, damnata est ab Alexandro VII propo­ sitio (44) : „Quoad forum conscientiae, reo correcto eiusque contumacia cessante, cessant censurae." 88 Hinc censurae non tolluntur: a) morte auctoris ferentis87; b) morte rei censura puniti88; c) emendatione aut satisfactione rei89. Dicitur autem: censura stricte dicta; nam nonnumquam interdictum et suspensio feruntur pro determinato tempore; tunc autem non sunt censurae stricte dictae, sed potius poenae vindicativae aut poenitentiae. Deinde dicitur censura auferri per absolutionem. Etenim non aufertur per dispensationem, cum dispensatio sit actus gratiae, quae (absolute loquendo) potest: a) negari etiam rite disposito; b) semel concessa revocari; c) num­ quam licite, aliquando autem nec valide quidem concedi sine ratione suf­ ficienti 80. Absolutio vero est actus iustitiae, quae nequit a) reo rite disposito et emendato negari ; b) semel concessa revocari. 491 Scholion. De diversis modis, quibus solet concedi absolutio censurae. Quinque praecipue sunt modi, quibus solet concedi absolutio censurae: 1. pro foro interno dumtaxat aut pro utroque foro, nempe interno et externo. Absolutio data pro foro externo valet quoque pro foro interno, sed non vice versa. Hinc e. gr. si haereticus rediens in gremium Ecclesiae a censura absolutus est in foro externo (ab episcopo eiusve delegato), potest a peccato haereseos absolvi in tribunali poenitentiae per quemcumque con­ fessarium. Econtra si quis matrimonium mixtum iniit coram ministro acatholico et a censura propter tale crimen incursa a competenti confessario ab­ solutus est in tribunali poenitentiae, nihilominus in foro externo potest trac­ tari tamquam excommunicatus. Potest tamen iudex (si vult) absolutionem in foro interno datam etiam pro foro externo acceptare0*. — Ordinarie non licet dare absolutionem in foro interno, antequam obtenta est absolutio in foro externo. 2. Absolute vel condicionate. Absolutio condicionata effectum suum non nanciscitur nisi velificata condicione apposita, rarissime est in praxi ad­ hibenda. 85 Cf. c. 15, X 5, 39; Cod. iur. can. c. 2248, § 1. 80 Dens. n. 1144. 87 c. n, X i, 31. 88 c. 28, X 5, 39. 87 c. 15, X s, 39. Absolutio autem denegari nequit, cum primum delinquens a contumacia recesserit (Cod. iur. can. c. 2248, § 2). 00 Cf. supra I, n. 251 sqq. de causis dispensationis. °’ Cf. Cod. iur. can. c. 2251. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. VI. $ 2. 355 3. Ad reincidentiam. Iuxta vigentem disciplinam talis absolutio solet dari in casibus urgentioribus, quando absolvitur ab omnibus censuris reservatis sub poena reincidentiae in easdem specifice censuras, si poenitens absolutus non recurrat infra mensem ad legitimum superiorem”. 4. Ad cautelam solet dari absolutio a censuris (quas homo forte incurrit), ne collatio beneficii, dispensationis etc. sit irrita. Frivolas animadversiones contra hunc absolvendi modum factas a Synodo Pistoriensi damnavit Pius VI”. In qualibet absolutione sacramentali datur prius ad cautelam absolutio a censuris forte contractis. Notatu dignum est, quod inde a d. 3 Nov. 1908 omnes gratiae et dispensationes a S. Sede concessae etiam pro censura irretitis ratae sunt ac legitimae, nisi de iis agatur, qui sunt excom­ municati vitandi aut post sententiam dedaratoriam vel condemnatoriam sunt excommunicati aut interdicti aut suspensi. Quam disciplinam confirmavit Codex iur. can. c. 36, §2”. 5. Ad certum effectum aliquando datur absolutio a censuris, ne determi­ natus aliquis effectus, e. gr. collatio officii etc., impediatur. Nota. Si agitur de censura, quae non impedit sacramentorum receptionem, e. gr. de suspensione, censuratus rite dispositus et a con­ tumacia recedens potest a peccatis absolvi, firma remanente censura ; sin autem agitur de aliis censuris, e. gr. de excommunicatione, censuratus nequit absolvi a peccatis, nisi prius a censura absolutus fuerit”. §X Quis possit absolvere a censuris. Principium 1. A censura non reservata in foro sacramentali quilibet 492 confessarius, extra forum sacramentale quicumque iurisdictionem in foro externo habet in reum absolvere potest. Ita ex c. 29, X 38 et ex Cod. iur. can. c. 2253. Confessarius talem ab­ solutionem concedere valet tam intra quam extra confessionem. Plerum­ que autem decet, ut absolutio non detur a confessario nisi in tribunali poenitentiae”. Aliter est de illis, qui habent iurisdictionem in foro ex­ terno; isti enim dare possunt absolutionem ubique, immo et absenti. Principium a. A censura lata ab homine per sententiam particu­ larem nemo valet absolvere nisi ille, qui eam tulit, aut eius superior, aut eius successor in officio, aut eius specialiter delegatus ”. Dicitur: per sententiam particularem; nam censurae latae per statutum generale non censentur esse reservatae, nisi id expressis verbis sit statu­ tum; aliud est de censura lata per praeceptum particulare, quae quidem videtur esse reservata; est enim vera censura lata ab homine”. Principium 3. Ab omni censura reservata nemo potest absolvere 493 n»J« ille, qui habet debitam iurisdictionem ordinariam vel delegatam. ” ” “ ” ” Cf. infra n. 494. ” Prop. 48 (Dens. n. 1548). Cf. Normae peculiares c. 3, a. 1, n. 6 (Acta Ap. Sed. I 64). Cod. iur. can. c. 2250. Cf. Ferraris, Prompta Bibi., ·. v. ..Excommunicatio" a. 7, n. 11. Cod. iur. can. c. 2245, g a. ” Ib. et 2247, § 2. 23 356 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. 1. Iurisdictionem ordinariam absolvendi a censuris reservatis habent: a) qui illam tulit; b) eius successor in officio; c) eius superior ecclesiasticus. 2. Iurisdictio delegata conceditur vel ab ipso iure vel ab homine com­ petenti. In iurisdictione, quae delegata est ab homine (e. gr. ab episcopo, a S. Poenitentiaria), observandae sunt omnes limitationes et clausulae appositae. 494 Iurisdictio ad absolvendum a censuris reservatis delegatur ab ipso iure in quattuor casibus”* nempe: a) In periculo mortis quilibet sacerdos (etiam non approbatus aut sus­ pensus) potest licite et valide absolvere ab omnibus censuris sine ulla ex­ ceptione. Quam quidem facultatem exercere potest, etiamsi adest altus con­ fessarius approbatus et necessariis facultatibus instructus. Ita manifeste eruitur ex Concilio Tridentino” et ex Cod. iur. can. c. 882. Quodsi talis moribundus postea convalescat, in solis duobus vel tribus100 casibus debet infra mensem se sistere superiori legitimo et quidem sub poena reincidentiae, nempe primo, si fuit censuratus ab homine per sententiam particularem, quo in casu debet se sistere huic homini; secundo, si fuit innodatus censura specialissimo modo Summo Pontifici reservata. In hoc casu debet sive per se sive per confessarium recurrere infra mensem ad Summum Pontificem (i. e. ad S. Poenitentiariam) vel novam absolutionem petere ab habente legi­ timam facultatemlel. Tertio, si quis fuit notorie censuratus, quia tunc scan­ dalum est reparandum eo modo, quo superior determinaverit. b) In casibus urgentioribus101*104 quilibet confessarius potest directe1·’ ab­ solvere in foro sacramentali ab omnibus censuris et peccatis reservatis, ea tamen lege, ut sic absolutus teneatur sub poena reincidentiae recurrere infra mensem ad S. Poenitentiariam vel novam absolutionem petere ab habente facultatem 1M. Nihil impedit, quominus poenitens non solum statim, sed etiam post acceptam absolutionem, in isto casu urgenti, immo facto quoque recursu ad superiorem legitimum, alium adeat confessarium facultate praeditum. Tunc autem poenitens tenetur huic confessario declarare delictum cum cen­ sura, ut per se patet, et mandata eius acceptare. Absolutione accepta iam non tenetur postea stare aliis mandatis ex parte superioris (ad quem recursus factus est) supervenientibus. Quodsi in casu aliquo extraordinario hic recursus est moraliter impos­ sibilis, tunc quilibet confessarius (excepto casu absolutionis complicis) potest absolutionem concedere sine onere recursus aut confessionis fa­ ciendae apud confessarium privilegiatum. Debet autem tunc confessarius d) iniungere de iure iniungenda, e. gr. remotionem scandali, occasionis proximae etc.; β) imponere congruam poenitentiam et satisfactionem pro censura determinato tempore peragendam. Si poenitens hanc poenitentiam ··· Supra n. 424 sqq. latius egimus de absolutione casuum reservatorum. ·· Sess. 14, c. 7 de poenit. {Dent. n. 903). 100 Cf. supra n. 424. 101 S. Offic. d. 19 Aug. 1891 ad 2 (Collect, de Prop. Fide n. 1764); Cod. iur. can. c. 2252. 101 Casus urgentiores illi sunt, in quibus absolutio differri nequit a) absque periculo gravis scandali vel infamiae, vel b) si durum est poenitenti permanere in statu peccati mortalis, usquedum absolutio a legitimo superiore obtenta fuerit. Cod. iur. can. c. 2254, § 1. S. Offic. d. 19 Aug. 1891 ad 3 (ib.). 104 S. Offic. d. 23 lunii «886 (ib. n. 1658); Cod. iur. can. c. 2254. § r. Caput II. De censuris ecclesiasticis in genere. Art. VI. S 3- 357 et satisfactionem infra tempus a confessario determinatum non perfecerit, recidit in eandem censuram 105. In istis casibus urgentioribus quilibet con­ fessarius potest quoque dispensare ab omnibus irregularitatibus ex delicto occulto (excepto homicidio voluntario) provenientibus, sed ad hoc dum­ taxat, ut poenitens ordines iam susceptos exercere licite valeat108. c) Cardinales absolvere possunt in foro interno ubique terrarum quoslibet poenitentes (etiam religiosos exemptos) a quibuslibet peccatis et censuris, exceptis tantum censuris specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatis et illis, quae adnexae sunt revelationi secreti S. Officii107. d) Ordinarii (i. e. episcopi residentiales, vicarii generales, superiores maiores religiosi in religionibus exemptis) possunt suos subditos (Ordinarii locorum item peregrinos et vagos) absolvere in casibus occultis ab omnibus censuris iure communi latis, exceptis censuris specialissimo vel speciali modo Sedi Apostolicae reservatis108. §3Quaenam sint condiciones requisitae ad absolvendum. 1. Ex parte absolventis requiritur: 495 a) Potestas legitima, de qua iam dictum est sufficienter in paragrapho praecedenti. b) Voluntas libera. Absolutio enim vi aut metu gravi iniuste incusso extorta non valet100; immo ille, qui sic absolutionem extorsit, (novam) excommunicationem incurrebat*110, quae tamen hodie non videtur amplius vigere. 2. Ex parte absolvendi requiritur: a) Ut sit subditus. Iuxta disciplinam vigentem non solum vagi, sed etiam peregrini absolvi possunt a censuris a iure latis sicut indigenae, quia ius ita expresse statuit111*. b) Ut absolutionem petat. Ita saltem ordinarie, cum secus contumacia peccatoris non ita efficaciter frangaturlls. Petens autem absolutionem debet fideliter confiteri delictum cum circumstantiis speciem mutantibus, et praesertim debet omnes casus declarare, secus absolutio valet tantum pro casu expresso; si tamen absolutio fuit generalis — ut solet esse —, valet quoque pro reficitis bona fide, excepta censura specialissimo modo S. Sedi reservata; non autem pro reticitis mala fide113. c) Ut parti laesae satisfaciat, si quae laesio in fortuna, honore, fama etc. facta sit. Quodsi conveniens satisfactio est moraliter impossibilis, oportet, ut ab­ solvendus serio promittat se petiturum condonationem aut postea pro viribus satisfacturum esse 114. >°» 107 110 1,1 118 114 Cod. iur. can. c. 2254, § 2 et 3. 100 Ib. c. 990. Ib. c. 239, § i, n. i. 108 Ib. c. 2237. 100 Ib: c. 2238. c. unie., I 20 in VI°; S. /llph., Theol. mor. 1. 7, n. 119; cf. supra I, n. 71. Cod. iur. can. c. 2253, n. 3. 110 Cf. 5. Thom., Suppi, q. 24, a. 2. Cod. iur. can. c. 2249, § 2. Cf. supra n. 428. Cf. c. 8, X i, 36; Cone. Trid. sess. 24, c. 12 de reform. 358 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. d) Ut scandalum forte ortum reparet. Modus istius reparationis iuxta prudens iudicium confessarii aut superio­ ris determinandus est. e) Ut firmiter promittat se velle exsequi mandata Ecclesiae, quae forte praescribit specialia media ad satisfactionem vel emendationem. f) Ut imponatur et recipiatur salutaris poenitentia, et quidem praeter poenitentiam sacramentalem. Quae quidem poenitentia aliquando determinatur ab episcopo aut a S. Sede; secus confessarius eam determinare potest habito respectu ad condicionem poenitentis et delicti commissi. Generatim debet esse poeni­ tentia gravis. 496 Quaeres. Quid sibi velit clausula addi solita in facultatibus concessis: „iniunctis de iure iniugendis"? Haec clausula nihil aliud exigit, nisi ut ab­ solvendus a) recedat a contumacia; b) praestet vel saltem serio promittat parti laesae satisfactionem debitam; c) reparet scandalum publicum, si quod adfuit; d) recurrat per litteras ad superiorem, si quando datur facultas ab­ solvendi cum illo onere. Non constat quidem absolutionem esse validam, quae data est, quin omnes clausulae insertae induito absolvendi observatae fuerint; tamen sententia solide probabilis affirmat absolutionem esse validam, dummodo neglecta non fuerit clausula certo essentialisuo. §4- Quo ritu absolutio danda sit. 497 Oportet distinguere inter forum externum et internum. In foro externo observanda est vel forma specialiter determinata a superiore competenti, vel forma, quae habetur in Rituali Romano11·. In foro interno adhibeatur forma communis, quae in qualibet ab­ solutione sacramentali usuvenit* 117. Proinde iam non sunt observanda quaedam Ritualia particularia, quae habent sneciales formulas absol­ vendi pro specialibus censuris certo incursis. Nota. Absolutio censurarum in foro externo potest concedi etiam absenti. CAPUT III. De censuris in specie. Praenotamen. Brevissime hanc materiam tractamus, tum quia princi­ paliter pertinet ad Ius ecclesiasticum, cum quia de censuris frequentioribus, e. gr. contra procurantes abortum, perpetrantes duellum, haereticos etc., iam sermo fuit in propriis locis, cum quia adhuc exsistunt complures cen­ surae, quae rarissime occurrunt in praxi confessarii. — Cum sint tres species censurarum, dividimus hoc caput in tres articulos: i. de excom­ municatione; 2. de interdicto; 3. de suspensione. 115 Cf. S. Alph. 1. c. n. 121. 117 Cod. iur. can. c. 2250, § 3. lle Tit. 3, c. 3 et c. 5. Caput ΠΙ. De censuris in specie. Art. I. § i. 359 ARTICULUS I. De excommunicatione. Agemus I. de notione et divisione excommunicationis; 2. de effec­ tibus excommunicationis; 3. de excommunicationibus hodie vigentibus. § i- De notione et divisione excommunicationis. Notio. Excommunicatio (άφορισμός, άνάθεμα) est censura, qua quis 198 (persona physica) privatur ecclesiastica communione fidelium. Dicitur: ecclesistica communione, quia excommunicatio privat participa­ tione eorum bonorum, quae pendent ab Ecclesiae potestate et voluntate. Quaenam sint ista bona, dicetur in paragrapho sequenti, ubi de effectibus excommunicationis sermo erit. Cum Ecclesia habeat potestatem indirectam in res civiles, potest etiam, necessitate exsistente, privare excommunicatum iuribus civilibus, ut infra dicetur. Minime autem valet Ecclesia privare homi­ nem interna unione, consistente in gratia sanctificante, qua homo coniungitur cum Deo. Proinde saltem non repugnat, ut excommunicatus sit in statu gratiae sanctificantis et post mortem in regno coelorum. Excommunicatio est inter omnes censuras ecclesiasticas gravissima, quia neque suspensio neque interdictum tot bonis privat, quot ipsa. Pro­ inde iuxta vigentem disciplinam Ecclesiae excommunicatio nequit infligi nisi propter grave crimen commissum, et nisi in personas physicas, non autem in personas morales qua tales. Divisio, i. Olim distinguebantur excommunicatio maior et minor. At499 excommunicatio minor, quae non privabat nisi receptione sacramentorum et electione passiva ad beneficia118, iam amplius non exsistit, saltem tam­ quam censura a iure ipso inflicta110. 2. Excommunicatio maior aut relinquit hominem (ligatum hac censura) toleratum aut reddit vitandum. Ante Martinum V in Concilio Constantiensi (a. 1418) omnes excom­ municari fuerunt vitandi. Iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam non sunt vitandi nisi: 1. qui violentas manus in personam Romani Pontificis iniecerit. 2. qui nominarim est excommunicatus a Sede Apostolica et tamquam vitandus est publice denuntiatus 15°. Scholion. De anathemate maranatha. Artiquis temporibus exsistebat adhuc alia species excommunicationis, quae vocabatur anathema mara­ natha (a verbo syriaco, quod significat „Dominus venit"1S1), et quae ordi­ narie non absolvebatur nisi in articulo mortis, immo aliquando non ab­ solvebatur omnino; cf. quae Benedictus XIV dicit de hac re hodie ob­ soleta ln. 1,8 “° *’0 1,1 *’* Cf. c. 10, X 5, 27. S. Offic. d. S Dcc. 1883 (Collect, de Prop. Fide n. 1608). Cod. iur. can. c. 2258, § 2. Excommunicari vitandi hodie sunt rarissimi. Cf. 1 Cor. 16, 22. De syn diocc. I. 10, c. 1, n. 7. 360 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. §2·. De effectibus excommunicationis. Effectus excommunicationis sunt vel immediati (directi) vel mediati (indirecti). Prius agimus a) de immediatis et deinde b) de mediatis effectibus. 500 a) Effectus immediati comprehenduntur in versiculis sequentibus: Res sacrae, ritus, communio, crypta, potestas, Praedia sacra, forum, civilia iura vetantur. i. Res sacrae sunt sacramenta, quorum administratio (usus activus) et receptio (usus passivus) excommunicatis aliqualiter interdicuntur. Circa administration em sacramentorum sequentia breviter notentur: a) Excommunicatus vitandus (atque alius quoque excommunicatus post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam) invalide et illicite administrat sacramenta, ad quae requiritur iurisdictio123. Excipitur solum periculum mortis, quo quilibet sacerdos requisitus potest valide et licite absolvere ab omnibus censuris et peccatis, ut supra dictum est. — Sacramenta, ad quorum administrationem validam non requiritur iurisdictio (nempe baptismus, con­ firmatio, eucharistia, extrema unctio, ordo) valide administrari possunt etiam ab excommunicato vitando, dummodo cetera essentialia adsint. β) Excommunicatus toleratus (dummodo ne sit excommunicatus per sen­ tentiam condemnatoriam aut declaratoriam) semper valide administrat sacra­ menta, immo et licite, si est a fidelibus explicite aut implicite rogatus12*. Hinc e. gr. parochus, qui est occulte excommunicatus propter lectionem libri haeretici, potest non obstante excommunicatione se sistere in confessionali ad audiendas confessiones fidelium, quando est rogatus. Debet tamen tunc saltem elicere actum perfectae contritionis, ut statum gratiae sanctificantis recuperet. Circa susceptionem sacramentorum sint haec dicta: a) Excommunicatus valide recipere potest omnia sacramenta, dummodo cetera essentialiter requisita adsint. Hinc nullum sacramentum est invalidum ob solam excommunicationem suscipientis. Sic e. gr. poenitens excommuni­ catione reservata innodatus valide absolvitur a peccatis, si confessarius sim­ plex ex ignorantia non attendit ad excommunicationem. /1) Excommunicatus licite recipere nequit ullum sacramentum128, nisi igno­ rantia vel metus gravis damni excuset. Hinc etiam graviter prohibitum est, ne quis sacramenta administret excommunicato, extra periculum mortis; immo qui sponte et scienter admittit ad sacramenta suscipienda excommunicatum vitandum, incurrit excommunicationem Summo Pontifici simpliciter reservatam12e. Qui vero admittit ad celebranda divina officia clericos ex­ communicates, suspensos, interdictos post sententiam declaratoriam aut con­ demnatoriam, incurrit interdictum ab ingressu in ecclesiam, donec ad arbi­ trium eius, cuius sententiam contempserit, competenter satisfecerit127. Nota. Usus sacramentalium non prohibetur excommunicatis (nisi tamen post sententiam declaratoriam aut condemnatoriam); hinc e. gr. nihil obstat (praeciso periculo profanationis), quominus Protestantibus dentur aqua bene­ dicta, numismata benedicta etc. 123 Cod. iur. can. c. 2264. 121 Ib. c. 2261. § 2. 128 Ib. c. 2260. 120 Ib. c. 2338, § 2. 127 Ib. § 3. Caput III. De censuris in specie. Art. I. S 2. 361 2. Ritus hic intelliguntur divina officia liturgica seu ..functiones potestatis 501 ordinis, quae de instituto Christi vel Ecclesiae ad divinum cultum ordinantur et a solis clericis fieri queunt"128, ut sacrificium Missae, processiones liturgicae, exsequiae defunctorum, benedictiones cum ss. sacramento etc. Iuxta vigentem Ecclesiae praxim excommunicat! tolerati (omnes haeretici) carent quidem iure assistendi divinis officiis (non praedicationi verbi Dei), sed iam amplius non stricte arcentur a divinis officiis liturgicis12’. Ex­ perientia enim constat, haereticos ex devota hac assistentia multos percipere fructus et paulatim in gremium Ecclesiae reduci. Excommunicati vitandi graviter prohibentur, ne divinis officiis assistant. Hinc si nihilominus assistunt, monendi sunt, ut recedant; quodsi hoc re­ cusant, expellendi sunt; quodsi etiam hoc impossibile est, clerici tenentur abrumpere officia divina iam coepta, dummodo id fieri possit sine gravi in­ commodo 13°. 3. Communio hic intelliguntur communia suffragia Ecclesiae. Sub his 502 suffragiis comprehenduntur: a) Omnes orationes publicae, quae nomine Ecclesiae a publicis Ecclesiae ministris peraguntur, e. gr. officium divinum clericorum et religiosorum, sacrificium Missae etc. β) Ea suffragia, quae sine speciali intentione orantium etiam per privatas orationes et opera bona in totum corpus Ecclesiae redundant propter „communionem Sanctorum". y) Omnes indulgentiae131. Nihil obstat, ne quis privatas orationes fundat pro excommunicatis etiam vitandis. Hodie iam non ita stricte excluduntur excommunicat! tolerati a communibus suffragiis, quare etiam licet Missam privatim applicare pro haereticis, ut supra n. 250 dictum est132. 4. Crypta, i. e. sepultura ecclesiastica, interdicitur omnibus excommuni- 503 catis post sententiam condemnatoriam vel declaratoriam133; qui si nihilo­ minus in loco sacro sunt sepulti, exhumari debent, si hoc est moraliter pos­ sibile; immo per talem sepulturam locus sacer est violatus atque eget re­ conciliatione 13‘. 128 Cod. iur. can. c. 2256, n. 1. 120 Cf. Cod. iur. can. c. 2259; Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 1136; D’Annibale, Summula Theol. mor. I, n. 362; Noldin, De poenis eccl. n. 40. 130 Cod. iur. can. c. 2259, § 2; cf. quae supra I, 524 diximus de communicatione religiosa cum acatholicis. 131 Cod. iur. can. c. 925, § 1. 132 Cf. Bened. XIV Const. „Ex quo primum" d. 1 Martii 1756, § 23 sqq. ; Cod. iur. can. c. 2262. 133 Cod. iur. can. c. 1240, § 1, n. 2. 131 Ib. c. 1172, § i, n. 4, Praeter excommunicates privantur sepultura eccle­ siastica, nisi ante mortem dederint aliqua signa poenitentiae : 1. Notorii apostatae a Christiana fide; illi, qui notorie addicti sunt sectae haereticae vel schismaticae aut sectae massonicae aliisve eiusdem generis societatibus. 2. Suicidae, nisi sibi mortem intulerunt ex insana mente. 3. Mortui in duello aut ex vulnere inde relato. 4. Qui mandaverunt suum corpus cremationi tradi. Hinc non licet cineres corporis cremati sepultura ecclesiastica donare, sed sunt in loco separato reponendi. Licet enim crematio cadaveris humani ex se non sit mala ideoque ex certa gravique ratione boni publici permitti possit, ut dicit S. Officium d. 19 lan. 1926 (Acta Ap. Sed. XVIII 352), tamen est contra mores et liturgiam Christianorum. Quare ea 302 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Nota. Qui ausi fuerint mandare seu cogere tradi ecclesiasticae sepul­ turae infideles, apostatas a fide, vel haereticos, schismaticos aliosve sive excommunicatos sive interdictos, contrahunt excommunicationem latae sententiae nemini reservatam, sponte vero sepulturam iisdem dantes inter­ dictum ab ingressu ecclesiae Ordinario reservatum13B. 504 5· Potestas significat a) iurisdictionem ecclesiasticam; b) ius eligendi, praesentandi, nominandi; c) facultatem consequendi munera ecclesiastica aut ordines, immo et primam tonsuram; d) facultatem exercendi actus legitimos. Ad a) Actus iurisdictionis tam fori externi quam fori interni positus ab excommunicato est generatim illicitus, immo et invalidus si est positus a vitando aut ab eo, qui est excommunicatus per sententiam declaratoriam aut condemnatoriam. In primo casu actus evadit licitus, quando fideles talem actum petunt ab excommunicato; in altero vero casu actus evadit validus et licitus, si a fidelibus in periculo mortis petitur13e. Ad b) Ita statuit Cod. iur. can. c. 2265. Hinc e. gr. quilibet excommuni­ catus nequit exercere ius patronatus in praesentatione parochi. Ad c) Ita statuit Cod. iur. can. ib. Ad d) Quinam sint actus legitimi, supra n. 146 dictum est. Excom­ municatus insuper prohibetur ecclesiasticis officiis seu muneribus fungi atque frui privilegiis antea ab Ecclesia concessis137. 6. Praedia sacra, i. e. fructus ecclesiastici. Etenim post sententiam con­ demnatoriam vel declaratoriam excommunicatus manet privatus fructibus dignitatis, officii, beneficii, pensionis, muneris, si quod habeat in Ecclesia; immo vitandus non solum fructibus sed ipsamet dignitate, officio, beneficio, pensione, munere. 7. Forum, i. e. communicatio in iudicio tam civili quam ecclesiastico. Verum in foro civili haec communicatio non videtur amplius esse pro­ hibita 138. In foro autem ecclesiastico excommunicatus aut vitandus aut post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam nequit esse iudex, advocatus, actor, procurator, testis etc. Sin autem citatur ut reus, profecto potest ea omnia facere, quae ad suam defensionem sunt necessaria, cum id ab ipso iure naturali concedatur. — Excommunicatus toleratus ipso facto non pri­ vatur communicatione forensi, potest tamen repelli.*Si merito proscripta est ab Ecclesia (Cod. iur. can. c. 1203). Si quis, clare cogno­ scens gravem prohibitionem Ecclesiae, nihilominus exigit cremationem sui cada­ veris, graviter peccat ac proinde stante hac voluntate non est absolutione sacra­ mentali et sepultura ecclesiastica dignus, etiamsi haec crematio non sequatur. (Pontif. Commissio d. 10 Nov. 1925 [Acta Ap. Sed. XVII 583]). Aliquando tamen fideles exigentes istam cremationem sunt in bona fide, in qua ad maiora mala vitanda relinqui possunt, dummodo caveatur scandalum (S. Offic. d. 27 Iui. 1892). Si crematio fiat non ex voluntate ipsius mortui sed ex alieno praecepto, ritus ec­ clesiastici adhiberi possunt cum in domo mortui tum in ecclesia, non autem usque ad cremationis locum. Semper autem removeatur oportet scandalum fidelium. 5. Publici et manifesti peccatores alii, e. gr. coniuges, qui contraxerunt matrimo­ nium coram ministro acatholico, aut qui consenserunt acatholicae educationi prolis (cf. S. Offic. d. 8 Maii 1908). Occurrente autem in praedictis casibus aliquo dubio, consulatur, si tempus sinit, Ordinarius; permanente dubio cadaver sepulturae ec­ clesiasticae tradatur, ita tamen ut removeatur scandalum (Cod. iur. can. c. 1240). 138 Cod. iur. can. c. 2339. 133 Ib. c. 2264. 137 Ib. c. 2263. 133 S. Poenitcntiaria d. 5 Iulii 1867. Caput III. De censuris in specie. Art. I. S 3. 363 8. Civilia iura, i. e. communicatio civilis, olim strictissime interdicebantur excommunicatis, sed hodie haec communicatio quoad excommunicatos tole­ ratos iam amplius non est prohibita, immo et quoad excommunicatos vitandos iam non in toto rigore observatur, ita ut, exsistente rationabili causa, sit licita b) Effectus mediati excommunicationis vocantur illi, qui ex parvi- 505 pensione censurae contractae oriuntur. Enumerantur duo: 1. Irregularitas. Clericus excommunicatus (vel alia poena canonica irre­ titus), qui culpabiliter exercet actum sacri (non autem minoris) ordinis, fit irregularis1·0. 2. Suspicio haeresis. Insordescentes per annum in excommunicatione fiunt suspecti de haeresi 141. Haec tamen suspicio non cadit nisi in excommuni­ catos vitandos aut per sententiam declaratoriam vel condemnatoriam ex­ communicatos. §3De excommunicationibus hodie exsistentibus. Brevissime hic subnectimus elenchum excommunicationum iuris communis, quae hodie in vigore sunt, et quae distinguuntur in quinque categorias, se­ cundum quod earum absolutio reservata est I. specialissimo modo S. Sedi; 2. speciali modo S. Sedi; 3. simplici modo S. Sedi; 4. Ordinario; 5· nemini. I. Excommunicationes specialissimo modo reservatae Sedi Apostolicae. Quattuor sunt huiusmodi excommunicationes latae sententiae (praeter eas quae vel continentur in Const. Pii X 25 Dec. 1904 ..Vacante Sede Apostolica" vel latae sunt contra violantes secretum S. Officii). Nempe excommunicantur : 1. Qui species consecratas sive corporis sive sanguinis Christi abiecerit aut ad malum finem abduxerit aut retinuerit, e. gr. effractor sacri­ legus tabernaculi, non autem qui ex devotione utique malesana, sed subiective considerata bona hostiam consecratam ex ore sumit et re­ verenter recondit in loco decenti. Huius pessimi criminis reus insuper est a) suspectus de haeresi; b) infamis ipso facto; c) deponendus, si est clericus141. 2. Qui violentas manus iniecerit in personam Romani Pontificis. Huius criminis reus insuper est a) infamis ipso iure; b) degradandus, si est clericus14’. 3. Qui absolverit vel finxerit absolvere complicem in peccato turpi, idque etiam in mortis articulo, si alius sacerdos, licet non approbatus ad confessiones, sine gravi aliqua exoritura infamia et scandalo potuerit excipere morientis confessionem, excepto casu, quo moribundus recusa­ verit alii confiteri. — Eandem excommunicationem non effugit, qui absolverit vel finxerit absolvere complicem, qui peccatum quidem complicitatis, a quo nondum est directe absolutus, non confessus est, sed 1,0 Cod. iur. can. c. 2267. 1,0 Ib. c. 985, n. 7. *·* Cone. Trid. sess. 25, c. 3 de reform.; Cod. iur. can. c. 2340, § 1. ‘u Cod. iur. can. c. 2320. *·· Ib. c. 2343. 506 364 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. ideo tacuit, quia ad id a complice confessario sive directe sive indirecte inductus est144. 4. Confessarius, qui sigillum sacramentale directe violare prae­ sumpserit148. Quid sit directa violatio sigilli sacramentalis, vide supra n. 447. 507 II. Excommunicationes speciali modo reservatae Sedi Apostolicae. Undecim ordinarie enumerantur. i. „Omnes a Christiana fide apostatae et omnes ac singuli haeretici aut schismatici" (can. 2314, § 1). Quid sint haeretici et apostatae, supra I, n. 512 sqq. dictum est. Schismatici non solum sunt Graeci non-uniti, Veteres Catholici, sed etiam illi baptizati, qui pertinaciter recusant oboedientiam Romano Ponti­ fici, in quantum est caput Ecclesiae, ut Mariavitae et forte etiam sic dictae associationes cultuales. Suspectus de haeresi, qui intra sex men­ ses a contracta poena sese non emendaverit, habetur tamquam haereti­ cus, haereticorum poenis obnoxius (can. 2315). Ipso iure sunt suspecti de haeresi, e. gr. qui liberos suos acatholicis ministris baptizandos offerre praesumunt (can. 2319). Si delictum haeresis, apostasiae vel schismatis ad forum externum Ordinarii loci quovis modo (etiam per voluntariam confessionem) de­ ductum fuerit, idem Ordinarius loci (non vero vicarius generalis sine speciali mandato) resipiscentem potest auctoritate sua ordinaria in foro externo absolvere, praevia abiuratione iuridice peracta aliisque servatis de iure servandis; ita vero absolutus potest deinde a peccato absolvi a quolibet confessario in foro conscientiae. Abiuratio autem habetur iuridice peracta, cum fit coram ipso Ordinario loci vel eius delegato et saltem duobus testibus (can. 2314, § 2). — Hoc statutum habet valde practicum valorem in receptione neo-conversorum in gremium Ecclesiae. 508 2. „Editores librorum apostatarum, haereticorum et schismaticorum, qui apostasiam, haeresim, schisma propugnant, itemque eosdem libros aliosve per apostolicas litteras nominatim prohibitos defendentes aut scienter sine debita licentia legentes vel retinentes" (can. 2318, § 1). Haec censura iam continebatur in Bulla „Apostolicae Sedis", sed paulo mutata est. Ad eam explicandam, breviter indicamus: a) quinam sint libri; b) quaenam sint actiones prohibitae sub poena excommunicationis. Prae­ notamus autem esse multos alios libros, qui quidem non sub excommuni­ catione sed sub gravi a Codice iur. can. c. 1399 sunt prohibiti. Cf. no­ strum Man. iur. can. q. 419. a) Quinam libri sub excommunicatione prohibiti sunt? a) Omnes libri haereticorum, apostatarum, schismaticorum haeresim, apostasiam, schisma propugnantes, i. e. data opera defendentes, et non solum continentes haeresim. — Sub nomine libri non venit manuscriptum, neque libellus parvae molis, neque ephemeris. Attamen ex declaratione *·* Cod. iur. can. c. 2367. “· Ib. c. 2369. Caput 111. De censuris in specie. Art. I. $ 3. 365 S. Officii d. 13 Ian. 1892“’ excommunicationem incurrunt „scienter le­ gentes publicationes periodicas in fasciculos ligatas, habentes auctorem haereticum et haeresim propugnantes". β) Libri cuiusvis auctoris per Apostolicas Litteras nominatim prohibiti. Hinc requiritur, ut talis liber sit prohibitus per Litteras Apostolicas, quales sunt bullae, brevia etc., non autem decreta S. Congregationis Officii vel alterius Congregationis. Non multi sunt huiusmodi libri, qui in novo Indice librorum prohibitorum sunt f notati. — Deinde requiritur, ut talis liber sit prohibitus nominatim, i. e. cum indicatione proprii tituli. Ergo non sufficit prohibitio in globo seu in genere, sicuti quando opera omnia alicuius auctoris proscribuntur. — Demum requiritur (saltem probabiliter), ut talis liber sit prohibitus sub excommunicatione Romano Pontifici reservata. Nota. Nonnulli auctores censent duas categorias librorum (quamvis haeresim propugnent) non prohiberi sub hac censura: 1) Libri haereticorum ex primis aerae Christianae saeculis, ut nonnulla scripta Tertulliani, Origenis, Pelagii etc. Ita Lehmkuhl147 citans pro hac sententia Lacroix, Pennacchi, D’Annibale et Lugo. 2) Libri haeresim propugnantes, qui non ab haereticis sed ab ethnicis, iudaeis etc. sunt conscripti. Ita Noldin*1··, Cappello1·’ aliique. b) Quaenam actiones prohibitae sunt sub excommunicatione? Sunt quattuor: a) editio, β) defensio, y) lectio, i) retentio. Pro duabus ultimis actionibus requiritur perfecta scientia censurae, ac proinde excusat igno­ rantia crassa et supina; non item pro duabus prioribus actionibus. a) Editio. Hoc titulo incurrunt excommunicationem: 1. auctor libri; 2. typographus; 3. editor1”. Num etiam omnes, qui proxime cooperantur ad impressionem, ut typos collocantes, correctores etc., hac censura plec­ tantur, non ita constat. Videtur autem negandum, cum isti nequeant proprie vocari editores libri; ideoque vetus controversia circa imprimentes hodie sublata est. β) Defensio. Ad incurrendam excommunicationem requiritur, ut liber pravus defendatur non propter elegantiam stili aliasque bonas qualitates, sed non obstantibus erroribus in eo manifeste contentis. y) Lectio. Aliquis dicitur formaliter legere aliquem librum, si ipse pro­ priis oculis perlustrat et aliqualiter intelligit ea, quae in libro continentur. Hinc censuram non incurrit, qui alium legentem audit, dummodo ne man­ daverit, ut legatur1·1; qui ea, quae legit, prorsus non intelligit. Pariter cen­ sura non adest, si ea, quae lecta sunt, non constituunt nisi materiam levem. Quid autem sit materia levis, non concordant auctores. Tamquam regula generalis sit: Id est materia gravis, quod per se et ordinarie inducit legenti grave periculum perversionis. Itaque aliquando paucae paginae sunt materia gravis, aliquando vero nec 30 paginae non ita periculosae constituunt mate­ riam gravem. i) Retentio. Ad hoc, ut exinde incurratur excommunicatio, requiritur: i. ut adsit gravitas ex parte temporis; unus dies est certe tempus parvum; ultra autem mensem talem librum retinere est materia gravis; 2. ut retentor «·· Collect, de Prop. Fide n. 1777. 117 Theol. mor. II, n. 1183. *·· De poenis eccl.1* n. 61. *·· De censuris n. 226. *” Neque auctorem neque typographum hanc censuram incurrere, docet Noldin I. c. n. 62. >·* S. Alph., Theol. mor. 1. 7, n. 292. 366 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. nomine proprio agat, non autem tamquam mandatarius alterius. Hinc non excommunicantur, qui sunt custodes in bibliothecis alienis, qui compingunt libros *“ etc. Bibliopolae autem, qui huiusmodi libros habent venales, videntur egere speciali licentia. Nota. i. Cum soli ..scienter” legentes et retinentes incurrant hanc cen­ suram, quaelibet imputabilitatis imminutio sive ex parte intellectus sive ex parte voluntatis ab ea excusat (c. 2229, § 2). Hinc non solum impuberes sed etiam probabilius minorennes hanc censuram non incurrunt (c. 2204). 2. Praeter excommunicationem modo explicatam exsistit alia (nemini tamen reservata) contra eos, qui sine debita licentia S. Scripturarum libros vel earundem adnotationes vel commentarios imprimunt aut imprimi faciunt ”·. 3. „Ad ordinem sacerdotalem non promotus, si Missae celebrationem simulaverit aut sacramentalem confessionem exceperit" (can. 2322). Haec excommunicatio noviter introducta est. Laicus tale crimen per­ petrans insuper privetur pensione aut munere, si quod habeat in Ecclesia, aliisque poenis pro gravitate culpae puniatur; clericus vero deponatur. Si quis non-sacerdos alia munia sacerdotalia usurpaverit, ab Ordinario pro gravitate culpae puniatur. 609 4- „Omnes et singuli cuiuscumque status, gradus seu condicionis etiam regalis, episcopalis vel cardinalitiae fuerint, a legibus, decretis, mandatis Romani Pontificis pro tempore exsistentis ad universale Concilium appellantes" (can. 2332). Haec excommunicatio medio aevo aliquando occurrens hodie rarissima erit; ferit autem omnes quascumque personas physicas, quae appellant ad Concilium universale. Si personae iuridicae, ut universitates, collegia, capi­ tula, talem appellationem faciunt, incurrunt interdictum speciali modo reser­ vatum Romano PontificilM. 510 5· „Recurrentes ad laicam potestatem ad impediendas litteras vel acta quaelibet a Sede Apostolica vel ab eiusdem Legatis profecta, eorumque promulgationem vel exsecutionem directe vel indirecte pro­ hibentes, aut eorum causa sive eos, ad quos pertinent litterae, sive alios laedentes vel perterrefacientes" (can. 2333). Haec censura olim saepe locum habuit, praesertim in illis locis, ubi viguit ..Regium placet"; hodie autem rarius acta Sedis Apostolicae impediuntur (saltem efficaciter) ab hominibus privatis. 611 6. „Qui leges, mandata vel decreta contra libertatem aut iura Ec­ clesiae edunt; qui impediunt directe vel indirecte exercitium iurisdictionis ecclesiasticae sive interni sive externi fori, ad hoc recurrentes ad quamlibet laicalem potestatem" (can. 2334). Haec censura, quae eodem fere modo iam continebatur in Bulla Apo­ stolicae Sedis n. 6 et 7, esset nostris diebus frequentissima, nisi excusaret ignorantia aut metus gravis. Sic e. gr. talem censuram obiective incurrunt ii, qui impediunt parochum, ne scholas visitet; qui obstant, ne episcopus Vulgo relieur, Buchbinder. Cod. iur. can. c. 2318, § 2; cf. infra n. 526. *»· Ib. ; cf. infra n. 530. Caput III. De censuris in specie. Art. I. $ 3. 367 libere administret dioecesim; qui impediunt exsecutionem decretorum Summi Pontificis etc. Iurisdictio ecclesiastica hic sumitur in stricto sensu, prout distinguitur a) a potestate ordinis, b) ab officio ecclesiastico, c) a iurisdictione superiorum regularium. In hoc sensu accepta iurisdictio ecclesiastica est potestas guber­ nandi fideles in ordine ad vitam aeternam. Ad eam pertinet e. gr. leges et mandata ferre, punire, absolvere, dispensare, instruere etc. Impedientes huiusmodi iurisdictionem sunt omnes illi, qui iniuste, e. gr. minis, iussione, coactione etc., efficax obstaculum causant, ne iurisdictio exerceatur. Hinc is qui sine effectu recurrit ad laicalem potestatem causa impediendi exercitium jurisdictionis ecclesiasticae, non incurrit hanc cen­ suram 165. Attendendae quoque sunt poenae statutae a can. 2237 contra parochum aliumve sacerdotem impedientem Ordinarii iurisdictionem. 7. ,,Qui (sine venia S. Sedis) ausus fuerit ad iudicem laicum trahere aliquem ex S. R. E. Cardinalibus vel Legatis Sedis Apostolicae vel Officialibus maioribus Rom. Curiae ob negotia ad eorum munus per­ tinentia, vel Ordinarium proprium" (can. 2341). Hac excommunicatione puniuntur violatores privilegii fori, quod competit istis personis praecellentibus. Violatio eiusdem privilegii, quod competit aliis personis ecclesiasticis, punitur aliis quoque poenis, nempe a) excommunica­ tione simpliciter Sedi Apostolicae reservata, si quis sine venia S. Sedis ad iudicem laicum trahere ausus fuerit alium episcopum, aut abbatem vel prae­ latum nullius vel aliquem ex supremis religionum iuris pontificii superio­ ribus. b) suspensione ab officio reservata Ordinario, si clericus non obtenta venia Ordinarii loci, aliam personam privilegio fori fruentem ad iudicem laicum trahere ausus fuerit. Laicus autem congruis poenis pro gravitate culpae a proprio Ordinario puniatur 15e. In nonnullis regionibus privilegium fori iam non exsistit ob concordata vel alias causas legitimas. 8. „Qui violentas manus iniecerit in personam S. R. E. Cardinalis, Legati Romani Pontificis, Patriarchae, Archiepiscopi, Episcopi etiam titularis" (can. 2343, § 2 et 3). Hac excommunicatione plectuntur ii, qui aliquod sacrilegium personale committunt in principes Ecclesiae. Quid sit istud sacrilegium personale ex violatione privilegii canonis, vide supra II, n. 541. Qui huiusmodi violentias committit in Cardinales aut Legatos Rom. Pontificis, insuper fit ipso iure infamis et privetur beneficiis, officiis, dignitatibus, pensionibus et quolibet munere, si quod in Ecclesia habeat. 9. «Usurpantes vel detinentes per se vel per alios bona aut iura ad 512 Ecclesiam Romanam pertinentia" (can. 2345). Quinque fuerunt latae excommunicationes contra eos, qui violaverunt bona ecclesiastica, nempe duae speciali modo, duae simplici modo reservatae S. Sedi, una nemini reservata. Nunc autem non exsistunt nisi duae ex­ communicationes latae sententiae, nempe haec et alia simpliciter reservata, de qua infra n. 518. Haec excommunicatio lata ad protegenda bona et iura Pontii. Commissio d. 26 Iui. 1926 (Acta Ap. Sed. XVIII 394). ’·· Cf. quae supra II, n. 542 dc privilegio fori dicta sunt. 368 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Ecclesiae Romanae ferit usurpantes et detinentes. U surpantes vocantur illi, qui auctoritative surripiunt, nempe gubernatores, qui bona et iura Ecclesiae Romanae saecularizaverunt; fures igitur ordinarii et latrones hac censura non puniuntur. Detinentes sunt illi, qui pro se talia bona emerunt aut loca­ verunt; non autem civitatis officiales, qui illa bona administrant aut ea non pro se sed pro communi usu reipublicae acquisiverunt et detinent. io. „Omnes fabricatores vel falsarii litterarum, decretorum vel re­ scriptorum Sedis Apostolicae, vel iisdem litteris, decretis vel rescrip­ tis scienter utentes" (can. 2360, § 1). Crimen hoc hodie rarissime committitur, praesertim a laicis. Clerici autem id committentes aliis poenis praeterea coerceantur, quae usque ad privatio­ nem beneficii, officii, dignitatis et pensionis ecclesiasticae extendi possunt; religiosi autem priventur omnibus officiis, quae in religione habent, et voce activa ac passiva, praeter alias poenas in propriis cuiusque constitutionibus statutas157. 513 11. „Si quis per se ipsum vel per alios confessarium de sollicitationis crimine apud Superiores falso denuntiaverit, ipso facto incurrit in ex­ communicationem speciali modo Sedi Apostolicae reservatam, a qua nequit ullo in casu absolvi, nisi falsam denuntiationem formaliter re­ tractaverit et damna, si qua inde secuta sint, pro viribus reparaverit, imposita insuper gravi ac diuturna poenitentia" (can. 2363). Haec excommunicatio noviter introducta est. Calumniosa denuntiatio confessarii (quae est iuridice facta apud loci Ordinarium vel apud S. Of­ ficium) inducit non solum censuram reservatam, sed etiam peccatum ra­ tione sui reservatum158. Proinde quamvis censura non incurratur e. gr. propter ignorantiam, nihilominus remanet peccatum reservatum. Absolutio huius censurae nequit concedi nisi sub duplici condicione: i. poenitens debet prius falsam denuntiationem formaliter retractare coram superiore eiusve delegato; non sufficit igitur retractatio implicita; 2. poenitens debet damna, si qua ex sua calumnia secuta sunt, pro viribus reparare. Praestitis istis condicionibus et praehabita facultate absolvendi confessarius potest poenitentem absolvere, sed debet ei imponere gravem et diuturnam poenitentiam, e. gr. quinque decades Rosarii dicendas cotidie per sex menses. III. Excommunicationes simpliciter reservatae Sedi Apostolicae. Iuxta vigentem disciplinam sunt undecim huiusmodi excommuni­ cationes. Excommunicantur 514 i. „Quaestum facientes ex indulgentiis" (can. 2327). Iam in Constitutione S. Pii V „Quam plenum" d. 2 lan. 1569 haec excommunicatio lata est, quae tamen nunc restricta est ad solas indul­ gentias et non ad alias gratias spirituales. Quaestum faciunt ex indul­ gentiis omnes illi, qui inde lucrantur pretium temporale; neque re­ quiritur, ut istud pretium sibimetipsis acquirant. Ergo etiam illi, qui ex indulgentiis obtinent lucrum temporale pro causis piis, hac censura puniuntur, e. gr. qui pluris vendunt rosaria benedicta pro paupere domo religiosa. 157 Cod. iur. can. c. 2360, § 2. »»» Ib. c. 894. Caput III. De censuris in specie. Art. I. $ 3. 36g 2. ..Delictum perpetrantes simoniae in quibuslibet officiis, beneficiis aut dignitatibus ecclesiasticis" (can. 2392). Simoniaci insuper diversis aliis poenis plectuntur15·. Excommunicatio autem haec videtur esse sola180, quae fertur propter crimen simoniae; proindeque simonia propter ingressum in religionem, propter lucrum capta­ tum ex stipendiis Missarum collectis iam non punitur excommunicatione, cum de istis poenis sileat Cod. iur. can., et omnes poenae, quarum in Codice non fit mentio, tamquam abrogatae habeantur. 3. „Clerici in sacris constituti vel regulares aut moniales post votum 515 sollemne castitatis, itemque omnes cum aliqua ex praedictis personis matrimonium etiam civiliter tantum contrahere praesumentes" (can. 2388, §1). Haec excommunicatio in Bulla ..Apostolicae Sedis" reservata fuit Ordinario. Si clerici aliaeque personae indicatae nihil intendunt nisi concubinatum, excommunicationem non incurrunt. Clerici attentantes matrimonium, si, moniti ab Ordinario, tempore pro adiunctorum diver­ sitate praefinito, non resipuerint, degradentur1®1, simul autem ac matrimonium contraxerint, eo ipso amittunt omnia officia eccle­ siastica 192. 4. „Duellum perpetrantes, aut simpliciter ad illud provocantes, vel ipsum acceptantes, vel quamlibet operam aut favorem praebentes, nec non de industria spectantes, illudque permittentes, vel quantum in ipsis est non prohibentes, cuiuscumque dignitatis sint" (can. 2351, § 1). De hac censura iam supra II, n. 126 sufficienter dictum est. 5. „Nomen dantes sectae massonicae aliisve eiusdem generis asso-516 ciationibus, quae contra Ecclesiam vel legitimas civiles potestates machinantur" (can. 2335). Ad hanc excommunicationem explicandam iuvat exponere: a) quaenam sectae sub censura sint prohibitae; b) quaenam personae sint excommunicatae. a) Quoad sectas prohibitas. S. Officium d. 10 Maii 1884 distinxit inter societates simpliciter et sub censura prohibitas. Sunt simpliciter prohibitae omnes societates, quae pravum finem prose­ quuntur, vel quae prava media adhibent, vel „quae a sectatoribus secretum nemini pandendum et omnimodam oboedientiam occultis ducibus praestandam iureiurando exigunt". Tale enim secretum tansque oboedientia, quae se ex­ tendunt ad omnes res, etiam illicitas, grave peccatum constituunt. Huius­ modi societates simpliciter prohibitae sunt, e. gr. plures societates Americanae (Odd Fellows, Sons of temperance, Knights of Pythiasles, Independent Order of Good Templars *“) ; deinde societates ad promovendam cremationem cada­ verum les. *»» 1,0 *" *·* '·’ Cod. iur. can. c. 2392 et c. 729; cf. supra II, n. 565. Cf. tamen infra n. 534 (2). 1,1 Cod. iur. can. c. 2388, § 1. Ib. c. 188, n. 5. *·’ S. Offic. d. 20 Aug. 1894. S. Offic. d. 9 Aug. 1893. S. Offic. d. 19 Maii 1886. I'bOmmkn, Man. Thao), mor. III. 24 370 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Sub censura sunt prohibitae: a) societas massonica ’·· ; β) omnes societates, quae contra Ecclesiam vel legitimas civiles potestates machinantur. Tales societates sunt Carbonariorum1·’, veterum Fenianorum *··, omnes societates anarchisticae et nihilisticae. Utrum autem societates socialisticae modernae hanc censuram incurrant, disputatur inter auctores, ac proinde dubium est. In praxi social istae diversarum regionum nequeunt eodem modo iudicari. Etenim in aliquibus regionibus nihil fere quaerunt nisi meliorationem condicionis plebeiae; in aliis autem regionibus palam machinantur contra Ecclesiam et legitimam potestatem. Quo in casu videntur censurae subiacere, immo aliquando incurrunt quoque censuram propter haeresim admissam. b) Personae, quae propter has sectas excommunicantur, sunt solum­ modo nomen dantes, nempe ii, qui membra fiunt talis sectae. Antiquitus etiam favorem praebentes et occultos coryphaeos non denuntiantes sub hac censura comprehendebantur, sed novus Cod. iur. can. silet de illis, qui proinde iam non sunt excommunicati, quamvis graviter peccent, si revera fovent has societates pessimas. Clerici et religiosi nomen dantes sectae massonicae aliisque associationi­ bus similibus denuntiari debent S. Officio atque insuper plectantur pri­ vatione beneficii, officii, dignitatis, pensionis, muneris, vocis activae et passivae ’·’. Modus agendi in confessione cum membris sectae vetitae, a) Raro accidit ut huiusmodi membrum sit in bona fide, quia tam saepe et tam aperte istae sectae ab Ecclesia proclamantur ut illicitae. Nihilominus si tale membrum sit in bona fide neque causet scandalum neque incurrat perver­ sionis periculum proximum, non debet cogi ad relinquendam sectam cum gra­ vissimo incommodo. Etenim tunc forte non oboediret et peccatum eius mate­ riale verteretur in formale. β) Membrum talis sectae vetitae (quod non est in bona fide) nequit ab­ solvi, nisi communicationem cum secta abrumpat eamque saltem penes con­ fessarium abiuret17°. Quodsi absque valde gravi incommodo externa com­ municatio cum secta abrumpi nequit, tunc excluso scandalo et periculo per­ versionis proximo potest poenitens per aliquod tempus perseverare in sol­ venda taxa, in frequentandis sectariorum coetibus, donec gravis damni peri­ culum cessaverit*170 171. y) Poenitens debet sectae libros, manuscripta, insignia etc. (si quae habet) tradere confessario, qui ea quam primum ad episcopum transmittat, vel, si id sit impossibile, comburat. “· Clemens XII, Const. „In eminenti" d. 28 Apr. 1738; Bcned. XIV, Const. ..Providas" d. 18 Maii 1751, pluresque alii Summi Pontifices, inter quos Leo XIII, Encycl. ..Humanum genus" d. 20 Apr. 1884. 1,7 Pius VII, Const. ..Ecclesiam" d. 13 Sept. 1821 ; Leo XII, Const. „Quo gra­ viora" d. 13 Martii 1825. Membra huius societatis se appellabant carbonari, Kohler, tendeurs, buoni cugini. Cf. Wetzer et IVelte, Kirchcnlex., s. v. ..Carbonari". »·» S. Offic. d. 12 lan. 1870. *·· Cod. iur. can. c. 2336. 170 S. Offic. d. 5 Aug. 1898 (Anal. eccl. VI [1898] 387). 171 Ita Noldin, De poenis eccl.1’ η. 76, citans pro hac sententia decisionem S. Officii d. 18 lan. 1896. Caput III. De censuris in specie. Art. I. S 3· 371 6. a) ,.Clausuram monialium violantes, cuiuscumque generis aut con- 517 dicionis vel sexus sint, in earum monasteria sine legitima licentia in­ grediendo, pariterque eos introducentes vel admittentes." b) ..Mulieres violantes regularium virorum clausuram et superiores aliique, quicumque ii sint, eas cuiuscumque aetatis introducentes vel admittentes." c) ..Moniales e clausura illegitime exeuntes" (can. 2342). Clausura, de qua hic agitur, est sola clausura papalis, quae de iure com­ muni non habetur nisi in ordinibus religiosis cum votis sollemnibus. Lae­ dentes igitur clausuram aliam hac censura non tanguntur. Clausura monia­ lium strictior est quam virorum. — Clausuram monialium ingredi possunt sub quibusdam condicionibus d) Visitator canonicus; β) confessarius; y) Cardinales, supremi gubernatores populi eorumque uxores cum comitatu; δ) medicus, operarii, si necessitas exigit171.— E clausura moniales, i. e. sol­ lemniter professae, egredi possunt 1) cum speciali licentia S. Sedis; 2) si imminet periculum vel mortis vel alius gravissimi mali. Etiam mulieres prohibentur sub poena excommunicationis ingredi clausuram monialium; item infantes et impuberes, sed isti excommunicationem iam non incurrunt ingrediendo; etenim in textu supra allato iam non legitur, sicut antiquitus: ,.cuiuscumque generis aut condicionis, sexus vel aetatis fuerint", sed omit­ titur: „aetatis“. lamvero impuberes generatim nullas censuras incurrunt17·, ut supra n. 481 dictum est. Econtra superiorissa et quicumque adultus il­ legitime introducens vel admittens impuberes in clausuram monialium ex­ communicationem non effugere videntur. Certum est excommunicationem incurri ab eo, qui admittit vel introducit puellulas etiam nondum septennes in clausuram regularium. Idem valet de puellis impuberibus ingredientibus clausuram regularium et de adultis, qui eas introducunt aut admittunt. — In clausuram regularium possunt ingredi uxores eorum, qui supremum actu tenent populorum principatum, cum comitatu17*. Latius egimus de clausura in Man. iur. can. q. 227. 7. „Si quis bona ecclesiastica cuiuslibet generis, sive mobilia sive 518 immobilia, sive corporalia sive incorporalia, per se vel per alios in proprios usus convertere et usurpare praesumpserit aut impedire, ne eorundem fructus seu reditus ab iis, ad quos iure pertinent, percipiantur, excommunicationi tamdiu subiaceat, quamdiu bona ipsa integre re­ stituerit, praedictum impedimentum removerit ac deinde a Sede Apostolica absolutionem impetraverit" (can. 2346). Haec excommunicatio iam lata fuit a Concilio Tridentino sess. 22, c. n de reform, (licet verbis paulo aliis). Bona ecclesiastica hic sumuntur in latissimo sensu; sunt nempe bona temporalia, quae pertinent ad aliquam personam moralem in Ecclesia*178, e. gr. ad paroeciam, ad monasterium etc., non autem quae pertinent ad personas ecclesiasticas physicas. Tres actiones puniuntur: in proprios usus convertere, usurpare, impedire. Videtur una­ quaeque ex istis actionibus censuram inducere et usurpatio non solum auctoritativa sed etiam privata includi178. Fures autem et latrones bonorum eccle­ 17» Cod. iur. can. c. 600. 178 Ib. c. 2230. 178 Ib. c. 598, § 2. 178 Ib. c. 1497, § i. 178 Cf. Hollweck, Die kirchl. Strafgcectze § 156, n. 18. 24 372 Tract, VI. De poenis ecclesiasticis. siasticorum hanc censuram non incurrunt177. Ita sententia probabilis etiam in novo iure. Pariter illam non incurrunt civitatis consiliarii et maior178, qui bona ecclesiastica non in proprios sed in communes usus urbis acquisiverunt17·; qui libere susceperunt munus administrandi bona ecclesiastica sic erepta180. Illi vero, qui ista bona erepta sibi emerunt vel locaverunt, in­ currunt excommunicationem lel. Pariter parochi aliique beneficiarii intrusi. Absolutio huius censurae dari nequit nisi post restitutionem bonorum. In Gallia autem et in Italia episcopi pollent speciali facultate dandi vel facilitandi hanc absolutionem*187. 519 8. ..Impendentes quodvis auxilium vel favorem excommunicato vi­ tando in delicto, propter quod excommunicatus fuit; itemque clerici scienter et sponte in divinis cum eodem communicantes et ipsum in divinis officiis recipientes" (can. 2338, § 2). Hac censura puniuntur duo delicta, quae in Bulla ..Apostolicae Sedis" duabus distinctis excommunicationibus plectebantur. Primum delictum consistit in auxilio vel favore praestito excommunicato vitando, idque non quomodocumque, sed in delicto, propter quod excommunicatus fuit, seu in crimine criminoso, ut solebat dici. Hinc e. gr. si quis est declaratus excommunicatus vitandus propter rebellionem, omnes, qui illi auxilium vel favorem praebent in hac ipsa rebellione, incurrunt excommunicationem simpliciter S. Sedi reservatam. Quinam sit excommunicatus vitandus, supra n. 499 dictum est. Alterum delictum consistit non in quacumque communicatione cum ex­ communicato vitando, sed in communicatione in divinis. Hanc excom­ municationem incurrunt clerici, quo nomine probabiliter non veniunt ne­ que episcopi neque regulares laici. Requiritur, ut tales clerici a) scienter et sponte agant; ergo excusat metus et quaelibet ignorantia, dummodo ne sit affectata. b) communicent in divinis, i. e. recipiant auctoritative ad officia proprie liturgica (e. gr. Missam, sepulturam ecclesiasticam etc.) nominatim a Ro­ mano Pontifice excommunicatum. 520 9. ..Absolvere praesumentes sine debita facultate ab excommuni­ catione latae sententiae specialissimo vel speciali modo Sedi Apostolicae reservata" (can. 2338, § 1). Hanc excommunicationem incurrunt confessarii, qui scienter vel cum igno­ rantia affectata absolvere praesumunt (absque facultate) poenitentem ab ex­ communicatione specialissimo vel speciali modo Papae reservata. Sin autem confessarius, ignorans vel non advertens reservationem, poenitentem a cen­ sura ac peccato absolvat, neque peccat neque ullam poenam incurrit; immo absolutio censurae valet, dummodo ne sit a) censura ab homine aut b) cen­ sura specialissimo modo Sedi Apostolicae reservata188. Supra n. 494 dictum 177 S. Offic. d. 9 Mart. 1870. 178 Vulgo maire, Bürgermeister. 170 S. Poenit. d. 3 lan. et 8 Mart. 1906 (Anal. eccl. XV [1907] 128 sq.). 180 S. Poenit. d. 17 Sept. 1906. 181 S. Offic. d. 8 Iui. 1874 (Collect, de Prop. Fide II 1420). S. Poenit. d. 5 Aug. 1907 (Anal. eccl. XVI [1908] 445). 187 Cf. Litt. Secr. Stat. d. 24 Sept. 1907 (Anal. eccl. XVI [1908] 48sqq.); S. C. C. d. 12 Mart. 1913. 188 Cod. iur. can. c. 2247, § 3. Caput III. De censuris in specie. Art. I. § 3. 373 est, quomodo simplex confessarius ab huiusmodi casibus valeat absolvere in periculo mortis et in casibus urgentioribus. 10. „Si quis ausus fuerit (sine praevia legitima venia) ad iudicem laicum trahere episcopum etiam mere titularem (non proprium Ordi­ narium) aut abbatem vel praelatum nullius vel aliquem ex supremis religionum iuris pontificii superioribus" (can. 2341). Hac excommunicatione puniuntur ii, qui ausi fuerint laedere privilegium fori respectu nonnullorum praelatorum, dummodo omnino voluntarie et libere id fecerint. Quaelibet enim imputabilitatis deminutio excusat ab hac censura. Alias poenas inflictas propter laesionem eiusdem privilegii respectu altissimorum praelatorum vide supra n. 511 et respectu aliarum personarum ecclesiasticarum vide infra n. 535. 11. „Vicarius capitularis aliive omnes tam de Capitulo quam extranei, qui documentum quodlibet ad curiam episcopalem pertinens sive per se sive per alium subtraxerint vel destruxerint vel celaverint vel sub­ stantialiter mutaverint" (can. 2405). Haec excommunicatio noviter introducta est, sed videtur non valere nisi sede episcopali vacante. Nomine documenti videtur significari non quidem epistula privata, sed quaelibet scriptura ad regimen dioecesis pertinens, e. gr. computationes receptorum et expensarum, relationes de visitatione canonica etc. iy. Excommunicationes Ordinariis reservatae. Praenotamen. a) Nomine Ordinarii intelliguntur non solum episcopi 521 residentiales, sed etiam omnes, qui jurisdictionem quasi-episcopalem obtinent. Pro regularibus et religiosis in religionibus clericalibus exemp­ tis Ordinarius est proprius superior maior, nisi expresse dicatur Ordi­ narius loci. b) Censurae Ordinario reservatae ex iure absolvi possunt a simplici confessario: 1. in periculo mortis, quin adsit obligatio recursus post convalescentiam forte habitam184; 2. in casibus urgentioribus cum obli­ gatione recursus185; 3. in nonnullis aliis casibus, ut supra n. 427 dictum est; 4. a confessariis habentibus privilegia Mendicantium, ut docet sen­ tentia communior et tuta in praxi. Excommunicationes, quarum absolutio reservata est Ordinariis, sunt sex vel novem; nempe excommunicantur: i. a) ..Catholici qui matrimonium ineunt coram ministro acatholico 522 contra praescriptum can. 1063, § 1. b) Qui matrimonio uniuntur cum pacto explicite vel implicito, ut omnis vel aliqua proles educetur extra catholicam Ecclesiam. c) Qui scienter liberos suos acatholicis ministris baptizandos offerre praesumunt. d) Parentes vel parentum locum tenentes, qui liberos in religione acatholica educandos vel instituendos scienter tradunt" (can. 2319, § 1). ,M Cf. supra n. 494. «·· Cf. ib. 374 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Omnia ista delicta constituunt favorem haeresis et puniebantur ante novum Codicem iur. can. excommunicatione speciali modo reservata S. Sedi. Cum autem ista delicta soleant esse publica et ad externum forum Ordinarii de­ duci, idem Ordinarius valet ab illis absolvere; immo censura inflicta nunc est de iure communi reservata Ordinario loci. In aliquibus regionibus minister acatholicus institutus est officialis gubernii civilis, coram quo omnia matrimonia celebrari iubentur. Tunc profecto contrahentes matrimonium coram tali ministro tamquam officiali civili censuram non incurrunt18e*. In primo casu agitur de solo matrimonio mixto, de quo c. 1063 statuit. Quare si duo catholici coram ministro acatholico contraxerunt matrimo­ nium, graviter quidem peccaverunt sed non sunt excommunicati. Aliter est in secundo, tertio, quarto casu. Cum in celebratione matrimonii coram ministro acatholico atque in pacto educandi prolem extra catholicam Ec­ clesiam manifeste habeatur contemptus ecclesiasticae auctoritatis, metus gravis non videtur excusare a censura. Hinc e. gr. si puella catholica iam gravida effecta consentit in huiusmodi celebrationem et pactum, quia secus graviter timet, ne derelinquatur a sponso, nihilominus videtur incurrere has censuras188. Qui matrimonio uniuntur cum pacto (sive explicito sive implicito), ut proles educetur extra catholicam Ecclesiam et postea hoc pactum reapse exsequi praesumunt tradendo prolem educandam in religione acatholica, duplicem excommunicationem contrahunt; immo praeterea sunt suspecti de haeresi proindeque, si intra sex menses a contracta poena completos sese non emendaverint, contrahunt excommunicationem speciali modo S. Sedi reservatam* 187188 , Catholici, qui mixtum matrimonium, etsi validum, sine Ecclesiae dispensatione inire ausi fuerint, ipso facto ab actibus legi­ timis ecclesiasticis ,et sacramentalibus exclusi manent, donec ab Ordinario dispensationem obtinuerint188. Quomodo procedendum sit in absolutione istarum quattuor censurarum, vide infra n. 783. Ceterum in singulis dioecesibus solent particulares nor­ mae observari. 2. „Qui falsas reliquias conficit aut scienter vendit, distribuit vel publicae fidelium venerationi exponit" (can. 2326). Haec excommunicatio noviter introducta non eget explicatione, utpote in se clara. 523 3. „Qui violentas manus iniecerit in personam aliorum clericorum (non fulgentium dignitate cardinalitia aut episcopali) vel utriusque sexus religiosorum."188 Haec excommunicatio tuetur privilegium canonis cum in clericis infra episcopos constitutis tum in religiosis. De laesione privilegii canonis supra II 541 latius egimus. Clerici qui tw seipsos manus intulerint, non incurrunt aliquam censuram latae sententiae, sed puniantur poenis feren­ dae sententiae iuxta can. 2350, § 2. 4. ..Procurantes abortum effectu secuto, matre non excepta."100 1888 Cod. iur. can. c. 1063, § 3. 188 Cappello, De cens. n. 371 contrarium docet. 187 Cod. iur. can. c. 2319, § 2, et c. 2315. 188 Ib. c. 2375. 188 Ib. c. 2343, § 4· 100 Ib. c. 2350. Caput III. De censuris in specie. Art. I. § 3. 375 Controversia igitur de exemptione matris a censura nunc finita est. Clerici procurantes abortum praeterea deponantur. De procuratione abor­ tus latius dictum est supra II, n. 137 sqq. 5. ..Religiosus, apostata a religione, ipso iure incurrit in excom­ municationem, proprio superiori maiori vel ,si religio sit laicalis, aut non exempta, Ordinario loci in quo commoratur, reservatam" (can. 2385). Apostasia a religione habetur, quando religiosus cum animo non re­ deundi illegitime relinquit religionem, in qua emisit vota perpetuaiel. In religionibus clericalibus exemptis haec apostasia inducit excommunicatio ­ nem superiori maiori ipsius religiosi192 reservatam; in aliis vero religionibus excommunicatio reservatur Ordinario loci, ubi apostata commoratur, non autem ubi eius monasterium vel conventus situs est. Tales apostatae in­ super sunt exclusi ab actibus legitimis ecclesiasticis, sunt privati privilegiis omnibus suae religionis et, si redierint, perpetuo carent voce activa et passiva ac praeterea aliis poenis puniri debent a superioribus ad normam constitutionum. — De poenis contra religiosos fugitivos vide infra n. 536. 6. „Professi votorum simplicium perpetuorum tam in Ordinibus quam in Congregationibus religiosis, itemque omnes cum aliqua ex praedictis personis matrimonium etiam civiliter tantum contrahere praesumentes" (can. 2388, § 2). Si isti professi sunt clerici in sacris constituti, contrahunt excommuni­ cationem simpliciter reservatam S. Sedi, ut supra n. 515 iam dictum est. V. Excommunicationes nemini reservatae. In hac serie enumerantur quinque excommunicationes: 524 1. „Auctores et editores, qui sine debita licentia sacrarum Scrip­ turarum libros vel eorum adnotationes aut commentarios imprimi curant" (can. 2318, § 2). Haec excommunicatio iam invenitur in Const. ..Officiorum et munerum" d. 25 lan. 1897 (n. 48). Debitam licentiam ad imprimendos huiusmodi libros concedere possunt tres Ordinarii loci: a) loci Ordinarius proprius auctoris; b) Ordinarius loci, in quo imprimuntur1*’3; c) Ordinarius loci, in quo publici iuris fiunt1·*. Si unus ex tribus his Ordinariis licentiam denegaverit, eam ab alio Ordinario petere auctor nequit, nisi eundem cer­ tiorem fecerit de denegata ab alio licentia. Religiosi debent insuper con­ sequi licentiam sui superioris maioris 2. „Qui ausi fuerint mandare seu cogere tradi ecclesiasticae sepul-525 turae infideles, apostatas a fide, vel haereticos, schismaticos, aliosve sive excommunicatos sive interdictos contra praescriptum can. 1240, § 1" (can, 2339).__________________________________________________ 1·1 Cod. iur. can. c. 644, § 1. J” Superiores maiores sunt Abbas Primas, Abbas superior Congregationis monasticae, Abbas monasterii sui iuris, supremus religionis moderator, superior provincialis, eorundem vicarii aliique ad instar provincialium potestatem habentes (Cod. iur. can. c. 488, n. 8). >·· Druckoit. »·♦ Verlagsort. *·» Cod. iur. can. c. 1385, § 2 et 3. 376 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Hac excommunicatione puniuntur ii, qui publica auctoritate praediti libere cogunt, ut notorii haeretici, infideles, excommunicati vel interdicti in loco sacro sepeliantur. In plerisque regionibus, e. gr. in Germania, Austria etc., lex civilis iubet et ordinat sepulturam incolarum. Proinde si e. gr. praefectus alicuius loci tenetur vi legis civilis mandare, ut aliquis haereticus notorius sepeliatur in coemeterio catholico benedicto aut consecrato, non videtur in­ currere hanc censuram. Etenim non praefectus, sed lex civilis iniqua mandat hanc sepulturam1··. — Nec etiam ipsi sepelientes aut sepulturae assistentes incurrunt hanc censuram. Non enim mandant aut cogunt. — Clerici autem peragentes sepulturam nominatim excommunicati incurrunt et excommuni­ cationem Romano Pontifici simpliciter reservatam1,7 et interdictum1·8. 3. „Omnes quovis modo reos (in illegitima alienatione bonorum ecclesiasticorum pretiosorum vel excedentium 30000 francorum pre­ tium ; si nempe beneplacitum apostolicum scienter praetermissum fuerit) sive dando sive recipiendo sive consensum praebendo manet (praeter alias poenas) excommunicatio latae sententiae nemini reservata" (can. 2347> n. 3). Haec excommunicatio iam a saeculis exsistebat quoad substantiam, nunc autem quoad accidentia satis mutata est. Etenim primo non ita clarum est, num haec censura sit latae vel ferendae sententiae; non enim incurritur eo ipso, sed „manet reos". Communiter tamen habetur ut censura latae sen­ tentiae. Deinde beneplacitum apostolicum non requiritur, nisi agitur de alie­ nandis rebus ecclesiasticis pretiosis, quarum valor est notabilis ratione artis vel historiae vel materiae. Est autem valor notabilis ratione materiae, si excedit 30000 francorum1··; ratione autem artis vel historiae videtur minor valor iam esse notabilis, e. gr. valor 1000 francorum monetae aureae. Pro alie­ nandis aliis rebus ecclesiasticis requiruntur et sufficiunt aliae licentiae. — Illegitime alienantes puniuntur quoque diversis aliis poenis 200. 526 4. „Omnes, qualibet etiam dignitate fulgentes, qui quoquo modo cogant sive virum ad statum clericalem amplectendum, sive virum aut mulierem ad religionem ingrediendam vel emittendam profes­ sionem religiosam tam sollemnem quam simplicem, tam perpetuam quam temporariam" (can. 2325). Hac excommunicatione protegitur libertas in eligendo statu clericali vel religioso. Status religiosus comprehendit non solum ordines sed etiam congregationes religiosas approbatas. Iniuste aliquem impedire a statu clericali vel religioso, est quidem grave peccatum, sed non inducit aliquam censuram. 5. „Fidelis, qui scienter omiserit eum (confessarium), a quo sollici­ tatus fuerit, infra mensem denuntiare contra praescriptum can. 904, incurrit in excommunicationem latae sententiae nemini reservatam, non absolvendus nisi postquam obligationi satisfecerit aut se satisfac­ turum serio promiserit" (can. 2368, § 2).* 208 1,0 107 *·· 208 Ita etiam Noldin, De poenis eccl. n. 97 ; Cappello, De cens. n. 401. Cf. supra n. 519. 188 Cf. infra n. 536. Cod. iur. can. c. 1532, § 1; c. 1497, § 2. Ib. c. 2347, n. i et 2. Caput III. De censuris in specie. Art. II. $ I. 577 Cf. quae supra n. 460 sqq. de materia huius censurae dicta sunt Insuper nota: Denuntiare tenentur sub gravi non solum ipsa persona sollicitata, sed etiam omnes testes sive immediati sive mediati, qui certo sciunt crimen sol­ licitationis esse commissum; econtra praesentem excommunicationem non incurrit nisi ipsa persona sollicitata, quae per mensem culpabiliter negligit denuntiationem debitam. Si persona sollicitata serio promisit, se infra mensem esse denuntiaturam, potest absolvi, etiamsi censuram propter ne­ glectam denuntiationem iam incurrit. Quodsi mutata voluntate postea non denuntiet, videtur censura denuo oriri, quia secus lex eluderetur. Ita sen­ tentia communissima 201. ARTICULUS II. De interdicto. Agemus 1. de interdicto in genere; 2. de interdictis in specie seu hodie vigentibus. § i· De interdicto in genere. Notio. Interdictum est censura, qua fideles, in communione Ec-527 clesiae permanentes, prohibentur quibusdam sacramentis aliisque sacris. Explicatur. Dicitur: Interdictum est censura seu poena medicinalis. Haud raro tamen interdictum (praesertim locale et generale) est poena vindicativa vel mera prohibitio, cum inde etiam innocentes pati debeant. Dicitur: qua fideles in communione Ecclesiae permanentes prohibentur quibusdam sacramentis aliisque sacris. Interdictum enim non aufert com­ munionem Ecclesiae proindeque differt a) ab excommunicatione, quippe quae sit gravior poena et privet communione fidelium, neque tamen umquam sit localis; b) a suspensione, quae solos clericos afficit, interdictum vero fertur cum in clericos tum in laicos. — Quaenam sacramenta et sacra prohibeantur, dicetur infra, ubi effectus interdicti enumerantur. Divisiones. 1. Interdictum est vel locale, quod immediate afficit locum, mediate autem omnes personas ibi degentes, etiam exteras et exemptas; vel personale, quod solam personam afficit illamque ubique sequitur atque ligat202. Interdictum locale est vel generale, quod afficit integrum territorium vel universum populum talis loci, e. gr. totam civitatem; vel particulare, quod afficit determinatam partem alicuius loci vel populi, e. gr. con­ ventum, ecclesiam. — Generale interdictum in totam rem publicam aut etiam dioecesim vel eius populum ferri tantum potest a Sede Apostolica vel de eius mandato; alia interdicta etiam episcopus ferre potest20S. 2. Interdictum aliud est totale, quod prohibet usum omnium rerum sacrarum, seu quod causât omnes effectus interdicto proprios ; aliud est partiale, quod non prohibet nisi quasdam res sacras. 201 Cf. De Smet, Tract, de cas. reserv. n. 167. — Contrarium docet Noldin (De poenis eccl. n. 103) dicens: „Quodsi postea mutata voluntate non denuntiet, cen­ sura non reviviscit, quia de reincidentia nihil habetur.*' Haec sententia vix est probabilis. 202 Cod. iur. can. c. 2269, § 2. 202 Ib. § 1. 378 528 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Effectus interdicti. In praxi solet a superiore legitimo particulariter determinari, quaenam praecise sint prchibita aut licita durante inter­ dicto204, praesertim si infligitur interdictum particulare aut partiale. Generatim dici potest: a) Interdictum locale afficit personaliter eos, qui eius causam de­ derunt; reliqui vero versantes in loco interdicti debent quidem illud observare, sed possunt sacramenta suscipere et extra hunc locum pror­ sus liberi sunt200. b) Interdictum locale generale prohibet in loco interdicto quodlibet divinum officium vel sacrum ritum, et etiam, si in nonnullis casibus (de quibus infra) permittuntur divina officia, prohibentur cantus et pompa in sacra supellectili, sonitus campanarum, organorum aliorumve instrumentorum musicalium20e. c) Interdictum personale prohibet personam interdictam, ne: a) di­ vina officia celebret neve iis active assistat, excepta praedicatione verbi Dei; passiva tamen assistentia non videtur esse graviter prohibita; β) sacramenta et sacramentalia ministret, conficiat et recipiat; in hoc puncto valent tamen eaedem exceptiones, quae supra n. 500 pro excommunicatis indicatae sunt; y) sepultura ecclesiastica donetur. Quantum ad ius eligendi, praesentandi, nominandi; ad consecutionem dignitatum, officiorum, beneficiorum, pensionum, munerum in Ecclesia, gratiarum Sedis Apost.; ad ordines suscipiendos, interdicti eodem modo tractantur quo excommunicat!207. d) Illi, qui violant interdictum, peccant graviter; clerici autem illicite exercentes sacrum ordinem fiunt irregulares. Exceptiones. 1. In quinque festis (nempe Nativitatis Domini, Paschatis, Pentecostes, Corporis Christi, B. Mariae Virginis in coelum assumptae) interdictum locale suspenditur, ita ut omnia divina officia et ritus permittantur, exceptis collatione ordinum et sollemni nuptiarum benedictione208. 2. Clerici non personaliter interdicti possunt privatim (i. e. ianuis clausis, voce submissa, campanis non pulsatis) obire omnia officia et sacros ritus in quacumque ecclesia aut oratorio 20“. 3. In ecclesia cathedrali, in omnibus ecclesiis paroecialibus, in ec­ clesia, quae est unica in oppido, permittuntur a) unius Missae cele­ bratio; β) asservatio SS. Sacramenti; y) administratio baptismatis, eucharistiae, poenitentiae; Ô) assistentia matrimoniis, exclusa bene­ dictione nuptiali; e) mortuorum exsequiae, vetita tamen quavis sollem­ nitate; £) benedictio aquae baptismalis et sacrorum oleorum; η) prae­ dicatio verbi Dei. S. Viaticum ad infirmos privatim deferatur210. ’°* Cf. interdicta inflicta civitati Adriae d. 30 Sept. 1909 et Galatinae d. 10 Dec. 1913· *°» Cf. Cod. iur. can. c. 2269, § 2, et c. 2276. ’°0 Ib. c. 2271. Ib. c. 2275 et 2265. ’°’ Ib. c. 2270, § 2. *·· Ib. c. 2271, n. i. Ib. n. 2. Caput III. De censuris in specie. Art. II. $ 2. 379 Cessatio interdicti. Interdictum latum in vindictam cessat ad ar­ bitrium praelati ferentis, i. e. vel dispensatione vel lapsu temporis deter­ minati. Interdictum latum per modum censurae non cessat nisi per ab­ solutionem ab auctoritate competenti datam. Ideoque omnia valent quae supra dicta sunt de absolutione censurae n. 490 sqq. Scholion. De interdicto ab ingressu ecclesiae et de cessatione a divinis. 529 Interdictum ab ingressu ecclesiae est interdictum personale particulare et partiale. Definitur: poena, qua quis a participatione divinorum officiorum in ecclesia et ab ecclesiastica sepultura prohibetur. Qui taliter interdictus est, potest igitur extra ecclesiam, e. gr. in oratorio, audire et celebrare Missam, recipere alia sacramenta etc. Pariter potest privatim orare etiam in ecclesia. Si taliter interdictus assistat divinis officiis in ecclesia, non est necesse ut expellatur, nec si sepeliatur, oportet, ut cadaver amoveatur (c. 2277). Cessatio a divinis311 est prohibitio (praesertim clericis imposita) divina officia obeundi in loco sacro et ministrandi sacramenta eucharistiae, extremae unctionis, ordinis. Haec cessatio non est censura proprie dicta, sed infligitur ab homine (numquam a iure) ob gravissimum crimen in signum afflictionis Ecclesiae de iniuria sibi illata. Illi, qui violant cessationem a divinis, gra­ viter quidem peccant, sed non fiunt irregulares ”·. §2- De interdictis in specie hodie vigentibus. Interdicta vigentia sunt quattuor, quorum primum est speciali modo reservatum S. Sedi; secundum est reservatum Superiori donec satis­ factio congrua praestita sit; tertium est reservatum Ordinario; quar­ tum non est reservatum. 1. ..Interdictum Romano Pontifici speciali modo reservatum ipso iure530 incurrunt universitates, collegia, capitula aliaeve personae morales, quocumque nomine nuncupentur, a legibus, decretis, mandatis Romani Pontificis pro tempore exsistentis ad universale concilium appellantia" (can. 2332). 2. ..Scienter celebrantes vel celebrari facientes divina in locis inter­ dictis vel admittentes ad celebranda officia divina per censuram vetita clericos excommunicatos, interdictos, suspensos post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam, interdictum ab ingressu Ecclesiae ipso iure contrahunt, donec arbitrio eius, cuius sententiam contempserunt, competenter satisfecerint" (can. 2338, § 3). Hanc censuram incurrunt a) qui illicite celebrant aut celebrari faciunt (iubendo cogendo) divina officia in locis vel ecclesiis interdictis; b) qui ad divina officia vel sacramenta vel sepulturam ecclesiasticam admittunt excommunicatum, interdictum vel suspensum post sententiam condem­ natoriam vel declaratoriam.*313 1,1 Einstellung des Gottesdienstes. 313 Cf. Wtrns, lus Decretal. VI, n. 335 sqq. Codex iur. can. silet de cessatione a divinis. 38ο Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. 3. „Sponte dantes sepulturam ecclesiasticam infidelibus, apostatis a fide, haereticis, schismaticis aliisve sive excommunicatis sive inter­ dictis, contrahunt interdictum ab ingressu ecclesiae Ordinario reser­ vatum" (can. 2339). 4. „Qui causam dederunt interdicto locali aut interdicto in com­ munitatem seu collegium, sunt ipso facto personaliter interdicti" (can. 2338, § 4). ARTICULUS III. De suspensione. Agemus i. de suspensione in genere; 2. de suspensionibus hodie vigentibus. § iDe suspensione in genere. 531 Notio. „Suspensio est censura, qua clericus officio vel beneficio vel utroque prohibetur" (can. 2278, § 1). Explicatur. Dicitur i°: suspensio est censura, qua clericus privatur. Nam suspensio non fertur in laicos, sed in solos clericos. Dicitur 2°: officio vel beneficio vel utroque ad significandum triplex ob­ jectum suspensionis. Dicitur 30: prohibetur, quia suspensio non privat officio etc., sed solum usum prohibet. Nota. Suspensio haud raro non est censura proprie dicta, i. e. poena medicinalis, sed poena vindicativa aut aliqua poenitentia aut mera pro­ hibitio exercendi officium. In dubio, utrum in aliquo casu sit censura an alia poena, praesumitur esse censura213. Ex sola violatione censurae pro­ prie dictae exsurgit irregularitas, non autem ex mera prohibitione exercendi officium ecclesiasticum. Celebris suspensio „ex informata conscientia" ali­ quando est vera censura, et aliquando non21*. Divisiones. 1. Suspensio est vel generalis vel specialis, prout clericus privatur omni usu cum ordinis tum officii tum beneficii, vel solo usu ali­ cuius ex tribus. Quae quidem suspensio specialis subdividitur in totalem et partialem. Suspensio totalis privat clericum usu omnis potestatis alicuius speciei, nempe totaliter vel a) usu ordinis vel b) usu officii vel c) usu beneficii. Suspensio partialis privat clericum usu non omnis sed partialis potestatis alicuius speciei; e. gr. clericus punitur suspensione partiali, si illi interdicitur auditio confessionum, praedicatio etc. Suspensiones partiales sunt quoque suspensiones a divinis, i. e. ab omni actu potestatis ordinis, quam quis sive per sacram ordinationem sive per privilegium obtinet; suspensio ab ordine pontificali, i. e. ab omni exercitio ordinis episcopalis; suspensio a pontificalibus, i. e. ab usu insignium pontificalium, mitrae, ba­ culi etc. (c. 2279, § 2). 2. Suspensio a iure et ab homine, prout lata est ab ipso iure vel ab homine. Ceterae divisiones, ut reservata, non reservata, latae et ferendae sen­ tentiae etc., facile intelliguntur ex iis, quae supra de divisione censurarum in genere dicta sunt. 2,3 Cod. iur. can. c. 2255, § 3. 213 Cf. nostrum Man. iur. can. 556. Caput III. De censuris in specie. Art. III. $ 2. 381 Effectus suspensionis. 632 1. Suspensus graviter peccat, si actum sibi prohibitum exercet (datur tamen parvitas materiae), nisi sint causae excusantes, quae sunt eaedem, quae supra n. 489 relatae sunt pro censuris in genere. 2. Suspensus ab ordine sacro (non item suspensus a beneficio) vio­ lans culpabiliter suspensionem exercitio sacri ordinis fit irregularis21®. 3. Suspensus toleratus exercet valide iurisdictionem; sin vero inter­ venit sententia condemnatoria aut declaratoria superioris, invalide21®. 4. Suspensus ab officio (absolute et simpliciter) privatur non solum usu officii, sed etiam ordinis et iurisdictionis; seu aliis verbis : suspensio ab officio includit suspensionem ab ordine. Administratio autem bo­ norum proprii beneficii permittitur (can. 2279, § 1). 5. Suspensus a beneficio, qui nihilominus usurpat fructus bénéficiâtes, tenetur ad restitutionem et quidem etiam ante sententiam iudicis ; potest tamen in aedibus beneficialibus habitare et bona bencficialia admini­ strare, nisi tamen expresse aliter statutum sit de hac administratione217. Nota. Suspensus non prohibetur sacramenta suscipere, e. gr. euchari­ stiae, poenitentiae, dummodo sincere doleat de peccatis commissis. Pariter non excluditur a communibus suffragiis Ecclesiae neque ab indulgentiis lucrandis. Cessatio suspensionis. 533 1. Suspensio lata in vindictam aufertur dispensatione legitimi su­ perioris vel lapsu temporis, si ad tempus est inflicta. 2. Suspensio lata ut censura non tollitur nisi legitima absolutione. 3. Suspensio ex informata conscientia iam non cessat morte praelati, qui eam tulit. Non vacat longius loqui de suspensione ab informata conscientia. Vide canonistas21®. §2. De suspensionibus hodie vigentibus. Suspensiones latae sententiae hodie vigentes non sunt ita numerosae (reservatae I. S. Sedi, 2. episcopis, 3. superioribus religiosis, 4. nemini) ; econtra quamplurimae suspensiones ferendae sententiae in Codice iur. can. inveniuntur. Brevitatis causa non agimus nisi de suspensionibus latae sententiae. I. Suspensiones S. Sedi reservatae. Suspenduntur: 634 i. Sine mandato apostolico consecrationem episcopalem conferentes vel recipientes. ’*· Cod. iur. can. c. 985, n. 7; Hollweck, Dic kirchl. Strafgesetze § 66. ’>· Cod. iur. can. c. 3284. ,,T Ib. c. 2280. ■** Cf. noatrum Man. iur. can. q. 556. 382 Tract. VI. De poenis ecclesiasticis. Statuitur enim: «Episcopus aliquem consecrans in Episcopum, Episcopi vel, loco Episcoporum, presbyteri assistentes, et qui consecrationem recipit sine apostolico mandato contra praescriptum can. 953, ipso iure suspensi sunt, donec Sedes Apostolica eos dispensaverit" (c. 2370). 2. Clerici simoniace ordinationem aliaque sacramenta dantes aut recipientes. «Omnes, etiam episcopali dignitate aucti, qui per simoniam ad ordines scienter promoverint vel promoti fuerint aut alia sacramenta ministraverint vel receperint, sunt suspecti de haeresi; clerici praeterea suspensionem in­ currunt Sedi Apostolicae reservatam" (c. 2371'). 3. Ordines recipientes a ministro specialiter indigno. «Suspensionem a divinis Sedi Apostolicae reservatam ipso facto con­ trahunt, qui recipere ordines praesumunt ab excommunicato vel suspenso vel interdicto post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam, aut a notorio apostata, haeretico, schismatico; qui vero bona fide a quopiam eorum sit ordinatus, exercitio careat ordinis sic recepti, donec dispensetur" (c. 2372). 4. Ordines conferentes sine requisitis a) litteris dimissorialibus aut testimonialibus, b) titulo canonico, c) licentiis necessariis in ordi­ natione religiosorum. Etenim «In suspensionem per annum ab ordinum collatione Sedi Apo­ stolicae reservatam ipso facto incurrunt: 1. Qui alienum subditum sine Ordinarii proprii litteris dimissoriis ordi­ naverint; 2. Qui subditum proprium, qui alibi tanto tempore moratus sit, ut canonicum impedimentum contrahere ibi potuerit, illegitime ordinaverint; 3. Qui aliquem ad ordines maiores sine titulo canonico promoverint; 4. Qui, salvo legitimo privilegio, religiosum, ad familiam pertinentem, quae sit extra territorium ipsius ordinantis, promoverint, etiam cum litteris dimissorialibus proprii superioris, nisi legitime probatum fuerit, aut epi­ scopum dioecesanum licentiam dedisse, aut esse diversi ritus, aut esse absentem, aut non esse habiturum ordinationem proximo legitimo tempore, aut dioecesim esse vacantem neque eius rectorem pollere charactere episcopali" (c. 2373). 5. Religiosi clerici maioristae dolose emittentes professionem in­ validam. «Religiosus clericus, cuius professio ob admissum ab ipso dolum nulla fuerit declarata, si sit in minoribus ordinibus constitutus, e statu clericali abiciatur; si in maioribus, ipso facto suspensus manet, donec Sedi Apo­ stolicae aliter visum fuerit" (c. 2387). Quae hic dicta sunt de dolosa et invalida professione religiosa, valent quoque pro dolosa et invalida aggregatione in societatibus clericalibus sine votis, dummodo sodales vitam communem degant (Pontificia Commissio die 2 lunii 1918 [Acta Apost. Sed. X 347]). 6. Clericus in sacris, qui post vota perpetua (sive simplicia sive sollem­ nia) dimittitur ob delicta minora iis de quibus in c. 670, ipso facto suspen­ sus manet, donec a S. Sede absolutionem obtinuerit (can. 671, § 1). De dimissione religiosorum latius egimus in Man. iur. can. q. 261. Caput III. De censuris in specie. Art. III. $ 2. 383 7. Illegitime admittentes ad beneficium, officium vel dignitatem ec­ clesiasticam electos, praesentatos vel nominatos. ..Capitula, conventus aliique omnes ad quos spectat, huiusmodi electos, praesentatos vel nominatos ante litterarum (confirmationis vel institutionis) exhibitionem admittentes, ipso facto a iure eligendi, nominandi vel praesentandi suspensi maneant ad beneplacitum Sedis Apostolicae" (c. 2394. n. 3). 2. Suspensio reservata Ordinario. Suspenduntur: clerici laedentes privilegium fori respectu perso-635 narum ecclesiasticarum inferiorum. „Si clericus ausus fuerit ad iudicem laicum trahere, non obtenta ab Ordi­ nario loci licentia, aliam personam ecclesiasticam (quae non fulget digni­ tate episcopali, cardinalitia, praelatitia maiore), incurrit ipso facto in suspensionem ab officio reservatam Ordinario" (c. 2341). Laicus idem delictum committens iam non incurrit aliquam poenam latae sententiae, sed potius ferendae sententiae. 3. Suspensio reservata Superiori maiori religioso. ..Religiosus fugitivus ipso facto incurrit in privationem officii, si 536 quod in religione habeat, et in suspensionem proprio superiori maiori reservatam, si sit in sacris; cum autem redierit, puniatur secundum constitutiones, et si constitutiones nihil de hoc caveant, superior maior pro gravitate culpae poenas infligat" (can. 2386). Fugitivus religiosus ille est, qui ex domo religiosa discedit cum intentione extra oboedientiam ad tempus vivendi et postea redeundi. 4. Suspensiones nemini reservatae. 1. „Sacerdos, qui sine necessaria iurisdictione praesumpserit sacra-537 mentales confessiones audire, est ipso facto suspensus a divinis; qui vero a peccatis reservatis absolvere (praesumpserit), ipso facto suspen­ sus est ab audiendis confessionibus" (can. 2366). 2. „Qui sine litteris vel cum falsis dimissoriis litteris, vel ante ca­ nonicam aetatem, vel per saltum ad ordines malitiose accesserit, est ipso facto a recepto ordine suspensus" (can. 2374). 3. ..Ciericus, qui in manus laicorum officium, beneficium aut digni­ tatem ecclesiasticam resignare praesumpserit, ipso facto in suspensio­ nem a divinis incurrit" (can. 2400). 4. ,.Abbas vel Praelatus nullius, qui (ex praescripto apostolico vel ex propriae religionis constitutionibus benedici debet, et nihilominus hanc) benedictionem (intra tres menses a receptis litteris apostolicis, cessante legitimo impedimento) non recepit, est ipso facto a iuris­ dictione suspensus" (can. 2402). 5. „Vicarius capitularis (illegitime) concedens litteras dimissorias pro ordinatione ipso facto subiacet suspensioni a divinis" (can. 2409). 6. ..Superiores religiosi, qui (illegitime) subditos suos ad episcopum alienum ordinandos remittere praesumpserint, ipso facto suspensi sunt per mensem a celebratione Missae" (can. 2410). 3»4 Tract. VII. De indulgentiis. TRACTATUS VII. De indulgentiis. 538 Praenotamen. Tractatus de indulgentiis est quoddam complementum tractatus de poenitentia. Etenim dogma catholicum est, remissa culpa non semper remitti totam poenam debitam. In satisfactionem istius poenae confessarius tenetur imponere salutarem poenitentiam, quam debet implere poenitens. Sed etiam impleta poenitentia salutari nondum semper remissa est omnis poena debita. Medium autem efficacissimum delendi omnem prorsus poenam, remissa culpa, sunt indulgentiae. Unde moralistae com­ muniter agunt de indulgentiis tamquam de complemento satisfactionis sacramentalis et sacramenti poenitentiae. Cum circa indulgentias multae controversiae exsistant, quae libere inter theologos disputantur, operae pretium est hic breviter uno conspectu proponere ea, quae extra contro­ versiam sunt et a quolibet catholico admitti debent. Haec autem omnia continentur in Concilio Tridentino1*, quod definit: „Cum potestas con­ ferendi indulgentias a Christo Ecclesiae concessa sit, atque huiusmodi potestate divinitus sibi tradita antiquissimis etiam temporibus illa usa fuerit: sacrosancta Synodus indulgentiarum usum Christiano populo maxime salutarem et sacrorum Conciliorum auctoritate probatum in Ec­ clesia retinendum esse docet et praecipit, eosque anathemate damnat, qui aut inutiles esse asserunt, vel eas concedendi in Ecclesia potestatem esse negant."3 Ergo duo sunt omnino tenenda de fide: 1. Potestas concedendi indulgentias est divinitus Ecclesiae tradita. 2. Usus indulgentiarum est salutaris et proinde retinendus. Insuper certum est (propter damnationem prop. 17 Lutheri3 et prop. 41 Synodi Pistoriensis), exsistere thesaurum satisfactionum Christi et sanc­ torum, ex quo Ecclesia indulgentias dispensare potest. Dividimus hunc tractatum de indulgentiis in quinque articulos: 1. de natura et divisione indulgentiarum; 2. de auctoritate concedendi indulgen­ tias; 3. de condicionibus requisitis ad indulgentias lucrandas; .4. de indul­ gentia iubilaei; 5. de quibusdam indulgentiis in particulari. ARTICULUS I. De natura et divisione indulgentiarum. Definitio nominalis. Indulgentia ab „indulgere“ dicta est et nihil aliud significat nisi remissionem proprii iuris in gratiam alterius, vel condonationem alicuius mulctae sumendae. — Nomen indulgentiae temporibus S. Thomae iam notum fuit; temporibus autem patristicis adhiberi solebant alia nomina, e. gr. pax, condonatio, reconciliatio etc. 540 Definitio realis. Indulgentia est remissio coram Deo poenae tempo­ ralis debitae, peccato actuali remisso quoad culpam, facta extra sacra­ mentum poenitentiae a superiore legitimo per applicationem thesauri Ecclesiae *. 539 1 Sess. 25 de indulg. (Dem. n. 989). ’ Cf. etiam propositiones damnatas 40—43 Synodi Pistoriensis (Dem. n. 1540 ad 1543). · Dem. n. 757. * Cf. Cod. iur. can. c. 9::. Art. I. De natura et divisione indulgentiarum. 385 Declaratur: a) Remissio poenae temporalis, non autem culpae, sive mor­ talis sive venialis. Unde est pura et putida calumnia, si quidam acatholici effutiunt, per indulgentias remitti iuxta doctrinam catholicam peccata quae­ libet, etiam futura. Quae autem narrantur de Tetzel, quasi vendiderit indul­ gentias pro peccatis futuris, est fabula iam centies explosa et nihilo setius iterum iterumque ab hominibus malevolis aut nimis credulis refricata·. Nec obstat, quod in nonnullis Litteris Apostolicis concessae dicuntur indulgentiae in remissionem peccatorum. Nomen enim peccati aliquando sumitur pro poena peccato debita. Sic e. gr. dicitur: „Eum [Christum), qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur iustitia Dei in ipso." *·· Ergo si indulgentiae conceduntur pro remissione peccatorum, hoc nihil aliud significat nisi pro remissione poenae peccatis debitae. — Poena aeterna semper remittitur cum culpa peccati, unde nec etiam pro remissione poenae aeternae indulgentia conceditur. Poenae, quae debentur peccato originali, remittuntur sacramento baptismi; ac proinde indulgentia non delet nisi tem­ porales poenas debitas pro peccatis actualibus; quas tamen poenas revera remittit coram Deo et non tantum in foro Ecclesiae. Quare Leo X pro­ scripsit propositionem (19) Lutheri: ,.Indulgentiae his, qui veraciter eas consequuntur, non valent ad remissionem poenae pro peccatis actualibus debitae apud divinam iustitiam."7 Pius VI damnavit propositionem (40) Synodi Pistoriensis: ..Propositio asserens, indulgentiam secundum suam praecisam notionem aliud non esse quam remissionem partis eius poeniten­ tiae, quae per canones statuta erat peccanti, quasi indulgentia praeter nudam remissionem poenae canonicae non etiam valeat ad remissionem poenae tem­ poralis pro peccatis actualibus debitae apud divinam iustitiam: falsa, teme­ raria, Christi meritis iniuriosa, dudum in art. 19 Lutheri damnata." · Iam S. Thomas· recte animadvertit, si indulgentiae liberarent tantum a poenis ecclesiasticis et non a poenis coram Deo et in altera vita luendis, plus nocerent quam prodessent, et Ecclesia deciperet fideles in re gravis momenti; eximendo enim a poenis levioribus huius vitae eos remitteret ad poenas longe acerbiores purgatorii, quarum relaxationem obtinuissent per poenas huius vitae. Insuper tunc indulgentiae inutiles essent pro animabus purga­ torii, quae iam non tenentur ad poenas canonicas. b) Facta extra sacramentum poenitentiae a superiore legitimo. In sacra­ mento poenitentiae non tantum remittitur culpa et poena aeterna, sed etiam poena temporalis, saltem secundum partem. Cum autem fide certum sit, remissa culpa non semper simul remitti totam poenam temporalem ··, debent adesse alia remedia contra poenam remanentem. Quae quidem remedia sunt: I. satisfactio sacramentalis; 2. opera mortificationis libere suscepta; 3. poenalitates et miseriae huius vitae a Deo missae et ab homine patienter toleratae; 4. indulgentiae. Quodsi homo his remediis non satisfecerit poenis debitis in hac vita, debet in purgatorio pati, usquedum universa poena sit deleta. Ecclesiam autem pollere potestate conferendi indulgentias, in articulo se­ quenti probabitur. • Cf. N. Paulus, Johann Tetzel, der AblaBprediger p. 130 sqq. Idem auctor bene quoque explicat, quid fuerint sic dicta confessionalia, et indulgentiae a poena et a culpa antiquitus concessae a Summis Pontificibus. • a Cor. 5, ai. 7 Dene. n. 759. · Dene. n. 1540. • Suppl, q. as, a. 1. ·· Cone. Trid. ses·. 14, c. 8 et can. ia et 15 (Dene. n. 904 922 92$). MaCaau. Mu Theol aaor III. 25 386 541 Tract. VII. De indulgentiis. c) Per applicationem thesauri Ecclesiae. Thesaurus Ecclesiae, prout hic de illo loquimur, nihil aliud est nisi cumulus satisfactionum Christi et sanc­ torum, quas Ecclesia dispensare potest. Qui quidem thesaurus duo funda­ menta habet, scii, communionem sanctorum et satisfactionem vicariam. In Ecclesia exsistere communionem sanctorum dogma fidei est; ideoque solet triplex Ecclesia distingui: Ecclesia militans, Ecclesia patiens, Ecclesia trium­ phans. Est autem communio sanctorum ille arctissimus nexus uniens omnia membra Ecclesiae in unum corpus. Pulchre et concinne de hac unione loquitur S. Paulus concludens in haec verba: „Vos autem estis corpus Christi et membra de membro."11 Unde Catechismus Romanus11 dicit: ..Quaecumque pie sancteque ab uno suscipiuntur, ea ad omnes pertinent, et, ut illis prosint, caritate, quae non quaerit quae sua sunt, efficitur." — Super istud radicale fundamentum communionis sanctorum superstruitur alterum, scii, satisfactio vicaria. Quia enim tam arcta unio exsistit inter singula membra Ecclesiae, unum membrum illius pro alio satisfacere potest. Oportet notare, opus supernatural iter bonum producere triplicem fructum: fructum meritorium, fructum impetratoriumf fructum satisfactorium. Opus est meritorium, in quantum procedit ex caritate; est impetratorium, in quan­ tum coniungitur cum illo petitio aliquid a Deo obtinendi; est demum satis­ factorium, in quantum fit cum quadam onerositate. Fructus meritorius pro­ prie dictus est inalienabilis, iuxta illud: „Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem."1* Nihil autem obstat, quominus dicatur alterum pro altero posse aliquid mereri merito de congruo. Ideo S. Thomas docet1*: „Merito congrui potest aliquis alteri mereri primam gratiam; quia cum homo in gratia constitutus implet Dei voluntatem, con­ gruum est secundum amicitiae proportionem, ut Deus impleat hominis volun­ tatem in salvatione alterius, licet quandoque possit habere impedimentum ex parte illius, cuius aliquis sanctus justificationem desiderat." Alterum pro altero aliquid a Deo impetrare posse per se patet, cum tot orationes in Ecclesia fiant pro conversione peccatorum, pro animabus purga­ torii, pro benefactoribus, pro inimicis etc. Fructum satisfactorium alteri communicari posse patet ex S. Scriptura, ex unanimi doctrina theologorum et ex exemplo veterum martyrum. — S. Paulus monet: „ Alt er alterius onera portate"et de se ipso dicit: „Nunc gaudeo in passionibus pro vobis, et adimpleo ea, quae desunt pas­ sionum Christi in carne mea pro corpore eius, quod est Ecclesia."18 — Ex doctoribus Ecclesiae unum S. Thomam*17 audiamus: „Quod per amicos facimus, per nos ipsos facere videmur, quia amicitia ex duobus facit unum per affectum, et praecipue dilectio caritatis, et ideo sicut per se ipsum, ita et per alium potest aliquis satisfacere Deo, praecipue cum necessitas fuerit; nam et poenam, quam amicus propter ipsum patitur, reputat aliquis ac si ipse pateretur, et sic poena ei non deest, dum patienti amico com­ patitur, et tanto amplius, quanto ipse est ei causa patiendi. Et iterum af­ fectio caritatis in eo, qui pro amico patitur, facit magis satisfactionem Dea acceptam, quam si pro se pateretur: hoc enim est promptae caritatis, illud autem est necessitatis. Ex quo accipitur, quod unus pro alio satisfacere potest, dummodo uterque in caritate fuerit." — In antiqua Ecclesia martyres 11 1 Cor. 12, 27. «* Pars 1, c. 10, q. 20. *’ I Cor. 3, 8. 14 S. theol. 1, 2, q. 114, a. 6. 14 Gal. 6, 2. *· Coi. 1, 24. 17 Summa c. gcnt. 3, 158; cf. etiam Quodl. 2, a. 16 et Suppi, q. 25, a. 1. Art. I. De natura et divisione indulgentiarum. 387 et confessores valebant remittere poenitentibus partem poenitentiae, in quan­ tum ipsorum torturae habebantur ut satisfactiones pro poenis debitis pec­ catoribus le. Ex dictis patet, totam doctrinam de indulgentiis fundari super haec tria principia: 1. Exsistit arctissima unio inter diversa membra corporis mystici Christi. 2. Exsistit vicaria satisfactio. 3. Exsistunt superabundantes satisfactiones Christi et sanctorum, quae continentur in thesauro Ecclesiae, ex quo indulgentiae singulis membris impertiuntur. Doctrina S. Thomae de natura indulgentiarum. Cum haud pauci auc-542 tores acatholici putent, doctrinam de indulgentiis tempore pseudo-reformationis esse inventam, pretium operae est attendere ea, quae S. Thomas de indulgentiis tradidit; in paucis enim verbis comprehendit totam doctrinam, et omnes theologi catholici eandem doctrinam amplexi sunt. Docet autem Angelicus Doctor1®: ,.Valent [indulgentiae] et quantum ad forum Ecclesiae et quantum ad iudicium Dei ad remissionem poenae residuae post contritio­ nem et confessionem et absolutionem, sive sit iniuncta sive non. Ratio autem, quare valere possint, est unitas corporis mystici, in qua multi in operibus poenitentiae supererogaverunt ad mensuram debitorum suorum, et multi etiam tribulationes iniustas sustinuerunt patienter, per quas multitudo poenarum poterat expiari, si eis deberetur: quorum meritorum tanta est copia, quod omnem poenam debitam nunc viventibus excedunt; et praecipue propter meritum Christi, quod, etsi in sacramentis operatur, non'tamen ef­ ficacia eius in sacramentis includitur, sed sua infinitate excedit efficaciam sacramentorum. Dictum autem est supra20, quod unus pro alio satisfacere potest. Sancti autem, in quibus superabundantia operum satisfactionis in­ venitur, non determinate pro isto, qui remissione indiget, huiusmodi opera fecerunt, sed communiter pro tota Ecclesia; sicut Apostolus ait se adimplere ea, quae desunt passionum Christi, in corpore suo pro Ecclesia, ad quam scribit21. Et sic praedicta merita sunt communia totius Ecclesiae. Ea autem, quae sunt alicuius multitudinis communia, distribuuntur singulis de multi­ tudine secundum arbitrium eius, qui multitudini praeest. Unde sicut aliquis consequeretur remissionem poenae, si alius pro eo satisfecisset, ita, si satis­ factio alterius sibi per eum, qui potest, distribuatur." Scholion. De intima indole indulgentiarum. Inter modernos auctores 543 disputatur, utrum indulgentia sit potius absolutio per actum iurisdictionis concessa, an tantum solutio seu donatio ex thesauro Ecclesiae. Verior et communior sententia docet indulgentias vivis concessas esse simul absolu­ tionem et solutionem22; defunctis vero applicatas non esse nisi solutiones oblatas ex thesauro Ecclesiae. Certum est, indulgentiam vivis concessam esse veram absolutionem factam potestate iurisdictionis. Unde Summus Pon­ tifex concedendo indulgentias revera absolvit vivos a poenis temporalibus; sed cum in praesenti rerum ordine salutis nullus reatus sive culpae sive poenae remittatur sine satisfactione, Summus Pontifex ex thesauro Ecclesiae tantas satisfactiones sumit, quantae respondent indulgentiis concessis. Neque »· Cf. Tertull., Ep. ad martyres c. 1 (Migne, Patr. lat. 1, 621). *· Suppi, q. 25, a. 1. 20 Suppi, q. 13, a. 2. 21 Cf. Coi. 1, 24. 22 S. Thomas dicit: „Qui indulgentias suscipit, non absolvitur simpliciter lo­ quendo a debito poenae, sed datur sibi, unde debitum solvat" (4, dist. 20, q. I, a. 3, sol. 1 ad 3; cf. Cod. Iur. can. c. 911). 25 388 Tract. VII. De indulgentiis. quis dicat, tunc Papam ipsum non posse indulgentias lucrari, cum nemo possit actum iurisdictionis exercere in se ipsum; etenim iam S. Thomas· hanc difficultatem praevidit et solvit ”, dicens neminem quidem posse exercere actum iurisdictionis in se ipsum, sed superiorem posse uti illis, quae ipse auctoritate iurisdictionis omnibus concesserit. Unde sicut Papa non potest se ipsum absolvere a peccatis, potest autem sacerdoti concedere iurisdictio­ nem absolvendi ipsum, ita potest pro opere pio indulgentiam omnibus con­ cedere, et ipse hoc opus perficiens lucratur indulgentiam, sicut ceteri fideles.— Pro defunctis in purgatorio exsistentibus, quippe qui iam non sint sub juris­ dictione Papae, indulgentiae non valent per modum absolutionis proprie dictae, sed per modum solutionis et suffragii. Ideo ex thesauro Ecclesiae Summus Pontifex offert satisfactiones illasque per modum petitionis seu suffragii applicat animabus purgatorii”. Quid indulgentia non sit. Hucusque dictum est, quid sit indulgentia. Ut eius natura adhuc clarius innotescat, breviter dicendum est, quid illa non sit. Indulgentia non est: a) remissio culpae sive venialis sive mortalis, b) remissio veterum poenarum canonicarum ; c) liberatio a vitae emendatione per opera futuros lapsus praecaventia; d) liberatio ab obligatione reparandi iniurias forsan proximo illatas. — Contra exaggeratam utilitatem indulgen­ tiarum S. Thomas23 25 scite scribit: „Quamvis indulgentiae multum valeant 24 ad remissionem poenae, tamen alia opera satisfactionis sunt magis meritoria respectu praemii essentialis; quod in infinitum melius est, quam dimissio poenae temporalis." 544 Species indulgentiarum. Dividuntur indulgentiae: a) ratione effectus in plenarias et partiales. Priores remittunt (ex intentione concedentis) totam poenam temporalem alicuius hominis adhuc residuam. Posteriores remittunt partem poenae tem­ poralis. Cum extensio indulgentiae dependeat ex intentione concedentis, statuit ius ecclesiasticum25, eum, qui propter culpam venialem nondum de­ letam non potest lucrari indulgentiam plenariam perfecto modo, saltem parti­ aliter eam lucrari, in quantum capax est. Ita etiam fert praxis fidelium; ideoque e. gr. fideles solent pluries sibi lucrari indulgentiam „Toties quoties". Si quis revera lucratus est indulgentiam plenariam, in eodem statu est, in quo versatur adultus immediate post baptismum susceptum, ac proinde si, lucrata indulgentia, moreretur, (absque transitu per purgatorium) statim ad coelum transvolaret. — Indulgentia partialis remittit partem poenarum tem­ poralium, ut supra dictum est. Sed si nunc quaeritur, quanta sit haec pars, nihil certi responderi potest. Communissime auctores docent, si Summus Pontifex e. gr. concedat indulgentiam septem annorum et septem quadra­ genarum, tunc tantam partem poenarum remitti, quanta remissa fuit per poenitentiam septem annorum et septem quadragenarum peractam iuxta veterem disciplinam ecclesiasticam. Poenitentiae antiquae Ecclesiae fuerunt rigidissimae; sic e. gr. si quis quadragenam peragere debuit, nihil potuit manducare nisi panem et sal; pro potu autem nihil habuit nisi aquam. Ali­ quando quidem talis rigor paulum mitigatus est, in quantum permittebatur 23 Suppi, q. 27, a. 4 ad i. 24 Cf. Billot, De Eccl.sacr.II 221 sqq.; Chr.Pesch, Praei.theol. VII, n.474sqq.; Beringer-Steinen, Die Ablâsse15 I, n. 25. 25 Suppi, q. 25, a. 2 ad 2. 25 Cod. iur. can. c. 926. Art. I. De natura et divisione indulgentiarum. 389 esus leguminum aliorumque ciborum levium, sed numquam permittebatur esus carnium, et semper praecipiebatur strictum ieiunium27. b) Ratione subiecti distinguuntur indulgentiae pro vivis et pro defunctis. Ut ex supra dictis patet, indulgentiae conceduntur vivis per modum iuridicae absolutionis, quae tamen includit solutionem debitae poenae ex thesauro Ecclesiae. Indulgentiae autem conceduntur pro defunctis per modum suf­ fragii, in quantum Summus Pontifex ex thesauro Ecclesiae offert Deo satis­ factiones pro poenis ab animabus purgatorii adhuc luendis. Omnes in­ dulgentiae concessae a Summo Pontifice sunt applicabiles animabus purga­ torii, nisi aliud certo constet, ut e. gr. accidit de indulgentia lucranda in articulo mortis28. c) Ratione modi indulgentiae distinguuntur in personales, reales, locales. Indulgentiae personales in stricto sensu dicuntur eae, quae immediate de­ terminatis personis sive physicis sive moralibus conceduntur, e. gr. membris alicuius confraternitatis, religiosi instituti etc. In latiore autem sensu vo­ cantur indulgentiae personales eae, quae independenter ab aliquo loco aut aliqua re conceduntur omnibus fidelibus aliquod pium opus perficientibus; e. gr. recitantibus quasdam preces iaculatorias conceditur indulgentia 300 dierum. Indulgentiae reales eae sunt, quae immediate alicui rei portatili adnectuntur, e. gr. Rosario, numismati etc. Indulgentiae reales non possunt applicari nisi rebus solidis, quae non sunt facile fragiles et lacerabiles, ut vitrum concavum non solidum, papyrus etc. Indulgentiae reales solummodo cessant: a) si res prorsus desinunt esse, e. gr. si crucifixi imago in duas partes frangitur. Indulgentia vero non perit, si mutatio est levis, e. gr. si pauca grana alicuius Rosarii amittuntur et nova substituuntur; nec etiam (iuxta modernam disciplinam) si alius ac possessor his rebus utitur cum intentione indulgentias lucrandi; b) si res indulgentiis dotata venditur n. Ad evitandam etiam speciem simoniae Ecclesia graviter prohibuit sub poena amissionis indulgentiarum, ne res indulgentiis ditatae vendantur aut emantur, etiamsi inde nullum lucrum percipitur. Nihil autem obstat, quominus aliquis sibi comparet plures res indulgentiis ditatas easque postea ante usum aliis dono det. Eidem rei plures indulgentiae applicari possunt. Sic e. gr. idem Rosarium potest recipere indulgentias Dominicanorum, Crucigerorum et S. Birgittae. Indulgentiae locales eae sunt, quae immediate pio loco affixae sunt, ut ecclesiae, altari, imagini miraculosae etc. Attendendae sunt clausulae, sub quibus indulgentiae alicui loco concessae fuerint. Sic e. gr. si indulgentia concessa fuerit omnibus, qui faciunt piam peregrinationem ad aliquam ec­ clesiam, incolae illius loci, ubi ecclesia sita est, non possunt hanc indulgentiam lucrari, quia non censentur peregrinantesso. Si ecclesia vel altare, quibus 27 Cf. Beringer-Steinen, Die Ablâsse15 I, n. 29. Revocatae sunt omnes indul­ gentiae partiales mille vel plurium milium annorum. S. C. Indulg. d. a6 Maii 1898 et d. to Aug. 1899. ” Cod. iur. can. c. 930. 28 S. C. Indulg. d. 16 Iulii 1887; Cod. iur. can. c. 924, § 2. '° Decr. auth. Indulg. n. 202. 390 Tract. VII. De indulgentiis. indulgentia concessa est, diruitur, indulgentia cessat, ut per se patet. Si tamen eadem ecclesia aut idem altare in eodem fere loco (i. e. intra spatium 30 passuum) postea (i. e. saltem intra 50 annos) reconstruitur, idque sub eodem titulo, indulgentia reviviscit81. 545 Nota. Indulgentiae concessae alicui ecclesiae regularium cessant, si istae ecclesiae transeunt in possessionem episcopi aut alterius ordinis religiosi82*. Ratio est, quia indulgentiae conceduntur istis ecclesiis, praecipue quia sunt administratae a tali ordine religioso. Proinde si talis ordo postea (etiam post longum tempus) iterum eandem ecclesiam recuperat, indulgentiae quoque reviviscunt. Tamquam ecclesiae regularium censentur non solum illae, quae ab illis possidentur, verum etiam omnes illae, quae ipsis solummodo (permanenter) demandatae sunt, licet episcopus vel aliquis alius sit possessor88. Sin autem aliqua ecclesia administratur a sacerdote regulari, licet modo per­ manente, nondum censetur ecclesia regularis, sed est saecularis, nec habet indulgentias ecclesiarum regularium84*. ARTICULUS II. De auctoritate indulgentias concedendi. 546 547 Errores. Potestatem indulgentias concedendi Ecclesiae denegarunt: a) Waldenses vel sic dicti Pauperes Lugdunenses, Wicleffitae, Hussitae, Petrus de Osma. Errores loannis Wicleff damnati sunt a Concilio Constantiensi in sessione 8 et 1988 ; errores autem Petri Oxomensis damnavit Sixtus IV per Bullam „Licet ea“ d. 9 Aug. 147988. b) Protestantes. Luther primum voluit carpere solos abusus quaestorum indulgentiarum, ipsam autem indulgentiam admisit, sicut etiam agnovit potestatem Summi Pon­ tificis concedendi indulgentias87; postea autem ipsas indulgentias impug­ navit, quas appellabat pias fraudes88. Moderni Protestantes idem solent asserere, immo complures audent affirmare, indulgentias nihil aliud esse nisi libertatem liberius peccandi solutione pecuniae comparatam. Prop. i. Ecclesia habet potestatem concedendi indulgentias. Est de fide et definitum in Concilio Tridentino (sess. 25, decretum de indulgentiis) ”. Proinde in Professione fidei a Pio IV praescripta habetur: ..Indulgentiarum etiam potestatem a Christo in Ecclesia relictam fuisse ... affirmo."80 Prob. i. Ex S. Scriptura. Potestas indulgentias concedendi deducitur ex tribus dogmatibus fidei: 1. ex superabundantia satisfactionis Christi; 2. ex communione sanctorum; 3. ex potestate clavium. — De duobus prioribus iam supra sufficienter dictum est. Potestas autem clavium, quae Ecclesiae 81 Cod. iur. can. c. 924, § I. 82 Decr. auth. Indulg. n. 246. 88 Cf. Beringer-Steinen, Die Ablâsse18 I, n. 177. s· Cf. Decr. auth. C. Indulg. n. 47 et 395. 88 Cf. Dens. n. 622. 88 Cf. Denz. n. 729. 87 Luther in prima sua thesi d. 31 Oct. 1517 Wittembergae proposita dicit: „Wer wider die Wahrheit des pâpstlichen Ablasses redet, der sei ein Fluch und vermaledeit." 88 Leo X damnavit propositionem Lutheri: ..Indulgentiae sunt piae fraudes fidelium et remissiones bonorum operum; et sunt de numero eorum, quae licent, et non de numero eorum, quae expediunt" (Denz. n. 758). ·· Denz. n. 989. Cf. supra n. 538. ‘° Denz. n. 998. Art. Π. De auctoritate indulgentias concedendi. 391 a Christo tradita est, indicatur per verba: „Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis."*1 Traditur igitur S. Petro potestas solvendi omnia, quae excludunt a regno coelorum. Iam vero non solum peccata excludunt a regno coelorum, sed etiam poenae post remissam culpam residuae. Ergo S. Petrus eiusque successores debent habere potestatem remittendi istas poenas residuas; quod quidem fit per concessionem indulgentiarum. Ergo ex S. Scriptura constat Ecclesiam habere potestatem concedendi indulgentias. Prob. 2. Ex ratione theologica. Potestas indulgentias conferendi intime connexa est cum potestate clavium Ecclesiae tradita atque maxime conducit ad bonum religionis et exercitium virtutum. Ergo talis potestas admittenda est. — Etenim si Ecclesiae concessa est potestas absolvendi a culpa et a poena aeterna, sicut fit in sacramento poenitentiae, non potest illi con­ venienter negari facultas absolvendi etiam a poena temporali, quippe quae pariter excludat a regno coelorum. — Indulgentiarum lucrationem ad omne genus virtutum et ad bonum religionis conducere, quotidiana experientia comprobat. Etenim inculcantur varia capita doctrinae Christianae de iustitia Dei exigentis satisfactionem pro culpis commissis, de misericordia Christi tam abundanter satisfacientis pro nobis, Ecclesiae tam misericorditer nobis largientis auxilia ac tam secure ducentis ad coelum. Insuper indulgentias nequit homo lucrari nisi exercitio bonorum operum, ut sunt susceptio sacra­ mentorum poenitentiae et communionis, orationes, peregrinationes, ele­ emosynae etc. Unde mirum non est, quod S. Ignatius de Loyola scribit: „Dei amorem et coelum quaerentibus indulgentiae sunt ingens thesaurus et gemmae pretiosae." *43 Voltaire autem dixisse fertur de iubilaeo anni 1775: ..Encore un jubilé pareil, et c’en est fait de la philosophie." 43 Prob. 3. Ex traditione et continua praxi Ecclesiae. Ipse S. Paulus iam concessit indulgentiam Corinthio incestuoso, cui remisit partem poenae tem­ poralis, quam ei imposuerat44*. Neque quis dicat S. Paulum solummodo re­ misisse poenitentiam canonicam, non autem ipsas poenas temporales in foro Dei debitas. Etenim S. Apostolus dicit: „Cui autem aliquid donastis, et ego; nam et ego quod donavi, si quid donavi, propter vos in persona Christi."43 Ergo S. Paulus in persona Christi condonavit has poenas, ac proinde etiam in foro Dei. Historicus progressus indulgentiarum cum evolutione disciplinae poeni- 548 tentialis intime connexus est. In eo possunt tria spatia distingui, i. e. primum spatium usque ad saeculum VIII; secundum usque ad saeculum XII; tertium spatium usque ad nostros dies. In primo spatio indulgentiae apparent sub forma mitigationis poenae canonicae publicae quae praecipue concedebatur per sic dictos libellos martyrum. De his testatur S. Cyprianus43: „Qui libellos a martyribus acceperint, praerogativa eorum apud Deum adiuvari posse." Idem docet Tertullianus (quod tamen postea in haeresim Montanistarum lapsus reprobavit)47. — Similia habentur in Concilio Nicaeno I48. Moribundis etiam tunc temporis relaxabantur poenae, ut citius coelum in­ gredi valerent. Porro in his casibus Ecclesia voluit non solas poenitentias 41 43 44 47 43 Matth. 16, 19; cf. Io. 20, 23. Apud Chr. Pesch, Praei, dogm. VII, n. 505. 43 Ib. i Cor. 5, i sqq. 44 2 Cor. 2, io. 43 Ep. 18; cf. Ep. 21 33 36. Ad mart. c. 1 (Migne, Patr. lat. i, 621) et De pudic. c. 22 (ib. 2, 1026). Can. ta. 392 Tract. VII. De indulgentiis. canonicas relaxare, quia exinde nullum commodum ortum fuisset pro ipsis animabus, sed potius damnum; quia tunc poena residua debuisset solvi in purgatorio; quod sane adhuc durius fuisset quam rigidae poenitentiae im­ positae a disciplina canonica. Ex quibus omnibus patet, iam primis saeculis aerae Christianae veras remissiones poenarum temporalium validas in foro Dei seu indulgentias esse concessas. In secundo spatio res adhuc clarius apparet. Narrat S. Thomas*’: ,,Papa dat indulgentiam, quod, qui vadit ad unam ecclesiam, habeat septem annos de indulgentia; cuiusmodi etiam indulgentiae a Beato Gregorio in stationibus Romae institutae sunt." Idem narrat Guilelmus Antissiodorensis “. Ergo iam Gregorius Magnus concessit indulgentias, quae adhuc nostris temporibus vigent. Etsi a quibusdam auctoribus, e. gr. a Morino, hoc factum negatur, tamen iam Bonifatius VIII, pro anno 1300 concedens indulgentiam plenariam visitantibus basilicam S. Petri, testatus est: „Antiquorum habet fida relatio, quod accedentibus ad honorabilem basilicam principis apostolorum de Urbe concessae sunt magnae remissiones et indulgentiae peccatorum. Nos igitur ... huiusmodi remissiones et indulgentias omnes et singulas ratas et gratas habentes confirmamus." ” — Praecipue autem concessae sunt indulgentiae a Summis Pontificibus, quando factae sunt expeditiones in Terram Sanctam ad pugnandum contra Tureas. Sic e. gr. Urbanus II a. 1095 statuit: „Nos de misericordia Dei et de beatorum apostolorum Petri et Pauli auctoritate confisi fidelibus Christianis, qui contra eos [infideles] arma susceperint, iniunctas sibi pro delictis poenitentias relaxamus." Etiam indulgentiae pro defunctis iam saeculis IX et X occurrunt. Sic Paschalis I concessit, ut, qui in quodam sacello S. Zenonis certum numerum Missarum pro defuncto diceret, hunc defunctum e purgatorio liberaret. loannes IX indulgentiam concessit pro Arnulpho imperatore defuncto”. In tertio spatio indulgentiae evadunt frequentiores et faciliores. S. Tho­ mas vivens saeculo XIII completam doctrinam de indulgentiis tradit, quae non est mutata usque ad nostros dies. Bonifatius VIII concessit a. 1300 primum iubilaeum. Ceterum ipsi Protestantes tenentur concedere, praxim indulgentiarum viguisse in Ecclesia catholica inde a saeculo XII. 549 Prop. 2. Indulgentias concedere potest Papa principaliter; alii vero, in quantum potestatem ab eo accipiunt vel ordinariam vel commissam seu delegatam. Ita S. Thomas” et Codex iur. can. c. 912. Ratio huius propositionis est, quia ille solus potest indulgentias con­ cedere, qui habet dispensationem thesauri Ecclesiae. lamvero Papa istam dispensationem principaliter habet; alii vero, in quantum a Summo Pon­ tifice delegantur. Utrum haec potestas in episcopis sit dicenda ordinaria an delegata, est potius quaestio de nomine quam de re. Quousque potestas aliorum extendatur, dicetur infra. Ad validitatem concessionis indulgentiarum requiritur iusta et rationabilis causa. Summus Pontifex enim non est nisi administrator thesauri Ecclesiae, quem non pro libitu, sed rationabiliter nomine Dei erogare valet. Unde si pro levissimo opere concederet maximam indulgentiam, non solum illicite, ” ” ” VII, In 4, dist. 20, q. 1, a. 3, sol. 2. ” Summa 1. 2, tr. 6, c. 9. Extrav. comm. 1. 5, tit. 9, c. I. Cf. Schoofs, Die Lehre v. kirchl. AblaB 46. apud Chr. Pesch, Praei, dogm n. 503. ” Quodl. 2, a. 16. Art. Π. De auctoritate indulgentias concedendi. 393 sed etiam invalide ageret. Tamquam causae indulgentiarum concedendarum constanter a S. Thoma assignantur honor Dei et proximi utilitas6*. In taxanda autem proportione causae non tantum difficultas obiectiva operis iniuncti consideranda est, verum etiam utilitas religionis, Ecclesiae, fidelium. Hinc e. gr. indulgentia plenaria annexa oratiunculae: „En ego, o bone Iesu“, dicendae post communionem susceptam, non est dicenda exaggerata, quia inde fideles incitantur ad eucharistiam, frequentius et devotius suscipiendam. Vigens Ecclesiae praxis. Indulgentias concedere possunt: a) Summus Pontifex pro tota Ecclesia. Aliquando Papa concedit indulgentias oraculo vivae vocis, sed ordinarie iuxta vigentem disci­ plinam conceduntur indulgentiae mediante S. Poenitentiaria66; immo omnes generales concessiones indulgentiarum factae universis christifidelibus sunt invalidae, nisi sint recognitae a S. Poenitentiaria66. At tali recognitione non indigent: a) indulgentiae, quae conceduntur ab ordinibus religiosis iuxta privilegia ipsis concessa67; β) indulgentiae concessae a S. Congr. de Prop. Fide68; y) omnes indulgentiae parti­ culares; <5) facultates benedicendi pia obiecta iisque indulgentias et privilegia adnectendi b) Episcopi residentiales valebant usque ad Concilium Lateranense IV (1215) in propria dioecesi concedere omnes indulgentias. Tunc autem eorum potestas limitata est, et nunc valent concedere in consecratione alicuius ecclesiae unum annum, aliis autem occasionibus 50 dies indul­ gentiarum. Archiepiscopi valent concedere 100 dies; Cardinales autem 200 dies60. Indulgentias ab Episcopo concessas lucrari possunt extra territorium subditi, in territorio omnes ibi degentes61, etiam religiosi exempti et in eorum ecclesiis 61* Sed oportet animadvertere, omnes inferiores Rom. Pontifice non posse: 1. facultatem concedendi indulgentias aliis committere, nisi id iis est specialiter indultum; 2. indulgentias concedere defunctis applicabiles ; 3. eidem rei seu actui pietatis vel sodalitio, cui iam a S. Sede vel ab alio indulgentiae concessae sunt, alias adiungere, nisi novae con­ diciones adimplendae praescribantur 82. Nuntii, legati a latere, poenitentiarius maior Romae possunt item ali­ quas indulgentias concedere68. Ex delegatione pontificia speciali alii quoque sacerdotes, ut praelati regulares, visitatores, confessarii etc., nonnumquam indulgentias largiri possunt, e. gr. benedictionem papalem.* 80 88 Suppi, q. 25, a. 2; Quodl. 2, a. 16. 55 Cod. iur. can. c. 258, § 2. »· Ib. c. 920. 87 S. Offic. d. 15 lunii 1910. 88 S. Offic. d. 13 Iulii 1910. 80 Benedict. XV, Motu proprio d. 16 Sept. 1915; cf. Beringer-Steinen 1. c. n. 201. 80 S. C. Indulg. d. 26 Maii 1898; cf. Cod. iur. can. c. 239, § 1, n. 24; c. 274; c. 349. § 2, n. 2; c. 1166, § 3. Episcopi titulares nequeunt indulgentias concedere. S. C. de Prop. Fide d. 23 Aug. 1852. Vicarii autem et Praefecti Apostolici possunt concedere indulgentiam 50 dierum. Cod. iur can. c. 294, § 2. 61 Cod. iur. can. c. 927. **· Pont.Comm. d. 6 Dec. 1930 (A. A. S. XXIII 25). ·’ Cod. iur. can. c. 9! 3. ·» Cf. Beringer-Steinen, Die Ablhssc18I,n.65 u. N achtrag. 394 Tract. VII. De indulgentiis. ARTICULUS III. De condicionibus requisitis ad lucrandas indulgentias. Pro consecutione indulgentiae requiruntur tria: i. debita intentio; 2. status gratiae et verae communionis sanctorum; 3. impletio operum praescriptorum. — De sirgulis singillatim agendum est. 550 i. De intentione necessaria. Cum indulgentia sit beneficium, quod praesumitur quilibet acceptare, qui non positive contradixerit, sufficit vel minima intentio vera ad eam lucrandam, saltem si agitur de indul­ gentia pro se ipso lucranda. Licet igitur sit melius et consultius saepe elicere intentionem actualem lucrandi omnes indulgentias, tamen haec intentio actualis non est necessaria. Sufficit quaelibet intentio virtualis, immo et habitualis, i. e. ea, quae semel habita et numquam retractata est. Neque requiritur, ut quis cognoscat cum aliquo opere aut oratione esse coniunctam indulgentiam. Sufficit, ut opus rite praestetur et adsit saltem intentio habitualis lucrandi omnes indulgentias. Si agitur de indulgentiis applicandis animabus purgatorii, requiritur saltem intentio virtualis, quae semel actu elicita numquam retractata est. Si quis vult applicare animae determinatae aliquam indulgentiam, profecto requiri­ tur intentio actualis explicita. Secus sufficit intentio generalis, e. gr. applicandi defunctis in purgatorio detentis omnes indulgentias, vel ap­ plicare illi animae, quae magis derelicta est. 551 2. De statu gratiae et perfecta unione sanctorum. Indulgentias ne­ queunt lucrari: a) non-baptizati et excommunicatio ; quia isti non sunt in perfecta communione sanctorum, neque participes bonorum, quae adveniunt vivis membris Ecclesiae; b) illi, qui sunt in statu peccati mortalis. De hac re docet S. Tho­ mas”: „Membrum mortuum non suscipit influentiam ex aliis membris vivis. Sed ille, qui est in peccato mortali, est quasi membrum mortuum. Ergo per indulgentias non suscipit influentiam ex meritis vivorum membrorum." Deinde indulgentia ex natura sua est remissio poenae temporalis. Quomodo autem temporalis poena remitti potest, si propter peccatum mortale adhuc remanet poena aeterna? — Immo etiam pec­ catum veniale nondum remissum impedit, ne tota poena temporalis con­ donetur. Aliorum quidem iam deletorum peccatorum poenae residuae per indulgentias tunc deleri possunt, sed non poena peccati venialis nondum remissi. Haec doctrina valet etiam pro indulgentiis applicandis animabus purgatorii. Ita saltem sententia probabilior. S. Thomas” absolute dicit: „Indulgentiae simpliciter tantum valent, quantum prae­ dicantur; dummodo ex parte dantis sit auctoritas, et ex parte recipien­ tis caritas, et ex parte causae pietas, quae comprehendit honorem Dei et proximi utilitatem." Ratio autem intrinseca est, quia indulgentiae ” Cod. iur. can. c. 925, § 1, et c. 2262. ”> Ib. q. 25, a. 2. •s Suppi, q. 27, a. 1. Art. III. De condicionibus requisitis ad lucrandas indulgentias. 395 applicandae animabus purgatorii debent prius possideri ab homine vivo, qui deinde illas applicat animabus purgatorii. lamvero homo peccator non valet aliquam indulgentiam sibi acquirere et possidere®7. Con­ trariam autem sententiam tenent Busembaum, Suarez, Escobar aliique’8. S. Congregatio saepius interrogata, num status gratiae sit necessarius ad lucrandam aliquam indulgentiam pro defunctis, noluit dare respon­ sum. Die 20 Aug. 1822 respondit: „Dilata“; die autem 22 Febr. 1847 ad eandem quaestionem rspondit: ..Consulantur probati auctores." Certo autem nequit peccator aliquam indulgentiam applicare defunctis, si in concessione habetur haec vel similis clausula: „Qui corde con­ trito devote hoc fecerit". Nam peccator non est contritus. Si ad lucrandam indulgentiam plura opera praescribuntur, sufficit, ut ultimum opus in statu gratiae sanctificantis perficiatur; tunc enim indulgentia reapse conceditur”. 3. De praescriptis operibus implendis. Regula generalis est: Opera552 praescripta fideliter implenda sunt iuxta intentionem illius, qui con­ cessit indulgentiam, ita ut substantialis mutatio irritet indulgentiam lucrandam. Leves autem mutationes aut omissiones non obstant lucra­ tioni indulgentiae, e. gr. intercalatio singulorum mysteriorum in reci­ tatione Rosarii. In particulari notandum est: a) Opera praescripta implenda sunt personaliter. Excipitur solum eleemosyna danda, quae etiam ab alio rogato dari potest. Sic e. gr. parentes possunt pro filiis dare eleemosynam praescriptam. Cum opera praescripta sint implenda personaliter, nemo potest indulgen­ tiam applicare alii vivo*70. Ita saltem iuxta disciplinam vigentem. Per se nihil obstat, quominus Papa concedat indulgentias, quae etiam aliis vivis (dummodo sint in statu gratiae) applicentur, sed talis concessio nondum habetur. Alter quidem pro altero satisfacere valet, ac proinde saepe ho­ mines pii satisfactiones suas offerunt Deo pro culpis aliorum; quas satis­ factiones Deus acceptat71* . Sed cum indulgentiarum applicatio ex voluntate Papae, qui est solus dispensator thesauri Ecclesiae, pendeat et ille hucus­ que nondum permiserit, ut alter impleat opera praescripta et alter vivus recipiat indulgentiam atque sic indulgentiae applicentur aiiis vivis, hinc talis applicatio est invalida”. Insuper ex ista applicatione vix aliquod bonum sperare fas est; quia non apparet, quomodo exercitium virtutum promoveretur in illis, quibus ita indulgentiae applicarentur. b) Opera praescripta implenda sunt secundum quantitatem, quali­ tatem, modum, tempus, locum etc., sicut in concessione indulgentiae 07 S. Alphonsus (Theol. mor. 1. 6, n. 534) vocat hanc sententiam veriorem. 08 Apud S. Alph. 1. c. Videtur esse certum, Missam in altari privilegiato (sive locali sive personali) a sacerdote peccatore celebratam nihilominus producere in­ dulgentiam plenariam. Ratio est, quia tota efficacia sacrificii Missae principaliter provenit ex opere operato et non ex opere operantis. ·· Ita S. Antoninus, Benedictus XIV, Theodorus a Spiritu Sancto, et concor­ dant Raccolta (p. vu) et Cod. iur. can. c. 925, § 1. 70 Cf. Lugo, De poenit. disp. 27, n. 77. 71 S. Thom., Suppi, q. 71, a. 1 et 4. 7’ Cod. iur. can. c. 930; optime de hac re disserit Palmieri in Analecta eccl. III (1895) 89 et Gennari, Consult, mor. I 90. 396 Tract VH. De indulgentiis. exigitur. Quapropter quaelibet ..substantialis" mutatio vel omissio (sive culpabilis sive non) indulgentiae lucrationem irritat73. c) Opera debent esse supererogatoria, i. e. non aliunde iam prae­ scripta sub peccato, nisi tamen is, qui concedit indulgentiam, expresse contrarium statuerit74*. Hinc si ad aliquam indulgentiam lucrandam ieiunium praescribitur, talis indulgentia nequit acquiri per ieiunium quadragesimale aliudve ieiunium sub peccato praescriptum. Ratio est, quia una actione nequit satisfieri pluribus obligationibus, quarum singulae singulares actiones postulant. Deinde alia ratio est, quia secus indulgentiae, quae tenent locum satis­ factionum debitarum, nimis faciles evaderent. Exsistunt autem nonnullae exceptiones: Sic a) communione paschali aliquis indulgentiam lucrari potest, ad quam necessaria est communio (specialis autem communio solet requiri pro lucranda indulgentia iubilaei) 7β. β) Precibus aliisque piis operibus, quae a confessario pro salutari poenitentia imponuntur, possunt indulgentiae acquiri, si sint indulgentiis ditata7·, y) Cum ieiunia, preces, aliaque pia opera praescripta in ordinibus religiosis non soleant obligare sub peccato, iisdem operibus et precibus indulgentias lucrari possunt religiosi. Particularia opera, quae solent imponi ad indulgentias lucrandas, sunt: a) confessio, b) communio, c) visitatio alicuius ecclesiae, d) certae preces. De singulis pauca dicenda sunt: 553 a) De confessione. Quando confessio expresse iniungitur in concessione indulgentiae, necessaria est etiam pro illis, qui non habent nisi peccata venialia77. Confessio sacramentalis peracta octiduo ante vel post diem pro lucranda indulgentia designatum sufficit ad quaslibet lucrandas indulgentias78. Pro aliquibus dioecesibus ob penuriam sacerdotum concessum est indultum, ut quis possit omnes indulgentias lucrari, dummodo con­ fessionem peragat de quindena in quindenam. Sic e. gr. est in tota Borussia, in archidioecesi Friburgensi. Immo christifideles, qui solent, (nisi legitime impediuntur), aut a) saltem bis in mense confiteri aut 3) quotidie ss. eucharistiam digne sumere (quamvis semel aut iterum per hebdomadam a s. communione abstineant), possunt absque hebdo­ madaria confessione lucrari omnes indulgentias, quae ceteroquin sine confessione acquiri non possent (excepta indulgentia iubilaei)78. Ergo e. gr. sacerdos, qui quotidie aut fere quotidie Missam dicit, potest lucrari omnes indulgentias, etsi non valet confiteri nisi semel in tribus hebdomadibus. 554 b) De communione. i. Una eademque communio sacramentalis sufficit ad lucrandas plures indulgentias pro eadem die concessas, quarum singulae exigunt 73 1934 78 78 77 78 Raccolta p. vin; cf. S. Alph., Theol. mor. 1.6, n. 534, et S. Poenit. d. 26. Nov. (Acta Ap. Sed. XXVI 643). Cod. iur. can. c. 932. 78 Decr. auth. C. Indulg. n. 327 ad 1. S. C. Indulg. d. ii lunii 1901 ; Cod. iur. can. c. 932. Decr. auth. C. Indulg. n. 214; 253 ad 2; 359 ad 4. Cod. iur. can. c. 931. 7» Ib. § 3. Art. III. De condicionibus requisitis ad lucrandas indulgentias. 397 communionem, dummodo tamen reliqua opera praescripta toties pera­ gantur, quoties indulgentia acquirenda est’0. Ratio est, quia non licet simplicibus fidelibus pluries eodem die sumere communionem; ex alia autem parte durum esset privare illos multiplici indulgentia concessa pro tali die. Ergo si Ecclesia vult concedere plures indulgentias eodem die, debet etiam permittere, ut una communio sufficiat ad illas lucrandas. 2. Si indulgentia concessa est pro determinato die, semper iam pridie vel durante Octava sequente licet communionem praescriptam pera­ gere81. Aliquando autem adhuc maior libertas conceditur, e. gr. pro indulgentiis „Toties Quoties" Portiunculae et Rosarii. Pro indulgentia iubilaei speciales regulae sunt attendendae. 3. Si pro lucranda aliqua indulgentia praescribuntur communio et visitatio alicuius ecclesiae, communione peracta in hac ecclesia et pre­ cibus recitatis utrumque praeceptum simul impletur; potest tamen communio sumi in quacumque ecclesia et deinde in ecclesia specialiter praescripta visitatio peragi82. 4. Qui propter infirmitatem diuturnam aut aliud impedimentum physicum permanens (e. gr. inclusi in carcere, navigantes in mari etc.) nequeunt communionem suscipere et visitationem ecclesiae praescriptam peragere, possunt sacramentali confessione peracta a confessario obti­ nere mutationem communionis et visitationis in aliud pium opus ”. 5. Membra complurium confraternitatum, sodalitatum etc. adhuc facilius possunt obtinere mutationem communionis et visitationis, prout in privilegiis cuiuscumque confraternitatis videndum est. 6. Ordinarie non potest obligatio suscipiendi communionem mutari in aliud opus pueris, qui nondum ad ss. eucharistiam accesserunt. c) De visitatione ecclesiae. r. Visitatio ecclesiae non requiritur ad indulgentiam lucrandam, nisi hoc sit expresse in concessione statutum. Si praescribitur ecclesiae de­ terminatae visitatio, haec sane visitanda est; sin autem in genere prae­ scribitur visitatio alicuius ecclesiae, tunc sufficit et requiritur, ut visitetur quaecumque ecclesia proprie dicta aut saltem oratorium publicum. Visi­ tatio autem alicuius oratorii semipublici non sufficeret excluso induito, quale concessum est fidelibus in communitate viventibus, ut infra n. 5 dicetur. Licet igitur omnes in oratorio semipublico valeant satisfacere praecepto dominicali, audiendo Missam, tamen non omnes satisfaciunt obligationi visitandi ecclesiam alicui indulgentiae lucrandae annexam8·. De Indulgentiis „Toties-Quoties“ Portiunculae S. Poenit. declaravit, quod Christifideles eas consequi valeant d. 2 Aug. in una ecclesia et die dominico proxime insequenti, qui ad normam decr. S. Poenit. Ap. d. 10 Iui. 1924 η. VII substitutus fuerit, in alia ecclesia (S. Poenit. 13 lan. 1930: Acta Ap. Sed. XXII 43)· ·· ·' ·· ·· Decr. auth. C. Indulg. n. 291 ad 1, et Cod. iur. can. c. 933. Cod. iur. can. c. 931. ” Raccolta p. xm et xvm. S. C. Indulg. d. t8 Sept. 1862 et t6 lan. 1886; Cod. iur. can. c. 935. Decr. auth. Indulg n. 310; Raccolta p. xv. Cf. tamen infra sub n. 4. 555 398 Tract. VII. De indulgentiis. 2. Ad lucrandas plures indulgentias, pro quarum qualibet prae­ scripta est visitatio, non sufficit peragere unam longiorem visitationem, sed requiruntur tot visitationes distinctae, quot indulgentiae acquiren­ dae sunt. Ergo necesse est, ut post quamlibet visitationem egressus ex ecclesia fiat. 3. Si visitatio requiritur stato die, ea potest fieri a meridie diei praecedentis usque ad mediam noctem, quae statutum diem claudit85. 4. Controvertitur inter auctores, num quis audiendo Missam dominicalem possit simul lucrari indulgentiam, pro qua visitatio ecclesiae prae­ scripta est. Affirmativa sententia tenetur ab auctoribus magni nominis, e. gr. a Reiffenstuel, Minderer etc.; negativa sententia autem est verior, cum opera ad indulgentias lucrandas debeant esse supererogatoria, ut supra dictum est88. Si quis tamen ante vel post Missam remanet in ecclesia, videtur satisfacere visitationi praescriptae. 5. Fideles utriusque sexus, qui institutionis seu educationis aut etiam valetudinis causa in domibus ecclesia vel publico sacello carentibus, de consensu vero Ordinariorum constitutis, vitam communem agunt, necnon personae omnes ad illis ministrandum ibidem commorantes, quoties ad lucrandas indulgentias praescribitur visitatio alicuius ecclesiae in genere, i. e. non determinatae, vel indeterminati alicuius publici ora­ torii, visitare valent propriae domus sacellum, in quo obligationi audiendi sacrum iure satisfacere possunt*87. Illi, qui in perpetua clausura vivunt, solent habere privilegium lucrandi omnes indulgentias, pro quibus etiam praescripta est visitatio ecclesiae determinatae, si visitant propriam ec­ clesiam 8S. 556 d) De precibus recitandis. 1. Si ad lucrandam indulgentiam quaedam preces determinatae sunt, requiritur, ut recitentur oraliter et non tantum mentaliter, nisi tamen quis assistat publicis precibus ditatis indulgentiis8®. Possunt preces recitari in quacumque lingua, dummodo translatio sit approbata ab aliquo Ordinario loci. 2. Preces recitandae ad intentionem Summi Pontificis relinquuntur liberae determinationi orantis. Unde quaelibet oratio supererogatoria (ergo non recitatio breviarii alias praescripti) sufficit: unum Pater noster, Ave Maria, Gloria vel quaelibet alia oratio®0. Intentio Summi Pontificis, iuxta quam preces recitandae sunt, est: exaltatio S. Matris Ecclesiae, exstirpatio haeresum, propagatio fidei, pecca­ torum conversio et pax inter principes Christianos. Sed non requi­ 85 Cod. iur. can. c. 923. 88 Cf. Beringer-Steinen, Die Ablâsse15 I, n. 124. 87 S. Offic. d. 14 Jan. 1909 (Acta Ap. Sed. I 210); Cod. iur. can. c. 929. 88 S. C. Indulg. d. 8 Iulii 1896. 88 S. C. Indulg. d. 13 Sept. 1888 et Cod. iur. can. c. 934 et 936. 80 Cf. S. Poenit. d. 20 Sept. 1933 (Acta Ap. Sed. XXV 446). Pro lucrandis Indulgentiis „Toties-Quoties‘‘ requiruntur 6 Pater, Ave et Gloria. Cf. S. Poenit. d. 10 Iui. 1924 (Acta Ap. Sed. XVI 347), 13 lan. 1930 (Acta Ap. Sed. XXII 43) et 5 Iui. 1930 (Acta Ap. Sed. XXII 363). Art. IV. De indulgentia iubilaei. 399 ritur, ut quis explicite omnes istas singulas intentiones in mente habeat; sufficit, ut oret in genere iuxta intentionem Summi Pontificis®1. 3. Licet alternatim cum socio recitare preces praescriptas, e. gr. Rosarium, Pater noster etc., sed quaelibet additio vel detractio vel interpolatio impedit indulgentiam lucrandam®2. 4. Pro mutis concessum est: a) si publicae preces praescriptae sunt, debent populo se adiungere et mente orare; β) si preces privatae prae­ scriptae sunt, possunt eas mente recolere signisve effundere vel tantum­ modo oculis percurrere®3* ; . y) si praescripta est visitatio ecclesiae, S sufficit, ut hanc ecclesiam visitent et ibi mentaliter orent. Scholion. De collectionibus ad rem indulgentiariam pertinentibus. Iam 557 supra dictum est, rem indulgentiariam devolutam esse ad S. Officium quoad doctrinam dogmaticam et ad S. Poenitentiariam quoad usum et concessionem. Congregatio Indulgentiarum suppressa est a Pio X per Constitutionem ..Sapienti consilio" d. 29 lunii 1908. Exsistunt duae col­ lectiones authenticae in re indulgentiaria. Prima est „Raccolta di orazioni e pie opere per le quali sono state concesse dai Sommi Pontefici le ss. indulgenze" (edita a canonico Telesphoro Galli 1807). Nova et magis com­ pleta editio huius operis apparuit anno 1898. Omnes indulgentiae contentae in hac collectione sunt certo authenticae; ast inde nondum licet concludere omnes alias indulgentias esse apocryphas, praesertim si sunt determinatis locis aut confraternitatibus concessae. Omnes indulgentiae, quas affert „Raccolta“, sunt applicabiles animabus purgatorii. — Secunda collectio authentica sunt ..Décréta authentica S. Congregationis Indulgentiis sacris­ que Reliquiis praepositae ab anno 1668 ad annum 1882 edita iussu et auc­ toritate Sanctissimi D. N. Leonis PP. XIII. Ratisbonae 1883.“ Haec col­ lectio continet decreta authentica S. Congr. Indulgentiarum, sed inde ab anno 1883 quam plurima nova decreta in re indulgentiaria prolata sunt, quae non habentur in hac collectione. Valde desideratur nova editio authentica. ARTICULUS IV. De indulgentia iubilaei. Notae historicae. Primum iubilaeum concessum est a Bonifatio VIII 558 anno 1300. Vetere tamen Testamento iam habebatur annus iubilaeus, scii, quilibet annus quinquagesimus, quo servi dimittebantur liberi et debita contracta remittebantur’*. Nomen iubilaei desumptum est a verbo „iobel“, quod significat clangens cornu seu buccina; quia sacerdotes debuerunt clangere buccina quadragesimo nono anno ad initiandum iubilaeum. Bonifatius VIII statuit, ut quolibet centesimo anno iubilaeum haberetur, sed iam Clemens VI (1343) praecepit, ut quolibet anno quinquagesimo iubi­ laeum celebraretur. Paulus II (1470) demum ordinavit, ut quolibet anno vigesimo quinto haberetur annus iubilaeus, et revera ab anno 1475 quo­ libet anno vigesimo quinto iubilaeum celebratum est usque ad nostros dies. “* Deer. auth. C. Indulg. n. 344 ad 3. ” Deer. auth. C. Indulg. n. 249 ad 4; Cod. iur. can. c. 934, § 2. In recitatione autem Rosarii licet etiam post quodlibet Ave Maria addere mysterium meditandum. S. Poenit. d. 22 lan. 1921 (Acta Ap. Sed. XI11 164). ” Cod. iur. can. c. 736. ’* Lev. 25, 8 sqq. 400 Tract. VII. De indulgentiis. Praeter istud iubilaeum ordinarium iubilaea extraordinaria saepius con­ cessa fuere. Sic e. gr. quilibet Papa initio sui pontificatus solet concedere iubilaeum extraordinarium ; aliquando etiam conceduntur iubilaea non pro mundo universo, sed pro loco particulari. Ex historia multorum saecu­ lorum apparet, fructus iubilaei esse uberrimos pro religione catholica et bono spirituali fidelium. Quare annus iubilaei non immerito vocatur annus sanctus. Notio. Iubilaeum nihil aliud est nisi annus sanctus, quo fideles sub certis condicionibus possunt lucrari indulgentiam plenariam, et omnis fere reservatio iurisdictionis in sacramento poenitentiae cessat. Iubilaeum igitur duo includit: indulgentiam plenariam et ampliationem iurisdictionis concessam confessariis. Condiciones, quae praescribi solent in iubilaeo ordinario, sunt confessio, communio, visitatio ec­ clesiarum; pro iubilaeo extraordinario solent insuper requiri ieiunium et eleemosyna. 560 Condiciones ad lucrandum iubilaeum requisitae. Valde pauca de hac re dicenda sunt, quia istae condiciones solent in qualibet Bulla iubilaei accurate determinari, et dubio remanente, S. Officium vel S. Poenitentiaria elucidationes dabit. Insuper non eaedem condiciones pro quolibet iubilaeo exiguntur. Breviter sequentia notare iuvat: r. Regulae in iubilaeo ordinario vel extraordinario servandae solent esse eaedem fere, quas Benedictus XIV statuit pro iubilaeo a. 1750 et 1751”. Quare S. Congr. Indulgentiarum d. 15 Martii 1852 respondit omnes re­ gulas a Benedicto XIV statutas adhuc valere, nisi sint expresse revo­ catae. 2. Ad lucrandum iubilaeum non sufficiunt opera aliunde debita; unde confessio annualis et communio paschalis non possunt simul inservire ad lucrandam indulgentiam iubilaei. Viaticum autem ad lucrandum iubilaeum sufficit "·. 3. Qui post peractam confessionem in peccatum mortale lapsus est, ante­ quam ultimum opus praescriptum peregit, confessionem iterare debet, neque sufficit elicere contritionem perfectam. Confessio generalis pro lucrando iubilaeo non requiritur, saepe tamen est consulenda. 4. De visitationibus ecclesiarum faciendis in quolibet iubilaeo particularia statuta dari solent; id tantum generaliter notandum est: si semel in die plures ecclesiae stint visitandae, dies computari potest vel more civili, i. e. a media nocte ad mediam noctem sequentem, vel more ecclesiastico, i. e. pridie a meridie usque ad crepusculum diei sequentis·7. 5. Ieiunium, quod solet praescribi in iubilaeo extraordinario, est ieiunium strictum, i. e. cum abstinentia a carne, ovis, lacticiniis. Haud raro tamen mitior praxis permittitur. Ieiunium iubilaei servare debent, quotquot volunt indulgentiam iubilaei lucrari; ergo etiam senes, pueri etc.; nisi tamen dis­ pensatio specialis concessa fuerit·8.*88 559 98 Istae regulae continentur in sequentibus Bullis: «Peregrinantes" d. s Maii 1749; »Cum nos semper" d. 17 Maii 1749; ..Convocatis" d. 25 Nov. 1749; «Inter praeteritas" d. 3 Dec. 1749; «Paterna caritas" d. 17 Dec. 1749; «Benedictus Deus" d. 25 Dec. 1750. ·· Cf. S. Poenit. d. 28 Martii 1900. 87 Ib. d. 20 Febr. 1900. 88 Deer. auth. C. Indulg. n. 425 ad 8. Art. IV. De indulgentia iubilaei. 401 6. Eleemosyna aliquando praescripta in iubilaeo ab omnibus danda est, etiam a pauperibus, nisi obtinuerint commutationem in aliud opus. Iuxta modernam disciplinam solent singuli episcopi ex auctoritate Summi Pontificis determinare quantitatem eleemosynae dandae. Facultates speciales durante iubilaeo confessariis concessae sunt: 561 1. Facultas absolvendi ab omnibus fere peccatis et censuris reservatis, dummodo tamen iniungantur poenitentia salutaris aliaque de iure iniungenda. De iure autem iniungenda sunt e. gr. obligatio restitutionis, si ius proximi laesum fuerit, abiuratio haeresis, reparatio scandali etc. Solent tamen a facultate absolvendi excludi quidam casus, e. gr. absolutio proprii complicis; absolutio illius sacerdotis, qui ex absolutione proprii complicis incurrit excommunicationem specialissimo modo Summo Pontifici reser­ vatam, saltem si ter aut amplius hoc crimen commissum est; absolutio eorum, qui nominatim a Summo Pontifice sunt excommunicati etc. Vi­ denda est Bulla uniuscuiusque iubilaei. 2. Facultas absolvendi etiam regulares et moniales a casibus reservatis. 3. Facultas commutandi vota etiam iurata, non excepto voto non petendi commutationem. Excipi autem solent: a) vota facta in favorem tertii et ab eo acceptata (nisi tamen iste iuri suo renuntiaverit) ; b) vota poenalia emissa ad removendum periculum peccati, nisi tamen commutatio fiat in opus, quod aeque efficaciter periculum peccandi removet. Commutatio non est idem quod dispensatio, ac proinde confessarius debet loco obiecti voti imponere aliud opus, quod quidem levius esse potest, non tamen nota­ biliter levius. 4. Facultas dispensandi ab irregularitatibus ex delicto prorsus occulto provenientibus. 5. Facultas dispensandi super quib'usdam impedimentis matrimonii pro foro interno, e.gr.super impedimento criminis (neutro tamen machinante). 6. Facultas commutandi opera praescripta pro lucranda indulgentia iubilaei in aliud opus eiusdem fere valoris. Generatim quidem communio, confessio et preces iuxta intentionem Summi Pontificis commutari ne­ queunt; sed attendendum est ad clausulas Bullae concedentis iubilaeum. Quae enim auctores veteres docebant de facultatibus concessis, in recen­ tibus iubilaeis haud raro sunt magnopere mutata. Si in ista Bulla conce­ ditur, ut fideles valeant pluries iubilaeum lucrari, etiam conceditur facultas saepius mutandi opera iniuncta. 7. Confessarius nequit his facultatibus uti nisi cum his, qui habent sin­ ceram voluntatem implendi omnia necessaria ad lucrandum iubilaeum. Nihilominus si poenitens prius habens han sinceram voluntatem postea opera praescripta neglexerit, potest frui dispensatione obtenta; peccat tamen venialiter ”, Per sacrilegam confessionem reservationes et censurae non auferuntur, quia tunc poenitens evidenter non habet sinceram volun­ tatem lucrandi iubilaeum 10°. Suspensio gratiarum. Unus ex principalibus finibus iubilaei est inducere 562 fideles ad faciendam peregrinationem tempore iubilaei ad sepulcra aposto­ lorum Petri et Pauli Romae exsistentia. Quapropter durante anno sancto suspendi solent extra Urbem (paucis exceptis locis) multa privilegia et Cf. 5. Alph., Theol. mor. I. 6, n. 537. ,oe Bened. Xll', „lntcr praeteritos" § 24. I’bOmnnm. Man Theol. mor. Ill 26 402 Tract. VII. De indulgentiis. gratiae. In Urbe privilegia et gratiae non suspenduntur. Anno autem sancto elapso omnia privilegia et gratiae reviviscunt. Suspendi igitur solent: 1. Omnes indulgentiae tam plenariae quam partiales a Romano Pontifice concessae (non autem a praelato inferiore datae), exceptis sequentibus: a) indulgentiae defunctis applicabiles; immo omnes indulgentiae, quae aliis temporibus a vivis tantum acquiri possunt, durante anno sancto non quidem vivis, sed tamen defunctis applicari possunt. b) indulgentia in articulo mortis. c) indulgentiae concessae pro oratione „Angelus Domini". d) indulgentia Portiunculae Assisii lucranda. Extra Assisium autem in­ dulgentia Portiunculae sicut et omnes aliae indulgentiae „Toties Quoties" acquiri possunt pro solis defunctis. Sunt etiam quaedam aliae indulgen­ tiae, quae tempore iubilaei non suspenduntur101. 2. Complures facultates concessae a S. Sede, e. gr. facultates absolvendi a casibus et censuris Romano Pontifici reservatis, commutandi vota, dispen­ sandi in irregularitatibus, dispensandi in impedimentis matrimonialibus. Solent autem in vigore remanere facultates ab ipso iure concessae, e. gr. facultas absolvendi in casibus urgentioribus a peccatis et censuris reser­ vatis. Ceterum nihil fere certi de his rebus dici potest, cum iuxta vigentem disciplinam veteres consuetudines non semper observentur. Unica igitur certa regula est ipsa Bulla indicans iubilaeum et determinans singulas praescriptiones. ARTICULUS V. De quibusdam indulgentiis in particulari. Praenotamen. Numerus indulgentiarum est tam magnus et regulae ob­ servandae in singulis lucrandis sunt tam multiplices, ut sit prorsus impos­ sibile illas in Manuali Theologiae moralis adducere. Consulenda igitur sunt opera, quae ex professo tractant de indulgentiis, ut sunt e. gr. BeringerSteinen, Lepicier, Mocchegiani etc. Nos hic breviter indicamus duas in­ dulgentias, quae in sacerdotali praxi saepe occurrunt, scii, indulgentiam in articulo mortis et altaris privilegiati. 663 a) Indulgentia seu benedictio in articulo mortis. Natura. Complures confraternitates concedunt membris suis indul­ gentiam plenariam in articulo mortis. Similiter in articulo mortis pos­ sunt lucrari indulgentiam plenariam complures alii, e. gr. qui tenent quaedam Rosaria, cruces, numismata benedicta. De illis indulgentiis hic non loquimur, sed de benedictione( papali) in articulo mortis, quam cum indulgentia plenaria Romanus Pontifex concedit. 1. Iuxta vigentem disciplinam quilibet sacerdos, qui infirmis assistit, hanc benedictionem impertire potest102. 2. Ea dari nequit induratis excommunicatis et publicis peccatori­ bus; dari autem potest et debet omnibus illis, qui sunt capaces susci­ piendi absolutionem sacramentalem103. 101 Beringer-Steinen, Die Ablâsse16 I, n. 1214 sqq. 102 Cod. iur. can. c. 468, § 2. 10:1 Cf. Rit. Rom. Etiam pueris dolo capacibus haec benedictio dari potest licet nondum ad primam communionem admissi fuerint. Art. V. De quibusdam indulgentiis in particulari. 403 3. Condiciones requisitae, ut quis valide eam recipiat, sunt: a) Status gratiae; ideoque saltem actus contritionis a peccatore elici debet; com­ muniter autem post confessionem et viaticum haec benedictio imper­ titur. b) Moribundus debet saltem mentaliter invocare SS. Nomen lesu104105 * et ex manu Dei mortem accipere aequo et libenti animo108, ideoque sacerdos prudenter moneat moribundum de hoc duplici actu, c) Formula a Benedicto XIV praescripta est sub poena nullitatis adhi­ benda. Unde etiam illi sacerdotes, e. gr. regulares, qui sequuntur ritum particularem, debent adhibere formulam in Rituali Romano praescrip­ tam; possunt tamen regulares in ..Confiteor" addere nomen proprii fundatoris108. Si benedictio papalis datur post viaticum et extremam unctionem, ..Confiteor" debet repeti, ita ut tunc tribus vicibus „Confiteor" recitandum sit107. „Si vero infirmus sit adeo morti proximus, ut neque confessionis generalis faciendae neque praemissarum precum re­ citandarum tempus suppetat, statim sacerdos benedictionem impertiatur ei", incipiens a verbis: „Dominus noster" etc.108 4. Indulgentia benedictioni papali annexa acquiritur in eo momento, quo mors reapse accidit, ac proinde durante eadem infirmitate bene­ dictio haec non potest dari nisi semel, etsi pluries viaticum et extrema unctio dentur. Sin autem infirmus convaluerit ac deinde quacumque de causa in novum mortis periculum incidat, licet quidem benedictio­ nem papalem iterare109, sed hoc non est necessarium, quia indulgentia plenaria non acquiritur tempore benedictionis impertitae, sed tempore mortis reapse secutae, ut dictum est. b) Indulgentia altaris privilegiati. 564 Notio et species. Altare privilegiatum, prout hic de illo loquimur, nihil aliud est nisi indulgentia plenaria annexa Missae dictae in certo altari vel a sacerdote privilegiato. Distinguitur I.: altare privilegiatum pro vivis et defunctis, et altare privi­ legiatum pro defunctis tantum. Hodie rarissime conceditur privilegiatum altare pro vivis et defunctis. Quodsi in aliquo altari invenitur inscriptio: „altare privilegiatum pro vivis et defunctis", interpretanda est ita, ut con­ cessa sit indulgentia plenaria tam pro vivis (ad modum iurisdictionis), si in isto altari Missae sacrificium pro vivis applicetur, quam pro defunctis (ad modum suffragii), si pro his applicetur “°. Altare privilegiatum pro defunctis est indulgentia plenaria annexa Missae applicatae pro aliquo de­ functo. Haec altaria privilegiata nunc sunt frequentissima1J1. Distinguitur 2.: altare privilegiatum locale, personale, mixtum. Locale determinato altari fixo annectitur, ita ut omnes in eo celebrantes hoc privi­ legio frui possint. Personale non alicui determinato altari, sed ipsi sacerdoti 104 105 io» ‘°· >°» 110 Est condicio sine qua non; cf. Decr. auth. Indulg. n. 237 ad 7. Ita Bulla „Pia mater". 188 S. C. Indulg. d. 7 Maii 1882. Decr. auth. Indulg. n. 286 ad 6. Cf. Beringer-Steincn 1. c. I, n. 1028. Ita expresse S. C. Indulg. (Decr. auth. Indulg. n. 263 et 300). S. C. Indulg. d. 25 Aug. 1897. 1,1 Cf. Cod. iur. can. c. 916 917. 26 404 Tract. VII. De indulgentiis. conceditur, ita ut ille in quocumque altari Missam celebrans valeat indul­ gentiam plenariam applicare pro defuncto, cui Missam applicat. Huiusmodi privilegio fruuntur e. gr. omnes sacerdotes, qui fecerunt „actum heroicum caritatis"112. Mixtum altare privilegiatum vocatur illud, quod est partim locale et partim personale, e. gr. conceditur indultum, ut indulgentia plenaria annexa sit Missis, quae in hac ecclesia celebrantur pro defunctis membris talis confraternitatis113. 565 Condiciones requisitae ad altare privilegiatum. 1. Altare privilegiatum locale debet esse fixum et non portatile. In re indulgentiaria autem non requiruntur pro altari fixo omnes illae condiciones, quae necessariae sunt pro altari fixo in sensu liturgico. Sufficit pro altari privilegiato, ut sit aliquo modo stabile et dedicatum alicui sancto, continens in medio consecratum altare portatile. Ergo non requiritur, ut sit consecratum et consistat eius mensa ex uno la­ pide integro114. — Aliquando per speciale indultum conceditur, ut etiam altare portatile sit privilegiatum115*. Nihil obstat, quominus altare pri­ vilegiatum personale sit portatile. 2. Indulgentia plenaria non acquiritur, a) nisi Missa et indulgentia applicentur pro eodem defuncto. Ergo applicatio Missae et indulgentia plenaria non possunt ab invicem separari, ita ut Missa applicetur pro A et indulgentia tribuatur B110. b) nisi applicetur uni animae, licet Missa applicetur pro multis117. Hoc etiam valet, si sacerdos in Comme­ moratione Omnium Defunctorum Missam applicat pro omnibus animabus purgatorii; ideoque consulendum est, ut tunc sacerdos celebrans aliquo modo designet animam, cui vult indulgentiam applicare, e. gr. animae maxime derelictae, vel animae, quam Deus prius vult liberare etc. c) nisi cum sacerdos celebrans tum fidelis offerens stipendium eli­ cuerint intentionem saltem virtualem lucrandi pro defuncto hanc in­ dulgentiam 118119 . 3. Sacerdos nequit maius stipendium accipere eo praeciso motivo, quia Missam in altari privilegiato dicturus est118. Si sacerdos obligatus ad dicendam Missam in altari privilegiato hoc oblitus est aut neglexit, per se quidem non satisfecit obligationi iustitiae, neque potest satis­ facere applicando aliam indulgentiam plenariam defunctis, pro quibus ad altare privilegiatum celebrare debuerat120. Ratio est, quia ceterae 112 S. C. Indulg. d. 30 Sept. 1852. 113 Aliquando conceduntur altaria ad instar altaris S. Gregorii, quae etiam habent quasdam gratias. De istis hic non loquimur. Cf. Beringer-Steinen I, n. 975 114 S. C. Indulg. d. 18 Iulii 1902. 115 S. C. Indulg. d. 13 lan. 1841. 113 S. C. Indulg. d. 25 Aug. 1897 et 23 lan. 1901. 117 S. C. Indulg. d. 19 Dec. 1885; S. Poenit. d. 6 Iulii 1917 (Acta Ap. Sed. IX 440). 113 S. Offic. d. 16 lunit 1915 (Acta Ap. Sed. VII 410). 119 Decr. auth. Indulg. n. 228; Cod. iur. can. c. 918, § 2. 120 „Utrum, qui ... quacumque ratione indulgentiam altaris privilegiati non lucretur, possit satisfacere applicando aliam indulgentiam plenariam defunctis, pro quibus ad altare privilegiatum celebrare debuerat? — Negative." Ita S. C. Indulg. Art. V. De quibusdam indulgentiis in particulari. 405 indulgentiae plenariae non videntur tam infallibiles et efficaces pro de­ functis quam ea, quae coniuncta est cum sacrificio Missae. In praxi aliquando non praestat acceptare stipendia Missarum cum stricta ob­ ligatione eas celebrandi in altari privilegiato, quia facile accidere potest, ut propter unam alteramve rationem istae Missae non celebrentur in altari privilegiato. Tunc autem orirentur haud parvae difficultates. — Indulta altaris privilégiât! non sunt semper eiusdem amplitudinis; ideoque imprimis attendendae sunt clausulae adiectae. Nota. Ad altaris privilégiât! indulgentiam lucrandam non amplius 566 sub poena nullitatis requiritur Missa de Requiem, aut de feria vel vigilia cum oratione defuncti propria (id tamen laudabiliter fit, cum licet ac decet pietatis gratia erga defunctum). Ita S. Officium d. 20 Febr. 1913121. Ergo abolita sunt decreta anteriora contrarium statuentia, et quacumque Missa (positis ceteris condicionibus) indul­ gentia altaris privilégiât! acquiri potest. Scholion. Regulae ad dignoscendas veras indulgentias ab apocryphis. 567 Licet Summi Pontifices omni tempore maxima vigilantia totam rem indulgentiariam tractaverint, nihilominus aliquando indulgentiae apocryphae circumferuntur cum damno fidelium et cum derisione hostium Ecclesiae. Quapropter Leo XIII d. 10 Aug. 1899 approbavit novem regulas prudenter a S. Congr. Indulgentiarum elaboratas ad dignoscendas veras indulgentias ab apocryphis122 : Regula I. ..Authenticae sunt omnes indulgentiae, quae in novissima col­ lectione a S. Congr. Indulgentiarum edita continentur." Haec regula respicit collectionem vulgo ,,Raccolta“12S. Regula II. ..Indulgentiae generales, quae in supradicta collectione non exhibentur, vel quae concessae feruntur post editam collectionem, tunc solum­ modo habendae sunt ut authenticae, cum earundem concessionis autographum monumentum recognitum fuerit a S. Congr. Indulgentiarum, cui sub nul­ litatis poena exhibendum erit, antequam publicetur." Haec regula nunc per Cod. iur. can. c. 920 paululum mutata est; etenim omnes indulgentiae sive generales sive particulares (dummodo ne respiciant ipsas personas petentium tantum) recognoscendae sunt a S. Poenitentiaria idque sub poena nullitatis. Non autem indigent tali recognitione indulgentiae et facultates concessae a S. Congr. de Prop. Fide12·, ut iam supra n. 549 dictum est. Regula III. ..Authenticae habeantur indulgentiae concessae ordinibus et congregationibus religiosis, archiconfraternitatibus, confraternitatibus, archisodalitiis, sodalitiis, piis unionibus, piis societatibus, nonnullis ecclesiis cele­ brioribus, locis piis et obiectis devotionis, quae continentur in summariis re­ cognitis et approbatis a S. Congr. Indulgentiarum, eiusque auctoritate vel venia typis editis." d. 2 Maii 1852 (Decr. auth. Indulg. n. 357 ad 2). Haec declaratio servanda est, quidquid alias d. 22 Febr. 1847 respondit eadem Congregatio pro casu particulari, uti explicavit ipsa d. 24 Iulii 1885. Unde opposita sententia iam non videtur esse eatis tuta in praxi. Cf. S. Alphonsum (Theol. mor. 1. 6, n. 329, notandum 11°, et notam a Gaudé adiectam). 121 Acta Ap. Sed. V 122. Cf. Analecta eccl. VII (1899) 494 et Commentarios ibi adiectos. »»· Cf. supra n. 557. 124 S. Offic. d. 13 Iulii 1910 (Acta Ap. Sed. II 575). 4o6 Tract. VII. De indulgentiis. Regula IV. ,,Νοη habeantur ut authenticae indulgentiae sive generales sive particulares, quae continentur in libris, in libellis, in summariis, in foliis, in chartulis, sive etiam in imaginibus impressis sine approbatione auctoritatis competentis; quae approbatio concedenda erit post diligentem recognitionem, et distincte exprimenda.** Auctoritas competens in genere est S. Poenitentiaria, exceptis tamen casibus sequentibus, in quibus etiam approbatio Ordinarii sufficit: 1. Si agitur de edenda concessione alicuius indulgentiae particularis, vel de edendo summario indulgentiarum, quod ex uno tantum rescripto apostolico desumptum est. 2. Si agitur de nova editione alicuius summarii ex auctoritate S. Poenitentiariae iam vulgati, exceptis tamen a) elencho indulgentiarum apostolicarum; b) versione quavis integrae collectionis „Raccolta“. In istis duobus casibus semper requiritur licentia S. Poenitentiariae. 3. Si agitur de editione summarii illarum confraternitatum, quae vel commissae sunt alicui instituto religioso, vel Archiconfraternitati aggre­ gantur; tunc enim sufficit recognitio et approbatio illius episcopi, in cuius dioecesi instituta vel archiconfraternitates sedem principalem habent125. Regula V. ..Apocryphae vel nunc prorsus revocatae sunt omnes indul­ gentiae mille vel plurium milium annorum, quocumque tempore concessae dicantur.** Regula VI. ..Suspectae habeantur indulgentiae plenariae, quae asseruntur concessae recitantibus pauca dumtaxat verba, exceptis indulgentiis in arti­ culo mortis.** Christifidelibus in articulo mortis constitutis Summi Pontifices magna liberalitate indulgentiam plenariam concedere consueverunt, quia tunc homo maxime indiget indulgentiis, et ordinarie desunt tempus et vires ad maiora opera perficienda. Regula VII. ..Reiciendae sunt ut apocryphae indulgentiae, quae circum­ feruntur in libellis, foliis seu chartulis impressis vel manuscriptis, in quibus ex levibus aut etiam ex superstitiosis causis et incertis revelationibus, vel sub illusoriis condicionibus promittuntur indulgentiae et gratiae usum et modum excedentes.** Exemplum talis orationis superstitiosae et falsae est illa oratio, quae dicitur esse inventa in sepulcro Domini nostri lesu Christi et olim revelata SS. Elisabeth, Mechtildi, Birgittae et quae a S. Congr. Indulgentiarum d. 26 Maii 1898 ut apocrypha reiecta est. Regula VIII. „Ut commenticia reicienda sunt folia et libelli, in quibus promittitur fidelibus unam alteramve precem recitantibus liberatio unius vel plurium animarum a purgatorio; et indulgentiae, quae dictae promissioni adici solent, ut apocryphae habendae sunt.“ Etsi Summi Pontifices praeteritis saeculis aliquando concesserunt in­ dulgentiam pro liberatione certae animae, tamen hoc nihil aliud significat nisi indulgentiam plenariam esse concessam. Numquam autem Summi Pontifices concesserunt indulgentias ad liberandas simul plures animas e purgatorio; et hoc vel eo minus pro paucis parvisque precibus. Regula IX. ..Apocryphae vel saltem ut graviter suspectae habeantur in­ dulgentiae recentioris assertae concessionis, si ad inusitatum numerum an­ norum vel dierum producuntur.** 1,5 Decr. auth. C. Indulg. n. 388. Tract. VIII. Art. I. De notione et exsistentia sacramenti extremae unctionis. 407 Ecclesia ex multo iam tempore indulgentias partiales concessit, e. gr. 30 vel 100 vel 300 dierum, vel 1, 2, 3, 7 annorum etc., sed a praxi S. Sedis est omnino alienum concedere e. gr. indulgentiam 1080 dierum, quemad­ modum legebantur annexae cuidam numismati. Ideo S. Congr. Indulgen­ tiarum hanc indulgentiam apocrypham declaravit d. 23 Febr. 185612’. Nostris temporibus quidam malo zelo ducti computant insimul omnes indulgentias alicui orationi vel confraternitati concessas, ita ut calculo isto facto statim mille vel plura milia dierum et annorum indulgentiae prodierint. Iste agendi modus est reprobandus; oritur enim saepe ex in­ sana aemulatione volente sic ostendere indulgentias alicui confraternitati concessas esse maiores illis, quae similibus confraternitatibus concessae sunt. Desiderandum est, ut episcopi eiusmodi schedas vel libellos minime imprimi permittant, licet calculus veritati undequaque respondere videatur*127. TRACTATUS VIII. De sacramento extremae unctionis. Praenotanda. Sicut confirmatio est quoddam complementum baptismi, ita 568 extrema unctio est quasi consummatio poenitentiae. In confirmatione homo baptizatus roboratur ad fidem strenue defendendam; in extrema autem unctione homo iamiam exiturus ex hoc mundo roboratur ad ultimum cer­ tamen victoriose peragendum. Pulchre et concinne instituit S. Bonaventura comparationem inter confirmationem et extremam unctionem dicens1: „Ex variatione finis in confirmatione et unctione extrema oritur diversitas ... in efficacia, quia illud sacramentum disponit ad melius agonizandum, hoc ad celerius evolandum; in materia, quia illud in oleo permixto balsamo, hoc vero in oleo puro; in forma, quia illud in indicativa, hoc vero in depreca­ ti va; in loco, quia illud in fronte, hoc vero in multiplici parte; in tempore, quia illud in sanitate, hoc vero in aegritudine; in suscipiente, quia illud non solum adultis, verum etiam parvulis, hoc vero tantum adultis; in dante, quia illud ab episcopis, hoc autem a sacerdotibus quibuscumque." Cf. praeter auctores supra in tractatu primo citatos: Ign. Schmitz, De effectibus sacramenti extremae unctionis, Friburgi Brisg. 1893; I. Kern, De sacramento extremae unctionis, Ratisbonae 1907; M. Heimbucher, Die heilige Olung, Ratisbonae 1888. Agemus 1. de notione et exsistentia extremae unctionis; 2. de eius materia et forma; 3. de eius effectibus; 4. de eius subiecto; 5. de eius ministro. ARTICULUS I. De notione et exsistentia sacramenti extremae unctionis. Nomen. Sacramentum extremae unctionis multis nominibus appellatum 569 est, e. gr. sanctum oleum, oleum benedictionis, oleum unctionis, sacra­ mentum exeuntium etc. A Graecis autem vocatur δγιον f-λαιον, εύχέλαιον, ύστεραχρίσις, θεϊον μύρον etc. *’· Decr. auth. Indulg. n. 370. 127 Ita rcctc dicit Beringer-Steinen 1. c. I. n. 221, explicans hanc regulam nonam. ’ Brrviloqu. 6, II. 408 Tract. VIII. De sacramento extremae unctionis. Definitio. Extrema unctio est sacramentum Novae Legis, quo per unctionem olei benedicti et orationem sacerdotis confertur homini doli capaci et graviter infirmo salus animae et quandoque corporis. Haec definitio magis clarescet ex infra dicendis de materia, forma, effectibus, subiecto huius sacramenti. Errores. Waldenses et Wicleffitae, etsi forsan non totaliter negaverint exsistentiam huius sacramenti, tamen satis irreverentiose de illo locuti sunt2. Luther in sermone de Novo Testamento (a. 1520) n. 24 adhuc enumerat extremam unctionem inter sacramenta, sed in libro de captivitate babylonica (eodem a. 1520) hoc sacramentum reicit, licet illud ut aliquod sacramentale admittat. Calvinus’ vero vocat extremam unctionem „histrionicam hypocrisim'* *. 670 Thesis. Extrema unctio est verum Novi Testamenti sacramentum. Est de fide definitum. Concilium Florentinum· dicit: „Quintum sacra­ mentum est extrema unctio, cuius materia est oleum olivae per episcopum benedictum." Concilium Tridentinum’ definit: „S. q. d. extremam unc­ tionem non esse vere et proprie sacramentum a Christo Domino Nostro institutum et a beato lacobo apostolo promulgatum, sed ritum tantum acceptum a Patribus, aut figmentum humanum, A.S." Prob i. Ex S. Scriptura. „lnfirmatur quis in vobis? /nducat presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini, et oratio fidei salvabit infirmum, et aileviabit eum Dominus, et si in peccatis sit, remittentur ei." * — Protestantes omnes fere inde a Martino Chemnitz usque ad Hase explicant hunc textum de gratia sanitatum, quae significabatur unctione olei. Sed haec explicatio est contorta et falsa. Etenim: a) Si ageretur hic de sanatione corporali, non est cur S. lacobus iubeat vocari presbyteros. Tunc enim melius vocandi essent medici vel illi, qui habent gratiam curationum, quali non semper utebantur presbyteri, b) Gratia cura­ tionum non solum data est pro infirmis decumbentibus, sed etiam pro claudis, caecis, surdis etc. Quare igitur S. lacobus loquitur de solis infirmis? c) S. lacobus addit: „et si in peccatis sit [infirmus], remittentur ei“7. Im­ possibile autem est aliqua unctione naturali aut oratione peccata infallibiliter remitti. Putant quidem Protestantes peccata remitti neque per unctionem neque per orationem, sed per fidem hominis uncti, sed haec fides gratis asseritur, cum Apostolus loquatur de oratione fidei presbyterorum et non hominis uncti. Quae cum ita sint, sic construitur argumentum ex citato textu S. lacobi: Sacramentum est signum sensibile efficax gratiae a Christo permanenter institutum. Atqui tale signum est extrema unctio. Ergo extrema unctio est verum sacramentum. Prob. Min.: Extrema unctio est: a) signum sensibile; adhibentur enim unctio sensibilis et verba sacerdotis; b) efficit gratiam, quia remittit peccata, si quae adsunt; c) est permanenter a Christo institutum; quod constat a priori, quia nemo potest annectere gratiam signo sensibili nisi solus Deus. Deinde S. lacobus loquitur non ad unam ecclesiam neque pro uno tempore, sed simpliciter sine ulla limitatione. Porro id facere non potuit nisi ex auctoritate Dei. 3 Cf. Billuart, De extr. unet. diss. unica, a. 1. · Instit. 1. 4, c. 19, § i8. • Dens. n. 700. · Sess. 14, can. 1 de extr. unet. (Dens. n. 926). “ lac. 5, 14 sq. ’ Κάν Αμαρτίας ή πίποιηκώς, άφίθήσίται αύτψ. Art. II. De materia et forma extremae unctionis. 409 Si autem ulterius quaeritur, quandonam Christus instituerit hoc sacra­ mentum, non concordant theologi. Quidam (Maldonatus, Sainte-Beuve etc.) putant Christum instituisse hoc sacramentum iam ante passionem, cum apud Marcum 6, 13 de apostolis dicatur: „Ungebant oleo multos aegros et sana­ bant"; sed haec sententia merito reicitur, cum tunc apostoli nondum fuerint sacerdotes ac proinde non potuerint hoc sacramentum administrare. Ideo melior et communior sententia docet extremam unctionem a Christo esse institutam simul cum sacramento poenitentiae post resurrectionem et deinde a S. lacobo promulgatam. Prob. 2. Ex traditione. Origenes 8* (saec. III) affert extremam unctionem tamquam complementum sacramenti poenitentiae. Innocentius I (402—417) interrogatus a Decentio Eugubino episcopo de quibusdam dubiis circa hoc sacramentum respondet: 1. verba S. lacobi esse intelligenda de fidelibus aegrotantibus ; 2. hanc unctionem fieri posse et ab episcopis et a presbyteris; 3. hanc unctionem administrandam non esse publicis poenitentibus, „quia genus est sacramenti. Nam quibus reliqua sacramenta negantur, quomodo unum genus putatur posse concedi?"8 — S. Gregorius Magnus (saec. VI) non solum hoc sacramentum cognoscit, sed in suo Sacramentario modum administrandi praescribit10. Alia testimonia veterum videsis apud Drouven “. Scholastici XII et XIII saeculi et deinceps omnes auctores catholici ex­ tremam unctionem verum sacramentum putant, licet quidam (Hugo de S. Victore, Magister Sententiarum, S. Bonaventura) doceant illam non esse a Christo, sed ab apostolo S. lacobo instinctu Spiritus Sancti institutam. Quae quidem sententia hodie iam nequit sustineri propter canonem Concilii Tridentini supra iam allegatum12. Prob. 3. Ex praescriptione, i. e. consensu Ecclesiarum orientalium, in quarum Euchologiis antiquissimis ritus huius sacramenti inveniturls. Prob. 4. Ex ratione convenientiae. Extrema unctio valde convenienter homini subvenit in extremo periculo mortis. Nam potest administrari etiam sensibus destitutis, quibus aliud sacramentum vix aut ne vix quidem conferri /alet. Deinde in agonia homo maxime indiget auxilio. Sane iam per eucha­ ristiam et poenitentiam forte auxilium praestatur, sed forsan remanent reli­ quiae peccatorum. Insuper non semper eucharistia dari potest moribundo. Ergo convenientissimum est, ut Christus, qui durante vita sua terrestri tot aegrotos adiuvit, instituerit extremam unctionem tamquam sacramentum per­ manens atque optimum auxilium pro felici transitu in vitam aeternam. ARTICULUS II. De materia et forma extremae unctionis. I. Materia remota valida est: a) oleum olivarum, idque b) ab epi-571 scopo benedictum, idque c) specialiter benedictum ut oleum infirmorum. Prima pars huius propositionis est certa, altera probabilissima, tertia est verior. 8 Horn. 2 in Lev. n. 4 {Migne, Patr. lat. 12, 419). Cf. pro explicatione huius textus Kern, De sacr. extr. unet. 53. • Ep. 25 ad Decentium n. 8 {Dena. n. 99). ‘° Apud Migne, Patr. lat. 78, 233. 11 De re sacr. 1. 7, q. 1, c. 1. 11 Pag. 408, annot. 5. “ Cf. Goar, Euchol. 408 sqq., et Drouven 1. c. 410 Tract. VIII. De sacramento extremae unctionis. a) Etenim S. lacobus dixit: „ungentes eum oleo“, et usu Ecclesiae sub nomine olei intelligitur oleum olivarum. b) Ex verbis Concilii Florentini supra allatis patet oleum esse ab epi­ scopo benedicendum. Quae quidem benedictio episcopalis videtur esse ad validitatem sacramenti necessaria. Ideo S. Officium contrariam sententiam temerariam et errori proximam declaravit1*, et oleum a presbytero bene­ dictum esse materiam ineptam sacramento extremae unctionis conficiendo. Quapropter ne in necessitate quidem sacerdos valet hoc sacramentum ad­ ministrare cum oleo a se ipso benedicto, quando agitur de moribundo sen­ sibus destituto, qui antea nullum doloris signum dedit ac proinde valde dubie absolvi potuit. Ita S. Officium d. 15 Maii 187815. Nihilominus ex delegatione Summi Pontificis (sive expressa sive tacita) etiam simplex sacerdos oleum benedicere valetle. Delegationem expressam Summi Pontificis obtinent quidam missionarii in regionibus longinquis; dele­ gationem vero tacitam habent omnes sacerdotes graeci ritus uniti, qui ex veterrima disciplina solent benedicere oleum pro extrema unctione ad­ ministranda. c) Oleum non solum benedicendum est ab episcopo, sed etiam specialiter in ordine ad hoc sacramentum seu ut oleum infirmorum. Ita sententia com­ munior et verior*17. Unde extra casum urgentis necessitatis hoc sacramentum non potest licite administrari cum oleo catechumenorum vel cum chrismate, utpote quae sint materia dubia. Cf. supra n. 154, 4. 572 2. Materia remota licita in casibus ordinariis est oleum benedictum a) eodem anno, b) ab episcopo dioecesis. Quolibet anno feria V in Coena Domini oleum infirmorum benedicen­ dum est ab episcopo. Vetus oleum comburere in lampade coram SS. Sacra­ mento ardente et novum oleum benedictum comparare sibi debent singu­ lae ecclesiae; quod quidem praeceptum videtur esse grave18*. — Si durante anno oleum deficere incipit aliudque oleum benedictum haberi nequit, licet oleum non benedictum admiscere, idque saepius, sed semper in minore quantitate quam id quod supererat18. — Ab episcopo dioecesis (et sede vacante ab episcopo vicino) oleum infirmorum benedicendum est. Omnes autem sacerdotes (etiam regulares exempti) debens uti oleo benedicto ab episcopo loci·, quod quidem praeceptum nonnullis auctoribus videtur esse grave20. Convenientiam huius materiae ita describit Catechismus Romanus21: ..Aptissime haec materia illud significat, quod vi sacramenti interius in anima perficitur; nam, ut oleum ad mitigandos corporis dolores magnopere proficit, ita sacramenti virtus animae tristitiam ac dolorem minuit. Oleum praeterea sanitatem restituit, hilaritatem affert et lumini tamquam pabulum praebet; tum vero ad recreandas defatigati corporis vires maxime accom­ modatum est. Quae omnia, quid in aegroto divina virtute per huius sacra­ menti administrationem efficiatur, declarant." “ S. Offic. d. 13 lan. 1611 sub Paulo V (Dem. n. 1628) et d. 14 Sept. 1842 (Collect, de Prop. Fide n. 956). 15 Collect, de Prop. Fide n. 1494. 18 Benedict. XIV, Bulla „Etsi pastoralis" d. 26 Maii 1742 et De syn. dioec. 1. 8, c. I, n. 4. Cod. iur. can. c. 945. 17 S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 709; cf. Cod. iur. can. c. 945. 18 S. dlph., Theol. mor. 1. 6, n. 708. 18 Rit. Rom. tit. 5, c. I, n. 3. 20 Cf. S. Offic. d. 10 Ian. 1850. 21 P. 2, c. 6, q. 5. Art. II. De materia et forma extremae unctionis. 411 Locus asservationis. Oleum infirmorum loco nitido et decenter ornato in vase argenteo vel stanneo diligenter custodiatur, nec domi retineatur nisi propter necessitatem aliamve rationabilem causam, accedente Ordinarii licentia33. 3. Materia proxima huius sacramenti est applicatio materiae remo-573 tae, i. e. unctio infirmi oleo benedicto facta. Utrum ad valorem sacramenti plures unctiones requirantur an vero unica (in fronte) sufficiat, olim controvertebatur. Veteres theologi, ut S. Thomas22 23, S. Bonaventura24 et plures alii citati a S. Alphonso25*, affir­ mant plures unctiones esse necessarias, quia, licet in verbis S. lacobi non fiat mentio plurium unctionum, tamen sic colligitur ex constanti usu Ec­ clesiae. Moderni auctores fere omnes negant necessitatem plurium unc­ tionum, a) quia etiam in unica unctione facta in fronte habetur tota significatio sacramenti, quoniam in fronte seu capite omnes sensus externi internique sunt coadunati; et deinde b) quia diversissima praxis hac in re semper exstitit in Ecclesia. Sic ex diversis Ritualibus denuo editis et collectis a Martène20 constat unctiones factas fuisse in collo, in gutture, inter scapulas, in vertice, in fronte, in genis, in temporibus, in pectore, in umbilico, in solo capite, in mento etc. — In casu necessitatis sufficit qui­ dem una unctio in fronte cum forma: „Per istam sanctam unctionem indulgeat tibi Dominus, quidquid deliquisti. Amen.“ Sed cessante periculo singulae unctiones supplendae sunt27, et quidem non condicionate, sed absolute. Iuxta vigentem disciplinam unctio renum semper omittatur, unctio vero pedum ex qualibet rationabili causa omitti potest28. Modus faciendi unctiones: Unctiones faciendae sunt a) pollice dextero;574 b) per modum crucis; c) in utroque organo (si adest) incipiendo a dextero; d) servato ordine sensuum in Rituali praescripto aliisque rubricis servatis. Ad a). Extra casum gravis necessitatis unctiones non sunt faciendae cum alio digito vel cum instrumento2fl. Necessitas utendi instrumento, e. gr. penicillo, adesse potest, e. gr. si infirmus laborat peste vel alia infir­ mitate valde contagiosa. Instrumentum comburendum est post usum. Ad b). Ita de praecepto Ritualis, quod tamen non videtur obligare sub gravi. Proinde si difficile sit formare crucem, sufficit simplici tactu unc­ tionem peragere. Ad c). Videtur exsistere grave Ecclesiae praeceptum ungendi utrumque organum sensuum, nisi aliqua necessitas excuset, e. gr. magna difficultas vertendi aegrotum30. Manus, quae reliquis infirmis interius ungi debent, exterius ungantur presbyteris, quippe quorum manus iam in ordinatione fuerint interius unctae. Ad d). Non est quidem de necessitate sacramenti servare ordinem inter unctiones partium, sed communiter fere docent theologi (nonnullis negan­ tibus) inversionem ordinis esse graviter illicitam, si fiat sine gravi causa “. 22 24 24 27 ” 30 41 Cod. iur. can. c. 735 et 946. 23 Suppi, q. 32, a. 6. In 4, dist. 23, a. 2, q. 3. 28 L. c. n. 710. De antiq. Eccl. rit. 1. 1, c. 7. Cod. iur. can. c. 947, § 1. 28 Ib. §§ 2 et 3. S.R.C. d. 9 Maii 1857, 31 Aug. 1872, 12 Iulii 1901. Cod. iur. can. c. 947, § 4. Cf. Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 720. Cf. 5. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 710. 412 Tract. VIII. De sacramento extremae unctionis. Si quis caret aliquo organo, ungendum est in parte vicina; sin autem caret aliquo sensu, ut e. gr. caeci a nativitate, nihilominus organum istius sensus ungendum est. Olim praescribebantur septem unctiones, et quidem, ut ait Concilium Florentinum sequens expositionem S. Thomae3233 *: „in 34 oculis propter visum, in auribus propter auditum, in naribus propter odo­ ratum, in ore propter gustum vel locutionem, in manibus propter tactum, in pedibus propter gressum, in renibus propter delectationem ibi vigen­ tem". Sed septima unctio hodie semper omittatur; sexta autem ex qualibet rationabili causa potest omitti, ut iam dictum est. Preces in Rituali praescriptae tam post quam ante unctionem per se sub gravi obligant (nisi excuset necessitas); litaniae vero et psalmi poenitentiales non praescribuntur, sed commendantur. Antiquitus extrema unctio ante sacrum viaticum administrabatur, et sic adhuc fit in ritu Fratrum Praedicatorum; iuxta ritum autem romanum vi­ gentem hoc sacramentum confertur post viaticum. 575 4. Forma extremae unctionis in Ecclesia latina est: „Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Dominus, quidquid (per visum, auditum, odoratum, gustum et locu­ tionem, tactum, gressum) deliquisti. Amen.“ Si sacerdos dubitat, num ungendus adhuc vivat, dicat; „Si vivis, per istam sanctam unctio­ nem" etc.88 Forma graeca est haec: „Pater sancte, animarum et corporum medice, qui Filium tuum Unigenitum, Dominum nostrum lesum Christum, omnem morbum curantem et ex morte nos liberantem misisti, sana quoque servum tuum N. a detinente illum corporis infirmitate et vivifica illum per Christi tui gratiam, intercessionibus ... (recitantur sanctorum nomina) et omnium sanctorum. Arnen."3· In forma extremae unctionis essentialia sunt ea tantum verba, quae enuntiant actum unctionis et effectum sacramenti, scii, sanitatem animae et corporis. Ideo in forma Ecclesiae latinae sola haecce verba essentialia sunt: „Per istam unctionem indulgeat tibi Dominus, quidquid deliquisti."88 Iuxta vigentem disciplinam in casu necessitatis adhibenda est forma a S. Officio d. 25 Apr. 1906 praescripta: „Per istam sanctam unctionem indulgeat tibi Dominus, quidquid deliquisti. Arnen." Quando autem unica unctione sub hac forma sacramentum collatum est, postea, cessante peri­ culo, singulae unctiones supplendae sunt, idque non condicionate, sed absolute88. Quod quidem praescriptum est ab Ecclesia, non quidem quia secus valor sacramenti esset dubius, sed ad maiorem infirmi utilitatem atque ad maiorem sacramenti reverentiam. Forma deprecativa. Valde disputant theologi, utrum forma extremae unctionis necessario debeat esse deprecatoria an possit esse indicatoria. In- 32 Suppi, q. 32, a. 6. 33 Rit. Rom. tit. 5, c. 1, n. 14. Si sacerdos dubitat, num ungendus (sensibus de­ stitutus) sit baptizatus vel num habeat intentionem suscipiendi sacramentum, mentaliter addat condicionem: „si es capax"; numquam autem addat condicio­ nem : „si es rite dispositus". 34 Goar, Euchol. 417. Multas alias formas antiquas recenset Martène, De antiq. Eccl. rit. 1. i, c. 7, a. 4. 88 Cf. Billuart, De extr. unet. a. 3, petes: 1. 38 S. Offic. d. 9 Mart. 1917 (Acta Ap. Sed. IX 178). Cod. iur. can. c. 947, § 1. Art. III. De effectibus extremae unctionis. 413 dicativam formam esse validam multi docuerunt, e. gr. Durandus, Tournely, Juénin et ex modernis Christ. Pesch ”, qui confidenter dicit: „His igitur tribus sacramentis [eucharistia, poenitentia, matrimonio] exceptis, in omnibus aliis sacramentis forma est eodem modo secundum sensum deprecatoria atque in extrema unctione; neque ullum solidum argumentum proferri potest, cur in extrema unctione forma debeat esse magis deprecatoria quam in aliis sacra­ mentis." Ergo iuxta hunc auctorem forma extremae unctionis non est magis deprecatoria secundum sensum quam e. gr. forma baptismi. Quam quidem sententiam merito reiciunt S. Thomas38, B. Albertus3®, S. Bonaventura40, Catechismus Romanus41 et quam plurimi theologi primae notae citati a S. Alphonso42, qui et ipse sententiam S. Thomae veriorem et communiorem vocat. Ratio autem habetur ex ipsis verbis S. lacobi: „et orent super eum ungentes eum oleo ... et oratio fidei salvabit infirmum". Neque obstant variae formae antiquae, quae videntur modo indicativo prolatae, quia a) minime constat omnes formas antiquas fuisse validas; b) in verbis illis, quae habentur in omnibus allatis formis (legitimis), „ut possis", cum sint optativa, includitur oratio seu votum, ita ut sensus sit: Ungo te, orans Deum, ut possis etc.43 ARTICULUS III. De effectibus extremae unctionis. Extremae unctionis effectus hoc modo Concilium Tridentinum44 re­ censet: „Res porro et effectus huius sacramenti illis verbis explicantur: ei oratio fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus; et si in pec­ catis sit, dimittentur ei. Res etenim haec gratia est Spiritus Sancti, cuius unctio delicta, si quae sint adhuc expianda, ac peccati reliquias abstergit, et aegroti animam alleviat et confirmat, magnam in eo divinae miseri­ cordiae fiduciam excitando, qua infirmus sublevatus et morbi incommoda ac labores levius fert; et tentationibus daemonis calcaneo insidiantis fa­ cilius resistit; et sanitatem corporis interdum, ubi saluti animae expedierit, consequitur." — Ex quibus verbis licet deducere sequentes conclusiones: Prop. i. Primarius effectus extremae unctionis non est remissio 576 peccatorum (sive mortalium sive venialium), sed est augmentum gratiae habitualis destruentis per se reliquias peccati et per consequens ipsa peccata. De hac re docet Catechismus Romanus45: „Neque enim hoc sacramentum primario loco ad graviorum criminum remissionem institutum est, sed bap­ tismus tantum et poenitentia vi sua hoc efficiunt." Ideo revera sacramentum vivorum et non mortuorum est extrema unctio. Quapropter suscipiens ex­ tremam unctionem iam debet esse in statu gratiae sanctificantis, quae a pec­ catore ordinarie obtinenda est per sacramentum poenitentiae; in casu autem necessitatis sufficit, ut eliciat ante susceptionem extremae unctionis actum contritionis putative saltem perfectae (etsi revera est imperfecta). Licet autem iuxta communem theologorum sententiam cetera quoque sacramenta ·’ ·· 41 43 44 Praei, dogm. VII, n. 533. 88 Suppi, q. 29, a. 8. In 4, dist. 23, a. 4, q. 2. 40 In 4, dist. 23, a. 1, q. 4. P. 2, c. 6, q. 6 et 7. 43 Theol. mor. 1. 6, n. 711. CI. 5. Alph. 1. c. et Bened. Xll·', De syn. dioec. 1. 8, c. 2 versus finem. Scss. 14, c. 2 de extr. unet. (Dent. n. 909). 43 L. c. q. 14. 414 Tract. VIII. De sacramento extremae unctionis. vivorum in casu necessitatis post contritionem (saltem imperfectam) elicitam producant gratiam primam, hanc tamen multo certius producit extrema unctio, quia a) S. lacobus de illa dicit: „Et si in peccatis sit, remittentur ei"; b) in forma huius sacramenti habetur: „Indulgeat tibi Dominus, quid­ quid deliquisti." c) Concilium Tridentinum‘e definit: „S. q. d. sacram in­ firmorum unctionem non conferre gratiam nec remittere peccata, ... A. S.“ Ergo extrema unctio non producit solum per accidens, sicut confirmatio et eucharistia, primam gratiam, sed a Christo directe instituta est, ut animam proxime disponat ad introitum in coelum ac proinde remittat peccata omnia forsan obstantia. Ideo extrema unctio primario quidem est sacramentum vivorum, consequenter autem (et quidem ex sua specifica ratione) est sacra­ mentum mortuorum. 677 Nota. Licet autem extrema unctio remittat peccata mortalia homini versanti in impossibilitate confitendi, tamen cessante hac impossibilitate oritur obligatio integre confitendi peccata sic remissa. Pro moribundis destitutis sensibus extrema unctio est pretiosissimum sacramentum. Etenim quamvis pie credatur illis etiam posse valide dari absolutionem sacramentalem, si sint saltem attriti, attamen hoc non est omnino certum. Nam contritio et confessio sunt materia proxima sacra­ menti poenitentiae, ut supra n. 326 dictum est. Iam vero materia proxima utpote pars essentialis signi sensibilis sacramentorum debet exterius mani­ festari. Difficulter autem intelligitur, quomodo moribundus sensibus desti­ tutus possit exterius manifestare contritionem et confessionem, ac proinde absolutio illi concessa non est omnino certe efficax. Econtra extrema unctio collata, dummodo aegrotus sit saltem interius vere attritus, est certe efficax. Quae cum ita sint, parochus aliique circumstantes omnino nitantur, ut moribundo sensibus destituto conferatur sacramentum ex­ tremae unctionis. 578 Prop. 2. Gratia sacramentalis extremae unctionis producit a) robur animae; b) abstersionem peccati venialis et reliquiarum peccati; c) ali· quando sanitatem corporalem. a) Robur animae est effectus extremae unctionis. Dicit enim S. lacobus: „et alleviabit eum Dominus". Languor autem animae potissimum ex triplici causa, i. e. ex malis praeteritis, praesentibus, futuris producitur: I. ex diffidentia de peccatis praeteritae vitae; scit enim certo peccator se saepe ac graviter peccasse, sed non ita certo scit Deum condonasse omnia ista peccata ; 2. ex pusillanimitate ob aerumnas praesentes, quae quidem oriuntur tum ex corporis infirmitate, quae aggravat animam, tum ex impugnationibus diabolicis, quae praesertim hominem iamiam mori­ turum invehunt; 3. ex trepidatione propter incertam sortem in aeternitate. — Contra omnes istos languores extrema unctio confert validissimum robur. b) Abstersio peccati venialis et reliquiarum peccati est secundus effectus. Cum extrema unctio sit immediata praeparatio ad coelum, debet amo­ vere ea omnia, quae obstant introitui in coelum. Quae quidem sunt peccata nondum deleta et poenae peccatorum nondum solutae. Ideo extrema unctio ex opere operato delet peccata peccatorumque reliquias, si homo «· Sess. 14, can. 2 dc cxtr. unet. (Dens. n. 927). Art. IV. De subiecto extremae unctionis. 415 est rite dispositus, i. e. si sincere dolet de omnibus et singulis peccatis etiam minimis. Cum autem talis dispositio non semper adsit, aliquando extrema unctio non valet abstergere omnia peccata omnesque eorum reliquias. c) Sanitas corporalis aliquando producitur ab hoc sacramento, si ita est expediens pro salute animae47. Quod quidem sequitur ex verbis S. lacobi: „oratio fidei salvabit in­ firmum". Sane iste effectus non producitur subito, nec etiam si vires corporis iam sunt prorsus exhaustae. Unde etiam ratione sanitatis corporalis recu­ perandae consulendum est, ut extrema unctio infirmo quantocius conferatur, neve differatur usque ad extremum finem vitae. Scholion. De momento, quo extrema unctio producit effectus. Theologi 579 in varias sententias abeunt disputantes de momento, quando extrema unctio effectus suos producat. Sunt enim plures unctiones successivae. De hac quaestione (quae est pure speculativa, cum post decisionem S. Officii supra citatam sit certum, in casu necessitatis sufficere unicam unctionem et unam formam) scribit S. Thomas43: „Quando sunt multae actiones ordinatae ad eundem effectum, ultima est formalis respectu omnium prae­ cedentium et agit in virtute earum; et ideo in ultima actione gratia infun­ ditur, quae effectum sacramento praebet." ARTICULUS IV. De subiecto extremae unctionis. Principium. Subiectum extremae unctionis est omnis homo bapti-t>8Q zatus, doli capax et versans in probabili periculo mortis, idque non aliunde, sed ob infirmitatem vel senium. Ita sequitur ex verbis Codicis iuris canonici c. 940: „Extrema unctio praeberi non potest nisi fideli, qui post adeptum usum rationis ob in­ firmitatem vel senium in periculo mortis versetur." Dicitur 1°: homo baptisatus, quia baptismus est ianua omnium sacramen­ torum. Requiritur autem baptismus fluminis, nec sufficit baptismus flaminis, qui gratiam sanctificantem quidem confert, sed non est sacramentum. Ergo neque pagani neque catechumeni hoc sacramentum recipere possunt; sin autem adultus paganus graviter aegrotus baptizatur, potest statim post bap­ tismum extremam unctionem recipere, quia est capax augmenti gratiae et adhuc indiget roboratione contra tentationes diabolicas. Ita videntur de­ terminavisse S. Congr. de Prop. Fide d. 26 Sept. 1821 et S. Officium d. 10 Maii 1703*40. Neque est contrarius huic doctrinae S. Thomas dicens: „ [Extrema unctio] non datur contra reliquias originalis peccati, nisi secun­ dum quod sunt per actualia peccata quodammodo confortatae. Unde prin­ cipaliter contra actualia peccata datur, quae non sunt in pueris."80 Nam 47 Ita Concilium Trid. 1. c. Scholastici subtiles quidem sed practice inutiles disputationes instituerunt dc accuratis condicionibus, sub quibus aegroti per ex­ tremam unctionem obtineant sanitatem corporalem. Videsis Kern, De extr. unet 1. 3. c- 3. 4" Suppi, q. 30, a. t ad 3. 44 Collect, de Prop. Fide n. 768 et 256. 40 Suppi, q. 32, a. 4 ad a. 4i6 Tract. VIII. De sacramento extremae unctionis. Angelicus Doctor a) non loquitur nisi de pueris incapacibus peccati actualis; b) docet extremam unctionem principaliter esse contra reliquias peccati actualis. In adulto baptizato autem possunt adesse reliquiae peccatorum actualium ante baptismum commissorum, e. gr. si forte eius attritio non se extendit ad omnia peccata. Probabilius autem B. Virgo nec recepit nec fuit capax recipiendi extremam unctionem, quia sine omni peccato et fomite peccati fuit neque indiguit cor­ roboratione contra tentationes diabolicas. Dicitur 2°: doli capax, i. e. capax peccatorum personalium. Nam pueri ante usum rationis, sicut et perpetuo amentes, non possunt sensibus suis pec­ care, ideoque in iis non verificatur forma: „quidquid deliquisti per auditum, visum etc.“ Cum primum autem pueri capaces sint peccati, ungendi sunt versantes in periculoso morbo, quamvis necdum ad primam confessionem accesserint neque septennium expleverint. Amentes, qui habent vel habuerunt lucida intervalla, sunt capaces peccati ac proinde etiam extremae unctionis. Dicitur 3°: versans in probabili periculo mortis, idque non aliunde, sed ob infirmitatem vel senium. Requiritur igitur omnino probabile periculum mortis proveniens ex gravi morbo. Proinde si periculum mortis aliunde atque ex morbo provenit, non potest hoc sacramentum valide administrari; e. gr. militibus proficiscentibus ad pugnam, plectendis mox capite non potest neque licite neque valide extrema unctio conferri. Ratio est, quia S. lacobus ex­ presse dicit: „Infirmatur quis in vobis" (άσθενεΐ), et: „salvabit infirmum" (τόν κοίμνοντα). Ergo quamdiu quis sanus est, aut non graviter aegrotus, est incapax extremae unctionis. Cum provecta senectus ipsa sit morbus, decrepito seni in periculo pro­ babili mortis versanti extrema unctio administranda est, ut patet ex allatis verbis Codicis iur. can. Nota. i. Hoc sacramentum non est conferendum iis, qui impoenitentes in manifesto peccato mortali contumaciter perseverant61. Quodsi haec im­ poenitentia non est omnino certa sed dubia, extrema unctio conferatur sub condicione. Similiter sub condicione ea conferenda est in tribus aliis casibus, scii, quando dubitatur, a) num infirmus usum rationis attigerit, b) num in periculo mortis reipsa versetur, c) num mortuus sit·*. Condicio apposita debet esse: „si es capax“, non autem, „si es dispositus". Nam secus in casu, quo infirmus esset quidem indispositus, sed capax, sacramentum postea (obice remoto) non revivisceret. 2. Ante partum mulieri sanae hoc sacramentum administrari nequit, sicut nec etiam viaticum. Sin autem durante partu periculum vitae oritur, licet utrumque sacramentum conferre, quia revera tunc etiam morbus adest. 3. Non requiritur, ut periculum mortis sit prorsus imminens et certum. Immo consulitur, ne extrema unctio differatur usque ad extremum finem vitae, quia tunc effectus sanitatis recuperandae semper frustratur. 4. Cum extrema unctio sit sacramentum vivorum, aegrotus debet prae­ mittere confessionem, si sit in statu peccati mortalis. Quodsi confessio est impossibilis, praemitti oportet: a) actus doloris supernaturalis ex parte aegroti, et b) absolutio sacramentalis saltem condicionata. 581 Obligatio suscipiendi extremam unctionem non censetur gravis, praeciso scandalo vel contemptu. Ratio est, a) quia nullum certum 61 Cod. iur. can. c. 942. ·» Ib. c. 941. Art. IV. De subiecto extremae unctionis. 417 praeceptum de hac re invenitur neque in S. Scriptura neque in tradi­ tione neque in iure ecclesiastico; b) quia hoc sacramentum ordinarie non est tantae necessitatis ad salutem; ideoque tempore interdicti extrema unctio olim non potuit administrari iis, qui alia sacramenta, e. gr. poenitentiae et eucharistiae, suscipere valebant’3. Cum autem Ecclesia etiam tempore interdicti permittat, ut sacramenta necessaria ad salutem administrentur, inde sequitur extremam unctionem non esse omnino necessariam·*. Per se patet illum, qui cum gravi scandalo (e. gr. episcopus, sacerdos) recusat susceptionem extremae unctionis, vel qui contemnit hoc sacramentum, graviter peccare. Licet autem ordinarie non adsit nisi levis obligatio suscipiendi ex­ tremam unctionem, tamen fideles strenue adhortandi sunt, ne se privent tam optimo auxilio in periculo mortis. Quare statuit Codex iur. can. c. 944: „Quamvis hoc sacramentum per se non sit de necessitate medii ad salutem, nemini tamen licet illud negligere; et omni studio et dili­ gentia curandum, ut infirmi, dum sui plene compotes sunt, illud reci­ piant." Iteratio extremae unctionis non potest fieri (valide et licite) ” in 582 eadem infirmitate et in eodem mortis periculo, quia efficacia huius sacramenti tamdiu durat, quamdiu remanet idem mortis periculum, pro quo fuit collatum. Quae quidem iteratio prohibita remanet etiam tunc, quando hoc sacramentum (valide collatum) sacrilege susceptum fuit. Tale enim sacramentum sacrilegum postea reviviscit, obice sublato per poenitentiam. De hac re definivit Concilium Tridentinum··: „Quodsi infirmi post susceptam hanc unctionem convaluerint, iterum huius sacramenti subsidio iuvari poterunt, cum in aliud simile vitae discrimen inciderint"; et Cod. iur. can. c. 940, § 2 statuit: „In eadem infirmitate hoc sacramentum iterari non potest, nisi infirmus post susceptam unctionem convaluerit et in aliud vitae discrimen inciderit." Regula generalis est haec: Quoties abit peri­ culum imminens mortis et novum succedit etiam durante eodem morbo diuturno, toties hoc sacramentum iterari licet*57. In praxi haud raro est difficile, immo impossibile decernere, utrum idem mortis periculum per­ manserit necne. Si infirmus per aliquod tempus, e. gr. per mensem aut etiam per hebdomadam, notabiliter melius se habuit, et tunc iterum incidit in mortis periculum vel „aliud vitae discrimen", licet extremam unctionem iterare; sin autem mutatio in melius est valde dubia, idem mortis periculum censetur perdurare. 53 Cf. c. n, X 5, 38. Iuxta vigentem disciplinam licitum est tempore interdicti administrare morientibus sacramenta et sacramentalia (Cod. iur. can. c. 2270, § 1). 5* Cf. 5. Thom., Suppi, q. 29, a. 2 ad 1; S. Alf>h., Theol. mor. 1. 6, n. 733. 53 Pauci theologi (e. gr. Kern, De extr. unet. 1. 5, prop. XIII) docent, extr. unctionem valide conferri in eadem infirmitate et in eodem periculo mortis. 55 Sess. 14, c. 3 de extr. unet. (Dent. n. 910). 57 Cf. 5. Thom., Suppi, q. 33, a. 2. B. Albertus (IV, d. 23, a. 21) aliique veteres scholastici putaverunt non nisi semel quotannis posse reiterari extremam unctio­ nem in eadem infirmitate. PnOmmrii, Mnn Tlieol. mor. Ill 27 4i8 Tract. VIII. De sacramento extremae unctionis. ARTICULUS V. De ministro extremae unctionis. 683 Principium. Valide administrat hoc sacramentum solus sacerdos, licite autem solus pastor animarum eiusve vicesgerens aut delegatus. 1. Solum sacerdotem esse ministrum validae extremae unctionis patet: a) Ex verbis S. lacobi dicentis: „Inducat presbyteros Ecclesiae." Porro nomine presbyteri hic intelliguntur sacerdotes et non seniores laici; nam in Novo Testamento presbyteri Ecclesiae semper intelliguntur sacerdotes®8. b) Ex definitionibus Concilii Florentini et Tridentini60 : „S. q. d. presbyteros Ecclesiae, quos beatus lacobus adducendos esse ad infirmum inungendum hortatur, non esse sacerdotes ab episcopo ordinatos, sed aetate seniores in quavis communitate, ob idque proprium extremae unctionis ministrum non esse solum sacerdotem, A. S.“ c) Ex ipsa natura huius sacramenti, quod est quasi complementum poenitentiae. Ergo idem debet esse minister poeni­ tentiae et extremae unctionis. — Solus igitur sacerdos valide administrare potest hoc sacramentum et in nullo casu diaconus aut laicus80. Cum autem administratio huius sacramenti sit exercitium ordinis et non iurisdictionis, quilibet sacerdos (licet sit excommunicatus, suspensus, interdictus) valide confert extremam unctionem, sicuti etiam valide conficit eucharistiam. Unum sacerdotem sufficere ad administrandam extremam unctionem, con­ stans est doctrina Ecclesiae81. Neque obstant verba S. lacobi „inducat pres­ byteros"·, nam in S. Scriptura saepe adhibetur pluralis pro singulari82*. Anti­ quitus autem etiam in Ecclesia latina adhibiti sunt plures sacerdotes in ad­ ministranda extrema unctione 8S*. In Ecclesia graeca adhuc nostris temporibus hoc sacramentum conferri solet a septem aut saltem a tribus sacerdotibus8*. Si plures sacerdotes hoc sacramentum administrant taliter, ut alii faciant unctiones et alii pronuntient formam, sacramentum videtur esse invalidum, quia requiritur, ut idem minister applicet materiam et pronuntiet formam; sin autem unus faciat unam unctionem cum sua forma, alius aliam cum sua forma88, vel si plures insimul faciant unctiones et pronuntient formas, tunc sacramentum est validum. 2. Solus pastor animarum vel eius delegatus ordinarie potest licite hoc sacramentum administrare. Ita ex iure positivo ecclesiastico88. Tamquam pastor animarum habetur quilibet, qui exercet iurisdictionem ordinariam in subditos. Unde superiores in religione clericali censentur pastores animarum valentes extremam unctionem legitime administrare omnibus suis subditis (nempe professis, novitiis, familiaribus et continue commensalibus) 87. Cete­ rum regula generalis est: Quicumque sacerdos licite administrat viaticum, 88 Cf. Act. 14, 12; 15, 2; i Tim. 5, 17; i Petri 5, 4. Cf. etiam Billuart, De extr. unet. a. 5. 88 Sess. 14, can. 4 de extr. unet. (Dene. n. 929). 88 Difficultates orientes ex quibusdam textibus Innocentii I et Venerabilis Bedae videsis solutas apud Billuart 1. c. 81 Cf. c. 14, X 5, 40, et Bened. XIV, Const. „Etsi pastoralis" d. 26 Maii 1742. 82 Cf. Matth. 27, 44 latrones, pro uno ex latronibus. 88 Cf. Summa c. gent. 1. 4, c. 73; Sacramentar. S. Gregorii apud Marlène, De antiq. Eccl. rit. 1. r, c. 7, a. 3. °’ Papp-Scilagyi, Enchîr. iur. eccl. orient, p. 2, § 81. 88 Cf. Suppi, q. 20, a. 2 ad 3. 88 c. 1,1.5, tit. 7 in Clem. Cod. iur. can. c. 938, § 1. 87 Cod. iur. can. c. 514, § I. Cf. quae supra n. 219 dicta sunt de administratione viatici, et nostrum Man. iur. can. q. 243. Tract. IX. Caput I. De natura sacramenti ordinis. Art. I. 419 licite quoque administrat extremam unctionem. — In casu necessitatis, e. gr. quando parochus abest vel impeditus est vel iniuste non vult administrare hoc sacramentum, vel de licentia saltem rationabiliter praesumpta parochi vel Ordinarii loci quilibet sacerdos valide et licite administrat extremam unctionem, cum ius paroeciale cedere debeat saluti animarum88. Obligatio ministrandi extremam unctionem graviter incumbit omnibus pastoribus animarum quoties subditi fideles rite dispositi hoc sacramentum rationabiliter petunt. Ratio est, quia pastores tenentur ex iustitia vi officii sui praestare ovibus suis ea, quae sunt necessaria et quidem non solum necessaria necessitate medii, sed etiam necessaria necessitate praecepti. Hinc e. gr. parochus, qui recusaret per se vel per alium sacerdotem mini­ strare extremam unctionem subdito suo, qui valde indiget hoc sacramento, peccaret graviter. Cf. quae supra n. 72 sq. dicta sunt de obligatione dandi sacramenta. Alii sacerdotes tenentur ex caritate administrare hoc sacra­ mentum moribundo, qui alia sacramenta breviter ante non recepit. Rubricae in Rituali praescriptae observandae sunt in administra-584 tione huius sacramenti. Sub quanam autem culpa singulae rubricae obligent, non ita certo constat. Sic e. gr. extra casum necessitatis omnem vestem sacram omittere censetur peccatum grave; item grave est omittere orationes ante et post unctiones a sacerdote recitandas; omit­ tere autem lumen vel ministrum servientem putatur levis culpa; psalmi poenitentiales et litaniae non ex stricto praecepto, sed de consilio recitantur “9, ut iam supra n. 574 dictum est. TRACTATUS IX. De sacramento ordinis. Litteratura. Praeter auctores supra citatos, qui tractant de omnibus sacra­ mentis, consuli possunt Gasparri, De sacra ordinatione, 2 vol., Parisiis 1883; Many, De sacra ordinatione, Parisiis 1904; Wernz, Ius Decretal. II, Romae 1906; Card, van Rossum, De essentia sacramenti ordinis disquisitio historico-theologica, Friburgi Brisgoviae 1914. Praenotamen. Cum tractatus de sacramento ordinis secundum maiorem partem pertineat vel ad Dogmaticam vel ad Ius ecclesiasticum, brevissime tantum hic loquimur: 1. de natura huius sacramenti; 2. de eius ministro; 3. de eius subiecto. CAPUT I. De natura sacramenti ordinis. Dividimus istud caput in tres articulos: 1. de notione et distinctione ordinis; 2. de effectibus ordinis; 3. de materia et forma ordinis. ARTICULUS I. De notione et distinctione ordinis. Notio. In sensu generali definitur a S. Thoma1 praeeunte Magistro 585 Sententiarum: Ordo est signaculum quoddam Ecclesiae, quo spiri«" Co 66 67 611 Suppi, q. 47, a. 1. Cf. S. Pota in causa Mohiloviensi d. 18 Apr. 1916 (Acta Ap. Sed. VIII 422). Cf. Boeckenhoff, Dissert, de individuitate matrim., Berolini 1901. Cf. infra n. 65t. 66 Cf. Cat. Rom. P. 1, c. 8, q. 4. De matrim. diss. 1, a. 1. Caput I. De matrimonii natura et divisione. Art. III. 451 sistit matrimonium absque isto iure, ut in iis, qui mutuo consensu se obligant ad servandam continentiam, nisi forte intelligas de iure radi­ cal!, quod nihil est aliud quam nexus seu coniunctio formalis et pas­ siva. ... Dixi: in vinculo formali, quia non sumitur vinculum causaliter pro re, quae vinculat; sic enim est contractus, sed pro modo et nexu formali seu coniunctione passiva ex vinculo causali resultante, quam S. Thomas q. 44, a. 1 reponit in relatione coniunctorum.“ Scholion. De necessitate et honestate matrimonii non est cur loquamur. 637 Nam ex dictis manifeste sequitur, ut matrimonium sit necessarium pro genere humano et sit quid honestum in se. Deus enim in paradiso mandavit homini­ bus: ,,Crescite et multiplicamini.'"10 Porro propagatio conveniens generis humani est impossibilis sine legitimo matrimonio. Nam non solum requiritur physica generatio prolis, quae sane haberi potest sine matrimonio, verum etiam corporalis et spiritualis educatio prolis natae. Quae quidem educatio est moraliter impossibilis, nisi pater et mater sint legitimo matrimonio iuncti atque unitis viribus salutem prolis procurent. Praeterea vita vere familiaris et mutuus amor hominum sine matrimoniis pereunt. Unde pessimus est error quorundam Socialistarum et Mormonum, qui volunt omnia matrimonia abolere et amorem sic dictum liberum seu promiscuum proclamare. — Licet autem matrimonium sit quid honestum et necessarium pro toto genere humano, inde tamen non sequitur, ut quilibet homo capax debeat matrimonium con­ trahere. Propagatio enim generis humani tam sufficienter iam habetur, ut ex coelibatu quorundam paucorum hominum nedum ullum damnum, sed potius maxima utilitas oriatur. Per accidens tamen etiam alicui determinato homini potest incumbere obligatio ineundi matrimonii, e. gr. ad reparandum damnum illatum, ad · implendam promissionem factam etc. De utilitate et praestantia virginitatis hic non vacat loqui71. ARTICULUS III. De divisione matrimonii. Praenotamen. Matrimonium non eodem modo a diversis auctoribus dividitur, immo nec eadem divisio semper in eodem sensu accipitur. Quamobrem confusiones et disputationes facile oriuntur, sicut revera iam accidit circa notionem matrimonii legitimi et rati73. Cum autem non sit habenda lis de verbis, sequentes divisiones matrimonii explicamus, sinentes plenam libertatem omni, qui mavult alias divisiones et explicationes adducere. Dividimus igitur matrimonium: i. In legitimum, ratum, consummatum. 638 Matrimonium legitimum est contractus matrimonialis valide initus a duabus personis non-baptizatis™. Cum istae personae non teneantur legibus pure ecclesiasticis (quia non sunt membra Ecclesiae), teneantur autem legi70 Gen. I, 28. 71 Cf. S. theol. 2, 2, q. 152, a. 2 et 4, et supra II, n. 659. 73 Cf. Freisen, Gesch. d. kan. Eherechtes § 10. ” Cod. iur. can. c. 1015, § 3. Olim legitimum vocabatur matrimonium etiam Christianorum, si omnes formae legales observatae erant (cf. c. 17, C. 28, q. 1 et Bened. XIV, De syn. diocc. 1. 8, c. 12, n. 5 in fine). — Cum matrimonium validum inter baptizatum et non-baptizatum probabilius carent charactere sacramentali (cf. infra n. 649), videtur etiam tale matrimonium esse legitimum, sed non ratum. 29· 452 Tract. X. De matrimonio bus iustis civilibus et lege naturali, hinc matrimonium legitimum potest etiam definiri: matrimonium non-baptizatorum, cui non obstat impedimentum dirimens sive iuris naturalis sive iuris civilis; vel adhuc brevius: omne validum matrimonium, quod non est sacramentum7*. Hinc sequitur, ut matrimonium sic dictum civile Christianorum non sit matrimonium legi­ timum, quia aut est validum (e.gr. matrimonia Protestantium), et tunc non tantum est legitimum sed etiam ratum, et verum sacramentum, aut est invali­ dum (propter aliquod impedimentum), et tunc est concubinatus, saltem materialis. Matrimonium ratum est contractus matrimonialis valide initus a Christia­ nis, cui tamen copula carnalis maritalis nondum supervenit. Tale matri­ monium vocatur ratum, quia est a Christo et Ecclesia ratificatum sacramento; in matrimonio enim Christiano contractus a sacramento non potest separari 75, a. 1). Tract. X. De matrimonio. 458 cendum est, huius sacramenti gratia effici, ut vir et uxor, mutuae caritatis vinculo coniuncti, alter in alterius benevolentia conquiescat, alienosque et illicitos amores et concubitus non quaerat, sed in omnibus sit honorabile connubium et torus immaculatus.'* €44 Obiectio. Sacramentum non minuit sed auget gratiam et perfectionem. Atqui matrimonium minuit gratiam et perfectionem, cum destruat statum virginitatis, qui praevalet matrimonio, ut definitum est in Concilio Tridentino112. Ergo matrimonium non est sacramentum. Respondetur: Absque omni dubio sacramenta Novae Legis non minuunt gratiam, sed illam aut dant aut augent actualiter et modo transeunte; sed inde minime sequitur, ut ille, qui aliquod sacramentum digne recepit, sit per totam vitam in perfectiore statu quam alius, qui hoc idem sacramentum non recepit. Sic sacramentum matrimonii rite susceptum auget gratiam, sed minime inde sequitur, quod constituit etiam altiorem statum. Plane enim differt status a perfectione personali. Sic e. gr. religiosi et episcopi sunt in statu perfectionis, sed inde nondum licet concludere illos habere semper maiorem gratiam quam quemlibet laicum. Ideo status matrimonii est imperfectior quam status virginitatis, sed sacramentum matrimonii causât gratiam ex opere operato, quod non facit status virginitatis. Econtra ille, qui ex motivo virtutis servat virginitatem, facit opus valde bonum et meretur magnam mercedem. Ex charactere sacramentali matrimonii sequuntur complura corol­ laria magni momenti: 645 Corollarium i. Sacramentum matrimonii est institutum a Christo Domino. Supra in tractatu de sacramentis in genere probatum est omnia sacra­ menta esse instituta ab ipso Christo. Si autem quaeritur, quandonam Christus instituerit hoc sacramentum matrimonii, tres sententiae solent afferri: 1. Christus elevavit contractum matrimonialem ad dignitatem sacramenti, quando nuptias in Cana Galilaeae celebratas et sua praesentia et insigni miraculo honestavit. Haec sententia est communior, cui videntur favere etiam S. Cyrillus Alex.11*, S. EpiphaniusI14, S. Augustinus115. 2. Christus instituit matrimonium, quando abrogavit legem repudii et matrimonium ad pristinam indissolubilitaiem revocavit dicens: „Quod ergo Deus coniunxit, homo non separet."115 3. Christus instituit sacramentum matrimonii post resurrectionem, quando cum apostolis varia loquebatur de regno Dei. Nihil certi dici potest de hac quaestione, quae ceterum est minoris mo­ menti, cum etiam de quibusdam aliis sacramentis nesciatur tempus, quo Christus ea instituerit, e. gr. de confirmatione, de extrema unctione. Hoc tamen videtur esse certum, sacramentum matrimonii non esse institutum in paradiso, ut docuerunt quidam theologi, e. gr. Catharinus, Maldonatus, quia in Vetere Testamento non exsistebat sacramentum producens aut augens gratiam sanctificantem ex opere operato. Concedi autem potest 115 115 115 115 Sess. 24, can. 10 de matrim. (Dens. n. 981). In Ioan. 2, 1—4 (Migne, Patr. graec. 73, 223). Haer. 67 (Migne 1. c. 42, 179). In loan. tr. 9, n. 2 (Migne, Patr. lat. 35, 1459)· “· Mattii. 19, 6. Caput Π. De matrimonio, ut est sacramentum. Art. I. 4-g matrimonium in paradiso institutum a Deo fuisse aliquid sacrum et con­ ciliasse coniugibus gratiam status117. Corollarium 2. Ad Ecclesiam solam pertinet iudicare et determinare 646 de omnibus, quae essentiam matrimonii Christiani attingunt118. Oppositum falso docuerunt Novatores saec. XVI, quibus accedunt Marcus Antonius de Dominis, Launoy, Regalistae, lansenistae, qui inter­ fuerunt Synodo Pistoriensi (a. 1787), et inter catholicos Carrière119, qui tamquam opinionem probabilem et in praxi tutam docuit potestatem statuendi impedimenta dirimentia matrimonii Christiani non Ecclesiae soli, sed etiam principibus laicis convenire 12°. Contra hos omnes probatur thesis in hoc corollario enuntiata: i. ex Concilio Tridentino. „S. q. d. causas matrimoniales non spectare ad iudices ecclesiasticos, A. S.“ 121 Hunc canonem autem esse intelligendum ita, ut ad solam Ecclesiam pertineat iudicare de rebus ad essentiam matri­ monii pertinentibus, patet ex compluribus propositionibus damnatis 122*. Quare Pius VI in epistula ad episcopum Motulensem (d. 16 Sept. 1788) canonem citatum Concilii Tridentini declarans scribit: „Dogma est fidei, ut matri­ monium post Christi adventum evaserit unum ex septem sacramentis Legis evangelicae.... Hinc fit, ut ad solam Ecclesiam, cui tota de sacramentis est cura concredita, ius omne ac potestas pertineat suam assignandi formam ac proinde de matrimoniorum validitate aut invaliditate sententiam ferre.“ Similia habet Leo XIII122: „Deinde consideranda sacramenti dignitas est, cuius accessione matrimonia Christianorum evasere longe nobilissima. De sacramentis autem statuere et praecipere ita ex voluntate Christi sola potest et debet Ecclesia, ut absonum sit plane potestatis eius vel minimam partem ad gubernatores rei civilis velle esse translatam.11 Probat autem idem Ponti­ fex 124 hanc Ecclesiae potestatem semper viguisse: „ [Ecclesia] potestatem in coniugia Christianorum omni cum tempore tum loco exercuit atque ita exercuit, ut illam propriam eius esse appareat, nec hominum concessu quae­ sitam, sed auctoris sui voluntate divinitus adeptam.... Nemo ignorat, quam multa de impedimentis ligaminis, voti, disparitatis cultus, consanguinitatis, criminis, publicae honestatis in Conciliis Illiberitano, Arelatensi, Chalcedonensi, Milevitano II aliisque fuerint ab Ecclesiae praesulibus constituta, quae a decretis iure imperatorio sancitis longe saepe distarent. Quin tantum abfuit, ut viri principes sibi adsciscerent in matrimonia Christiana potestatem, ut potius eam quanta est penes Ecclesiam esse agnoscerent et declararent. Revera Honorius, Theodosius iunior, lustinianus125 fateri non dubitarunt, in iis rebus, quae nuptias attingunt, non amplius quam custodibus et de­ fensoribus sacrorum canonum sibi licere. Et de connubiorum impedimentis, 117 Sententia Catharini et Maldonati vix sustineri potest salva fide, cum Pius IX (Ep. ad reg. Sardin. d. 19 Sept. 1852) scribat: „Dogma fidei est matrimonium a lesu Christo Domino Nostro ad dignitatem sacramenti esse elevatum." 1,8 Cod. iur. can. c. i960. 118 De matrim. I 596. 120 Carrière postea (a. 1857) hanc suam opinionem retractavit (cf. Feije, De imped, et dispens. matrim. n. 56). 121 Sess. 24, can. 12 de matrim. (Dene. n. 982). 123 Prop. 59 et 60 Syn. Pistor. (Dens. n. 1559 sq.); Prop. 68—71 et 74 Syllabi Pii IX (Dens. n. 1768 sqq. 1774); cf. Cod. iur. can. c. 1960. *” Const. „Arcanum". *’· Ib. *»· Novell. 137. 460 Tract. X. De matrimonio. si quid per edicta sanxerunt, causam docuerunt non inviti, nimirum id sibi sumpsisse ex permissu atque auctoritate." 2. ex ratione. Contractus et sacramentum sunt in matrimonio Christiano res inseparabiles120. Iam vero Ecclesia sola determinare et iudicare debet de sacramentis, minime autem potestas civilis. Ergo Ecclesia sola iudicat de omnibus ad essentiam sacramenti matrimonii pertinentibus. — Hoc argumentum tam evidens est, ut ipsum Calvinum perculerit, qui proinde negavit matrimonium esse sacramentum. Scribit enim: „Ubi enim semel obtinuere Catholici matrimonium esse sacramentum, coniugalium causarum cognitionem ad se contraxerunt, quippe res spiritualis erat profanis iudiciis non attrectanda."137 647 Corollarium 3. Potestas civilis nequit pro matrimoniis Christianis statuere impedimenta dirimentia aut prohibentia129; pariter nequit di­ vortium quoad vinculum matrimoniale pronuntiare, neque permittere, ut christiani, qui divortium fecerunt, ad novas nuptias convolent. Haec omnia non sunt nisi practicae conclusiones deductae ex corollario praecedente. Etenim haec omnia pertinent ad essentiam sacramenti matri­ monii. Porro potestas civilis nihil valet circa ea, quae sacramentum matri­ monii attingunt. — Equidem institutum matrimoniale spectat quoque ad conservationem et bonum societatis civilis, cuius regimen competit gu­ bernio civili, ac proinde gubernium civile habet verum ius recte regendi matrimonium subditorum. Ast cum matrimonium Christianum sit sacra­ mentum, gubernium civile iam nihil valet circa omnia, quae eius charac­ terem sacramentalem attingunt; debet etenim cedere Ecclesiae, cuius ius est altius. Impossibile est enim, ut idem matrimonium Christianum regatur a duabus potestatibus, civili nempe et ecclesiastica, independentibus. Secus accidere posset, ut idem matrimonium esset validum iuxta legem eccle­ siasticam et invalidum iuxta legem civilem. — Ex hac tamen ratiocinatione non licet inferre, potestatem in matrimonium Christianum competere Ec­ clesiae ex benigna concessione potestatis civilis, quod expresse damnatum est a Pio VI12e. Potestas Ecclesiae hac in re unice dependet a voluntate*127 128 120 Cf. supra n. 628. 127 Inst. 1. 4, c. 19, § 37. — Id ipsum agnovit celeberrimus iurista Protestanticus Berolinensis Hinschius scribens: „Einer solchen [staatlichen Ehegesetzgebung] muB die katholische Kirche entgegentreten ; denn aus der von ihr angenommenen Sakramentsnatur ergeben sich ais Konsequenzén die ausschlieBliche Gesetzgebung und Gerichtsbarkeit in Ehesachen, wenigstens soweit es sich nicht um das Vermogensrecht handelt." Holtzendorff, Rechtslexikon, s. v. „Ehe“. 128 Complures veteres auctores, ut Thom. Sanchez, Pirhing, Petrus Soto etc., etiam potestati civili tribuerunt facultatem statuendi impedimenta dirimentia, sed haec opinio hodie inter catholicos antiquata atque derelicta est. 128 Prop. 59 Syn. Pistor.: „Doctrina synodi asserens, ad supremam civilem potestatem dumtaxat originarie spectare, contractui matrimonii apponere impedi­ menta eius generis, quae ipsum nullum reddunt dicunturque dirimentia; ... subiungens, supposito assensu vel coniventia principum, potuisse Ecclesiam iuste con­ stituere impedimenta dirimentia ipsum contractum matrimonii; quasi Ecclesia non semper potuerit ac possit in Christianorum matrimoniis iure proprio impedi­ menta constituere, quae matrimonium non solum impediant, sed et nullum reddant quoad vinculum, quibus christiani obstricti teneantur etiam in terris infidelium, in eisdemque dispensare: canonum 3 4 9 12 sessionis 24 Concilii Tridcntini eversiva, haeretica" (Dene. n. 1559). Caput Π. De matrimonio, ut est sacramentum. Art. I. 461 Christi elevante contractum matrimonialem inter Christianos ad dignita­ tem sacramenti ideoque ex solo iure divino. Quare Ecclesia numquam talem potestatem guberniis civilibus agnovit, sed potius leges ab impera­ toribus de matrimonio latas haud semel expresse reiecit. Sic e. gr. per­ versae sanctiones iuris Romani de adulterio et divortio reiectae fuere13°. S. Gregorius Magnus coniugia consanguineorum a principibus permissa reprobavit131*. Non raro Summi Pontifices contra ipsos imperatores aliasque personas praepotentes defendere ac tueri debebant Ecclesiae ius circa matrimonium. Sic e. gr. Nicolaus I in celeberrima causa divortii Lothariill competentiam soli Ecclesiae vindicavit 133. Non minore constantia Inno­ centius II contra Philippum Augustum regem Galliae iura divina et canonica de matrimonio defendit. Et profecto mirabile est, qua constantia restiterit Pius VII potentissimo Napoleoni I in causa divortii. Sicut potestas civilis non potest ferre impedimenta dirimentia matri­ monii, ita etiam nihil valet circa impedimenta prohibentia matrimonii christiani. Contrarium quidem docuerunt Binder-Scheicher, Schulte, Weber, Silbernagl133, sed eorum sententia admitti nequit, cum etiam impedimenta prohibentia sint causae matrimoniales, quae in matrimonio Christiano non pertinent ad potestatem civilem, ut supra probatum est13t. Nihil tamen obstat, quominus catholici observent statuta civilia lata de matrimonio ineundo, dummodo ne sint in se inhonesta neve ab Ecclesia expresse proscripta, e. gr. ut milites matrimonium nequeant contrahere, nisi servatis certis regulis. Ratio est, quia secus maxima incommoda orirentur. Per se patet potestatem civilem non valere divortium quoad vinculum pronuntiare, neque admittere ad novas nuptias illos, qui illegitime divor­ tium peregerunt. Haec enim omnia nec ipsa Ecclesia valet, si agitur de matrimonio valido Christiano. Ceterum ista omnia certo sunt causae matrimoniales ipsam essentiam sacramenti attingentes, quae proinde ad potestatem civilem nullo modo pertinent. Quomodo autem viri catholici officium iudicis aut advocati obtinentes se gerere debeant, quando agitur de divortio civili pronuntiando aut de novis nuptiis celebrandis ab iis, qui laborant impedimento dirimente, dicetur infra in capite de matrimonio civili n. 893 sq. Corollarium 4. Potestas civilis potest et debet propria auctoritate 648 ferre iusta statuta de effectibus mere temporalibus matrimonii133. Ratio patet, quia „totius societatis humanae in matrimonio fons et origo consistit", ut Leo XIII dicit in Encyclica „Arcanum“. Ergo etiam socie­ tatis civilis plurimum interest, ut omnia recte habeantur in matrimonio. Porro in contractu matrimoniali complura inveniuntur momenta mate­ rialia, e. gr. unio bonorum eorumque administratio, successio, hereditas proli competens etc., quae non directe pertinent ad forum ecclesiasticum. De his omnibus potestas civilis leges iustas ferre debet, quae tunc, si revera 130 Cf. c. 4, C. 32, q. 4. 131 Cf. c. 21, C. 27, q. 2. 133 Cf. c. 4, C. 31, q. 2. 133 Cf. Wernz-Vidal, Ius Can. V, n. 60. 133 Cf. etiam prop. 74 damnat, in Syllabo Pii IX (Dens. n. 1774). ,3β Cod. iur. can. c. 1016 et c. 1961 : „Causae dc effectibus matrimonii mere civi­ libus, si principaliter agantur, pertinent ad civilem magistratum ad normam c. 1016; sed si incidcnter ct accessorie, possunt etiam a iudice ecclesiastico ex propria potestate cognosci ac definiri." 402 Tract. X. De matrimonio. iustae sunt, obligant subditos in conscientia. Officium est etiam potestatis civilis adiuvare Ecclesiam in regimine matrimonii Christiani tuendo. Valde expedit, ut in legibus de matrimonio ferendis sit bona concordia inter Ecclesiam et potestatem civilem; ita quidem ut Ecclesia strenue admoneat fideles ad oboediendum iustis legibus civilibus, et vicissim potestas civilis efficaciter prohibeat subditos a transgressione legum, quas Ecclesia de matrimonio tulit. 649 Corollarium 5. Non est sacramentum Novae Legis matrimonium inter non-baptizatos contractum neque etiam matrimonium inter partem baptizatam et alteram non-baptizatam. Prima pars huius corollarii hodie ab omnibus admittitur, cum sine bap­ tismo, utpote ianua omnium sacramentorum, nullum aliud sacramentum valide suscipi valeat. In latiore tamen sensu quidam veteres theologi, immo et Innocentius III et Honorius III, matrimonium quoque infidelium sacramentum vocant. Ad quod alludens Leo XIII in Encyclica „Arcanum“ dicit: „Etenim cum matrimonium habeat Deum auctorem fueritque vel a principio quaedam Incarnationis Verbi Dei adumbratio, idcirco inest in eo sacrum et religiosum quiddam, non adventicium, sed ingenitum, non ab hominibus acceptum, sed natura insitum. Quocirca Innocentius III et Honorius III decessores nostri non iniuria nec temere affirmare potuerunt apud fideles et infideles exsistere sacramentum coniugii." Altera pars corollarii iam a saeculis controvertitur inter auctores. Baptizatum, qui legitime matrimonium init cum non-baptizato, recipere verum sacramentum docent: Ambrosius Catharinus1388 De sponsnl. et matrim. n. 438. 187 Cf. supra n. 628. 80· Tract. X. De matrimonio. 468 654 Materia remota sacramenti matrimonii sunt contrahentium per­ sonae, seu, ut alii volunt, est ius mutuum in corpora in ordine ad gene­ rationem. Ratio est, quia materia remota cuiusque contractus est res, circa quam stipulatur. lamvero in contractu matrimoniali stipulatur circa dominium mutuum in corpora in ordine ad generationem188. Materia proxima sunt signa vel verba, prout exprimunt traditionem corporum, vel, quod idem est: consensus, quatenus exprimit reciprocam traditionem. Ita sententia longe communior, quam tenent e. gr. Billuart188, Dom. Soto180, Bellarminus181, Suarez182, Christ. Pesch188, De Smet18· aliique. Ratio est, quia in omni sacramento materia proxima vocatur illud, quod applicat materiam remotam et quod per formam super­ venientem prorsus determinatur. Atqui haec traditio corporum est applicatio materiae remotae, scii, iuris mutui in corpora: determinatur autem a forma, quae est acceptatio huius traditionis (ut mox dicetur), ita ut tunc totus contractus matrimonialis sit finitus. Forma est mutua acceptatio huius traditionis exterius manifestata. Ita iterum sententia communis, quam tenent iidem auctores citati. — Optime de hac re scribit Billuart185: „Sacramentum matrimonii nihil est aliud quam contractus civilis elevatus ad esse sacramenti, nulla mutatione facta circa materiam et formam. Ergo ea est materia et forma sacramenti, quae contractus. Subsumo: Atqui in contractibus civilibus, consequenter in matrimoniali, traditio rei seu consensus in traditionem exterius expressus est materia; acceptatio seu consensus in acceptationem exterius expressus est forma. Ergo ... Prob. subsumptum: Illud habet rationem materiae, quod est determinabile; habet autem rationem formae, quod est determinativum.... Atqui in omni contractu civili traditio est determinabilis completurque in ratione per­ fecti contractus per acceptationem, quae se habet ut determinativum. Ergo...“ In aliis quidem sacramentis distinguitur materia a forma, ideoque Concilium Florentinum definivit, sacramenta perfici tribus, scii.: ma­ teria, forma, intentione ministri; ast in sacramento matrimonii haec tria non distinguuntur nisi secundum formalem conceptum. Nam idem consensus maritalis, sub diversa tamen ratione, est simul materia, forma, causa efficiens. Quod quidem provenit inde, quia solum sacramentum matrimonii est a Christo institutum per modum contractus. Porro in contractu haec tria possunt esse unita in eadem persona, sicut si quis se ipsum locat in servitium. In isto enim contractu ipse contrahens est simul: materia, forma, causa efficiens. Scholion. De aliis sententiis. Praeeunte Melchiore Cano quidam do­ cuerunt materiam sacramenti matrimonii esse verba consensum exprimen­ tes “· 199 194 ita Billuart, De matrim. diss. i, a. 7, et S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 880. L. c. 190 4, dist. 25, q. 2, a. 3. 191 *De * 194 matrim. c. 6. De sacr. in gen. disp. 2, sect. r. 199 Praei, dogm. VII 758. L. c. n. 109. 195 L. c. Caput Π. De matrimonio, ut est sacramentum. Art. III. 469 tia, formam vero esse benedictionem sacerdotis, qui etiam est minister huius sacramenti. Haec sententia est falsa, ut probabimus in sequenti articulo, quando de ministro sacramenti matrimonii sermo erit. Non vacat hic loqui de aliis sententiis nunc prorsus obsoletis circa hanc materiam 1"°. ARTICULUS III. De ministro sacramenti matrimonii. Recte scribit Billuart187: «Unanimis fuit antiquorum theologorum 655 sententia, si forte excipias Guilelmum Parisiensem, contrahentes esse ipsos ministros matrimonii, non solum ratione contractus, sed et in ratione sacramenti, donec Melchior Cano lib. 8 de loc. theol. c. 5, in solut. ad 3 novam viam ingressus docuit sacerdotem esse ministrum sacramenti matrimonii; verba: Ego vos coniungo, esse formam; ma­ teriam: consensum mutuum contrahentium." Melchiorem Cano non pauci nec ignobiles theologi sunt secuti: Estius, Sylvius, Juénin, Tournely aliique, quorum sententiam valde probabilem vocat Benedic­ tus XIV188, ut auctor privatus. Verum cum scholarum principibus, Magistro Sententiarum, Doctore Angelico, Scoto cumque antiquiore et nunc communissima et certa sententia sit thesis: Ministri sacramenti matrimonii sunt ipsi contrahentes. Prob. i. ex auctoritate S. Thomae. Angelicus Doctor1” dicit: «Verba, quibus exprimitur consensus matrimonialis, sunt forma huius sacramenti; non autem benedictio sacerdotis, quae est quoddam sacramentale." In alio loco 200 dicit: «Sicut in aliis sacramentis quaedam sunt de essentia sacra­ menti, quibus omissis non est sacramentum; quaedam autem ad sollemnitatem sacramenti pertinent, quibus omissis verum nihilominus perficitur sacramen­ tum, quamvis peccet qui omittit: ita etiam consensus expressus per verba de praesenti inter personas legitimas ad contrahendum matrimonium facit, quia haec duo sunt de essentia sacramenti. Alia autem omnia sunt de sol­ lemnitate sacramenti, quia ad hoc adhibentur, ut matrimonium convenientius fiat. Unde si omittantur, verum est matrimonium, quamvis peccent sic con­ trahentes, nisi per aliquam legitimam causam excusentur." — Quod quidem argumentum videtur esse valde clarum, si advertatur temporibus S. Thomae nondum exstitisse impedimentum clandestinitatis. Prob. 2. rationibus theologicis, a) Causa instrumentalis efficiens sacra­ menti est idem ac minister sacramenti. Iam vero causa instrumentalis ef­ ficiens sacramenti matrimonii non est sacerdos, sed sunt ipsi contrahentes, cum Concilium Florentinum definiverit: «Causa efficiens matrimonii regula­ riter est mutuus consensus per verba de praesenti expressus." Ergo ipsi con­ trahentes exprimentes mutuum consensum sunt ministri sacramenti matrimonii. b) Matrimonia Christianorum aliquando possunt valide et licite contrahi absque omni interventu sacerdotis. Ita fuit ante Concilium Tridentinum pro matrimoniis clandestinis; ita est post novum Codicem iuris canonici in casu necessitatis. Atqui omne matrimonium validum Christianorum est verum »»" Videsis Chr. Pesch, Praei, dogm. VII, n. 754 sqq. De mntrim. dise, t, a. 6. *“· De syn. dioec. 1. 8, c. 12, n. 4. >” Suppi, q. 43, a. : ad 1. ao,> Suppi, q. 45, a. 5. 470 Tract. X. De matrimonio. sacramentum, uti declaraverunt Pius IX et Leo XIII *01. Ergo luce clarius est sacerdotem non esse ministrum sacramenti matrimonii, et nihil relinquitur, nisi ut ipsi contrahentes sint ministri huius sacramenti. Hae duae rationes sufficiant; qui plura cupit, adeat Billuart 202, qui multis probat nostram thesim et optime solvit obiectiones contra illam prolatas. Non est cur notemus, in celebratione matrimonii mediante pro­ curatore non procuratorem sed mandantem esse ministrum sacramenti matrimonii. Procurator enim nihil est nisi instrumentum mandantis. 656 Sententia Maldonati. Maldonatus et pauci alii 203 docuerunt sacerdotem esse quidem ministrum ordinarium sacramenti matrimonii, in casibus vero extraordinariis Christum hoc munus contulisse contrahentibus; sicuti etiam in casu necessitatis laicus est minister baptismi. Quae quidem sen­ tentia conatur conciliare duas alias sententias oppositas, sed nullum funda­ mentum habet neque in traditione neque in magisterio infallibili Ecclesiae. Scholion. Non est necessarium, ut nupturientes sciant se esse ministros sacramenti matrimonii, quia eo ipso quod intendunt contrahere iuxta in­ stitutionem Dei, prout fit in vera Ecclesia Christi, habent etiam inten­ tionem faciendi id quod facit Ecclesia; et hoc sufficit provalore sacramenti. Immo non solet expedire, ut simplices fideles expresse moneantur, ipsos nupturientes esse ministros sacramenti matrimonii, quia hoc difficulter intelligunt, et haec notitia potius obesse quam prodesse potest reverentiae adhibendae in susceptione sacramenti matrimonii. ARTICULUS IV. De subiecto sacramenti matrimonii. i. Subiectum capax validi sacramenti matrimonii sunt omnes baptizati non laborantes impedimento dirimente. Etiam haeretici, dummodo sint valide baptizari neque ullo impedimento dirimente ligati, valide recipiunt sacramentum matrimonii. Quod quidem valet, etiamsi haeretici nesciunt vel non credunt matrimonium esse sacra­ mentum. Sufficit enim, quod volunt inire verum contractum matrimo­ nialem, quin apponatur aliqua condicio expressa contra essentiam matri­ monii. Huiusmodi condicio esset e. gr. liceitas divortii expresse stipulati. Tunc sane matrimonium esset illicitum et invalidum. -— Supra n. 649 pro­ batum est, sacramentum matrimonii non suscipi a nupturientibus, quorum ambo aut alteruter non est baptizatus. Omnes autem infideles non-baptizati possunt validum contractum matrimonialem (matrimonium legitimum) inire, dummodo ne ligentur impedimentis dirimentibus iuris naturalis, divini positivi aut iuris civilis 20‘. 658 2. Ad digne et fructuose suscipiendum hoc magnum sacramentum matrimonii requiritur insuper, ut a) nupturientes sint immunes ab omni impedimento impediente atque b) in statu gratiae sanctificantis versentur. Ratio est, quia a) etiam impedimenta impedientia inducunt gravem obligationem in conscientia, et quia b) sacramentum matrimonii est sacra-*204 657 201 Cf. supra n. 628. 202 De matrim. diss. 1, a. 6. 21,3 Cf. Hurter, Theol. dogm. III, n. 596. 204 Cf. supra n. 650. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. I. 471 mentum vivorum. Si quis sacramentum matrimonii suscipit in statu peccati mortalis, peccat graviter neque recipit gratias sacramentales matrimonio proprias. Probabilius tamen istae gratiae sacramentales postea reviviscent, quando obex status peccati mortalis ablatus fuerit *305*. Lege communi non est stricte mandatum, ut nupturientes sacramenta poenitentiae et eucharistiae recipiant ante matrimonium 305. Attamen Con­ cilium Tridentinum 307, Rituale Romanum 308*, Codex iur. can.300 vehementer admonent sponsos, ut, antequam contrahant, sua peccata diligenter confitean­ tur et ad ss. eucharistiam pie accedant. Iure dioecesano vel consuetudine universali non raro receptio praevia poenitentiae et eucharistiae a sponsis omnino requiritur. Unde parochus in istis locis potest exigere testimonium confessionis peractae. Cum tamen hodie ubique terrarum matrimonia mixta sint invalida, nisi contrahantur coram parocho, hinc, si forte aliquis catho­ licus renuit confessionem, parochus prius (si convenienter potest) consulat episcopum, quid factu opus sit. Quodsi haec consultatio est impossibilis, semper fere melius est, ut parochus assistat matrimonio huiusce perversi hominis ad evitandum maius malum concubinatus. — Notatu digna est hac in re Instructio S. Officii data d. 3 Iulii 1878 ad Ordinarios Brasiliae: „Nullo modo tolerari potest, ... ut matrimonia, quae a Massonibus contrahuntur, cum omni sollemnitate ritus catholici celebrentur. Quando vero parochus nullo modo potest huiusmodi matrimonium impedire, res deferenda est ad Ordinarium, qui ... permittere poterit, ut parochus matrimonio passive inter­ sit, i. e. absque benedictione alioque ritu ecclesiastico, tamquam testis autorizabilis, dummodo cautum omnino sit catholicae educationi universae prolis.“ 310 Ad quaestionem, num liceat matrimonium inire cum publico aut occulto peccatore, respondendum videtur, hoc non licere nisi ob gravissimas ra­ tiones, cum ex huiusmodi matrimonio maxima soleant damna evenire cum pro parte catholica et prole nascitura, tum pro societate Christiana. Quo­ modo parochus possit assistere tali matrimonio, dicetur infra n. 789. CAPUT III. De matrimonii proprietatibus. Quoniam de essentia matrimonii egimus, nunc logicus ordo postulat ut de eius proprietatibus tractemus. Duae autem sunt matrimonii pro­ prietates essentiales: unitas et indissolubilitas seu firmitas. Primo trac­ tamus de unitate, et deinde de indissolubilitate seu firmitate matrimonii. ARTICULUS I. De unitate matrimonii. Unitas matrimonii seu monogamia est vinculum matrimoniale inter 653 unum virum et unam feminam. Idcirco in definitione matrimonii supra 305 Cf. supra n. 42. 305 Cf. De Smet 1. c. n. 192. 307 Sess. 24, c. 1 de reform, matrim. 305 Tit. 7, c. I, n. 14. 300 c. 1033. 3,0 Collect, de Prop. Fide n. 1495; cf. etiam S. Offic. d. 11 lan. 1899. Episcopus potest quidem permittere hanc passivam assistentium, sed potest etiam illam ex iustis causis recusare; cf. S.Offic. d. 30 lan. 1867; debet eam recusare in matri­ moniis mixtis illicitis. 472 Tract. X. De matrimonio. diximus in singulari et non plurali: viri et mulieris maritalis coniunctio. — Unitati matrimonii opponitur simultanea polygamia et polyan­ dria; minime autem obstant secundae nuptiae post mortem alterutrius coniugis. Polyandria simultanea, quae est maritalis coniunctio unius mulieris cum duobus vel pluribus viris, rarissime apud gentes exsistit211 atque non tantum est contra praeceptum S. Scripturae: „Erunt duo in carne una", sed etiam directe contra legem naturalem. Finis enim primarius matrimonii est generatio et educatio prolis. Porro experientia comprobat mulierem, quae habitualiter pluribus viris commiscetur, esse infecundam, ut patet in meretricibus. Sed etiam si forte proles gene­ raretur, educatio esset fere impossibilis, cum nullus esset certus pater, ac proinde corporalis et spiritualis cura prolis esset perdifficilis212213 . 660 Polygamia simultanea (polygynia), quae est maritalis coniunctio unius viri cum duabus218 vel pluribus mulieribus, viguit ante Christum non solum apud gentes, sed etiam apud Israelitas. Nostris temporibus adhuc viget apud paganos, praesertim vero Mahometanos214* . Polygamia simultanea contraria quidem est primaevae institutioni matrimonii in paradiso, permittebatur autem patriarchis in Vetere Testamento216. Polygamiam non fuisse primaevam matrimonii formam, est sententia certa. Nam Adam exclamavit, postquam Eva tradita illi fuit in uxorem: „Erunt duo in carne una." Quem textum exponens Innocentius III dicit: „Non dixit tres vel plures, sed duo; nec dixit ad­ haerebit uxoribus, sed uxori.“216 Etiam ex verbis Christi: „Ab initio autem non fuit sic"21’, clare eruitur polygamiam non fuisse primaevam formam matrimonii. Lamech videtur fuisse primus, qui habuit duas uxores218. Sunt qui doceant polygamiam numquam fuisse licitam ac proinde uxores patriarcharum fuisse vocatas concubinas; nihilominus patriarchas non pec­ casse formaliter habendo plures uxores, quia fuerint in bona fide. Quae quidem explicatio non placet nec est sufficienter probata. Etenim absurdum esse videtur, homines sanctissimos ut Abraham, lacob etc., qui habuerunt revelationes divinas miraculosas, erravisse in re tam magni momenti. In­ super David, dum vehementer vituperatur et punitur propter adulterium cum Bethsabe patratum, numquam reprehenditur propter alias uxores pro­ prias, quas habuit. Liceitatem polygamiae videtur supponere liber Deutero­ nomii c. 2i v. 15 16 statuens: „Si habuerit homo uxores duas, unam dilectam «1 Westermark (History of human marriage c. 20—22) complura quidem exempla affert polyandriae apud gentes prorsus depravatas, sed nihilominus suspi­ cari licet ex eius narratione, non esse polyandriam simultaneam. 212 Cf. Suppi, q. 65, a. 1 ad 7. 213 Talis polygamia vocatur proprie bigamia simultanea. 213 Notum est apud omnes, Lutherum assensum praebuisse, ut Philippus Hassiae Landgravius, vivente prima legitima uxore, aliam duceret, scii. Margaritam von der Sale. 213 Cf. Suppi, q. 65, a. a. 2,0 c. 8, X 4, 19. 212 Matth. 19, 5»qq. et Mare. 10, aeqq. ·*· Gen. 4, 19. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. I. 473 et alteram odiosam, genuerintque ex eo liberos, et fuerit filius odiosae primo­ genitus, volueritque substantiam inter filios suos dividere: non poterit filium dilectae facere primogenitum et praeferre filio odiosae." — Idem confirmatur ex lege leviratus qua uxor fratris defuncti (sine liberis) debuit assumi in matrimonium a fratre superstite (licet iste fuerit iam coniugatus). Quodsi autem mulieres maritaliter coniunctae cum uno viro in S. Scriptura vocantur concubinae, inde nondum licet concludere eas non fuisse legitimas uxores, quia saepe in S. Scriptura nomine concubinae significatur vera et legitima uxor, quae non fuit ducta cum tanta sollemnitate. Sic Agar, Cethura, Bala et Zelpha modo uxores modo concubinae Abraham vocantur in libro Ge­ nesis220. — Ratio autem intrinseca, quare polygamia simultanea potuerit esse licita in Vetere Testamento, consistit in hoc, quod polygamia non ad­ versatur primario fini matrimonii, scii, generationi ei educationi prolis. Etenim unus vir sufficit pluribus feminis fecundandis et prolibus ex iis ortis educandis221. Fatendum tamen est aliquos viros Veteris Testamenti in numero uxorum excessus commisisse, nam difficulter intelligitur, quomodo e. gr. Salomon potuerit habere pluries centenas uxores 222 sine nota in­ temperantiae. Communiter docent auctores, dispensationem ad habendas plures uxores non esse concessam a Deo nisi post diluvium. Nil certi de hac re dici potest. Num eadem dispensatio fuerit concessa non tantum Iudaeis, sed etiam aliis populis, non concordant auctores; sed non videtur adesse sufficiens ratio, cur severior disciplina sit statuenda pro paganis quam pro Iudaeis; vel eo minus, quod pagani utpote carentes lege Mosaica potuerunt difficilius observare unitatem matrimonii quam ludaei22S. Itaque Esther iudaea coniuncta est Assuero iam habenti plures uxores; quam unionem Mardochaeus, pater eius adoptivus et vir timens Deum, non consuluisset nec approbasset, si fuisset graviter illicita. Polygamia simultanea inde a temporibus Novae Legis est illicita et irrita pro omnibus, ita ut neque fidelibus neque infidelibus amplius facultas sit habendi plures uxores. Christus enim reduxit matrimonium ad primaevam unitatem et vocavit adulterum illum, qui etiam dimissa prima uxore aliam duxit224. Ergo a fortiori est adulter ille, qui retenta prima legitima uxore aliam duxit. Ita quoque argumentatur Inno­ centius III in celebri capite „Gaudemus"220 : „Si ergo uxore dimissa duci alia de iure non potest, fortius et ipsa retenta: per quod evidenter apparet pluralitatem in utroque sexu, cum non ad imparia iudicentur, circa matrimonium reprobandam." — Etsi autem in Concilio Tridentino 228 est solummodo definitum: „S. q. d. licere Christianis plures simul habere uxores, et hoc nulla lege divina esse prohibitum, A. S.“; tamen inde minime fas est concludere, infidelibus adhuc esse licitum plures uxores habere; etenim pluralitas uxorum est contra primaevam institu­ tionem matrimonii, ac dispensatio antiquis temporibus concessa revocata210 * 210 521 232 ·’* 2,0 Deut. 25, 5sqq. 220 Cf. S. Thom., Suppi, q. 65, a. 5 ad 2. Cf. ib. a. i ; Billuart, De matrim. diss. 5, a. 1. Cf. 3 Reg. II, 3. 222 Cf. De Smet, De sponsal. et matrim. n. 306. Cf. Matth. 19, 3—9, et Mare. 10, 1—12. c. 8, X 4, 19. 220 Se»». 24, can, 2 dc matrim. (Dene. n. 973). 474 Tract. X. De matrimonio. est expresse a Christo. Unde S. Thomas2” docet: „Habere plures uxores est contra legem naturae, cui etiam infideles sunt adstricti: et ideo non est verum matrimonium infidelis nisi cum illa, cum qua primo contraxit." Immo S. Officium in Instructione ad vicarium apostolicum Gallas d. 20 Mart, i860228 dicit: „Certissimum est polygamiam simultaneam iure evangelico esse omnino illicitam, unde postquam lesus Christus 228 matrimonium reduxit ad pristinam sanctitatem, unitatem et indissolubilitatem, addita pro baptizatis sacramenti dignitate, nec fideli­ bus nec ludaeis nec ulli mortalium licuit plures sibi copulare uxores. Consequentur sic divinitus restituta monogamia non nisi unam uni legitimo validoque coniugio devinciri posse, inconcussum fidei dogma habetur." — Si autem aliqui imperatores feruntur habuisse plures uxores, ut e. gr. Constantius, Valentinianus. Lotharius, recte respondet Billuart*230231 : ,,ex inique factis nullum ius statui. Constantius fuit Arianus; Lotharium cum sua pellice excommunicavit Nicolaus Papal (865). Valentinianus I, ut averteret a se duplicis coniugii dedecus, hanc legem inique tulit." 661 Polygamia successiva (quae ab antiquis auctoribus solet simpliciter vocari bigamia) licita est, ac proinde inter Christianos constituit verum sacramentum. Idem valet de tertiis et ulterioribus nuptiis. Itaque Con­ cilium Florentinum in Decreto pro Armenis dato a. 1441281 declarat, „non solum secundas nuptias, sed tertias et quartas atque ulteriores, si aliquod canonicum impedimentum non obstat, licite contrahi posse". Codex iur. can. c. 1142 statuit: „Licet casta viduitas honorabilior sit, secundae tamen et ulteriores nuptiae validae et licitae sunt." Liceitas polygamiae successivae manifeste probatur ex epist. 1 Cor. 7. 39> ubi S. Paulus dicit: „Mulier alligata est legi, quanto tempore vir eius vivit; quodsi dormierit vir eius, liberata est; cui vult, nubat, tantum in Domino"; et ibidem v. 8sq.: „Dico autem non nuptis et viduis: bonum est illis, si sic permaneant, sicut et ego; quodsi non se continent, nubant; melius est enim nubere quam uri." 232 — Secundas nuptias esse illicitas docuerunt Montanistae et Novatiani. Nicolaus patriarcha constantinopolitanus contendit quartas nuptias esse contra ius divinum. — Cum ex secundis nuptiis haud raro damnum oriatur proli in priore matrimonio natae, cumque saepe etiam contrahentes potius propter voluptatem quam propter aliud honestum motivum secundas aut ulteriores nuptias celebrent, nonnulli SS. Patres, praesertim graeci, durius de secundis nuptiis locuti sunt. Sic e. gr. S. Basilius vocat bigamiam ,,castigatam fornicationem"; tertium autem matrimonium appellat „Ecclesiae inquinamentum". Similia habet S. Gre­ gorius Nazianzenus 233 dicens: „Primum (matrimonium) lex est; secundum venia et indulgentia; tertium iniquitas; qui autem hunc numerum excedit, porcinus plane est." Aliqua etiam Concilia particularia, e. gr. Ancyranum, 227 Suppi, q. 59, a. 3 ad 3. 228 Collect, de Prop. Fide n. 1188. 222 Cf. Matth. 19, ssq. 230 L. c. diss. 5, a. 1. 231 Mansi, Ampl. coli. Cone. 31, 1741. 232 Cf. etiam Rom. 7, 3; 1 Tim. 5, 14. 333 Orat. 37, 8 (Migne, Patr. grace. 36, 29:). Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. 475 Laodicenum, poenitentias inflixerunt his, qui secundas nuptias inierunt. Adhuc nostris temporibus Orientales non permittunt secundas nuptias nisi praevia dispensatione episcopi234. Scholion. Illi, qui vivunt in notoria polygamia simultanea, censentur publici peccatores, ac proinde neque ad sacramenta neque ad sepulturam ecclesiasticam admitti possunt. Insuper graviter puniuntur ab omnibus fere Codicibus poenalibus in regionibus civilizatis ARTICULUS II. De indissolubilitate matrimonii. Altera proprietas matrimonii est indissolubilitas, cui opponitur divor­ tium seu solutio matrimonii. Divortium duplex solet distingui: alterum perfectum, quod ipsum vinculum matrimonii solvit, ita ut coniugibus liceat ad alias nuptias convolare; alterum imperfectum, quod manente integro vinculo concedit coniugum separationem quoad torum et habi­ tationem. Postquam probaverimus omnimodam indissolubilitatem matri­ monii Christiani consummati, agemus i. de divortio perfecto seu quoad vinculum; 2. de divortio imperfecto seu quoad torum et habitationem. Propositio. Matrimonium validum ratum et consummatum nulla humana potestate nullaque causa (praeterquam morte) dissolvi umquam potest. Ita Codex iur. can. c. 1118. Prob. i. Ex Concilio Tridentino133: „S. q. d. Ecclesiam errare, cum docuit et docet, iuxta evangelicam et apostolicam doctrinam propter adulte­ rium alterius coniugum matrimonii vinculum non posse dissolvi, et utrumque, vel etiam innocentem, qui causam adulterii non dedit, non posse, altero coniuge vivente, aliud matrimonium contrahere, moecharique eum, qui dimissa adultera aliam duxerit, et eam, quae dimisso adultero alii nupserit, A. S.“ — Ex quibus verbis sequitur, ut sit de fide, Ecclesiam non errare, cum docet, propter adulterium non posse dissolvi vinculum matrimoniale. Quoniam autem in canone additur, Ecclesiam hoc docere iuxta evangelicam et apo­ stolicam doctrinam, certa est indissolubilitas matrimonii christiani consum­ mati ex evangelica et apostolica doctrina, ac proinde videtur ad fidem per­ tinere. Sunt tamen qui certitudinem quidem huic veritati vindicent, non autem certitudinem fidei137. Sed quidquid est de hac controversia, iuxta omnes catholicos ille est haereticus, qui dicit Ecclesiam errare, cum docuit et docet, propter adulterium alterius coniugum matrimonii vinculum non posse dissolvi. Proinde ex hoc capite Protestantes sunt haeretici. Ille autem, qui diceret vinculum matrimonii solvi posse adulterii causa, versaretur saltem 231 De hac re scribit Papp-Szilagyi, Enchir. iur. eccl. orient, cath. § 87: «Orien­ tales polygamiam quoque successivam ... reprobant ; pro secundis quidem nuptiis habetur in Euchologiis praescriptus ritus, quas tamen ipsas post 45 aetatis annum reprobant; tertiae nuptiae censurae ecclesiasticae subiciebantur; quartae vero tamquam brutales damnabantur. ... Iuxta modernam praxim episcopi dispensa­ tione subvenitur." ’·“ Cf. Cod. poen. Germ. § 171; Cod. pocn. Belgii a. 391. *’· Ses». 24, can. 7 de matrim. [Dena. n. 977). E. gr. Tanquerey, Synopsis Theol. mor. de matr. n, 718. 476 Tract. X. De matrimonio. in errore proximo haeresi 238. — Contendunt Launoy et pauci alii, hunc canonem non esse dogmaticum, sed tantum disciplinarem, ac proinde muta­ tioni esse obnoxium, sed hoc falsum est, ut patet ex eius obiecto, quod est inerrantia Ecclesiae docentis iuxta doctrinam evangelicam et apostolicam28’. Prob. 2. Ex S. Scriptura. Diversis in locis Christus declarat adulterium committi ab eo, qui dimissam uxorem ducit. Ita dicit: „Dico autem vobis, quia, quicumque dimiserit, uxorem suam, nisi ob fornicationem, et aliam duxerit, moechatur, et qui dimissam duxerit, moechatur."240 Iam vero si matrimonium posset dissolvi quoad vinculum, profecto non committeret adul­ terium ille, qui dimissam uxorem in matrimonium duceret. Ergo iuxta Christi praeceptum non licet facere divortium quoad vinculum matrimonii.— Sane in textu citato Christus videtur permittere divortium in uno casu, scii, in casu fornicationis, cum dicat: „nisi ob fornicationem", et in c. 5 v. 32 apud S. Matthaeum: „excepta fornicationis causa". Idcirco multi cum Protestantes tum Graeci heterodoxi permittunt solutionem matrimonii (etiam quoad vinculum), quando adulterium est commissum ab uno coniuge. Sed iste textus accurate inspectus non habet hunc sensum. Iam inde a primis saeculis multum disputatum est, quid sibi velint verba „nisi ob fornicatio­ nem" 241. Omnium melior, antiquior et communior explicatio est illa, quam S. Thomas affert 243: „Exceptio illa [scii, excepta fornicationis causa], quae est in verbis Domini, refertur ad dimissionem uxoris, et ideo obiectio ex falso intellectu procedit." Est igitur sensus verborum Domini: Non licet dimittere uxorem nisi ob eiusdem fornicationem seu adulterium commissum ; sed etiam in hoc casu non licet novas nuptias inire; si quis autem nihilo­ minus aliud matrimonium contrahit, vivente adultera, moechatur seu adul­ terium committit. Ita etiam Concilium Florentinum S. Matthaei textum intellexit docens: „Quamvis autem ex causa fornicationis liceat tori separa­ tionem facere, non tamen aliud matrimonium contrahere fas est, cum matri­ monii vinculum legitime contracti perpetuum sit." 243 Hunc esse revera sen­ sum verborum Christi manifeste apparet ex locis parallelis apud S. M ar­ ise Inter propositiones a S. Officio sub Innocentio X qualificatas habetur sub n. 13 haec: „Summus Pontifex potest dispensare, ut matrimonium etiam consum­ matum dissolvatur quoad vinculum propter uxoris adulterium, cui non repugnat matrimonii definitio." — Omnes Qualificatores fuerunt in voto, propositionem hanc esse temerariam et scandalosam; quattuor addiderunt esse errori proximam; duo erroneam; et tres haereticam (Analecta eccl. IV [1896] 187). — Patres Tridentini in priore redactione huius canonis simpliciter docuerunt, matrimonium consummatum esse prorsus indissolubile; sed postulantibus legatis Venetis mutata est redactio, ne contraria praxis Graecorum haberetur damnata. — Praeter Con­ cilium Tridentinum complura alia Concilia eandem doctrinam de omnimoda indissolubilitate propugnaverunt, e. gr. Cone. Illiberitanum a. 305 in can. 8 et 9; Cone. Africanum IV (a. 407), quod in can. 6 eadem fere verba adhibet ac Con­ cilium Tridentinum; Cone. Milev. II, c. 17 (c. 5, C. 32, q. 7); Cone. Florentinum (Decretum pro Armenis). Insuper pluries Summi Pontifices decreta ediderunt de omnimoda indissolubilitate matrimonii christiani consummati, e. gr. Leo I, Za­ charias, Alexander III, Innocentius III, Leo XIII etc. 333 Cf. Van de Burgt-Schaepman, Tract, de matrim. I, n. 21. 340 Matth. 19, 9. Cf. etiam Matth. 5, 32; Luc. 16, 18; Marc. 10, ii; 1 Cor. 7, 10; Rom. 7, 2sq. 241 Diversas explicationes huius textus a theologis excogitatas videsis apud dogmaticos, e. gr. apud R. Fei O. Pr., Dogm. V, n. 187. 343 4, diet. 35, q. I, a. 5 ad 4. 343 Dena. n. 703. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. 477 cum io, io et S. Lucam 16, 18. Eterim ibi Christus simpliciter et absque limitatione dicit: ,,Quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit, adulterium committit super eam; et si uxor dimiserit virum suum et alii nupserit, moechatur", vel : „0mnis, qui dimittit uxorem suam et alteram ducit, moechatur; et qui dimissam a viro ducit, moechatur." Unde S. Augu­ stinus 244* exclamat: „Qui ergo nos sumus, ut dicamus: est qui moechatur, uxore sua dimissa, alteram ducens, et est qui hoc faciens non moechatur, cum evangelium dicat omnem moechari qui hoc facit." Demum si unus verba Christi recte intellexit, certe est S. Paulus, „vas electionis". Iam vero ille dicit: „lis autem, qui matrimonio iuncti sunt, praecipio non ego, sed Domi­ nus: uxorem a viro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptam aut viro suo reconciliari." 2,5 — Admodum pauci theologi catholici dissolutionem matrimonii quoad vinculum adulterii perpetrati causa docuerunt saltem post tempora Gratiani, qui multis textibus SS. Patrum adductis ita concludit: „His auctoritatibus evidentissime monstratur, quod, quicumque causa forni­ cationis uxorem suam dimiserit, illa vivente aliam ducere non potuerit, et si duxerit, reus erit adulterii." 249 Quodsi quidam antiquiores theologi et episcopi hanc dissolutionem matrimonii videntur permisisse, advertendum est, a) saepe illorum verba non esse ita clara et certa; b) illos fuisse ali­ quanto benigniores in casibus particularibus propter duritiam cordis coniugum ad maiora mala vitanda 247. — Leo XIII 248 pulchre et concise dicit: „Pontifices vero maximi, quoties restiterunt principibus potentissimis divortia a se facta, ut rata Ecclesiae essent, minaciter petentibus, toties existimandi sunt non modo pro incolumitate religionis, sed etiam pro humanitate gentium propugnavisse. Quam ad rem omnis admirabitur posteritas invicti animi documenta a Nicolao I edita adversus Lotharium II; ab Urbano III et Paschali II adversus Philippum I regem Galliarum; a Coelestino III et Innocentio III adversus Philippum II principem Galliarum; a Clemente VII et Paulo III adversus Henricum VIII; denique a Pio VII sanctissimo fortissimoque Pontifice adversus Napoleonem I secundis rebus et magnitudine imperii exsultantem.1 Cum Protestantes et gubernia civilia permittant perfectam solutionem matrimonii, divortiorum numerus crescit de anno in annum, trahens secum maxima damna contra prolis educationem, societatis pacem, morum pie­ tatem. Quanta mala oriantur ex divortiis, Leo XIII in Encyclica vere aurea „Arcanum“ vivide describit: „Quanti materiam mali in se divortia contineant, vix attinet dicere. Eorum enim causa fiunt maritalia foedera mutabilia; extenuatur mutua benevolentia; infidelitati perniciosa incita­ menta suppeditantur; tuitioni ac institutioni liberorum nocetur; dissuendis societatibus domesticis praebetur occasio; discordiarum inter familias semina sparguntur; minuitur ac deprimitur dignitas mulierum, quae in periculum veniunt, ne, cum libidini virorum inservierint, pro derelictis 244 De adulterinis coniugiis 1. I, c. 9, n. 10 {Migne, Patr. lat. 40, 457). In toto hoc opusculo S. Augustinus valde ingeniose explicat et textus S. Scripturae et doctrinam catholicam. 249 I Cor. 7, 10. 249 c. 16, C. 32, q. 7. 247 Historiam indissolubilitatis matrimonii bene enarrant praeter Freisen iam citatum Fahrner, Gcsch. der Ehescheidung im kan. Recht (1903); A.Cigoi O. S. B., Dic Unauflôslichkeit der christlichcn Ehe und dic Ehescheidung (1895). 244 Encyci. „Arcunum". 4/8 Tract. X. De matrimonio. habeantur. Et quoniam ad perdendas familias frangendasque regnorum opes nihil tam valet quam corruptela morum, facile perspicitur, prosperitati familiarum ac civitatum maxime inimica esse divortia, quae a depravatis populorum moribus nascuntur, ac, teste rerum usu, ad vitiosiores vitae privatae et publicae consuetudines aditum ianuamque patefaciunt. Multo­ que esse graviora haec mala constabit, si consideretur frenos nullos futuros tantos, qui concessam semel divortiorum facultatem valeant intra certos aut ante praevisos limites coercere. Magna prorsus est vis exemplorum, maior cupiditatum: hisce incitamentis fieri debet, ut divortiorum libido latius quotidie serpens plurimorum animos invadat, quasi morbus conta­ gione vulgatus aut agmen aquarum superatis aggeribus exundans." 663 Obiciuntur quidem aliqua exempla dissolutionis matrimonii consum­ mati. Sic e. gr. Concilia Verberiense (Verberie; a. 758) et Compediense (Compiègne; a. 757) concedunt dissolutionem matrimonii ob plures cau­ sas2*’. Sic Coelestinus III (1191—1198) permisit solutionem vinculi matri­ monii consummati, quando vir apostata uxorem reliquit, extendens indebite ad hunc casum privilegium Paulinum25°. Ad hanc Coelestini sententiam videtur alludere Innocentius III dicens: „licet quidam praedecessor noster sensisse aliter videatur"2S1. Sed praecipua difficultas oritur ex responsione Gregorii II a. 726 data ad S. Bonifatium: „Quod proposuisti, quodsi mulier, infirmitate correpta, non valuerit debitum viro reddere, quid eius faciat iugalis? Bonum esset, si sic permaneret, ut abstinentiae vacaret; sed quia hoc magnorum est, ille, qui se non poterit continere, nubat magis, non tamen subsidii opem subtrahat ab illa, quam infirmitas praepedit et non detestabilis culpa excludit." 252 — Quamvis non ilico cum Gratiano dicendum sit: „Illud Gregorii sacris canonibus, immo evangelicae et apo­ stolicae doctrinae penitus invenitur adversum", tamen iste textus semper fuit crux iurisconsultorum. Admissa genuitate textus duae explicationes probabiles dantur, scii.: a) Gregorius II loquitur de matrimonio rato et non consummato; b) infirmitas illa nihil aliud est nisi impotentia antecedens, quae sane irritat quodcumque matrimonium 353. — Quantum ad Concilia particularia concedi potest, illa erravisse. Quantum ad Coelestinum III, eius sententia non est ita clara. Sed etiam concesso quod Coelestinus in casu particulari erraverit, nihil inde deduci potest neque contra infallibilitatem Summi Pontificis neque contra indissolubilitatem omnimodam matri­ monii Christiani consummati, et hoc vel eo minus quod ipse Coelestinus III strenue defendit indissolubilitatem matrimonii Christiani contra Philip­ pum II regem Galliae. 664 Scholion. De intima ratione indissolubilitatis matrimonii consummati christiani. Si quis inquirat in ultimam et adaequatam rationem istius per­ fectae indissolubilitatis matrimonii consummati, profecto non potest assignari unice lex naturalis; nam in Vetere Lege huiusmodi matrimonia licite solve­ bantur „libello repudii", et in Nova Lege possunt solvi aliquando vi privi­ legii Paulini (de quo infra); at in neutro casu potest dici, ipsam legem naturalem (saltem secundum principia primaria) violari. Nec etiam haec perfecta indissolubilitas desumi potest unice ex ratione sacramenti, quae*253 2*’ Cf. Fahrner, Gesch. der Ehescheidung im kan. Recht 74 sqq. 250 Cf. ib. 164. 251 C. 7, X 4, 19. 252 c. 18, C. 32, q. 7. 253 Cf. Freisen, Gesch. des kan. Eherechtes 331; Fahrner I. c. 63. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. § i. 479 competit matrimonio Christiano; nam matrimonium quoque ratum est veium sacramentum; at nihilominus quoad vinculum solvi potest tam dispensatione pontificia quam professione religiosa 264*. Quae cum ita sint, melius et verius dicitur, matrimonium consummatum Christianorum esse penitus indissolubile ex positiva voluntate Dei manifestata in evangelio™ atque hanc indissolu­ bilitatem esse convenientissimam et legi naturali et rationi sacramenti26·. Sane Pius IX in Syllabo proscripsit propositionem 67: ,,Iure naturae matri­ monii vinculum non est indissolubile et in variis casibus divortium proprie dictum auctoritate civili sanciri potest." 267 Sed haec propositio videtur esse intelligenda sic: 1. Auctoritas civilis non potest sancire divortium proprie dictum, i. e. solutionem matrimonii quoad vinculum; 2. indissolubilitas matri­ monii praesertim consummati iuri naturali secundario innititur, quia matri­ monium ipsa sua natura exigit prolis bonam educationem, mutuum amorem coniugum, mutua obsequia perpetua, atque institutum est ad concupiscentiam carnalem licito modo compescendam satiandamque. Quae omnia vix ac ne vix quidem possunt obtineri, si dissolutio matrimonii permittatur, ita ex­ perientia perpetua testante. Ergo dissolutio matrimonii consummati repugnat iuri naturali secundario. Cum autem (absolute loquendo) procreatio prolis eiusque educatio et cetera omnia possint haberi etiam dissoluto matrimonio, divortium quoad vinculum non repugnat primariis principiis iuris naturalis; sicut etiam apparet ex eo, quod Deus numquam dispensat in primariis prin­ cipiis iuris naturae. Ut autem ex supra dictis apparet, Deus tam in Vetere quam in Nova Lege aliquando dispensat in vinculo matrimonii consummati. § I- De divortio perfecto seu de dissolutione vinculi matrimonialis. Propositio 1. „Matrimonium non-consummatum inter baptizatos velGG5 inter partem baptizatam et partem non-baptizatam dissolvitur quoad vinculum: a) ipso iure per sollemnem professionem religiosam; b) per dispensationem Summi Pontificis, dummodo adsit iusta causa et utraque pars roget vel saltem alterutra, etsi altera sit invita."2™ Prima pars propositionis est definita a Concilio Tridentino269: „S. q. d. matrimonium ratum non-consummatum per sollemnem reli­ gionis professionem alterius coniugum non dirimi, A. S.“ 264 Cf. infra n. 681. 266 Matth. 5, 32. Luc. 16, 18. 266 Cf. Wcrnz-Vidal, Ius can. V, n. 623; Billuart, De matrim. diss. 5, a. 2; cf. etiam Instructionem S. Officii d. 6 Iulii 1817 (Collect, de Prop. Fide n. 725). De hac re docet S.Thomas: ..Inseparabilitas competit matrimonio, secundum quod est signum perpetuae conjunctionis Christi et Ecclesiae, et secundum quod est in officium naturae ad bonum prolis ordinatum. Sed quia separatio matrimonii magis directe repugnat significationi sacramenti quam prolis bono, cui ex consequenti repugnat, inseparabilitas matrimonii magis in bono sacramenti intelligitur quam in bono prolis, quamvis in utroque intelligi possit: et secundum quod pertinet ad bonum prolis, erit de lege naturae, non autem secundum quod pertinet ad bonum sacramenti" (Suppi, q. 67, a. 1 ad 2). 267 Denz. n. 1767. 366 Ita Cod. iur. can. c. 1119. 260 Scss. 24, can. 6 de matrim. (Denz. n. 976). 48ο Tract. X. De matrimonio. Dicitur: per sollemnem religionis professionem. Ergo matrimo­ nium non dirimitur neque per ingressum in religionem neque per pro­ fessionem simplicem 260, neque per votum sollemnizatum castitatis in subdiaconatu. Professio sollemnis habetur in compluribus antiquis ordinibus religiosis virorum, e. gr. Benedictinorum, Dominicanorum, Franciscanorum etc.; at vero non nisi in paucis ordinibus religiosis mulierum, e. gr. Clarissarum, Dominicanarum II Ordinis etc. Unde in praxi videndum est, num adsit professio, quae ab Ecclesia agnoscitur ut sollemnis. Cum autem iuxta vigentem disciplinam Ecclesiae vota sollemnia ordinarie non emittantur nisi quadriennio saltem post in­ gressum in religionem, sequitur, ut coniux remanens in saeculo deberet per quattuor saltem annos exspectare, antequam novas nuptias facere posset·. Quia tamen hoc aliquando durum est, casu occurrente, pe­ tenda est a S. Sede licentia, ut vota sollemnia statim post novitiatum emittantur. Professio sollemnis non dirimit matrimonium ratum, nisi sit coniuncta cum voto perfectae castitatis. Unde si in aliquibus ordini­ bus militaribus emittebatur quidem professio sollemnis, sed cum casti­ tate tantum coniugali, aut cum prohibitione ad secundas nuptias proce­ dendi, talis professio sollemnis non dirimebat matrimonium ratum261. Votum, uti dicunt, sollemnizatum in susceptione subdiaconatus nec etiam dissolvit matrimonium ratum praecedens (licet dirimat matri­ monium subsequens, ut infra dicetur). De hac re statuit loannes XXII262 : ..Antiquae concertationi finem cupientes imponere ... praesenti decla­ ramus edicto, quod licet votum sollemnizatum per sacri susceptionem ordinis, quantum ad impediendum matrimonium contrahendum ac ad dirimendum, si post contractum fuerit, secundum statuta canonum sit efficax reputandum, ad dissolvendum tamen prius contractum, etiamsi per carnis copulam non fuerit consummatum, cum nec iure divino nec per sacros reperiamus canones hoc statutum, invalidum est cen­ sendum." 666 Quo iure professio religiosa sollemnis dirimat matrimonium ratum, multum disputatur inter auctores. Ex iure naturali, i. e. ex ipsa natura professionis sollemnis, hunc effectum oriri docent pauci, e. gr. Habert, Collet; ex solo iure ecclesiastico docent plurimi, e. gr. Suarez, Layman, Schmalzgrueber, Pirhing, Leitner, Gasparri, Wernz, De Smet etc. 263 ; ex iure positivo divino hunc effectum eruunt omnes fere Thomistae et complures extranei, e. gr. Valentia, Sanchez, Benedictus XIV 23‘. Ratio huius ultimae sententiae 230 Votum simplex castitatis seu professio simplex (etiam lesuitarum) non dirimit matrimonium ratum. Ita expresse decrevit Pius IX d. 25 lan. 1861 dicens: „Non nisi per sollemnem votorum professionem matrimonium ratum et non-consummatum dissolvi, non vero per professionem votorum simplicium." Pauci auctores, e. gr. Pontius, Leurenius, Bouix, Perrone (qui tamen postea hunc erro­ rem correxit), falso attribuerunt eandem vim dirimendi matrimonium votis simpli­ cibus in Societate lesu emissis post biennium ingressus. 2,1 Cf. Feije 1. c. n. 515. 230 232 Extravag. * c. unie., tit. 6, de voto. 233 Fahrner, Gesch. der Ehescheidung im kan. Recht 292 sqq. clare exhibet di­ versas sententias diversorum auctorum. 233 Quaest. can. et mor. q. 546, n. 35. Caput ΠΙ. De matrimonii proprietatibus. Art. II. § i. 481 est multiplex: a) ,,Ante carnalem copulam est inter coniuges tantum vin­ culum spirituale; sed postea etiam est inter eos vinculum carnale; et ideo, sicut post carnalem copulam matrimonium solvitur per mortem carnalem, ita per ingressum religionis ante carnalem copulam solvitur; quia religio est quaedam mors spiritualis, qua aliquis saeculo moriens vivit Deo." Ita S. Thomas 2βδ. Haec comparatio professionis cum morte spirituali saepissime occurrit apud veteres auctores, b) Matrimonium ratum, utpote verum sacra­ mentum, est indissolubile iure divino. Ergo non potest solvi nisi per aliquid, quod habet eandem sanctionem. Cum igitur sit de fide professionem sollem­ nem religiosam dissolvere matrimonium ratum, convenientius dicitur hunc effectum illi esse concessum etiam ex iure divino. Quod confirmatur: Si professio religiosa sollemnis non dirimeret ex iure divino, sed tantum ex iure ecclesiastico, tunc aliquis Papa posset statuere, ut iste effectus illi iam amplius non competeret2ββ. Hoc autem videtur impossibile propter definitio­ nem Concilii Tridentini supra allatam, quae est definitio dogmatica et non tantum disciplinaris, ut nunc communissime admittitur2e7. Ex c. 7, X 3, 31 deducebant theologi et canonistae coniugibus concessum esse bimestre, intra quod religionis ingrediendae consilium capere possint, ideoque debitum conjugale reddere non teneantur 2es. Codex iur. can. prorsus silet de hoc bimestri; ideoque iuxta vigentem disciplinam coniux tenetur statim post matrimonium rite contractum reddere debitum coniugale comparti rationabiliter petenti 2ββ. Ceterum nostris temporibus vix umquam ac­ cidere potest, ut aliquis licite ineat matrimonium cum animo intra bimestre intrandi in religionem; quia leges civiles ubique fere exsistentes et matri­ monium civile praecipientes non permittunt divortium ob merum ingressum in religionem, ac proinde pro parte relicta in saeculo gravia incommoda facile oriri possent, si qui prius contraheret matrimonium et deinde paulo 265 Suppi, q. 61, a. 2. see Wernz-Vidal (Ius can. V, n. 626, not. 47) probare conatur Summum Ponti­ ficem posse revera auferre hunc effectum professioni sollemni, citans factum omni­ bus notum: in Gallia, Belgio aliisque regionibus moniales iam non emittunt pro­ fessionem sollemnem. Ergo Papa abstulit in aliquibus ordinibus professionem sollemnem, et a fortiori potest auferre professioni sollemni vim solvendi matri­ monium ratum. — Nemo non videt, quam debilis sit ista argumentatio: Libenter conceditur Papam posse supprimere in aliquibus ordinibus professionem sollem­ nem, immo posse supprimere totum aliquem ordinem, ut fecit e. gr. Clemens XIV de Societate lesu, sed inde minime sequitur, ut Papa possit quidem relinquere alicui ordini professionem vere sollemnem et nihilominus isti professioni auferre effectum dissolvendi matrimonii rati. Quod etiam apparet ex sequenti exemplo: aliquis potest totaliter exstinguere aliquod lumen; sed non potest, exsistente lumine, impedire, ne lumen producat effectum lucendi. — Adhuc debilius est argu­ mentum centies recantatum: sollemnitatem voti esse ex institutione Ecclesiae, testante Bonifatio VIII,· ergo Ecclesiam posse libere hanc sollemnitatem mutare, immo et abolere. Respondetur: Sane sollemnitas accidentalis est ex institutione Ecclesiae, minime vero sollemnitas essentialis. Longius scripsimus de hac re in „Commersches Jahrbuch" XXII, 55 sqq. 2” Cf. Billot, De eccl. sacr. II, thes. 45, p. 415. ”8 Cf. 5. Thom., Suppi, q. 62, a. 2 ad 2. Cod. iur. can. c. illi de hac re statuit: „Utrique coniugi ab ipso matri­ monii initio aequum ius ct officium est quod attinet ad actus proprios coniugalis vitae." Man. Thnot. mor. Ill 81 482 Tract. X. De matrimonio. post in religionem intraret. Insuper iuxta vigentem disciplinam nemo coniugatus potest valide admitti ad novitiatum, nisi praevia licentia S. Sedis 27°. 667 Quaeres: 1. Num, si ante matrimonium quidem copula carnalis habita est inter sponsos, sed nondum post matrimonium rite contractum, remaneat privi­ legium solvendi vinculum matrimonii contracti per professionem sollemnem? Affirmative. Ratio est, quia tale matrimonium revera est ratum tantum et non consummatum. Quae quidem sententia videtur esse extra omne dubium posita, postquam Leo XIII (a. 1892) abolevit matrimonium praesumptum, quod censebatur adesse, quando sponsi affectu maritali copulam carnalem per­ fecerunt 271. 2. Num professio sollemnis religiosa valeat solvere vinculum matrimonii, quod fuit quidem consummatum in infidelitate, sed post conversionem alterius vel utriusque coniugis remansit sine copula carnali? Theoretice loquendo sententia affirmativa est verior et antiquior. Iam S. Bonaventura272 illam docuit, quem sequuntur Dom. Soto 273*, Sanchez27* aliique. Ratio est, quia matrimonium ratum Christianorum, utpote sacramentum, fortius vinculum constituit quam matrimonium legitimum consummatum; quod quidem evi­ denter apparet ex eo, quod ex privilegio Paulino matrimonium ratum subsequens dirimit matrimonium legitimum consummatum praecedens. Iam vero professio religiosa sollemnis solvit matrimonium ratum Christianorum. Ergo a fortiori solvit matrimonium legitimum consummatum, iuxta adagium Iuris Romani: „Si vinco vincentem te, multo magis vinco te.“ 278 In praxi autem, cum agatur de re magni momenti et sententia proposita non sit certa, adeunda est S. Sedes, quae iuxta superius dicta potest in huiusmodi matrimoniis vin­ culum solvere 278. Certum est vinculum talis matrimonii non dissolvi per susceptionem ss. ordinum. 668 Altera pars propositionis non quidem est de fide, sed hodie tam certa est, ut illam negare temerarium sit, ideoque merito vocetur „catholica doctrina" 277. Sancta enim Sedes iam a temporibus Martini V con­ stanter et frequenter matrimonia non consummata dissolvit, si adfuit gravis causa. Impium autem est asserere Sanctam Sedem in re tam gravi constanter errare, utendo scii, potestate, quam non habet278. Ad hanc dispensationem obtinendam requiruntur duo: 1) iusta causa; agi­ tur enim de iure divino, in quo Summus Pontifex nequit dispensare sine iusta causa; 2. petitio saltem alterutriusconiugis, cum matrimonium nequeat dissolvi, si ambo coniuges nolunt. Veteres quidam auctores magni nominis denegarunt Summo Pontifici talem potestatem, cum praxis Romanae Curiae tunc temporis non fuerit ita certa. Fatendum est etiam, intrinsecas rationes allatas a nonnullis auctoribus pro 270 Cod. iur. can. c. 542, n. 1. 271 Cf. Wernz-Vidal, Ius can. V, n. 628. 272 In 4, dist. 39, a. 2, q. 2 (Ad Aquas Claras 1899, IV 839 sq.). 273 In 4, dist. 39, q. unie., a. 4. 273 De matrim. sacr. 1. 7, disp. 76, n. 8—10, ubi dicit hanc sententiam esse omnino tenendam. 278 L. 14, § 3, D. 44, 3· 278 Cf. Fahrner, Gesch. der Ehescheidung 313 sq. 277 S. C. de Sacr. d. 7 Maii 1923 (Acta Ap. Sed. XV 389). 278 Bened. XIV (Quaest. can. q. 279) dicit: „Nullam de potestate S.Pontificis moveri amplius posse quaestionem in eo quod attinet ad dispensandum super matrimonio rato et non consummato, cum hodie opinio affirmativa sit communis inter theologos et canonistas et in praxi recepta, ut notorium est." Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. § i. 483 facultate dispensativa Summi Pontificis esse parum convincentes, ac proinde, antequam praxis Romanae Curiae hac in re fuit constans et omnibus nota, facile intelligitur sententiarum diversitas. Argumentum enim, quod saepe affertur pro hac facultate dispensandi, desumptum ex verbis Christi ad Petrum: „Quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis", revera nimis probat ac proinde nihil probat; etenim nulla est ratio, cur ex eodem textu non possit inferri facultas dissolvendi matrimonium etiam con­ summatum·, quam tamen facultatem nemo concedit Summo Pontifici. Iam supra monuimus indissolubilitatem matrimonii non posse erui neque unice ex natura contractus neque unice ex parte sacramenti, sed ex positiva voluntate Dei. Praeterea videtur esse certum Christianorum matrimonium ratum non minoris dignitatis et virtutis esse tam ratione contractus quam ratione sacra­ menti, quam matrimonium consummatum, quia reicienda est theoria copulalis, ut supra dictum est. Quodsi nihilominus saepissime dissolverunt Summi Pon­ tifices matrimonium ratum et numquam matrimonium consummatum Christia­ norum, haec agendi ratio et facultas videtur esse desumenda ex positiva voluntate Christi, qui cum sua Ecclesia erit usque in finem saeculi neque sinit illam errare in re, quae tam intime attingit mores totius populi christiani27e. Admissa Summi Pontificis potestate, mirum est, in quam diversas sen­ tentias eant theologi et canonistae in explicanda huius potestatis intrinseca natura. Quidam volunt illam esse actum indicii declarantis nullitatem matri­ monii; quidam illam vocant dispensationem proprie dictam, alii late dictam; quidam demum volunt illam esse tantum declarationem iuris divini. Ceterum haec omnia videntur esse disputationes satis inutiles. Oportet autem me­ moriae mandare, ne valide quidem posse Summum Pontificem solvere matri­ monium ratum sine gravi causa. Agitur enim de iure divino, in quo Papa nequit arbitrarie dispensare. Scholion. De modo petendi dispensationem super matrimonio non- 669 consummato. Quando agitur de dispensatione petenda super matrimonio non-consummato, sequenti modo solet procedi: Coniux, qui petit dissolutio­ nem matrimonii non-consummati, porrigat petitionem suam episcopo (me­ diante parocho) cum accurata enuntiatione facti et motivorum dispensationis petendae. Episcopus, postquam extraiudicialiter279 280 omnia scienda aut scitu necessaria inquisivit, mittit petitionem acceptam ad S. Congregationem de 279 Inter canonistas videtur fuisse primus, qui expresse docuit Papam posse solvere vinculum matrimonii rati, Alanus (ineunte saec. XIII) in apparatu ad Compil. i. Illum sequuntur Vincentius Hispanus, Hostiensis, loannes Andreae (cf. Fahrner 1. c. p. 208 sq.). Inter theologos videtur primus explicitus assertor huius doctrinae fuisse Caietanus (Opusc. 28). Sane iam S. Antoninus (S. theol. P. 3, tit. i, c. 21), qui ipse vidit dispensationes huiusmodi concessas a Martino V et Eugenio IV, ut probabilem habet potestatem istam Summi Pontificis, sed valde haesitanter loquitur. Theologi saeculi XIII negaverunt hanc potestatem Summi Pontificis, e. gr. S. Bonaventura, Scotus, Paludanus, quos postea sequuntur com­ plures alii, e. gr. Franciscus de Victoria, Dominicus Soto, Petrus Soto, Sylvius, Tournely, Drouven, Billuart, Reiffenstuel etc. Sed iam Thomas Sanchez, qui optime tractat hanc quaestionem (De matrim. sacr. 1. 2, disp. 14—16) 50 auctores citavit pro sententia docente, Summo Pontifici competere potestatem dispensandi in matrimonio rato et non consummato. ’•° Cf. Cod. iur. can. c. 1963. Si episcopus vellet procedere iudicialiter sine speciali delegatione S. Sedis, totus processus esset nullus (cf. causam Piscicnsem 81 · 484 Tract. X. De matrimonio. Sacramentis. (Episcopi tamen missionum debent petitionem mittere ad S. Congr. de Prop. Fide.) Qua informatione extraiudiciali accepta, S. Con­ gregatio solet episcopum vel iudicem instructorem delegare ad faciendas in­ formationes processibles. Quomodo istae informationes processuales facien­ dae sint, indicatur in Decreto de processibus in causis dispensationis super matrimonio rato non consummato a S. Congregatione de Sacr. d. 7 Maii 1923 edito281282 ; e. gr. de defensore vinculi, inspectione corporali, testimonio septimae *284 manus etc. Obiectum istius informationis est duplex: verificatio motivorum dispensationis et probatio non-consummationis matrimonii. Verificare motiva dispensationis non est ita difficile; econtra aliquando difficillimum est certo probare non-consummationem matrimonii. Numquam autem conceditur dis­ pensatio, nisi moral iter constet matrimonium non esse consummatum. Solent a canonistis tres casus distingui: 1. inconsummatio matrimonii „coarctata tempore", i. e. si coniuges celebrato matrimonio numquam cohabitabant vel secrete commorabantur in eodem loco; 2. inconsummatio matrimonii „copula non tentata", i. e. quando coniuges quidem in eadem domo cohabitabant, sed numquam tentabant uti matrimonio; 3. inconsummatio matrimonii „copula tentata", i. e. si coniuges etiam tentabant uti matrimonio, sed hoc perficere non valuerunt, e. gr. ob impotentiam. Factum inconsummationis matrimonii probandum est testibus iuratis et indiciis haud dubiis, e. gr. inspectione cor­ porali. Exemplum inconsummationis ,,coarctatae tempore" praebet causa Nicociensis d. 19 lan. 1889, ubi mater mariti statim quando coniuges post cele­ bratum matrimonium ex ecclesia exiverunt, maritum vi rapuit; neque postea coniuges umquam convenerunt28S. Exemplum inconsummationis ,.copula non tentata" praebet causa Leopoliensis, quae ter dimissa erat et non nisi quarta vice dispensationem petitam obtinuit. En summarium casus: Aliquis comes in matrimonium duxit comitissam, quae ex illicito amore iam gravida fuit; per sat longum tempus coniuges cohabitabant, sed tam maritus quam uxor iurabat se numquam matrimonium consummasse. Tandem obtinuerunt dis­ pensationem super matrimonio rato et non-consummato28S. — Exemplum tertii casus, scii, inconsummationis matrimonii ,.copula tentata", praebent omnes casus in quibus matrimonium dissolvitur ob impedimentum impoten­ tiae28*. — Postquam episcopus omnes informationes perfecit et ad S. Con­ gregationem de Sacramentis misit, eminentissimi Cardinales huius Con­ gregationis auditis votis consultorum decernunt, utrum Sanctissimo sit con­ sulenda dispensatio super matrimonio rato, necne. Si affirmative decreverint, secretarius Congregationis proponit casum Summo Pontifici, qui tunc solet dare dispensationem petitam. Ex quibus omnibus apparet, quantam diligen­ tiam adhibeat Curia Romana, antequam solvit vinculum matrimonii rati et non-consummati. 670 Propositio 2. Matrimonium infidelium etiam consummatum dissolvi potest quoad vinculum iuxta privilegium Paulinum in favorem fidei28i. d. 24 Nov. 1906 in Analectis eccl. XIV [1906] 441). — Iuxta praesentem praxim praevia iudicialis inquisitio de facto non-consummationis pertinet ad unicum iu­ dicem instructorem, ad quem S. Congr. de Sacramentis hanc inquisitionem remisit. Cod. iur. can. c. 1966. 281 Acta Ap. Sed. XV 389 sqq. 282 Cf. Leitner, Lehrb. des kirchl. Eherechtcs 592. 288 Cf. Analecta eccl. IV (1896) 264. 284 Videsis duos casus relatos in Analectis eccl. III (1895) 159—160. 288 Cod. iur. can. c. 1120. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. § i. 485 Prob, ex S. Scriptura. S. Apostolus Paulus, postquam inculcavit indissolubilitatem matrimonii, haec dicit: „Nam ceteris ego dico, non Dominus: Si quis frater uxorem habet infidelem et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum.... Quodsi infidelis discedit, discedat; non enim servituti subiectus est frater aut soror in huiusmodi; in pace autem vocavit nos Deus."iM Hunc textum authentice declaravit Inno­ centius III 287 docens: „Si enim alter infidelium coniugum ad fidem catho­ licam convertatur, altero vel nullo modo, vel non sine blasphemia divini nominis, vel, ut eum pertrahat ad mortale peccatum, ei cohabitare volente: qui relinquitur, ad secunda, si voluerit, vota transibit; et in hoc casu intelligimus quod ait Apostolus: Si infidelis discedit, discedat; frater enim vel soror non est servituti subiectus in huiusmodi, et canonem etiam in quo dicitur: .Contumelia Creatoris solvit ius matrimonii circa eum qui relinquitur‘.“ — Quae quidem authentica declaratio textus Apostoli inde a tem­ poribus Innocentii III saepissime a Romanis Pontificibus in praxim deducta est, ita ut nullum dubium exsistere queat, matrimonium infidelium quoad vinculum dissolvi, si adsunt condiciones ab Apostolo Paulo enuntiatae. Probabilius oritur haec dissolutio ex ipso iure divino. Quare S. Officium d. II Iui. 1866 hoc privilegium vocat a Christo in favorem fidei concessum et per Apostolum Paulum promulgatum 28a. Condiciones requisitae ad privilegium Paulinum : Matrimonium 671 legitimum et consummatum a duobus coniugibus infidelibus dirimitur quoad vinculum: 1. si alterutra pars valide baptizatur (sive in Ecclesia catholica sive in quacumque secta) et 2. si pars in infidelitate persistens aut a) discedit renuitve pacifice cohabitare cum parte baptizata, aut b) non vult cohabitare sine con­ tumelia Creatoris, e. gr. si ipsa conatur pertrahere partem baptizatam ad peccatum mortale. Quibus in casibus matrimonium in infidelitate contractum non quidem ipso baptismo solvitur, sed quando pars bap­ tizata novum matrimonium valide contrahit 28°. Singulae condiciones privilegii Paulini latius explicandae sunt. Dicitur i°: si alterutra pars baptizatur. Supponitur igitur validum matrimonium contractum esse ante baptis­ mum. Unde si casus occurrat, prius videndum est, num matrimonio in paganismo inito forsan impedimentum ex iure naturali, divino aut civili dirimens obstiterit. Per se patet privilegium Paulinum locum non habere nec esse necessarium, si matrimonium contractum fuerit nullum. Cum saepissime occurrat dubium positivum de valore matrimonii a paganis contracti, prius diligens examen et inquisitio ab Ordinario facienda est390. 398 I Cor. 7, 12—15. In textu graeco habetur: τοΐς δέ λοιποΐς, i.e. ceteris autem, quae verba referenda sunt ad sequentia et non ad praecedentia. 3,7 c. 7, X 4, 19. Ante tempora Innocentii III minime fuit concors interpretatio huius textus. Cf. Fahrner, Gesch. der Ehescheidung 146 sqq. Collect, de Prop. Fide I, n. 1297; cf. Werne-Vidal, Ius can. V, n. 631 nota 56. ··’ Cod. iur. can. c. 1126. S. Offic. d. 9 Dec. 1874. Tract. X. De matrimonio. 486 Quodsi valor dubius remansit, standum est pro favore fidei, ita ut pars conversa novas nuptias inire valeat”11. 672 Privilegium Paulinum adhiberi nequit: a) st ambo coniuges infideles insimul baptismum recipiunt, ut expresse declaravit S. Officium d. n Iulii 1866 201 202. Per baptismum enim eorum matrimonium evadit sacramentum. b) pro catechumenis nondum baptizatis, ut expresse declaravit S. Offi­ cium d. 13 Martii 1901. c) si ex dispensatione pontificia super disparitate cultus catholica pars contraxit matrimonium cum parte non-baptizata, quae nunc discessit aut iam non vult cohabitare sine contumelia Creatoris. Ita statuit Cod. iur. can. c. 1120, § 2. Per se patet in isto casu licitam esse separationem quoad torum et habitationem203* . Sin autem persona nata et baptizata in secta acatholica matrimonium contraxit cum persona non-baptizata, tale matri­ monium (saltem per dispensationem S. Sedis) potest dissolvi quoad vin­ culum20*, postquam baptizata persona amplexa est veram fidem. d) Si alter fidelium coniugum transierit ad haeresim vel ad gentilitatis errorem. Hoc quidem nunc certum est ex iteratis declarationibus S. Sedis. Coelestinus III videtur putavisse contrarium, ut supra dictum est; sed iam Innocentius III praesentem doctrinam sancivit20B. Dicitur 2°: baptizatur in Ecclesia catholica vel in quacumque secta. Sane Innocentius III in sua authentica interpretatione privilegii Paulini loquitur de baptismo catholico, et privilegium non est concessum in favorem haereseos, sed verae fidei; attamen cum omnis validus baptismus reddat hominem baptizatum membrum verae Ecclesiae, omnes fere auctores, e. gr. Feije, Scherer, Palmieri, Braun, Tarquini, Christ. Pesch, Billot, Lehmkuhl, Gasparri, Wernz, De Smet etc., docent privilegium esse concessum in favorem cuiuscumque validi baptismi. Ad hunc autem diem Ecclesia nihil expresse definivit de hac quaestione. Dicitur 3°: si pars in infidelitate persistens aut discedit renuitve pacifice cohabitare cum parte baptizata, aut non vult cohabitare sine contumelia Creatoris. Requiritur igitur discessus partis infidelis; qui quidem discessus potest esse aut physicus aut moralis. Physice discedit pars infidelis, si relinquit domum coniugalem neque redit. Moralis discessus adest in duobus casibus: I. si pars infidelis causât rixas et iurgia aliave damna; 2. quando pars in­ fidelis conatur trahere partem conversam ad aliquid graviter illicitum, e. gr. ad apostasiam, adulterium, educationem prolis in infidelitate. Moralis iste discessus reddit vitam coniugalem impossibilem, ita ut separatio coniugum sit moraliter necessaria propter malitiam partis infidelis. Physicus discessus partis infidelis non debet esse necessario culpabilis, sed sufficit simplex ab­ sentia, dummodo tamen pars baptizata ne ipsa causaverit malitiose hanc ab­ sentiam et quidem post baptismum. — Notatu dignus est sequens casus: Aliquis paganus propriam uxorem vendidit in servitutem, vel uxor ei per vim ablata est. Postea ipse baptizatur et novas nuptias inire cupit. Uxor vendita 201 202 202 20* S. Offic. d. 19 Maii 1892 et 19 Apr. 1899; Cod. iur. can. c. 1127. Collect, de Prop. Fide n. 1295. Cf. S. Offic. d. 5 Aug. 1759 (Collect, de Prop. Fide n. 421). Decretum S. Officii d. 5 Nov. 1924. 20· c. 7, X 4, 19. Caput ΙΠ. De matrimonii proprietatibus. Art. Π. Si. 487 vellet quidem cum eo cohabitare, sed ipse non valet eam redimere. Quae­ situm fuit, num in isto casu vir baptizatus novas nuptias inire possit? — S. Officium d. 8 Iulii 1891 respondit: ..Quatenus uxorem vendiderit ante baptismum, affirmative."288 Ex hac responsione evidenter apparet, non re­ quiri malitiosum discessum physicum partis infidelis. Sufficit, ut pars bapti­ zata non possit pacifice cohabitare cum parte infideli. Ut autem revera constet de hoc discessu, omnino requiritur: Interpellatio, quae quidem solet continere duas quaestiones, scii. : 673 1. an pars infidelis et ipsa velit converti ac baptismum suscipere. 2. posita negativa responsione, an saltem velit pacifice cohabitare sine contumelia Creatoris29’. Prima quaestio est principalis; unde „si quando evenerit, ut polygamus ad fidem conversus, facta iuxta apostolicas sanctiones interpellatione, sub spe conversionis coniugaliter habitaverit cum prima uxore (quippe quae sola fuerit et sit legitima eius uxor), quae interim conversionem ac baptismi sus­ ceptionem diutius differt, fas erit episcopo, rei veritate bene perpensa, de­ clarare integrum esse coniugi fideli ac baptizato ad alia vota cum persona tamen fideli convolare" 298299 . De hac interpellatione sequentia notentur: a) Regulariter facienda est in forma saltem summaria et extraiudiciali de auctoritate Ordinarii partis baptizatae; sufficit tamen, si aliter etiam privatim facta est, dummodo constet per scriptum documentum aut per attestationem duorum testium illam reapse esse factam 298. b) Est omnino necessaria, immo complures auctores e. gr. Feije800, Leitner801, Wernz-Vidal 802, docent illam esse necessariam de iure divino; cui sententiae favet responsio S. Officii d. 12 lunii 1859 decernens: „Conservum, de quo agitur, si non est legitime ab Apostolica Sede dispensatus, teneri ex divino praecepto ad faciendam in praesenti interpellationem alteri coniugi." 803 Attamen, salva meliore sententia, exinde nondum licet con­ cludere: ergo, si omissa fuerit haec interpellatio sine praevia dispensatione pontificia, matrimonium postea a parte baptizata contractum est nullum; etenim neque a S. Paulo neque a Summis Pontificibus haec interpellatio sub poena nulhtatis matrimonii subsequentis certo praecipitur. Quod enim ex S. Pauli verbis necessario requiritur, est „discessus partis infidelis"; sed non determinatur, quomodo debeat constare de hoc discessu. Posito igitur vero discessu partis infidelis, matrimonium partis baptizatae postea secutum non videtur esse invalidum, utpote non contra privilegium Paulinum. Si forte in casu particulari matrimonium celebratum est omissa interpellatione praecepta, observanda esse videtur (etiam post Codicem c. 1121, § 1) regula statuta a S. Congr. de Prop. Fide d. 20 lunii 1883, § 45: ..Quatenus vero neque interpellatio neque eiusdem dispensatio praecesserit, primum matri­ monium obstabit quidem secundo, sed Ordinarius iudicium suspendere debebit 298 208 299 999 801 202 Collect, de Prop. Fide n. 1760. 207 Cod. iur. can. c. 1121, §, x. S. Offic. d. 4 Iulii 1855 (Collect, de Prop. Fide n. 1113). Instr. S. Offic. d. 16 Sept. 1824 ad archiep. Quebec.; Cod. iur. can. c. 1123. De imped, et dispens. matrim. n. 487. Lehrb. des kirchl. Ehcrechtes 604. 802 Ius can. V, n. 632. Idem dixit S. Offic. d. 16 Sept. 1824 dub. 3 (Collect, de Prop. Fide η. 784). 488 Tract. X. De matrimonio. et casum cum omnibus suis circumstantiis ad S. Sedem remittere, quae ipsi Ordinario, quid faciendum sit, indicabit." c) Ab hac interpellatione facienda nemo ex propria auctoritate dispen­ sare potest nisi Summus Pontifex30*, qui pluries hoc iam fecit, e. gr. S. Pius V Decreto „Romani Pontificis" d. 2 Aug. 1571; Gregorius XIII Litteris „Quoniam saepe contigit" d.25 lan. 1583; Benedictus XIV Litteris „In suprema" d. 16 lan. 1745. — Inter facultates, quae vicariis apostolicis solent concedi, legitur: ..Dispensandi super interpellatione coniugum in infidelitate relictorum, dummodo adhibitis antea omnibus diligentiis etiam per publicas ephemerides, ad reperiendum locum, ubi coniux infidelis habitat, iisque in irritum cessis, constet saltem summarie et extraiudicialiter dictum coniugem absentem moneri legitime non posse, aut monitum intra tempus in monitione praefixum suam voluntatem non significasse."* 305* Dicitur 4°: non per baptismum matrimonium primum dissolvitur, sed quando pars baptizato novum matrimonium valide initsoe. Dicit enim Innocentius III: „Per baptismum non solvuntur coniugia, sed crimina dimittuntur" 307. Proinde baptismus est quidem fundamentum et initium privilegii Paulini, sed effectus completus habetur per matrimo­ nium subsequens partis baptizatae. Nota. i. S. Pauli privilegium non amittitur, etsi pars baptizata post baptismum consensum maritalem renovaverit aut cum parte infideli usa fuerit matrimonio 308. Cessat autem privilegium Paulinum, si pars infidelis ante novum matrimonium partis baptizatae et ipsa baptismum susceperit. 2. „In re dubia privilegium fidei gaudet favore iuris." Ita Codex iur. can. c. 1127. Ergo si dubium occurrat, utrum in aliquo casu possit ex privilegio Paulino matrimonium dissolvi, e. gr. matrimonium Protestantis cum ludaeo, non pro valore sed pro dissolutione matrimonii stat prae­ sumptio. 675 Casus practici sequentes facile solvuntur ex hucusque dictis. 1. Pars baptizata eligit ducere vitam caelibem; pars autem infidelis novum contrahit matrimonium. — Hoc matrimonium nullum est, quia primum matri­ monium nondum est solutum et privilegium concessum est pro parte bapti­ zato, non autem pro parte infideli 300; est enim favor fidei. 2. Pars baptizata post conversionem vivit maritaliter cum parte infideli. Pluribus annis elapsis pars infidelis assumit alias mulieres in uxores et non vult illas dimittere. Pars baptizata potest discedere et novas nuptias inire, quamvis forsan non possit secum ducere et educare suam prolem in matri­ monio genitam. Ratio est, quia privilegium Paulinum non est exstinctum31·. 3. Maritus infidelis eicit e domo uxorem baptizatam novumque matri­ monium contrahit et prolem generat. Post aliquod tempus et ipse ad fidem convertitur et baptizatur. Tenetur secundam uxorem dimittere, nisi 674 301 Cod. iur. can. c. 1121, § 2. 305 Formula III Congr. de Prop. Fide. Immo haec facultas videtur nunc esse concessa ex iure communi, scii, ex Cod. iur. can. c. 1125 omnibus Ordinariis in iisdem adjunctis condicionibus. 303 Cod. iur. can. c. 1126. 307 c. 8, X 4, 19; cf. Cod. iur. can. c. 1126. 303 Cod. iur. can. c. 1124. 300 Cf. S. C. C. d. 29 Martii «727 (Gasparri 1. c. n. 1086). 310 Cf. S. Offic. d. 5 Aug. 1759 ct n Iulii 1886 ad 4; Cod. Iur. can. c. 1124. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. S i. 489 prior uxor eiecta interim aliud validum matrimonium contraxit. Ratio est, quia non pars infidelis, sed fidelis libera evasit, et secundum matrimonium partis infidelis est invalidum. Sane in praxi videndum est, num primum matrimonium fuerit certe validum. 4. Duo infideles, matrimonio legitimo contracto et deinde dissoluto, ad alias nuptias convolant. Uterque postea ad fidem convertitur. — Neuter potest remanere in secundo matrimonio, saltem si simul eodem fere tem­ pore baptismum susceperunt. Ratio est, quia primum matrimonium fuit validum et legitimum et non potuit solvi propria voluntate et auctoritate, neque reapse dissolutum est per secundas nuptias, quippe quae non fuerint legitimae. 5. Pars baptizata, praemissis interpellationibus praeceptis, init novum matrimonium. Nunc etiam pars infidelis novum matrimonium inire potest. Ratio est, quia, licet privilegium datum sit in favorem partis baptizatae, tamen indirecte etiam cedit in favorem partis infidelis, et quia primum matrimonium rite est dissolutum a parte baptizata, libera evadit et pars infidelis. Ita sententia communis. 6. Alter coniux infidelis committit adulterium, ideoque eicitur a comparte; post aliquos annos baptizatur, interpellat compartem, num nunc velit secum cohabitare pacifice, sed repulsam fert. Potest novas nuptias inire811. Ratio est, quia adulterium commissum abluitur baptismo, et pars infidelis irrationabiliter repudiat partem baptizatam. 7. Alter coniux infidelis baptizatur, per aliquod tempus pacifice cohabitat cum parte infideli, sed postea committit adulterium et propter hoc eicitur a parte infideli. Nihilominus non potest novas nuptias inire saltem vi privi­ legii Paulini. Ratio est, quia pars infidelis iuste eiecit partem baptizatam, utpote adulteram, nec hoc crimen adulterii deletum est per subsequent bap­ tisma, cum sit perpetratum post conversionem812. 8. Pars infidelis equidem cohabitare consentit sine contumelia Creatoris, sed non permittit, ut proles nata vel nascitura in religione Christiana insti­ tuatur. Pars baptizata potest transire ad alias nuptias cum persona ca­ tholica; recusatio enim educationis prolis in religione catholica aequivalet contumeliae Creatoris81s. 9. Mulier infidelis plures successive habens maritos baptizatur. Primus eius legitimus maritus non vult cum ea amplius cohabitare; ultimus autem maritus consentit quidem pacifice cohabitare, sed non vult converti. Mulier debet se separare ab ultimo viro ; vel, si hoc valde durum est, debet petere dispensationem super impedimento disparitatis cultus ad verum matri­ monium contrahendum 81*. Scholion. De dispensatione super vinculo matrimonii, quod fuit con-676 summatum in infidelitate. Quaerunt hic auctores, num Papa possit dis­ pensare in vinculo matrimonii consummati infidelium, si alteruter vel ambo coniuges baptizati fuerint. In hac materia quaedam sunt certa et quaedam non extra omne dubium posita:*818 811 Ita S. C. de Prop. Fide d. 30 lan. 1807 (Collect, de Prop. Fide n. 690). ··’ Ita S. C. de Prop. Fide d. 30 lan. 1807 (ib.). Cf. S. Offic. d. 11 Iulii 1866 (ib. n. 1295); Cod. iur. can. c. 1123. 818 Ita S. Offic. d. 14 Dec. 1848 (ib. n. 1036). 8,8 Collect, de Prop. Fide n. 1045. 490 Tract. X. De matrimonio. 1. Certum est Summum Pontificem nulla auctoritate pollere in huiusmodi matrimonia, si neuter coniux baptismum suscepit. Ecclesia enim non habet iurisdictionem in non-baptizatos. 2. Certum est Summum Pontificem non valere solvere vinculum matri­ monii legitimi, quod per baptismum utriusque coniugis factum est ratum et per copulam secutam post utrumque baptismum etiam consummatum. Ratio est, quia tale matrimonium factum est matrimonium consummatum Christia­ norum. Iam vero Papa nequit solvere vinculum matrimonii consummmati Christianorum, ut supra probatum est. 3. Certum est Summum Pontificem posse solvere vinculum talis matri­ monii legitimi, si alteruter coniux baptizatus est neque matrimonium fuit umquam consummatum, i. e. neque ante neque post baptismum. Etenim Papa potest solvere vinculum matrimonii rati et non consummati Christianorum, ut supra probatum est. Ergo certius est, illum posse solvere vinculum ali­ cuius matrimonii non consummati, in quo tantum alterutra pars Christiana est, et quod probabilius non est sacramentum. 4. Probabilius est Summum Pontificem posse solvere vinculum matrimonii legitimi quod fuit consummatum post baptismum alterutrius coniugis. Ita sententia inter modernos auctores communior318. Ratio huius sententiae est duplex: altera intrinseca, altera extrinseca. Ratio intrinseca est, quia solum matrimonii Christiani rati et consummati vinculum est indissolubile. Porro tale matrimonium non est ratum consummatum (nisi post baptismum utrius­ que coniugis copula carnalis intercesserit). — Ratio autem extrinseca est, quia Summi Pontifices pluries solverunt vinculum talium matrimoniorum, in quibus prorsus defecerunt condiciones privilegii Paulini. Sic e. gr. S. Pius V318 permissit „motu proprio et ex certa scientia ac apostolicae potestatis plenitudine", ut Indi infideles habentes plures uxores, baptismo suscepto, possint cum quacumque ex illis uxoribus, quae cum illis baptizata fuerit, in matrimonio vivere. Iam vero hic nulla mentio fit de discessu partis infidelis, qui tamen est condicio, sine qua non potest applicari privilegium 318 Hanc sententiam tenent Gasparri, De matrim. II, n. 1108; Billot, De eccl sacr. II, thes. 44; Scherer, Kirchenr. II, n. 590; Fahrner, Gesch. der Ehescheidung im kan. Recht 281; Vlaming, Praei, de iure matrim.3 II, n. 604; Wernz-Vidal, Ius can. V, n. 636; et ex antiquis 5. Antoninus, S. theol. P. 3, tit. 1, c. 6; Navarrus, Cons. et Resp. III, tit. 33, cons. 2; Thomas Sanchez, De matrim. sacr. 1. 2, disp. 17; Laymann, Theol. mor. 1. 5, tr. 10, parte 2, c. 3; Salmanticenses, Cursus Theol. mor. tr. 9, c. 4, p. 2, n. 34; Pirhing, in tit. I, sect. 5, aliique. Immo Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 929 confidenter dicit: „Quodcumque rationabile dubium illius potesta­ tis removeri videtur, ita ut certo dici possit: Romanus Pontifex pro suprema sua potestate potest ex gravi ratione dissolvere vinculum matrimonii, quod in infideli­ tate quidem consummatum est, sed post baptizatum vel utrumque coniugem non est consummatum." — Sunt tamen nonnulli qui reiciant hanc sententiam, e. gr. Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 6, c. 4, n. 3, et 1. 13, c. 21, n. 4; De Angelis, Praei. 1. 4, tit. 19; Feije, De imped, et dispens. matrim. n. 486; Leitner, Lehrb. des kirchl. Eherechtes 610. Rationem, quam affert Benedictus XIV (Prosper Lambertini) pro sua sententia est haec: matrimonium consummatum significat unionem Christi cum Ecclesia, matrimonium ratum autem indicat unionem Christi cum anima sanctificata. Sicut autem unio Christi cum Ecclesia est insolubilis, unio autem cum anima est solubilis, ita omne matrimonium consummatum est insolu­ bile, matrimonium autem ratum solubile. — Hoc argumentum esse debile, facile intelligitur. »*· Const. „Romani Pontifices" d. 2 Aug. 157t. Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. § 2. 491 Paulinum. — Gregorius XIII’17 attendens, „connubia inter infideles con­ tracta vera quidem, non tamen adeo rata censeri, ut necessitate suadente dissolvi non possint", concessit missionariis facultatem dispensandi, ut qui­ libet coniux infidelis, baptismo suscepto, ..superstate coniuge infideli et eius consensu minime requisito aut responso non exspectato, matrimonia cum quovis fideli alterius etiam ritus contrahere et in facie Ecclesiae sollemnizare et in iis postea carnali copula consummatis, quoad vixerit, remanere licite valeat, dummodo constet, etiam summarie et extraiudicialiter coniugem, ut praefertur, absentem moneri legitime non posse aut monitum intra tempus in eadem monitione praefixum suam voluntatem non significasse. Quae quidem matrimonia, etiamsi postea innotuerit, coniuges priores infideles suam voluntatem iuste impeditos declarare non potuisse et ad fidem etiam tempore contracti secundi matrimonii conversos fuisse, nihilominus rescindi numquam debere, sed valida et firma prolemque inde suscipiendam legitimam fore de­ cernimus". — Luce clarius esse videtur Gregorium XIII ultra limites privi­ legii Paulini hic processisse, cum solvat matrimonia in infidelitate contracta, etiamsi forte uterque coniux tempore novi matrimonii iam baptizata sit. — Iuxta vigentem praxim Curiae Romanae conceditur missionariis facultas ..dispensandi cum gentilibus et infidelibus plures uxores habentibus, ut post conversionem et baptismum [uxorem] quam ex illis maluerint, si etiam ipsa fidelis fiat, retinere possint, nisi prima voluerit converti"318. Quae quidem facultas ex privilegio Paulino explicari nequit, quia prorsus deest discessus partis infidelis, quem praevium requirit S. Apostolus, antequam novum matri­ monium contrahere permittit. — Idem videtur sequi ex compluribus decisio­ nibus particularibus S. Officii31e, et nunc generaliter statuum est per Codicem iur. can. c. 1125: pro omnibus regionibus, si eadem adiuncta adsunt. §2- De divortio imperfecto seu de separatione tori, mensae et habitationis. Obligatio cohabitationis. Ex ipsa definitione matrimonii, quod 677 continet ..individuam vitae consuetudinem", sequitur coniugum obli­ gatio insimul convivendi. Idem sequitur tam ex verbis Christi: "Dimit­ tet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae" 820, quam ex Codice iur. can. c. 1128 statuente: ..Coniuges servare debent vitae coniugalis communionem, nisi iusta causa eos excuset." Haec obligatio est obligatio iustitiae, cum oriatur ex ipso contractu matrimoniali321, et includit a) consortium tecti, b) consortium lecti. Unde coniuges tenentur regulariter non solum sub eodem tecto cohabitare, sed etiam in eodem cubiculo dormire. Consortium tecti et domesticae cohabitationis* 313 317 Const. ..Populis ac nationibus" d. 25 lan. 1585. 313 Ita in Formula I, n. 11. 313 Cf. Gasparri 1. c. II, n. 1084 sqq. et casum narratum a Bened. XIV (Quaest. can. caus. Florentin, a. 1726), qui a S. Congregatione postea decisus est contra votum Prosperi Lambertini tunc secretarii istius Congregationis. Cf. Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 931. 330 Cf. Matth. 19. 5. 3,1 Cf. 5. dlph., Theol. mor. I. 6, n. 939, qui secundum Sanchez dicit: „Certum est coniuges teneri ex obligatione iustitiae ad cohabitandum in eadem domo, mensa ac toro." 492 Tract. X. De matrimonio. necessarium est tam pro educatione convenienti prolis, quam ad mutuum auxilium et solatium praestandum in angustiis vitae quotidianae. Con­ sortium autem lecti vel saltem cubiculi conducit ad mutuum amorem fovendum et ad pericula incontinentiae vitanda. Hinc neuter coniux potest ab alio discedere ad longum tempus, altero invito, nisi adsint iustae causae, quae pensandae sunt visis omnibus circumstantiis. Quodsi vir alibi debet diu commorari, tenetur secum ducere uxorem, si fieri potest absque gravi incommodo. Experientia enim constat talem separa­ tionem coniugum esse perquam damnosam cum pro ipsis coniugibus tum pro prole educanda. Pariter uxor tenetur sequi virum mutantem domicilium, nisi ex tali mutatione pro uxore aut prole gravia damna oriantur. In praxi confessarius aut parochus admoneat quidem coniuges, ut fideliter observent consortium tecti et lecti seu thalami; attamen nisi gravia peccata aut scandala oriantur ex separatione, ne nimis urgeat tale consortium, sed relinquat coniuges in bona fide. 678 Divortium imperfectum, seu quoad torum et cohabitationem, licite fieri potest ex legitimis causis. Ita ex Concilio Tridentino definiente: „S. q. d. Ecclesiam errare, cum ob multas causas separationem inter coniuges quoad torum seu quoad co­ habitationem ad certum incertumve tempus fieri posse decernit, A. S.“ Huiusmodi divortium aliquando non tantum licitum, verum etiam valde meri­ torium esse docet ipse Christus dicens: „Omnis, qui reliquerit domum... aut uxorem propter nomen meum, centuplum accipiet et vitam aeternam possidebit." 223 Divortium imperfectum solet distingui; i. perpetuum aut temporale, prout fit indefinito aut definito tempore; 2. factum privata aut publica auctoritate, prout instituitur alterius vel utriusque coniugis auctoritate aut ex sententia iudicis forma administrativa 828*; quoad torum tantum, prout usus matrimonii excluditur; vel etiam quoad habitationem, prout coniuges communem vitam domesticam et habitationem dissolvunt. Causae, ob quas divortium imperfectum licite fieri potest, non taxative, sed praecipue recensentur: i. adulterium carnale; 2. adul­ terium spirituale, i. e. haeresis seu apostasia; 3. vita criminosa et igno­ miniosa; 4. periculum grave animae vel corporis; 5. mutuus consensus32*. 679 i. De divortio propter adulterium carnale. a) Propter adulterium commissum fieri posse divortium, patet ex verbis Christi: „Ego autem dico vobis: quia omnis, qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari."828 Idem sequitur ex compluribus textibus iuris canonici 328, ac suadetur ex ipso iure naturali. Etenim illi, qui fregit fidem, non tenetur aliquis »»» Sess. 24, can. 8 de matrim. (Dens. n. 978). »»» Matth. 19, 29. Haec verba Christi intelligenda sunt aut de matrimonio rato, aut, si agitur de matrimonio consummato, de separatione ex mutuo consensu facta. M“ Pontif. Commissio d. 25. lun. 1932 (Acta Ap. Sed. XXIV 284). ”· Cod. iur. can. c. 1131, § 1. ’*3 Matth. 5, 32 et 19, 9. ”· c. 4 5 8, X 4, 19; Cod. iur. can. c. 1129. Caput ΙΠ. De matrimonii proprietatibus. Art. II. § 2. 4g3 servare fidem; ac praeterea ex adulterio certitudo prolium pericli­ tatur s”. Disputabant auctores, utrum ex causa adulterii pars innocens possit di­ vortium facere propria auctoritate, an adhuc requiratur sententia iudicis competentis. Sententia melior videtur esse haec: Divortium quoad torum, seu denegatio debiti conjugalis, fieri potest propria auctoritate sine interventu iudicis ecclesiastici 327 328*330 . Divortium vero quoad habitationem ordinarie non potest fieri propria auctoritate, nisi agatur de adulterio certo et notorio *n. Si enim adulterium commissum est occultum, divortium melius fit cum inter­ ventu iudicis ecclesiastici. Ratio est, quia secus facile scandalum et infamia adultero iniuste orirentur. Nostris diebus recursus ad ecclesiasticum tribunal pro obtinendo divortio quantum ad habitationem (sive propter adulterium sive propter alias rationes) valde quidem consulendus est, idque propter multas rationes, sed aliquando urgeri non potest, si de causis legitimis divortii certo constat et periculum est in mora 88°. In praxi observanda sunt statuta dioecesana, si quae de hac materia lata sunt331. b) Nomine adulterii probabilius venit quilibet concubitus illicitus extra matrimonium. Unde etiam sodomia cum tertia persona, bestialitas, copula onanistica, non autem alii actus impudici, ut tactus, aspec­ tus, oscula, divortium permittunt. Ita sententia longe communior 332. c) Ut parti innocenti ius divortii oriatur ex adulterio compartis, necesse est ut hoc flagitium sit: a) moraliter certum. Quare neque sufficit mera suspicio, neque requiritur stricta probatio juri­ dica, sed oportet ut de eius exsistentia iam non subsistat prudens dubium. Ratio est obvia, quia scii, nemo potest puniri nisi ob crimen certo com­ missum, neque iure debiti poscendi privari nisi propter culpam certo per­ petratam. 4) formale, culpabile, libere commissum. Unde e. gr. si vir putans uxorem esse mortuam copulam habet cum alia femina, non potest, errore detecto, ab uxore repudiari; pariter, si uxor vi opprimitur, non potest a viro dimitti 333. y) non condonatum aut inductum aut permissum. Condonatio adulterii potest fieri tum explicitis verbis tum implicite, si scii. pars innocens sciens adulterium a compacte commissum sponte dat signa 327 S. Thom., Suppi, q. 62, a. 1. 328 S. Thomas (ib. a. 3) dicit: „Vir potest uxorem dimittere dupliciter: uno modo, quantum ad torum tantum. Et sic potest eam dimittere, quam cito sibi constat de fornicatione uxoris, proprio arbitrio. ... Alio modo, quantum ad torum et cohabitationem. Et hoc modo non potest (uxor) dimitti nisi iudicio Ecclesiae. Et si alias dimissa fuerit, debet cogi ad cohabitandum, nisi possit ei vir in conti­ nenti fornicationem probare." 3,e Cf. c. 4, X 4, 19, et c. 9, X 4. i· 330 Cf. Cod. iur. can. c. 1129 et 1131, § 1. 331 Vidcsis statuta dioecesana Brugensia apud De Smet, De sponsal. et matrim n. 261. 332 Cf. 5. Thom., Suppi, q. 62, a. 1 ad 4; S. Alph., Theol. mor. I. 6, n. 962. 333 Cf. c. i, C. 34, q. i et 2; c. 6 ib.; c. 16, C. 32, q. 5. Tract. X. De matrimonio. 494 affectus maritalis, e. gr. si petit debitum ^oniugale. Haec tacita seu implicita condonatio praesumitur in iure, si intra sex menses post cognitum adulterium coniux innocens adulterum non expulerit aut dereliquerit aut legitimam ac­ cusationem fecerit33*. — Pariter adulterium uxoris nequit esse causa divortii, si maritus ipse induxerit uxorem ad adulterium committendum, vel etiam si consensum dederit*335. Ratio obvia est, quia scii, tunc maritus formaliter cooperatus est uxoris adulterio neque commodum aliquod ex sua taetra co­ operatione sumere potest non mutuum. Siquidem paria delicta mutua compensatione tolluntur 336. Nihil refert, uter coniugum prius vel pluries adulterium perpetraverit. d) Pars innocens potest quidem divortium a toro et habitatione peragere, cum ipse Christus tale ius concesserit; rarissime autem tenetur uti hoc iure; nempe tunc solummodo, si alia via non suppeditat ad scandalum vitandum aut ad peccatorem corrigendum 337. Generatim praestat, ut pars adultera reconcilietur parti innocenti. e) Pars innocens (separatione peracta etiam a longo tempore) non amittit ius revocandi coniugem adulterum, qui redire tenetur, dummodo pacifica cohabitatio prudenter sperari possit 338* , et non iam susceperit (ex consensu partis innocentis) alium statum matrimonio contrarium830. f) Pars innocens potest, etiam invito adultero, religionem intrare (praehabita dispensatione S. Sedis) aut sacros ordines suscipere; econtra adulter nequit sine consensu explicite vel implicito partis in­ nocentis in religionem intrare aut ordines suscipere. Quodsi hoc nihilo­ minus adulter fecisset, posset revocari et teneretur redire ad coniugem, non obstante voto vel ordine suscepto. Ratio est, quia vinculum matri­ moniale semper subsistit neque pars innocens privari potest iure suo. S. Alphonsus 840 docet coniugem adulterum posse religionem intrare vel sacros ordines suscipere: a) si pars innocens irrevocabiliter statum religiosum aut clericalem prius susceperit; β) si pars innocens bene cognoscens propositum partis adulterae non contradicit, licet commode possit; y) si pars innocens omnem reconciliationem ab adultero petitam prorsus repudiavit; <5) si dimissio partis adulterae iam a biennio facta est nec ulla revocatio evenit. In istis enim et similibus casibus prae­ sumitur consensus partis innocentis. Hodie autem nullus coniugatus potest valide admitti ad novitiatum nisi habita licentia S. Sedis341. 33· Cod. iur. can. c. 1129, § 2. 335 Cf. c. 4, C. 32, q. 1; c. 6, X 4, 13; Cod. iur. can. c. 1129, § 1. 336 c. 6 7, X 5, 16; Cod. iur. can. c. 1129, § 1. 337 Aliqua Concilia particularia antiqua, e. gr. Illiberitanum a. 300, praecepe­ runt dimissionem adulteri. Item in Ecclesia orientali presbyteri debent uxorem notorie adulteram dimittere, ne censeantur connivere peccato coniugis. 338 Cf. B. Albertus Magnus, qui optime tractat de divortio propter adulterium, in 4, dist. 35, a. 3 10 12 13. 330 Cod. iur. can. c. 1130. 340 Theol. mor. 1. 6, n. 967. 3,1 Cod. iur. can. c. 542, n. 1. Caput ΠΙ. De matrimonii proprietatibus. Art. II. S 2. 495 2. De divortio propter adulterium spirituale. 680 Adulterium spirituale vel fornicatio spiritualis vocatur apostasia vel haeresis, qua post matrimonium contractum alter coniux sectae acatholicae nomen dedit842. Divortium quoad torum et habitationem fieri potest etiam propter hoc flagitium * 848. Ratio praecipua (sed non unica) est, quia ex tali apostasia vel haeresi unius coniugis tam comparti quam etiam proli magnum damnum imminere solet, praesertim si apostata partem catholicam ad deficiendum a fide sol­ licitat. Alia ratio est, quia Ecclesia abhorret intimam conversationem catholi­ corum cum haereticis et apostatis. — Ex privata auctoritate non licet di­ vortium facere propter hanc causam nisi sit periculum in moraS44, e. gr. periculum grave perversionis; et si nihilominus factum est, coniux innocens tenetur redire ad alterum, si iste ab haeresi resipuerit. Ita expresse iam statuit Urbanus III et confirmatur a Codice iur. can. c. 1131, § 2. Si sepa­ ratio ab Ordinario loci pronuntiata fuerit 840 ad certum incertumve tempus, coniux innocens non tenetur vitam matrimonialem restaurare, nisi ex decreto Ordinarii vel exacto tempore. Ita Codex 1. c. Causa quoque sufficiens faciendi divortium est, si coniux prolem acatholice educaverit, sicuti non raro accidit in matrimoniis mixtis. 3. De divortio propter vitam criminosam et ignominiosam com- 681 partis. Haec causa divortii, quae invenitur quoque in compluribus codicibus civilibus 848, videtur requirere ignominiosam consuetudinem; e. gr. adest, si uxor saepe indulget ebrietati perfectae, si maritus habitualiter est deditus homosexualitati etc. Post veram emendationem vita maritalis est restauranda. 4. De divortio propter periculum grave animae vel corporis. Adest grave periculum animae, si alter coniux alterum constanter sollicitet ad grave peccatum, e. gr. ad furtum, adulterium, meretricium, sodomiam, ad prolem educandam in haeresi etc. Non sufficit ad di­ vortium ob istam causam faciendum, ut coniux comparti praebeat solam occasionem peccandi, sed requiritur, ut divortium sit quasi unicum remedium vitandi peccati gravis. Hinc e. gr. non licet divortium facere quoad habitationem (bene tamen quoad torum), si maritus semper exercet copulam onanisticam vel alio modo abutitur matrimonio, etsi forte uxor inde graves tentationes consentiendi patiatur. Liceret autem uxori relinquere domum coniugalem, si maritus vellet e. gr. lupanar erigere et uxorem cogere, ut ibidem deserviat. Antequam propter periculum animae divortium quoad habitationem fiat, consulendus est confessarius aut parochus, cum secus graves errores graviaque incommoda vix vitentur. 343 Cf. 1er. 3, 8; Ez. 23, 37; c. 5, C. 28, q. 1. In hoc textu S. Augustinus per­ mittit divortium non solum propter apostasiam, sed etiam propter alia gravia delicta; cf. tamen Retract. 1, 18. •4’ c. 6, 7, X 4, 19, et c. 5, C. 28, q. 1; Cod. iur. can. c. 1131, § 1. ,44 Cod. iur. can. c. 1131, § 1. ··» c. 6, X 4, 19. 848 Cod. Germ. § 1568; Cod. Helvct. a. 139; Cod. Itat. a. ijt. 682 496 Tract. X. De matrimonio. Ad grave periculum corporis reduci possunt: a) saevitiae, quas exercet unus coniux in alterum, sive hoc fiat verbis sive factis. Requiruntur autem saevitiae, quae sunt revera graves, considerata con­ dicione coniugum. Sola verberatio, nisi pluries fiat et gravis sit, apud con­ juges ignobiles non est causa sufficiens divortii. Aliter res se habet apud coniuges cultioris condicionis. Quae tamen complures veteres auctores dicunt de verberatione uxoris apud S. Alphonsum8*7, in nostris saltem regionibus non possunt admitti. Generatim in hac materia veteres auctores cum circum­ spectione legendi sunt, quia tempore eorum verberatio adhibebatur commu­ niter tamquam poena pro multis delictis. Hodie autem verberatio haud raro ne pro pueris quidem discolis in scholis admittitur a lege civili. b) molesta cohabitatio, quae solet oriri ex iurgiis et dissidiis per­ petuis coniugum, ex habitu se inebriandi, ex negligentia crassa rei familiaris, ex dilapidatione culpabili fortunae etc. Per se patet non quamlibet parvam molestiam sufficere pro divortio faciendo, sed re­ quiri talem, qualis vitam communem intolerabilem reddit. c) morbus gravis ex gravi culpa ab uno coniuge contractus et alteri coniugi valde periculosus. Requiruntur igitur tres condiciones: gravis morbus, valde contagiosus, ex gravi culpa contractus. Talis morbus praecipue est syphilis. Coniux in­ nocens non tenetur debitum coniugale reddere alteri coniugi, qui culpabiliter hunc morbum contagiosum contraxit. In casu, quo alter coniux hunc morbum taeterrimum contraxit ex adulterio — uti fere semper accidere solet —, coniux innocens certissime potest facere divortium, quia iam solum adulterium est causa sufficiens faciendi divortium, ut supra dictum est. Etiam in casu, quo coniux istum morbum inculpabiliter contraxit — quod rarissime ac­ cidit —, alter coniux non tenetur debitum coniugale reddere, seu potest facere divortium quoad torum. Ratio est, quia coniux non tenetur debitum coniugale reddere cum propriae vitae periculo, quale incurreret, si haberet commercium carnale cum comparte syphilitica. Aliquando coniux innocens non solummodo potest, sed etiam tenetur facere divortium (saltem quoad torum) ad contagionem vitandam847 848; si scii, vita ipsius est valde necessaria ad prolem iam natam educandam, vel si serio timetur, ne ex tali commercio nascitura sit proles eodem morbo syphilitico infecta, sicut solet accidere. Si neque proles iam nata educanda est, neque proles nascitura speratur, neque alia ratio extrinseca obstat, coniux sanus forte potest debitum coniugale etiam cum periculo propriae vitae reddere et petere. Ratio est, quia accedente bona intentione talis actus ex magna caritate procederet. — In aliis morbis gravibus contagiosis, quos contraxit alter coniux sine gravi sua culpa, e. gr. 847 S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 972. 848 Medici Bergmann-Capellmann (Pastoralmedizin18 322) scribunt : „Seitens des kranken Teiles ware hier ein Verlangen der Copula ein greuliches Attentat auf den gesunden Teii; seitens des gesunden Teiles gehôrte mehr ais caritas, es ge­ hôrte nach meiner Ansicht Wahnsinn dazu, sich von einer solchen Krankheit mit so sehr grofier Wahrscheinlichkeit anstecken zu lasser Es mag das zu strenge erscheinen; wer aber gesehen hat, und tâglich sieht, wclchc entsctzliche Folgen diesc Krankheit hat, der wird uns beipflichten." Caput III. De matrimonii proprietatibus. Art. II. S 2. 497 in phthisi, cholera, lepra, febri typhoida etc., coniux sanus potest quidem debitum coniugale denegare et divortium quoad torum facere, minime vero ei licet propria auctoritate deserere habitationem coniugalem. Ratio est, i. quia non oportet afflicto addere afflictionem, et 2. quia coniuges sibi in­ vicem debent praestare solamen et tutamen non solum in rebus secundis, verum etiam in rebus adversis et maxime in infirmitate 84°. 5. De divortio ex mutuo consensu. 683 a) Divortium perpetuum quoad habitationem mutuo libero consensu explicito (et non tantum implicito) fieri potest propter electionem status perfectioris, scii, propter susceptionem sacrorum ordinum et propter vitam religiosam amplectendam. Tunc autem a iure complures condiciones praescribebantur, quae late explicantur a Benedicto XIV8S0. Iuxta vigentem disciplinam in utroque casu requiritur licentia S. Sedis”1. b) Divortium temporale quoad habitationem a coniugibus ex mutuo consensu libere institui potest, dummodo adsint rationes vere proportionatae, e. gr. itineris faciendi aut negotii tractandi causa. In praxi autem huiusmodi divortium, si est notabilis durationis, valde dis­ suadendum est, quia rarissime magna damna absunt. Educatio enim prolis difficilior redditur, si parentes non unitis viribus cooperantur; amor mutuus coniugum minuitur et frigescit; magna pericula inconti­ nentiae oriuntur etc. Quae cum ita sint, experientia testante, mulier sequatur virum, qui cogitur per longius tempus a domicilio abesse. c) Divortium perpetuum aut temporale quoad torum ex mutuo et libero consensu coniugum fieri potest absque ulla restrictione, si adsint honestae rationes. Etenim coniuges possunt uti matrimonio, possunt autem etiam ex mutuo consensu servare continentiam. Immo Apostolus admonet coniuges, ut aliquando talem continentiam ad tempus servent882. d) Denegatio tori vel saltem denegatio debiti coniugalis insuper licita evadit, quotiescumque alter coniux graviter abutitur iure suo aut irra­ tionabiliter petit debitum coniugale. De denegatione debiti coniugalis infra n. 695 sq. sermo redibit. Scholion. De educatione prolis post coniugum separationem. De hac re statuit Codex iur. can. c. 1132: „Instituta separatione, filii educandi sunt penes coniugem innocentem, et si alter coniugum sit acatholicus, penes con­ jugem catholicum, nisi in utroque casu Ordinarius pro ipsorum filiorum bono, salva semper eorundem catholica educatione, aliud decreverit." Cum bona educatio prolis sit res maximi momenti, consulendus videtur Ordinarius, quid factu opus sit, si iudex civilis improbe determinavit hanc educationem. Hic quidem subnectenda esset dissertatio de divortio civili, quod nostris temporibus in dies frequentius et damnosius evenit, sed melius infra in fine insimul tractatur de matrimonio civili et de divortio civili.*881 848 8I>» 881 ·" Cf. in Decretalibus Gregorii IX titulum: De coniugio leprosorum (1. 4, tit.8). De syn. dioec. I. 13, c. 13, n. 11 sqq. Cf. nostrum Man. iur. can. q. 204 et 321. Cf. Bened. Xll' 1. c. n. 16. i Cor. 7, 5. PntlMMiu. Mnn. Thool. mor. Ill, <’12 Tract. X. De matrimonio. 498 CAPUT IV. De matrimonii bonis. 684 „Assignatur triplex bonum matrimonii: Primum est proles susci­ pienda et educanda ad cultum Dei. Secundum est fides, quam unus coniugum alteri servare debet. Tertium indivisibilitas matrimonii propter hoc, quod significat indivisibilem coniunctionem Christi et Ec­ clesiae." Ita Concilium Florentinum in Decreto pro Armenis 363 ; quae omnia fere ad verbum desumpta sunt ex S. Thoma364. Quae quidem enumeratio triplicis boni matrimonialis primum videtur adhibita esse a S. Augustino dicente: „Omne itaque nuptiarum bonum ... est proles, fides, sacramentum" 366, et post illum a quam pluribus canonistis et theologis. Monet autem Catechismus Romanus363: „Docendi sunt fideles tria esse matrimonii bona: prolem, fidem, sacramentum; quorum com­ pensatione illa incommoda leniuntur, quae Apostolus indicat his verbis: ,Tribulationem tamen carnis habebunt huiusmodi' 367, efficiturque, ut coniunctiones corporum, quae extra matrimonium merito damnandae essent, cum honestate coniunctae sint." — Quae quidem tria bona in quolibet matrimonio adesse oportet; ergo etiam in matrimonio legitimo infidelium. Sunt tamen multo perfectiore modo in matrimonio Christia­ norum, cui ita intime coniuncta sunt, ut sine illis matrimonium chri­ stianum prorsus non valeat subsistere 368. 685 Nota. Quaelibet actio, quae graviter laedit vel unum ex his bonis, est peccatum mortale. Optime de istis bonis matrimonialibus disserit Angelicus Doctor in tota quaestione 49 Supplementi, ubi etiam probat, quam convenienter a Deo ista bona coniuncta fuerint matrimonio. Argumentatio hoc modo breviter resumi potest: Nemo sapiens iacturam aliquam sustinet, nisi recipiat compensatio­ nem alicuius aequalis vel melioris boni. Atqui in matrimonio complures iacturae compluraque damna et incommoda occurrunt. Ergo... Primum damnum, quod occurrit, est libido, et ex ea resultat detrimentum usus rationis. Experientia enim constat libidinem non sopiri actibus carnali­ bus, sed potius augeri et evadere quasi alteram naturam. Pariter constat, libidine rationem obtusam fieri idque eo gradu, ut durante ipso actu libi­ dinoso usus rationis haud raro totaliter amittatur. Ad ista damna compen­ sanda bonum prolis a Creatore collatum est in matrimonio. Generatione liberorum propagatur genus humanum et Deus perpetuo colitur. Unde dicit S. Paulus: ^Salvabitur (mulier) per filiorum generationem."369 Secundum damnum est sollicitudo molesta placendi comparti et providendi rebus familiae; pro muliere autem specialiter: onera partus. Istud damnum compensatur bono fidei seu fidelitatis, quo alter alteri tenetur reddere debitum coniugale neque alii homini commisceri potest. Unde Apostolus Paulus dicit:*338 339 363 Dene. n. 702. 353 339 338 339 361 Contra Gent. 1. 4, c. 78. Habetur c. 10, C. 28, q. 2; cf. etiam De Gen. ad litt. 1. 9, c. 7. P. I, c. 8, q. 21. 337 I Cor. 7, 28. Cf. S. Thom., Suppi, q. 49, a. 2 ad 2; Gihr, Sakramentenlchre § 56. i Tim. 2, 15. Caput IV. De matrimonii bonis. 499 „Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir; similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier."360 Tertium damnum est perpetua quaedam servitus, qua vir uxori et uxor viro obligatur. Quod quidem damnum compensatur bono sacramenti, i. e. vinculo indissolubili, quo coniuges repraesentant salutiferam coniunctionem Christi cum Ecclesia atque se diligere tenentur, sicut Christus dilexit Eccle­ siam. — Nunc de singulis bonis singulariter agendum est. 1. Bonum prolis est proximus finis matrimonii; unde matrimonium 686 est ab initio nullum, si a contrahentibus excluditur ius ad generatio­ nem prolis, vel etiam si copula carnalis exercetur quidem, sed cum explicita stipulatione, ut generatio prolis vitetur. Bonum prolis magnum quidem bonum est pro coniugibus, cum parentum gloria et corona sint liberi progeniti, sed etiam graves obligationes illis imponit, quarum transgressio facile evenire potest peccatum mortale. Pulchre complectitur S. Augustinus881 istas obligationes hac una phrasi: „Ut [proles] amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur." Codex autem iur. can. c. 1113 graviter statuit: „Parentes gravissima obligatione tenentur prolis educationem tum religiosam et moralem, tum physicam et civilem pro viribus curandi, et etiam temporali eorum bono providendi.“ Huiusmodi igitur obligationes convenienter divi­ duntur a) respectu corporis et b) respectu animae. a) Respectu corporis bonum prolis exigit, ut parentes inde ab initio conceptionis non solum omnia evitent, quae proli graviter nociva sunt, verum etiam bonam educationem physicam et alimentationem procurent. Cf. quae supra II, n. 588 latius dicta sunt de hac re. — Cum in Decreto Gratiani 882 tum in Rituali Romano 388 graviter monentur pa­ rentes, ne parvulum secum collocent in lecto, propter suffocationis grande periculum. Cuius legis transgressio in aliquibus dioecesibus est peccatum reservatum. b) Respectu animae seu respectu boni spiritualis tenentur parentes imprimis curare, ut proles nata quantocius lavacro baptismi a peccato originali liberetur. Unde peccant parentes, si sine urgentissima causa baptismum prolis nimis differant881. Maximum autem peccatum contra bonum cum corporale tum spirituale prolis conceptae est abortus directe volitus, quippe qui simul cum vita corporali auferat possibilitatem baptismi et proinde etiam vitae aeternae 888. Ad bonum quoque spiri­ tuale prolis pertinet bona educatio religiosa et moralis, de qua sermo fuit supra II, n. 589. 2. Bonum fidei duo includit: debitum coniugale et fidelitatem con-687 iugalem. De debito coniugali sermo erit specialis in sequenti capite. Fidelitas coniugalis est magnum matrimonii bonum, et quo sanctius conservatur, eo maior felicitas solet exsistere inter coniuges. Grave autem est iniustitiae peccatum coniugalis fidelitatis laesio, quae fit per i Cor. 7, 4. 881 De Gen. ad litt. 1. 9, c. 7. c. 2, C. 2, q. 1. aM Tit 2, c. 2, n. 32. ·"* Cf. supra in tractatu de baptismo n. 126. Cf. poenas contra procurantes abortum supra II, n. 142. 82 JOO Tract. X. De matrimonio. adulterium omnesque actus cum illo connexos. In Vetere Testamento adulteri puniebantur mortis poena: „Si dormierit vir cum uxore alterius, uterque morietur, id est, adulter et adultera; et auferes malum de Israel."360 In Novo autem Testamento dicitur: „Neque adulteri . . . regnum Dei possidebunt."307 Etiamsi maritus consensum dedit, ut uxor habeat copulam cum alio viro, nihilominus iste actus est verum adul­ terium, ut patet ex propositione (50) damnata ab Innocentio XI, iam supra II, n. 703 citata. Ratio autem est, quia maritus non potest alie­ nare ius suum in uxorem, cum matrimonium ex iure tam divino quam naturali hanc fidelitatem coniugum requirat. Sicuti enim non habet homo liberum dominium perfectum de membris proprii corporis — non potest sibi e. gr. licite praecidere membrum sanum — ita a pari maritus non habet liberum dominium de uxore sua, nec potest illam alteri cedere. Christus ipse maxime inculcat fidelitatem coniugibus eos deterrens non solum ab actibus externis pravis, sed etiam ab interno desiderio pravo: „Audistis, quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem vobis dico, quia omnis, qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo."*™ Sunt auctores, e. gr. Sanchez 3β9, Salmanticenses 37°, S. Alphonsus371*, qui docent, non solum adulterium proprie dictum esse contra fidelitatem coniugalem, sed etiam sodomiam cum propria uxore, ita ut coniuges ad invicem sodomiam perpetrantes verum adulterium committant, eo quod in sodomia neuter coniux servet alteri corpus suum caste. Quidquid est de hac sententia, coniux sodomiticus in confessione debet dicere, utrum peccatum commiserit cum comparte sua an cum aliena persona; quia secus confessarius nequit rectum iudicium ferre. 688 Scholion. De zelo coniugali. Non abs re erit pauca verba facere de zelo coniugali*73, qui ab antiquis vocatus est ..sollicitudo suspicioque amantis1*, et qui non tantum bono fidelitatis adversatur, verum etiam damna enormia rixasque diras causare soleu in vita coniugali. Qui quidem zelus coniugalis oriri potest sine omni culpa atque fieri quasi „idea fixa". Coniux zelosus (qui saepe est melancholici temperamenti) ubique et in omnibus actionibus compartis suspicatur, sin minus perfectam infidelitatem, tamen signa amoris diminuti erga ipsum et amorem indebitum erga personam aliam. Aliquando tamen zelus coniugalis oritur ex culpa alterius coniugis, qui consortem negligit et revera nimis afficitur erga alienam personam. Si zelus coniugalis mox non exstinguitur et totis viribus impugnatur, vita utriusque coniugis evadit revera intolerabilis; immo haud raro homicidium vel suicidium inde sequitur. Optimum remedium contra zelum coniugalem est candidus et aper­ tus modus loquendi et agendi inter coniuges semper adhibitus, sine omnibus ambagibus et secretis. Tamquam regula consulenda est: Uterque coniux in vita sua privata (aliter est de vita professionali, uti dicunt, seu de secreto commisso) nihil celet compartem suam 373. see 388 371 373 Deut. 22, 22. 867 I Cor. 6, 9. 388 Matth. 5, 27 sq. De matrim. sacr. 1. 9, disp. 18, n. 4. 370 Theol. mor. tr. 26, c. S, n. 15. Theol. mor. 1. 3, n. 446. 373 Eifersucht, jalousie, jealousy. Cf. Rive, Dic Ehe 364. Caput V. De matrimonii obligationibus. ςοΐ 3. Bonum sacramenti est et gratia sacramentalis matrimonii chri- 689 stiani et praesertim vinculum indissolubile, quod quidem strictius est in matrimonio Christiano quam in matrimonio paganorum. Si enim matrimonium Christianum significat Christi cum Ecclesia conjunctionem, quae est indelebilis, cum Christus numquam se ab Ecclesia seiuncturus sit, necesse est etiam, ut inter coniuges Christianos vinculum coniunctionis numquam possit disrumpi. Verum ut haec sancta societas sine querela facilius conservetur , mariti et uxoris officia descripta a S. Paulo874 et a principe apostolorum S. Petro878 prae oculis habenda sunt: Officia mariti. Mariti munus est uxorem liberaliter et honorifice trac­ tare. Qua in re meminisse oportet, Evam ab Adamo sociam appellatam esse dicente: ,,Mulier, quam dedisti mihi sociam"87e. Cuius rei causa aliqui Patres factum esse docent, ut Eva non ex pedibus, sed ex latere viri for­ maretur: quemadmodum etiam ex capite Adae condita non est, ut se viri dominam non esse intelligeret, sed potius ei subiectam. Decet insuper virum in alicuius honestae rei studio semper occupatum esse, cum ut ea suppeditet, quae ad familiam sustentandam necessaria sunt, tum ne languescat inerti otio, a quo omnia fere vitia ducunt initium; deinde vero familiam recte constituere, omnium subditorum mores corrigere, singulos in officio continere. Officia uxoris clare enumerantur a principe apostolorum dicente: „Mulieres subditae sint viris suis, ut et, si qui non credunt verbo, per mulierum conversationem sine verbo lucrifiant, considerantes in timore castam conversationem vestram. Quarum non sit extrinsecus capillatura, aut circumdatio auri, aut indumenti vestimentorum cultus, sed qui absconditus est cordis homo, in incorruptibilitate quieti et modesti spiritus, qui est in conspectu Dei locuples. Sic enim aliquando et sanctae mulieres, sperantes in Deo, ornabant se, subtectae propriis viris. Sicut Sara oboediebat Abrahae, dominum eum vocans, cuius estis filiae benefacientes, et non pertimentes ullam perturbationem." 377 Earum quoque praecipuum studium sit, filios in religionis cultu et exercitio bonorum morum educare, domesticas res dili­ genter curare. Domi libenter se contineant, nisi necessitas exire cogat, idque sine mariti permissu saltem implicito numquam audeant. Deinde, in quo maxime maritalis coniunctio sita est, meminerint semper secundum Deum magis quam virum neminem diligendum esse, eove pluris faciendum esse neminem, cui etiam omnibus in rebus, quae Christianae pietati non adversan­ tur, morem gerere et obtemperare summa cum animi alacritate oportet 878. Bonum sacramenti non solum prohibet dissolutionem matrimonii quoad vinculum, sed etiam separationem quoad torum et habitationem, nisi tamen adsint causae supra n. 679 sqq. enumeratae. CAPUT V. De matrimonii obligationibus. Praenotamen. Matrimonii obligationes omnes effluunt quasi corollaria ex tribus bonis matrimonii, ac proinde de illis generaliter iam dictum est in ·’· Eph. 5, 33. Coi. 3, 18. i Tim. 5, 14· ·” Gen. 3, !2. ·” i Petri 3, 1 »qq. 878 1 Petri 3, 1 sqq. Cat. Rom. P. 1, c. 8, q. 23. 502 Tract. X. De matrimonio. capite praecedenti. Superest tamen una obligatio, quae pertinet ad bonum fidei et de qua specialiter agendum est, quia est tam magni momenti, et quia cum pro ipsis coniugibus tum pro confessario exinde tot tantaeque dif­ ficultates oriri possunt. Haec obligatio vocatur debitum coniugale. Piget me quidem, ut verbis S. Alphonsi3” utar, de hac materia longiorem sermonem habere, sed cum sit tam frequens in confessionibus excipiendis, omnino debet confessarius illam apprime cognoscere, ut possit coniuges instruere atque rectum iudicium ferre de peccatis forsan commissis. Praemoneo autem, con­ fessarium non debere afficere coniuges confitentes inopportunis quaestionibus; immo in hac materia indaganda oportet potius deficere quam abundare. Satius est enim relinquere coniuges in bona fide et permittere peccata mate­ rialia, quam imprudentibus quaestionibus efficere ex peccatis materialibus peccata formalia ac insuper deterrere coniuges a sacramento poenitentiae. — Totum hoc caput dividimus in tres articulos: I. de liceitate actus coniugalis; 2. de eius obligatione; 3. de peccatis coniugum in hac materia. ARTICULUS I. De liceitate actus coniugalis. 690 Principium. Actus coniugalis licitus, immo et meritorius est, quoties concordat cum bono prolis et bono fidei. Singulae partes huius principii valde fecundi explicandae et demon­ strandae sunt. Liceitatem actus coniugalis quidam antiqui haeretici nega­ verunt (e. gr. Saturninus, Marcion, Manichaei, Encratitae), sed complures textus S. Scripturae manifeste probant non tantum liceitatem, verum etiam eius obligationem. Sic S. Paulus scribit: „Uxorivir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir; similiter autem vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier."380 — In Vetere Testamento Deus praecepit primis parentibus post ipsorum creatio­ nem : „Crescite et multiplicamini."381 Iam vero iuxta praesentem rerum ordinem actus coniugalis est unicum medium propagandi genus humanum. Si igitur Deus vult propagationem generis humani, vult etiam actum coniugalem, qui proinde in se licitus est. Neque requiritur, ut unusquisque actus coniugalis directe et immediate propagationi generis humani deserviat; tota enim oeconomia propagationis humanae magnopere excellit animalium bru­ torum propagationem. Etenim animalia feminini sexus non solent habere instinctum, immo nec potestatem generandi, nisi brevi et determinato tempore cuiuslibet anni; apud illa saepissime unico congressu conceptio perficitur; quo congressu facto animalia abhorrent coniunctionem aliam carnalem. Pror­ sus aliter est in genere humano. Physiologia humana demonstrat conceptio­ nem humanam posse fieri quolibet anni tempore atque communiter non per­ fici nisi iteratis actibus coniugalibus. Quae quidem clare demonstrant Creatorem coniugibus permittere copulam carnalem, etiamsi conceptio humana hic et nunc sequi nequeat, e. gr. durante graviditate. Praeterea animalium coniunctiones sunt transeuntes, mutabiles, promiscuae neque ullum bonum spirituale producunt; econtra coniunctio maritalis hominum est sta­ bilis; non datur promiscuitas; coniuges non separantur nisi per mortem. 373 Theol. mor. 1. 6, n. 900. 381 Gcn. i, 28. 380 i Cor. 7, 3 sq. Caput V. De matrimonii obligationibus. Art. I. 503 Finis autem principalis tam totius vitae coniugalis in genere quam actus coniugalis in specie est bonum spirituale coniugum. Quae cum ita sint, statui potest regula generalis: Actus coniugalis tunc licitus est, quando servit ad bonum spirituale coniugum, licet directe et im­ mediate neque habeatur neque etiam intendatur conceptio aut generatio. Ad bonum spirituale coniugum conducunt non tantum virtutes supernaturales, sed etiam amor et affectio maritalis. Etenim si coniuges uniuntur vero et constanti amore, etiam vita eorum tota evadit felix; alter alterius onera portat libenter, et de tali amore maritali omnes fere laudes praedicari pos­ sunt, quas S. Paulus tribuit caritati dicens: „Caritas patiens est, benigna est, caritas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum ... omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet."882* Conclusiones practicae ilico sequuntur ex regula supra statuta : 691 1. Licitus est actus coniugalis tempore lactationis, cum quia periculum inficiendi lac et sic nocendi proli natae (iuxta communem sententiam mo­ dernorum medicorum) non adest, tum quia nulla lex id vetat. Tempore lactationis nova conceptio sat rara est; sin autem nihilominus accidat, tunc lac matris solet multum diminui, ita ut proles nata modo artificiali nutriri debeat; quod quidem est aliquale incommodum, cum ista nutritio artificialis non sit tam bona sicut lac maternum; tamen hoc incommodum non est tan­ tum, ut coniuges teneantur omnimodam continentiam servare toto tempore lactationis 888. 2. Licitus est actus coniugalis tempore praegnationis, dummodo inde ne inferatur grave periculum foetui concepto vel matri. Nam licet tunc nova conceptio sit impossibilis, tamen copula potest servire ad honestum amorem maritalem fovendum et ad stimulos carnis sopiendos. Onus enim gravis­ simum esset, si coniuges toto tempore praegnationis continentiam servare deberent. Per accidens potest esse illicita copula hoc tempore habita, si scii, inde oritur grave periculum abortus vel infirmitatis88<. 3. Licitus est actus coniugalis inter coniuges steriles; cum coniuge, cui excisa sunt ovaria, vel etiam cui ablatus est uterus 885*; cum viro, qui post matrimonium fuit castratus 888. Ratio est eadem. Sane proximus finis copulae in omnibus istis casibus non solum non attingitur, sed etiam est impossibilis; quia tamen actus carnalis perficitur modo ordinario et solum propter im­ pedimentum physicum, quod non dependet a voluntate coniugum, frustratur fine proximo, est licitus. 4. Licitus est actus coniugalis diebus dominicis et festivis vel in die com­ munionis, sit fit ex rationabili causa. Sane maxime congruit, ut coniuges non coeant diebus communionis et tempore parvo intermedio inter confes­ sionem et communionem, praesertim si non ita saepe ad sacramenta poeni­ 882 i Cor. 13, 4 sqq. 888 Cf. Scavini, Theol. mor. univ. IV n. 573. 888 Cf. S. Alph. (Theol. mor. 1. 6, n. 924), cui arridet sententia, quod coitus cum praegnante non potest excusari a culpa veniali, nisi adsit periculum incontinentiae vel alia honesta causa. Haec tamen honesta causa facile adest. Quidam SS. Patres durius locuti sunt dc copula durante praegnantia, e. gr. S. Aug., S. Hieron. Cf. Eschbach, Disp, physiol.-theol.2 no. 888 S. Offic. d. 3 Febr. 1887 et 30 Iulii 1890. Cf. etiam Noldin, De sexto praec. n. 61. s"8 Cf. Sanchet, De matrim. suer. I. 7, disp. 10a, n. 7. 504 Tract. X. De matrimonio. tentiae et eucharistiae accedant. Talis enim abstinentia tam rara et tam parvae durationis non potest esse dura; ideoque uxor roget maritum, ut tunc ab actu coniugali abstinere velit; sed nihilominus, si maritus hoc aegre ferat, mulier acquiescat desiderio mariti. Praesertim mulieres piae, quae compluries qualibet hebdomada ad sacram synaxim accedere solent, paratas se praebeant ad complacendum marito, ne iste indignetur de tali frequen­ tatione sacramentorum. 692 5. Illicitus est actus coniugalis ob solam voluptatem, ita ut voluptas sit unicus et ultimus eius finis. Unde Innocentius XI damnavit propositio­ nem (9): „Opus coniugii ob solam voluptatem exercitum omni penitus caret culpa ac defectu veniali." 887 Merito autem notat Ballerini 888 verba „ob solam voluptatem" esse intelligenda cum exclusione alterius finis honesti·, etenim sane licet quaerere voluptatem ordinatam, cum ipse Deus voluptatem coniunxerit cum coniugali actu, ad hoc ut iste actus ita necessarius pro con­ servatione generis humani fiat magis appetibilis; non vero licet quaerere voluptatem ut proprium finem. Veteres auctores in longum et latum disputa­ bant de liceitate copulae coniugalis exercitae ob solam voluptatem vel ad servandam propriam sanitatem vel ad vitandas tentationes fornicationis. Omnes istae disputationes parvae sunt utilitatis practicae. Nam in praxi coniuges non sunt inquietandi, si exercent actum coniugalem modo ordinario et honesto, quin actualiter cogitent de aliquo fine particulari. Ratio est, quia actus coniugalis naturali modo peractus fovet amorem maritalem, amor autem maritalis cedit in bonum prolis; propter bonum prolis autem licitum esse opus coniugale omnes docent. In hoc quoque sensu videtur esse intelligendus S. Thomas, quando docet: „Duobus solis modis coniuges absque omni peccato conveniunt, scii, causa procreandae prolis et debiti reddendi; alias autem semper est ibi peccatum ad minus veniale."889 6. Illicitus est actus coniugalis, si inde sanitas propria vel compartis vel prolis graviter et proxime periclitatur. Propterea coniugibus non licet coire, e. gr. si alter laborat morbo gravi contagioso et praesertim morbo venereo890, si ex coitu imminet proli conceptae periculum abortus. Parvae autem laesio­ nes sanitatis vel levia incommoda corporis neque reddunt illicitum actum coniugalem neque dispensant a redditione debiti coniugalis. — Solent hic quaerere auctores, num licitus sit actus coniugalis tempore menstruationis et purgationis puerperalis, quia in istis circumstantiis copula haud raro evadit nociva. Unica vera responsio ad hanc quaestionem est haec: Videndi sunt casus particulares; si revera pro aliquibus coniugibus in istis circumstantiis grave damnum oritur, sive pro ipsis sive pro prole nascitura, copula est illicita; secus non. 887 Denz. n. 1159. 888 In notis ad Gury II 908. 889 Suppi, q. 49, a. 5; Guil. Peraldus O. Pr., coaevus S. Thomae, de hac re scribit: „Opus [carnale] exerceri potest sine omni culpa et etiam meritorie in tribus casibus: i.Cum sit causa prolis suscipiendae et ad cultum Dei educandae.... 2. Cum petenti debitum redditur.... 3. Cum aliquis exigat opus illud, ut caveat compari suo, ne in peccatum cadat [incontinentiae]" (Summa virtut. et vitior. I, de temperantia c. 17, ed. Veneriis 1571, p. 569). 890 Cf. supra n. 692. Quod docetur „de coniugio leprosorum" (c. 1,2 X, IV, 8), non obstat huic doctrinae, quia veteres putabant ex coitu cum leproso non oriri proximum periculum contagionis. Cf. S. Thom., Suppi, q. 64, a. 1 ad 4; Billuart, De matr. diss. 4, a. 4, § 1. Caput V. De matrimonii obligationibus. Art. I. SOS Durante menstruatione certo non convenit copulam exercere, sed non est vera sententia antiquorum auctorum putantium tempore menstruationis non concipi nisi „membris damnatos, caecos, claudos, leprosos"”1. Lex caeremonialis aut iudicialis Veteris Testamenti sub poena mortis prohibuit copu­ lam tempore menstruationis”’, sed ista lex non iam obligat. In Vetere Testamento haec lex fuit sapiens, cum ad castitatem fovendam, tum ad super­ stitionem vitandam, tum ad graves morbos praecavendos, qui propter spe­ ciales circumstantias apud ludaeos istius temporis ex tali copula facile oriri possent ”3. De copula habita tempore purgationis puerperalis moderni medici severius solent iudicare. Sic e. gr. Capellmann”4 dicit: „Copulam in primis duabus hebdomadis post partum plane vetitam existimo, cum feminae gravissimum damnum afferre aptissima sit. Iriimo intra quattuor hebdomadas sequentes sine dubitatione licitam eam non puto. Sed cum periculum hoc tempore non iam tantum sit, theologi decernant, quaenam causae sufficiant ad hoc periculum gravis damni, quod mulieri afferatur, compensandum." 7. Illicitus est actus coniugalis, qui perficitur modo onanistico. Patet, quia hoc est directe contra bonum prolis, cuius generatio impeditur; est etiam contra bonum fidei, secundum quod alteri alter tradit ius in corpus suum, sed in ordine ad generationem tantum. De onanismo coniugum infra n. 699 sermo redibit. 8. Illicitus est actus coniugalis, si non fit modo et loco secreto. Ratio est, quia tunc scandalum et gravissimae tentationes aliis causantur. Unde graviter peccant parentes, qui inverecunde miscentur, ita ut liberi aliquid percipere possint. 9. Illicitus est actus coniugalis, si durante illo coniux cogitat, quasi cum aliena persona commisceatur. Talis enim cogitatio est adulterium spirituale. Concinne de hac re scribit Angelicus Doctor”5: „Si delectatio quaeratur ultra honestatem matrimonii, ut scii, aliquis in coniuge non attendat quod coniux est, sed solum quod mulier, paratus idem facere cum ea, si non esset coniux, est peccatum mortale; et ideo talis dicitur ardentior amator uxoris, quia scii, ardor ille extra bona matrimonii effertur." Corollarium. De actibus accessoriis copulae maritalis. Non tantum ipse 693 actus coniugalis licitus est, sed etiam omnes actus accessorii sive mutui sive solitarii, qui ad actum coniugalem perficiendum vel necessarii vel utiles sunt. Ratio est obvia; si enim licitus est finis, licita sunt etiam omnia media honesta et non aliunde prohibita, ut iste finis obtineatur. Sane hortandi sunt coniuges, ut cum magna verecundia actum coniugalem exerceant, et praesertim mulier totis viribus verecundiae et suo honori consulat; at numquam hac in re a coniugibus committitur peccatum mortale, nisi interveniat aut pollutio alter- 301 Ita putavit e. gr. 5. Hieronymus (In Is. c. 65). »Qui coierit cum muliere in fluxu menstruo et revelaverit turpitudinem eius, ipsaque aperuerit fontem sanguinis sui, interficientur ambo de medio populi sui" (Lev. 20, 18). 3,13 Bene explicat D. Haller rationem legis mosaicae (apud Eschbach, Disp. physiol.-theol.’ 106, disp. 1, c. 8, a. 1). 3r·’ Pastoralmedizin 13 316. Idem medicus dicit: „In meinen Augen erscheint die copula, wenigstens in dcn crsten Wochen, der Wôchnerin gcgeniiber ais eine wahre Roheit." ”· Suppi, q. 49, a. 6. Tract. X. De matrimonio. ςο<5 utrius partis eaque praevisa et culpabiliter volita aut saltem proximum peri­ culum pollutionis. Omnes omnino alii actus lubrici inter coniuges habiti ad summum sunt peccata venialia et saepe carent omni culpa. Unde con­ fessarius male agit, si inopportunis quaestionibus coniuges de hac re torqueat illisque confessionem odiosam reddat. Multo melius est relinquere coniuges in bona fide vel illos tantum in genere monere ad verecundiam servandam. ARTICULUS II. De obligatione actus coniugalis. 694 Principium i. Quotiescumque alteruter coniux rationabiliter et serio petit debitum coniugale, alter tenetur ex iustitia illud reddere, et quidem sub peccato gravi. Declaratur. S. Paulus expresse dicit: „Uxori vir debitum reddat; similiter autem et uxor viro.“tae Ratio autem huius obligationis est contractus matri­ monialis, in quo ius ad actum coniugalem alter alteri coniugi tradit. Hoc vero ius inducit obligationem iustitiae eamque gravem, cum agatur de re magni momenti. Etenim omnes theologi docent copulam maritalem esse rem magni momenti, cum sit necessaria ad primarium finem matrimonii ob­ tinendum. Hinc graviter peccat coniux, qui obstinate denegat debitum con­ iugale alteri serio et rationabiliter petenti. Pariter peccat graviter coniux qui fraude praevenit compartem, ne possit debitum petere; contra quem S. Paulus arguit: „Nolite fraudare invicem!" 307 Ex iniusta denegatione debiti coniugalis solent magna damna oriri, scii, periculum incontinentiae in compacte, rixae, diminutio amoris, divortium etc. Unde praesertim mulieres monendae sunt, ne difficiles morosasque se exhibeant, quando mariti copulam vel alia, quae coniugibus licita sunt, ab iis rationabiliter petunt; pariter monendae sunt, ut placere studeant viris suis, iuxta illud Apostoli: „Quae autem nupta est [mulier], cogitat ... quomodo placeat viro."308 Parvitas materiae. Obligatio reddendi debitum, licet per se sit gravis, tamen admittit parvitatem materiae. Hinc si mulier una alterave vice dene­ gat viro debitum coniugale remittens illud ad aliud sibi convenientius tempus, non est peccatum mortale, saltem si vir non est in proximo periculo in­ continentiae aut inde non exardescit magna ira. Principium sic explicatum tripliciter restringendum est. 695 Exceptiones: i. Coniux non tenetur reddere debitum comparti adultero. Patet ex supra dictis de divortio. Nam si licet propter adulterium compartis divortium facere quoad habitationem, a fortiori licet debitum con­ iugale denegare. Quodsi autem adulterium commissum semel condonatum est, iam ulterius non licet neque divortium facere neque etiam debitum con­ iugale denegare, ut iam supra n. 679 dictum est. 2. Coniux innocens non tenetur reddere debitum coniugale comparti, si divortium perpetuum rite pronuntiatum est per sententiam iudicis; econtra pars rea, sicut potest revocari ad societatem coniugalem, ita etiam potest obligari ad debitum coniugale. Excipitur tantum casus, quo cum consensu explicito aut implicito partis innocentis altera pars votum castitatis emiserit aut religionem intraverit. Tunc enim omne ius ad copulam exstinctum est. ·»· i Cor. 7. 3· > Cor. 7. S· « Cor. 7, 34. Caput V. De matrimonii obligationibus. Art. II. SO/ 3. Coniux non stricte tenetur reddere debitum coniugale, si compars illud petit aut non serio aut non rationabiliter. Si coniux non serio petit debitum, sed potius exprimit desiderium aut velleitatem, non censetur urgere ius suum; ideo neque est stricta obligatio reddendi debitum, neque peccat alter coniux non acquiescens desiderio compartis suae. Nihilominus talis repulsa non est saepe adhibenda, nisi alter coniux irrationabiliter petat debitum. Si enim petitio est certe irrationabilis, obligatio reddendi debitum non exsistit. Ali­ quando accidit e. gr. in ebrietate, ut vir prorsus irrationabiliter, immo et inhumano modo petat debitum ab uxore, nihil aliud intendens quam satis­ factionem vere bestialem propriae libidinis. Tunc profecto mulier licite potest denegare debitum; non enim in contractu matrimoniali se obligavit esse servam libidinis, sed sociam vitae pro viro, et quidem habentem eadem iura circa usum matrimonii, quae habet vir. Etenim in aliis rebus uxor debet esse viro subiecta, in usu autem matrimonii omnino par est marito, ut patet ex textu S. Pauli: „Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet sed mulier."398 Ideo non peccat mulier, quae graves molestias extrinsecas patitur ex actu coniugali, si una alterave vice denegat debitum, dummodo ne semper recuset. E. gr. non peccat mulier denegans debitum viro petenti quolibet die, vel dum ebrius est, vel durante gravi morbo, praesertim con­ tagioso (cf. supra n. 682), vel durante menstruatione aut purgatione. Com­ muniter etiam docent theologi, mulierem non teneri debitum reddere, si ex­ perta est se non posse parere sine mortis periculo proximo. Ratio est, quia maritus nequit aliquid exigere ab uxore, quod haec praestare non valet sine proximo periculo mortis. Irrationabiliter quoque petit vir debitum, si vult matrimonio abuti per copulam onanisticam; nam certissime mulier non potuit se obligare in contractu matrimoniali ad abusum matrimonii, neque etiam ad cooperandum (licet materialiter) ad peccata mariti. Num autem in isto casu mulier possit reddere debitum, passive se habendo, dicetur in articulo sequenti. — Incommoda vero intrinseca et necessario connexa cum matri­ monio, iuxta illud Apostoli: „Tribulationem tamen carnis habebunt huiusmodi" 400, non excusant a reddendo debito, quia ab initio matrimonii potuerunt et debuerunt praevideri. Hinc non excusant: ordinaria onera graviditatis, partus et educationis, nec etiam numerosa proles iam habita, nec etiam timor, ne proles nascatur infirma vel moriatur in partu vel abortus accidat401. Principium 2. Nulla per se exsistit obligatio petendi debitum con-QÿQ iugale; per accidens tamen quandoque ex caritate oritur talis obligatio. Declaratur. Uterque quidem coniux habet strictum ius petendi debitum, sed non tenetur uti tali iure. Sicuti enim unusquisque libere init matri­ monium, ita libere petit consummationem matrimonii per copulam carnalem. Per accidens tamen potest adesse obligatio petendi debitum, si secus nota­ bile damnum comparti suboriatur. Sic e. gr. coniux ex caritate saltem tenetur •°’ Cf. S. Thom., Suppi, q. 54, a. 5. 400 1 Cor. 7, 28. 401 Sunt auctores, e. gr. Noldin (De sexto praec. n. 92), qui probabiliter ex­ cusant coniugem a reddendo debito excluso incontinentiae periculo, si iam adest numerosa proles et coniuges ita pauperes sunt, ut ulteriorem prolem alere ne­ queant. Quae quidem sententia videtur esse admittenda, si ex culpa alterutrius coniugis proles ali nequeat. Nam si coniux non praebet sufficientem opem ad alendam prolem iam natam, nec habet ius ad generandam novam prolem. Sin autem pau­ pertas est inculpabilis, coniuges hortandi sunt, ut moderate utantur matrimonio, se committentes divinae Providentiae certo adiuvanti. 508 Tract. X. De matrimonio. petere debitum, si advertit, compartem versari in periculo incontinentiae et ob verecundiam non petere; vel si usus matrimonii est necessarius ad foven­ dum amorem maritalem. 697 Principium 3. Ex mutuo consensu libero coniuges possunt licite ab­ stinere ab actu coniugali vel ad tempus vel etiam in perpetuum. Declaratur. Hoc tertium principium est corollarium secundi. Etenim si neuter coniux tenetur petere debitum, etiam ambo coniuges ex mutuo et libero consensu possunt abstinere a petendo debito. Talis mutuus consensus exsistebat in matrimonio sanctissimo inter B. Virginem et S. loseph. Abs­ tinentia temporaria aliquando valde utilis est pro bono cum corporali tum spirituali coniugum; perpetuo autem abstinere a copula coniugali raro ex­ pedit, quia sine hac intima conjunctione coniugum affectio maritalis solet refrigescere ac pericula gravia infidelitatis facile adsunt. Proinde coniuges apti ad copulam et ad prolem generandam educandamque non sine specia­ lissima ratione se contineant perpetuo ab usu matrimonii. Hoc videtur etiam innuere S. Paulus dicens: „Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi, et iterum revertimini in id ipsum, ne tentet Vos satanas propter incontinentiam vestram." *403 ARTICULUS III. De peccatis coniugum. 698 Vix opus est notare, hic non esse sermonem nisi de peccatis con­ iugum contra castitatem. Principium, a) Grave peccatum coniugum contra castitatem est, quidquid directe et graviter repugnat bono prolis et bono fidei; b) leve peccatum est, quidquid fit ex sola voluptate, quin directe repugnet bono prolis et fidei; c) nullum peccatum est, quod utile vel necessarium est ad actum coniugalem bene perficiendum et amorem maritalem fo­ vendum. Declaratur. Secunda et tertia pars huius principii sufficienter patent ex supra n. 690 et 692 dictis de opere coniugali facto ex sola voluptate et de accessoriis huius operis. — Omnia fere peccata mortalia coniugum reduci possunt ad tres classes: 1. ad peccata luxuriae cum alienis personis sive facto sive desiderio perpetrata; 2. ad sodomiam et copulam onanisticam; 3. ad pollutionem solitariam. — Nulla specialis difficultas esse potest de iudicandis peccatis primae et tertiae classis. Valet de illis peccatis idem, quod dicendum est, si patrata fuerint a persona soluta. Accedit tamen nova species, scii, laesio iustitiae. Etenim coniux perpetrans ista peccata non solum laedit castitatem, verum etiam iustitiam, cum ipse non iam habeat potestatem in corpus suum, sed compars eius, qui ex institutione divina non potest re­ nuntiare huic suo iuri. Unde coniux, qui commisit e. gr. pollutionem403 aut peccata cum alienis personis, in confessione declarare debet suum statum coniugalem. Attamen in praxi, quia ii, qui sunt rudes in rebus moralibus, non apprehendunt duplicem malitiam in pollutione solitaria, confessarius ‘°’ i Cor. 7, 5. 403 Nonnulli auctores, ut Marc (Instit. mor. I, n. 793), Noldin (De sexto praec. n. 31). vocant pollutionem patratam ab uno coniuge adulterium. Caput V. De matrimonii obligationibus. Art. III. S ΐ· 509 potest aliquando omittere interrogationes, nisi speret fore ut efficacius abster­ reat poenitentem de maiore peccati gravitate monitum a novis peccatis com­ mittendis404*. — Nec etiam de sodomia hic multa dicenda sunt. Si enim sodomia committitur cum aliena persona, tunc idem valet, quod modo dictum est de peccatis luxuriae extra matrimonium commissis. Sin autem agitur de sodomia imperfecta commissa inter ipsos coniuges, tunc hoc omnino in confessione accusandum est. Est enim detestabilis abusus matrimonii 406. Remanet dicendum de onanismo coniugali, et quidem i. de notione et malitia onanismi coniugalis; 2. de cooperatione ad onanismum coniugalem; 3. de mediis ad cavendum onanismum coniugalem; 4. de modo tractandi coniuges onanistas. § I- De notione et malitia onanismi coniugalis. Notio. Onanismus distinguitur duplex: solitarius et coniugalis. 699 Onanismus solitarius (sic praecipue a modernis medicis vocatus) nihil aliud est nisi mollities seu pollutio 400. De illo hic non agimus. Ona­ nismus autem coniugalis (sic dictus a peccato Onan descripto in Genesi 38, 9) duplici modo perpetrari solet: a) abruptione copulae vel retractu completo ante seminationem, ita ut semen effundatur extra debitum locum407; vocatur congressus interruptus seu praeventivus; b) diversis instrumentis et mediis a malitia hominum inventis, quae adhibentur vel ex parte viri vel ex parte mulieris eo fine, ut semen impediatur pervenire ad debitum locum 408* ; vocatur congressus praeservativus. Onanismus primo modo peractus aliquando vocatur stricte dictus; 404 Cf. Noldin ib. n. 19. 406 Quid sit sodomia perfecta et imperfecta, vide supra in tractatu de virtute castitatis II, n. 706. — Quaerunt hic moralistae, num delectatio venerea habita per tactus et aspectus in proprio corpore sine periculo pollutionis sit peccatum mortale pro coniugibus. Respondent quidam, in his omnibus coniuges iudicandos esse sicut solutos; alii autem probabiliter docent, pro coniugibus in materia castitatis pec­ catum mortale tunc solummodo adesse, quando oritur pollutio aut eius periculum proximum. Omnia autem alia non esse graviter peccaminosa, quia possunt habere aliquam relationem ad copulam coniugalem. Per se patet coniuges non levius sed gravius quam homines solutos peccare in delectatione venerea, quae refertur ad personam extraneam. Cf. Berardi, Praxis confess. I, η. 962. 406 Cf. supra II, n. 705. 407 Inceptam copulam abrumpere, si semen non effunditur, non est onanismus, ac proinde, quamvis coniuges hortandi sint, ut propter periculum pollutionis ab huiusmodi re abstineant, si tamen asseverent, raro tantum sequi pollutionem, id sub gravi iis prohiberi nequit. Cf. Noldin 1. c. n. 67. 408 Talia instrumenta et media diversa sunt, e. gr. pessarium, praeservativs, condoms, capote anglaise, rubber goods, Frauenschuts, Fischblasen etc. Saepe quoque adhibentur a mulieribus post copulam lotiones vaginales ad plus minusve cavendam conceptionem. Quae quidem lotiones non solent reddere conceptionem totaliter impossibilem sicuti instrumenta modo indicata. Etenim iam in ipsa copula semen virile sufficienter solet intrare in uterum neque exinde elui potest lotione vaginali. Nihilominus iste modus agendi est malus, si solus finis impe­ diendae conceptionis intenditur ; aliter res se habet si intenditur munditia corpo­ ralis aliusve finis honestus et lotio non statim post copulam peragitur. gjQ Tract. X. De matrimonio. altero vero modo factus late dictus audit. Uterque autem onanismus haud raro appellatur „neomalthusianismus" 409. 700 Malitia. Onanismus coniugalis, quocumque modo libere fit, semper est peccatum mortale. Ita docet recta ratio, ita declaravit Ecclesia. Recta ratio dictat onanismum esse veram pollutionem et directe repugnare tam bono prolis quam bono fidei. Creator enim cuilibet rei et cuilibet potentiae humanae determinatum usum praescripsit. Quodsi homo agit contra istum modum praescriptum, agit contra voluntatem Dei, ac proinde plus minusve peccat secundum maiorem vel minorem materiae gravitatem. Sic e. gr. animalia iuxta in­ tentionem Creatoris debent inservire homini, qui, si abutitur animalibus, illa irrationabiliter torquendo vel cruciando, peccatum committit leve, cum iste abusus non sit ita gravis; cibus et potus debent inservire nutritioni hominis; quodsi homo abutitur cibo et potu, e. gr. panem pedibus con­ culcando, peccat venialiter. Similiter data est homini facultas generativa, ut ea utatur iuxta intentionem Creatoris, i. e. ad convenientem generationem. Quodsi abutitur homo hac facultate, peccat, et quidem graviter, cum iste abusus sit valde gravis. Ad rem scribit Angelicus Doctor·10: „Patet, quod contra bonum hominis est omnis emissio seminis tali modo, quod generatio sequi non possit; et si hoc ex proposito agatur, oportet esse peccatum. Dico autem modum, ex quo generatio sequi non potest secundum se, sicut omnis emissio seminis sine naturali commixtione maris et feminae: propter quod huiusmodi peccata contra naturam dicuntur. Si autem per accidens generatio ex emissione seminis sequi non possit, non propter hoc est contra naturam nec peccatum, sicut si contingat mulierem sterilem esse.... Nec tamen oportet reputari leve peccatum esse, si quis seminis emissionem procuret praeter debitum generationis et educationis finem, propter hoc quod aut leve aut nullum peccatum est, si quis aliqua sui corporis parte utatur ad alium usum quam ad eum, ad quem sit ordinata secundum naturam, ut si quir. verbi gratia manibus ambulet aut pedibus aliquid operetur manibus operandum, quia per huiusmodi inordinatos usus bonum hominis non multum impeditur; inordinata vero seminis emissio repugnat bono naturae, quod est conservatio speciei. Unde post peccatum homicidii, quo natura humana iam in actu exsistens destruitur, huiusmodi genus peccati videtur secundum locum tenere, quo impeditur generatio humanae naturae." Malitia onanismi insuper perspici potest ex pravis eius effectibus. Etenim sanitas corporalis utriusque coniugis ex eo solet graviter laedi, proles non generatur, familiae et civitates depopulantur, habenae omnigenae libidini laxantur·11. Demum apparet malitia onanismi ex declarationibus Ecclesiae. Sic S. Of­ ficium d. 2i Maii 1851 propositionem: „Ob rationes honestas coniugibus uti licet matrimonio eo modo, quo usus est Onan“, declaravit esse ,,scandalosam,*411 •°» Malthus in opere „Essay on the principle of population" (London 1798) pugnavit pro diminutione generis humani (mediis per se licitis obtinenda). Neomalthusiani autem limitationem generationis etiam mediis illicitis propugnant. ‘10 S. Thom., Contra gent. 1. 3, c. 122. 411 Georges Surbled scribit in libro notissimo: La morale dans ses rapports avec la médecine et l’hygiène (I 182): „Malhereusement nul ne peut nier l’ex­ trême fréquence de l’onanisme qui en fait un véritable fléau social, la marque de la honteuse flétrissure du mariage moderne. Cette triste habitude est connue à tous Caput V. De matrimonii obligationibus. Art. III. S 2. ÇII erroneam et iuri naturali matrimonii contrariam". — Ad quaestionem autem: „An usus imperfectus matrimonii, sive onanistice sive condomistice fiat, prout in casu, sit licitus?" respondit d. 19 Aprilis 1853: „Negative, est enim intrinsece malus." — S. Poenitentiaria d. 13 Nov. 1901 respondit: „Absolvi non posse poenitentem, qui abstinere nolit ab huiusmodi agendi ratione, quae est purus putus onanismus." § 2. De cooperatione ad onanismum coniugalem. Principia: 1. Coniux non tenetur reddere debitum coniugale com-701 parti onanistae. Ratio est, quia coniuges concedunt quidem sibi invicem ius in corpus, sed solummodo in ordine ad generationem. Porro coniux onanista nedum non intendit generationem, sed illam prorsus excludit. Ergo eius ius minime laeditur, si usus matrimonii, vel potius abusus, denegatur ab altera parte. Ita sententia communior41’. 2. Cooperatio formalis ad onanismum numquam licita est. Numquam enim licet cooperari formaliter ad peccatum alterius. Hinc uxor non solum graviter peccat, si communi consensu cum marito onanismum perpetrat, verum etiam si continuis querimoniis de statu graviditatis, de doloribus partus, de numerosa prole etc. ansam praebet, ut maritus onanistico modo coitum perficiat. 3. Cooperatio materialis ad onanismum licita est, dummodo adsit causa proportionate gravis. Ita sententia hodie communis et vera, confirmata per Responsum S. Poenitentiariae d. 3 Apr. 191641s. Ratio autem est, quia actio posita a coniuge materialiter coopérante non est intrinsecus mala, sed honesta aut ad minus indifferens. Etenim vi matrimonii coniux licite potest unionem membrorum cum compacte facere. Talis actio est honesta. Quod vero compare abutatur ista unione, est per accidens iliique soli imputatur. Sicut a pari caupo ius habet vinum propinandi, etsi certo praevidet abusum vini ad ebrietatem causandam; sicut licet domum locare meretrici, etsi quis certo scit meretricem abusuram esse domo ad fornicationes414, ita coniux potest cooperari materia­ liter ad congressum onanisticum, dummodo adsit causa proportionate gravis. Causae proportionate graves et sufficientes, ut coniux possit materialiter cooperari ad congressum onanisticum, sunt e. gr. timor fundatus iurgiorum, rixarum, adulterii secus a marito committendi etc.416 Quando coniux utitur instrumentis supra enarratis ad conceptionem prae- 702 cavendam, theologi communissime docent alterum coniugem teneri pro viribus*il les rangs de la société dans les villes, et commence déjà à se répandre dans les campagnes les plus reculées.... Le sinistre bilan de l’onanisme au point de vue purement médicale n’est pas encore entièrement établi, mais on le saura un jour: il est formidable." — Cum Surbled concordant omnes medici. Sic e. gr. scribit Lowenfeld (Die psych. Zwangserscheinungen 467) : „Als Ursachen der Angstneurosen figurieren nach Freud hauptsâchlich congressus interrupti." Cf. etiam Familier, Pastorale Psychiatrie p. 37. 411 Cf. Noldin 1. c. n. 90; Gopfert, Moraltheol. III 287. S. Alphonsus (Theol. mor. 1. 6, n. 947) putat sententiam oppositam probabiliorem. 4” Apud Marc-Kaus, Inst, mor.1· II 2117. Cf. supra II, n. 619sqq. 4,4 Cf. Noldin 1. c. n. 68. Sia Tract. X. De matrimonio. resistere huic agendi modo utpote intrinsece et ab initio malo, et quidem qualibet vice, atque non sufficere resistentiam mere passivam418. Ut materialis cooperatio ad onanismum (stricte dictum) careat culpa, non solum requiritur 1. causa proportionate gravis, sed insuper oportet, 2. ut coniux se passive habeat, 3. ut conetur compartem a suo pessimo agendi modo avertere, et 4. ut interior complacentia in actu peccaminoso cohibeatur. Unde aliquoties (licet non qualibet vice) coniux tenetur monere compartem, ut abstineat ab actu coniugali, aut, si hoc nolit, ut illum naturali modo perficiat. Cum ex proportionata causa liceat materialiter cooperari ad copulam onanisticam, coniux innocens potest non solum reddere, sed etiam petere debitum coniugale. Diuturna enim privatio iuris petendi de­ bitum, quae solet inducere periculum incontinentiae, est causa pro­ portionate gravis. Ita sententia communis417. §3- De mediis ad cavendum onanismum coniugalem. 703 Media vere efficacia contra onanismum sola sunt: aut continentia virtuosa, aut confidentia firma in Deum. Sane accidit, ut generatio prolis coniugibus sit moraliter fere impossibilis, e. gr. si numerosa proles iam adest et deest sufficiens fortuna; si sanitas alterutrius coniugis est debilis, immo serio periclitatur per novam generationem. In his vel similibus casibus debent coniuges freti divino auxilio vel con­ tinentiam servare ex mutuo consensu, vel vacare operi coniugali spem suam ponentes in Deo, qui certe dabit gratias sufficientes ad omnia onera status coniugalis portanda. Media physica ad impediendam conceptionem circumferuntur com­ plura, sed omnia aut sunt illicita aut non certo efficacia. Medicus Capellmann commendat aliquod medium, quod quidem non est omnino efficax, sed aliquando bonos effectus producit. Nempe coniuges debent abstinere a copula primis 15 diebus post menstruationem et iterum 4 diebus ante novam menstruationem. Alio tempore, quod dicitur ageneseos, possunt copulam perficere, quin adsit magna probabilitas conceptionis. S. Poenitentiaria de hac re declaravit d. 16 lunii 1880: „Coniuges praedicto modo matrimonio utentes inquietandos non esse, posseque confessarium sen­ tentiam istam illis coniugibus, caute tamen, insinuare, quos alia ratione a detestabili onanismi crimine abducere frustra tentaverit." 418 Cf. Resp. S. Poenit. d. 3 lunii 1916 apud Marc-Raus, Inst, mor.18 II 2117: „1° Utrum mulier, casu quo vir ad onanismum exercendum uti velit instrumento, ad positivam resistentiam teneatur? 2° Utrum, ut tutiori tramite tota haec ma­ teria evolvatur et doceatur, vir talibus utens instrumentis oppressori vere debeat aequiperari, cui proinde mulier eam resistentiam opponere debeat, quam virgo oppressori? R. Ad utrumque affirmative." Haec autem responsio nondum est authentice publicata. 417 Cf. S. /llph. 1. c. 1. 6, n. 947; Marc 1. c. n. 2116. Caput V. De matrimonii obligationibus. Art. III. § 4. SIS §4· Quomodo confessarius agere debeat cum coniugibus onanistis vel aliter peccantibus contra castitatem. Onanismus coniugalis tam late invaluit nostris temporibus et tam difficulter 704 eradicari potest, ut factus sit et vera crux confessariorum et periculum im­ minens pro bono communi rei publicae. S. Poenitentiaria d. 10 Martii 1886 statuit, ut confessarius, qui sive ex spontanea confessione sive ex prudenti interrogatione cognoscit poenitentem esse onanistam, teneatur illum de gravi­ tate huius peccati aeque ac de aliorum peccatorum mortalium monere eumque paterna caritate reprehendere, eique absolutionem tunc solum impertire, cum sufficientibus signis constet eundem dolere de praeterito et habere propositum non amplius onanistice agendi. Ergo male agunt confessarii, qui numquam interrogant coniuges de peccato onanismi. Difficulter enim admitti potest bona fides de liceitate onanismi longe perseverans. Cum marito onanista confessarius severius agere debet, quia semper fere maritus potest onanismum evitare. Uxores enim solent sat libenter consentire in totalem vel partialem continentiam; ac proinde si maritus vellet eandem continentiam servare, onanismus eo ipso cessaret. Cum uxore coopérante ad onanismum confessarius aliquando magis indulgere potest, at etiam illam tenetur monere, ne ullo modo consensum in peccatum mariti praestet. Causa exsecutiva onanismi est quidem semper fere maritus; causa vero impulsiva non raro est uxor, quae per noctes et dies querelas movet de molestiis graviditatis, partus, educationis etc. et sic inducit maritum ad congressum onanisticum. Unde confessarius ne semper credat mulieribus dicentibus se nihil contulisse, ut onanismus perpetretur. Ex alia autem parte mulieres, quae se accusant de complacentia percepta in copula onanistica, non statim arguendae sunt de peccato mortali. Etenim haud raro mulieres minime gaudent de actu malo, sed de bonis effectibus inde secutis, scii, de voluptate copulae, de praeservatione a molestiis gravidi­ tatis etc. Porro tale gaudium non est quid intrinsecus malum, licet sit pericu­ losum. — Optimum adiutorium in pugna contra onanismum praestare possunt etiam medici cordati, si pericula partus coniugibus non exaggerant et potius nocumenta aperte declarant, quae onanismus causât sanitati coniugum. Nota. In tota materia castitatis coniugum confessarius semper prae oculis habeat principium supra positum: Nihil est peccatum mortale luxuriae inter coniuges, nisi illud quod graviter laedit unumquodque ex duobus matrimonii bonis, nempe vel bonum fidei vel bonum prolis. Optime de hac re scribit Ballerini *18: „Penes hos illosve auctores ceu graviter reos traduci reperies modo istos actus, modo alios; at enim in his mere habes quasdam opiniones particulares, et quidem non e solidis certisque principiis, sed potius e phan­ tasticis apprehensionibus fere deductas. Recurrunt quidem scii, ad indecen­ tiam ac turpitudinem ac fere, exclamationibus rem agentes, horrendam, nefandam, turpissimam etc. rem proclamant: quasi vero aut ratio peccati generatim aut gravitas culpae petenda sit e ratione indecentiae in eo materiae genere, in qua etiam quae maxime licita sunt, quin et praecepta, ipsa natura duce secreto ac tenebris ratione indecentiae committenda sunt. Recurrunt alii ad rationem effrenis libidinis: quasi vero libido non se maxime effrenem prodat in eo, in quo coniugii finis consummatur; aut quasi non ideo etiam •w In notis ad Gury II 919, I'uOmmkh, Man. Th aol. mor. 111. 33 SU Tract. X. De matrimonio. matrimonium institutum fuerit, ut effrenis libidinis foret remedium ; aut quasi aliter matrimonium libidinis remedium foret, quam ut vehementi delectationis appetitui satisfiat ea demum lege tantum ipsi apposita, quam et S. Thomas innuit, ut nec extra legitimum matrimonium excurrat, nec naturae fini ad­ versetur! — Et sane nisi adversus horum alterutrum peccetur, solida ratio propter quam quaepiam alia inordinatio certo possit peccati gravis incusari, clare nuspiam apparet; quo quidem principio, uti par est, statuto, expeditis­ sima confessario ratio suppetit, cum ut sanctitati sacramenti, tum ut saluti poenitentium prospiciat." CAPUT VI. De matrimonii praeparatione, i. e. de sponsalibus, examine sponsorum et bannis. 705 Praenotamen. Cuiuslibet boni pastoris animarum est, saepe et instanter monere iuvenes utriusque sexus, ne temere ac praecipitanter statum matri­ monialem amplectantur, sed ut se praeparent ad officium tanti momenti cum labore incessanti, cum oratione ferventi, memores S. Scripturae dicentis: ,J)omus et divitiae dantur a parentibus; a Domino autem proprie uxor prudens." *10 Neque cogitent iuvenes, illa matrimonia semper esse fortunata, in quibus pulchritudo corporalis, honores et divitiae abundant; sed tunc solum habebitur a coniugibus beatitudo cum terrestris tum coelestis, quando ipsi optima intentione ducti obligationes omnes, quae ex tribus bonis matri­ monii pullulant, adamussim exsequi conantur. — Matrimonii celebrationem solent praecedere tria: nempe, sponsalia, examen sponsorum, banna; quae tria complectimur in duobus articulis: I. de sponsalibus; 2. de examine sponsorum et de bannis seu proclamationibus matrimonii. ARTICULUS I. De sponsalibus. Dividimus istum articulum in quinque paragraphes: I. de essentia sponsalium; 2. de condicionibus requisitis ad valida sponsalia; 3. de celebratione sponsalium; 4. de effectibus eorum; 5. de eorum disso­ lutione. § iDe essentia sponsalium. 706 Definitio. Sponsalia sunt futurarum nuptiarum mutua promissio legitime inita inter personas habiles et scripto exarata*20. Explicatur. Ante Decretum „Ne temere" a S. Congregatione Concilii d. 2 Aug. 1907 editum, et inde a die 19 Aprilis 1908 vigens in toto orbe Christiano, valida et licita fuerunt sponsalia privata; nunc autem „ea tantum sponsalia habentur valida, quae contracta fuerint per scripturam subsignatam Prov. 19, 14; cf. Cod. iur. can. c. 1018. Antiqui canonistae distinguebant inter sponsalia de praesenti, quae sunt matrimonium ratum, et sponsalia de futuro. Hic solummodo sermo est de spon­ salibus de futuro. — Pulchre vocat S. Thomas (4, dist. 27, q. a, a. 1 ad 6) spon­ salia „quacdam sacramentalia matrimonii, sicut exorcismus baptismi". Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. I. § 2. 5x5 a partibus et vel a parocho aut loci Ordinario vel a duobus saltem testibus. Si utraque vel alterutra pars scribere nesciat, vel nequeat, id in ipsa scriptura adnotetur et alius testis addatur, qui cum parocho aut loci Ordinario vel duobus testibus, de quibus in § 1, scripturam subsignet." Ita Codex iur. can. c. 1017. — Ratio huius legis sunt mala et pericula, quae ex privatis spon­ salibus solebant oriri. Etenim saepe saepius difficile, ne dicam impossibile erat determinare, num revera sponsalia exsisterent, quia intentio promittentis non clare apparebat; sponsalia saepe contrahebantur temere et praecipitanter ac deinde aeque temere dissolvebantur. Hinc multae lites et inimicitiae ortum habebant. Haud raro etiam puellae seduci se permittebant propter sponsalia ficte inita et spem futuri matrimonii. Quae quidem omnia incom­ moda evitantur, si fideles clare sciunt omnia sponsalia esse prorsus irrita cum in foro externo tum in foro interno, nisi contracta fuere iuxta normas novi iuris. Nulla obligatio oritur ex sponsalibus informibus neque in foro externo 707 neque in foro interno; idemque valet de unilaterali promissione matrimonii, ut manifeste statuit Cod. iur. can.421 : ..Matrimonii promissio, sive unilateralis sive bilateralis seu sponsalitia, irrita est pro utroque foro, nisi facta fuerit per scripturam subsignatam a partibus et vel a parocho aut a loci Ordinario vel a duobus saltem testibus." Nihilominus si ex sponsalibus sine forma praescripta dolose initis et deinde dissolutis alteri parti emerserint damna. materialia notabilia, tunc profecto oritur obligatio naturalis efficiendi in­ demnitatem; adest enim iniusta damnificatio. §2- De condicionibus requisitis ad sponsalia valida. Ad hoc, ut promissio sponsalitia sit valida, requiruntur sequentes condiciones: i. Promissio libera ideoque immunis cum ab errore substantiali tum 708 a metu et coactione. a) Error substantialis (vel etiam accidentalis, qui redundat in personam) reddit irritum matrimonium ipsum, ut infra dicetur. Ergo a fortiori reddit invalida sponsalia cum tali errore contracta. Error accidentalis notabilis reddit sponsalia rescindibilia, quia est mutatio notabilis nunc cognita, propter quam licet dissolvere sponsalia, ut infra n. 718 explicabitur. b) Metus gravis a causa naturali aut etiam a causa libera iuste incussus non irritat neque rescindibilia reddit sponsalia 422. Controvertitur, utrum metus gravis iniuste incussus reddat sponsalia in­ valida an tantum rescindibilia. Propter gravem metum iniuste incussum sponsalia rescindi posse, docent omnes, quia matrimonia maxime libera esse debent. Sponsalia autem sic inita esse insuper invalida, docent S. Alphonsus 428, Feije *424, Gasparri425*, Cappello428 aliique. Illa esse solum rescindi- 451 c. 1017, § i. Nonnumquam Codices civiles concedunt indemnitatem sponso iniuste derelicto. Cf. Cod. civ. germ. § 1298; Cod. civ. austr. § 45 46; Cod. civ. helv. a. 92sqq. ; Cod. civ. hisp. a. 44. 422 Cf. supra II, n. 258. 428 Theol. mor. 1. 6, n. 844. 424 De imped, ct dispcns. matr. n. 390, 428 De matrim. I, n. 21. 428 De sacr. Ill, n. 98. 33 5i6 Tract. X. De matrimonio. bilia putant Billuart *827 828* , Santi 827, Scherer 828, Wernz-Vidal 828, Vogt*80, Noldin-Schmitt881 aliique. Haec ultima sententia est verior quia neque ex iure positivo neque ex iure naturali ullum certum argumentum pro prima sententia afferri potest. Ex iure enim naturali omnis contractus initus inter personas habiles cum ratione sufficienti est validus, etsi sub metu fuerit per­ fectus. Ius autem positivum paucos tantum contractus sub metu gravi factos declaravit invalidos, e. gr. matrimonium et professionem religiosam; non autem sponsalia832. Metus levis iniuste incussus rescindibilia reddit sponsalia, saltem si dedit causam contractui sponsalitio, non item si est mere concomitans833*. 709 Cum itaque matrimonia libera esse oporteat, ideo antiquum ius canoni­ cum888 prohibuit, ne stipuletur aliqua poena conventionalis solvenda ab illa parte, quae resilit a sponsalibus. Omnes quidem docent huiusmodi poenam conventionalem esse illicitam et invalidam, si imponeretur etiam iuste re­ silienti; sin vero stipulatur contra iniuste resilientem tantum, complures auctores putant illam esse validam non obstante citato capite Iuris canonici. In praxi melior est condicio possidentis. Id est, si poena iam soluta est, recipiens potest illam retinere; si nondum est soluta, illa non potest exigi 885. Ab hac poena conventionali distingui debent arrhae, quae sunt res datae, non promissae inter sponsos in signum sponsalium initorum et in pignus matrimonii contrahendi. Quae arrhae, si matrimonium contractum est, re­ peti possunt et restitui debent; si autem matrimonium secutum non est, pars iniuste resiliens amittit suam arrham, et si quam acceperit, non solum debet illam reddere, sed etiam duplum. Pars laesa per iniustam dissolutionem sponsalium potest retinere arrham ab altera parte datam 838. Arrhae per se sunt licitae, sed in nostris regionibus non iam sunt in usu. Ab arrha iterum distinguendae sunt donationes sponsalitiae (largitas sponsalitia vel etiam iocalia) 88“, quae sunt dona vel munera tradita inter sponsos in signum amoris, non autem in strictum pignus futuri matrimonii. Eiusmodi dona, si sunt exigui valoris (respectu habito ad statum sponsorum), censentur absolute data ac proinde nulla obligatio iustitiae adest illa restituendi, etiam dissolutis sponsalibus. Quodsi autem sunt magni valoris, donata praesumun­ tur intuitu futuri matrimonii, seu potius ut arrhae, ideoque restituenda sunt, matrimonio non secuto. In praxi praestat restituere omnia dona sponsalitia, si matrimonium non subsequitur, idque vel eo magis, si reclamantur. Ratio est, quia huiusmodi dona haud raro revocant in memoriam res dolorosas, immo et periculosas. Nota. Quae a veteribus auctoribus docentur de poena conventionali, arrhis et donationibus sponsalitiis iuxta ius Romanum, hodie non semper 8288 De contract, diss, i, a. 4. 827 Praei, iur. can. 1. 1, tit. 40, n. 4. 428 Kirchenr. § no, n. 10. 828 Ius can. V, n. 85. 830 *Das kirchl. Eherecht § 8. 881 De sacr. 528. 832 Cf. Cod. iur. can. c. 103, § 2. 833 Cf. S. Alph.·, Theol. mor. 1. 6, n. 844; Gasparri, De matr. n. 21. 838 c. 29, X 4, I. 885 Cf. Aertnys, Theol. mor. 1. 6, n. 430; Cuniliati O. Pr., De matrim. § 1, 8—15. 838 Ita ex antiquo iure Romano L. 5, C. V, 1. Num ista statuta valeant nostris quoque diebus, valde dubium est. 8388 joyau, Juwcl. Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. I. S 2. 517 in praxim reduci possunt, quia istud ius in multis regionibus neque exsistit neque in conscientia obligat*37 2. Promissio deliberata. 710 Agitur enim de re magni momenti, quae non potest tractari sine seria deliberatione. Requiritur autem et sufficit deliberatio, quae est necessaria ad constituendum peccatum mortale. Cum hodie sponsalia scripto debeant exarari, deliberatio sufficiens semper fere adesse praesumitur. 3. Promissio mutua. Unilateralis promissio matrimonii potest quidem exsistere, sed vera pro­ missio sponsalitia debet esse bilateralis; sponsalia enim sunt contractus mutuus et quidem onerosus. Unde ad eorum validitatem non sufficit promissio matri­ monii ab una parte data et ab altera parte acceptata, sed requiritur promissio reciproca et explicita. In sponsalibus iuxta novum ius initis haec reciproca promissio semper praesumitur et adest. 4. Promissio inter personas habiles. Datur duplex inhabilitas : altera 711 naturalis, altera legalis. Inhabilitate naturali laborant omnes illi, qui carent sufficienti usu rationis ad ineundum contractum onerosum magni momenti. Hinc inhabiles sunt amentes, perfecte ebrii, hypnotizati etc. Praesumuntur carere sufficienti usu rationis infantes ante primum septennium, ideoque eorum sponsalia sunt in­ valida*38. Si septennio completo sponsalia inita sunt et certe sufficiens usus rationis nondum adfuit, sunt irrita; secus autem praesumuntur valida. De sponsalibus, quae post septennium, sed ante pubertatem legalem contracta fuere, in antiquo iure haec statuebantur: Non possunt rescindi infra annos pubertatis; post pubertatem vero adeptam utrique sponso facultas conceditur statim, i. e. intra triduum, rescindendi sponsalia*38, nisi tamen copula car­ nalis inter sponsos acciderit**0, aut sponsalia sint iuramento firmata♦*1. Hoc triduum probabiliter non est computandum physice post adeptam pubertatem legalem, sed post cognitionem privilegii **3. Qui vero in pubertate exsistens sponsalia init cum impubère (e. gr. iuvenis duodeviginti annorum et puella undecim annorum), non potest recedere a contractu sponsalitio. Impubes vero post pubertatem adeptam potest sponsalia ista rescindere. Ratio est, quia ius canonicum facultatem dissolvendi concessit tantum in favorem im­ puberis. — Ceterum (nostris temporibus saltem et in nostris regionibus) sponsalia impuberum sunt rarissima et Codex iur. can. silet de iis, ideoque videntur esse tractanda sicut cetera sponsalia. Inhabilitate legali laborant: a) omnes, qui non observant formam a lege ecclesiastica praescriptam; b) qui obstringuntur aliquo impedimento impe­ diente aut dirimente matrimonii. Quod quidem est certum, si illud impedi­ mentum est indispensabile, vel saltem si non solet dispensatio concedi. Nam sponsalia in hoc casu sunt promissio rei impossibilis vel illicitae ideoque ex iure naturali sunt irrita. Sin autem hoc impedimentum est facile dispensabile, vel si lapsu temporis per se cessat, non ita constat, num sponsalia sint irrita, si contrahuntur condicionate, i. e. pro tempore quo impedimentum*448 457 438 438 448 Cf. Reiffenstuel, Ius can. 1. 4, tit. 1, n. 176 sqq. Cf. c. 4 s 13, X 4. 5; Cod. iur. can. c. 88, § 3. S'. Thomas, Suppi, q. 42, a. 2. c. 8 et π, X 4, 2. 440 c. 8 ib. *“ c. 10 ib. S-. /llph., Theol. inor. I. 6, n. 855. 518 Tract. X. De matrimonio. cessaverit. Veteres auctores in longum et latum disputant de sponsalibus sic sub condicione initis. Haec disputatio hodie omnem fere utilitatem practicam amisit, quia inter catholicos iam nulla alia sponsalia sunt valida nisi publica. Iam vero publica sponsalia non solent contrahi sub condicione. Si iuvenes accedunt ad parochum sponsalia contracturi, prius investigandum est, num impedimentum dirimens aut impediens futuro matrimonio obstet. Quod si ita est, parochus obtinendam curabit dispensationem, et tunc solum sponsa­ libus assistat. 712 Specialis difficultas est, num valida sint sponsalia, si contrahentes sunt mixtae religionis. Haec videtur esse vera doctrina: Si ista sponsalia fuerunt contracta debita dispensatione obtenta, sunt valida. Nam haec dispensatio non conceditur nisi promissis clausulis, quae tale matrimonium licitum red­ dunt. Si autem tale matrimonium est licitum, tunc sponsalia praecedentia censentur valida. Praeterea, si huiusmodi sponsalia dicerentur invalida, tunc parochus deberet illa pro viribus vitare, etiam si forte matrimonium ipsum non iam posset praecavere; etenim non licet ad actum irritum tanti momenti concurrere nisi magna necessitate flagitante. Porro talis obligatio non est parochis imponenda. — Sin autem agitur de sponsalibus mixtis contractis sine praevia dispensatione Ecclesiae, illa videntur esse nulla, etiamsi forma legalis observata fuerit. Nam talia sponsalia fere semper sunt illicita*·3. Hoc a fortiori valet ubique terrarum de sponsalibus mixtis privatis, ut per se patet. Totam hanc doctrinam his verbis exprimit Instructio S. Officii d. 12 Dec. 1888*··: „Sponsalia inter unam partem catholicam et alteram schismaticam seu haereticam illicita sunt atque adeo invalida, nisi praevia legitima dispensatione celebrentur." 5. Promissio legitime manifestata. De qua statim agitur in paragrapho sequenti. § 3De celebratione sponsalium. 713 Ante Decretum „Ne temere" sponsalia potuerunt sufficienter celebrari et manifestari quibuslibet verbis et signis claris; nunc autem pro omnibus valide baptizatis ritus latini, etiam acatholicis, ex positiva lege plura ad validitatem requiruntur, scii.: 1. Debent omnino fieri scripto cum appositione diei, mensis, anni ·*9. Con­ venienter etiam designatur locus (urbs, vicus), in quo sponsalia ineuntur, ad evitandas quascumque dubietates **e. Liberum quidem est adhibere quamcumque linguam et formam, dummodo clare exprimatur mutua promissio futuri matrimonii; praestat autem, ut adhibeantur formularia in qualibet dioecesi vel paroecia approbata. 2. Formularia ista (sive scripta sive typis impressa) debent manu (non autem aliqua machina) subscribi vel a) a duobus contrahentibus et parocho sive Ordinario, vel b) a duobus contrahentibus et duobus testibus. Quodsi utraque vel alterutra pars contrahentium scribere non valet (sive ex imperitia sive ··’ Cf. Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 852; Noldin-Schmitt, De sacr.19 n. 534; Linneborn, Eherecht § 6. ··· Collect, de Prop. Fide n. 1696 (9). ··’ S. C. C. d. 27 Iulii 1908. Codex iur. can. nihil videtur mutasse hac in re. *·’ Abrogatum est ius speciale ante Decretum „Ne temere" in Hispania et in America Latina vigens, vi cuius ad valorem sponsalium requirebatur scriptura a notario subsignata (S. C. de Sacr. d. 13 Martii 19:0, ad 7, in Act. Ap. Sed. II 195). Z Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. I. S 3. 51g propter infirmitatem corporalem), ad validitatem id in litteris expresse adnotetur, et tunc loco contrahentis (contrahentiumve) alius novus testis sub­ scribere debet. Ergo in casu requiruntur subscriptiones aut trium testium aut parochi et unius testis. — De qualitate testium nihil determinatum est**7. Unde quilibet homo rationis capax, fide dignus, sensibus visus et auditus praeditus et scribere valens potest esse testis. Nihilominus expedit, ut acatholici et notorii peccatores excludantur, in quantum est moraliter possibile. 3. Contractus sponsalitius debet subscribi a contrahentibus et testibus in­ simul congregatis ue. Quare non sufficit, ut contractus subscriptus ab una parte coram testibus transmittatur ad alteram partem, ut et ipsa coram testi­ bus subscribat. Ratio est, quia secus facile fraudes et deceptiones accidere possent, praesertim si altera pars scribere et legere nesciat**®. — Probabilius sponsalia per procuratorem contracta sunt invalida, quia necesse est ut sub­ scribant ipsi contrahentes simul congregati; contrarium tamen ab aliquibus docetur, e. gr. a Noldin*80, * Vlaming 81. 4. Nomine parochi non tantum intelliguntur parochi proprie dicti, sed etiam 714 quasi-parochi (in locis missionum) et ii vicarii paroeciales, qui plena pote­ state paroeciali sunt praediti *82, ut sunt vicarii oeconomi, actuales, substituti, non autem vicarii cooperatores. Ut autem sponsalia valide et licite celebrari possint coram parocho vel Ordinario, non requiritur (sicut pro celebratione matrimonii), ut contrahentes iam per mensem in paroecia habitaverint aut saltem quasi-domicilium acquisiverint, sed parochus aut Ordinarius potest in suo territorio licite assistere * 83 sponsalibus omnium ad se venientium, idque eadem libertate, qua quorumcumque sponsorum ad se venientium con­ fessiones audire potest. Econtra parochus non potest tamquam parochus, sed solummodo tamquam testis assistere sponsalibus suorum paroecianorum extra proprium territorium; quod videtur sequi ex eadem responsione S. Congr. Concilii. Praeterea omnia suadent tendentiam esse, ut leges de assistentia parochi cum in sponsalibus tum in matrimonio sint territo­ riales *st. — Illi autem parochi, qui non habent territorium separatum, ut solent esse capellani castrenses, capellani hospitalium, carcerum etc., valide et licite assistunt ubique sponsalibus suorum subditorum, sicut alii parochi in proprio territorio·88. Parochus aut Ordinarius nequit alium delegare ad assistendum celebrationi sponsalium·88. Ceterum haec delegationis facultas non est necessaria, cum sponsalia aeque bene celebrari possint coram aliis duobus testibus. Hinc si parochus absens est, eius vicarius cooperator non potest valide assistere sponsalibus ineundis, nisi assumat alterum testem, qui secum et duobus contrahentibus subscribat. Nomine Ordinarii loci non tantum venit episcopus loci, sed etiam eius vicarius generalis, et sede vacante vicarius capitularis. Praelati „nullius“ censentur Ordinarii in territorio suo exempto. Nota. Nullibi in iure praescribitur, ut sponsalia debeant absolute prae­ mitti matrimonio; si igitur nupturientes sponsalia tantum privata inierint, quae iuxta nunc vigentem disciplinam sunt prorsus invalida, nihilominus parochus potest proclamationes facere et matrimonio assistere. Verumtamen •*7 **’ •81 *83 “8 S. C. de Sacr. d. 12 Martii 1910, ad 4. *·8 S. C. C. d. 27 Iulii 1908, ad 1. Cf. Analecta cccl. XVI (1908) 333. *80 De sacr. n. 536. Praei, iur. matr.· I 100. ·” Cod. iur. can. c. 451, § 2. S. C. C. d. 28 Martii 1908, ad 7. *8· Cf. infra n. 752. S. C. C. d. i Febr. 1908, ad 8. *»« S. C. C. d. 28 Martii 1908, ad 6. 520 Tract. X. De matrimonio. in praxi suadendum videtur, ut nupturientes adeuntes parochum pro proclamationibus faciendis prius sponsalia contrahant coram ipso. § 4De effectibus sponsalium. Duo praecipue enumerantur effectus sponsalium, scii.: i. obligatio gravis matrimonium ineundi tempore opportuno et legitimo; 2. impedi­ mentum non quidem canonicum, sed naturale prohibens omnes alias nuptias. Iam amplius non oritur ex sponsalibus impedimentum publicae hone­ statis, sicut statuit Concilium Tridentinum sess. 24, c. 3 de reform, matr. 715 i. Obligatio gravis ineundi matrimonium tempore debito oritur ex ipsa natura sponsalium, quippe quae profecto nihil aliud sint nisi contractus onerosus et graviter obligans ad matrimonium promissum tempore debito contrahendum. Unde sponsus, qui sine sufficienti causa resilit a contractu valido sponsalitio, vel indebite differt matrimonium contrahendum, invita sponsa, peccat graviter contra iustitiam; immo et ad restitutionem tenetur, si ex isto agendi modo damnum materiale sponsae ortum sit. At ex valido contractu sponsalitio non datur actio coram tribunali ad petendam matrimonii celebrationem, datur tamen ad reparationem damnorum, si quae suborta sint458*. Quae quidem actio fieri potest coram foro civili vel ecclesiastico; non autem suspendit matrimonii celebrationem4". Quam maxime hortandi sunt sponsi, ne differant matrimonium con­ trahendum, nisi adsit urgentissima ratio, quia sponsalia in longum protracta solent esse periculum proximum peccandi. Quaenam autem dilatio sit graviter illicita, non potest generali regula determinari, cum id pendeat ex multis circumstantiis fortuitis. 716 2. Impedimentum prohibens nuptias cum tertia persona. Quod quidem impedimentum iam non oritur ex iure canonico, sed ex ipsa natura promissionis sponsalitiae. Proinde aliud matrimonium contrac­ tum, nisi prius sponsalia priora sunt rite dissoluta, est graviter illi­ citum; alia autem sponsalia contracta non tantum sunt illicita, sed prorsus irrita, utpote de re illicita contracta. Hinc e. gr. si sponsus cum alia puella peccat illamque sub promissione matrimonii gravidam reddit, nihilominus tenetur primam sponsam in matrimonium ducere, quia strictum ius sponsae primae integrum mansit. Non raro autem expedit, ut sponsa tunc libere renuntiet iuri suo. § 5- De dissolutione sponsalium. Multae assignantur causae, propter quas sponsalia licite dissolvi possunt. Reducuntur ad sequentes, quae sunt principaliores.*457 ‘5e‘ Cod. iur. can. c. 1017, § 3. 457 Pont. Commissio d. 2 lunii 1918 (Acta Ap. Sed. X 345). Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. I. S 5· 521 1. Mutuus consensus 468. 717 Ratio est, quia sponsalia sunt contractus arbitrarius, qui non sicut con­ tractus matrimonialis directe a Deo est institutus, et qui a fortiori non est sacramentum. Quilibet vero contractus arbitrarius potest dissolvi libero con­ trahentium consensu. Debet autem ista dissolutio vel iste consensus revera esse liber, ideoque nec dolo nec vi metuve extortus. — Etiamsi sponsalia erant iuramento confirmata, nihilominus possunt licite dissolvi mutuo con­ sensu. Illud enim iuramentum censetur aliquid accessorium sponsalibus. Ac­ cessorium autem moritur cum principali. 2. Notabilis mutatio superveniens sponsalibus. 718 Parum refert, utrum ista mutatio post sponsalia ortum habeat an ab altero contrahentium tunc primum detegatur. Illa autem mutatio censetur notabilis, quae absterruisset a sponsalibus ineundis, si antea cognita fuisset·69. Huius­ modi mutatio accidere potest: a) in bonis corporis, e. gr. si alteruter contrahentium incidit in gravem morbum, cuius sanatio praevideri nequit, vel si fit caecus, mutus, sur­ dus etc. ·β0 b) in bonis fortunae, e. gr. si alteruter magnam fortunae partem amisit. Controvertitur, utrum sponsalia etiam licite dissolvi possint, si alteri parti superveniant magnae divitiae, vel si matrimonium multo ditius offeratur. Omnes docent dissolutionem ob hanc rationem semper fere esse inconvenien­ tem, sed S. Alphonsus·61, Lehmkuhl ·βί, Tanquerey·88 compluresque alii putant non esse urgendam obligationem sponsalium. Ratio est duplex scii.: a) si alter contrahentium istam mutationem praevidisset, numquam sponsalia contraxisset; β) si nunc cogeretur invitus ad ineundum matrimonium, malus exitus timeretur. c) in bonis animi, e. gr. si sponsus fit haereticus, si detegitur ebriosus, prodigus, malis moribus contaminatus etc. d) in externis circumstantiis, e. gr. si alter commisit crimen, quod nunc publicum evadit, si detruditur in carcerem, si magnae inimicitiae inter fa­ milias sponsi et sponsae ortae fuerint. Ad hanc causam reduci potest dis­ sensus parentum. Reverentia parentibus debita exigit, ut liberi petant eorum consilium et consensum, antequam aliquem vitae statum amplectantur. Si petitio fuit rationabilis, parentes nequeunt licite denegare consensum, quia filii liberi sunt in electione status. Quando filii contraxerunt sponsalia insciis parentibus, et isti nunc cognita rei veritate graviter invitos se ostendunt, e. gr. quia matrimonium vergeret in dedecus familiae, omnes circumstantiae sunt sedulo considerandae. Si pensatis omnibus circumstantiis parentes sunt rationabiliter inviti, sponsalia certe rescindi possunt, quia tunc valet regula iam supra adducta: si sponsus vel sponsa talem dissensum praevidisset, sponsalia non contraxisset. Sin autem parentes sunt irrationabiliter inviti, non licet propria auctoritate rescindere sponsalia reluctante comparte; licet autem petere dispensationem, si ex matrimonio subséquente gravia incom­ moda timentur. c. 2, X 4, I. Cf. Rciffenstucl, Ius can. tit. I, 1. 4, n. 255 sqq. c. 3, X 4, 8. ·βι Thcol. mor. 1. 6, n. 876. ·" Thcol. mor. II, n. 858. ··’ Dc sacr. n. 841. 522 Tract. X. De matrimonio. 3. Violatio fidei sponsalitiae. 719 a) Per fornicationem aliosque actus graviter impudicos commissos cum aliena persona. Ratio est, quia his actibus alteruter sponsus notabiliter vilior efficitur et fidem sponsalitiam graviter violavit. Quodsi sponsa vi oppressa sit, deest quidem culpa, sed revera vilior facta est corpore, ac proinde theo­ logi complures non obligant sponsum sub gravi ad ducendam defloratam, licet illum admoneant, ne afflictae afflictionem addat *’*. Si vero uterque sponsus fornicatus fuerit, manet mutua obligatio sponsalium, saltem per se loquendo; nam habetur compensatio mutua delicti. In praxi autem semper fere expedit, ut talia sponsalia solvantur, cum matrimonium inter huiusmodi sponsos in­ fideles vix futurum sit felix, immo rixae et adulteria secutura sint. b) Per matrimonium cum alia persona. Quamvis sit validum matrimo­ nium, quod quis cum aliena persona contraxit obstantibus prioribus legitimis sponsalibus, tamen est graviter illicitum, ut per se patet. Sponsus vel sponsa derelicta ilico libertatem acquirit iuxta vetus adagium: „Frangenti fidem fides frangatur eidem." Aliqui quidem scriptores docent, per subsequens validum matrimonium partem infidelem non acquirere libertatem, ac propterea isto matrimonio dissoluto per dispensationem aut mortem compartis teneri iterum prioribus sponsalibus4”. Et revera ex iure neque positivo neque naturali probari potest sponsalia valida dissolvi per subsequens aliud matrimonium illicite contractum. Unde saltem theoretice verius est per sub­ sequens matrimonium priora sponsalia suspendi quidem, sed reviviscere ma­ trimonio obstante dissoluto. In praxi autem non est nimis urgenda obligatio reassumendi priora sponsalia, cum complures probabiliter doceant, sponsalia per subsequens matrimonium non tantum suspendi, sed etiam exstingui— Consentientibus omnibus scriptoribus, aliter res se habet, si una pars altera relicta procationem incipiat vel alia sponsalia vel solum matrimonium civile attentet. Haec enim infidelitas non solvit sponsalia ex parte relinquentis, sed tantum ex parte derelicti, qui igitur potest aut libere recedere aut indu­ cere infidelem partem ad reditum. c) Per indebitam matrimonii dilationem vel per discessum unius sponsi in longinquas terras sine sufficienti ratione. Etenim in contractu sponsalitio subintelligitur condicio celebrandi matrimonium tempore non ita remoto. Sin autem adsit causa urgens differendi celebrationem matrimonii vel trans­ migrandi in regiones longinquas, exinde non licet dissolvere sponsalia. Ex­ pedit autem tunc, ut ex mutuo consensu aut matrimonium differatur aut sponsalia dissolvantur. 720 4. Electio status perfectioris. Status perfectior matrimonio est certe status religionis, et quidem non tantum religionis in stricto sensu, i. e. cum votis sollemnibus, verum etiam cuiuslibet congregationis religiosae (dummodo tamen sit legitime approbata). Sponsalia solvi professione sollemni certum est; etenim cum per hanc pro­ fessionem solvatur vel ipsum matrimonium ratum, ut supra ex Concilio Tridentino probatum est, a fortiori solvuntur sponsalia. Sponsalia autem solvi etiam votis emissis in aliis congregationibus legitime approbatis, com­ munissime docent theologi, quia in sponsalitio contractu subauditur tacita*5 4M S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 862. 5. Alph. 1. c. n. 875 ; Aertnys, Theol. mor. 1. 6, n. 437. 4e’ Ita Lehmkuhl I. c. n. 853 ct praesertim Ballerini in notie ad Gury II, n. 733. Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. I. § 5. 523 condicio: „nisi perfectiorem statum elegerim" 437. Porro etiam status in con­ gregationibus istis est perfectior quam status matrimonialis. Pariter per­ fectior est status clericalis. Ergo sponsalia dissolvuntur quoque per susceptio­ nem ordinum, aut etiam per ingressum in seminarium cum sincera voluntate suscipiendi ordines clericales. Non desunt scriptores, qui docent etiam statum virginitatis voto privato perpetuae castitatis firmatum dissolvere sponsalia inita. Citatur pro hac sententia S. Thomas438 dicens: „Propter votum simplex sunt sponsalia diri­ menda"; sed mens Angelici Doctoris non ita clare ex hoc textu cognoscitur, cum quidam commentatores putent (et quidem haud sine fundamento) ipsum loqui de solo voto, quod praecessit sponsalia. — Pro opposita sententia a S. Alphonse489 citantur S. Antoninus, Laymann, Holzmann, Sanchez, Sporer etc. Ipse autem S. Alphonsus vocat utramque sententiam probabilem. Billuart470 haesitanter dicit: ..Quamvis utcumque propendeam in secundam [i. e. sponsalia licite dissolvi per votum simplex], quaenam sit vera, definire nolim." In praxi attendendae sunt plures circumstantiae, scii, quaenam sit primaria intentio voventis, quanta sint damna alteri parti ex dissolutione sponsalium orientia, utrum haec damna possint sufficienter compensari etc. Notandum est, partem, quae relinquitur, ut primum altera pars ingreditur ordinem aut seminarium, obtinere libertatem, ac proinde posse ad alia spon­ salia convolare; econtra partem relinquentem manere ligatam, usquedum professionem revera emiserit aut ordines susceperit. Unde probabilius eius obligatio reviviscet, si ordinem aut seminarium iterum egressus fuerit, saltem si statum perfectiorem amplexa est dolose, ad hoc ut se liberet ab obliga­ tione sponsalitia. Si vero a perfectiore statu serio suscepto legitime et non dolose dispensatus fuerit, probabiliter eius obligatio non reviviscit471. — Ceterum si ex dissolutione sponsalium propter statum perfectiorem amplec­ tendum damnum notabile oriatur parti derelictae, ipsum ius naturale exigit, ut istud damnum reparetur. 5. Dispensatio pontificia. Summum Pontificem, non autem episcopum (nisi habeat speciales facul­ tates delegatas), posse ex gravi causa dissolvere sponsalia valida, etiam invito alterutro sponso, communiter docent auctores472. Re quidem vera S. Sedes aliquando hanc facultatem exercuit 473. Ratio autem est, a) quia Summus Pontifex potest dispensare in matrimonio rato, ub supra n. 681 dictum est. Ergo a fortiori potest dispensare in sponsalibus, quae non tam firmum vinculum causant sicut matrimonium ratum; b) quia, licet ex spon­ salibus oriatur utrique sponso ius naturale, ne alter a promissione facta resiliat, at vero ex alia parte ex connubiis coactis solent pessimi effectus profluere, tam pro ipsis contrahentibus quam pro ipsa Ecclesia. Papa autem habet ius praecavendi damna Ecclesiae, ac proinde vi dominii alti, quod habet in omnes Christianos, potest ius alicuius singularis personae limitare. E. gr. Petrus valida sponsalia contraxit cum Berta, quam dereliquit. Sub promissione matrimonii gravidam reddit Caiam, quam nunc vult in matri­ monium ducere et quacum iam matrimonium civile contraxit. Berta totis 437 439 470 473 ·’* Cf. Billuart, De matrim. diss. 2, a. 5; Tanquerey, De sacr. n. 840. Suppi, q. 53, a. I ad i. 439 Theol. mor. 1. 6, n. 873. L. c. in fin. 471 Tanquerey 1. c. ; Cappello, De sacram, n. 118. Cf. Aertnys, Theol. mor. I. 6, n. 442; Tanquerey 1. c. n. 844. Cf. S. C. C. d. 25 Iulii 1896 (Analecta eccl. IV [1896] 294). 721 524 Tract. X. De matrimonio. viribus se opponit huic matrimonio; Petrus vero totis viribus recusat re­ linquere Caiam et ducere Bertam. Si Ecclesia in hoc casu non dispensaret in prioribus sponsalibus et non permitteret matrimonium inter Petrum et Caiam, adesset concubinatus cum magno scandalo populi et ruina spirituali Petri et Caiae, quin causa Bertae vel minimum inde mutaretur in melius. — Aliquando Ecclesia dissolvendo sponsalia valida imponit indemnitatem sol­ vendam a parte iniuste resiliente47·, aliquando autem iudicium de hac in­ demnitate solvenda relinquit tribunali civili. Actio enim ad reparationem damnorum, quae ex dissolutione sponsalium oriuntur, est mixti fori·75 722 Scholion. De privata vel auctoritativa dissolutione sponsalium. Quoniam iuxta legem ecclesiasticam sponsalia non iam sunt valida, nisi sint publica, i. e. testibus confirmata et scriptis exarata, hinc dissolutio sponsalium postero tempore erit difficilior et multo rarior, cum contractus sponsalitius non iam possit ita praecipitanter et temere iniri, sicuti antea haud raro accidebat. Utrum autem dissolutio sponsalium possit propria auctoritate fieri, an re­ quiratur authentica dissolutio, non ita constat. Nihil hac de re hucusque a Curia Romana determinatum est. Knecht175 confidenter affirmat privatam dissolutionem sufficere et vocat hanc sententiam certam. Quidquid est de hac sententia, dissolutio authentica videtur requiri saltem in sequentibus casibus, scii, a) si ita ex iure particulari alicuius dioecesis sit statutum; b) si de exsistentia et sufficientia causae dissolutionis serio dubitetur; etenim privata auctoritate non licet certum ius alterius laedere cum motivo dubie sufficienti; c) si ex privata dissolutione sponsalium scandalum oriatur. — Etiam in casu privatae dissolutionis sponsalium dissolutio nuntianda est testi­ bus, coram quibus illa contracta fuerunt. ARTICULUS II. De examine sponsorum et de bannis seu proclamationibus matrimonialibus. 723 i. Examen sponsorum a parocho 477 praemitti debet, antequam pro­ clamations publice denuntiantur. Si nupturientes pertinent ad di­ versas paroecias, ille parochus ordinarie faciet examen sponsorum, qui celebrationi matrimonii assistet. Iure particulari forma istius examinis saepe determinata est. Obiectum examinis est duplex, scii.: i. investi­ gatio de impedimentis forte exsistentibus (vocatur examen generale seu iuridicum) ; 2. instructio de obligationibus coniugum (examen spe­ ciale seu privatum). Ante omnia parochus (sub gravi) debet ab utroque nupturientium exigere testimonium baptismi suscepti, si hic in alia paroecia fuit illis collatus 478. Hoc etiam valet, si alteruter contrahen­ tium est haereticus 479, quia secus adesse possit impedimentum dispari•7‘ Caus. Ravennat. d. 15 Dec. 1900 (Analecta eccl. IX [1901] 102). •75 Ita S. C. C. d. 25 Iulii 1896; cf. Pontif. Commissio d. 2—3 lunii 1918, dub. IV. •7’ Die neuen eherechtl. Dekrete § 53. Eodem fere modo loquitur Cappello, De sacram, n. 136. ·” Est parochus, cui ius est assistendi matrimonio (Cod. iur. can. c. 1020). 478 S. C. de Sacr. d. 6 Martii 1911 et 4 Iulii 1921; Cod. iur. can. c. 1021. •7» S. Offic. d. 25 Maii 1897. Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. II. 525 tatis cultus. Testimonium confirmationis susceptae non requiritur, sed statuit Codex iur. can. c. 1021, § 2: ..Catholici qui sacramentum con­ firmationis nondum receperunt, illud, antequam ad matrimonium ad­ mittantur, recipiant, si id possint sine gravi incommodo." Deinde probatio status liberi exigenda est iuxta Instructionem S. Officii d. 22 Aug. 189ο480 vel iuxta statuta in unaquaque dioecesi vigentia481. Tum investigandum est, num forsitan impedimentum matrimonio con­ trahendo obstet. Tum parochus inquirat, si quod dubium est, an nupturientes cognoscant saltem rudimenta catholicae fidei482 ; ignorantes autem sedulo edoceat; quodsi renuant edoceri, non est locus eos re­ spuendi a matrimonio 483. Demum magna cum prudentia, modestia paternaque cum severitate parochus instruat nupturientes de iis, quae licent coniugibus inter se, quae non licent, quin tamen nimis descendat ad particularia484*. — Etiamsi istud examen sponsorum non est ita necessarium, quando neque adest impedimentum matrimonii neque de­ fectus sufficientis cognitionis in sponsis, tamen parochus ne omittat dare monita salutaria novis nupturientibus. Quare statuit Codex iur. can. c. 1033: „Ne omittat parochus, secundum diversam personarum condicionem, sponsos docere sanctitatem sacramenti matrimonii, mu­ tuas coniugum obligationes et obligationes parentum erga prolem; eosdemque vehementer adhortetur, ut ante matrimonii celebrationem sua peccata diligenter confiteantur et ss. Eucharistiam pie recipiant." 2. Proclamationes nuptiales. 724 Notio. Proclamationes (banna, edictum matrimoniale, denuntiatio) sunt publicae denuntiationes, quas celebrationi matrimonii praemitti necesse est eo fine, ut securius et facilius detegantur impedimenta ma­ trimonio forte obsistentia. Iam ab antiquis temporibus mos viguit publice enuntiandi matrimonii celebrationem in ecclesia. Concilium Lateranense IV (1215) 480 praescripsit unam proclamationem. Conci­ lium autem Tridentinum 488 statuit, ut tres proclamationes fiant deter­ minatis locis et temporibus. Idem statuit Codex iur. can. c. 1024. — In compluribus regionibus praecipiuntur etiam proclamationes civiles. Obligatio. Lex ecclesiastica proclamationum obligat sub gravi. 725 Ita sententia communis. Gravitas huius obligationis licet perspici: a) ex gravi fine huius legis; finis enim proclamationum est: evitare matrimonia clandestina, detegere impedimenta matrimonii, spiritum unitatis fovere in 480 Collect, de Prop. Fide n. 1740. «si Sic e. gr. pro Urbe observandum est Decretum Cardinalis Vicarii d. 5 Apr. 1902 datum. Specialis difficultas solet oriri, si agitur de matrimonio vagorum. Aliquando exigitur ab illis juramentum de statu libero. Si alteruter vel uterque nupturientium iam fuit antea matrimonio ligatus, requiritur testimonium certum de morte prioris coniugis. In casibus difficilioribus recurrendum est ad episco­ pum loci. *” Rit. Rom. tit. 8, c. 1, n. x ; Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 8, c. 14, n. 5. *■· Pontif. Commissio d. 3 lunii 1918 (Acta Ap. Sed. X 345). *"· Cf. Krick, Der kirchl. Brautunterricht; Nist, Brautunterricht (1920). ♦·· Habetur in c. 3, X 4, 3. ··· Sess. 34, c. 1 de reform, matrim. 526 Tract. X. De matrimonio. paroeciis; b) ex gravitate poenarum, quae transgressoribus infligebantur in antiquo iure, scii, parochus temere omittens proclamationes incurrebat sus­ pensionem ab officio per triennium. Ipsi coniuges, qui sine praeviis proclamationibus matrimonium inierunt, multo difficilius obtinebant dispensatio­ nem ab impedimento, quod forte eorum matrimonio obstabat. Insuper eorum matrimonium, quod erat nullum propter impedimentum occultum, non con­ siderabatur ut matrimonium putativum, ac proinde filii nati habebantur il­ legitimi ·“■, — Ex quibus patet legem de proclamationibus faciendis per se sub gravi obligare. Ideo omnes docent omissionem trium proclamationum sine gravi necessitate factam esse peccatum mortale *887. Omissionem duarum proclamationum esse item peccatum grave docet S. Alphonsus888 et cum eo complures alii theologi. Omissionem vero unius proclamatjpnis esse pec­ catum leve, docet sententia communis ‘8’. Pro matrimoniis mixtis non debent, immo non possunt proclamationes fieri 888, nisi ex iure particulari aliquando tolerentur aut praescribantur881. Mentio religionis contrahentium tunc omit­ tenda est*82. Si proclamationibus expletis matrimonium differtur ultra sex menses, pro­ clamationes sunt iterandae, nisi aliud loci Ordinario videatur ·®3. 726 Tempus proclamationum. Codex iur. can. c. 1024 praescribit: „PubIicationes fiant tribus continuis diebus dominicis aliisque festis de praecepto in ecclesia inter Missarum sollemnia, aut inter alia divina officia, ad quae populus frequens accedat.*' Requiritur igitur, ut pro­ clamationes fiant: 1) tribus diebus dominicis vel festis, quibus ex praecepto universali aut particulari obligatio audiendi sacrum fidelibus imposita est. Ceterum in unaquaque fere dioecesi adsunt specialia statuta de diebus, quibus licet proclamationes facere. Sine speciali facultate non licet pro­ clamationes facere diebus festis suppressis. Potest tamen episcopus saltem in casu particulari hanc licentiam concedere ex rationabili causa. 2) continuis, i. e. nullo die festo intermisso. Auctores communiter docent cum S. Alphonso, non esse grave peccatum, si parochus omitteret unum diem intermedium; immo esse nullum peccatum, si ratio sufficiens exsisteret. In compluribus dioecesibus prohibitum est, ne proclamationes fiant tribus diebus immediate successivis, e. gr. die Paschatis, feria II et III post Pascha. 3) in ecclesia inter Missarum sollemnia vel inter alia officia. Pro­ clamationes igitur fieri possunt non tantum in Missa maiore, sed etiam in Vesperis, in Salutatione Vespertina aliisque officiis divinis, dum­ modo populus frequens soleat accedere. Proclamationibus finitis exspectandum est (nisi rationabilis causa aliud postulet) tres dies, antequam matrimonium celebretur 888. Quare si ultima 889‘ Cone. Trid. sess. 24, c. 5 de reform, matrim., et c. 3, X 4, 3. 887 Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 861. 888 Theol. mor. 1. 6, n. 990. 890 Tanquerey, De sacr. n. 856. 820 Rescript. Pii VI ad Archiep. Mechlin, d. 31 Maii 1783. 881 E. gr. in archidioec. Coloniensi; cf. Vogt. Da» kirchl. Eherecht § 13. 882 Cod. iur. can. c. 1026. 882 Ib. c. 1030, 888 Ib. c. 1030, § r. Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. II. 527 proclamatio facta est die dominica, non potest matrimonium iniri nisi feria V. Ratio huius legis facile perspicitur; etenim sic conceditur sufficiens tempus, ut illi, qui forsan hac vice primitus proclamationes audiverunt, possint im­ pedimenta obstantia revelare. Forma proclamationum haec habetur in Rituali Romano 498: „Notum727 sit omnibus hic praesentibus, quod N., filius N., familiae N., paroeciae N., et N., filia familiae N., paroeciae N., intendunt inter se contrahere matrimonium. Proinde admonenmus omnes et singulos, ut, si quis noverit aliquod consanguinitatis vel affinitatis vel cognationis spiri­ tualis vel quodvis aliud impedimentum inter eos esse, quod matrimo­ nium contrahendum invicem impediat, illud quam primum parocho aut loci Ordinario revelare debeat, et hoc admonemus primo (si sit prima), vel secundo (si sit secunda), vel tertio (si sit tertia publicatio).“ In nonnullis dioecesibus solet brevior formula praescribi; formula enim Ritualis non habet vim praeceptivam, sed directivam. Semper autem atten­ dendum est, ne quid famae damnosum in proclamationibus publicetur, e. gr. si sponsa est filia illegitima aut iam corrupta, hoc nullo modo debet in pro­ clamationibus enuntiari. Alta et intelligibili voce promulgatio fiat, cum secus finis legis non obtineatur. Quoniam autem in magnis paroeciis sunt faciendae numerosae proclamationes, quae cum taedio auditorum nequaquam cogno­ scentium personas nupturientes, cum magno dispendio temporis, cum privalione instructionis religiosae et sine ullo fructu esse solent, hinc „potest loci Ordinarius pro suo territorio publicationibus substituere publicam ad valvas ecclesiae paroecialis aliusve ecclesiae affixionem nominum contrahentium per spatium saltem octo dierum, ita tamen ut hoc spatio duo dies festi de prae­ cepto comprehendantur" ···. Locus, ubi proclamationes faciendae sunt, est regulariter ecclesia 728 paroecialis, vel alia ecclesia quae ab episcopo designata est ad hoc in loco domicilii vel quasi-domicilii nupturientium. Recte scribit Gasparri*·7: „At si parochus matrimonium publicaret in alia paroeciae ecclesia, adstante fidelium frequentia, non videtur inquietandus, quia ex una parte finis legis salvus est et ex altera littera non obstat, cum Concilium Trid. expresse non dicat matrimonium esse publicandum in ec­ clesia paroeciali. Immo si in ecclesia paroeciali nullus esset eo die fidelium concursus et in alia ecclesia magnus, potius in hac quam in illa publicationes fieri expedit.... Immo plures Doctores apud S. Alphonsum ‘°8 docent posse publicationes fieri etiam extra ecclesiam tempore magni concursus [sacri], e. gr. ob processionem, concionem, ... quia finis legis obtinetur. Idque pro­ babiliter, saltem sine mortali, et si adsit aliqua causa, sine ulla culpa. Sed parochus, si tempus est, consulat Ordinarium, qui, si potest banna dispensare, a fortiori poterit id permittere." Proclamationes nuptiales fieri debent tam in paroecia sponsi quam in paroecia sponsae. Si igitur sponsus et sponsa sunt eiusdem paroeciae, suf­ ficit, ut in hac sola paroecia proclamationes fiant; sin vero in diversis par­ oeciis domicilium aut etiam quasi-domicilium habent, proclamationes fieri debent in omnibus istis paroeciis. Si pars alio in loco per sex menses *·· Tit. 7, c. i, n. 8. ‘"° Cod. iur. can. c. 1025. De matrim. I, n. 169. ··· Theol. inor. 1. 6, n. 991. 528 Tract. X. De matrimonio. commorata sit post adeptam pubertatem, parochus rem exponat Ordinario, qui pro sua prudentia vel publicationes inibi faciendas exigat, vel alias pro­ bationes seu coniecturas super status libertate colligendas praescribat400. Quia autem id non raro nimias difficultates causât, e. gr. si ancilla nupturiens in decem diversis locis talem commorationem habuit, solent episcopi faciliores normas generales dare, iuxta quas locus proclamitionum determinetur. Matrimonia vagorum, i. e. eorum, qui nullibi habent parochum vel Ordi­ narium proprium ratione domicilii vel menstruae habitationis *600, proclaman­ tur (praehabita licentia episcopi) in loco, ubi nunc habitant vel matrimonium intendunt contrahere 601. Insuper exigitur ab illis de statu libero iuramentum canonicae libertatis. Ex iure particulari aliquando etiam in loco originis eorum praescribuntur proclamationes °02. Statuta dioecesana solent etiam determinare iuxta can. 1507 taxam, si quae solvenda sit pro proclamationibus peragendis60’. 729 Dispensatio bannorum concedi potest non solum a Summo Pontifice, sed etiam ab episcopo, a vicario generali et (sede vacante) a vicario capitulari, a praelato „Nullius“ pro suis subditis. Si plures sunt Ordi­ narii proprii, ille ius habet dispensandi, in cuius dioecesi matrimonium celebratur; quodsi matrimonium extra proprias dioeceses ineatur, qui­ libet Ordinarius proprius dispensare potest804. Dispensatio gratis con­ cedenda est, excepta modica praestatione ex titulo expensarum cancellariae 808. Episcopus nequit dispensare in bannis nisi exsistente legitima causa. Quaenam autem causa sit legitima, non est aliud in lege determinatum nisi malitiosum impedimentum matrimonii. A theologis et canonistis assignantur ut causae sufficientes: diffamatio coniugum, qui vivunt in occulto concubi­ natu habente coram hominibus speciem matrimonii; matrimonium contra­ hendum in articulo mortis; fundata suspicio, ne sponsi contempto matrimonio christiano contrahant solum matrimonium civile etc. Ex iure communi parochus non valet dispensare in bannis, attamen ex delegatione episcopi non raro habet facultatem remittendi unam proclamationem iusta accedente causa 80°. In casu necessitatis, si scii, celebratio matri­ monii urget, parochus potest supersedere a bannis, cum nulla lex ecclesiastica obliget cum magno incommodo. — In matrimonio summorum principum solent banni omitti, ut docent communiter auctores. 730 Obligatio revelandi impedimenta cognita. Finis proclamationum principalis est, ut impedimenta matrimonii, si quae sint, detegantur. Hinc sequitur, ut omnes, qui sciunt aliquod impedimentum impediens vel dirimens obstare, teneantur (per se sub gravi), hoc impedimentum revelare807. Vanae enim essent proclamationes, nisi ex parte audien­ tium oriretur obligatio revelandi ea, quae Ecclesia scire desiderat. 400 Cod. iur. can. c. 1023, § 2. 600 Ita S. C. de Sacr. d. 12 Martii 1910 ad 5 (Acta Ap. Sed. II 195). ooi Vogt, Das kirchl. Eherecht § 14 602 Gasparri, De matrim. I, n. 133. 603 *Vogt * 1. c. § 13. 606 Cod. iur. can. c. 1028, § 2. 606 Ib. c. 1056. eoe Talem faculta.tem habent parochi in America Sept. Cf. Tanquerey, De sacr. n. 864. 607 Cod. iur. can. c. 1027. Caput VI. De matrimonii praeparatione. Art. II. 529 Praeterea si agitur de exsistentia alicuius impedimenti dirimentis, eius celatio redderet matrimonium invalidum, ita ut sponsi viverent in con­ cubinatu (saltem materiali) et multis gratiis carerent. Ergo etiam ipsa caritas fraterna postulat, ut impedimenta dirimentia denuntientur. Modus denuntiandi impedimenta non est determinatus a lege ecclesia­ stica; sed ordo caritatis postulat, ut prius monendi sint ipsi nuptu­ rientes, si impedimenti revelatio aliquam infamiam inducat. Quodsi monitio inutilis est, res detegenda est parocho, qui magna cum discre­ tione providebit famae sponsorum. Causae excusantes ab hac denuntiatione sunt praecipue sequentes: a) grave damnum proprium vel alienum. b) inutilitas denuntiationis. E. gr. si iam ab alio vel ab ipsis nupturientibus impedimentum denuntia­ tum est. c) secretum sacramentale vel professionale. Hinc confessarius, medicus, obstetrix etc. non possunt ea revelare, quae sciunt vi officii; tenentur autem (in quantum est possibile) monere nuptu­ rientes, ut ipsi revelent impedimentum. Solum secretum naturale aut pro­ missum non excusat ab obligatione revelandi impedimenta, quia tale secretum debet violari ad impediendum grave damnum, sicuti in casu accidit. Denuntiatio impedimenti quam primum facienda est; quam si parochus fide dignam probaverit, debet quam citissime petere dispensationem ab impedi­ mento detecto, si tamen dispensatio est possibilis. Secus non potest assistere matrimonio. Exorto dubio de exsistentia alicuius impedimenti parochus rem accuratius investiget, interrogando a) sub iuramento duos saltem testes fide dignos, dummodo ne agatur de impedimento ex cuius notitia infamia partibus oriatur, et b) si necesse fuerit, ipsas quoque partes. Matrimonio autem ne assistat, inconsulto Ordinario, si dubium adhuc superest. Ita Codex iur. can. c. 1031, § i. Scholion. De casu perplexo. Casus perplexus vocatur a theologis casus, 731 quando detegitur aliquod impedimentum immediate ante celebrationem matri­ monii, neque matrimonium differri potest sine gravissimo incommodo, nec etiam tempus suppetit ad dispensationem obtinendam (etiam via telegraphica vel telephonica). Sequentes normae adhiberi possunt ad solvendum casum perplexum: a) Si impedimentum detectum est vere publicum, ita ut in foro externo possit probari atque reapse iam in aliorum notitiam venit (e. gr. consanguinitas, af­ finitas), tunc extra urgens mortis periculum supersedendum est a matrimonio, donec dispensatio obtenta fuerit. Ratio est, quia in isto casu nulla infamia oritur; damna autem alia forsan orientia minoris sunt aestimanda quam matrimonium condicionatum aut nullum. Nihil autem obstat, ne matrimonii celebratio coram assistentibus dissimuletur, si adsunt graves causae. Verum matrimonium tunc debet postea celebrari dispensatione obtenta. Ceterum iste casus est vix possibilis, cum possit dispensatio peti (via telegraphica vel telephonica) ab Ordinario loci, qui iuxta novum ius potest dispensare in istis angustiis ab omnibus impedimentis iuris ecclesiastici, exceptis duobus: pro­ venientibus ex s. presbyteratus ordine et ex affinitate in linea rectaeoe. In »»» Cod. iur. can. c. 1045, § 1. I'iOmmhr, Muii.TImol mor III 34 Tract. X. De matrimonio. 530 urgenti autem mortis periculo potest dispensari etiam aliter et facilius ab impedimentis publicis, exceptis duobus modo enumeratis 609. b) Si impedimentum est occultum (sive iure sive de facto), distinguendum est. Etenim vel est a) impedimentum, in quo Papa non solet dispensare, e. gr crimen utroque patrante. Tunc ordinarie desistendum est a matrimonii cele­ bratione, quia non expedit hortari contrahentes, ut vivant sicut frater et soror, neque illos relinquere in bona fide, in qua forte adhuc sunt; nam fides haec bona facile cessare potest postea, quo facto possent exsurgere maxima incommoda. Vel est 0) impedimentum, in quo Papa solet dispen­ sationem concedere. Tunc si episcopus nequit adiri vel nonnisi cum periculo violationis secreti, quilibet confessarius potest dispensare, sed pro foro in­ terno in actu sacramentalis confessionis tantum610. Si notitia talis occulti impedimenti habeatur extra confessionem, parochus quoque vel sacerdos dele­ gatus ad assistendum matrimonio potest dispensare, idque extra confessio­ nem, debet autem de concessa dispensatione Ordinarium certiorem facere, et concessa dispensatio adnotetur in libro matrimoniorum611. Ex dictis patet casum perplexum non iam esse iuxta modernum ius vere perplexum, seu non causare graves difficultates. CAPUT VII. De consensu matrimoniali. Dividimus hoc caput in duos articulos: I. De consensu matrimoniali eiusque qualitatibus. 2. De vitiis consensus matrimonialis. ARTICULUS I. De consensu matrimoniali eiusque qualitatibus. ..Matrimonium facit partium consensus inter personas iure habiles legitime manifestatus; qui nulla humana potestate suppleri valet." Ita Codex iur. can. c. 1081, § 1. Ut ex supra n. 654 dictis patet, consensus est simul materia, forma et causa efficiens sacramenti matri­ monii, licet sub diverso respectu. § Ï· De qualitatibus consensus matrimonialis. Consensus maritalis debet esse: i. verus, i. e. non fictus vel simulatus aut iocosus. 732 Uterque enim contrahens debet habere veram et sinceram intentionem tradendi alteri ius in proprium corpus in ordine ad generationem. Quam ob rem unio inter virum et mulierem facta propter alios fines, e. gr. ob solum mutuum solamen et tutamen, ob solas divitias compartis obtinendas etc., non est verum matrimonium. — Fictio seu simulatio consensus matrimo­ nialis tunc adest, quando alter contrahens externe quidem verba aliavc signa consensum exprimentia serio et rite profert, interius autem prorsus aliam intentionem habet. Intentio talis simulatoris potest esse triplex: 6t-“ Ib. c. 1044. 6,0 Ib. c. 1045, § 3. 6,1 Ib. c. 104ft. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. I. S i. 531 i omnino non contrahendi; 2. contrahendi quidem, sed non se obligandi; 3. contrahendi quidem et se obligandi, sed non implendi obligationes ortas. Haec tertia simulatio est quidem graviter peccaminosa, quia est insignis deceptio iniusta compartis, sed non irritat matrimonium contractum, quia essentia matrimonii consistit in sincero consensu contrahendi. Prima autem et secunda simulatio matrimonium irritat, quia tunc verus consensus matrimonialis non adest. Cum internus animi consensus semper praesumatur conformis verbis vel signis in matrimonio celebrando adhibitis812, in foro externo tales fictiones non agnoscuntur, nisi post claram probationem, quae quidem est sat difficilis. Non enim sufficit affirmatio etiam iurata unius vel utriusque coniugis, sed requiruntur alii testes vel indicia ita certa, ut nullum rationabile dubium de fictione exsistente remaneat. Quaeres.: a) Num ille, qui ficte consentit in matrimonio Christiano, reus sit sacrilegii proprie dicti. Nonnulli affirmant, e. gr. Pirhing813, Schmalzgrueber511, Mare615, quia ille simulat sacramentum matrimonii, quod est verum sacrilegium, a quo nec metus gravis excusat, ut patet ex propo­ sitione (29) ab Innocentio XI damnata: „Urgens metus gravis est causa iusta sacramentorum administrationem simulandi."818* — Alii auctores probabilius negant, e. gr. S. Alphonsus 817, D’Annibale818, Gasparri810 etc. Ratio est, quia simulatio sacramenti, quae est sacrilegium, non adest nisi quando quis ponit quidem materiam et formam sacramenti, sed internam intentionem verum sacramentum administrandi cohibet, ita ut totus ritus sit vanus et nullus. Iam vero ficte consentiens in matrimonio nullam apponit materiam et formam sacramenti matrimonii, quia ipsum contrac­ tum matrimonialem, quae est materia et forma huius sacramenti, destruit, ideoque non proprie simulat sacramentum matrimonii. Haec ratio maiorem adhuc efficaciam acquirit ex mox dicendis. b) Licetne aliquando fictum consensum matrimonialem praestare? Af­ firmative, dummodo adsit gravis causa. Ita sententia communis 820. Hinc e. gr. licet fictum consensum praestare, si quis per metum gravem iniustum cogitur ad matrimonium ineundum, vel si quis detegit se aliquo impedimento dirimente, sed dispensabili innodari, quando iam omnia parata sunt ad nup­ tias neque matrimonium potest differri neque dispensatio potest hic et nunc obtineri. Sin autem in istis casibus licet fictum consensum praestare, iam per se patet non omnem fictum consensum matrimonialem esse verum sacri­ legium, quia numquam licet sacrilegium patrare. c) Ad quid tenetur ille, qui cum gravi culpa ficte consenserit? Imprimis non potest debitum coniugale petere aut reddere. Patet, quia talis actus esset putida fornicatio. Deinde tenetur iniustum damnum resarcire, quod comparti intulit decipiendo. Nisi ex matrimonio convalidando magna damna timentur, tenetur quantocius verum consensum praestare, ita ut matrimonium evadat legitimum. Ratio est, quia, quando duo libere contrahunt, una parte sincere procedente, tenetur altera pars pariter sincere procedere821. 812 Cod. iur. can. c. 1086, § 1. 813 In 4, tit. I, n. 97. 818 In 4, tit. I, n. 230. 8,8 Instit. mor. n. 1978. 818 Denz. n. 1179. 8,2 Theol. mor. 1. 6, n. 62. 818 Summula Theol. mor. III, § 295. 810 De matrim. II, n. 795. 820 Cf. 5. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 62 et 887; Marc 1. c. Milante videtur esse fere solus, qui hoc negat. 8,1 Cf. Hilluart, De niatrim. a. 2. 5 Tract. X. De matrimonio. 2. liber et deliberatus. 733 Liberum debere esse consensum maritalem, patet ex vetere Corpore luris5’2: ..Matrimonium solo consensu contrahitur et, ubi de ipso quae­ ritur, plena debet securitate illa gaudere, cuius est animus indagandus, ne per timorem dicat sibi placere quod odit, et sequatur exitus qui de invitis solet nuptiis provenire." — S. Thomas 523 affert duas rationes, propter quas consensus maritalis debeat plena libertate gaudere: a) quia matrimonium significat coniunctionem Ecclesiae cum Christo. lamvero haec coniunctio est unio libera amoris. Ergo pariter in quolibet matrimonio debet adesse unio libera amoris, b) Vinculum matrimonii est perpetuum. Unde illud, quod perpetuitati repugnat, matrimonium tollit. Metus autem, qui cadit in constantem virum, perpetuitatem contractus tollit, quia potest peti restitutio in integrum. Et ideo haec coactio metus, qui cadit in constantem virum, tollit matrimonium. — lugum matrimoniale, quamvis libenter sus­ ceptum, iam est durum; evadit autem servitus crudelis, quando est coactum. Cum contractus matrimonialis sit res gravissima, requiritur insuper praevia deliberatio seria cum perfecta cognitione. Quapropter si quis est amens vel ebrius vel hypnotizatus, non habet sufficientem deliberationem ad validum consensum matrimonialem praestandum, et matrimonium sic forte initum est nullum. Libertati et deliberationi necessariis opponuntur : vis, metus, error; de quibus latius infra. 3. de praesenti. Ut supra dictum est, essentia matrimonii consistit in consensu de prae­ senti praestitus; ideoque non sufficit consensus de futuro. 734 4. mutuus et simultaneus. Matrimonium est contractus bilateralis, ad quem omnino requiritur, ut ambo contrahentes mutuum consensum praebeant. Ergo non sufficit, ut unus solus consensum praebeat, sed requiritur, ut ambo contrahentes consensum praestent et acceptent. Deinde opus est, ut consensuum traditio et acceptatio sint simultaneae. Sufficit tamen unio moralis. Unde e. gr. si Caius dicit Semproniae: Accipio te in matrimonium, et Sempronia hic et nunc nihil respondet, sed deliberat et post horam dicit Caio exspectanti: Accipio et ego te in matrimonium, talis consensus est sufficienter simultaneus. In praxi iuxta vigentem disciplinam raro potest oriri quaestio de simultaneitate con­ sensus. Antiquis autem temporibus, quando haud raro contrahebantur matri­ monia per procuratorem, haec quaestio fuit maioris momenti. 735 5- externe et legitime manifestatus. Concilium Florentinum declaravit in Decreto pro Armenis: ,,Causa ef­ ficiens matrimonii regulariter est mutuus consensus per verba de praesenti expressus."521 — Hoc verbum ,,regulariter" non pertinet ad mutuum con­ sensum, qui non tantum regulariter, sed semper adesse debet, sed ad ,,verba de praesenti expressus." Etenim licet in casibus extraordinariis consensus matrimonialis possit exprimi quolibet signo externo intelligibili, e. gr. scriptis, nutibus, procuratore, tamen regulariter debet exprimi per verba clare pro­ nuntiata. Unde parochus matrimonio assistens exigat a nupturientibus, ut non tantum nutibus aut lacrimis consensum exprimant, sed etiam clari»522 522 c. «4, X 4, l. ·” Suppi, q. 47, a, 3. Dent. n. 702. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. I. § i. 533 verbis, quia secus multa incommoda oriri possunt, ut experientia testatur. Innocentius III*828* dixit: ..Matrimonium in veritate contrahitur per legi­ timum viri et mulieris consensum, sed necessaria sunt quantum ad Eccle­ siam verba consensum exprimentia de praesenti; nam surdi et muti possunt contrahere matrimonium per consensum mutuum sine verbis." Exinde de­ ducunt nonnulli, verba exprimentia consensum esse sub gravi ab Ecclesia praescripta. Probabilius autem hoc praeceptum ecclesiasticum non obligat nisi sub levi. Ita S. Alphonsus 828, qui addit: ,,Sed a tali culpa bene ex­ cusaret verecundia aut alia rationabilis causa." Nostris quidem temporibus sola verecundia non videtur esse sufficiens causa, ut supersedeatur a verbis consensum matrimonialem exprimentibus. Statuit enim simpliciter Codex iur. can.827: „Sponsi matrimonialem consensum exprimant verbis; nec aequipollentia signa adhibere ipsis licet, si loqui possint." — Ceterum iubetur et ipse parochus in excipiendo consensu nupturientium eam adhibere formulam verborum, quae in cuiusque dioeceseos statutis praescripta est. Nam Conci­ lium Tridentinum 828 statuit: „Parochus viro et muliere interrogatis et eorum mutuo consensu intellecto, vel dicat: „Ego vos in matrimonium coniungo, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, vel aliis utatur verbis iuxta receptum uniuscuiusque provinciae ritum." — Consensus matrimonalis est legitime manifestatus, quando observantur ea omnia, quae a lege ecclesiastica cum quoad liceitatem tum quoad validitatem praescripta sunt. De quibus omnibus tractabitur infra, quando sermo erit de celebratione matrimonii. Scholion. De manifestatione consensus per procuratorem82β. Pauca 736 dicenda sunt de hac re, quippe quae hodiernis temporibus non sit ita practica, quoniam raro accidit. Ad validitatem huiusmodi matrimonii requiritur: 1) ut sit mandatum speciale ad contrahendum cum certa persona. Quod quidem mandatum necesse est, ut sit subscriptum a) ab ipso mandante; qui si scribere nesciat, id in mandato adnotetur et alius testis addatur, qui scrip­ turam subsignet; b) vel a parocho aut Ordinario loci, in quo mandatum fit, vel a sacerdote ab alterutro delegato, vel a duobus testibus. 2) ut mandans, antequam procurator nomine mandantis contraxerit, mandatum non revocaverit, aut in amentiam inciderit. 3) ut procurator munere suo fungatur per se ipse et non per alium subdelegatum. Insuper praescribitur: a) ut observentur statuta dioecesana de hac re forsitan lata; b) ut adsit iusta causa; c) ut habeatur licentia Ordinarii, si tempus suppetit. Matrimonium per interpretem quoque contrahi potest; non autem etiam per litteras, cum Codex iur. can. 830 generaliter statuat: „Ad matrimonium valide contrahendum necesse est, ut contrahentes sint praesentes sive per se ipsi sive per procuratorem." lamvero si matrimonium contrahitur per litteras, contrahentes non sunt praesentes. 6. absolutus et non condicionatus. Auctores monent matrimonialem contractum non posse licite iniri sub condicione, nisi hoc episcopus ob gravissimas rationes expresse permiserit. 828 c. as, X 4, i. »»· Theol. mor. 1. 6, n. 888. 827 c. 1088, § 2. 828 Sese. 24, c. I, de reform. ··· Cf. Cod. iur. can. c. 1089—1091. ••° c. 1088, § «· 534 Tract. X. De matrimonio. Nostris temporibus huiusmodi permissio vix umquam invenitur”1. Accidit autem haud ita raro, ut nupturientes propria auctoritate condiciones in matri­ monio contrahendo apponant; ex quo infelici modo agendi ispa matrimonii validitas periclitatur. Unde hic breves quaedam regulae desumptae ex Codice iur. can. c. 1092 indicantur ad discernendum, utrum matrimonium condicio­ nale initum sit validum necne. Omittimus autem complures casus ab auctori­ bus veteribus adductos, qui hodie utilitatem practicam vix habent. Solent enim distingui condiciones suspensivae, resolutoriae, interpretativae “2. § 2. De consensu condicionato. 737 Condicio suspensive illa est, quae suspendit validitatem contractus, donec ipsa verificata fuerit ; e. gr. : Contraho tecum matrimonium, si avunculus tuus tibi dotem dabit. Condicio resolutoria vocatur ea, quae adveniens solvit contractum initum; e. gr. : Vendo tibi hanc domum usque ad mortem patris. Post mortem patris contractus venditionis eo ipso resolvitur. Propter indissolubilitatem matri­ monii condicio resolutoria impossibilis est in contractu matrimoniali. Condicio interpretative· vocatur illa, quae quidem censetur implicite ad­ fuisse, sed explicite apposita non fuit; e. gr. si sponsus cognovisset pauper­ tatem sponsae, numquam eam in matrimonium duxisset. Condiciones istae interpretativae nullum effectum producunt, nisi tamen constituunt errorem substantialem aut redundantem in personam, ut infra dicetur de impedimento erroris 533. Regula I. Matrimonium initum sub condicione de praesenti vel de prae­ terito validum aut invalidum est, prout condicio verificatur vel non. Ita Cod. iur. can. c. 1092, n. 4. E. gr. Caius contraxit matrimonium cum Tullia sub expressa condicione, quod Tullia virginitatem illibatam custodiverit. Si res est ita, matrimonium valet; secus est nullum*53*. 738 Regula II. Matrimonium contractum sub condicione de futuro contingente honesto suspenditur, usquedum condicio verificata fuerit; verificata autem condicione matrimonium fit eo ipso validum, nec necessaria est (per se) renovatio consensus. Ita sententia communis auctorum, quae nititur super c. 5, X 4, 5 533; e. gr. Caius contrahit matrimonium cum Laetitia sub ea condicione, quod pater consensum praestiturus sit. Hoc matrimonium suspenditur, usque dum pater revera consensum praestiterit; quo praestito matrimonium fit validum sine renovatione consensus. Porro ea, quae valent de adimpletione condicio­ nis, pariter valent de renuntiatione condicionis appositae. Si Caius in exemplo allato diceret Laetitiae: Renuntio condicioni appositae, matrimonium ilico evaderet validum, dummodo consensus matrimonialis prius praestitus per­ severaverit. Immo non requiritur renuntiatio expressa, sed sufficit renuntia­ tio implicita, qualis possit haberi per copulam carnalem libere exercitam inter contrahentes. Unde docent quidam auctores, in hoc casu haberi adhuc nostris diebus matrimonium sic dictum praesumptum, quod secus a Leone XIII 531 Cf. Instr, austriaca § 55. 533 Cf. supra II, n. 261. 53· Cf. Causa Versaliens. Acta Ap. Sed. X (1918) 388 sqq. 535 Cf. Gasparri 1. c. n. 849; De Smet 1. c. n. 87. 533 n. 788. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. I. § 2. 535 Const. ..Consensus mutuus" (1892) abolitum est·3·. — Si matrimonium con­ tractum est sub condicione: „si Papa dispensaverit", tunc, obtenta dispen­ satione pontificia, consensus renovandus est in forma a legibus praescripta. Ita ex iure positivo et probabilius etiam ex iure naturali ®37. Ratio est, quia ante obtentam dispensationem pontificiam contrahentes fuerunt inhabiles ad efficacem consensum praestandum. — Ceterum in praxi multo melius est, ut renovatio consensus semper exigatur, quando agitur de matrimonio prius sub condicione contracto, quod verificata condicione absolutum evasit. Si matrimonium sub condicione contractum est, ante impletionem condicionis uterque contrahens valide quidem resilire potest a contractu inito; illicite tamen solet agere, nisi compars libere consentit in dissolutionem contractus. Patet per se, quia talis resiliens frangit fidem datam. Regula III. Matrimonium contractum sub condicione de futuro vel con- 739 tingenti turpi vel necessario vel impossibili, quod tamen non est contra substantiam matrimonii, est validum. Tales enim condiciones censentur ut non adiectae·38. Hinc e. gr. validum est matrimonium, quod contractum est sub condicione, quod mulier debeat a patre auferre magnam summam pecuniae. Aliud idque celebre exemplum talis condicionis inhonestae est stipulatio de educanda prole in haeresi aut infidelitate. Licet quidam auctores638 hanc condicionem ut directe contra substantiam matrimonii positam velint (saltem si est in pactum deducta), cum sit contra spirituale bonum prolis, tamen communior et verior sententia docet illos, qui hoc modo paciscuntur, peccare quidem gravissime, sed valide contrahere, nisi aliud impedimentum dirimens obstet. Ratio est, quia haec condicio communiter non habetur ut condicio sine qua non, sed ut purus modus contractui matrimoniali adiectus. Deinde etsi vere et expresse stipu­ lata est educatio prolis in haeresi, haec condicio violat quidem gravissime bonum spirituale prolis, non autem eius bonum naturale. lamvero solae condiciones destruentes bonum naturale prolis videntur irritare matrimonium contrahendum·*0. Quae quidem sententia confirmatur ex constanti praxi Ecclesiae, quae ista pacta de totali vel partiali educatione prolis in haeresi vel infidelitate semper quidem reprobavit, at nullibi statuit matrimonia inde irrita evadere. Regula IV. Matrimonium contractum cum condicione, quae est contra 740 substantiam matrimonii, est nullum6*1. Ratio est, quia huiusmodi consensus involvit contradictionem. Talis enim contrahens vult quidem matrimonium, sed condicione apposita statim illud destruit. Substantia autem matrimonii consistit in tribus bonis, nempe prolis,*537 538 538 Cf. De Smet, De sponsal. et matrim. n. 87; Vogt, Das kirchliche Eherecht § 31· 537 Cf. Gasparri 1. c. II 994; Feije, De imped, et dispens. matrim. n. 648; De Smet 1. c. 994. Ex iure naturali non adesse obligationem renovandi consensum, asserit Cappello, De matr. 640. 538 ..Condiciones appositae in matrimonio, si turpes aut impossibiles fuerint, debent propter eius favorem pro non adiectis haberi" (c. 7, X 4, 5). Ita quoque Cod. iur. can. c. 1092, n. 1. uso Weber, Ehchindernisse § 3; Lehmkuhl, Theol. mor. II 880 nota; Haine, Eletn. Theol. mor. IV, q. 46. “•° Cf. WerntWidal, Ius can. V, n. 518; Noldin-Schmitt, De sacr.18 n. 631. Ita c. 7, X 4, 5, et Cod. iur. can. c. 1092, n. 2 536 Tract. X. De matrimonio. fidei, sacramenti, de quibus supra sermo fuit512. Hinc invalida sunt e. gr. matrimonia, quae contrahuntur sub condicione vitandi generationem, aut non generandi nisi duos infantes et postea abutendi matrimonio, faciendi divortium, si placuerit. Sane certo constare debet talem condicionem vere suspensivam esse explicite appositam, antequam matrimonium ob istum de­ fectum declaretur nullum. Quamdiu enim remanet aliquod dubium, standum est pro valore matrimonii, quippe quod gaudeat favore iuris513*. In foro externo matrimonium ob istas condiciones appositas non solet declarari in­ validum, nisi constet illas esse expresse in pactum deductas. Hinc matri­ monia haereticorum putantium licitum esse divortium, nihilominus censentur valida, quia condicio divortii non solet expresse in pactum deduci. S. Of­ ficium d. 2 Oct. 1680 ad quaestionem: „An sit validum matrimonium con­ tractum inter catholicam et schismaticum haereticum, cum condicione foedandi vel solvendi matrimonium?" respondit: „Si ista sint deducta in pactum,... matrimonia sunt nulla; sin aliter, sunt valida." Auctores solent hic etiam quaestionem movere, num validum sit matri­ monium initum sub condicione servandi continentiam aut etiam cum voto castitatis. Sententia probabilior docet, talia matrimonia esse valida, dum­ modo ne excludatur ius ad copulam. Ratio est, quia in huiusmodi matri­ moniis contrahentes sibi invicem plenum ius ad matrimonii usum concedunt; in tali autem consensu consistit essentia matrimonii. Quod autem deinde sibi promittunt, se numquam usuros iure concesso, est per accidens neque tollit essentiam matrimonii. Si ambo contrahentes sibi invicem promittunt inde ab initio, se numquam usuros esse iure matrimoniali, et a fortiori si emit­ tunt perfectum votum castitatis, dicuntur inire matrimonium losephinum 511, quia inter S. loseph et B. Virginem tale matrimonium censetur exstitisse515. Tales autem coniuges matrimonio utentes peccarent quidem contra votum, sed non contra castitatem. ARTICULUS II. De vitiis consensus matrimonialis. Vitia consensus matrimonialis solent dici 1. error, 2. vis et metus. § i· De consensus vitio per errorem. 741 Praenotamen. Error et condicio servilis ab antiquis auctoribus ut duo impedimenta matrimonialia distincta enumerabantur; revera autem non sunt nisi unum impedimentum habens duplex obiectum materiale. Etenim error potest versari circa ipsam personam compartis aut quali­ tatem redundantem in personam, et tunc habetur impedimentum erroris simpliciter dicti; aut error versatur circa condicionem servilem com513 n. 684 sqq. 513 Cod. iur. can. c. 1014. Optime de hac re scripsit Pius VI in litteris datis d. n Iui. 1789 ad archiep. Pragensem. 511 Josephsehe. 515 Cf. P.Rctt, Die Josephsehe in ihrem Original und ihrer Nachahmung (Inns* brucker Zeitschrift f. kathol. Theol., 1909, 590 eqq.); IPerne 1. c. n. 302, nota 41; De Smet 1. c. n. 89. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. II. § i. 537 partis, et tunc habetur impedimentum condicionis servilis. Cum autem error in Codice iur. can. iam non enumeretur inter impedimenta, sed inter ea, quae vitiant consensum matrimonialem, sequimur et nos hanc methodum. Notio. Error est falsum iudicium, quo voluntas movetur. Error distinguitur quidem ab ignorantia, quae est carentia scientiae in sub­ iecto capaci; „tamen quantum ad hoc, quod est impedire voluntarium, non differt, utrum dicatur ignorantia vel error, ... unde si est ibi igno­ rantia, oportet ibi esse errorem. Et ideo etiam ponitur error quasi causa proxima" °48. Divisiones. Error, qui in consensu matrimoniali accidere potest, 742 multipliciter solet dividi: 1. Error vincibilis et invincibilis. Primus facile, secundus difficulter vel nullo modo vinci seu expelli potest. 2. Error theoreticus et practicus. Primus, qui et concomitans seu incidens vocatur, est quidem falsum iudicium de natura matrimonii, sed non ita influit in voluntatem contra­ hentis, ut si detectus fuisset, matrimonium impedisset. Tali errore laborare solent e. gr. Protestantes, qui putant matrimonium neque esse sacramen­ tum neque esse indissolubile, sed qui volunt nihilominus contrahere verum matrimonium, sicut ceteri boni Christiani faciunt. — Secundus, qui et antecedens audit, dat causam contractui matrimoniali, et si ante matrimo­ nium detectus fuisset, contractum prorsus evitasset. 3. Error iuris et error facti. Primus versatur circa ipsam naturam matrimonii et obligationes ex hac natura fluentes; vel potest etiam dici: error iuris versatur circa tria bona matrimonii, e. gr. circa bonum prolis, quando alteruter contrahens firmiter putat et vult esse vitandam generationem prolis; aut circa bonum fidei, quando alteruter contrahens firmiter putat et intendit frui sic dicto ,,amore libero"; aut circa bonum sacramenti, quando matrimonium contrahitur sub expressa intentione divortii. — Secundus error versatur circa aliquod factum aut essentiale aut accidentale. Factum essentiale est iterum duplex: ipsa per­ sona compartis et qualitas istius personae, quae redundat in ipsam personam. Exemplum erroris essentialis in persona compartis habetur in matrimonio lacob cum Lia6·7. lacob enim voluit contrahere matrimonium cum Rachel, pro qua a Laban supposita fuit Lia. Qualitas redundans in ipsam personam illa censetur, quae uni soli personae individuae convenit; e. gr. aliquis ex­ presse intendit contrahere cum primogenita filia alicuius comitis, et loco filiae primogenitae illi traditur secundogenita. Haec distinctio qualitatis redun­ dantis in personam primo affertur expressis verbis a S.Thoma 648. — Factum accidentale vel error accidentalis est circa aliquam qualitatem compartis, quae forsan est maximi momenti, sed tamen pluribus convenire potest, e. gr. nobilitas, virginitas, divitiae etc.*646 »·« S. Thomas, Suppi, q. 51, a. 1 ad 1. 646 Suppi, q. 51, a. 2 ad 5. 6,7 Cf. Gen. 29, 24. 538 Tract. X. De matrimonio. 4. Error substantialis et accidentalis. Primus versatur vel circa obligationes essentiales matrimonii (error iuris) vel circa ipsam personam compartis aut qualitatem redundantem in personam, et est semper error practicus. Secundus est vel mere theorcticus vel versatur circa qualitates accidentales compartis.— Haec distinctio est in praesenti materia magni momenti. 743 Principium 1. Ex ipso iure naturali solus error substantialis dirimit omne matrimonium. Ratio est, quia error substantialis tollit consensum et proinde ipsum matrimonium, quod ex solo consensu contrahentium causatur, ut supra probatum est. Ad rem scribit S. Thomas 549: „Quidquid impedit causam, de sui natura impedit et effectum similiter. Consensus autem est causa matrimonii, et ideo quod evacuat consensum, evacuat matrimonium. Con­ sensus autem voluntatis est actus, qui praesupponit actum intellectus. Deficiente autem primo, necesse est defectum contingere in secundo. Et ideo quando error cognitionem impedit, sequitur etiam in ipso consensu defectus: et per consequens in matrimonio. Et sic error de iure naturali habet, quod evacuet matrimonium." 550 Error substantialis potest versari circa tria obiecta: a) Circa tria bona matrimonii. Huiusmodi error (qui est error iuris) tunc solummodo dirimit matrimonium, si est vere antecedens et practicus, non autem si est mere concomitans et theoreticus. Hinc si virgo contrahens matrimonium nihil scit de actu coniugali, non­ dum matrimonium est invalidum, nisi tamen cognita rei veritate statim declaret, se numquam consensuram esse in hunc actum. Ratio est, quia talis virgo censetur contraxisse matrimonium, sicut ceterae mulieres solent facere, ac proinde iste error habetur ut concomitans seu incidens tantum. Quapropter in praxi nihil remanet faciendum, nisi ut virgo nunc consentiat in actum coniugalem, vel ut petat dispensationem super matrimonio rato et non consummato. Haec doctrina, quam communissime tenent canonistae et theologi551, confirmatur ex praxi S. Congr. Concilii. Sic e. gr. sequens casus solutus est: Antonius 25 annos natus in matrimonium duxit Rosam 19 annos natam prorsus ignaram officii matrimonialis. Rosa ob­ stinate denegat viro debitum coniugale per tres annos, dicens se numquam contracturam fuisse matrimonium, si scivisset se obligari ad rem ita foedam. S. Congregatio Concilii d. 18 Dec. 1869 respondit ad quaesitum: „An sit consulendum Smo. pro dispensatione a matrimonio rato et non consummato in casu? — Affirmative, vetito mulieri transitu ad alias nup­ tias inconsulta S. Congregatione." In aliis similibus casibus S. Congregatio noluit matrimonium dissolvere 552. Advertas matrimonium non esse decla­ 549 Suppi, q. 51, a. 1. 550 Freisen (Gesch. d. kan. Eherechtes 302 sqq.) adoptans divisionem erroris in proprium et improprium (echter und unechter Irrtum), prius a Savigny introduc­ tam, non admittit, errorem etiam in persona dirimere ex iure naturae matrimo­ nium, sed solummodo ex iure ecclesiastico. Haec sententia singularis merito reicitur communissime. 551 Gasparri, De matr. II, n. 791 ; Werns-Vidal, Ius can. V, n. 492; Lehtnkuhl, Theol. mor. II 934; Leitner, Lchrb. d. kirchl. Eherechtes 106. 459 Cf. S. C. C. d. 15 Martii 1856. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. II. Si. 539 ratum nullum, sed dispensatum. Idem valet de matrimonio Protestantium, quod censetur validum, etiamsi contrahentes putant divortium quoad vinculum esse licitum. Hinc statuit Codex iur. can. c. 1084: ..Simplex error circa matrimonii unitatem vel indissolubilitatem aut sacramentalem digni­ tatem, etsi det causam contractui, non vitiat consensum matrimonialem" s“, et c. 1085: ..Scientia aut opinio nullitatis matrimonii consensum matrimo­ nialem necessario non excludit." b) Circa ipsam personam compartis. Ad essentiam enim matrimonii spectat contractus inter certas et prorsus determinatas personas. Talis error personae in nostris regionibus vix oriri potest, cum nupturientes ante matrimonium perfectam notitiam mutuam habeant. Aliter est apud Mohametanos vel paganos, qui aliquando sponsam emunt, quam antea numquam viderunt, vel si matrimonium con­ trahitur per procuratorem. c) Circa qualitatem redundantem in personam. In foro externo huiusmodi error numquam agnoscitur ut impedimentum dirimens matrimonii, nisi qualitas ista sit expresse stipulata, et quidem ut condicio sine qua non. Unde applicanda sunt ea, quae supra n. 737 sqq. dicta sunt de matrimonio condicionato. Sane theoretice loquendo quilibet error antecedens dans causam contractui matrimoniali destruit verum con­ sensum ac proinde etiam ipsum matrimonium, sed Ecclesia talem errorem non agnoscit, nisi in foro externo clare probetur; quod vix fieri potest, nisi qualitas, de qua agitur, fuerit expresse in pactum deducta. In foro autem interno res aliter est, quia verus consensus deest. Si quis igitur errore antecedente ductus matrimonium contraxit, debet aut consensum verum prae­ stare aut abstinere ab opere coniugali. — En casus practicus erroris circa qualitatem, quae redundat in personam: ,,Familia comitis A. statutis utitur domesticis, quibus cautum est, ut comes hereditarius uxorem sibi asciscat aequalis condicionis. Comes itaque A. hac aperta intentione uxorem sibi quaerit. Audit tandem praenobilem Florentiae exsistere comitis B. familiam et comitem B. habere unicam filiam. Hinc comes A. litteras, quibus eandem filiam sibi uxorem petit, Florentiam mittit. Attamen mulier cubicularis eius­ dem filiae, litteris fraudulenter suppressis, ad comitem A. scribit et responso 553 „An sit validum matrimonium contractum inter catholicum et haereticum cum intentione foedandi vel solvendi matrimonium? — Si ista sint deducta in pactum, seu cum ista condicione sint contracta, matrimonia sunt nulla; sin aliter, sunt valida." Ita S. Offic. d. 2 Oct. 1680. Ratio est, quia isti coniuges, utpote Christi doctrinam de matrimonio cognoscentes, principaliter intendisse verum matrimonium Christianum praesumuntur. Aliter res se habet, si agitur de matri­ moniis infidelium, ut patet ex responso S. Officii d. 19 Maii 1892: „Mos est Indianis huius regionis [Sioux-Falls] contrahendi matrimonia, uxorum suarum indolem ac qualitates tentandi gratia, nempe utrum bonae sint ac prudentes necne; et animo dimittendi, si fatuae ac improbae. Hinc quaeritur: Potestne ipsis fides adhiberi, si iureiurando affirmant se numquam indissolubili vinculo cum praece­ dentibus uxoribus matrimonium contraxisse; eisque permitti, ut sibi iungant secundum leges s. Matris Ecclesiae eam quam nunc habent? — Affirmative, si agatur de infidelibus, post institutum diligens examen omnium adiunctorum circa ipsorum crcdibilitatem, et nullum aut leve dubium supersit de assertionis veri­ tate. Negative, si agatur de fidelibus, sed requiritur legitima probatio" (Collect, dc Prop. Fide n. 221 et 1796). 540 Tract. X. De matrimonio. accepto in Germaniam proficiscitur. Sub falso comitissae B. nomine cum comite A. matrimonium contrahit. Consummato iam matrimonio, fraudem aperit. Quaeritur, an illud matrimonium irritum sit ob errorem qualitatis in personam redundantis? Respondemus dubium non esse, quin in hoc casu error qualitatis in personam redundet."664* — Econtra in sequenti casu S. Congr. Concilii noluit agnoscere errorem redundantem in personam: Cas­ sandra putans Vincentium esse divitem et nobilem, nupsit illi, postquam confirmata fuit in suo errore, quia Vincentius vaferrime ficticium nomen assumpsit. Errore detecto Cassandra petit dissolutionem matrimonii propter impedimentum erroris, sed S. Congr. Concilii d. 27 Maii 1820 recusavit. Item in hoc casu tristi: lacobus Teichert expresse dixit sponsae Elisabeth: Ego numquam ducam puellam, quae iam cum alio habuit commercium carnale. Post matrimonium contractum detexit Elisabeth se non solum commercium carnale habuisse, sed etiam gravidam esse ab alio viro. Quamvis adfuerit error gravissimus, nihilominus S. Rota d. 2 lan. 1913 respondit non constare de nullitate matrimonii 664*. Ratio videtur esse, quia maximus quidem fuit error qualitatis, sed haec qualitas expresse non fuit stipulata 666. 744 Principium 2. Ex iure ecclesiastico error condicionis servilis est impedimentum dirimens matrimonii65e. Condicio servilis seu servitus habet tres gradus: Primus, quando servus consideratur ut pura res, cuius herus habet perfectissimum dominium et quam proinde etiam destruere potest. Talis servitus est contra ius naturale et solummodo exstitit aliquando in paganismo, ubi herus potuit servos suos etiam occidere. Secundus, quando servus per totam vitam suam debet hero servire, quin aliquid aliud retributionis recipiat nisi victum et vestitum; sed herus nullam auctoritatem habet in vitam servi, quem etiam tenetur humano modo tractare. Talis servitus exsistebat etiam apud Christianos, et est adhuc servitus proprie dicta. Hic agitur de servitute in utroque gradu. Tertius gradus est, quando homo tenetur quidem hero praestare nonnulla servitia, sed in aliis rebus est prorsus liber. — Tunc solummodo impedimentum con­ dicionis servilis adest, quando ingenuus seu liber ducit in matrimonium compartem, quam falso putat esse liberam et non servam. Non est igitur irritum matrimonium, a) quod contrahitur inter duos servos, b) si liber scienter in matrimonium ducit servam, c) quando servus ducit in matrimonium servam, quam falso putat esse liberam667. — Impedimentum servitutis convenienter ab Ecclesia introductum est, quia compare servitute restricta non potest neque libere reddere debitum coniugale, neque prolem natam congrue educare; semper enim remanet sub dominio heri, qui onera imponere valet incompatibilia cum obligationibus coniugalibus668. Cum autem ex solo iure ec­ clesiastico servitus ignorata impedimentum sit matrimonii, non obligat pa­ 664 Cf. Gasparri, De matr. II, n. 787. 6644 Acta Ap. Sed. V 45 sq. 666 Plures alios casus, ubi S. C. C. noluit agnoscere errorem redundantem in personam, adducit Gasparri 1. c. n. 790. 666 Ita iam statuit Innocentius III c. 4, X 4, 9; quod confirmavit Cod. iur. can. c. 1083, § 2, n. 2: „Error circa qualitatem personae reddit matrimonium invalidum, si persona libera matrimonium contrahat cum persona, quam liberam putat, cum contra sit serva, servitute proprie dicta." 667 Cod. iur. can. 1. c. .9. /llph., Theol. mor. 1. 6, n. 1918. 668 S. Thomas, Suppi, q. 52, a. 1. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. II. S 2. 541 ganos. Quoniam autem hodiernis temporibus fere ubique in orbe Christiano servitus sit· abolita, hoc impedimentum vix amplius potest occurrere. Unde haec breviter dicta sufficiant. Qui cupit plura, adeat S. Thomam, qui in tota quaestione 52 Supplementi hanc materiam tractat. Dispensatio super vitio erroris substantialis, quippe qui ex ipso iure 745 naturali matrimonium dirimat, non potest concedi a Summo Pontifice. Matrimonium igitur nullum propter errorem substantialem non potest convalidari nisi per partis errantis consensum expressum vel interpretativum (e. gr. per copulam maritalem). Quodsi error fuit publice notus, convalidatio debet fieri coram parocho et duobus testibus iuxta formam legalem, nisi tamen Summus Pontifex aliam praestationem consensus permiserit. Cf. infra n. 875 sq. de convalidatione matrimonii ob defectum consensus. §2. De consensus vitio per vim et metum. Notiones. Vis definiri potest: „maioris rei impetus (exterior), qui 746 repelli non potest“, vel etiam: „motio, cuius principium est extra, in contrarium nitente eo, qui vim patitur"55e. Metus autem definitur: „mentis trepidatio instantis vel futuri periculi causa". Si vis vel metus tam gravis est, ut usus rationis perturbetur, per se patet, tunc matrimonium sic initum esse invalidum ex ipso iure naturali, cum prorsus desit consensus, qui est causa essentialis matri­ monii. — Vis in stricto sensu sumpta est aliquid physicum, quod con­ sensum penitus tollit ac proinde etiam matrimonium annullat. Ita pariter ex iure naturali. Diversae divisiones metus iam supra I, n. 68 datae sunt. Instructio S. Officii d. 20 lunii 1883 n. 35 sq. has normas indicat ad discernendam gravitatem metus: „Gravitas timoris oritur ex natura minarum, ex qualitate tum eorum, a quibus illae proficiscuntur, tum eorum, qui eas passi dicuntur." Hinc facilius erit metus gravis, a) si superior metum iniciens sit proclivis ad iracundiam et violentiam, ac ita duro et ob­ stinato animo, ut a nemine sibi contradici patiatur; b) si persona metum passa sit timida, ac totaliter dependeat ab arbitrio superioris etc. Metus reverentialis per se censetur levis, nisi tamen est qualificatus, i. e. nisi illi adiunguntur a superiore verbera, minae vel preces impor­ tunae aut iniustae5e0, quae illum reddunt gravem. Principium. Invalidum est matrimonium initum ob vim vel metum, 747 qui est a) gravis (absolute vel relative), b) iniuste incussus a causa libera extrinseca, c) consultus, i. e. in ordine ad matrimonium extor­ quendum iniectus, et perseverans tempore celebrationis matrimonii. Ita ex iure ecclesiastico081 et probabilius etiam ex iure naturali. Nullus »»· L. i, 2, Dig. IV, 2. ••° Cf. Acta Ap. Sed. IV (1912) 647 671 709; XI (1919) 195. Cf. Cod. iur. can. c. 1087. 542 Tract. X. De matrimonio. autem alius metus, quamvis det causam contractui, matrimonii nullitatem secum fert. Explicatur. Quid sit metus gravis, iniustus, ab extrinseco incussus, iam I, n. 68 dictum est. Metus consultus vel incussus in ordine ad consensum matrimonialem extorquendum tunc adest, quando metus eo praeciso fine inicitur, ut matri­ monium contrahatur cum determinata persona, vel saltem cum persona eligenda, vel ut dicit Codex iur. can. c. 1087, § 1 : est metus „a quo ut quis se liberet, eligere cogatur matrimonium". Haec condicio videtur esse necessaria ad invalidandum matrimonium; nam si metus incussus est ob aliam rationem, e. gr. ad pecuniam habendam, ad libidinem satiandam etc., et postea matrimonium per accidens sequitur, impedimentum non adest. Ita sententia longe communior, verior et decisionibus S. Congregationis conformior 663*666 . Nullus alius metus (e. gr. iustus, ab intrinseco incussus) matrimonii nullitatem secum fert (c. 1087, § 2). Solutiones sequentes magis explanant propositum principium de metu iniusto: a) Homo concubinarius in periculo mortis versans, e. gr. propter gravem aegritudinem, propter naufragium imminens etc., matrimonium cum con­ cubina contrahit, quia graviter timet gehennam post mortem. — Matrimo­ nium est validum, quia metus gravis non est incussus a causa extrinseca libera. b) Pater invenit cum filia iuvenem turpiter agentem, cui minatur accusa­ tionem in tribunali, nisi eam in matrimonium ducat. — Matrimonium est validum, quia metus est quidem incussus a causa extrinseca, sed iuste. Pater enim habet ius accusandi in istis circumstantiis. Aliter res se habet, si pater minetur mortem iuveni stupratori; nam nemo privatus homo potest (nisi ex legitima defensione) iuste minari aut inferre alteri mortem. In isto casu matrimonium est nullum 663. c) Petrus maximis debitis apud divitem ludaeum contractis premitur, ludaeus reclamat pecuniam mutuo datam. Petrus non videns alium exitum ex angustiis, tandem proponit sumere filiam ludaei in uxorem; quod et factum est et debita exstincta sunt. Matrimonium validum est, quia metus non fuit consultus, i. e. incussus in ordine ad matrimonium contrahendum. Probatur. Ex iure ecclesiastico metum praeditum condicionibus allatis dirimere matrimonium patet tum ex textibus iuris, tum ex con­ stanti praxi Ecclesiae66*. Sic iam Alexander III dicit: „Cum locum non habeat consensus, ubi metus vel coactio intervenit, necesse est, ut ubi assensus cuiusque requiritur, coactionis materia repellatur. Matri­ 663 Hanc sententiam tenent Feije, De imped, et dispens. matrim. n. 134; Gasparri, De matrim. II, n. 821; Aichner, Comp. iur. eccl. § 168; Werns-Vidal, lu» can. V, n. Joi; De Smet 1. c. η. 537> et multi alii. Favet huic sententiae S. C. C. d. 10 Maii 1890 ita aperte, ut opposita sententia Lugonis, Schmalzgrueber alio­ rumque iam parum probabilis evaserit. 663 Cf. causa Benvenuti-Tazioli resoluta a S. Rota d. 28 lan. 1918 (Acta Λρ. Sed. XI 22sqq.). 666 c. 13 14 is 28, X 4, i ; Cod. iur. can. c. 1087; S. C. Inquis, d. 15 Febr. 1901; S. Rota 10 Iulii 1910, ct innumerae decisione» Romanae. Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. II. § 2. 543 monium autem solo consensu contrahitur, et ubi de ipso quaeritur, plena debet securitate ille gaudere, cuius est animus indagandus, ne per timorem dicat sibi placere quod odit, et sequatur exitus, qui de invitis solet nuptiis provenire."808 Idem statuit Codex iur. can. c. 1087. — Quemadmodum consensus praestitus sine forma a iure praescripta non valet producere verum matrimonium inter Christianos, ita similiter statuit Ecclesia, ne ullus consensus quantumvis verus sub gravi et iniusto metu praestitus possit causare verum matrimonium Christianum. Ex iure etiam naturali metum dirimere matrimonium, docet sen- 748 tentia communior et verior. Sic e. gr. dicit S. Raymundus de Pennaforte 868: „Circa impedimentum violentiae seu metus notandum, quod ex sui natura, etiam sine constitutione Ecclesiae, matrimonialem con­ sensum excludit; nam ubi metus vel coactio intercedit, non potest con­ sensus locum habere: per consequens nec matrimonium, quod solo consensu contrahitur." Auctoritas S. Raymundi, qui iussu Gregorii IX libros Decretalium collegit et redegit, est sane maxima, cum ipse ap­ prime cognosceret mentem legislatoris. Cum S. Raymundo sentiunt S. Thomas8β7, Reiffenstuel8ββ, Ballerini8ββ, Aichner 87°, Scherer871, Wernz-Vidal 872, Linneborn078 et quam plurimi alii. Contrarium tenent Sanchez, Lugo, Billuart, van de Burgt-Schaepman87<, Gasparri *878 et praesertim Feije878. Haec controversia non est mere theoretica, sed potest habere praeficam utilitatem. Etenim si metus gravis invalidât matrimonium ex iure naturali, afficit quoque paganorum matrimonia, quae non raro sunt metu inita, et quae proinde omnia essent irrita. Sin vero sit tantum iuris ecclesiastici, matrimonia duorum paganorum ab illo non tanguntur. Praecipuum argumentum pro sententia docente metum ex solo iure eccle­ siastico invalidare matrimonium, hoc modo proponitur: Si esset ex iure natu­ rali, nullitas oriretur aut a) ex defectu consensus, aut b) ex defectu liber­ tatis in consensu, aut c) ex iniuria illata. At imprimis quidem ius naturae non statuit nullitatem in eo casu ob defectum consensus, quia metus non tollit consensum, sed tantum minuit. Quam quidem minutionem consensus aeque producit metus iuste et iniuste incussus. Nihilominus, omnibus fatentibus, metus iuste incussus vel a causa necessaria productus non irritat matri­ monium. Ergo nullus metus ex ipso iure naturali irritat consensum ac proinde matrimonium. — Nec ius naturae statuit nullitatem ob defectum libertatis in consensu; nam libertas non tollitur, sed minuitur per metum; si ergo ea ratio esset, sufficeret metus incussus a causa necessaria seu ab intrinseco, vel a causa libera, sed iuste, quod tamen adversarii negant. — Nec demum a iure naturae statuitur nullitas propter iniuriam; secus omnes contractus onerosi initi sub influxu gravis metus iniuste incussi deberent esse eo ipso nulli; quod tamen communiter non admittitur. 888 887 880 871 878 878 c. 14, X 4, i. 606 Summa 1. 4, tit. 10. Suppi, q. 47, a. 3. 809 In tit. 40, n. 47sqq. In notis ad Gary II 832. 870 Comp. iur. eccl. § 168. Kirchenr. II 174, nota 45. 872 Ius can. V, n. 502. GrundriB d. Eherechtcs § 39 (IV). 878 Tract, de matrim. η. 101. De matrim. II, n. 8:1. 978 De imped, et dispens. matrim. n. 138. 544 Tract. X. De matrimonio. Ad hanc argumentationem respondetur matrimonium non esse iudicandum sicuti alium quemcumque contractum arbitrarium. Matrimonium enim est contractus sui generis, plane singularis et indissolubilis. Ergo non possunt indiscriminatim applicari contractui matrimoniali regulae de aliis contracti­ bus arbitrariis. Ex ipsa enim natura contractus matrimonialis sequitur arctis­ sima et indissolubilis coni'inctio animorum et corporum, quae sane exigit omnimodam libertatem ab omni timore saltem extrinsecus et iniuste incusso. — Ad rem scribit Angelicus Doctor: „Vinculum matrimonii est perpetuum. Unde illud, quod perpetuitati repugnat, matrimonium tollit. Metus autem, qui cadit in constantem virum, perpetuitatem contractus tollit, quia potest peti restitutio in integrum. Et ideo haec coactio metus, quae cedit in con­ stantem virum, tollit matrimonium et non alia [scii, levis]."577 — Sententia S. Raymundi et S. Thomae aliorumque gravium auctorum confirmatur ex praxi Curiae Romanae, quae numquam dispensat super impedimento metus gravis, iniuste incussi ab extrinseco in ordine ad matrimonium contrahendum. Congregatio S. Officii d. 15 Febr. 1901 Instructionem ad episcopos Albaniae de impedimento raptus mittens docet: ..Duplex, ut plurimum, in violentis huiusmodi mulierum abductionibus impedimentum distinguendum esse, alte­ rum scii, ex capite vis et metus, quod reapse consensum afficit quodque proinde in ipso iure naturali fundamentum habet; alterum ex positivo iure Tridentino seu raptus simpliciter, quod matrimonium irritat, tum ex prae­ sumptione non-consensus, cum in odium tanti facinoris." 578* 749 Nota. Matrimonium, quod sub gravi metu iniusto contractum est, tamdiu invalidum manet, quamdiu metus perdurat et coniux, qui metum passus est, liberum consensum non praestiterit in debita forma. Unde ius petendi de­ clarationem nullitatis istius matrimonii numquam amittitur a parte, cui in­ juria inflicta est; quae proinde etiam post complures annos et post prolem generatam ius suum vindicare potest 578, dummodo per testes fide dignos 580* aut per documenta certa valeat probare se tempore celebrationis matrimonii revera passam esse metum gravem, iniustum, in ordine ad matrimonium con- 577 Suppi, q. 47, a. 3. 578 Collect, de Prop. Fide II, n. 2101. 578 Vide complures causas a S. C. C. vel a S. Rota decisas in Analect. eccl. IV (1896) 114; V (1897) 242; VII (1899) 16; VIII (1900) 55 379 383, et in Act. Ap. Sed. II (1910) 886 sqq.; IV (1912) 474; VIII (1916) 45 sqq. 109 sqq. 184 sqq. 487sqq. — 5. Paymundus de Pennaforte (Summa 1. 4, § 4) scribit: „Item notan­ dum, quod qualiscumque metus sit vel violentia in matrimonio contrahendo, si mulier quae allegat metum, stetit annum et dimidium cum marito, vel consenserit in carnalem copulam, non debet postea audiri, si allegat metum vel violentiam." — Haec desumpta sunt ex c. 21, X 4, 1; quod quidem caput diversimode expli­ catur a canonistis; sed certum est, iuxta modernam disciplinam ius petendi nullitatem matrimonii propter gravem metum contracti numquam amitti, nisi tamen constet verum et liberum consensum partis laesae postea accessisse, et quidem in debita forma, i. e. ordinarie coram parocho et duobus testibus. Unde S. Rota d. 2 lunii 1911 dissolvit propter impedimentum metus matrimonium (AndrassySzechenyi), quod duravit per 20 annos et in quo complures filii progeniti erant. Cf- Acta Ap. Sed. IV 108 sqq. 588 Circa depositionem testium notetur sequens regula: „Quod magis sit cre­ dendum duobus testibus de metu deponentibus quam mille negantibus vel asse­ rentibus de spontanea voluntate; ... nam deponentes super spontanea, ut ita lo­ quar, voluntate, deponunt de actu mentali ct invisibili, qui soli Deo notus est; alii vero deponentes de metu, attestantur de minis ct tormentis et similibus, quae sensu corporis percipiuntur" (Acta Ap. Sed. IV 117 et VIII 205). Caput VII. De consensu matrimoniali. Art. I. S 2. 545 trahendum. Quodsi metus gravis incussus est non a comparte, sed a tertia persona, e. gr. a parentibus, non tantum pars, quae metum passa est, sed etiam compars reclamare potest contra matrimonium initum681. Petitio nullitatis matrimonii propter metum iniectum dirigenda est ad episcopum dioecesanum proprium reclamantis. Cessatio vis et metus. Summus Pontifex, etsi forsan dispensare 75Q valeat, tamen de facto numquam dispensat, cum hoc impedimentum sit probabilius iuris naturalis et cum ex matrimoniis coacte initis et sub metu perdurantibus magna damna oriantur. Si matrimonium fuit rite initum iuxta statuta iuris ecclesiastici et metus remansit occultus, i. e. quando eius exsistentia non potest pro­ bari saltem a duobus testibus, tunc requiritur et sufficit, ut pars metum passa libere sed occulte consensum maritalem praestet aliquo signo externo, dum interim consensus alterius partis saltem virtualiter per­ severet. Quae quidem praestatio consensus potest fieri vel expressis verbis vel signis concludentibus, e. gr. copula carnali affectu maritali habita. Sin autem metus fuerit publicus, ita ut facile in foro externo possit probari, tunc pars metum passa debet libertate adepta consensum prae­ stare coram parocho et duobus testibus882. Resolves. Ex hucusque dictis sequitur solutio sequentis casus difficilis: 751. Mulier gravi metu cogitur ad matrimonium, ac proinde matrimonium eius est nullum. Quomodo se gerere debet confessarius, cuius consilium petitur? Respondetur: a) Si mulier est in bona fide, putans se posse permittere in his circum­ stantiis copulam carnalem, relinquenda est in hac bona fide, usquedum matri­ monium est convalidatum aut dissolutum. Ratio est, quia melius est per­ mittere peccata materialia, quam ponere aliquem in proximo periculo com­ mittendi peccata formalia. Nihilominus, cum etiam peccata materialia sint pro viribus vitanda, mulier prudenter induci debet, ut abstineat a copula carnali, in quantum est possibile; et hoc eo vel magis, quia ex copula carnali facile nasci possent filii, qui in casu dissolutionis matrimonii carerent patre educationem regente. b) Si mulier scit, matrimonium suum esse nullum, non potest consentire in copulam carnalem, antequam matrimonium est rite convalidatum. Ratio est, quia huiusmodi copula est fornicaria et intrinsecus mala. Debet proinde mulier se habere sicut virgo vi oppressa, i. e. totis viribus resistere. Attamen si metus est occultus et nullum aliud impedimentum validitati matrimonii obstat, mulier posset prius maritalem consensum praestare et sic matrimonio convalidato copulam carnalem perficere. Sin autem metus est publicus, mulier iam nequit proprio consensu maritali privatim praestito matrimonium convalidare, sicut supra dictum est, sed requiritur convalidatio in foro publico. 681 Cf. Werns-Vidal, Ius can. V, n. 505. Cf. Feije, De imped, et dispens. matrim. n. 762 sq. Bened. XIV (Inst. eccl. 87, n. 62) scribit: „Si matrimonium publice initum est coram parocho et duobus testibus ct impedimentum [metus] quoque publice innotuerit, idem matrimonium rite confirmari nequit, nisi consensus iterum coram parocho et duobus testibus praebeatur." I’sOmi·», Mmi. Thaol. mor. Ill 85 546 Tract. X. De matrimonio. In praxi tamen hoc modo procedi potest: Quando matrimonium contractum est ex gravi metu coram parocho et duobus testibus vel alio legitimo modo, tunc (sive metus sit publicus sive occultus) hoc matrimonium non solum praesumitur verum, sed etiam est probabiliter licitum, usquedum authentice et iuridice constet de eius nullitate. In matrimonio autem probabiliter vero et licito potest ex gravissima causa permitti copula carnalis, quia haec copula non est certo fornicaria. Proinde mulier non est inquietanda, si ex gravis­ simis rationibus permittit copulam, usquedum Ecclesia de valore matrimonii sententiam tulerit. Melius profecto est, si copula evitatur693. 752 Poenae contra violatores libertatis matrimonii latae a Concilio Tridentino683 684* abrogatae sunt, cum in Cod. iur. can. earum nulla mentio fiat686. Ex iure autem particulari possent huiusmodi poenae statui. CAPUT VIII. De forma celebrationis matrimonii. Praenotamen. Praemisso brevi conspectu historico dividimus istud caput in tres articulos: i. de subiecto huius legis, seu quinam ad eam teneantur; 2. de obiecto novae legis, seu quaenam requirantur ad validam et licitam celebrationem matrimonii; 3. quaenam facienda sint post matrimonium cele­ bratum. 753 Conspectus historicus. Matrimonium, sive consideratur ut contractus sive ut sacramentum, essentialiter consistit in solo contrahentium consensu sufficienter manifestato. Sed apud omnes fere populos omnium temporum ista manifestatio consensus nuptialis sollemnitatibus quibusdam ornatur ’. Ecclesia catholica usque ad Concilium Tridentinum omnes has sollemnitates ut accidentales consideravit ac proinde matrimonia etiam sine illis inita rata et valida habuit. Nihilominus propter magna pericula, quae sunt coniuncta cum matrimoniis privato modo initis „sancta Mater Ecclesia ex iustissimis causis illa [matrimonia clandestina] semper detestata est atque prohibuit" *. Unde iam S. Ignatius8 monet: „Decet vero, ut sponsi et sponsae cum epi­ scopi arbitrio coniugium faciant." Tertullianus* testatur: „Apud nos oc­ cultae quoque coniunctiones, i. e. non prius apud Ecclesiam professae, iuxta moechiam et fornicationem iudicari periclitantur." Usque ad Concilium Tri­ dentinum non erat constans et uniformis modus manifestandi consensum matrimonialem et celebrandi matrimonium in diversis Ecclesiae partibus6. Concilium autem Tridentinum celeberrimo suo Decreto „Tametsi“9 statuit, ut abhinc omnia matrimonia essent invalida, nisi fuissent contracta coram proprio parocho et duobus saltem testibus. Hoc Decretum debuit robur suum exercere trigesimo die elapso post promulgationem in unaquaque paroecia. Ecclesia certissime potuit hoc modo irritare omnia matrimonia clandestina ; nam contractus matrimonialis est elevatus ad dignitatem sacramenti, ut supra 683 Cf. Lehmkuhl, Cas. consc. II, n. 937 sqq. 684 Sess. 24, c. 9 de reform, matrim. 686 Cod. iur. can. c. 6, n. 5. 1 Cf. Westermark, History of human marriage c. 19. 3 Cone. Trid. sess. 24, c. 1 de reform, matrim. 8 Ep. ad Polyc. c. 5 (Migne, Patr. graec. 5, 8(17). 4 De pudicit. c. 4 (Migne, Patr. lat. 2, 987). 6 Cf. Sacramentaria S. Leonis, Gclasii, S. Gregoril. 6 L. c. Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii. Art. I. 547 probatum est. Porro licet Ecclesia non possit mutare formam et materiam sacramentorum, tamen potest determinare, sub quibusnam condicionibus con­ tractus matrimonialis tamquam legitimus habeatur et sit apta materia sacra­ menti. Sicut etiam Ecclesia nequit mutare materiam et formam sacra­ menti poenitentiae, potest tamen praescribere modum, sub quo confessarius valide hoc sacramentum administrare possit. Unde Decretum ..Tametsi" fuit justissimum et sapientissimum. Propter diversas autem causas hoc'Decretum non fuit publicatum in compluribus paroeciis, ac propterea ibi valida mane­ bant matrimonia clandestina. „Verum nec ubi viguit nova lex, sublata est omnis difficultas. Saepe etenim gravis exstitit dubitatio in decernenda per­ sona parochi, quo praesente matrimonium sit contrahendum. Statuit quidem canonica disciplina proprium parochum eum intelligi debere, cuius in par­ oecia domicilium sit aut quasi-domicilium alterutrius contrahentis; verum quia nonnumquam difficile est iudicare, certone constet de quasi-domicilio, haud pauca matrimonia fuerunt obiecta periculo, ne nulla essent; multa quo­ que, sive inscitia hominum sive fraude, illegitima prorsus atque irrita de­ prehensa sunt.... His rerum adiunctis permotus ... Pius X pro ea quam gerit omnium ecclesiarum sollicitudine, cupiens ad memorata damna et peri­ cula removenda temperatione aliqua uti, commisit S. Congregationi Concilii, ut de hac re videret et, quae opportuna aestimaret, sibi proponeret." Hinc editum est Decretum „Ne temere", quod a die 19 Aprilis 1908 obligavit in toto orbe christiano, nisi pro aliqua regione esset concessa prorogatio aut dis­ pensatio. Prorogatio concessa est pro imperio Sinensi, in quo Decretum non obligavit nisi a die 11 Aprilis 1909. Nunc autem omnes prorogationes et exemptiones, immo et ipsum Decretum „Ne temere" cessaverunt, et viget ius in Codice iur. can. statutum inde a d. 19 Maii 19x8. Nota. Si quando dubium occurrit de validitate alicuius matrimonii initi ante d. 19 Aprilis 1908, applicandum est vetus ius Tridentinum vel ius parti­ culare forte alicubi legitime vigens. ARTICULUS I. Quinam ad statutam formam teneantur. Ad statutam formam servandam tenentur: 1. „omnes in catholica Ecclesia baptizati et ad eam ex haeresi aut 754 schismate conversi, licet sive hi sive illi ab eadem postea defecerint, quoties inter se matrimonium ineunt"; 2. „iidem, si cum acatholicis sive baptizatis sive non-baptizatis . . . matrimonium contrahunt"; 3. „orientales, si cum latinis contrahunt hac forma adstrictis". — „Acatholici sive baptizati sive non-baptizati, si inter se contrahant, nullibi ligantur ad catholicam matrimonii formam servandam; item ab acatholicis nati, etsi in Ecclesia catholica baptizati, qui ab infantili aetate in haeresi vel schismate aut infidelitate vel sine ulla religione adoleverunt, quoties cum parte acatholica contraxerint."7 Explicatur. Ad 1. Non ita clarum est, quomodo intelligenda sint verba „in catholica Ecclesia baptizati". Salva meliore sententia in ’ Cod. iur. can. c. 1099. 95 548 Tract. X. De matrimonio. catholica Ecclesia censentur baptizati omnes illi, qui tempore baptismi a parentibus vel tutoribus aliisve legitime disponentibus destinabantur pro cultu catholico*. Hinc e. gr. infans parentum catholicorum, in necessitate baptizatus a medico iudaeo, censetur baptizatus in ecclesia catholica. Si autem ab eodem medico baptizatur infans parentum protestantium, non censetur baptizatus in ecclesia catholica. Si parentes catholici facerent baptizari infantem a ministro protestantico et postea educari in haeresi, non censetur baptizatus in ecclesia catholica. Si vero parentes, qui matrimonium inierunt cum dispensatione ab impedimento mixtae religionis vel disparis cultus (non autem parentes catholici), facerent baptizari infantem in ecclesia catholica, sed postea educari in haeresi, infans censetur ut haereticus*. Ad 2. Matrimonia mixta, quorum altera pars est catholica, altera vero acatholica (sive baptizata sive non-baptizata), eadem prorsus forma essentiali celebrari debent ac matrimonia pure catholica. 755 Ad 3. Quamvis Codex iur. can. ordinarie non obliget orientales, tamen eos hic per accidens obstringit propter compartem latinam. Sequitur hoc ex illis, quae supra diximus de individualitate contractus matrimonialis. Si enim est impedimentum ex parte unius contrahentis, iam matrimonium non potest valide contrahi. Porro in istis casibus est impedimentum ex parte catholici latini, qui non potest contrahere nisi observata forma statuta. Ergo talia matrimonia mixta sunt irrita910. Nota. Anterioribus temporibus valde disputatum est de validitate matrimoniorum abacatholicis sine formaTridentinacelebratorum; hodie haec controversia finita est, cum matrimonia acatholicorum, si inter se contrahunt, sint valida, dummodo ne obstet impedimentum dirimens aliud ac defectus assistentiae parochi requisitae, e. gr. impedimentum ligaminis, impotentiae, cognationis etc. Acatholici habentur quoque schismatici11 et ab acatholicis nati (ad quos pertinent etiam ab apostatis et ab iis nati, qui sectae atheisticae adscript! sunt vel fuerunt "*), etsi in ecclesia catholica baptizati, qui extra religionem catholicam ab infantili aetate adoleverunt. Ex dictis sequitur, quod forma statuta certo non tenentur, dummodo inter se contrahant: 9 Idem fere sentit Van den Acker, Deer. „Ne temere"’ p. ιοί sq.; Cappello, De sacr. Ill, n. 411 ; IVernz-Vidal, lus can. V, n. 551. 0 Cf. S. Offic. d. 17 Nov. 1835 et 6 Apr. 1859 et Pontif. Commissio d. 20 lui. 1929 (Acta Ap. Sed. XXI 573); quae declaratio non est extensiva sed declarativa (Pontif. Commissio d. 25 Iui. 1931: Acta Ap. Sed. XXIII 388). 10 „Utrum validum sit matrimonium contractum a catholico ritus latini cum catholico ritus orientalis non servata forma a Decreto ,Ne temere' statuta? — Negative." Ita S. C. C. d. 28 Martii 1908, ad 1. 91 S. C. C. d. 28 Martii 1908. lla Pontif. Commissio d. 17 Febr. 1930 (Acta Ap. Sed. XXII 195) et d. 30 Iui. «934 (Acta Ap. Sed. XXVI 494). Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii. Art. II. § j. 549 a) omnes in haeresi aut in schismate nati et educati; b) omnes catholici ritus orientalis12. ARTICULUS II. Quaenam requirantur ad validam et licitam celebrationem externam matrimonii. Distinguendi sunt duo casus: i. ordinaria celebratio matrimonii; 2. extraordinaria celebratio matrimonii, et quidem a) imminente mortis periculo, vel b) in locis, ubi sacerdos haberi nequit. § i- Valida et licita celebratio matrimonii ordinaria. Regula generalis. „Ea tantum matrimonia valida sunt, quae contra- 766 huntur coram parocho vel loci Ordinario vel sacerdote ab alterutro delegato, et duobus saltem testibus." Ita Codex iur. can. c. 1094. In ordinaria igitur celebratione matrimonii omnino requiritur assi­ stentia: vel parochi loci et duorum testium. vel Ordinarii loci vel sacerdotis rite delegati Prius generaliter dicemus de requisitis ex parte parochi loci etc., et deinde de iis, quae ex parte duorum testium requiruntur. a) Nomine parochi hic intelliguntur 1. omnes parochi proprie dicti, 757 sive inamovibiles sive amovibiles; 2. omnes, qui parochis aequiperantur, i. e. qui ratione officii debent parochi vicem supplere. Parochis autem aequiperantur in hac materia: 1. quasi-parochi. „In regionibus, ubi paroeciae canonice erectae non sunt, etiam sacerdos, cui in aliquo definito territorio cura animarum legitime com­ missa est, et parocho aequiperatur; et in missionibus, ubi territoria nondum perfecte divisa sunt, omnis sacerdos a missionis moderatore ad animarum curam in aliqua statione universaliter deputatus."13* 2. deservitor seu paroeciae vacantis administrator, qui in Codice iur. can. c. 472 vocatur vicarius oeconomus (Pfarrverweser). Item vicarius substitu­ tus, vicarius adiutor, vicarius cooperator, si in universo paroeciali ministerio supplet parochi vicem1*. 13 „An Decreto ,Ne temere astringantur etiam catholici ritus orientalis? — Negative." Ita S. C. C. d. 1 Febr. 1908, ad 1. Aliquando tamen Decretum „Ne temere" extensum est ad fideles ritus orientalis. Sic e. gr. per S. C. de Prop. Fide d. 5 Maii 1911 hoc Decretum extensum est ad dioeceses Ruthenas Provinciae Galicianac. 13 Ita Decr. „Ne temere" II; cf. Cod. iur. can. c. 216, § 3. *· Cf. Pontif. Commissio d. 20 Maii 1923 (Acta Ap. Sed. XVI 115). 550 Tract. X. De matrimonio. 3. curatus, i. e. ille, qui in territorio determinato, sed non ad dignitatem verae paroeciae erecto, plenam curam animarum gerit15 16. Tales curati vo­ cantur in aliquibus locis: expositus vel capellanus localis. 4. vicarius perpetuus vel temporalis paroeciae incorporatae. Haud raro capitulo cathedralis ecclesiae aut alicui monasterio paroeciae sunt incorpo­ ratae. Tunc capitulum cathédrale aut monasterium debet legitime designare vicarium perpetuum aut temporalem ad exercendam curam animarum paroecialem, qui nunc vocatur vicarius actualis. 5. capellani seu rectores piorum cuiusvis generis locorum a paroeciali iurisdictione exemptorum. Requiritur autem, ut habeant veram potestatem paroecialem et ut assistant solis matrimoniis suorum subditorum idque in loco suae iurisdictionis16. Hodie non raro exsistunt huiusmodi pia loca, ut e. gr. nosocomia, in quibus ministerium animarum peragit aliquis rector spiritualis, a iurisdictione paroeciali prorsus exemptus. 758 6. omnes parochi personales, quales sunt e. gr. capellani militares, quidam parochi in Indiis orientalibus. Parochi personales sunt, qui exercent iuris­ dictionem paroecialem non in territorio determinato, sed in determinatas personas. Multum controvertitur, utrum iurisdictio huiusmodi parochorum persona­ lium in assistendo matrimonio sit privativa an potius cumulativa cum parocho territoriali. Quoad Indias orientales S. Congregatio de Sacramentis d. 2 lunii 191017* decrevit, ut attentis peculiaribus circumstantiis soli parochi perso­ nales, exclusis parochis territorialibus, valeant licite et valide assistere matri­ moniis suorum subditorum, ita ut iurisdictio parochorum personalium in Indiis sit privativa et non cumulativa. Quoad vero alios parochos personales, et notanter quoad parochos castrenses seu militares, auctores non concordant. Capellanorum castrensium iurisdictionem esse privativam docent Hinschius16, Noldin16, Dr. Vollmar2021 (olim capellanus maior exercitus Borussici), capel­ lanus maior exercitus Austriaci61 aliique. Econtra hanc iurisdictionem esse cumulativam cum parocho territoriali asserunt Vogt22*, Wernz-Vidal ”, De Smet”, Scherer25 aliique, quibus manifeste favet Decretum S. Congr. de Sacramentis supra citatum dicens: ..Resolutio [de iuribus parochorum personalium] quoad validitatem et liceitatem, iuribus parochorum territo­ rialium officere non videtur; qui ideo, iuxta Decretum ,Ne temere', valide semper in propria paroecia, et licite quoque, praehabita menstrua alterutrius contrahentis commoratione, matrimoniis fidelium etiam exemptorum assistere videntur." — Cum haec controversia sit magni momenti in praxi (quoniam 15 Ita S. C. C. d. 10 Martii 1908. In praxi prius videndum est, utrum tales curati vel expositi vel capellani locales revera habeant iurisdictionem plenam in territorio ipsis designato ab episcopo vel a legitima consuetudine, an potius sint meri vicarii parocho concessi. 16 S. C. C. d. i Febr. 1908, ad 10. 17 Acta Ap. Sed. II 44918 System d. kath. Kirchenr. II 340. 16 De sacram, n. 643. 20 Iuxta Breve Pii Papae IX d. 22 Maii 1868 capellanus maior exercitus (olim) Borussici, separata a ceteris Ordinariis iisque minime subiecta iurisdictione pollet in eos omnes et singulos fideles, qui ad Borussiae exercitum secundum leges pertinent (Acta S. Sed. XLI 91). 21 Archiv f. kath. Kirchenrecht LXXXVIII (1908) 729sqq.; XC (1910) «4». 22 Das kirchl. Ehcrecht § 25. 22 Ius can. V, n. 533. 88 De spons, et matr. n. 64. 28 Kirchenrecht II 199. Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii. Art. II. § i. 551 agitur de valore sacramenti matrimonii), attendendae sunt legitimae con­ suetudines vigentes in diversis regionibus, ubi habentur parochi castrenses, usquedum S. Sedes authenticum decretum hac de re ediderit. Ceterum, nullus auctor privatus potest regulam generalem statuere de iurisdictione capellanorum castrensium, cum in diversis regionibus non vigeant eaedem conventiones inter S. Sedem et gubernia. Sane verbis et menti novi iuris refragatur, milites non posse valide saltem matrimonium contrahere coram parocho ter­ ritoriali sicut ceteros fideles; attamen cum S. Congregatio Concilii d. i Febr. 1908 ad 7 declaraverit, „quoad capellanos castrenses ... nihil esse immuta­ tum", cumque nonnumquam a civilibus aut militaribus auctoritatibus (etiam adiectis gravibus poenis) urgeatur, ut capellanus castrensis assistat matri­ moniis militum aliarumque personarum ad militiam pertinentium, multo melius est, ut parochi territoriales abstineant ab assistendis huiusmodi matri­ moniis, nisi habeant specialem licentiam2”. b) Nomine Ordinarii loci intelliguntur episcopi dioecesani (non titu- 759 lares), administratores, vicarii et praefecti apostolici, praelati seu prae­ fecti habentes iurisdictionem cum territorio separato27, eorumque offi­ ciales seu vicarii in spiritualibus generales, et, sede vacante, vicarius capitularis ve’ legitimus administrator28. Capellanus maior castrensis est Ordinarius pro omnibus personis ad militiam iuxta legem pertinen­ tibus20, licet non habeat iurisdictionem territorialem. Ordinarius potest valide assistere (sive per se sive per sacerdotem delegatum) omnibus matrimoniis intra fines sui territorii, etiam insciis et invitis parochis. c) Sacerdos legitime delegatus ille est, qui habet delegationem a 799 parocho aut Ordinario loci aut ab illis qui parocho aequiperantur, de quibus supra n. 757. Congrue distinguitur delegatio a licentia assistendi, quamvis haec distinctio non expresse habeatur in ipso iure. Delegatio enim est facultas alteri sacer­ doti concessa a parocho (territoriali aut personali) ad valide assistendum alicui matrimonio; licentia autem est facultas ad licite assistendum concessa alicui, qui etiam sine tali licentia valide assisteret. Ex quibus sequitur, ut parochus personalis numquam indigeat delegatione ad assistendum matri­ moniis suorum subditorum; parochus autem territorialis numquam fere in­ digeat delegatione ad assistendum matrimoniis, quae in suo territorio cele­ brantur. Excipiuntur quaedam matrimonia in Indiis orientalibus et forsan matrimonia militum, de quibus supra. Indiget autem parochus territorialis licentia alterius parochi, si vult assistere matri nonio nupturientium, qui non­ dum per mensem in ipsius paroecia habitaverunt, ut infra dicetur. Parochus et Ordinarius in ipsorum territorio possunt delegare quemcumque sacerdotem30 30 Hodie exsistunt capellani castrenses habentes iurisdictionem independentem ab Ordinariis locorum in Hispania (cf. S. C. C. d. 22 Maii 1909 [Acta Ap. Sed. 1 554]), Anglia (cf. S. C. de Prop. Fide d. 15 Maii 1906), Chile (Motu proprio Pii X d. 3 Maii 1910 [Acta Ap. Sed. II 502]). Non eaedem sunt facultates in di­ versis regionibus concessae capcllanis castrensibus. Unde attendenda sunt statuta particularia. ” E. gr. abbas et praelatus nullius. Cf. Cod. iur. can. c. 198, § 2. ’· Nec etiam uniformis est legislatio in diversis regionibus de personis ad mili­ tiam pertinentibus. 552 Tract. X. De matrimonio. (non publice excommunicatum vel suspensum) ad assistendum matrimonio. Parochus autem et Ordinarius, qui habent iurisdictionem solam personalem, possunt delegare alium sacerdotem ubique locorum ad assistendum matri­ moniis suorum subditorum. Circa hanc delegationem notanda sunt sequentia: 761 i. Nullo modo potest extendi extra territorium delegantis; quia nec ipse delegans extra proprium territorium valide assistit matrimonio. 2. Sub poena nullitatis requiritur, ut haec delegatio sit specialis, i. e. facta determinato sacerdoti pro determinato matrimonio vel etiam pluribus matrimoniis, dummodo sint determinata. Quare excluduntur quaelibet delegationes generales, sicuti antiquitus haud raro usuveniebant, e. gr. ut matrimonium possit celebrari coram uno ex sacerdotibus viventibus in aliquo celebri loco peregrinationis ’°, vel coram sacerdote, qui a superiore religioso deputabitur ad dicendam Missam in ecclesia81. Soli vicarii cooperatores pro paroecia, cui addicti sunt, possunt habitualiter et generaliter delegari ab episcopo vel a parocho huius territorii ad assistendum matrimonio82. 3. Ut sit delegatio expressa vel saltem quasi-expressa, quae ex actibus concludentibus manifeste colligitur. Tota doctrina de delegatione expressa, tacita et praesumpta sic breviter exprimitur in causa Balzan Adami”: „Ut alius sacerdos praeter proprium unius alteriusve contrahentis parochum matrimonii constituatur testis qualificatus, debet praecedere actus positivus voluntatis externe expressus proprii parochi sive Ordinarii proprii, quo ipsi conceditur assistendi licentia, de qua loquitur Decretum. Ideo licentia praesumpta seu interpretativa, quae revera non exsistit, sed solummodo data quadam hypothesi exsisteret, non sufficit ad testem matrimonii autorizabilem constituendum.... At per licen­ tiam tacitam, quatenus a praesumpta vel interpretativa distinguitur, suf­ ficienter exprimi potest voluntas positiva proprii parochi vel Ordinarii alium delegandi sacerdotem ad munus implendum testis autorizabilis. Cum ceteroquin nullibi in iure restringatur haec facultas generalis delegandi ad solam expressam, dicendum est delegationem haberi, ubi facta matrimonium prae­ cedentia et vere concludentia ostendunt, hanc fuisse mentem illi, cui de iure competit delegare."—Hinc e.gr. vicarius cooperator, qui in aliquam paroeciam mittitur, ut in omnibus adiuvet parochum, potest valide assistere matrimoniis, etsi non habet expressam delegationem parochi tacentis et non contradicentis. Econtra, absente parocho, alius sacerdos non potest praesumere delegationem. Saepe per statuta particularia dioecesium determinatur res de delegatione30 31 30 Noldin-Schmitt, De sacr.18 n. 642 asserit: „Nihil impedit quominus plures sacerdotes determinati delegentur, sive singuli sive omnes collective nominentur : omnes Patres Servitae in Weissenstein; clerus parochialis ecclesiae N." Cum hic agatur de validitate assistentiae adeoque ipsius matrimonii, puto tales delegationes collectivas non esse satis tutas. 31 Pontif. Commissio d. 20 Maii 1923 (Acta Ap. Sed. XVI 115). ” Cod. iur. can. c. 1096, § 1. ” Acta Ap. Sed. II 208; cf. quoque Acta Ap. Scd.XI 154 sqq., ubi scite animad­ vertitur, pro maiore securitate ante celebrationem matrimonii in praxi petendam esse delegationem expressam, tacitam autem delegationem sufficere pro valore matrimonii. Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii. Art. II. S I. 553 in assistentia matrimoniorum. — Per se quidem nihil obstat, quominus dele­ gatio detur ope telegraphi aut telephonii, sed, excepto casu urgentis neces­ sitatis, non expedit huiusmodi transmissio, quia haud raro inde oriuntur dubia et ambiguitates. 4. Delegatus pro universitate causarum potest hanc delegationem subdelegare; econtra delegatus pro casu particulari hanc subdelegationis facultatem non habet, nisi id ipsi est expresse concessum3*. Hinc e.gr. vicarius cooperator parochi, qui obtinuit generalem delegationem assistendi omnibus matrimoniis in paroecia celebrandis, potest alium sacer­ dotem pro casu particulari subdelegare: iste autem pro hoc casu subdelegatus non potest iterum alium subdelegare. Pariter parochus vel loci Ordinarius qui sacerdotem determinatum delegavit ad assistendum matrimonio determi­ nato, potest ei etiam licentiam dare subdelegandi alium sacerdotem determi­ natum ad assistendum eidem matrimonio. 5. Delegatio cessat a) revocatione, b) elapso tempore praefixo. Delegatio non cessat morte delegantis vel aliter resoluto iure delegantis 33 *3S*37 , quamvis nonnulli contrarium opinati sint. Si parochus subito moritur, eius vicarius cooperator vel etiam parochus vicinior valide et licite assistit matri­ monio, prout ex statutis particularibus solet determinari3e. I. Condiciones requisitae ex parte parochi et Ordinarii ad validam 762 assistentiam. Sunt tres, requiritur scii.: i. Ut beneficium vel officium suum canonice possideat neque per sententiam sit excommunicatus vel interdictus vel suspensus ab officio aut ut talis declaratus31. S. Congr. Concilii d. 2 Martii 1908 respondit: „Nomine possessionis hic intelligi illum actum, qui, sive institutio corporalis sive inthronizatio sive installatio sive aliter nuncupetur, tamen semper id efficit, ut institutus in beneficium exinde adipiscatur liberum exercitium potestatis suo officio an­ nexae." Modus conferendi hanc institutionem corporalem solet ex iure parti­ culari vel ex consuetudine determinari38*. Episcopus adipiscitur officium episcopale, quando praesentavit capitulo litteras institutionis a Summo Pontifice datas, vel, ubi non exsistit capitulum, quando istae litterae legitime publicatae sunt in dioecesi3’. Ius assistendi matrimoniis perit: a) per amotionem ab officio seu bene­ ficio. Per se patet, b) per excommunicationem vel suspensionem vel inter­ dictum ab officio, si tamen sint factae per sententiam condemnat oriam vel 33 Cf. Cod. iur. can. c. 199, § 5, et Pontif. Commissio d. 28 Dec. 1927 (Acta Ap. Sed. XX 62). 33 Cod. iur. can. c. 207. 33 Ib. c. 472. Sic e. gr. in Instructione pastorali Eichstettensi n. 488 habetur: „Si contingat, ut omnibus ad nuptias paratis subito parochus vita decesserit, pro hoc casu improviso quemlibet sacerdotem dioecesanum et approbatum, in loco forsan commorantem vel ex vicinia vocandum, ex potestate ordinaria pro hac vice dumtaxat delegamus, ut coram eo nuptiae valide contrahi queant, si sine incom­ modo ulterius differri non possunt." 37 Cod. iur. can. c. 1095, § r. 33 Ib. c. 1444· Cf. De Smet, De sponsal. et matrim. n. 64; Vogt, Das kirchl. Eherccht § 25; Van den Ticker 1. c. c. 1, a. 4. ·· Cod. iur. can. c. 334, $ 3. 554 Tract. X. De matrimonio. declaratoriam ; quod quidem satis raro solet accidere. Excommunicatio, quam parochus incurrit e. gr. per absolutionem complicis aut publicam percussio­ nem clerici, nondum eum privat iure assistendi matrimoniis, nisi accessit decretum declarativum vel condemnativum ad poenam excommunicationis‘°. Nota. Cum in errore communi Ecclesia iurisdictionem suppleat41*, etiam est validum matrimonium celebratum coram parocho putativo4!. "63 2. Ut intra limites sui territorii assistat matrimonio*3. Nihil igitur refert quantum ad validitatem matrimonii, utrum nupturientes sint proprii paroeciani an extranei. Ex hoc statuto apparet, novam legem de assistentia parochi factam esse territorialem atque ita penitus mutatam esse veterem legem de necessitate domicilii aut saltem quasi-domicilii, quae haud raro causabat quaestiones intricatissimas. Intra territorium paroeciae sitae censentur etiam ecclesiae regularium exemptorum, ac proinde parochus vel Ordinarius loci valide ibi assistit matrimoniis **. Sin autem talis ecclesia habet exemptionem, uti dicunt, activam, seu si est ad instar abbatiae ,,nul­ lius", quae habet privilegium exterritorialitatis , tunc videtur assistendi facultas parocho aut Ordinario loci inibi non concessa. Ex alia parte in nulla ecclesia aut capella sita intra territorium paroeciae potest aliquis sacer­ dos valide assistere matrimonio, nisi sit delegatus a parocho loci. Hinc e. gr. in ecclesiis regularium aut militum nemo potest valide assistere alicui matrimonio etiam extraneorum, nisi sit delegatus a parocho aut Ordinario loci. Excipiuntur tamen parochi sic dicti personales, qui ubique terrarum valide assistunt matrimoniis subditorum suorum. Sic expresse sancitum est pro parochis personalibus Indiarum orientalium46; sic statutum est pro capellanis castrensibus, quorum antea habita facultas non est immutata per novum ius46. Quapropter capellanus militum valide et licite assistit matri­ moniis personarum iuxta leges uniuscuiusque regionis ad militiam pertinen­ tium, sed nequit (sine debita delegatione) valide assistere etiam in sua ec­ clesia matrimoniis aliarum personarum. Non enim habet iura parochi ter­ ritorialis 47*. 40 Ante Decretum „Ne temere" etiam publice excommunicatus et suspensus parochus potuit valide assistere matrimonio. Cf. Bened. XIV, De syn. dioec. 1. 12, c. 5, n. 2. 41 Cod. iur. can. c. 209. 43 Valide assistit matrimonio etiam parochus putativus, qui ex errore communi censetur esse verus parochus, sed qui propter defectum occultum officium paroeciale invalide recepit. Videtur autem requiri, ut talis parochus sit rite institutus a superiore ecclesiastico; etenim si a solo civili gubernio fuit institutus, est par­ ochus intrusus et caret omni jurisdictione. Quare Pius VI scripsit ad episcopos Galliae d. 26 Sept. 1791: „Quoniam intrusus minime est parochus legitimus neque ullum habet titulum seu verum seu coloratum, matrimonium coram eo contractum nullius certo roboris est." (Cf. Van den Acker, Decreti „Ne temere" interpret, c. 1, a. 2.) Ceterum tales intrusi incurrunt excommunicationem Summo Pontifici spe­ cialiter reservatam (Cod. iur. can. c. 2334), et si publico decreto nominatim fuerint excommunicati vel ab officio suspensi, eo ipso sunt inhabiles ad assistendum matrimonio. 43 Cod. iur. can. c. 1095, § 1, n. 2. 44 *S. C. de Sacr. d. 12 Martii 1910. 46 S. C. de Sacr. d. 2 lunii 1910 (Acta Ap. Sed. II 449). 46 S. C. C. d. i Febr. 1908, ad 7. 47 Latius de hac re scripsimus in „Linzer Theol.-prakt. Quartalschr." 1913, 121—127. Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii. Art. II. § i. 555 3. Ut neque vi neque metu gravi constrictus requirat excipiatquelïA consensum contrahentium48. Unde parochus vel sacerdos delegatus non solum excipere, sed etiam requirere debet consensum nupturientium. Qua quidem saluberrima lege ex­ cluditur assistentia coacta et subrepta, quae antea ad validitatem sufficiebat. Etiam in matrimoniis mixtis parochus vel sacerdos assistens debet requirere et excipere consensum contrahentium *e, saltem si debitae cautiones a contra­ hentibus praebentur. Sin autem contrahentes recusent praebere istas cautiones neque averti possunt ab huiusmodi illicito matrimonio ineundo, tunc nec assistentia passiva parochi valide et licite potest concedi. Ita in matrimoniis mixtis illicitis assistentia sic dicta passiva dehinc non iam est valida, nisi adsit novum privilegium prorsus speciale*60. Omnis coacta assistentia parochi matrimonium initum reddit invalidum. Proinde nihil refert, utrum metus gravis inferatur iuste an iniuste. Etenim ius simpliciter requirit ad validitatem assistentiae, ne parochus gravi metu constringatur. Porro ubi lex non distinguit, nec nos debemus distinguere. Nihilominus assistentia parochi non videtur esse invalida, si metus gravis fuerit incussus a causa intrinseca, e. gr. si parochus assistit matrimonio publici peccatoris, quia secus valde timet ruinam spiritualem cum uxoris tum prolis nasciturae ex concubinatu. Econtra invalida est assistentia, si parochus cogitur ad assistendum illicito matrimonio patroni, qui minatur secus privationem officii paroecialis. Quae hucusque dicta sunt de valida assistentia parochi, sic breviter comprehendi possunt: ut parochus valide assistat matrimonio, requiritur: L ut actualiter possideat beneficium vel susceperit officium. 2. ut non sit per sententiam condemnatoriam vel declaratoriam ex­ communica tus neve interdictus neve suspensus ab officio. 3. ut assistat intra limites sui territorii (nisi sit parochus personalis). 4. ut sit liber neque gravi metu ad assistendum constrictus. 5. ut consensum contrahentium requirat et excipiat. Duo testes, quorum praesentia requiritur ad validam celebrationem 765 matrimonii ordinariam, apprime distinguendi sunt a parocho vel sacer­ dote delegato, qui solet vocari testis autorizabilis seu qualificatus matri­ monii. De qualitatibus istorum duorum testium ius positivum nihil praescribit; unde nihil aliud ab iis requiritur, nisi ut vere testificentur factam matrimonii celebrationem, quam ipsi viderunt et audiverunt. Valde autem decet, ut adhibeantur testes adulti et bonis moribus praediti. De haereticis decrevit S. Officium d. 19 Aug. 1891, „eos non esse adhibendos; posse tamen ab Ordinario tolerari ex gravi causa, dummodo non adsit scandalum11. Per se patet amentes, perfecte ebrios, surdos simul et caecos non posse adhiberi ut testes, quia non valent testimonium certum reddere de consensu nupturientium manifestato. In praxi curandum est, ut testes acciti revera audiant manifestationem consensus contrahentium; attamen sufficit ad validitatem, ut, visis omnibus circumstantiis, sint moraliter certi de consensu exterius dato. *’ Cod. iur. can. c. 1095, § r, n. 3. ·· S. C. C. d. 27 Iulii 1908. ad 3. 60 Pontii. Comminuto d. 10 Mart. 1928 (Acta Ap. Sed. XX tao). 556 Tract. X. De matrimonio. IL Condiciones requisitae ad licitam assistentiam. Sunt quinque: 766 i. Moralis certitudo de statu libero contrahentium, sicuti iam antea a iure statutum fuit“. Status liber significat immunitatem ab omnibus impedimentis prohibenti­ bus et dirimentibus matrimonii, et praesertim ab impedimento ligaminis. Haec moralis certitudo acquiri debet: a) per examen sponsorum51 52, b) per proclamationes a Concilio Tridentino praescriptas5*, et aliquando c) per juramentum de statu libero a contrahentibus praestitum55*. Parochus, qui sine praevia investigatione de statu libero contrahentium matrimonio as­ sisteret, peccaret graviter, cum sacramentum exponeret periculo nullitatis sine urgenti necessitate. Cum iuxta Codicem iur. can. c. 1103, § 2 parochus, qui astitit matrimonio, debeat nomina sponsorum in libro baptismorum adnotare, vel illa mittere ad parochum loci, ubi sponsi baptizati sunt, optime praescriptum est55, ut parochus ante benedictionem nuptiarum semper exigat testimonium baptismi suscepti (nisi baptismus collatus fuerit in ipso suo territorio). Ita enim status liber sponsorum quantum ad impedimentum liga­ minis facile dignoscitur; nam si alteruter sponsorum iam esset matrimonio iunctus, hoc notatum inveniretur in libro baptismorum. 767 2. Domicilium vel quasi-domicilium vel saltem menstrua commoratio alterutrius nupturientis in loco, ubi matrimonium celebratur™. a) Domicilium, quod est locus, „ubi quis larem rerumque ac fortunarum suarum summam constituit; unde rursus non sit discessurus, si nihil avocet; unde cum profectus est, peregrinari videtur; quo si rediit, peregrinari iam destitit*'57, acquiritur simulae quis in isto loco habitare incipit cum animo ibi perpetuo, i. e. indefinito tempore, manendi58. Iste animus debet in foro externo probari. Probatur autem variis modis, e. gr. translatione magnae partis bonorum, susceptione alicuius muneris ex se perpetui vel saltem non ad fixum tempus limitati, per decennalem commorationem, iuramento emisso etc. Quasi-domicilium in hoc solo differt a domicilio, quod non requirit animum perpetuo permanendi in aliquo loco. Sufficit animus ibi permanendi per maiorem partem anni, vel saltem commoratio reapse protracta ad maiorem partem anni5’. Deficiente domicilio aut quasi-domicilio sufficit 51 Moralis certitudo de statu libero non iam est necessario obtinenda iuxta In­ structionem Clementinam d. 21 Aug. 1670, in qua praecipitur, ut curia episcopalis instituat processum de statu libero. Unde servandae sunt legitimae consuetudines exsistentes. Ad quaestionem: „An a Decreto ,Ne temere' abolita sit lex vel con­ suetudo in nonnullis dioecesibus vigens, vi cuius a curia episcopali peragenda sunt acta, quibus constet de statu libero contrahentium, et dein venia fiat parochis assistendi matrimoniis?" S. C. C. respondit d. 1 Febr. 1908, ad n: „Servetur solitum." 52 Cf. supra n. 723. 53 *Cf. supra n. 725. 55 Cf. supra n. 728. 55 Cod. iur. can. c. 1021, § 1. 58 Ita Cod. iur. can. c. 1097, § j, n. 2. 57 Ita ex iure Romano L. 7, C. X, 40 (39); (cf. Voetius ad Pandectas 1. 5, tit. 1, n. 92), quam definitionem recipiunt et exponunt canonistae, e. gr. Reiffenstuel in tit. De foro competenti n. 16 sq. Ergo ad domicilium requiritur, ut quis ibi larem, i. e. centrum vitae privatae et domesticae, constituat, ac proinde in loco vel locis, in quibus aliquis officinas solas habet, non acquirit domicilium. Cf. causam Pari· siensem in Act. Ap. Sed. III 326 sqq. 58 Cf. Benedicti XIV Instr. 33. ” Cod. iur. can. c. 92. Caput VIII. De fortna celebrationis matrimonii. Art. II. § i. 557 menstrua commoratio in loco, ubi matrimonium est celebrandum. Cum illorum quoque, qui non habent nisi dioecesanum domicilium vel quasi-domi­ cilium, parochus proprius sit parochus loci, in quo actu commorantur·0, talis parochus potest valide et licite assistere illorum matrimonio. Proinde sufficit domicilium vel quasi-domicilium dioecesanum, et non iam requiritur paroeciale. Ita saltem, si nupturientes non habent alibi paroeciale domicilium vel quasi-domicilium. b) Menstrua commoratio nihil aliud requirit nisi praesentiam per triginta dies continuos; attamen isti dies non sunt mathematice computandi; unde si contrahentes uno alterove die durante mense ante matrimonii celebrationem absentes e paroecia fuissent, nihilominus possent non solum valide sed et licite matrimonium inire coram parocho loci. Parum enim pro nihilo com­ putatur. 3. Licentia parochi (vel Ordinarii) domicilii aut quasi-domicilii aut menstruae commorationis alterius contrahentis, nisi gravis necessitas intercedat, quae a licentia petenda excuset91. Parochus semper quidem valide assistit matrimoniis in suo territorio, sed illicite agit, nisi a) alteruter contrahens ibi habet domicilium aut quasidomicilium aut menstruam commorationem ; vel b) nisi agitur de vagis actu itinerantibus ; vel c) gravis necessitas intercedit. Quodsi nihilominus matri­ monio assistit, emolumenta stolae non facit sua, eaque proprio contrahentium parocho remittere tenetur62 ex iustitia, etiam ante sententiam declaratoriam, et quidem proprio parocho sponsae, nisi statuta particularia legitima aliter decernant. Emolumenta stolae sunt illa taxa, quae debetur iuxta legem dioecesanam sacerdoti, qui assistit matrimonio; non autem comprehendunt sti­ pendium Missae aliaque dona forte oblata. 4. Parochus sponsae (si est catholica) regulariter loquendo assistat 768 matrimonio celebrando, nisi aliqua iusta causa excuset08. Quaelibet autem rationabilis causa, licet non ita gravis, sufficit, ut parochus sponsi (ratione domicilii, quasi-domicilii aut menstruae habitationis) licite assistat matrimonii celebrationi. Ratio est, quia novum ius, tanta largitate validam et licitam assistentiam tractans, convenienter non potest esse ita severum circa aliquod punctum accidentale. Unde si parochus sponsi assistit matrimonio, non tenetur emolumenta stolae percepta reddere parocho spon­ sae8*; nisi tamen ius particulare aliud statuat. — Si sponsa habet plures parochos proprios, e. gr. ratione domicilii vel quasi-domicilii, potest eligere ex iis, quem maluerit. 5. Licentia Ordinarii loci (vel eius delegati), ubi matrimonium 769 contrahitur, peti debet, si vagi matrimonium cupiunt85. Nomine vagorum in hac materia veniunt omnes et soli, qui tempore matri­ monii celebrandi nullibi habent parochum vel Ordinarium proprium ratione domicilii vel quasi-domicilii °8. Relate autem ad parochum aequiperantur 80 Ib. c. 94, § 3. 81 82 Ita Cod. iur. can. c. 1097, § 1, n. 3. 82 Ib. § 3· 83 Ib· § 2. 8* Ita etiam Noldin-Schmitt, De sacr.27 n. 639, et communiter auctores. •° Ita Decr. „Nc temere" V, § 4; Cod. iur. can. c. 1032. 88 S. C. de Sacr. d. 12 (13) Martii 1910, ad 5 (Acta Ap. Sed. II 195). Doctrina de matrimonio vagorum non videtur esse mutata in Codice iur. can., quamvis canones 91 1032 1097, § 1, n. 2 et 3 aliquam difficultatem causent. 558 Tract. X. De matrimonio. vagis ii, qui tantum habent domicilium vel quasi-domicilium dioecesanumw Ergo peregrini vel illi, qui habitant a mense in aliqua paroecia, non sunt vagi in hac materia et debent matrimonium contrahere coram parocho vel domicilii vel quasi-domicilii vel loci menstruae habitationis63. — In casu necessitatis, e. gr. si timetur matrimonium mere civile vel si vagi sunt actu itinérantes66, parochus assistere potest matrimonio vagorum sine licentia Ordinarii. Utrum autem licentia haec Ordinarii requiratur, si tantum alter­ utra pars contrahentium sit vaga, non concordant auctores. Affirmant Vogt67 *70, Noldin-Schmitt71, negat Leitner72*. Menti legis videtur esse conformior sententia affirmativa, quia eadem ratio legis exsistit, sive uterque sive alter­ uter contrahentium est vagus. Resolves: Ex hucusque dictis facile solvitur sequens casus, qui frequenter accidere potest: Duo nupturientes habitantes Friburgi volunt matrimonium contrahere in ecclesia Fratrum Praedicatorum Dtisseldorpii coram religioso Dominicano, qui est frater germanus sponsae. Ut istud matrimonium valide et licite celebrari possit, requiritur, ut parochus Friburgensis licentiam as­ sistendi concedat parocho, in cuius paroecia (vel archiepiscopo, in cuius dioecesi) sita est ecclesia Fratrum Praedicatorum Dtisseldorpii. Iste autem parochus (vel archiepiscopus) tunc delegare potest religiosum Dominicanum. At parochus Friburgensis nequit directe delegare religiosum Dominicanum, quoniam extra suum territorium nec ipse valet assistere matrimonio proprii parochiani. 770 Scholion. De sacris caeremoniis in celebratione matrimonii observandis. Quamquam sacramenti matrimonii minister sacerdos non est, tamen semper decet, ut nupturientes benedictionem sacerdotis petant. Codex iur. can. c. noo ideo statuit: „Extra casum necessitatis, in matrimonii celebratione serventur ritus in libris ritualibus ab Ecclesia approbatis praescripti aut laudabilibus consuetudinibus recepti." Quare tenentur quoque coniuges, qui valide et licite matrimonium inierunt in locis, ubi iam a mense sacerdos legitime dele­ gatus haberi nequeat, postea tempore opportuno benedictionem nuptialem petere a sacerdote. Convenienter hoc fieri potest, quando faciunt inscribere nomina sua in libro paroeciali matrimoniorum. 771 Benedictio nuptialis distinguitur duplex: altera simplex, quae habetur in Rituali Romano: „Ritus celebrandi matrimonii sacramentum"”; altera sollemnis, quae habetur in Missali”. a) Benedictio sollemnis consistit in tribus orationibus, quarum duae dicuntur post Pater noster, tertia vero post Ite missa est vel Benedicamus Domino. Hanc sollemnem benedictionem extra Missam dare non licet76, nisi habetur omnino speciale privilegium, quale concessum est dioecesi Eichstettensi d. i Sept. 1838 et d. 5 Febr. 1865. De hac benedictione statuit S. Officium d. 31 Aug. 1881”: ,,Benedictionem nuptialem, quam exhibet 67 Cod. iur. can. c. 94, § 3. 63 Solam menstruam commorationem non sufficere, ut quis desinat esse vagus (in hac materia), docet Noldin-Schmitt, De sacr.17 n. 641. 66 Cod. iur. can. c. 1097, § 1, n. 3. 76 Das kirchl. Eherecht 65, nota 3. 71 Noldin-Schmitt 1. c. n. 641. 72 Lehrb. des kirchl. Eherechtes 296. ” Tit. 7, c. 2. 76 Missa pro sponso et sponsa. 76 Cf. S. R. C. d. 12 Febr. 1909 (Acta Ap. Sed l 255). ” Collect, de Prop. Fide n. 1557. Caput VIH. De forma celebrationis matrimonii. Art. II. § 2. gjç Missale Romanum in Missa pro sponso et sponsa, semper impertiendam esse in matrimoniis catholicorum, intra tamen Missae celebrationem iuxta rubri­ cas, et extra tempus feriatum, omnibus illis coniugibus, qui eam in contra­ hendo matrimonio quacumque ex causa non obtinuerint; etiamsi petant, post­ quam diu iam in matrimonio vixerint, dummodo mulier, si vidua, benedictio­ nem ipsam in aliis nuptiis non acceperit. Insuper hortandos esse eosdem coniuges catholicos, qui benedictionem sui matrimonii non obtinuerunt, ut eam primo quoque tempore petant.“ Ex quibus verbis (quae concordant cum statutis Codicis iur. can. cc. noi, 1102, 1108, 1143) sequitur, ut sollemnis benedictio nuptialis dari nequeat: a) si mulier eam iam in alio matrimonio accepit”; si matrimonium celebratur tempore clauso, nisi adsit licentia Ordinarii78; y) si matrimonium celebrandum est mixtum78. De celebratione matrimonii mixti infra specialiter tractabitur. — Hortandi quoque sunt sponsi, ut in Missa nuptiali communicent. b) Benedictio simplex, quae habetur in Rituali vel Romano vel Dioecesano rite approbato, debet dari in ecclesia vel in oratorio publico aut semi-publico, non autem in domo privata neque in ecclesiis vel oratoriis seminarii vel religiosarum, nisi ex licentia episcopi 80. In multis locis propter rationabiles causas sola benedictio simplex impertitur nupturientibus. Episcopi est indi­ care, num consuetudo omittendi benedictionem sollemnem nuptialem sit per­ mittenda. — Rituale Romanum81 addit: ..Ceterum sicubi aliae laudabiles consuetudines et caeremoniae in celebrando matrimonii sacramento adhiben­ tur, eas convenit retineri." Notandum tamen est, retineri non posse nisi lauda­ biles consuetudines; unde pluries a Romana Curia reprobatae sunt consue­ tudines gentilitatem aut superstitionem aut indecentiam redolentes. c) Matrimonium ipsum (cum benedictione simplici et praemissis procla- 772 mationibus) quolibet anni tempore contrahi potest; sollemnis autem nuptia­ rum benedictio vetatur a prima dominica Adventus usque ad diem Nativitatis Domini inclusive, et a feria IV Cinerum usque ad Dominicam Paschatis in­ clusive. Ordinarii tamen locorum possunt, salvis legibus liturgicis, etiam prae­ dictis temporibus clausis eam permittere ex iusta causa, monitis sponsis, ut a nimia pompa externa, ut sunt choreae, magna et opipara convivia nuptialia, abstineant82*. § 2. Valida et licita celebratio matrimonii extraordinaria. Valida et licita talis celebratio accidere potest si parochus vel Ordinarius loci physice abest82*: 1. in periculo mortis; 2. si absentia durabit per mensem. i. In mortis periculo, si parochus vel loci Ordinarius vel sacerdos 773 ab alterutro delegatus haberi vel adiri nequeat sine gravi incommodo, matrimonium contrahi valide ac licite potest coram solis duobus testibus8S. Explicatur. Dicitur 1: in mortis periculo, i. e. saltem alterutrius con­ trahentium. Imminet mors, quando probabiliter non adest sufficiens tempus 77 Cod. iur. can. c. 1143. 78 Ib. c. 1108, § 3. 78 Ib. c. 1102. 80 Ib. c. 1109. 81 Tit. VII, c. 2, n. 6. 82 Cf. Cod. iur. can. c. 1108 et quantum ad leges liturgicas S. R.C. d. 14 lunii 1918 (Acta Ap. Sed. X 332). "’· Pontif. Commissio d. to Mart. 1928 (Acta Ap. Sed. XX 120) et d. 25 Iui. 1931 (Acta Ap. Sed. XX11I 388). "· Cod. iur. can. c. 1098. 56ο Tract. X. De matrimonio. ad ineundum matrimonium modo ordinario coram parocho vel eius vicesgerente. Proinde etiam morte instante appellandus est parochus aut eius vicesgerens, si hoc moraliter fieri potest. — Nihil refert, utrum mors im­ mineat ex gravi aegritudine aut ex alia causa, e. gr. propter periculum naufragii, belli etc.8’ — Dicitur 2 : si parochus ... haberi nequeat sine gravi incommodo. Sufficit quaelibet impossibilitas gravis advocandi paro­ chum vel petendi debitam delegationem. Dicitur 3 : matrimonium contrahi valide et licite potest. Ergo huiusmodi celebratio matrimonii non solum est valida sed etiam licita; tenentur tamen (in solidum) tam testes quam ipsi con­ trahentes curare, ut matrimonium contractum debite adnotetur in libro matri­ moniorum et baptismorum8*. — Dicitur 4 : coram solis duobus testibus. Ergo ad validitatem matrimonii non requiritur in periculo mortis, quando parochus vel Ordinarius vel sacerdcs rite delegatus haberi nequit, ut vocetur alius sacerdos; sufficiunt enim ad validitatem duo testes laici. Tamen si alius sacerdos, qui adesse possit, praesto est, debet vocari, ut una cum testibus matrimonio assistat88. Talis sacerdos potest etiam dispensare tum super forma in matrimonii celebratione servanda (i. e. super praesentia testium) tum ab omnibus iuris ecclesiastici impedimentis, exceptis duobus 87. Per se patet sacerdotem numquam posse licite assistere celebrationi alicuius matrimonii, nisi prius sibi constet de statu libero contrahentium. Proinde si aliae pro­ bationes haberi nequeant, exigat a contrahentibus iuratam affirmationem ipsos esse baptizatos neque ullo impedimento detineri88. 774 2. „Si haberi vel adiri nequeat sine gravi incommodo parochus vel Ordinarius vel sacerdos delegatus, qui matrimonio assistant . . . validum et licitum est matrimonium contractum coram solis testibus..., dummodo prudenter praevideatur eam rerum condicionem esse per mensem duraturam.“89 Explicatur. Quoad substantiam haec lex nova non est, sed iam antea matrimonium potuit iniri valide et licite coram duobus testibus, si fuit physice vel etiam moraliter impossibile adire parochum aut sacerdotem delegatum ®°. Nova autem lex statuit, ut matrimonium tunc possit valide et licite contrahi coram solis testibus, si cum morali certitudine constat sacerdotem competen­ tem per mensem neque haberi neque adiri posse sine gravi incommodo*80 81. Necessitas hoc modo celebrandi matrimonium accidere potest e. gr. in regio­ nibus missionum, ubi magna est penuria sacerdotum; tempore persecutionis, quando sacerdotes debent se occultare; si sponsi catholici debent degere in locis dissitis infidelium aut acatholicorum, e. gr. in Russia. Si parochus quidem adest, sed a lege civili graviter prohibetur, ne matri­ monio assistat nisi praemisso civili connubio, quod tamen praemitti nequit, 84 Ergo hoc indultum latius se extendit quam indultum Leoninum d. 20 Febr. 1888 concessum pro solis aegrotis. 88 Decr. „Ne temere" IX, § 3. 88 Cod. iur. can. c. 1098, n. 2. 87 Ib. c. 1044. 88 Ib. c. 1019, § 2. 88 Ib. c. 1098. 80 Sic e. gr. S. Offic. d. 14 Nov. 1883 respondit: „In locis, ubi haberi nequeat parochus, validum est matrimonium celebratum coram duobus testibus; contra­ hentibus tamen onus inest recipiendi, quam primum id fieri possit, benedictionem nuptialem, et curandi, ut eorundem matrimonium inscribatur in sacramcntnli registro missionis vel proximioris ecclesiae, cui subiciuntur." Plures similes In­ structiones afferuntur apud Leitner, Lchrb. des kirchl. Eherechtes 306. 81 Pontii. Commissio d. to Nov. 1925 (Actu Ap. Sed. XVII 583). Caput VIII. De forma celebrationis matrimonii. Art. III. 561 recurratur in singulis casibus ad S. Sedem, quae tunc decernet, quomodo matrimonium sit celebrandum· *. In periculo mortis talis recursus non est necessarius, ut iam in numero praecedente dictum est. Valde decet, ut consensus matrimonialis exprimatur coram aliquo sacer­ dote (licet iuridice non competente, sed digno), qui tunc consuetam bene­ dictionem nuptialem impertire valet. Si tamen sacerdos haberi non possit, tunc nihilominus adhibeatur aliqua caeremonia religiosa iuxta Instructionem S. Congr. de Prop. Fide d. 23 lunii 1830: „Tali casu parentes duos testes eligant, qui una cum sponso et sponsa eorumque propinquis ad ecclesiam loci se conferentes, flexis genibus, consuetos fidei, spei, caritatis et con­ tritionis actus in communi recitent, sicque sponsus et sponsa ad contrahendum matrimonium rite se disponant. Post haec surgentes sponsus et sponsa coram praedictis testibus per verba de praesenti mutuum exprimant consensum, et post gratias Deo actas domum revertantur. Si autem ad ecclesiam ire ne­ queant, in privatis domibus praedicta observentur. ** ·’ Contrahentes curare debent, ut sint immunes cum a quocumque impedimento matrimoniali tum a peccato mortali. Nota. i. Tale matrimonium sine assistentia sacerdotis initum est validum, 775 etiamsi contrahentes in fraudem legis, i. e. praecise ad evitandam assistentiam sacerdotis, in regionem discedunt, in qua sacerdos haberi nequeat··. Immo in casu verae necessitatis concessa est Ordinariis Sinensibus facultas, quam possunt etiam habitualiter delegare missionum rectoribus, dispensandi a forma substantiali celebrationis matrimonii, i. e. a praesentia duorum testium ·’. 2. Celebrato matrimonio tenentur (in solidum) testes cum contrahentibus curare, ut quam primum matrimonium scribatur in libris matrimoniorum et baptizatorum propriae vel vicinioris ecclesiae, si non exsistit propria ecclesia ··. ARTICULUS III. Quaenam facienda sint post matrimonium celebratum. i. „Celebrato matrimonio parochus vel qui eius vices gerit statim 77β describat in libro matrimoniorum nomina coniugum ac testium, locum et diem celebrati matrimonii, atque alia, secundum modum in libris ritualibus et a proprio Ordinario praescriptum, idque, licet alius sacer­ dos vel a se vel ab Ordinario delegatus matrimonio ** adstiterit. ” Haec inscriptio statim facienda est, i. e. eodem die vel saltem intra tri­ duum. Non clare apparet ex hac paragraphe, quinam parochus debeat nomina inscribere, si forte matrimonium fuit celebratum extra locum domicilii aut quasi-domicilii aut menstruae habitationis. Sane melius esset, si tale matri­ monium inscriberetur tam in paroecia, ubi celebratum est, quam in paroecia sponsae. Ita saltem aliquando ex iure particulari·8. Per se autem videtur ·’ Ita S. C. de Sacr. d. 31 lan. 1916. Quamvis in novo Codice nihil habeatur de isto recursu, tamen videtur esse necessarius (de liceitate), si absque gravi in­ commodo fieri potest. ·’ Collect, de Prop. Fide n. 816. ·* S. C. de Sacr. d. 12 Martii 1910, ad 3. ·· S. C. C. d. 27 Iulii 1908, ad 7. ·· Decretum „Ne temere" IX, § 3. ·’ Ita Cod. iur. can. c. 1103. ·· Ita e. gr. in archidioec. Colonienai; cf. Vogt, Das kirchl. Eherecht § 26, 6. P«0····. M»n Thool mor. Ill 30 5 62 Tract. X. De matrimonio. sufficere, si matrimonium inscribitur in paroecia, in cuius territorio est cele­ bratum ·». Ratio est, quia tota tendentia novae legis est, ut iam saepe dictum est, annectere celebrationem matrimonii alicui territorio et onerare parochum istius loci, ut perficiat ea omnia, quae ad validitatem et liceitatem requi­ runtur. — Quando necessaria fuit pro celebrando matrimonio dispensatio alicuius impedimenti publici, tunc hoc quoque notandum est in libro matri­ moniorum. 2. Insuper etiam in libro baptizatorum notare oportet cum ad nomen sponsi tum ad nomen sponsae matrimonium esse tali die et anno cele­ bratum in tali loco. Quodsi alteruter vel uterque coniux alibi bapti­ zatus est, parochus notitiam matrimonii initi ad parochum (parochos) baptismi transmittat, ut matrimonium in baptismi librum referatur* 100. Obligatio inscribendi matrimonium contractum et in libro matrimoniorum et in libro baptismorum videtur esse gravis101*, quia eius finis gravis est, scii, ut constet de matrimonio contracto, et ut bigamia vitetur. — S. Congr. de Sacramentis d. 4 Iulii 1921 iussit, ut haec inscriptio contineat: a) nomina et cognomina neo-coniugum, parentum, testium; b) aetatem neo-coniugum; c) locum et diem nuptiarum. Si baptismus alibi collatus est, parochus matri­ monii debet parocho baptismi haec omnia (mediante Cancellaria Ordinarii loci) nuntiare per litteras proprio nomine et cognomine subscriptas et sigillo paroeciali munitas10’. 3. Si matrimonium celebratum est in periculo mortis108, tunc sacer­ dos assistens debet sub gravi procurare inscriptionem matrimonii cele­ brati in libro matrimoniorum et baptismorum; sin autem celebratio facta est sine sacerdote104, eaedem inscriptiones faciendae incumbunt sub gravi testibus vel contrahentibus, ut iam supra dictum est. 4. Matrimonium conscientiae non est adnotandum in consueto matri­ moniorum ac baptizatorum libro, sed in peculiari libro servando in secreto Curiae episcopalis archivo (c. 1107). Epilogus. Cum ad dubia solvenda valde expediat cognoscere intentionem legislatoris, operae pretium est quaestionem subnectere de principali inten­ tione legislatoris et de mediis adhibitis. Intentio legislatoris fuit praecavere nullitatem tot matrimoniorum, quae contrahi solebant sine assistentia proprii parochi. Omnia matrimonia acatholicorum contrahuntur sine assistentia parochi catholici, et proinde magna eorum pars fuit concubinatus saltein materialis. Insuper tot matrimonia mixta celebrantur sine debita assistentia parochi, quae proinde item sunt concubinatus. Demum in ipsis matrimoniis catholicorum celebrandis saepe fuit valde difficile discernere, quinam parochus assistere deberet ratione domicilii aut quasi-domicilii, cum haud raro con­ iuges in fraudem legis locum habitationis mutarent. Omnia haec incommoda sublata sunt per novas leges. Matrimonia acatholica habentur ut valida; ” Si matrimonium celebratum est in ecclesia regularium vel alibi extra ec­ clesiam paroecialem, inscriptio debet nihilominus fieri in ecclesia paroeciali. 100 Decr. „Ne temere" IX, § 2; Cod. iur. can. c. 1103, § 2. 101 Ita communiter docent theologi, e. gr. Noldin-Schmitt, De sacr.*’ n. 653; Barret, Decr. „Ne temere" n. 45; compluresque alii. 10’ Acta Ap. Sed. XIII 349. Cf. supra n. 773. ‘°· Cf. supra n. 774. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. I. 563 matrimonia mixta celebrata sine assistentia parochi sunt invalida. Parochus proprius nupturientium facillime nunc cognoscitur, neque obstat fraus at­ tentata. Sic igitur habetur maxima securitas de validitate matrimoniorum, et haec videtur fuisse principalis intentio legislatoris. — Medium adhibitum ad hanc praestantissimam intentionem assequendam est mutatio legis Tridentinae, quae potius personalis quam territorialis fuit. Econtra iuxta novam legem omnes fere ordinationes sunt territoriales. Ad rem scribit consultor deputatus a S. Congr. Concilii ad dandum suum votum de novo Decreto ferendo: „Omnia suadent, ut potestas parochorum quoad matrimonii cele­ brationem reddatur territorialis. Praeprimis enim cum omnes civiles Codices hoc principium utpote opportunius adoptaverint in actis celebrandis nuptia­ rum, ut aiunt, civilium, non suppetit sufficiens ratio, cur Ecclesia illud non sequatur in matrimoniali materia."105 Ex hac tendentia ortum est limpi­ dissimum principium : Omnia illa matrimonia sunt valida, quae coram parocho loci libere assistente et duobus testibus contracta sunt. Unica exceptio habetur in Indiis orientalibus100. In periculo mortis et in absentia menstrua parochi aut sacerdotis delegati adhuc maior libertas concessa est. Hinc ius matrimoniale novis decretis factum est facilius et quantum ad intelligentiam et quantum ad praxim. CAPUT IX. De matrimonii impedimentis. Praenotamen. Cum supra iam satis probatum sit, Ecclesiae competere facultatem statuendi impedimenta matrimonii idque in matrimoniis Christia­ norum privative, i. e. prorsus exclusa potestate civili, statim possumus aggredi explicationem singulorum impedimentorum, dividentes totum hunc tractatum in quattuor articulos: 1. de notione et divisione impedimentorum, 2. de impedimentis impedientibus, 3· de impedimentis dirimentibus, 4. de dispensatione impedimentorum. ARTICULUS I. De notione et divisione impedimentorum. 1. Notio. Impedimentum matrimonii in genere est quaedam circum- 777 stantia, propter quam ex iuris dispositione validus vel saltem licitus contractus matrimonialis nequit fieri inter contrahentes. Talis circumstantia potest esse sancita a iure vel naturali et divino vel ecclesiastico vel civili. Impedimenta civilia dirimentia, quae conformiter ad ius naturale statuta sunt, obligant non-baptizatos, ut supra dictum est. Christiani omnes ligantur impedimentis canonicis, i. e. quae oriuntur ex iure naturali, divino, ecclesiastico. Infideles non ligantur impedimentis iuris mere ecclesiastici, e. gr. impedimento criminis. 2. Divisiones, a) Impedimenta impedientia et dirimentia. 778 Impedimentum impediens continet gravem prohibitionem contrahendi matrimonium, quod tamen irritum non redditur, si, non obstante impedi­ 100 Acta S. Scdia XL 564. «·· Cf. supra n. 763. 36· 564 Tract. X. De matrimonio. mento contrahatur; e. gr. votum simplex castitatis. Impedimentum dirimens1 et graviter prohibet matrimonium contrahendum et impedit quominus valide contrahatur2*, e. gr. ligamen. b) Impedimenta iuris naturalis sive divini et iuris ecclesiastici. Cum Deus ipse naturam matrimonii determinaverit, cumque Christus ma­ trimonium ad pristinam puritatem reduxerit, impedimenta, quae sunt iuris naturalis, sunt etiam iuris divini. Hoc praecipue valet pro matrimoniis Christianorum, in quibus contractus matrimonialis est inseparabilis a sacra­ mento. Iure naturali sive divino dirimunt matrimonium ea omnia, quae sunt directe contra tria bona matrimonii, e. gr. impotentia, ligamen, error in persona, defectus consensus. Iure ecclesiastico prohibent aut irritant matri­ monium illa impedimenta, quae quidem non sunt directe contra tria bona matrimonii, sed tamen contra eius convenientiam, e. gr. consanguinitas in gradibus remotioribus, crimen, sacer ordo etc. Ceterum aliquando dubium esse potest, utrum aliquod impedimentum sit iuris naturalis an ecclesiastici. Sic e. gr. auctores disputant, num consanguinitas in primo gradu collaterali, i. e. matrimonium inter fratrem et sororem germanam, sit iuris naturalis an iuris ecclesiastici. c) Absoluta et relativa. Absoluta impedimenta vocantur illa, quae irritant aut prohibent matri­ monium cum quacumque alia persona, e. gr. ligamen, impotentia physica absoluta. Impedimenta vero relativa sunt illa, quae obstant soli matrimonio determinato, e. gr. consanguinitas, affinitas etc. d) Publica et occulta. Publica impedimenta vocantur ea, quae in foro externo probari possunt*, seu quae aut ex natura sua aut ex notorietate facti cognoscuntur < ut saltem facile cognosci possunt a multis. Ex natura sua vel ex iure censentar publica ea, quae nituntur facto de se publico, e. gr. votum sollemne, cognatio natu­ ralis. Propter notorietatem facti impedimentum vocatur publicum vel famo­ sum, si a tot et talibus personis scitur, ut valde probabile sit periculum divulgationis ac probari possit in foro publico. Si impedimentum est no­ torium in uno loco, non autem in loco, ubi matrimonium celebratur, talis circumstantia declaranda est in petenda dispensatione*. Si impedimentum notorium lapsu temporis, e. gr. post decem annos, oblivioni est datum, potest considerari ut occultum, nisi tamen sit publicum ex natura sua seu ex iure’-Impedimentum occultum distinguitur vel omnino occultum, quod a nemine 1 Locutio „impedimentum dirimens" ab aliquibus auctoribus, e. gr. a Bernardo Papiensi (apud Freisen, Gesch. d. kan. Eherechtes 223) reprehenditur, quia nihil potest dirimi, quod non exsistit. Porro exsistente impedimento dirimente, matri­ monium non exsistit. Sed cum haec locutio iam habeatur in Decretalibus (c. 4, X 4, 3), non est cur ab ea recedamus, cum sensus eius sit obvius. Optime autem dicit 5. Thomas (Suppi, q. 50, a. unie, ad 7): ..Impedimenta praedicta non di­ cuntur dirimere matrimonium contractum quasi solventia verum matrimonium, quod rite contractum est; sed quia solvunt matrimonium, quod contractum est de facto et non de iure." ’ Cod. iur. can. c. 1036. ’ Ib. c. 1037. • Cf. Vogt, Das kirchl. Eherccht § 28. ’ Benedicti XIV Instr. 87, n. 41 sqq. optime agit de hnc re. Caput IX, De matrimonii impedimentis. Art, I. 565 cognoscitur nisi a partibus et confessario8, e. gr. impotentia, crimen, vel relative occultum, quod cognoscitur a paucis et discretis personis, ita ut proximum divulgationis periculum desit. Aliquando etiam distinguitur im­ pedimentum occultum de facto, sed ex iure publicum; e. gr. Titius contrahit matrimonium cum Caia, quae censetur esse filia legitima Pauli ; reapse autem nata est ex secreto adulterio matris cum avunculo Titii. Proinde inter Titium et Caiam est consanguinitas in secundo gradu lineae collateralis. Haec con­ sanguinitas de facto est omnino occulta, de iure autem censetur publica. — Demum quidam auctores adhuc distinguunt impedimentum occultum forma· liter et materialiter publicum; e. gr. Titius viduus vult contrahere matrimonium cum Caia, quacum adulterium commisit sub mutua promissione matrimonii. Hoc factum turpe multi quidem cognoscunt, sed nesciunt exinde oriri impedi­ mentum matrimonii, quod proinde materialiter est publicum, formaliter vero (in quantum est impedimentum) est occultum ’, sed haberi debet ut publicum e) Indispensabilia et dispensabilia. Priora sunt illa, in quibus Ecclesia dispensare non potest vel saltem non solet, e. gr. ligamen, sacerdotium, affinitas in linea recta. Posteriora sunt illa impedimenta, super quibus Ecclesia dispensare solet, e. gr. consanguinitas in secundo et tertio gradu. Impedimenta dispensabilia subdistinguuntur in impedimenta minoris et maioris gradus, secundum diversum modum et facilitatem obtinendae dis­ pensationis. Impedimenta minoris gradus sunt: 1. consanguinitas in tertio gradu lineae collateralis; 2. affinitas in secundo gradu lineae collateralis; 3. publica honestas in secundo gradu; 4. cognatio spiritualis; 5. crimen ex adulterio cum promissione aut attentatione matrimonii8. Cetera omnia im­ pedimenta dirimentia sunt maioris gradus. f) Perpetua et temporaria. Illa perpetua durant, usquedum dispensatio obtenta fuerit, e. gr. consan­ guinitas; haec lapsu temporis eo ipso cessant, e. gr. defectus aetatis. g) Certa et dubia. Dubium potest esse vel dubium iuris vel dubium facti. Si de impedimento exsistit dubium iuris mere ecclesiastici, generatim applicari potest axioma: ..Impedimentum dubium est impedimentum nullum." „Leges enim etiam irritantes et inhabilitantes in dubio iuris non obligant."· Nihilominus neque confessarii neque parochi est, sed Ordinarii, ad quem res deferenda est (si id moraliter fieri potest), decidere de exsistentia dubii iuris. Si agitur de dubio iuris divini aut naturalis aut de dubio facti, in praxi prius petendum est iudicium competentis auctoritatis ecclesiasticae, scii, episcopi aut Sanctae Sedis. Sic e. gr. in dubio de exsistentia impedimenti ligaminis matrimonium solet prohiberi; in dubio vero de exsistentia impedimenti impotentiae matri­ monium solet permitti. 8 Ita saltem, si agitur de matrimonio contrahendo, quia unus testis sufficit ad impediendum matrimonium contrahendum; sin autem agitur de matrimonio con­ tracto, impedimentum censetur occultum, etsi unus testis illud cognoscat. Cf. Werns-Vidal, Ius can. V, n. 147, et S. C. C. d. 29 lan. 1889. ’ Cf. Gennari, Consultazioni mor. I cxxvn. ’· Pontif. Commissio d. 25 lun. 1932 (Acta Ap. Sed. XXIV 284). • Cod. Iur. can. c. 1043. · Ib. c. 15. $66 Tract. X. De matrimonio. ARTICULUS II. De impedimentis impedientibus. 779 Praenotamen. Impedimenta impedientia matrimonii non eodem modo a diversis auctoribus enumerantur. Alii putant illa esse duo vel quattuor; alii ea esse quinque vel sex; alii demum ea esse undecim. Talis diversitas provenit ex diverso modo sumendi impedimenta. Si sub nomine impedimenti impedientis intelliguntur omnes graves prohibitiones matrimonii, tunc facile enumerari possent duodecim; etenim tunc ex novo iure accederent tria im­ pedimenta impedientia, scii, eae condiciones, quae requiruntur ad licitam assistentiam matrimonii10. Immo status peccati mortalis esset impedimentum impediens matrimonii11, cum in isto statu celebratio matrimonii graviter prohibeatur. Ergo de numero talium impedimentorum non est disputandum. Codex iur. can. in capite de impedimentis impedientibus c. 1058—1066 tria talia impedimenta expresse enumerat: 1. quinque vota; 2. cognationem lega­ lem in iis regionibus ubi lege civili nuptias reddit illicitas; 3. mixtam reli­ gionem. De singulis agendum est. § I- Votum. 780 Vota, quae constituunt impedimentum impediens matrimonii, non sunt vota sollemnia (quippe quae non tantum prohibeant, sed etiam dirimant matrimonium), sed sunt vota simplicia, quae inducunt obliga­ tiones incompatibiles cum statu matrimoniali. Quinque sunt huiusmodi vota1’, scii.: i. votum non nubendi seu caelibatus; 2. votum virginitatis; 3. votum perfectae castitatis; 4. votum amplectendi statum religiosum; 5. votum suscipiendi sacros ordines. Tria priora vota praecipue castitatem, duo posteriora potius virtutem religionis respiciunt. Licet theoretice differat votum non nubendi a voto virginitatis, quia virginitas non solum amittitur usu matrimonii, sed etiam aliis actibus consummatae luxuriae, tamen practice votum virginitatis et votum non nubendi coincidere solent. Aliquando quoque difficulter dignoscere valet confessarius, utrum poenitens emiserit votum virginitatis an votum perfectae castitatis. Tunc poenitens interrogandus est, quid principaliter vovendo intenderit, utrum ut liber ab oneribus matrimonii facilius possit Deo servire, an ut amore puritatis et observantia strictissimae castitatis velit Deo placere. In primo casu adesse videtur votum virginitatis, in altero vero votum perfectae castitatis. 781 Gravitas obligationis. Qui est ligatus aliquo ex istis quinque votis (etiam secretis et mere internis), habet impedimentum impediens, et si nihilominus matrimonium contrahit, valide quidem agit, sed quantum ad peccatum eius sequentia sunt distinguenda: a) Qui voto non nubendi vel etiam virginitatis ligatus matrimonium init, graviter peccat, quia directe laedit magnum votum in gravi materia. Seinel 10 Cf. supra n. 766 sqq. 11 Berardi (Comm, in ius eccl. Ill, diss. 4, c. 7, q. 1 [ed. Venet. p. 142 sq.)) acriter reprehendit enumerationem consuetam impedimentorum, sed videtur aërcm verberare. ” Cod. iur. can. c. 1058, § 1. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. II. $ I. 567 autem inito matrimonio potest sine novo peccato debitum petere et reddere, quia votum est impossibile. Matrimonio dissoluto per mortem compartis votum reviviscit, si fuerit absolute factum. At quidam auctores hanc reviviscentiam probabiliter negant13. Qui voto non nubendi ligatus fornicatur aut alia peccata contra castitatem committit, non laedit votum, quippe quod pro obiecto habeat solam matrimonii renuntiationem. — A voto non nubendi dispensare possunt episcopus, confessarius regularis aliique confessarii habentes speciales facultates. b) Qui ligatus voto simplici castitatis matrimonium contrahit, peccat gra­ viter, excepto casu rarissimo, quo quis moraliter certus sit (sive per pro­ missionem fide dignam sive per votum compartis), se numquam aliquid contra castitatem facturum esse. Sic complures theologi docent B. Virginem post emissum votum castitatis matrimonium cum S. loseph contraxisse14. — Ille, qui hoc voto obstrictus est, numquam potest debitum coniugale petere, potest autem illud reddere, quotiescumque compars ex iustitia illud exigit. Quando vero compars non habet strictum ius ad debitum, e. gr. post adulterium com­ missum, ille, qui voto ligatus est, non potest debitum reddere, quia votum semper subsistit, nec tunc per observationem voti ius alterius laeditur. Mortua comparte votum reviviscit, si fuit perpetuum. — Votum simplex castitatis, de quo hic agitur, est votum emissum vel privatim in saeculo vel publice in institutis religiosis. Vota tamen simplicia emissa in Societate lesu constituunt impedimentum dirimens et non tantum prohibens futuri matrimonii. Ita ex Const. „Ascendente Domino" d. 22 Maii 1589 Gregorii XIII. S. Poenitentiaria d. 29 Nov. 1842 respondit etiam votum castitatis, quod forsan aliquis Protestans emiserit cum vera intentione se obligandi, esse votum simplex castitatis et obligare in conscientia, ac proinde constituere impedimentum impediens matrimonii. Dispensatio. Quinam valeant dispensare in hoc voto, dictum est supra II n. 423 sqq. Nota. Olim quando dispensatio super voto perfectae castitatis concede­ batur, solebat limitari ad determinatum matrimonium, ita ut hoc matrimonio dissoluto per mortem compartis votum revivisceret. Praeterea in rescripto dispensationis addebatur: dispensatus „si umquam extra licitum usum matri­ monii deliquerit aut matrimonium absque nova dispensatione contraxerit, sciat se contra castitatis votum facere et debitum coniugale exigere non posse". Insuper tenebatur confessarius vel superior dispensans aliquam poenitentiam imponere, quae quotidie facienda erat, ut ille qui dispensatus est, adimplens eam meminisse semper posset obligationis, qua huiusmodi voto astringebatur. Iuxta vigentem autem disciplinam Curiae Romanae omnes istae clausulae iam solent omitti ideoque non obligant. c) Qui ligatus voto ingrediendi religionem contrahit matrimonium, gra- 782 viter peccat, cum semper fere sibi reddat impletionem voti impossibilem. Consummato autem semel matrimonio, ille, qui votum emisit, potest licite et reddere et petere debitum coniugale, quia non promisit directe castitatem, sed ingressum in religionem, qui ipsi nunc factus est impossibilis. Dissoluto matrimonio per mortem compartis vel si propter adulterium aut consensum compartis licitum est divortium perpetuum, votum reviviscit, nisi interim 13 Cf. Marc, Inst. mor. n. 1998. Raus 18. ’· Cf. S. theol. 3, q. 28, a. 4, et q. 29, a. a. 568 Tract X. De matrimonio. rerum circumstantiae sint ita mutatae, ut ingressus in religionem sit mora­ liter impossibilis. — Ab hoc voto, si agitur de ingredienda religione proprie dicta (i. e. cum votis sollemnibus), nemo dispensare potest nisi Summus Pontifex eiusque specialiter delegatus*18. Sin autem agitur de ingredienda congregatione religiosa cum solis votis simplicibus, episcopi et confessarii regulares dispensationem concedere possunt. In rescripto dispensationis a S. Sede concessae solebat inveniri haec clausula: ..Dispensando commutes in sacramentalem confessionem quolibet mense et in alia poenitentiae opera perpetua, inter quae opera sint aliqua religionis, quam vovit seu ingressus fuerit, quae quotidie facere teneatur, ut ea adimplens meminisse semper possit obligationis, qua huiusmodi voto adstringebatur.“ Ergo convenienter poenitenti imponitur e. gr. communio recipienda diebus festis, quae principaliter in tali ordine celebrantur, vel visitatio ecclesiarum ordinis etc. d) Qui ligatus voto suscipiendi sacros ordines matrimonium contrahit, graviter peccat, quia sibi impletionem voti moraliter impossibilem reddit. Posset quidem et teneretur consensum compartis petere, ut non obstante matrimonio sacros ordines suscipere valeret; sed compars minime tenetur hunc consensum praestare. Si compars consensum non dederit, ille, qui voto ligatus est, debitum coniugale petere et reddere licite potest, quia castitatem directe non vovit, et impletio voti facta est impossibilis. Recuperata autem libertate (sive per adulterium sive per mortem coniugis) votum reviviscit, nisi dispensatio obtenta fuerit, quae quidem dari potest ab episcopo aut a confessario regulari. — A voto suscipiendi s. ordines dispensare possunt episcopus, confessarius regularis, aliique confessarii habentes speciales facultates. §2· De cognatione legali. 783 Notio. Cognatio legalis est propinquitas personarum orta ex adop­ tione legali civili. Hoc impedimentum est dirimens inter illas personas, quae lege civili suae patriae declarantur inhabiles ad nuptias ob legalem adoptionem; est vero tantum impediens, si eadem lex civilis declarat tales nuptias solummodo illicitas. Ita statuit Cod. iur. can. c. 1059 et 1080. Proinde disciplina eccle­ siastica iam non canonizat et adoptat vetus ius Romanum hac in re, sed leges civiles uniuscuiusque regionis. Hinc etiam videtur esse totaliter aboli­ tum ecclesiasticum impedimentum cognationis legalis in illis regionibus (e. gr. in Austria, Hollandia, Anglia, Chile, Mexico etc.), ubi lex civilis neque irritat neque prohibet matrimonium inter adoptatum et adoptantem ,e. Convenientiam huius impedimenti sic optime explicat S. Thomas17: „Lex divina illas praecipue personas a matrimonio excludit, quas necesse erat cohabitare, ne si eis liceret uti carnali copula, facilis pateret concupiscentiae locus, ad quam reprimendam matrimonium est ordinatum. Et quia filius adoptatus conversatur in domo patris adoptantis sicut filius naturalis, ideo 18 Cf. supra II, 422. 18 Cognatio legalis videtur esse impedimentum dirimens in Hispania, Italia, non autem in Germania, Helvetia, Gallia, Austria, Hollandia, Belgio. 17 Suppi, q. 57, a. 2. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. Π. S 3· 569 legibus humanis prohibitum est inter tales matrimonium contrahi, et talis prohibitio est per Ecclesiam approbata." Origo huius impedimenti. Cognatio legalis tamquam impedimentum diri­ mens matrimonii primo statutum est a vetere iure Romano*18. Quae quidem lex civilis ab Ecclesia postea canonizata est. Quandonam autem hoc factum sit, non ita constat. Gratianus impedimentum cognationis legalis exsistere iam supponitie. Raymundus autem in compilatione Decretalium specialem titulum posuit de cognatione legali *°, quam postea in sua Summa breviter et clare circumscribit11. Ambitus impedimenti. Cognatio legalis dirimit vel prohibet matrimonium iuxta leges civiles uniuscuiusque regionis. In Germania, Gallia, Hungaria, Helvetia, Belgio, Luxemburgo cognatio legalis est impedimentum plus minusve impediens; in Italia, Hispania, Polonia, Brasilia etc. haec cognatio est impedimentum dirimens. Cessatio huis impedimenti. Cognatio legalis, cum iuxta disciplinam vigen­ tem ecclesiasticam prorsus iudicetur secundum leges civiles uniuscuiusque regionis, videtur etiam in foro ecclesiastico cessare, quando cessavit in foro civili. Num S. Sedes concessura sit dispensationem huius impedimenti in casu necessitatis, si lex civilis tale matrimonium irritat aut prohibet, non­ dum constat. .§ 3Mixta religio Notio. Impedimentum mixtae religionis exsistit inter nupturientes 784 valide baptizatos, quorum alter est catholicus, alter vero est haeresi aut schismati adscriptus ”, Mixta religio non censetur adesse: 1. inter duas personas, quarum altera non est valide baptizata. Tunc habetur cultus disparitas (de quo infra n. 806 sqq. erit sermo). 2. inter duas personas, quarum altera est catholica, altera vero (iam ab infantili aetate) defecit a fide catholica. Sane iste apostata est verus haereti­ cus, et proinde parochus ne assistat tali matrimonio sine consuetis cautelis ab apostata praestitis. Sed nihilominus, antequam iste apostata est adscriptus alicui haeresi, eius matrimonium non censetur mixtum neque indiget dispen­ satione pontificia (S. Congr. Inquisitionis d. 30 lan. 1867). Sin autem talis apostata (ab infantili aetate) matrimonium contraxit cum parte haeretica, non constat, utrum istud matrimonium sit considerandum ut pure haereticum an ut mixtum, ac proinde in iudicanda validitate talis matrimonii initi sine assistentia parochi recurrendum est in singulis casibus ad S. Officium. 18 Instit. lustin. 1. 1, tit. 11; Pandect. 1. 1, tit. 7; Cod. 1. 8, tit. 48; Novell. 74, c. 3 et 89. 18 c. i s 6, C. 30, q. 3. ’° Lib. 4, tit. 12. 81 Summa 1. 4, tit. 8. 88 Cf. /Ilban Stole, Der verbotene Baum für Katholiken u. Protestanten ; Jacob Niest, Die gcmischtc Ehc, 1920; Ries, Die Mischehe eine ernste Pastorationsfrage, 1918. 88 Cod. iur. can. c. 1060. 570 Tract. X. De matrimonio. 3. inter fideles observantes diversos ritus, e. gr. inter catholicum latini et catholicum rutheni ritus. Pius X Cons'*. „Ea semper" d. 14 lunii 1907 pro America Septentrionali statuit, quomodo tunc agendum sit et quoad celebrationem matrimonii et quoad educationem infantium ”. 785 Moralitas matrimonii mixti. Matrimonium mixtum aliquando pro­ hibitum est iure ipso naturali et divino quando scii, a) oritur pro parte catholica proximum periculum perversionis et praesertim amit­ tendae fidei; b) proles nascitura non educabitur in fide catholica, vel etiam si eius educatio negligetur; c) adest communicatio in sacris cum haereticis sine urgenti causa facta. Pars enim catholica administrat haeretico sacramentum matrimonii, quod sane non licet sine urgenti ratione20. Unde Gregorius XVI in epistula ad archiepiscopum Friburgensem die 23 Maii 1846 declaravit: „Compertum exploratumque est catholicos (seu viros seu mulieres), qui mixtis nuptiis temere contra­ hendis se ac prolem inde suscipiendam in perversionis periculum iniciunt, contra naturalem divinamque legem peccare." Ex quibus patet, neminem (nec Summum Pontificem) posse dispensare, ut catholicus matrimonium mixtum contrahat licite, nisi omne proximum periculum perversionis tam pro ipso contrahente quam pro prole nascitura vite­ tur27 *26. Sin autem tale periculum sit eliminatum, tunc matrimonium 24 mixtum potest esse licitum, accedente dispensatione Ecclesiae. Unde illi auctores, qui docent matrimonium mixtum esse semper graviter illicitum et solummodo tolerari ab Ecclesia, sicut etiam Ecclesia coacte tolerat alia mala, severius quam par est loqui videntur. In praxi autem, etiam obtenta dispensatione Ecclesiae, matrimonia mixta sunt saepe graviter illicita, quia satis raro cessat omne periculum damni spiritualis pro parte catholica et pro prole futura. 786 Munus parochi et confessarii quoad matrimonia mixta vitanda. Totis viribus, hortationibus, suasionibus necnon increpationibus sacerdotes conari debent, ne matrimonia mixta ineantur. Omnes fideles cognoscere debent, „quid ipsa catholica Ecclesia de huiusmodi catholicos inter et acatholicos nuptiis constanter senserit, cum illas semper improbaverit ac tamquam illicitas planeque perniciosas habuerit cum ob flagitiosam in divinis com­ munionem, tum ob impendens catholico coniugi perversionis periculum, tum 24 Analecta eccl. XV (1907) 431. 26 Cod. iur. can. c. 1060. 26 Optime dicit Leo ΧΠΙ (Const. „Arcanum" d. 10 Febr. 1880) de matrimoniis mixtis: „Animos de disciplina religionis dissidentes vix sperari potest futuros quoad cetera concordes. Quin immo ab eiusmodi coniugiis ex eo maxime perspi­ citur esse abhorrendum, quod occasionem praebent vetitae societati et communi­ cationi rerum sacrarum, periculum religioni creant coniugis catholici, impedimento sunt bonae institutioni liberorum, et persaepe animos impellunt, ut cunctarum religionum aequam habere rationem assuescant sublato veri falsique discrimini·." 27 Saeculo XVIII et ineunte saeculo XIX prava praxis a quibusdam episcopi* permissa est, ut in matrimoniis mixtis pueri in religione patris, puellae vero in religione matris educarentur. Sed Summi Pontifices Benedictus XIV, Pius VI, Pius VIII, Gregorius XVI strenue sese opposuerunt huic praxi tam graviter pugnanti cum iure divino. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. Π. S3. 571 ob pravam sobolis institutionem". Ita Instructio Antonelliana28, quae a S. Officio d. 24 Nov. 1899 iterum inculcata est. Simili modo loquuntur Leo XIII in Encyclica „Arcanum“, complura Concilia particularia, praeser­ tim Americae Latinae, et Codex iur. can. c. 1064. — Ad praecavenda matri­ monia mixta valde conducit, ut omnes parochi et confessarii cuiusque regionis vel dioecesis unitis viribus et uniformiter collaborent ac praesertim sequentia remedia adhibeant: a) in catechesi et in praedicatione identidem fideles in­ struant de malis provenientibus ex matrimoniis mixtis; b) in confessionali fideles prudenter aeque ac strenue deterreant a matrimoniis mixtis et ab­ solutionem sacramentalem denegent iis, qui obstinate volunt matrimonium mixtum inire sine cautelis praescriptis; c) „post celebratas mixtas nuptias parochi gravi conscientiae onere se gravari sciant invigilandi, ut promissae a coniugibus condiciones observentur et effectum sortiantur." “ Dispensatio ad matrimonium mixtum contrahendum pertinet ad 787 solam S. Sedem80, scii, ad S. Officium. Unde iam nullam probabilitatem habet sententia quorundam veterum moralistarum putantium episcopum posse dispensare propria auctoritate in impedimento mixtae religionis. Ex delegatione autem S. Sedis quamplurimi episcopi possunt dispen­ sare in matrimoniis mixtis celebrandis. De iure communi non solum urgente mortis periculo, sed etiam quando matrimonium sine probabili gravis mali periculo differri nequit usquedum a S. Sede dispensatio obtinetur, Ordinarius loci potest in hoc impedimento dispensare. Immo si nec loci Ordinarius adiri potest, eadem facultate pollet tam parochus quam confessarius. Sed hic pro foro interno et in actu sacramentalis confessionis tantum81. Condiciones requisitae pro dispensatione impedimenti mixtae re-788 ligionis sunt sequentes: 1. iustae gravesque causae. E. gr. grave periculum apostasiae partis catholicae, si dispensatio negatur; timor, ne secus solum matrimonium civile ineatur vel tantum coram ministro acatholico; fundata spes conversionis partis acatholicae. 2. cautiones serio, explicite et fide digna promissione praestitae, scii.: a) ut universa proles utriusque sexus in sancta religione catholica baptizetur et educetur. Id debet promittere uterque coniux81* *. Haec condicio valet pro omni prole non solum ex isto matrimonio nasci­ tura, sed etiam ab ipsis contrahentibus ante matrimonium illegitime genita. Praeterea cum parochus tum pars catholica prudenter curare debent, ut proles forte ex altero sponso in praecedenti connubio nata ab haeresi abducatur et catholice educetur. Nam quando alter sponsus prolem ex alio connubio progenitam in haeresi obstinate educare vult, saepe inducitur vehemens timor, ne ipse in novo matrimonio non sit adimpleturus condiciones prae­ 28 In hac Instructione Antonelliana d. 15 Nov. 1858 (Analecta eccl. IX [1901] 16 sq.) habetur tota disciplina hodierna de matrimoniis mixtis. *e Ita S. C. de Prop. Fide d. 25 lunii 1884 (Collect, de Prop. Fide n. 1621) et Cod. iur. can. c. 1064, n. 3. a0 S. C. Inquis, d. 3 lan. 1871. ·* Cod. iur. can. c. 1043—1045. ·'· Vide Instruet. S. C. S. O. <1. 14 Ian. :93a (Acta Ap. Sed. XXIV 35). 572 Tract. X. De matrimonio. scriptas. Quapropter tunc dispensatio valde caute petenda et exsecutioni mandanda est. b) ut excludatur a parte catholica quodlibet proximum periculum perversionis illique prorsus liberum sit exercitium suae religionis. Id debet promittere cpniux acatholicus. Istae cautiones regulariter dandae sunt scripto**··2. Insuper exigitur, ut volentes inire matrimonium mixtum neque ante neque post matri­ monium se sistant coram ministro acatholico. Si parochus certe noverit sponsos adituros esse vel iam adivisse ministrum acatholicum, eorum matrimonio ne assistat, nisi ex gravissimis causis, remoto scandalo et consulto prius Ordinario. Coniux catholicus tenetur prudenter curare conversionem coniugis acatholici ”. 789 790 Ritus in contractu matrimonii mixti observandus. Ex iure communi parochus non potest concedere (nec valide nec licite) sic dictam assistentiam passivam in matrimoniis mixtis, si cautiones non sunt exhibitae’4, sed etiamsi istae cautiones sunt exhibitae, nequit adhibere ritum sacrum, sed debet absque habitu sacro extra ecclesiam exquirere et recipere coram duobus testibus consensum maritalem nupturientium. Iure autem particulari non raro permittuntur proclamationes et caeremoniae omnes contentae in Rituali, „exclusa tamen semper Missae celebratione" ”, Numquam igitur Missa votiva pro sponso et sponsa aut alia Missa cum benedictione nuptiali dici potest in celebratione matrimonii mixti. Non autem prohibetur, ne contrahentes curent celebrari Missam pri­ vatam die celebrationis matrimonii atque huic Missae assistant sicuti ceteri fideles, dummodo tamen haec Missa ne possit haberi ex rerum adiunctis uti complementum caeremoniae nuptialis”. Matrimonium mixtum clandestine contractum. S. Officium d. 23 Aug. 1877 respondit ad quaesitum: „Utrum in con­ tractis matrimoniis cum haereticis pastores animarum partem poenitentem, dummodo seclusum sit scandalum, tuta conscientia ad receptionem sacramen­ torum admittere valeant? — Quoad matrimonia valida ad sacramenta per­ cipienda posse admitti sine praevia renovatione consensus, sed ab eisdem recipiendis esse arcendos, donec vera dederint resipiscentiae signa et pro­ miserint se curaturos totis viribus tam conversionem partis haereticae quam educationem in religione catholica prolis universae natae et forsan nasciturae, et tandem donec obtinuerint absolutionem a censuris incursis una cum poenitentiis salutaribus casu quo contraxerint coram ministro haeretico. — Quoad vero matrimonia invalida, cum sit nullum eorum matrimonium, v. g. vitio clandestinitatis, non esse admittendos ad receptionem sacramentorum, nisi prius promiserint post impetratam dispensationem super impedimento mixtae religionis se fideliter exsecuturos esse eas omnes condiciones, quae exiguntur in praelata dispensatione, et dein, nisi consensum renovaverint coram catholico parocho et duobus testibus, et tandem, nisi obtinuerint prius ” Cod. iur. can. c. 1061. ·· Ib. c. 1062. ” Cf. supra n. 764. •5 Cod. iur. can. c. 1102, § 2; c. 1109, § 3. ·· Pontif. Commissio d. 10 Nov. 1925 (Acta Ap. Sed. XVII 583). Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. II. § 3. 573 absolutionem a censuris incursis una cum poenitentiis salutaribus casu quo matrimonium attentaverint coram ministro acatholico." — Ex hac respon­ sione S. Officii et etiam ex aliis, praesertim d. 29 Aug. 1888 et n Maii 1892, sequuntur tria: 1. Qui valide contraxerunt matrimonia mixta clandestina”, non possunt absolutionem sacramentalem recipere, nisi promiserint se totis viribus curaturos esse universae prolis educationem catholicam. Unde maritus catholicus numquam potest recipere absolutionem sacra­ mentalem, nisi serio promittat, universam prolem nascituram educatum iri in religione catholica. Quoad prolem iam natam et nondum ad pubertatem provectam, pater item omnino tenetur procurare educationem catholicam. Ratio est, quia iuxta iura civilia in patris absoluta potestate sita esse solet educatio prolis, saltem usque ad pubertatem, quidquid antea stipulatum est. Ergo pater potest ac proinde debet procurare educationem universae prolis in religione catholica, licet inde quaedam incommoda materialia illi oriantur. Quodsi autem proles iam non est subdita paternae potestati, pater saltem instantissime hortari debet, ut proles libere acceptet fidem catholicam. — Uxor autem, quae matrimonium mixtum validum contraxit, tenetur quidem totis viribus procurare educationem universae prolis in religione catholica, attamen quia sub potestate viri est, qui forte nullo modo consentit in hanc educationem catholicam, potest sacramentaliter absolvi, licet propter contra­ dictionem mariti proles reapse non educetur in religione catholica. Ratio est, quia nemo ad impossibile tenetur. Per se patet, scandalum datum a muliere esse pro viribus reparandum. 2. Qui invalide contraxerunt matrimonium mixtum clandestinum, non possunt sacramentaliter absolvi, nisi prius matrimonium sit convalidatum vel dissolutum. Patet, quia concubinarii sunt indigni absolutione sacramentali, saltem si non sunt in bona fide. Haec autem bona fides vix umquam supponi potest. Convalidatio matrimonii mixti invalidi diversimode facienda est: a) Si con­ iuges parati sunt praestare cautiones consuetas supra enarratas, nihil aliud requiritur, nisi ut obtenta dispensatione ab impedimento mixtae religionis (et aliis impedimentis forsan exsistentibus) matrimonium celebretur iuxta legem ecclesiasticam, i. e. coram parocho et duobus testibus, b) Sin autem neuter coniugum vult praestare cautiones necessarias, matrimonium ordinarie non potest convalidari, quia hoc esset cooperari ad aliquid intrinsecus malum, c) Si saltem f>ars catholica promittit sincere totis viribus curare et exercitium verae religionis et educationem prolis, in quantum hoc est possibile, epi­ scopus potest concedere ex potestate delegata, ut matrimonium convalidetur per sanationem in radice, si secus gravissima incommoda orirentur’8. 3. Qui sive valide sive invalide contraxerunt matrimonium mixtum 791 coram ministro acatholico ”, incurrunt censuram, i. e. excommunica­ ” Matrimonia mixta clandestina fuerunt valida ante Decretum „Ne temere" in omnibus regionibus, ubi viguit Declaratio Benedicti XIV vel simile Indultum; nunc autem ubique terrarum sunt invalida. ” Cf. IVerne-Vidal, Ius can. V, n. 181; Vogt, Das kirchl. Eherecht § 36, n. 10. ■* Cod. iur. can. c. 2319. Requiritur, ut minister acatholicus assistat matrimonio tamquam sacris addictus; unde excommunicatio non incurritur, si assistat tam­ quam officialis gubernii civilis. 574 Tract. X. De matrimonio. tionem Ordinario reservatam40. Quae quidem excommunicatio censetur incursa in foro externo, quia matrimonium mixtum est factum publi­ cum, quod facile in foro externo probari potest. Proinde etiam in foro externo absolutio petenda et recipienda est41*43 , nisi tamen in aliqua 45 44 dioecesi indultum exsistat absolutionem concedendi in solo foro interno. Cum in foro interno nulla censura incurratur, nisi peccans habuerit cognitionem 'censurae, poenitens, qui ignoravit, excommunicatione puniri con­ trahentes matrimonium coram ministro acatholico, non indiget in foro in­ terno absolutione a censura·’. Nota. Pars catholica, quae non solum matrimonium contraxit coram ministro acatholico, sed etiam consensit in acatholicam educationem prolis, incurrit duplicem excommunicationem. Proinde in petitione facultatis ab­ solvendi utrumque factum est enuntiandum·3. Si talis pars catholica mortua est sine signis resipiscentiae, e. gr. apoplexia subito tacta, non potest donari sepultura ecclesiastica et exequiis ··. 792 Scholion i. De matrimonio publici peccatoris. Propter gravia damna secutura fideles absterreantur a matrimonio cum publicis peccatoribus, e. gr. cum iis, qui notorie catholicam fidem abiecerunt, etsi ad sectam acatholicam non transierunt; cum iis, qui notorie adscript! sunt societatibus ab Ecclesia damnatis, e. gr. sectae massonicae, societatibus communistis vel anarchistis; cum iis, qui notorie sunt innodati censura nec volunt cum Ecclesia recon­ ciliari, Parochus graviter prohibetur praedictis nuptiis assistere, nisi con­ sulto Ordinario, qui, inspectis omnibus adiunctis, ei permittere poterit, ut matrimonio intersit, dummodo a) adsit gravis causa; b) removeatur pericu­ lum perversionis alterius coniugis; c) satis cautum sit catholicae educationi universae prolis·5. 793 Scholion a. De vetito Ecclesiae iam non est sermo inter impedimenta matrimonialia in Codice iur. can., qui tamen c. 1039 generaliter statuit: ..Ordinarii locorum omnibus in suo territorio actu commorantibus et suis subditis etiam extra fines sui territorii vetare possunt matrimonium in casu peculiari, sed ad tempus tantum, iusta de causa eaque perdurante. Vetito clausulam irritantem una Sedes Apostolica addere potest." ARTICULUS III. De matrimonii impedimentis dirimentibus. 794 Notiones generales. Impedimentum dirimens inhabiles reddit nup­ turientes, ut nec licite nec valide contractum matrimonialem inire va•° Si illi tamen usque ad d. 11 Maii 1892 nulla praevia a censuris absolutione ab huiusmodi culpa absoluti sunt, videntur non esse amplius inquietandi. 41 Sic e. gr. in archidioecesi Coloniensi praescribitur, ut pars catholica ante absolutionem a censuris obtinendam documento coram parocho et duobus testibus subscribendo sese commissa sincere dolere et pro viribus reparaturum esse ex­ pressis verbis declaret (cf. Vogt 1. c. n. 6). ·’ Cf. Leitner 1. c.; Hollweck, Die kirchl. Strafgesetze § 34, nota 1 et 3. 43 Cod. iur. can. c. 2319; cf. supra n. 522. 44 Ita S. Offic. d. 8 Maii 1907 (Anal. eccl. XVI [1908] 487). 45 Cod. iur. can. c. 1065 et 1066. Quamvis Codex in c. 1066 non expresse re­ quirat duas posteriores condiciones enumeratas, tamen eae ab ipso iure divino* naturali exiguntur. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. S I. 575 leant, ut iain supra dictum est. Quare tale impedimentum afficit directe contractum et indirecte sacramentum matrimonii. Ecclesia apponendo contra validitatem quaedam impedimenta dirimentia, non mutat mate­ riam et formam sacramenti matrimonii, sed efficit tantum, ut contrahentes sub quibusdam condicionibus nequeant validum consensum matrimo­ nialem praestare. Sicut enim gubernium civile pro bono publico statuere potest, ut cives sub quibusdam condicionibus sint prorsus inhabiles ad contractus quosdam perficiendos (e. gr. ut minorennes nequeant perfi­ cere contractum emptionis et venditionis, ut testamenta informia sint invalida), sic a fortiori Ecclesia pro bono spirituali fidelium et pro bono totius societatis Christianae potest determinare, ut matrimonium sit invalidum, nisi sub statutis condicionibus ineatur. — In Ecclesia hanc potestatem apponendi impedimenta dirimentia exercet solus Summus Pontifex aut Concilium oecumenicum. Omnia impedimenta dirimentia habent imprimis characterem inhabilitatis seu legis irritantis; ratio autem poenae, quae in aliquibus invenitur, est prorsus secundaria, ac proinde ignorantia numquam ex­ cusat ab impedimento matrimoniali. Unde S. Officium ait: „Animad­ vertendum est etiam quoad impedimenta dirimentia ignorantiam in­ vincibilem aut bonam fidem non sufficere, ut valide contrahatur matri­ monium. Etsi quandoque illa ignorantia et bona fides excusare valeat a peccato, tamen numquam validum efficere potest matrimonium, quod obice dirimente fuit initum."48 Finis, propter quem Ecclesia impedimenta dirimentia instituit, est a) bonum publicum, b) bonum contrahentium, c) bonum religionis et sacramenti. — Tanta sapientia ordinata sunt impedimenta iuris eccle­ siastici, ut non raro ipsa gubernia civilia illa adoptaverint etiam in matrimoniis civilibus. Numerus. Auctores non concordant in numero impedimentorum diri- 795 mentium. Satis communiter tamen olim enumerabantur quindecim se­ quentibus versiculis memorialibus expressa: Error, condicio, votum, cognatio, crimen, Cultus disparitas, vis, ordo, ligamen, honestas, Aetas, affinis, si clandestinus, et impos, Si mulier sit rapta, loco nec reddita tuto. Haec socianda vetant connubia, facta retractant. Codex iur. can. enumerat tredecim impedimenta, scii. I. aetatis, 2. impo­ tentiae, 3. ligaminis, 4. disparitatis cultus, 5. ordinis sacri, 6. sollemnis pro­ fessionis, 7. raptus, 8. criminis, 9. consanguinitatis, 10. affinitatis, n. pu­ blicae honestatis, 12. cognationis spiritualis, 13. cognationis legalis. § I. Defectus aetatis. Notio. Impedimentum aetatis est defectus legitimae aetatis. Statuit 79( enim Cod. iur. can. c. 1067: „Vir ante decimum sextum aetatis annum ‘° Die 9 Dec. 1874 et pluries (Collect, de Prop. Fide η. 1427, p. 86). 576 Tract. X. De matrimonio. completum, mulier ante decimum quartum annum item completum matrimonium valide inire non possunt." Anni debent esse omnino com­ pleti, ita ut si desit etiam unus dies, matrimonium invalide contrahatur. In locis calidis, ubi physiologica pubertas in utroque sexu maturius solet accedere ideoque matrimonium quoque maturius celebrari, obti­ netur S. Sedis dispensatio ab hoc impedimento pro illis, qui iam sunt puberes. Generatim autem curent animarum pastores avertere iuvenes, ne matrimonium ineant ante aetatem, qua secundum regionis receptos mores matrimonium iniri solet (ib. § 2). Impedimentum defectus aetatis iam exsistebat a saeculis, sed eius ambitus circumscriptus est a Codice iur. can. in loco citato. Vetus igitur disciplina abrogata est. Hoc impedimentum aetatis, utpote iuris mere ecclesiastici, non obligat non-baptizatos, qui proinde inter se validum matrimonium contrahere possunt etiam ante adeptam aetatem 16 vel 14 annorum, dummodo habeant sufficientem usum rationis ceteraque a iure naturali requisita. Idem videtur dicendum si matrimonium contrahitur inter fidelem, qui habet aetatem canonicam, et infidelem, qui eam nondum habet47. Nota. Si matrimonium invalide contractum fuit propter impedi­ mentum aetatis deficientis, non convalescit eo ipso post adeptam puber­ tatem, sed requiritur renovatio consensus, et quidem ordinarie coram parocho et duobus testibus iuxta normas legales. Defectus aetatis enim est impedimentum ex iure publicum. § 2. Impotentia physica. 797 Notio. Impedimentum impotentiae est „impossibilitas coeundi, seu vitium animi vel corporis vel utriusque, quo quis impeditur alii (naturali modo) carnaliter commisceri". Ita S. Raymundus de Pennaforte47*. ‘7 Ita quoque Wernz-Vidal, Ius can. V, n. 211; Cappello 1. c. n. 336. *’· Summa 1. 4, de impotentia coeundi § 2. — De notione genuina impedimenti impotentiae vehementer disputant canonistae. Definitio a S. Raymundo data vi­ detur esse melior quam illa, quae ab aliis auctoribus solet dari : ..Impedimentum impotentiae est incapacitas perpetua et antecedens viri vel mulieris perficiendi copulam de se aptam ad generationem." Etenim definitioni Raymundianae favent et auctoritas magnorum auctorum et decisiones S. Officii permittentis matrimo­ nium alicuius mulieris excisae, quae certo non valet exercere copulam de se aptam ad generationem. Unde recte dicit Gasparri 1. c. n. 510: „Nos omnibus sedulo perpensis, et doctrina canonum et declarationibus Sedis Apostolicae et physiologorum seu medicorum placitis, dicimus impotentiam coeundi esse inhabilitatem ad copulam, qua vir et mulier fiunt una caro, seu aliis verbis, qua semen virile in vaginam muliebrem ingreditur." S.Thomas videtur consentire cum S.Raymundo; explicat enim impedimentum impotentiae: incapacitatem reddendi debitum coniugale (Suppi, q. 58, a. 1). Eodem modo loquuntur IP'igandt (Tribunal confessar. tr. 16, exam. 6, q. 10), Reiffenstuel (in 1. 4, tit. 15, n. 2), Ferraris (Prompta Bibi, s. v. „Debitum coniugale") et ex modernis praecipue Eschbach (Disp, physiol.theol. 190), qui dicit: ..Canonicum impotentiae dirimens impedimentum sola est antecedens ac perpetua coniugum inaptitudo ad copulam perfectam, qua scii, vir Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 2. 577 Explicatur. Dicitur i° : impossibilitas coeundi. Coitus definitur a Gasparri·8: ,,immissio membri virilis in vaginam mulieris cum seminis effusione1*. Unde ab impotentia, prout hic de illa sermo est, omnino distin­ guenda est inhabilitas ad concipiendum et ad generandum. In commixtione viri et mulieris tria distinguenda sunt: conceptio activa seu coitus, con­ ceptio passiva seu vivificatio ovuli feminei, generatio seu nativitas hominis generati. Ad validitatem matrimonii solummodo requiritur possibilitas con­ ceptionis activae. Si haec enim copula est perfecta ex parte viri et mulieris, non nisi per accidens ex illa non sequitur praegnatio et generatio. Itaque si coniuges hoc modo copulam carnalem perfecerunt, recte dicuntur debitum coniugale peregisse. Omnia autem postea sequentia pendent a natura, minime vero a coniugibus. Haud immerito quis comparavit actum coniugalem cum manducatione. Nutritio tribus perficitur: manducatione, digestione, assimilatione. Manducatio ordinata est ad digestionem, digestio vero ad assimilationem. Sic a pari coitus ordinatur ad conceptionem passivam, conceptio vero ista ad generationem. Ille, qui cibos nutribiles in os ponit et déglutit, dicitur vere manducare, licet ob stomachi depravationem omnis digestio et nutritio sit prorsus impossibilis. Manducatio, qua talis, est perfecta; quae si nullum effectum sortiatur, non ipsa est inculpanda. Si quis autem déglutit materiam non comestibilem (lapides, ferrum etc.), iam non dicitur proprie manducare. Similiter res se habet in copula carnali: si verum semen virile naturaliter depositum est in vase muliebri, iste actus per se sufficit ad conceptionem et generationem. Quodsi autem reapse non sequitur neque conceptio neque generatio, hoc est per accidens, non autem per se. Proinde talis copula licita est, neque a matrimonio arcendi sunt illi, qui sic possunt commixtionem perficere, licet conceptio et generatio sint impossibiles propter defectus naturales * 8. — Praeterea matrimonium non solum propter prolem generandam institutum est, sed etiam in remedium concupiscentiae. Unde S. Paulus dicit: „Propter fornicationem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat. Quodsi non se continent, nubant. Melius est enim nubere quam uri."80 Quare licitum est copulam maritalem recte perficere, etsi nulla generatio speratur. Doctrina hucusque exposita de notione impotentiae valde roboratur iteratis decisionibus S. Officii81, quod permisit matrimonium mulieribus, quae (utpote orbatae duobus ovariis et utero) certo non potuerunt perficere copulam de se aptam ad generationem. Dicitur 2°: seu vitium animi vel corporis vel utriusque (quo quis impeditur alii naturali modo commisceri). — Quibus verbis indicantur causae, ex naturale debitum femineum vas penetrando, in istud verum semen effundit." Ita etiam Larraga-Saralegui (Prontuario de Teologla moral’ n. isoD et Augustus Sili, qui tamquam consultor in celebri causa Monasteriensi (a. 1899) pro hac sua sententia sexdecim citat auctores (Analecta eccl. VIII [1900] 253). Ita etiam Vogt (Das kirchl. Eherecht § 33), De Smet (De sponsal. et matrim. n. 554), qui vocat hanc sententiam speculative probabilem et practice tutam. Noldin-Schmitt (De sacr.17 n. 567), Wernz-Vidal (Ius can. V, n. 219). Contrariam sententiam tenent ex modernis: Antonelli (De conceptu impotentiae), Leitner (Lehrb. des kirchl. Eherechtes § 26, p. 145), Lehmkuhl (Theol. mor. II, n. 975), Rosset (De sacr. matrim. n. 1406) aliique. 88 De matrim. I, n. 510. *8 Cf. Eschbach, Disp, physiol.-thcol. disp. 2, c. 3, ct Van de Burgt-Schaepman, Tract, de matrim. P. 2, c. 6, § II. 80 i Cor. 7, 2 sqq. ·* Cf. infra n. 799 nota 56. Pithian, Min. Thool. mor. ΠΙ. 87 578 Tract. X. De matrimonio. quibus impotentia oriri solet. Istae causae sunt et spirituales seu psychicae et corporales. Inter spirituales causas antiqui canonistae multum loquebantur de maleficio, quod consistit in influxu daemonis impedientis actum coniugalem perfectum. Quamvis huiusmodi influxus possibilis sit, tamen non facile est admittendus; immo nostris temporibus prorsus desunt certa exempla huius influxus. — Inter alias causas spirituales seu psychicas impotentiam causantes primum locum obtinent taedium, odium et aversio inter coniuges exsistens, vehemens homosexualitas. Aliquando ex huiusmodi affectibus nervi genitales tam vehementer afficiuntur, ut perfectus coitus sit plane impossibilis. Raro tamen istae causae spirituales seu psychicae producunt impotentiam per­ petuam. Solent enim lapsu temporis cessare, nisi adsint etiam causae cor­ porales. Causae corporales distinguuntur ex parte viri vel ex parte mulieris. 798 Ex parte viri inter causas corporales causantes impotentiam enumerantur sequentes : a) Carentia vel atrophia utriusque testiculi. Ideoque eunuchi et spadones sunt impotentes. Eunuchi dicuntur illi, qui absque testiculis nati sunt, quod accidit aliquando in kryptorchismo; spadones vero, qui arte vel casu testiculis orbati sunt. Eunuchos et spadones revera laborare impedimento canonico impoten­ tiae declaravit Sixtus V*63*. Ante hanc declarationem authenticam canonistae non concordabant. Sic Petrus Ledesma63 scribit: „Ecclesia numquam existi­ mavit esse certum, quod spadones utroque teste carentes verum contraherent matrimonium; semper enim de hac re fuerunt opiniones in Ecclesia, et ita propter istam varietatem opinionum permittebat huiusmodi matrimonia, sicut permittit alia, quae fiunt in Ecclesia secundum probabiles sententias. Modo vero iam determinatum est a Capite Ecclesiae, quod non contrahunt vera matrimonia.“ — Idem videtur probabilius dicendum de iis, qui subierunt operationem chirurgicam, quae vocatur vasectomia et quae nostris temporibus frequenter a medicis perficitur. Haec operatio consistit in sectione ,.vasorum deferentium". Vir, cuius secta sunt vasa deferentia, adhuc copulam carnalem perficere potest, immo et semen immittere valet in vas muliebre, sed istud semen iam caret spermatozoidis et non est semen in proprio sensu, cum spermatozoida sint essentialis pars spermatis. Ergo inter illum virum, qui vasectomiam, et illum, qui perfectam castrationem subiit, non videtur esse nisi accidentalis differentia, ac proinde ambo censentur esse impotentes ’·. — Castratio perfecta est impotentia perpetua et perfecta. b) Nonnulli morbi nervorum, ut anaesthesia sexualis, quae vocatur etiam anaphrodisia, et est absentia erectibilitatis ad perficiendam copulam; aphrodisia, quae consistit in excessiva excitatione venerea, qua fit ut seminis 6S Const. „Cum frequenter" d. 27 lunii 1587. 63 De-magno sacr. matrim. q. 68, a. 2. 63 Ita etiam De Smet, De sponsal. et matrim.3 n. 550, Ferreres in Eccl. Review 1912, 208 sqq. Ceterum tota doctrina nondum est sufficienter clara, neque satis cognoscuntur effectus ex hac operatione sequentes. Unde Dr. A. O' Malley (in Eccl. Review 1. c.) docet ex vasectomia non oriri impotentiam. Si vera sunt illa, quae iste auctor de natura vasectomiae dicit, tunc forte recte asserit : „Actus sexualis viri vasectomiam passi perfectam habet similitudinem cum actibus sexua­ libus virorum sterilium ex senio, morbo debilitante, aliisque de causis, quibus matrimonium inire licet, et quorum matrimonium est validum; immo vir vasecto­ miam passus multo potentior est sexualiter quam omnes alii [mox citati]" (I. c. 335 sq.). Tota controversia erit soluta, si constat, utrum fluidum emissum a viris vasectomiam passis sit adhuc verum semen ne :nc. Si adest verum semen (licet Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 2. 579 secretio penetrationem praevertat88. Tales similesve morbi, nisi sunt con­ junct! cum morbo mentali incurabili aut cum defectu organorum, solent lapsu temporis cessare. c) Difformitas aut absentia membri virilis. Tales difformitates sunt hypo­ spadia, epispadia, nimia magnitudo membri virilis etc. Ex parte mulieris causatur impotentia: 799 a) per defectum vaginae, b) per nimiam arctitudinem vaginae, c) per morbum, qui vocatur vaginismus et qui est quaedam hyperaesthesia vel spasmica constrictio vaginae omnem coitum prohibens*6869 . Dicitur 3°: quo quis impeditur alii naturaliter commisceri. Nostris tem­ poribus a medicis aliquando efficaciter adhibetur sic dicta artificialis fecundatio. S. Officium, interrogatum, utrum licita sit artificialis fecundatio mulieris, respondit d. 24 Martii 1897: ,,ηοη licere". — Nihilominus adhuc disputatur inter auctores utrum numquam licita sit haec artificialis fecundatio, quia S. Officium damnavit solam illam artificialem fecundationem, quae obtinetur praevia pollutione viri, quippe quae intrinsecus mala sit. Cum autem exsistant alii modi fecundationis artificialis, illam aliquando licitam esse docent Berardi87, Eschbach88, De Smet89, Van de Burgt-Schaepman 89 aliique. Sed quidquid est de liceitate huius fecundationis artificialis, com­ munis sententia docet illam non auferre impedimentum dirimens impotentiae. Ratio est, quia illa non dat potentiam naturaliter coeundi. Scholion. De hermaphroditis. Iuxta antiquam fabulam homo genitus ab Herme et Aphrodite erat simul particeps sexus masculini et feminini seu androgynus. Talis perfecta participatio utriusque sexus iuxta hodiernam physiologiam non exsistit. Aliquando autem evenit, ut homo sit dubii sexus habens organa sexualia ita deformata ut etiam medici dubitent uter sexus praevaleat. Tales apparentes hermaphroditi solent esse impotentes ad veram copulam carnalem ideoque laborant impedimento impotentiae. In praxi, sterile), impotentia non adest. — Vasectomiae similis operatio etiam in muliere fieri potest per sectionem tubarum Falloppii. Vasectomia haec facta in muliere certo non causât impedimentum impotentiae. Vasectomia autem facta in viro est impedimentum dubium ideoque post eam matrimonium non est necessario impe­ diendum. 68 Cf. Surbled, La morale dans ses rapp. avec la méd. et l’hyg. II 142. 69 Cf. De Smet 1. c. n. 550. Multum disputatur inter auctores modernos, utrum impotentia mulieris oriatur, si illi desunt sive a natura sive ex operatione chirur­ gica uterus et duo ovaria. Pro sententia affirmativa sunt omnes illi auctores supra citati, qui definiunt impotentiam impossibilitatem copulae aptae ad generationem. Etenim luce clarius est mulierem, cui desunt uterus et duo ovaria, non posse peragere copulam per se aptam ad generationem. Sententiam negativam defendunt omnes illi, qui constituunt impedimentum impotentiae in simplici impossibilitate naturaliter coeundi. Quae quidem altera sententia verior, communior et responsis S. Officii conformior est. S. Offic. d. 3 Febr. 1887: „Num mulier N. N., cui operatione chirurgica ablata sunt duo ovaria et uterus, admitti possit ad matri­ monium contrahendum? — Matrimonium non est impediendum." Similia respondit S. Officium d. 23 Iulii 1890, 31 Iulii 1905, 3 Martii 1909. Obiectiones, quae oppo­ nuntur, solutas invenies apud De Smet 1. c. n. 556, qui merito vocat practice tutam istam sententiam. 67 Praxis confess. I, η. 1009. 89 Disp· physiol.-theol. 70 sqq. 69 De sponsal. et matrim. η. 560. 80 Tract, de matrim. I, η. 2θ8. 87 58ο Tract. X. De matrimonio. quando talis hermaphroditus vult contrahere matrimonium aut iam contraxit, ope peritorum medicorum inquirendum est, utrum adsit potestas coeundi necne. Quod si deest talis potestas, adest dirimens impedimentum impotentiae. Divisiones. Distinguitur: i. impotentia naturalis, quae ab ipsa na­ tura seu nativitate exsistit, i. e. defectus organorum genitalium; im­ potentia artificialis seu acquisita, quae orta est ex operatione chirurgica, morbo, laesione, vulnere etc. 2. Impotentia perpetua, quae iuxta prudens iudicium peritorum num­ quam cessabit; impotentia temporaria, quae per opus humanum absque gravi periculo vitae cessare potest. 3. Impotentia absoluta, quae hominem reddit impotentem ad copulam carnalem cum quacumque persona®1; impotentia relativa, quae reddit copulam carnalem impossibilem cum determinata quidem, sed non cum omni persona. 801 4. Impotentia antecedens, quae antecedit celebrationem matrimonii; impotentia consequens, quae supervenit matrimonio iam legitime con­ tracto. Ius vigens. § 1. „Impotentia antecedens et perpetua sive ex parte viri sive ex parte mulieris, sive alteri cognita sive non, sive absoluta sive relativa, matrimonium ipso naturae iure dirimit. § 2. Si impedi­ mentum impotentiae dubium sit, sive dubio iuris sive dubio facti, matri­ monium non est impediendum. § 3. Sterilitas matrimonium nec dirimit, nec impedit” (Ita Codex iur. can. c. 1068). 800 Nonnulli veteres auctores” docebant impotentiam esse quidem impedi­ mentum matrimonii, si ignoratur ab altero contrahentium, non autem si scitur. Quae quidem doctrina nunc relinquenda est, cum Codex iur. can. expresse statuat contrarium. — Ab impotentia omnino distinguenda est sterilitas, quae nec dirimit nec impedit matrimonium. 802 Modus agendi parochi et confessarii. Ubi suspicio oritur de impo­ tentia, parochus et confessarius maxima prudentia utantur. 1. Si quis dubitat de impotentia sua physica, non potest licite matri­ monium inire, antequam dubium sit solutum et potentia coeundi sit moraliter certa. Proinde adeundus est prudens et timoratus medicus. Dubio permanente post diligentem inquisitionem licet matrimonium inire, ut manifeste statuit Codex, dummodo compars sit certior facta de dubia impotentia. Ratio est, quia ex gravi causa licet sacramentum administrare cum dubia validitate. lamvero in hoc casu adest gravis causa, cum secus ille dubie potens debeat perpetuo manere caelebs. 2. Si dubium oritur de impotentia post matrimonium iam contractum, prius caute indagandum est ope periti et probi medici, num revera adsit impotentia eaque perpetua et antecedens matrimonium. Si me­ dicus respondet non adesse talem impotentiam, tunc matrimonium va” Si exsistente impotentia absoluta matrimonium dissolvitur, solet addi clau­ sula : „vetito transitu ad alias nuptias", et sic oritur impedimentum, quod vocatur „vetitum Ecclesiae". ” Cf. S. Thomas, Suppi, q. 52, a. 1. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 3. 581 lidum est, atque non ad confessarium aut parochum, sed ad medicum pertinet dare remedia ad verum coitum obtinendum. Sin vero medicus dicit certo adesse talem impotentiam, tunc confessarius aut parochus prudenter inquirere debet, utrum putativi coniuges sint in bona fide, i. e. utrum matrimonium initum considerent ut validum, necne. Quodsi coniuges sunt in bona fide, non sunt inquietandi, si ex dissolutione matrimonii recte timeantur magna incommoda, aut si parva spes adsit, ut putativi coniuges sicut frater et soror caste convicturi sint. Sin autem coniuges sunt in mala fide, i. e. si sciunt ipsorum matrimonium esse nullum, tunc illis imponendum est, ut vel caste vivant sicut frater et soror, vel petant dissolutionem matrimonii per processum canonicum. Iste processus habeat necesse est saltem duas instantias ad normam Const. Benedicti XIV „De miseratione" d. 3 Nov. 1741, et Instructionis S. Officii ad episcopos orientales d. 20 lunii 1883, et Codicis iur. can. c. Ï975—1981. Non vacat hic tractare de isto processu, qui solet satis longe durare. Videsis canonistases. In praxi saepe facilius est probare non-consummationem matrimonii contracti quam exsistentiam impo­ tentiae antecedentis et perpetuae. Tunc praestat petere a Summo Ponti­ fice dispensationem super matrimonio rato et non-consummato. Videsis complures casus huiusce dispensationis in Analect. ecclesiast. I (1893) in ; S. Congr. Concilii d. 18 Martii 1893, d. 6 Maii 1893, d. 27 Aprilis 1895 etc· § 3Ligamen. Praenotamen. Iam supra n. 659 sqq. satis dictum est de unitate et in- 803 dissolubilitate matrimonii, ideoque supponuntur ut nota quae ibi habentur. Ex tota historia nec ullum exemplum certum afferri potest, quod Papa per­ miserit unum virum habere simul duas uxores, neque a fortiori unam mulie­ rem habere simul duos maritos. Quae autem ■ afferuntur de comite Gleichen, cui Gregorius IX fertur concessisse duas uxores, et de viro Helvetio, cui Pius VI dicitur idem induisisse, sunt fabulae nullam fidem merentesM. — Econtra certum est, Lutherum cum consensu septem aliorum theologorum Protestantium d. 4 Martii 1540 benigne induisisse, ut Philippus Langravius Hassiae, retenta priore uxoie, alteram duceretee. Quod exemplum non est unicum apud Protestantes; immo usque ad nostros dies illi docent et per­ ficiunt dissolutionem matrimonii etiam consummati quoad vinculum. Ecclesia autem catholica in Concilio Tridentinoee definivit: „S. q. d. licere Christianis plures simul habere uxores e* hoc nulla lege divina esse prohibitum, A. S." ; et statuit in Codice iur. can. c. 1069: ..Invalide matrimonium attentat, qui vinculo tenetur prioris matrimonii, quamquam non consummati, salvo privi­ legio fidei" (i. e. excepto privilegio Paulino). ·’ Cf. Leitner, Lehrb. des kirchl. Eherechtes § 26, p. 152; Wernz-Vidal, Ius can. V, n. 234 sqq., nostrum Man. iur. can. q. 540 sq. Cf. Ddllinger, Papstfabeln 34 sqq. ; IVernz-^idal, Ius can. V, n. 243, nota 18 et 21. ” Cf. Rockwell, Doppelehe Philipps, 1904. ” Ses». 34, can. a de sacr. matrim. (Dent. n. 97a). 582 Tract. X. De matrimonio. Notio. Impedimentum ligaminis est inhabilitas contrahendi novum matrimonium durante vinculo prioris matrimonii validi, sive rati sive consummati. Hoc impedimentum est iuris divini, ut patet ex Concilio Tridentino supra citato, et numquam in eo dispensatur °7. Si matrimonium praecedens est dubie validum, requiritur processus iudicialis, quo validitas aut invaliditas matri­ monii declaretur, ut infra dicetur. Sin autem adest dubium, num primum matrimonium sit solutum morte coniugis, tunc requiritur authentica declaratio mortis, de qua sequentia sunt notanda: 804 Declaratio mortis debet pronuntiari ab auctoritate ecclesiastica. Minime enim sufficit declaratio mortis facta a guberniis civilibus, quae interdum sunt nimis benigna in hac materia. Regula generalis est: De morte revera secuta compartis requiritur moralis certitudo, ita ut omne prudens dubium prorsus sit exclusum. Ad hanc autem moralem certitudinem affirmandam non suf­ ficit sola absentia coniugis per longum tempus, qualem admittunt gubernia civilia, sed requiritur, ut methodus a S. Officio*88 praescripta observetur, scii, a) imprimis documentum authenticum mortis diligenter exquiratur ex regestis paroeciae vel militiae vel xenodochii vel magistraturae civilis; b) si tale documentum haberi nequit, audiantur testes fide digni saltem duo, qui sub iuramento dicere tenentur, quid in casu sentiant de obitu. Si non sunt testes oculati, potest etiam accipi testimonium testium auritorum. Quodsi inveniri nequeant duo testes, etiam testimonium unius testis fide digni magnum pondus habet, c) Si ne unus quidem testis reperiatur, qui possit sufficiens testimonium mortis dare, probatio obitus ex coniecturis, prae­ sumptionibus, indiciis etc. investiganda est. — Sic e. gr. S. Officium d. 20 Iulii 1898 tribuit episcopis Italiae facultatem concedendi documen­ tum libertatis uxoribus militum, qui apud Aduam in Africa pugnaverunt, et quorum nulla supererat memoria, non obstantibus investigationibus a gubernio factis. Ex dictis luculenter apparet, parochum non posse assistere nuptiis, nisi habeat moralem certitudinem de statu libero utriusque nupturientis; sin vero vel leve dubium supersit, debet omnia referre ad curiam episcopalem, cuius est tunc determinare, quid factu opus sit. Episcopus autem, antequam decla­ rationem mortis emanat, debet servare statuta Instructionis S. Officii supra citatae. In casibus vero difficilioribus melius (etsi non stricte necessarium) esse videtur instruere processum iudicialem vel recurrere ad S. Congrega­ tionem de Sacramentis80. Quodsi non obstantibus omnibus cautionibus ad­ hibitis declaratio mortis fuit falsa et primus coniux inopinate apparet, se­ cundae nuptiae sunt irritae et statim rescindendae. 805 Poenae contra violantes impedimentum ligaminis. i. Si quis bona fide secundas nuptias contraxit ligatus impedimento ligaminis, non peccavit ideoque nullam poenam ecclesiasticam incurrit; 87 Quomodo matrimonium quoad vinculum solvi queat, dictum est supra n. 665 sqq. 88 Tota haec Instructio data d. 13 Maii 1868 iterum in Actis Ap. Sedis II 199—203 anno 1910 impressa est. 88 Cf. S. C. C. d. 14 Dec. 1889 et S. Offic. d. 6 Maii 1891, ad 3. Vide tale» casus resolutos a S. C. de Sacr. d. 18 Dec. 1914, 25 lunii 1915 (Acta Ap. Sed. Vll 40 sqq. 476 sqq.) Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. $ 4. 583 Jebet tamen, cognita rerum veritate, ilico se separare a secunda coniuge, ut modo dictum est. — Filii nati ex tali matrimonio censentur legitimi, utpote nati ex matrimonio putativo. 2. Qui secundas nuptias scienter attentaverit, incurrit a) impedi­ mentum criminis70. Quamobrem non potest sine speciali dispensatione praevia remanere cum secunda coniuge, etiam post mortem coniugis primae. Quomodo talis dispensatio danda sit, dicetur infra, ubi sermo erit de dispensationibus matrimonialibus; b) irregularitatem ob bigamiam; c) infamiam iuris; d) si spreta Ordinarii monitione in illicito contubernio persistat, excommunicetur vel personali interdicto plecta­ tur71. Ex iure particulari aliquando plectuntur fideles excommunica­ tione latae sententiae episcopo reservatae, si divortio civili obtento novum matrimonium attentant72. — Filii nati ex tali matrimonio sunt illegitimi, utpote adulterini. 3. Polygami censentur publici peccatores, et proinde arcendi sunt a sacramentis, benedictionibus Ecclesiae et sepultura ecclesiastica. Hinc e. gr. in isto casu mulier non potest recipere benedictionem puerperae post partum73. § 4- Cultus disparitas. Notio. Cultus disparitas, prout hic sumitur, est impedimentum iure 806 ecclesiastico institutum, quod dirimit matrimonium inter partem nonbaptizatam et partem baptizatam in Ecclesia catholica vel ad eandem ex haeresi aut schismate conversam7*. Apud veteres auctores, e. gr. apud S. Raymundum de Pennaforte, com­ pilatorem Decretalium Gregorii IX, disparitas cultus includit etiam mixtam religionem inter partem· catholicam et acatholicam baptizatam75. Unde di­ stingui solet disparitas cultus imperfecta seu mixta religio, et disparitas cultus perfecta seu diversitas religionis inter baptizatum et non-baptizatum. Cum iam supra n. 784 locuti simus de impedimento impediente mixtae reli­ gionis, restat, ut nunc agamus de disparitate cultus perfecta, quae quidem est duplex: antecedens et consequens. Prior antecedit matrimonium contra­ hendum, altera supervenit matrimonio iam contracto. De disparitate ante­ cedente sola agemus, pauca addendo infra in scholio de disparitate con­ sequente. Origo huius impedimenti. Ipse principali finis matrimonii, scii, verum 807 et perfectum bonum prolis et coniugum, exigit, ne matrimonium ineatur inter partem baptizatam et non-baptizatam. Etenim licet absolute loquendo proles progenita a parentibus disparibus in cultu possit et rite baptizari et bene educari in religione catholica, sicuti etiam pars catholica pro sua et com­ partis salute spirituali multa facere potest; tamen experientia comprobat,*77 70 Cf. infra n. 825. 71 c. 3, X 1, 21 ; Cod. iur. can. c. 2356. 77 Sic e. gr. statutum est pro America Sept, per Concilium Baltimor. III (a. 1884) n. 124. ” Cf. Gasparri, De matrim. I, n. 633. ’· Cod. iur. can. c. 1070, § 1. 75 Summa 1. 4, tit. to. 584 Tract. X. De matrimonio. saepissime evenire prorsus contrarium, scii, salutem spiritualem prolis et coniugis catholici perire. Quapropter iam in lege Mosaica Deus prohibuit, ne Israelitae matrimonium inirent cum populis ethnicis”. Primis saeculis aerae Christianae complura Concilia particularia*7778 * graviter prohibuerunt matrimonia inter fidelem et infidelem, et praecipue inter fidelem et iudaeum, sed non ita constat, utrum tunc temporis ista matrimonia fuerint considerata ut invalida an ut illicita tantum. Certo aliquando valide contrahebantur matrimonia inter fidelem et infidelem, e. gr. inter S. Caeciliam et Valerianum, inter S. Monicam et Patricium, inter Clotildam et Clodovaeum; sed utrum contracta fuerint cum debita dispensatione necne, iterum non constat. Gratia­ nus (ca a. 1150) impedimentum cultus disparitatis eodem modo enumerat ac impedimenta consanguinitatis et affinitatis, quae quidem certo ut diri­ mentia habebantur”. A temporibus Gratiani disparitas cultus videtur ab omnibus habita esse impedimentum dirimens matrimonii. Quare S. Thomas ut aliquid omnibus notum supponit: „Disparitas cultus praecedens matri­ monium impedit contrahendum et dirimit contractum."” Nihilominus nescitur, quodnam Concilium oecumenicum vel quinam Summus Pontifex hoc impedimentum dirimens pro tota Ecclesia statuerit; unde Benedictus XIV dicit: ..Matrimonia ob disparitatem cultus sunt irrita non quidem iure ss. ca­ nonum, sed generali Ecclesiae more, qui pluribus abhinc saeculis viget ac vim legis obtinet." 80 Idem Pontifex putat hanc legem consuetudinariam iam exstitisse saeculo VI81. Nunc autem statuit Codex iur. can. c. 1070, § 1: „Nullum est matrimonium contractum a persona non baptizata cum persona baptizata in Ecclesia catholica vel ad eandem ex haeresi aut schismate con­ versa." Proinde hoc impedimentum iam non exsistit inde a die 19 Maii 1918 inter paganum et personam baptizatam in Ecclesia acatholica et nondum conversam, quod quidem valde attendendum est in praxi. Terminologia „persona baptizata in Ecclesia catholica" videtur esse sumenda in eodem sensu quo eam adhibet c. 1099, § 1. Cf. supra n. 754. 808 In casu dubii baptismi serio inquirendum est, ut veritas detegatur. Ma­ nente autem dubio sic procedendum est: 1. Si agitur de matrimonio contra­ hendo, tunc baptismus dubius partis catholicae iterandus est. Quodsi dubius est baptismus alterius partis, et illa non vult converti ad fidem, tunc petenda est dispensatio ab impedimento mixtae religionis et ad cautelam etiam ab impedimento disparitatis cultus. 2. Si agitur de matrimonio contracto, ante Cod. iur. can. (19 Maii 1918) regula generalis erat: In ordine ad matrimo­ nium baptismus dubius censetur validus. Ita pluries S. Officium declaravit. — Quando autem postea dubius baptismus cognoscitur certo nullus et invali­ dus, nihilominus nequit ex privata auctoritate matrimonium rescindi propter impedimentum disparitatis cultus, sed debet recursus fieri ad Ordinarium, qui ,,cum interventu defensoris vinculi matrimonialis, quin opus sit secunda sen­ tentia"declarare potest nullitatem matrimonii praedicti. ” Cf. Deut. 7, 3. 77 E. gr. Cone. Elvir. a. 306, Cone. Arelat. a. 314, Cone. Hippon. a. 393, Cone. Aurel. II a. 533. 78 „Iubentur separari ab invicem, qui contra Dei vel Ecclesiae decretum copu­ lati sunt, utpote fideles cum infidelibus, consanguinei cum consanguineis, vel affines cum affinibus. Hi omnes, si sibi invicem copulati fuerint, separandi sunt" (c. 14, C. 28, q. 1). ” Suppi, q. 59, a. 1 «d 1. 80 Const. ..Singulari nobis" d. 9 Febr. 1749. ·* Opera inedita 431. ■* Ita S. Offic. d. 5 lunii 1889 et Cod. iur. can. c. 1990. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. S 4. 585 Aliqui, iique graves auctores83 aliter sentiebant de hac materia, scii, do­ cebant matrimonium contractum inter putative baptizatos semper remanere validum, etiamsi postea detegitur alterutrum contrahentium non esse (vel invalide esse) baptizatum. Sic e. gr. Santi-Leitner 88 dicit: „Quoties matri­ monium contrahebatur cum certitudine vel praesumptione baptismi, matri­ monium validum erat. Et quia validum erat, postea — detecta invaliditate baptismi — non redditur invalidum, quia matrimonium semel validum semper validum." Aliis verbis: Quotiescumque matrimonium contrahitur inter certo aut dubie baptizatos, oritur praesumptio iuris et de iure matrimonium esse validum, contra quam praesumptionem nulla admittitur exceptio propter impedimentum disparitatis cultus. Merito dicitur in „causa De BreuilDenison": „Haec doctrina non facile conciliari videtur cum nonnullis decla­ rationibus authenticis S. Congr. S. Officii. In Instructione S. Officii d. 5 lunii 1889 enim dicitur: .Quando agitur de impedimento disparitatis cultus et evidenter constat unam partem esse baptizatam et alteram partem non fuisse, ... matrimonium poterit ab Ordinario declarari nullum.“*88 Quomodo autem matrimonium poterit declarari nullum, si ab initio fuerit validum? Ceterum haec sententia videtur esse manifeste opposita canoni 1070, § 2. Post codicem alia regula statuta est, si agitur de matrimonio contracto manente dubio: „Si pars tempore contracti matrimonii tamquam baptizata communiter habebatur aut eius baptismus erat dubius, standum est, ad normam can. 1014, pro valore matrimonii, donec certo probetur alteram partem baptizatam esse, alteram vero non baptizatam." 88 Ergo in dubio semper favendum est matrimonio. Sola exceptio videtur esse privilegium fidei, quod in re dubia gaudet favore iuris*87 (Cod. iur. can. c. 1127). Quare e. gr. si persona non baptizata cum catholica persona dubie baptizata matrimonium contraxit, baptismus dubius potest considerari tamquam nullus, ideoque tale matrimonium potest dissolvi per privilegium Paulinum aut per dispensatio­ nem S. Sedis87*. Utrum autem baptismus sit sub condicione reiterandus pro maiore securitate salutis aeternae et pro licita receptione aliorum sacramento­ rum, est alia quaestio, quae solvi debet consideratis omnibus circumstantiis. Si, investigatione facta, constat de nullitate baptismi, aut res deferenda est ad Ordinarium, qui potest matrimonium declarare nullum, ut supra dictum est, aut putativi coniuges debent consensum maritalem in legitima forma reno­ vare, postquam baptismus valide collatus est. Si pars, de cuius baptismi nullitate constat, renuit quidem suscipere baptismum, sed in matrimonio perseverare ac praescriptas cautiones praestare vult, petenda est dispensatio super impedimentum disparitatis cultus. Cessatio impedimenti disparitatis cultus. Hoc impedimentum ces-809 sare potest tribus modis: 1. Per validam susceptionem baptismi et legitimam renovationem consensus. Per se patet. 2. Per dispensationem, quam Summus Pontifex concedere solet per S. Officium88 aut in locis missionum per Vicarios Apostolicos vel etiam 83 Gasparri, De matrim. n. 598; Leitner, Lehrb. des kirchl. Eherechtes 273. 88 88 87 88 Praei, iur. can. IV 71. 88 Acta Ap. Sed. III 400. Cod. iur. can. c. 1070, § 3. Ib. c. Π37. 8’*Cf. S. Offic. d. 5 Nov. 1924. Const. „Sapienti consilio" d. 39 lunii 1908, I 5; Cod. iur. can. c. 347, § 3. 586 Tract. X. De matrimonio. per simplices missionarios. In regionibus catholicis raro conceditur haec dispensatio, praesertim si agitur de matrimonio ineundo cum iudaeoev. In gravi autem mortis periculo alioque casu urgenti Ordi­ narii, parochi vel etiam omnes sacerdotes possunt dispensare super hoc impedimento, ut infra n. 857 dicetur. Dispensatio super impedi­ mento disparitatis cultus non potest dari, nisi observentur ea, quae supra pro celebrandis matrimoniis mixtis indicata sunt, et praecipue, nisi prius praestentur cautiones praescriptae pro matrimoniis mixtis, scii, educatio universae prolis in fide catholica, et libertas cultus pro coniuge catholico. Quodsi istae cautiones non requisitae aut denegatae fuerint, dispensatio concessa est invalida, ac Ordinarius valet pronun­ tiare nullitatem matrimonii sic contracti, quin opus sit singulis vicibus ad Sanctam Sedem pro sententia definitiva recurrere. Ita S. Officium d. 21 lunii 1912’°. Dispensatio est invalida, si uterque contrahens has cautiones non praestiterit. Quae quidem apprime attendenda sunt, si parochus aut sacerdos dispensat super hoc impedimento in gravi peri­ culo mortis. Item notanda est Instructio S. Officii d. 16 Sept. 1824, quae etiam hodie post Codicem editum videtur adhuc vigere: „Ecclesia dispensando cum parte catholica super disparitate cultus, ut cum infideli contrahat, dispensare intelligitur ab iis etiam impedimentis, a quibus exempta est pars infidelis, ut inde huius exemptio propter contractus individuitatem communicata remaneat et alteri."81 Pars infidelis exempta est ab omnibus impedimentis iuris mere ecclesiastici, quia non est subdita iurisdictioni Ecclesiae. Huiusmodi impedi­ menta sunt aetas, affinitas, crimen etc. Hinc quando e. gr. concessa est dispensatio super impedimento disparitatis cultus, implicite etiam dispensata est affinitas, quam incurrit pars infidelis, ut patet ex sequenti casu in eadem Instructione S. Officii soluto: „Paulus viduus Christianus Balbinam infidelem duxit in uxorem.... Demetrius Pauli filius ex priore uxore proveniens de­ clarat se rem habuisse cum Balbina. Quaeritur, an ex huiusmodi copula cum muliere infideli resultet impedimentum affinitatis in primo gradu? — Si praevia apostolica dispensatione Paulus Balbinam duxit, etiamsi praeces­ sisset Demetrii copula cum eadem Balbina, iam pro valido habendum est matrimonium." Hodie iam non oritur affinitas ex copula illicita. 3. In casu impossibilitatis. Hinc si in aliqua regione adeo pauci sunt Christiani, ut nequeant matrimonium inter se inire neque valeant propter locorum distantiam vel ob alias rationes dispensationem petere, cessat impedimentum, quoniam in hoc casu ius naturale ad matrimonium videtur praevalere iuri ecclesiastico statuenti impedimentum dispari­ tatis cultus. Ita docent merito complures auctores, e. gr. Gasparri”, Leitner”, quorum sententiae favet S. Officium d. 4 lunii 1851 docens, fideles non esse inquietandos, qui in huiusmodi circumstantiis matri­ monium inierunt cum non-baptizatis sine dispensatione prius obtenta. 88 Cf. denegatam dispensationem iudaei Popper apud Leitner, Lehrb. d. kirchl. Eherechtes 275. •° Acta Ap. Sed. IV 443. 81 Collect, de Prop. Fide n. 784. 88 De matrim. n. 623. *88* *Lehrb. des kirchl. Eherechtes 273. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 5. 587 Attamen etiam in istis casibus requiruntur cautiones supra recensitae, quippe quae non a sola lege ecclesiastica, sed a lege divina requirantur. Scholion 1. Disparitas cultus superveniens adest, quando matrimonio 810 legitimo paganorum contracto alter coniugum valide baptizatur. Quomodo tunc agendum sit, patet ex supra n. 671 dictis de ..privilegio Paulino". Scholion 2. Quantum ad caeremonias adhibendas in celebratione matri­ monii inter partem baptizatam et non-baptizatam fere eadem valent, quae praescribuntur pro celebratione matrimonii mixti, nisi in induito dispensa­ tionis specialia exigantur. § 5- Impedimentum ordinis sacri. Notio. Impedimentum ordinis sacri est inhabilitas iure ecclesiastico 811 (in Ecclesia latina) statuta, qua clerici ordine sacro (scii, saltem subdiaconatu) initiati non possunt valide contrahere matrimonium, neque licite uti matrimonio forte antea contracto. Ad exsistentiam autem huius impedimenti requiritur, ut clericus susceperit subdiaconatum a) post pubertatem adeptam, b) absque coactione et gravi metu, c) cum cogni­ tione caelibatus annexi. Explicatur. Dicitur r°: inhabilitas iure ecclesiastico statuta. Etenim origo huius impedimenti desumenda est ex iure ecclesiastico et non ex iure divino, ut quidam voluerunt. Unde S. Thomas breviter et succincte docet: ,,Νοη est essentialiter annexum debitum continentiae ordini sacro, sed ex statuto Ecclesiae." ·♦ Quod quidem confirmatur tum ex praxi Ecclesiae orientalis, in qua usus matrimonii ante subdiaconatum initi permittitur etiam sacer­ dotibus; tum ex historia ecclesiastica, in qua afferuntur etiam ex Ecclesia latina exempla sacerdotum legitime in matrimonio olim viventium; tum demum ex S. Scriptura, ubi S. Paulus scribit: „Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, ... filios habentem subditos cum omni castitate." ” Est autem prorsus absonum dicere, apostolicis temporibus clericis fuisse permissum aliquid, quod sit contra ius naturale aut divinum.— Ceterum in hac materia distinguendae sunt tres quaestiones, quae haud raro confunduntur et sic obscuritates, ne dicam falsitates, causant. Istae tres quaestiones sunt: 1. Unde orta est vis dirimendi matrimonium annexa s. ordini? 2. Unde orta est obligatio caelibatus coniuncta cum susceptione s. ordinis? 3. Unde orta est obligatio perfectae castitatis coniuncta cum susceptione s. ordinis? Ad primam quaestionem respondetur: Vis dirimendi matrimonium tributa812 est s. ordini ex iure ecclesiastico; unde omnes docent s. ordinem susceptum libere cum sufficienti cognitione obligationum annexarum dirimere matrimo­ nium subsequens, etiamsi clericus ordinatus expresse noluerit facere votum continentiae. In isto casu votum castitatis profecto deesset, et tamen re­ maneret impedimentum dirimens; quod proinde non oritur (saltem unice) ex voto. Si tamen clericus, ut communiter fit, in susceptione subdiaconatus emittit quoque votum continentiae (saltem tacitum aut implicitum), tunc istud votum sic sollemnizatum habet vim dirimendi matrimonium, ut manifeste M S. theol. 2, 2, q. 88, a. it. °’ t Tim. 3, 2—4. Complures autem auctores aliter explicant hunc textum. 588 Tract. X. De matrimonio. patet ex verbis Bonifatii VIII infra n. 816 citatis. — Non constat, quo prae­ cise tempore sacer ordo sit factus impedimentum dirimens matrimonii. Ex legibus particularibus complurium regionum, e. gr. Hispaniae, Italiae, iam quinto saeculo ordo sacer habitus est ut impedimentum dirimens matrimonii. Lege autem generali videtur statutum esse hoc impedimentum in Concilio Lateranensi II (a. 1139). Temporibus Gregorii IX et adhuc magis Boni­ fatii VIII in Ecclesia latina iam nullum rationabile dubium fuit de impedi­ mento dirimente orto ex s. ordine suscepto. Iterum confirmatum est hoc impedimentum in Codice iur. can. c. 1072. Ad secundam quaestionem respondetur: Obligatio caelibatus annexa est susceptioni s. ordinis item ex solo iure ecclesiastico. Quod quidem patet ex iisdem argumentis, quae supra allata sunt pro origine impedimenti dirimentis ex s. ordine nascentis. Caelibatus clericorum maiorum iam exsistebat ab antiquissimis temporibus atque habitus fuit tamquam impedimentum saltem impediens matrimonii, etiamsi nequit clare probari illum iam a temporibus apostolorum ita viguisse88. 813 Ad tertiam quaestionem respondetur: Obligatio clericorum in maioribus ordinibus constitutorum ad perfectam castitatem, ita ut quodcumque peccatum (etiam internum) contra castitatem commissum habeat characterem sacrilegii, non oritur ex sola lege ecclesiastica, sed ex voto subdiaconatui annexo (quod per consequens obligat quoque ad caelibatum et quod propter suam sollemni­ tatem insuper constituit impedimentum dirimens cuiuslibet matrimonii subsequentis). Ita S.Thomas”, S. Bonaventura88, Petrus Ledesma” et com­ muniter Thomistae, Suarez100, Reiffenstuel101102 , Benedictus XIV10’, S. Al­ *104 phonsus10’, et ex modernis inter multos alios Feije10·, Freisen108, WernzVidal 10°, Lehmkuhl107. Contrariam sententiam, scii, obligationem tum caeli­ batus tum omnimodae castitatis, ita ut quaelibet voluntaria laesio castitatis sit sacrilegium, oriri ex sola lege ecclesiastica, docent multi quoque auctores tum antiqui tum moderni, e. gr. Scotus108, Iohannes Turrecremata 10°, Hin- 08 Bickell (in „Innsbrucker Theol. Zeitschr." II 26 sqq. et III 792 sqq.) pro­ pugnavit opinionem, caelibatum viguisse temporibus apostolorum tamquam verum praeceptum. Contra illum scripsit Funk (in „Tiibinger Theol. Quartalschr." 1879, p. 208 sqq. et 1880, p. 202 sqq.). 87 S. theol. 2, 2, q. 88, a. 11. Alibi (Suppi, q. 53, a. 3) S. Doctor dicit: „Ordo sacer ... quod impediat matrimonium, ex constitutione Ecclesiae habet; tamen aliter apud Latinos quam apud Graecos ; quia apud Graecos impedit matrimonium contrahendum solum ex vi ordinis, sed apud Latinos impedit ex vi ordinis et ulterius ex voto continentiae, quod est ordinibus sacris annexum; quod etiamsi quis verbotenus non emittat, ex hoc ipso tamen quod ordinem suscipit, secundum ritum occidentalis Ecclesiae intelligitur emisisse." 08 4, dist. 38, tit. 2, q. i. 88 De magno sacr. matrim. q. 53, a. 3. i°° £>e virt. relig. tr. 7, 1. 9, c. 17, n. 11. 101 Ius can. 1. 4, tit. 6, n. 15. 102 De syn. dioec. 1. 12, c. 4, n. 2. 108 Theol. mor. 1. 6, n. 808. S. Doctor vocat hanc sententiam probabiliorem et communiorem. 104 De imped, et dispens. matrim. 384. 108 Gesch. des kan. Eherechtes 767 sqq. 108 L. c. V, n. 284. Wernz optime tractat (cum Ballcrini) hanc quaestionem. 107 Theol. mor. II, n. 782. 108 4, dist. 37, q. unie. 108 Comm, in Decr. Grat. c. 3, D. 84. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 5. 589 schius110, Scherer111*, Leitner11’, Sâgmüller11S, Hollweck114, Scharnagl 118, De Smet116. — Prior sententia videtur esse praeferenda, tum quia Bonifatius VIII in textu infra citato expresse loquitur de voto sollemnizato per susceptionem s. ordinis, tum quia secus videtur esse inintelligibile, quomodo clericus maiorista committens peccatum mere internum contra castitatem, revera patret sacrilegium, sicuti docent communissima sententia et Codex iur. can. c. 132, § 1. Etenim Ecclesia probabiliter nequit praecipere actus mere internos. Ergo si quis ponit actum internum contra praeceptum mere ecclesiasticum, non committit sacrilegium. Confugiunt quidem auctores se­ cundae sententiae ad nescio quam consecrationem personalem, quam clericus iuxta illos recipit in s. ordine; sed ista consecratio particularis est ficticia, neque habetur in ordinibus sacris Ecclesiae orientalis, neque ullibi vestigium illius invenitur. Insuper, etiam admissa (non concessa) hac consecratione ecclesiastica, non apparet, quomodo illa possit vero sacrilegio violari per actum mere internum. Demum satis communiter docent moralistae peccatum luxuriae commissum a clerico maiorista et idem peccatum commissum a religioso sollemniter professo non essentialiter differre, ita ut sacerdos re­ gularis committens tale peccatum non teneatur in confessione declarare suum statum religiosum, dummodo confiteatur suum statum sacerdotalem. Porro videtur esse certum, laesionem voti vere sollemnis realiter differre a laesione alicuius consecrationis mere ecclesiasticae. Neque quis dicat: si Ecclesia nequit praecipere actum internum, nec etiam valet praecipere votum, quod essentialiter consistit in actu interno voluntatis; nam licet Ecclesia nequeat absolute praecipere aliquod votum, potest tamen annectere votum alicui statui suscipiendo, ita ut nemo hunc statum licite suscipere valeat, nisi etiam emittat votum praescriptum. Sic nemo potest statum religiosum suscipere, nisi emittat tria vota consueta. A pari nemo potest licite suscipere statum s. ordinis, nisi emittat votum perfectae castitatis. Dicitur 20: in Ecclesia latina; etenim in nonnullis Ecclesiis orientalibus istud impedimentum s. ordinis non exsistit, ita ut clerici ante susceptionem subdiaconatus possint matrimonium inire et deinde hoc matrimonio uti etiam post susceptos ordines diaconatus et presbyteratus. Quodsi uxor clerici maioristae orientalis mortua fuerit, secundae nuptiae prohibentur ct irri­ tantur117. Ceterum non est eadem praxis in omnibus Ecclesiis orientalibus tum quoad caelibatum clericorum, tum quoad clericos maioristas, qui se­ cundas nuptias attentant118. Episcopi orientales debent caelibatum omnino observarelle. Dicitur 30: clerici ordine sacro initiati non possunt licite uti matrimonio forte antea contracto. Maritus potest suscipere ordines sacros, dummodo eius uxor libere consentiat et votum perpetuae castitatis emittat (vel in mona­ 110 System d. kath. Kirchenr. I 159. 111 Kirchenr. II 367. 111 Lehrb. d. kirchl. Eherechtes 189. 118 Kirchenr. I 264. 111 Kirchenr. 257. 118 Das feierl. Gelûbde ais Ehehindernis 207 sqq. 118 L. c. n. 574. 117 Bened. XIV Const. ,,Αηηο vertente" d. 19 lunii 1750; cf. etiam Papp~ Ssilagyi, Enchir. iur. eccl. orient, cath.’ §§ 16 sq. et 101. 118 Cf. Papp-Stilagyi 1. c. ct praesertim IPojuki, Die Wiederverehelichung der Priester in der morgenl. Kirche, in „Arch. f. kath. Kirchenr." 1908, p. 405 sqq. 118 Bened. XIV Const. „Etsi pastoralis" d. 26 Maii 1742. 590 Tract. X. De matrimonio. sterio, vel si suspicio de laesione castitatis deest, in saeculo) 12°. Ceterum iuxta vigentem disciplinam maritus est impeditus ab ordinibus suscipiendis 121. Ideoque in praxi consulenda est S. Sedes, quae quid faciendum sit determinat. Matrimonium quidem non solvitur quoad vinculum per susceptionem ordinis sacri, sed praecipitur divortium quoad torum et etiam habitationem 122123 . 124 814 Exceptiones. Impedimentum ordinis sacri non incurritur: a) si subdiaconatus susceptus est ante pubertatem, i. e. ante annum quartumdecimum aetatis, nisi post annum decimum sextum obligatio caelibatus libere acceptata fuerit12S*. Ordinatio impuberum hodie iam non usuvenit. b) si quis ex gravi metu iniuste incusso aut ex coactione subdiaconatum suscepit, nisi tamen postea libere acceptet obligationem caelibatus. Quae quidem libera acceptatio fieri potest vel per expressa verba, vel tacite per facta concludentia, e. gr. si quis per liberum exercitium ordinis sacri libere acceptat omnes obligationes talis ordinis. Clericum ex gravi metu (iniuste) incusso initiatum sacro ordine non teneri ad caelibatum, valde aequum est, quia esset nimis durum, subicere perpetuo iugo continentiae hominem invitum et gravi metu (iniuste) coactum. Ita etiam expresse statuit Codex iur. can. c. 21412‘. c) si quis invincibiliter ignoravit obligationem caelibatus esse annexam susceptioni subdiaconatus128. Iste casus hodie fere impossibilis est, cum ante ordinationem subdiaconorum episcopus expresse enuntiet ordinandis obliga­ tionem caelibatus. 815 Cessatio huius impedimenti. Licet impedimentum ordinis sacri ex solo iure ecclesiastico sit institutum, tamen difficillime conceditur dispen­ satio, ut clericus maiorista possit matrimonium contrahere. Ratio est, quia secus portae latae aperirentur multis abusibus cum gravi detri­ mento religionis et magno scandalo populi. Conceditur tamen facultas dispensandi cum subdiaconis et diaconis (non autem cum presbyteris) super impedimento ordinis, si ipsi vel eorum complices sunt in gravi periculo mortis et matrimonium celebrare volunt ad consulendum con­ scientiae suae12e. Episcopis numquam, presbyteris autem fere numquam permittitur a S. Sede matrimonium127. Poenae statutae contra violatores impedimenti ordinis sacri sunt duae: 120 c. 6, X 3, 32. 121 Cod. iur. can. c. 987, n. 2. 122 Leitner, Lehrb. des kirchl. Eherechtes 193. 123 Cf. S’. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 810. 124 In isto canone dicitur: „Clericus qui metu gravi coactus ordinem sacrum recepit nec postea, remoto metu, eandem ordinationem ratam habuit saltem tacite per ordinis exercitium, volens tamen per talem actum obligationibus clericalibus se subicere, ad statum laicalem, legitime probata coactione et ratihabitionis de­ fectu, sententia iudicis redigatur, sine ullis coelibatus et Horarum canonicarum obligationibus." 228 Cf. S. Alph. 1. c. n. 809. 128 Cf. infra n. 857 sqq. 122 Exempla saepe allata de dispensatione concessa episcopis, e. gr. Talleyrand, John Butler, Synesio, sunt spuria. Cf. Leitner 1. c. § 89, p. 192. — Pius VII con­ cessit dispensationem sacerdotibus, qui durante prima revolutione gallica matri­ monium inierunt. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. S 6. 591 r. Excommunicatio S. Sedi simpliciter reservata. Est eadem, quae fertur contra sollemniter professos (in paragrapho sequenti allegata). 2. Irregularitas ex delicto, uti statuit Cod. iur. can. c. 985, n. 3. 3. Clerici in sacris constituti matrimonium attentantes eo ipso amit­ tunt sua officia ecclesiastica, et si moniti ab Ordinario non resipuerint, degradentur m. § 6. Impedimentum dirimens voti sive professionis religiosae. Iam supra n. 665 dictum est de professione sollemni religiosa, in quantum dirimit matrimonium ratum praecedens. Pariter iam dictum est n. 780 sqq. de votis, quae non dirimunt, sed prohibent matrimonium contrahendum. Restat, ut dicamus de votis, quae dirimunt matrimo­ nium contrahendum. Ambitus impedimenti. Iuxta vigentem disciplinam sequentia vota 816 dirimunt matrimonium contrahendum: 1. votum sollemne emissum in ordinibus religiosis stricte dictis1™; 2. votum simplex emissum in Societate lesu. i. Votum sollemne emissum in ordinibus religiosis dirimere matri­ monium contrahendum patet tum ex Decretalibus128 *130, tum ex Concilio 128 Cod. iur. can. c. 188, n. 5; c. 2359 et 2388. 128 Haec vis voti sollemnis haud obscure iam innuitur in c. 27, C. 27, q. 2: „Desponsatam puellam non licet parentibus alii viro tradere; licet tamen illi monasterium sibi eligere." Sane complures auctores, e. gr. Berardi, Wernz etc., putant illum textum non emanasse a Papa Eusebio (circa a. 300), cum eo tempore nondum exstiterint monasteria; sed quidquid est de hac opinione, textus est certe antiquissimus. Mentio eius fit iam in Poenitentiali Theodori Cantuar. 1. 2, c. 12, n. 33 (apud Schmitz, Die BuBbücher etc. 547), in Decreto Ivonis Carn. P. 7, c. 40, in Sententiis Petri Lombardi IV, dist. 27 et in aliis auctoribus. Quae quidem omnia demonstrant hunc textum antiquissimum magni habitum esse. Licet autem in textu dicatur: ..desponsatam puellam", tamen ibi non est sermo de meris spon­ salibus, sed de sic dictis sponsalibus de praesenti, quae nihil aliud sunt nisi matri­ monium ratum. — Praeterea iam antiquissimis temporibus virgines consecratae vel monachi attentantes matrimonium non solum graviter puniebantur, sed etiam cogebantur se separare a coniugibus (cf. Cone. Turon, a. 567, c. 15). Quod quidem est signum evidens, iam primis saeculis votum sollemne seu professionem reli­ giosam habitam esse impedimentum dirimens matrimonii. Cf. Wernz-Vidal, Ius can. V, n. 298, et praesertim Weckesser in „Arch. f. kath. Kirchenr." LXXVI 83. Tandem post Concilium Lateranense II (apud Gratianum c. 40, C. 27, q. 1) a Bonifatio VIII (c. unie. III, 15 in VI°), a Concilio Tridentino (sess. 24, c. 9 de sacr. matrim.; Denz. n. 979), a Cod. iur. can. c. 1073 res plane definita est. 130 Bonifatius VIII interrogatus ab episcopo Bitericensi, quale votum dici debeat efficax ad dirimendum matrimonium, respondit: ..Declarandum duximus oraculo sanctionis, illud solum votum debere dici sollemne quantum ad post [postea] contractum matrimonium dirimendum, quod sollemnizatum fuit per susceptionem s. ordinis aut per professionem expressam vel tacitam factam alicui de religionibus per Sedem Apostolicam approbatis. Reliqua vero, etsi quandoque impediant contrahendum, ... non tamen rescindere possunt post contractum" (c. unie. III 15, in VI"). Ex quibus verbis luce clarius esse, videtur, non alia nisi haec duo vota, scii, votum sollemne religionis et votum emissum in susceptione s. ordinis, dirimere matrimonium subsequens. 592 Tract. X. De matrimonio. Tridentino181, tum ex Codice iur. can. c. 1073. In quibusnam autem institutis religiosis habeantur vota sollemnia, est quaestio facti nec potest regula generali determinari. In nonnullis regionibus, ut e. gr. in Gallia, Belgio, Bavaria, America Septentrionali182*, mulieres vel raro vel omnino non emittunt professionem sollemnem. — Per se patet pro­ fessionem religiosam hunc effectum non producere, si fuerit invalida, e. gr. propter metum gravem, propter defectum formalitatum essen­ tialium etc.188 2. Vota simplicia a scholasticis Societatis lesu nuncupata post bien­ nium novitiatus dirimunt matrimonium subsequens attentatum181. Complures auctores, inter quos Benedictus XIV186 (non quidem ut Papa, sed ut auctor privatus), Sanchez188, Tanquerey187, Gasparri1”, docent etiam votum simplex castitatis, quod emittitur a coniuge remanente in sae­ culo, dum alter coniux cum prioris libero consensu post consummationem matrimonii religionem intrat aut sacros ordines suscipit, aequiperari voto sollemni ac proinde dirimere matrimonium subsequens; sed haec sententia fere ab omnibus modernis merito reicitur, quia neque solidum argumentum neque ullus textus iuris pro ea adduci possunt188. Ergo si talis coniux, qui emisit votum simplex castitatis, mortuo altero coniuge matrimonium contra­ heret, valide sed illicite ageret. Deberet enim prius obtinere dispensationem a voto simplici castitatis. — Ceterum hodierna disciplina hac in re est mu­ tata, cum nemo matrimonio iunctus possit religionem ingredi aut s. ordines recipere sine praevia S. Sedis licentia. 817 Cessatio huius impedimenti. Licet iuxta complurium gravissimorum auctorum110 sententiam (quam S. Alphonsus probabiliorem vocat111) votum sollemne dirimat matrimonium ex iure divino, tamen Summus Pontifex tamquam vicarius Christi valet, gravi causa exsistente, licen­ tiam concedere, ut aliquis sollemniter professus valide et licite rratri181 „S. q. d. clericos in sacris ordinibus Constitutos vel regulares castitatem sollemniter professos posse matrimonium contrahere contractumque validum esse, non obstante lege ecclesiastica vel voto, et oppositum nil aliud esse quam dam­ nare matrimonium ... A. S." (sess. 24, can. 9 de sacr. matrim.; Denz. n. 979). 188 Iuxta Leitner (Lehrb. d. kirchl. Eherechtes § 28, p. 175) professio sollemnis emittitur in quattuor conventibus Visitationis in Georgetown, Baltimore, Mobile et St. Louis. 188 Cf. nostrum Man. iur. can. q. 213. 188 Gregorii XIII Const. ,,Ascendente Domino" d. 25 Maii 1584. 188 De syn. dioec. 1. 13, c. 12, n. 16. 188 De matrim. VII, disp. 40, n. 1—3. 187 De matrim. n. 950. 188 De matrim. I, n. 575. 188 Cf. Scharnagl, Das feierliche Gelübde ais Ehehindernis 195. 1,0 Pro hac sententia stant S. Thomas (4, dist. 38, q. 1, a. 3, sol. 3), S. Bonaventura (In 4, dist. 38, a. 2, q. 1), Valentia (In 2, 2, disp. 6, q. 6, punct. 5), Vic­ toria (Relect. IV de potestate Papae prop. 1 ad 1 arg.) compluresque alii, prae­ sertim Thomistae, et ex modernis Rosset (De sacr. matrim. n. 1676) dicens: „Votum sollemne professionis religiosae tum vi sua seu iure naturali tum iure divino habet vim dirimendi matrimonium contrahendum, secluso quocumque iure ecclesiastico." Moderni autem auctores communius docent hoc impedimentum dis­ solvere matrimonium ex solo iure ecclesiastico, sed eorum argumentum, desump­ tum ex verbis Bonifatii VIII et Gregorii XIII, haud videtur esse probativum. 1,1 Theol. mor. 1. 6, n. 1025. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. §6. 593 monium inire possit, sicut etiam permittere potest ex gravissima ra­ tione, ut calix consecratus adhibeatur ad usus profanos. — Per indultum saecularizationis eo ipso conceditur dispensatio a votis, nisi tamen saecularizatus sit in ss. ordinibus constitutus142. Quomodo in periculo mortis et in aliis casibus urgentioribus possit concedi dispensatio huius impedimenti, dicetur infra n. 866 sqq. Impedimentum voti simplicis a scholasticis Societatis lesu emissi cessat eo ipso, quod taliter professus a superiore generali Societatis legi­ time est dimissus143. Poenae contra sollemniter professos attentantes matrimonium. 818 1. Excommunicatio simpliciter reservata S. Sedi. Regulares (sive viri sive mulieres) post sollemnem professionem religiosam valide emis­ sam matrimonium etiam civile contrahere praesumentes, necnon omnes, qui cum aliqua ex praedictis personis matrimonium contrahere prae­ sumunt, ipso facto incurrunt excommunicationem S. Sedi simpliciter reservatam144* . Ad hoc igitur, ut haec excommunicatio revera incurratur, requiritur: a) ut istae personae verum matrimonium contrahere praesumant (licet sit civile et etiam alia impedimenta dirimentia obstent14δ). Sin autem nihil aliud intendunt nisi concubinatum, excommunicatio illos non attingit; b) ut adsit praesumptio, i. e. scientia censurae et libertas in matrimonio contrahendo; quare si contrahentes ignorant censuram (non tamen per igno­ rantiam affectatam) vel si coacte aut ex gravi metu matrimonium ineunt, non incurrunt excommunicationem148. Ignorantia censurae aliquando in­ venitur in personis laicis, quae cum sollemniter professis matrimonium con­ trahunt. Hanc censuram non incurrunt scholastici Societatis lesu simpliciter pro­ fessi, qui matrimonium attentant, quia eorum professio non est sollemnis. 2. Irregularitas ex delicto, quae in Codice iur. can. c. 985, n. 3 ex­ tensa est etiam ad eos, qui votis simplicibus sunt ligati. Professio enim religiosa censetur esse matrimonium inter animam et Christum, ac pro­ inde per novum matrimonium talis homo fit quasi bigamus. Moniales autem (quae irregularitatis sunt incapaces) excluduntur ab iis officiis, ad quae solae moniales virgines assumi possunt ex iure particulari. 3. Dimissio ex ordine. Ipso enim facto habendi sunt tamquam legi­ time dimissi religiosi, qui attentant aut contrahunt matrimonium aut etiam vinculum, ut aiunt civile147. 4. Ex iure particulari diversorum ordinum solent adhuc graves poe­ nae statui contra huiusmodi transgressores voti, qui, si sunt clerici in sacris constituti, insuper incurrunt poenas contra concubinarios 148. 142 Cod. iur. can. c. 640. 143 Gregor. XIII, Const. ..Ascendente Domino" d. 25 Maii 1584. 144 Cod. iur. can. c. 2388. Antea haec excommunicatio reservata erat Ordinario. 148 S. Offic. d. 13 lan. 1892. 148 Quaelibet enim imputabilitatis imminutio sive ex parte intellectus sive ex parte voluntatis eximit a poenis latis contra praesumentes. Cod. iur. can. e. 2229, § 2. 147 Cod. iur. can. c. 646, § 1, n. 3. 148 Ib. c. 2359. Man, Theol. mor. III. <38 Tract. X. De matrimonio. 594 § 7· Raptus. 819 Notio. Raptus, prout est impedimentum matrimonii, distinguitur a raptu, prout est peccatum luxuriae, quod solet definiri: abductio violenta mulieris de loco tuto in locum non tutum libidinis satiandae causa. Raptus vero ut impedimentum matrimonii definitur: abductio vel de­ tentio violenta mulieris matrimonii ineundi causa. Origo huius impedimenti. Raptus mulierum matrimonii ineundi causa multoties accidebat apud veteres paganos et iudaeos. Exempla sunt raptus Sabinarum, raptus Helenae. Adhuc nostris diebus mulieres ad matrimonium aliquando rapiuntur apud barbaras gentes1*’. Antiquo iure Romano raptus mulierum gravissime puniebatur, scii, poena mortis1B0. In iure Decretalium raptus nondum habetur, saltem ut impedimentum distinctum ab impedimento metus*161. Concilium autem Tridentinum162 raptum ut impedimentum speciale statuit his verbis: „Decernit s. Synodus, inter raptorem et raptam, quamdiu ipsa in potestate raptoris manserit, nullum posse consistere matrimonium. Quodsi rapta a raptore separata et in loco tuto et libero constituta illum in virum habere consenserit, eam raptor in uxorem habeat, et nihilominus raptor ipse ac omnes illi consilium, auxilium et favorem praebentes sint ipso iure excommunicati ac perpetuo infames, omniumque dignitatum incapaces, et si clerici fuerint, de proprio gradu decidant. Teneatur praeterea raptor mu­ lierem raptam, sive eam uxorem duxerit sive non duxerit, decenter arbitrio iudicis dotare." Similia statuit Cod. iur. can. c. 1074. 820 Condiciones requisitae. Ut raptus constituat impedimentum dirimens matrimonii idque distinctum ab impedimento vis et metus, requiritur iuxta vigentem disciplinam: a) Abductio violenta de loco tuto in locum non tutum, i. e. oportet ut mulier sit abducta de loco, in quo erat tuta, in locum physice et moraliter diversum, in quo iam non est tuta. Hinc sufficit abductio mulieris ab una domo in aliam eiusdem urbis, quia locus est diversus; non autem sufficit abductio mulieris ab uno cubiculo in aliud eiusdem domus, cum cubicula eiusdem domus non censeantur moraliter diversa loca. Nihilominus etiam in isto casu matrimonium posset esse in­ validum a) propter impedimentum vis et metus, b) propter violentam deten­ tionem mulieris in tali loco. — Nihil refert, utrum ipse raptor, qui matri­ monium inire cupit, mulierem abduxerit, an alius ex mandato raptoris. Nam quod quis per alium facit, ipse facere censetur 163. Abductio sit violenta necesse est, i. e. invita muliere. Quae quidem vio­ lentia potest esse aut physica (raptus violentiae) aut moralis, i. e. gravi metu, fraude, dolo, suggestione hypnotica etc. peracta. Quapropter impedimentum raptus non adest, si mulier libere aufugit cum viro in locum longinquum eo fine, ut ibi matrimonium contrahat contra voluntatem parentum. In foro **· 150 161 162 163 Cf. Westermarck, History of human marriage c. 17. L. 5, § 2 Dig. Ad leg. lui. de vi publica 48, 6. c. 7, X 5, 17. Sess. 24, c. 6 de reform, matrim. Cf. Regula iuris 68 in VI". Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. $ 7. 595 autem externo tunc liber consensus tum fugae tum matrimonii probari debet; secus praesumitur raptus1M. Abductioni aequiperatur violenta detentio. Si mulier quidem libere cum viro aufugit, postea autem violenter retinetur in loco non tuto et inducitur metu vel dolo ad matrimonium contrahendum, etiam in hoc casu adest im­ pedimentum raptus154 155. b) Abductio mulieris, sive honestae sive inhonestae, sive sponsae sive nondum desponsatae. Raptus impedimentum non oritur, si vir coactus abducitur de loco tuto in locum non tutum matrimonii ineundi causa. Ita sententia communissima et hodie certa, contradicentibus paucis 15°. Ratio est, quia Codex iur. can. loquitur de viro raptore et rapta, non autem de raptrice et rapto; nec est sufficiens causa extendendi impedimentum ad raptum viri. c) Matrimonii ineundi causa. Requiritur, ut finis abductionis vel detentionis fuerit matrimonium ineun­ dum, non autem libido, vindicta, pecunia extorquenda vel aliud quid157. Si dubium sit, quinam fuerit finis abductionis, praesumitur finis matrimonii. d) Ut raptor mulierem abductam in loco non tuto retineat ibique matrimonium contrahat. Expresse enim Codex iur. can. c. 1074, § 2 post Concilium Tridentinum158 statuit: „Quodsi rapta, a raptore separata et in loco tuto ac libero constituta, illum in virum habere consenserit, impedimentum cessat." Cessatio impedimenti. Quamvis raptus impedimentum (prout non 821 est coniunctum cum impedimento vis et metus) sit solo iure ecclesia­ stico constitutum ideoque non liget infideles inter se158 neque exstiterit ante Concilium Tridentinum, tamen Summus Pontifex rarissime super illo dispensat, quoniam a) tam intime connexum est cum impedimento vis et metus, b) periculum grande adest, ne mulier, exsistens sub pote­ state raptoris, non omnino liberum, sed solum fictum consensum matri­ monialem praestet. Qua de causa S. Officium in Instructione ad episcopos Albaniae directa d. 15 Febr. 1901 noluit dispensandi facultatem delegare episcopis. En verba: „Nihil prohibet, quominus, si de raptae vere libero consensu quomodocumque certo constet et sufficientia ad dispensandum motiva praesto sint, eidem per dispensationem succurratur. At in re tanti momenti, praesertim ne ex nimia huiusmodi dispensationis obtinendae facilitate sanctissima lex Tridentina vilescat, iudicium S. Sedi omnino reservari convenit."180 Immo in omni dispensationis matrimonialis concessione solet apponi clausula: „dummodo mulier rapta non fuerit, et si rapta fuerit, in 154 Cf. Leitner, Lehrb. d. kirchl. Eherechtes § 25, p. 142. 155 Cod. iur. can. c. 1074, § 3. 158 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 1107. 157 S. C. C. d. 23 lan. 1586. 158 L. c. 188 Si raptor est fidelis, rapta autem infidelis, item vice versa, si raptor est in­ fidelis, rapta autem fidelis, videtur impedimentum raptus utrumque obligare; fidelem quidem directe, infidelem autem indirecte. Cf. Cappello, De sacr. III, n. 472; Werne-Vidal, Ius can. V, n. 310. 180 Collect, de Prop. Fide n. 2101. 88· 596 Tract. X. De matrimonio. potestate raptoris non exsistat". Quae quidem clausula veram importat condicionem, sine qua non valet dispensatio. — In amplissima autem facultate dispensandi super impedimentis quantumvis publicis concessa per Codicem iur. can. c. 1043—1045 pro imminente periculo mortis et pro casu, quo matrimonium sine gravi periculo differri nequit, in­ cluditur etiam facultas dispensandi super impedimento raptus. Debet autem tunc attendi, ut mulier rapta verum et liberum consensum praestet. Impedimentum raptus cessat eo ipso quod mulier rapta separata sit a raptore et reddita loco tuto. Patet ex verbis Codicis citatis. Sed non est parochi, sed episcopi indicare, num revera raptus purgatus fuerit, i. e. cessaverit161 ; verum etiam purgato raptu manent non solum poenae latae contra raptores mulierum (de quibus infra), sed etiam, si quod aliud impedimentum matrimonio obstaret, in petitione dispensationis mentio facienda esset raptus prius facti. Quando oportet matrimonium invalidum ob impedimentum raptus convalidare, coniuges prius sepa­ randi sunt, et ambo debent consensum maritalem exprimere coram pa­ rocho et duobus testibus iuxta normas legales. Hoc enim impedi­ mentum censetur esse iuris publici. Excipitur solummodo dispensatio concessa in periculo mortis. 822 Poenae contra raptores mulierum latae a Concilio Tridentino1” vel a iure antiquo abolitae sunt. Statuit autem Codex iur. can. c. 2353: „Qui in­ tuitu matrimonii vel explendae libidinis causa rapuerit mulierem nolentem vi aut dolo, vel mulierem minoris aetatis (infra 21 a.) consentientem quidem, sed insciis vel contradicentibus parentibus aut tutoribus, ipso iure exclusus ha­ beatur ab actibus legitimis ecclesiasticis et insuper aliis poenis pro gravitate culpae plectatur." Raptus mulierum (praesertim libidinis causa perpetratus, qui hodie tam late grassatur in iis, quae vulgo dicuntur: Madchenhandel, la traite des blanches) solet etiam a legibus civilibus gravissime puniri1”. §8. Crimen. Notio. Impedimentum criminis est lex ab Ecclesia constituta, qua a matrimonio valido arcentur personae, quae commiserunt aut adul­ terium qualificatum aut coniugicidium qualificatum. Finis huius legis est protegere matrimonium contra infidelitates utriusque coniugis. Disciplina vigens et ambitus huius impedimenti pro tota Ecclesia primo stabilita sunt in Decretalibus Gregorii IX1M in tit. „De eo, qui duxit181 * 182 181 Cf. Gasparri, De matrim. n. 559; Feije, De imped, et dispens. matrim.* n. 186; Van de Burgt-Schaepman, Tract, de matrim. n. 115. — Iudicium episcopi non requiri saltem ex iure communi, docent PVerne-Vidal, Ius can. V, n. 313; Vogt 1. c. § 43. 182 Sess. 24, c. 6 de reform, matrim. 103 Cf. Cod. civ. Austr. § 56 94; Cod. poen. Gall. art. 354 sqq. ; Cod. poen. Germ. § 236sqq.; Cod. civ. Hispan. art. 135 et Cod. poen. art. 460sqq. 188 Lib. 4, tit. 7. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. S 8. 597 in uxorem quam polluit per adulterium"; quam disciplinam optime explicavit Benedictus XIV in Const. „Redditae nobis" d. 5 Dec. 1744. Divisio. Ut apparet ex definitione data, impedimentum criminis oritur ex duplici fonte, scii, vel ex adulterio qualificato vel ex coniugicidio qualificato. Porro adulterium tribus modis qualificatur seu aggravatur, scii, per adiectam promissionem matrimonii, per attenta­ tionem matrimonii adiunctam, per coniugicidium ab alterutro com­ missum. Coniugicidium qualificatur ex hoc, quod est communi consilio factum. Sunt igitur quattuor casus, in quibus hoc impedimentum oritur: 1. ex adulterio cum promissione matrimonii, 2. ex adulterio cum attentatione matrimonii, 3. ex adulterio cum coniugicidio ab alterutro adultero patrato, 4. ex solo coniugicidio, sed communi consilio patrato160. Propter similitudinem tractamus primum et secundum casum simul, sequentes Codicem iur. can. c. 1075. Primus et secundus casus : Adulterium cum promissione vel attentatione 823 matrimonii166. Ut impedimentum criminis revera oriatur, requiruntur quaedam condiciones tum ex parte adulterii, tum ex parte promissionis, tum ex parte attentationis. Ex parte adulterii requiritur, ut sit: 1. Verum, i. e. ut verum et validum matrimonium frangatur. Ergo impedi­ mentum non oritur, si matrimonium, cui fit iniuria, est nullum aut etiam putativum. 2. Formale ex utraque parte, i. e. uterque peccans debet scire unum idemque matrimonium (vel duo matrimonia) frangi. Quapropter e. gr. si coniux larvatus peccat cum aliena coniuge item larvata, uterque quidem scit, se pro­ prium frangere matrimonium, sed nihilominus impedimentum criminis non oritur, quia uterque adulter non cognoscit idem matrimonium frangi *87. Igno­ rantia igitur matrimonii, dummodo ne sit affectata, excusat ab hoc impedi­ mento; non autem excusat ignorantia impedimenti, ut infra dicetur. 3. Consummatum, i. e. per copulam per se aptam ad generationem. Ergo non sufficit copula onanistica aut sodomitica aut alius actus impudicus. Ex parte promissionis requiritur, ut sit: i. Vera et seria. Ergo neque sufficit merum propositum desideriumve celebrandi matrimonium, neque promissio ficta vel iocosa168.*187 188 Nonnulli auctores non distinguunt nisi tres casus impedimenti criminis, quos breviter sic enuntiant: 1. utroque machinante (coniugicidium); est quartus casus supra indicatus; 2. uno machinante; est tertius casus; 3. neutro machinante; est primus et secundus casus simul iunctus. 188 Ita deducitur ex c. 1 6 7, X 4, 7. Si quisquam haec capita recte intellexit, fuit certe S. Raymundus, qui illa cum plena auctoritate Gregorii IX compilavit. Iam vero S. Raymundus ita loquitur de hoc casu: Adest impedimentum, si quis „praestet fidem adulterae, quod ducet eam post mortem legitimi eius mariti, vel post mortem uxoris ipsius adulteri" (Summa 1. 4, de impedimento criminis). 187 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 1036. »·· Promissio meri concubinatus non quidem sufficit, sed videtur sufficere pro­ missio matrimonii civilis. 824 598 Tract. X. De matrimonio. 2. Libera et non gravi metu vel dolo extorta. 3. Manifestata et mutuo acceptata; Codex enim requirit, ut sit „fides mutuo data“. Fides autem mutua esse nequit, nisi sit ex altera parte acceptata; quae quidem acceptatio non necessario est expressis verbis facta, sed suf­ ficiunt facta concludentia, e. gr. nutus capitis, gaudium manifestatum de pro­ missione audita. Non sufficit tamen mera taciturnitas, quia in hoc casu non valet adagium: Qui tacet, consentire videtur. Nam hoc adagium nequit applicari in re onerosa, qualis est acceptatio promissionis matrimonialis, quippe quae sit aequivalens repromissioni matrimonii et constituit contractum onerosum. Licet autem auctores disputarent, num requireretur non solum promissio acceptata, sed etiam mutua seu repromissio, videtur hodie impedi­ mentum criminis non adesse, nisi adfuerit promissio mutua et reciproca futuri matrimoniiloe. Minime autem requiruntur sponsalia inita in legitima forma. 4. Absoluta et non condicionata. Unde e. gr. impedimentum non oriretur, si adulter diceret adulterae: Promitto tibi matrimonium, si parentes mei con­ sentiunt. Debet igitur absolute dicere: Promitto tibi matrimonium post mor­ tem compartis. Probabilius etiam impedimentum non adest, si dicit adulter adulterae: Promitto tibi matrimonium post divortium civile obtentum*170. Ratio est, quia talis promissio includit condicionem divortii obtinendi. Sin autem divortio civili obtento revera matrimonium contrahitur et consum­ matur, tunc adest secundus casus impedimenti matrimonii, ut infra dicetur. 5. Stante eodem matrimonio171*. Ergo tam adulterium quam promissio debent eidem matrimonio iniuriam erogare. Nihil autem refert, utrum prior fuit promissio an adulterii patratio, dummodo uterque actus exstiterit vi­ vente eodem coniuge, et promissio ante adulterium non fuerit revocata, et quidem per actum externum et complici notum. Non sufficit ergo revocatio mere interna. Impedimentum oritur, etsi forte alter coniux consentit in adul­ terium aut promissionem compartis, quia etiam in hoc casu irrogatur gravis iniuria matrimonio; coniuges enim nequeunt renuntiare iuri suo in hac materia17ï. 825 Ex parte attentationis requiruntur eaedem qualitates, quae supra pro promissione matrimonii enumeratae sunt. Per attentationem matrimonii intelligitur actus, quo duo, exstantis impedimenti ligaminis conscii, vere et serio sibi praestant consensum coniugalem per verba vel alia signa de prae­ senti, sive publice sive clandestine173. Ergo attentatio matrimonii non adest, a) si duo adulteri nihil aliud intendunt nisi purum concubinatum·, b) si alter­ uter contrahentium inscius est impedimenti ligaminis; sin autem cognito ligamine prioris matrimonii validi perseverat in concubinatu, ilico impedi­ mentum criminis exsurgit. — Haec attentatio matrimonii nostris temporibus 100 Ita etiam Linneborn, GrundriB des Eherechtes’ § 29; Warning, Praei, de iure matrim. I », n. 314; De Smet 1. c. n. 659. 170 Cf. Gasparri, De matrim. n. 648; Cappello, De sacr. III, n. 484. 171 Ita deducitur ex c. 8, X 4, 7 et ex Const. ..Redditae nobis". 173 Sententia opposita a De Smet (De sponsal. et matrim.3 n. 659) propugnata non videtur esse probabilis. Putat iste auctor impedimentum criminis non ad­ fuisse in sequenti casu in dioecesi Brugensi habito: Vir adulteraverat cum uxoris sorore, sed complici non promisit matrimonium nisi coram ipsa uxore moribunda, quae non tantum in hanc promissionem consensit, sed eam instanter ursit in gratiam prolis natae. Eandem sententiam approbat Marc-Raus 1. c. 11, n. 2033. 173 Ita Warning, Praei, de iure matrim. I ·, n. 3iK Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 8. 599 praesertim habetur in matrimonio sic dicto civili, ad quod coniux convolat, postquam obtinuit divortium civile prioris matrimonii174. Quando igitur tale matrimonium civile, spreto priore matrimonio, contrahitur et consummatur, adest impedimentum criminis. Nota. Omnia matrimonia invalide contracta, exsistente isto impedimento (secundi casus), sanata sunt a Pio X d. 3 lunii 1912 17S. Tertius casus: Adulterium cum coniugicidio. 826 Adulterium habeat necesse est easdem condiciones, quae supra pro primo casu enumeratae sunt. Ex parte vero coniugicidii requiritur: 1. Mors reipsa secuta, et quidem ex actione sive physica sive morali unius adulteri. Hinc impedimentum oritur, sive propria manu sive alieno auxilio adulter occidit legitimum coniugem (sive proprium sive complicis); econtra impedimentum non adest, si legitimus coniux evadit mortem sibi a parte adultera intentatam. 2. Mors illata ex intentione matrimonium contrahendi cum adultero. Quare si mors infertur ex alio motivo, e. gr. ex vindicta, ex odio, ex duello176 etc., impedimentum non oritur. Minime autem necessarium est, ut intentio matri­ monii contrahendi habeatur ab utroque adultero neve sit manifestata complici. Ex dictis patet, quam atrox sit istud crimen. Duplex enim gravissima iniuria infertur coniugi, scii. 1. fides coniugalis ipsi laeditur per adulterium; 2. vita ipsi aufertur ab alterutro adultero novi matrimonii ineundi causa. Quartus casus: Coniugicidium sine adulterio. Ut ex hoc capite oriatur impedimentum criminis, requiruntur sequentes condiciones: 1. Verum coniugicidium, i. e. ut verus non autem putativus coniux reapse occidatur. Non adest igitur impedimentum, a) si mors reapse non sequitur ex actione physica aut morali posita, vel b) si coniux non in vero sed puta­ tivo matrimonio cum uno occisore vixit. 2. Mutua viri et mulieris machinatio seu cooperatio ad coniugis occisionem. Quare impedimentum criminis non oritur, si solus vir aut sola mulier sine mutuo consilio coniugem occidit; vel etiam si unus occidit et alter postea approbat crimen. Requiritur omnino, ut uterque verum et efficacem influxum sive moralem sive physicum in mortem coniugis exerceat. Uno verbo: ambo debent esse veri occisores coniugis. 3. Coniugicidium factum cum intentione matrimonium contrahendi cum complice. Quidam auctores hanc condicionem negant177, quidam illam de­ ducunt ex c. i, X 3, 33, sed verius et communius docetur, illam non disertis verbis inveniri in fontibus iuris ecclesiastici, sed clare et certo deduci ex fine legis, quae quidem intendit impedire, ne quis ex desiderio alterius matrimonii ineundi proprium vel complicis coniugem occidat178. Impedimentum non in­ curritur, si coniugicidium patratum est ex ira, vindicta aut alio motivo 174 Cf. S. C. de Prop. Fide d. 14 lan. 1844; Vogt, Das kirchl. Eherecht § 42; Wernz-Vidal, Ius can. V, n. 329. 178 Acta Ap. Sed. IV 403. Idem Summus Pontifex statuit, ut in posterum dispensatio a dicto impedimento in casu concessa censeatur a) per datam dispen­ sationem super matrimonio rato et non consummato, b) per datam permissionem transitus ad alias nuptias ob praesumptam coniugis mortem. Quod quidem con­ firmavit Cod. iur. can. c. 1053, excluso autem casu coniugicidii. 178 Cf. Linneborn, GrundriB des Ehcrechtes § 29. 177 Vogt 1. c. 178 Cf. Feije, De imped, et dispens. matrim. n. 453; Gaspard, De matrim. n. 643. 827 όοο Tract. X. De matrimonio. praeter intentionem matrimonii. Disputant auctores, utrum haec intentio matrimonii contrahendi debeat esse ex parte utriusque occisoris an alter­ utrius tantum; pariter utrum intentio matrimonii contrahendi necessario de­ beat complici esse manifestata ante coniugicidium. In praxi hae controversiae sunt parvae utilitatis. Etenim si vir et femina machinantur et causant mor­ tem coniugis alterutrius, merito praesumitur intentio matrimonii ineundi et mutua manifestatio huius intentionis. Multiplicatio huius impedimenti. 828 Impedimentum criminis multiplicatur ex duplici causa: 1. Pro numero matrimoniorum, quibus iniuria infertur. Hinc e. gr. duplex est impedimentum, si Caius, durante matrimonio cum Anna, adulterat cum ancilla Paula simul promittens matrimonium; postea autem, mortua Anna, et secundo matrimonio inito cum Maevia, iterum adul­ terat cum ancilla Paula promittens matrimonium. Pariter est duplex im­ pedimentum, si ambo adulteri sunt matrimonio iuncti et sibi promittunt matrimonium mortuis respectivis coniugibus. 2. Pro numero diversorum delictorum in unum idemque matrimo­ nium patratorum. Hinc e. gr. si Petrus maritus adulterat cum Anna simul promittens matri­ monium, oritur unum impedimentum; si postea attentat matrimonium cum Anna et demum propriam uxorem occidit ex intentione legitimum matrimo­ nium contrahendi, adest triplex impedimentum criminis propter triplex crimen commissum. Non autem multiplicatur impedimentum, si eadem de­ licta numero multiplicantur, e. gr. si promissiones matrimonii et adulteria multiplicantur durante eodem matrimonio. — In dispensatione petenda oportet circumstantias essentiales casus exponere, quin necessarium sit ex­ presse petere dispensationem super singula impedimenta exsistentia. 829 Cessatio huius impedimenti. Impedimentum criminis semel contractum est perpetuum et non cessat nisi per legitimam dispensationem. Ergo non cessat e. gr., si adulter post adulterium patratum revocat promissionem matrimonii factam, vel si post divortium civile obtentum et novum matrimonium attentatum prior coniux mortuus est. Cum hoc impedimentum sit iuris ecclesiastici, Summus Pontifex semper potest quidem dispensare, at non solet dispensare, si agitur de publico coniugicidio; duo autem priores casus huius impedimenti censentur esse minoris gradus1™. Facultas dispensandi super hoc impedimento continetur quoque in c. 1043 et 1044 concessis pro periculo mortis alioque casu urgenti. — Impedimentum criminis non afficere non-baptizatos, si ambo sunt nonbaptizati, iam dictum est supra n. 651, nota 168. 830 Quaeres: Num ignorantia excuset ab hoc impedimento? Auctores mul­ tum disputabant, num hoc impedimentum incurratur etiam, si unus vel uter­ que contrahentium ignoraverit, illud esse impositum pro criminibus supra recensitis. — Ignorantiam non excusare ab hoc impedimento docuit sententia longe probabilior, quae hodie effecta est certa et ab omnibus admissa, cum Cod. iur. can. c. 16, § 1 sine ulla restrictione statuat: „Nulla ignorantia 178 Cod. iur. can. c. 104a, § t, n. 5. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 9. 6qj legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur." lamvero omnia impedimenta dirimentia matrimonii sunt leges irritantes, neque expresse eximitur impedimentum criminis. § 9Cognatio naturalis sive consanguinitas. Praenotamen. Triplex solet distingui cognatio: 1. naturalis, quae et consanguinitas vel parentela vocatur; 2. spiritualis, quae oritur ex baptismo et confirmatione; 3. legalis, quae procedit ex adoptione legali. De singulis singillatim agendum est. Notio. Impedimentum consanguinitatis (sanguinis unitas) est pro- 831 pinquitas personarum ab eodem stipite propinquo seu progenitore de­ scendentium, quae irritat matrimonium intra determinatos gradus. Declaratur: Fundamentum consanguinitatis est stipes communis et qui­ dem propinquus, ex quo nupturientes per carnalem generationem descendunt. Omnes quidem homines descendunt ab eodem stipite primo, scii, ab Adamo, sed matrimonium non prohibetur nisi inter personas, quae a stipite propin­ quo infra tertiam generationem descendunt. Ad recte iudicandum de con­ sanguinitate, prout est impedimentum matrimonii, tria imprimis sunt atten­ denda: stipes, linea, gradus. Stipes (radix, truncus) vocatur illa persona (sive mas sive femina), a qua tamquam a radice communi nupturientes (de quorum consanguinitate agitur) per carnalem generationem (sive legitimam sive illegitimam, sive mediatam sive immediatam) descendunt. Hinc e. gr. avus est communis stipes nepotum, pater filiorum etc. Linea vocatur naturalis series personarum consanguinearum. Distinguitur duplex linea: recta et collateralis. Linea recta vocatur series personarum, quarum una descendit ab alia, ideoque complectitur: a) ascendentes, quales sunt pater, avus, proavus (linea recta ascendens); b) descendentes, quales sunt filius, nepos, pronepos (linea recta descendens). — Linea collateralis (transversa, obliqua) est series personarum, quae quidem ab uno eodemque stipite descendunt, sed non una ab alia; e. gr. frater et soror descendunt quidem ab eodem stipite, scii, a patre, sed frater non descendit a sorore et vice versa soror non a fratre. Si personae lineae collateralis distant aequa­ liter a communi stipite, ut frater et soror a patre aut nepotes ab avo, est linea collateralis aequalis; sin autem una persona magis distat a communi stipite quam alia, e. gr. frater et consobrina, adest linea collateralis inae­ qualis. (Vide infra arborem consanguinitatis.) Gradus est mensura distantiae in consanguinitate. Duplex potissimum modus exsistit computandi hos gradus vel hanc distantiam: computatio civilis seu romana, quae vigere solet in iuribus civilibus et in Ecclesia orientali180; ac computatio canonica (germanica, teutonica), quae nunc viget in Ecclesia latina181. In linea recta utraque computatio est eadem. In linea autem col­ laterali computatio civilis numerat gradus seu generationes tam ex parte sponsi quam ex parte sponsae, adeo ut tot gradus censeantur adesse, quot sunt generationes ex utraque parte simul sumptae. E. gr. frater et soror sunt in secundo gradu consanguinei iuxta computationem civilem, quia ex 1,0 Papp-Scilagyi, Enchir. iur. eccl. orient, cath. 26a. 181 c. 2, C. 35, q. 5· 6O2 Tract. X. De matrimonio. parte fratris est una generatio a communi stipite (a patre), et pariter est una generatio ex parte sororis. — Computatio vero canonica enumerat quidem ab utraque persona nupturiente gradus seu generationes usque ad communem stipitem, sed non simul iungit. Sic e. gr. frater et soror iuxta hanc compu­ tationem sunt in primo gradu consanguinei, quia tum a fratre tum a sorore ad communem stipitem est una tantum generatio. — Quibus praemissis se­ quentes regulae dantur ad computandos gradus a Codice iur. can. c. 96. Fig. i. Regula 1. In linea recta tot sunt gradus, quot sunt generationes; vel quod idem est: tot sunt gradus, quot sunt personae, dempto stipite. E. gr. inter sponsum et eius proavum sunt tres gradus, quia sunt tres generationes, vel tres personae, si demas proavum. Regula 2. In linea collaterali aequali tot sunt gradus, quot sunt generationes (seu personae, dempto stipite) computatae ex una tantum parte (sive sit sponsus sive sit sponsa). E. gr. consobrini sunt in secundo gradu consanguinei, quia sunt duae generationes usque ad communem stipitem, qui est avus. Sunt etiam duae personae, si demas avum, scii, ipsi consobrini corumque parentes. 603 Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 9· tn ω Ο cd Ό 'Ο 0 g ίτ. ίο Ε .5 0J ω) W c C 2 cd Κ Κ 5 ΰ 2 £ £ ωqΟ0οο ζ □ pi en si ü h h 'S? ° » g1 2 " g 3 3 s““ •Sκ g I "Su Β « (Λ e sg ? ε u Ç ροο 6ϊαα 2 2 3 3 2 2 & E? >20000 α g αο e ei ,Α " ·5 p “ g .g J â è i V ·= O p « σι Ο Η 0 0 S ·» ί S S ■3 S - aS H g? U« <Λ < U <4 E ω t g ii Λ E g g u= c c M 2 .8 2 ·§ S o § os 2 U ci rô 6o4 Tract. X. De matrimonio. Regula 3. In linea collaterali inaequali tot sunt gradus, quot sunt generationes (seu personae, dempto stipite) computandae in linea longiore. Valet enim adagium: gradus remotior trahit ad se propinquiorem. Sic e. gr. patruus et neptis18ï, i. e. fratris filia, sunt consanguinei in secundo gradu collaterali inaequali; nam communis stipes est avus, a quo distat patruus uno quidem gradu, sed neptis duobus gradibus. In dispensationibus petendis uter­ que gradus explicandus est; quod hoc modo solet fieri: patruus et neptis sunt consanguinei in secundo gradu attingente primum. Ad facilius inveniendos et computandos gradus iam in Corpore iuris canonici183 delineata fuit sic dicta „arbor consanguinitatis", cuius figuram paululum mutatam supra de­ dimus sicuti etiam nomina consanguineorum in quibusdam linguis vernaculis. 832 Divisiones. Consanguinitas distinguitur: a) legitima et illegitima, prout generatio facta est in valido vel puta­ tivo matrimonio aut extra matrimonium. Potest tamen proles illegitima legitimari, ut infra dicetur n. 884; b) plena (perfecta) et minus plena (imperfecta), prouti personae consanguineae descendunt ex iisdem ambobus parentibus, vel tantum ex eodem patre eademve matre. — Fratres habentes eundem patrem, sed non eandem matrem vocantur „consanguinei" ; habentes autem eandem matrem, sed non eundem patrem appellantur „uterini“; habentes vero eundem patrem et eandem matrem dicuntur „germani“; c) cognatio et agnatio, prout consanguinitas orta est per lineam femi­ neam seu matrem vel per lineam masculinam184*seu patrem; d) simplex et multiplex, prout duae personae consanguineae ab uno communi stipite descendunt, vel prout adsunt plures communes stipites. Ita iuxta vigentem disciplinam188. Antea alii quoque casus multiplicis consanguinitatis occurrebant. Cum in praxi nonnumquam sit satis difficile invenire multiplicem consanguinitatem , oportet paulo latius explicare saltem duos casus multiplicis consanguinitatis. 833 Multiplex consanguinitas. Primus casus: si inter ascendentes duorum sponsorum membra unius familiae cum membris alterius familiae matrimonia celebrarunt, e. gr. duo fratres unius fa­ St St miliae duxerunt duas sorores ex alia familia. In hoc casu sunt duo stipites communes, ut apparet ex schemate hic posito. Nam ambo avi sponsi et ambo avi sponsae fuerunt fratres et sorores. Ex­ inde duo nupturientes sunt consanguinei in duplici gradu tertio. Ut per se patet, Sponsus Sponsa Sponsus Sponsa possunt etiam alia exempla similia fingi. Secundus casus: si ascendentes fueFig. 2. Fie· 3· Primus casus. Secundus casus. runt consanguinei et unus ex istis duxit 183 Onkel und Nichte. 183 Post c. 6, C. 35, q. 5. 184 In vetere iure Germanico cognati vocabantur Spillmagen et agnati Schwerlmagen. 183 Cod. iur. can. c. 1076, § 2. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 9. 605 successive duas consanguineas, ut clare conspicitur ex schemate supra (fig. 3) posito. In hoc casu sunt item duo stipites communes, et nupturientes sunt consanguinei in tertio et secundo gradu. Nota. Quando petenda est dispensatio super consanguinitatis impedi- 834 mento, necessario exprimi de­ bet, utrum adsit simplex an multiplex; utrum sit plena an semiplena; utrum in linea recta an in collaterali sit consangui­ nitas. Valde expedit, ut in pe­ titione delineetur schema con­ sanguinitatis, sicut hic mon­ stratur; immo in aliquibus dioecesibus huiusmodi schema expresse exigitur in qualibet petitione porrigenda. Modus inveniendi gradus consanguinitatis. Complures modi praesto sunt, quorum tamen sequens videtur esse facilior, clarior et securior. Si quod dubium rationabile parocho surgit de consanguinitate nupturientium, nomina sponsi et sponsae scribantur in aliquo folio non ita parvae extensionis, deinde supra nomen sponsi omnia nomina ascendentium eius, et similiter supra nomen sponsae omnia nomina ascendentium illius. Postea numerentur gene­ rationes, quae intercedunt, usquedum perveniatur ad stipitem communem. Numerus istarum generationum a communi stipite usque ad sponsum dat gradus consanguinitatis ex eius parte; numerus autem generationum a com­ muni stipite usque ad sponsam dat gradus consanguinitatis ex parte sponsae. Si e. gr. inveniuntur tres generationes a communi stipite tum ex parte sponsi tum ex parte sponsae, adest consanguinitas in tertio gradu aequali lineae collateralis. Vide schema supra (fig. 4) positum. Sin autem sunt quattuor generationes a stipite communi usque ad sponsum et tres usque ad sponsam, tunc nupturientes sunt consanguinei in quarto gradu lineae collateralis attingente tertium. In hoc ultimo casu dispensatio iam non est necessaria, quia iuxta adagium supra enuntiatum gradus remotior trahit ad se gradum propinquiorem, et dispensatio solummodo requiritur, ut infra dicetur, si nupturientes sunt consanguinei usque ad tertium gradum inclusive. Si adest multiplex consanguinitas, gradus computandi sunt ab utroque stipite com­ muni, vel iuxta diversas vias, quibus fit ascensus ad utrumque stipitem com­ munem. Origo impedimenti consanguinitatis. i. Ex ipso iure naturali oritur impedimentum dirimens consanguinitatis in linea recta (sive ascendente sive descendente), et se extendit non solum ad primum gradum (inter patrem et filiam, inter matrem et filium), sed etiam ad omnes alios gradus. In primo gradu lineae rectae, i. e. inter patrem et filiam sicuti inter matrem et filium, matrimonium prohiberi ex ipso iure naturali omnes admittunt, et vel ipsae gentes barbarae, immo etiam bruta animalia solent abhorrere ab huiusmodi coniunctione carnali. Ratio autem desumitur ex ordine tum physico tum morali. Etenim ex tali commixtione carnali vel nulla vel debilis et deformis proles solet nasci. Praeterea in unione 835 6o6 Tract. X. De matrimonio. maritali et carnali exsistit inter contrahentes aequalitas, cum econtra inter parentes et filios non adsit aequalitas, sed subiectio reverentiaque parentibus debita. — In aliis gradibus lineae rectae matrimonium probabiliter etiam ex iure naturali prohibetur propter easdem rationes ordinis physici et moralis, sed complures iique gravissimi auctores, ut Billuart180*, Caietanus187, quibus favere videtur S. Thomas 188, docent ex solo iure ecclesiastico consanguini­ tatem aliorum graduum dirimere matrimonium. Unde in praxi, si casus accideret, ut in paganismo avus duxisset neptem suam et postea unus alterve coniux baptizaretur, Sancta Sedes esset consulenda, quid factu opus sit. 2. Ex solo iure ecclesiastico ortum est in Novo Testamento impedimentum dirimens consanguinitatis in omnibus gradibus lineae collateralis. Ita sen­ tentia probabilior, de qua Benedictus XIV dicit: „Non convenit inter theo­ logos, an matrimonium inter fratrem et sororem iure naturali, divino vel humano prohibeatur; certe S.Thomas, Gonzalez, Pontius, Parisius et Aversa solam iuris positivi prohibitionem agnoscunt."188 — Ratio autem est, quia inter fratrem et sororem aut alios consanguineos remotiorum graduum non intercedit talis respectus reverentiae et subiectionis, qualis inter parentes et filios. Deinde incongruum est dicere Deum statim in initio mundi aliquid contra ipsum ius naturale statuisse. Iam vero certum est, filios Adami duxisse in uxores proprias sorores germanas. Ex hac sententia sequitur, ut, si in paganismo frater et soror matrimonium contraxerint (quin lex civilis illius regionis tale matrimonium irritaverit), et si postea unus vel uterque coniux baptizatur, non possit eorum matrimonium eo ipso irritum declarari, sed recurrendum sit ad S. Sedem. — Si agitur de matrimonio contrahendo, Summus Pontifex numquam dispensat, ut matrimonium ineatur inter fratrem et sororem, seu in primo gradu lineae collateralis, etiamsi ista consanguinitas non est certa sed tantum dubia180; rarissime autem dispensat in secundo gradu attingente primum, e. gr. ut avunculus ducat sororis filiam 180B. 180 De matrim. diss. 7, a. 4, § 2, dico 30. 187 Comm, in 2, 2, q. 154, a. 9. 188 Angelicus Doctor dicit: „In commixtione personarum coniunctarum aliquid est, quod est secundum se indecens et repugnans naturali rationi; sicut quod com­ mixtio fiat inter parentes et filios, quorum est per se et immediata cognatio : nam filii naturaliter honorem debent parentibus. Unde Philosophus dicit, quod quidam equus, quia deceptus fuit, ut matri commisceretur, se ipsum praecipitavit quasi prae horrore, eo quod etiam animalibus aliquibus inest naturalis reverentia ad parentes. — Aliae vero personae, quae non coniunguntur secundum se ipsas, sed per ordinem ad parentes, non habent ita ex se ipsis indecentiam: sed variatur circa hoc decentia vel indecentia secundum consuetudinem et legem humanam et divinam, quia usus Venereorum, qui ordinatur ad bonum commune, subiacet legi. Et ideo, sicut Augustinus dicit: .Commixtio sororum et fratrum, quanto fuit antiquior, compellente necessitate, tanto postea facta est damnabilior, religione prohibente*" (S. theol. 2, 2, q. 154, a. 9 ad 3). Similia habentur in Suppi, q. 54, a. 3. Quidam veteres auctores lepide refutabant sententiam oppositam dicentes: Si ex ipso iure naturali consanguinitas in omnibus gradibus lineae rectae diri­ meret matrimonium, Adam redivivus nullam feminam posset in matrimonium ducere, quia omnes ab eo descenderunt in linea recta. 188 Benedict. XIV, Ep. „Aestas anni" η. XIII, d. n Oct. 1757. In primo gradu lineae collateralis consanguinitatis impedimentum esse ortum ex iure naturali vehementer propugnat Wernz-Vidal, Ius. matr. n. 348, nota 60 sqq. Idem docent complures alii, ut Sanchez, Suarez, Lugo, Noldin etc. 180 Benedict. XIV 1. c. et Cod. iur. can. c. 1076, 8 3, ι»ο· instr, s. Congr. de Sacr. 1 Aug. 1931 (Acta Àp. Sed. XXIII 413), Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. S 9· 6θ7 Ambitus impedimenti consanguinitatis. Iuxta vigentem disciplinam 836 Ecclesiae latinae consanguinitas in linea collaterali dirimit matrimonium usque ad tertium gradum inclusive; et nihil refert, utrum consanguinitas orta sit ex legitimo an ex illegitimo torom. Olim consanguinitatis impedimentum in linea collaterali usque ad septi­ mum et post Concilium IV Lateranense ad quartum gradum extendebatur; nunc autem post d. 19 Maii 1918 ad tertium gradum restringitur. — Cum iuxta adagium saepius citatum gradus remotior ad se trahat propinquiorem, impedimentum dirimens consanguinitatis iam non adest, si ex una parte contrahentium sint quattuor gradus usque ad communem stipitem, licet ex altera parte sint tantum duo vel tres gradus. — Optima regula populo tra­ denda et in praxi satis facile adhibenda ad discernendum, num consanguini­ tatis impedimentum adsit, est haec: Non adest impedimentum consanguinitatis, si nupturientium parentes non fuerunt saltem patrueles aut consobrini, aut quod idem est: si nup­ turientium avi non fuerunt fratres vel sorores. Convenientia impedimenti consanguinitatis ex triplici potissimum ra-837 tione elucet: 1. Bonum sociale per illud valde promovetur. Teste S. Augustino1·2, uni­ versum genus humanum ex voluntate Dei vinculis caritatis magis magisque dilatatis in unam concrescat necesse est societatem et Dei civitatem. Matri­ monia autem, utpote seminaria caritatis, sunt media maxime idonea et effi­ cacia huius unionis faciendae, dummodo tamen sint rite inita et sancte con­ servata. Quodsi autem matrimonia inter solos consanguineos contrahantur, haec unio socialis minus perfecte obtinetur1M. 2. Bonum morale per illud conservatur. Consanguinei solent familiari consuetudine convivere, saepe sub eodem tecto degunt saepiusque se mutuo invisunt. Ex qua quidem familiari consuetudine facillime possunt surgere magna pericula castitatis, si non inde a prima pueritia sibi conscii sint con­ sanguinei, se numquam posse legitimas nuptias inire. Impedimentum igitur consanguinitatis est fortis custos moralitatis. 3. Bonum physicum prolis melius obtinetur. Etenim experientia comprobat, prolem natam ex matrimonio consanguineorum saepe esse debilem et mente et corpore *·*. Sane si ambo coniuges omnis vitii corporalis expertes gaudent robusta sanitate, huiusmodi periculum pro prole aliquando abest, sed iste casus non semper accidit. Generaliter licet affirmare prolem natam ex matri­ monio consanguineorum esse minoris condicionis quam prolem aliorum matri­ moniorum (ceteris paribus). — Quae cum ita sint, confessarii et parochi de­ terreant fideles a matrimoniis ineundis inter consanguineos. Cessatio huius impedimenti. Per solam dispensationem Summi Pon- 838 tificis hoc impedimentum cessat, quae tamen numquam conceditur non solum in consanguinitate lineae rectae, utpote probabiliter in omnibus 121 Cod. iur. can. c. 1076, § 2. In Ecclesia orientali hoc impedimentum valet usque ad septimum gradum, i. e. usque ad tertium gradum iuxta computationem canonicam. Cf. Papp-Ssilagyi 1. c. § 107. *·’ De civ. Dei 1. 15, c. 16 (c. un. C. 35, q. 1). 1,2 Cf. S. Thom., Suppi, q. 54, a. 4. ■°* Hinc illud adagium: „Hcirat irn Blut tut eclten gut." 6o8 Tract. X. De matrimonio. gradibus ex iure naturali dirimente matrimonium, sed etiam in primo gradu lineae collateralis, ut dictum est. Ergo nec in periculo mortis parochus aut confessarius potest permittere matrimonium inter fratrem et sororem. § io· Affinitas. 839 Notio. Affinitas est propinquitas personarum orta ex matrimonio valido sive rato tantum, sive rato et consummato, inter virum et con­ sanguineos mulieris atque vicissim inter mulierem et consanguineos viriw. Explicatur. Causa efficiens affinitatis ante novum Codicem iur. can. fuit copula carnalis de se apta ad generationem; ideoque distinguebatur affinitas orta ex copula matrimoniali (dirimens matrimonium usque ad quartum gra­ dum inclus.) et ex copula fornicaria (dirimens matrimonium usque ad secun­ dum gradum inclus.). Nunc autem causa efficiens affinitatis est omne et solum validum matrimonium, saltem ratum, et nihil refert, utrum copula carnalis intercesserit necne. Sedulo igitur distinguenda est disciplina mo­ derna ab antiqua disciplina. Etenim affinitas iam non oritur a) ex copula fornicaria, b) ex matrimonio invalido (quamvis putativo), c) ex matrimonio legitimo consummato duorum paganorum, quippe quod non sit matrimonium ratum. Sin autem duo pagani matrimonio legitimo iuncti postea baptizantur, impedimentum affinitatis certo oritur, immo probabiliter, si alteruter bapti­ zatur, vel si matrimonium contrahitur inter baptizatum et non baptizatum 1β·. 840 Divisio. Iuxta vigentem disciplinam iam non distinguitur nisi affinitas simplex et multiplex, prout nititur una vel pluribus causis. Multiplex autem affinitas oritur solummodo: 1. quoties multiplicatur impedimentum consanguinitatis, a quo procedit. Quomodo consanguinitas multiplicetur, dictum est supra n. 833. 2. iterato successive matrimonio cum consanguineo coniugis defuncti E. gr. si Caius successive ducit Paulam et Annam sorores, duplicem affini­ tatem contrahit cum Theresia consobrina Paulae et Annae. 841 Origo et convenientia huius impedimenti. Licet ex matrimonio vinculum quoddam naturale oriatur cum consanguineis compartis, tamen exinde non­ dum sequitur, ut impedimentum affinitatis oriatur ex ipso iure naturali. Fuerunt quidem complures auctores graves (S. Antoninus, Reiffenstuel, Bellarmino, Pirhing aliique), qui docuerunt saltem affinitatem in primo gradu lineae rectae dirimere matrimonium ex ipso iure naturali, ac proinde Papam non posse dispensare in tali affinitate, atque etiam matrimonium paganorum initum inter huiusmodi affines esse irritum; sed sententia longe 105 Cod. iur. can. c. 97. De historia impedimenti affinitatis videsis Freisen, Gesch. d. kan. Eherechtes § 39 sq. Codex iur. can. adoptavit notionem affinitatis, prout in vetere iure Romano et iuribus civilibus modernis usuvenit. Statuit ius Rom. (L. 4, § 3, D. 38, 10) : „Affines sunt viri et uxoris cognati, dicti ab eo, quod duae cognationes, quae diversae inter se sunt, per nuptias copulantur, et altera ad alterius cognationis finem accedit; namque conjungendae affinitatis causa fit ex nuptiis." 100 Ita sententia communior et verior. Cf. Werne-Vidal 1. c. n. 367. Contra­ dicunt tamen nonnulli, e. gr. Blat, Commentar. 111 475; Ojetti. 187 Cod. iur. can. c. 1077, § 2. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. HI. $ ίο. 609 communior et probabilior docet, nullam prorsus affinitatem dirimere matri­ monium ex iure naturali1’8. S. Officium d. 4 Sept. 1743 declaravit, „non esse dubitandum de potestate Pontificis concedendi dispensationem in primo gradu affinitatis in linea recta etiam ex copula licita inter vitricum et pri­ vignam". Summus Pontifex non solet dispensare super impedimento affinitatis lineae rectae in primo gradu, saltem si agitur de matrimonio contrahendo et si affinitas orta est ex matrimonio consummato. Immo complures Summi Pon­ tifices, e. gr. Urbanus VIII, Alexander VII, Innocentius X, Benedictus XIII expresse denegaverunt hanc dispensationem petitam 3”. Aliter res se habet, si copula carnalis exercita est in paganismo et matrimonium contrahitur post baptismum susceptum. S. Officium d. 26 Aug. 1891 generaliter determinavit, ..affinitatem, quae in infidelitate naturaliter contrahitur ex copula tum licita tum illicita, non esse impedimentum pro matrimoniis, quae in infidelitate ineuntur, evadere tamen impedimentum pro matrimoniis, quae ineuntur post baptismum, quo suscepto infideles fiunt subditi Ecclesiae eiusque proinde legibus subiecti" ”°. Convenientissime impedimentum affinitatis ab Ecclesia statutum est. 842 Etenim per matrimonium vir et femina tam intime uniuntur, ut vir quandam arctam relationem contrahat etiam cum consanguineis mulieris et vicissim mulier cum consanguineis viri. Unde sicut conveniens est, ut matrimonium non contrahatur inter consanguineos, ita pariter non expedit, ut connubium fiat inter affines. Accedat, quod secus, si scii, tale matrimonium licitum esset, gravia pericula castitatis orirentur, cum vir soleat familiariter conversari cum consanguineis mulieris, et mulier cum consanguineis viri. — Iam in Vetere Testamento prohibitum erat matrimonium cum noverca, privigna, filia privigni vel privignae 201. — Quamvis autem primis Ecclesiae saeculis non inveniantur leges generales de impedimento affinitatis, tamen ex Con­ ciliis particularibus301 clare perspicitur exsistentia huius impedimenti, quod tunc temporis multo latius se extendebat quam nunc. Primam eius limita­ tionem adduxit Innocentius III in Concilio Lateranensi IV (a. 1215) decer­ nens affinitatem ex copula tum licita tum illicita ortam dirimere matrimonium*200 138 Cf. Billuart, De matrim. diss. 7, a. 5, § 3. Apud Leitner, Lehrb. d. kirchl. Eherechtes § 31, p. 223. Nostra autem aetate huiusmodi dispensationes esse concessas, asserit Cappello, De sacr. III, n. 537 et 539· 200 Hanc regulam applicavit idem S. Officium d. 16 Dec. 1898 in sequenti casu practico: Andreas antea paganus, sed nunc baptizatus vult in matrimonium ducere Claram, quae adhuc est catechumena, sed proximo futuro tempore baptismum est susceptura. Clara fuit noverca Andreae, i. e. secunda uxor patris Andreae; immo concubina fuit et avunculi et avi Andreae. Fuit igitur Clara tripliciter affinis cum Andrea (scii, in primo, in secundo attingente primum, in secundo gradu lineae rectae). S. Officium respondit: „Si ambo sponsi in infidelitate affines, post su­ sceptum baptisma matrimonio coniungi petant, supplicandum Sanctissimo pro dispensatione." — Si Andreas et Clara in paganismo exsistentes matrimonium contraxissent, nulla dispensatio necessaria fuisset, baptismo ab utraque parte suscepto. Sin autem Andreas baptizatus cum Clara non-baptizata contraxisset, dispensatio super impedimento disparitatis cultus fuisset necessaria; quae quidem dispensatio simul abstulisset impedimenta affinitatis. Cf. supra n. 809. ”* Cf. Lev. 18, 8sqq.; Deut. 27, 20. E. gr. Cone, lllibcrit. circa a. 300, Cone. Ncocaesar. circa a. 3:4. PsOmm··, M>ii Theol, mor. Ut. 39 Tract. X. De matrimonio. 610 usque ad quartum gradum 203. Alteram limitationem attulit ConciliumTridentinum *M statuens affinitatem ex copula fornicaria dirimere matrimonium usque ad secundum gradum. Hodie ambitus istius impedimenti est adhuc magis limitatus, ut infra dicetur. Breviter hic indicamus in quibusdam linguis nomina personarum affinium: i. LINEA RECTA. Latine Socer Socrus Gener Nurus Vitricus Noverca Privignus Privigna Italia Suocero Suocera Genero Nuora Patri gno Matrigna Figliastro Figliastra Hispania Suegro Suegra Yerno Nuera Padrastro Madras tra Hij astro Hij astra Gallia Beau-père Belle-mère Gendre Bru, Belle-fille Beau-père Belle-mère Beau-fils Belle-fille Germanice Schwiegervater Schwiegermutter Schwiegersohn Schwiegertochter Stiefvater Stiefmutter Stiefsohn Stieftochter Anglice Father-in-law Mother-in-law Son-in-law Daugther-in-la Stepfather Stepmother Stepson Stepdaughter 2. LINEA COLLATERALIS. Levir Glos Cognato Cognata Cufiado Cunada Beau-frère Belle-soeur Schwager Schwagerin Brother-in-law Sister-in-law Sororius (maritus sororis) I eodem modo in linguis vernaculis nominantur ac Levir et Glos, nisi tamen Fratria (uxor fratris) J claritatis causa tota traductio detur, i. e. «der Mann der Schwester». Nota. Si adsunt ulteriores gradus affinitatis, adhibenda sunt nomina cognationis, e. g. avia uxoris vel proavia mariti etc. 843 Computatio graduum in affinitate. S. Thomas 208 veteresque auctores docebant, affinitatem proprie non habere proprios gradus, gradus enim ex generationum serie computari. Iam vero affinium nullae sunt gene­ rationes, quippe quae solis consanguineis competant. Affinitas igitur non habens proprios gradus, desumit gradus ex consanguinitate alterius partis. Unde consanguinei viri sunt affines feminae et consanguinei feminae sunt affines viri. Ex quibus dictis sequitur pro computandis gradibus affinitatis haec regula: Tot sunt gradus affinitatis ex una parte, quot sunt gradus consanguinitatis ex altera parte, vel ut dicit S.Thomas 208: „Quoto gradu consanguinitatis attinet mihi vir, toto gradu affinitatis attinet mihi uxor", vel ut dicit Codex iur. can. c. 97, § 3: „Affinitas ita computatur, ut qui sunt consanguinei viri, Udem in eadem linea et gradu sint affines mulieris et vice versa." Regula haec clare perspicitur in figuris (5 et 6), ubi affinitas usque ad secundum gradum lineae rectae et collateralis delinea­ tur, et ex quibus apparet maritum et uxo­ rem esse stipitem, ex quo affinitas compu­ tanda est r>g- 5· 203 c. 8, X 4, 14. 303 Sess. 24, c 4 de reform, matrim. 200 Suppi, q. 55, a. 7. 200 Ib. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § n. 6u Valde notanda sunt adagia: „ Affinitas non parit affinitatem", et: „ Affinitas non egreditur copulatos". Quamobrem inter consanguineos viri et consanguineos mulieris nulla affinitas exsistit et affinitas num­ quam adest, nisi saltem alteruter contrahentium iam antea fuit valido sacramento matrimonii ligatus. Hinc e. gr. duo fratres possunt in matrimonium ducere duas sorores; pater et filius possunt ducere matrem et filiam; immo pater potest ducere filiam et filius matrem, in quo casu filius evaderet socer proprii patris; filius mariti et filia uxoris ex prioribus connubiis procreati possunt inter se matrimonium inire; potest quis successive ducere duas viduas, quarum defuncti mariti erant fratres germani. Ambitus impedimenti affinitatis iuxta vigens ius ecclesiasticum. 844 Affinitas in linea recta dirimit matrimonium in quolibet gradu, in linea autem collaterali usque ad secundum gradum inclusive 207. Cessatio huius impedimenti. Impedimentum affinitatis semel contractum non cessat nisi per legitimam dispensationem. Si agitur de affinitate lineae rectae, non solet dispensatio concedi (saltem ad matrimonium contrahen­ dum) 208 ut iam supra n. 841 dictum est. In omnibus autem aliis casibus dispensatio obtineri potest; et huiusmodi dispensandi facultas pro periculo mortis alioque casu urgenti continetur in Codice iur. can. c. 1043 et 1044. § Ii. Honestas publica. Notio. Impedimentum publicae honestatis (quod et iustitia publica 84δ honestatis aut quasi-affinitas vocatur) est propinquitas personarum orta aut a) ex matrimonio invalido, aut b) ex publico vel notorio con­ cubinatu 20e. Origo. Hoc impedimentum introductum est a Benedicto XV. Nam anti­ quum impedimentum publicae honestatis fuit aliquid prorsus aliud. Iuxta vigentem disciplinam publicae honestatis impedimentum oritur a) ex matri­ monio ob quamcumque causam invalido ideoque etiam ex matrimonio puta­ tivo; b) ex publico vel notorio concubinatu, qualis est sexualis inter virum et mulierem conversatio habitualis et tamquam talis publice nota. Hodie fre207 Cod. iur. can. c. 1077. 208 Talem dispensationem concessit S. Poenitentiaria ad convalidandum matri­ monium iam contractum d. 2 Dec. 1911. ,oe Cod. iur. can. c, 1078. 89 612 Tract. X. De matrimonio. quentissime oritur publicae honestatis impedimentum ex matrimonio civili et ut invalido noto, sed tantum, quando sequitur cohabitatio2034. — Cum matri­ monia contracta ante novum Codicem iudicanda sint secundum antiquum ius, oportet prae oculis habere, publicam honestatem tunc diremisse matrimonium usque ad primum gradum, si orta erat ex validis sponsalibus (etiam privato modo initis); ad quartum autem gradum, si orta erat ex matrimonio rato. 846 Ambitus impedimenti. Impedimentum publicae honestatis dirimit nuptias in primo et secundo gradu lineae rectae inter virum et con­ sanguineas mulieris ac vice versa210. Si duo non-baptizati vivunt in matrimonio invalido aut in publico concubinatu, hoc impedimentum, utpote mere iuris ecclesiastici, non oritur; aliter est, si idem faciunt alter baptizatus et alter non baptizatus. Cessatio huius impedimenti solummodo obtinetur per dispensa­ tionem Summi Pontificis. In periculo mortis alterutrius contrahentium et in casu urgentis neces­ sitatis parochus aut confessarius dispensare potest super hoc impedimento iuxta can. 1043 et 1044 Cod. iur. can. Cum hoc impedimentum in secundo gradu computetur inter illa, quae sunt minoris gradus, dispensatio semel concessa valida est, licet vitium obreptionis aut subreptionis in dispensationis petitione commissum fuerit. Valet igitur idem, quod supra dictum est de impedimentis affinitatis in secundo gradu collaterali, consanguinitatis tertii gradus lineae collateralis. Hoc impedimentum non cessat morte alterutrius concubinarii aut coniugis, nec etiam legitima dissolutione concubinatus aut matrimonii invalidi; aliis verbis: impedimentum publicae honestatis semel con­ tractum est perpetuum et numquam cessat, nisi legitime dispensatum fuerit. 847 Disputatur inter auctores, utrum adsit duplex impedimentum, scii, publicae honestatis et affinitatis, si matrimonium invalidum convalidetur an econtra tunc publica honestas seu quasi-affinitas transeat in veram et solam affini­ tatem. Adesse duplex impedimentum asserunt quidam, e. gr. Vlaming311 *310*, Scharnagl313*, Schafer213, De Smet214, Linneborn21S.— Publicam honestatem transire in affinitatem per convalidationem ita, ut non adsit nisi unum impe­ dimentum matrimonii, docent complures iique graves auctores, e. gr. Ga­ sparri 21e, Leitner317, D’Annibale318, Vogt ”·. Utraque sententia limites probabilitatis non excedit, sed secunda videtur praeferenda, tum quia valde consentaneum est quasi-affinitatem cessare superveniente vera affinitate, tum quia in praxi non solet peti dispensatio super utroque impedimento, sed tantum super solo impedimento affinitatis ex matrimonio convalidato ortae. ,M· 310 313 314 316 317 313 313 Pontif. Commissio d. 12 Mart. 1929 (Acta Ap. Sed. XXI 170). Cod. iur. can. c. 1078. 313 Praei, iur. matr. 13 367. Das neue kirchl. Gesetzbuch3 98. 313 Das Eherecht7 151. De sponsal. et matr.3 633. GrundriB des Eherechtes3 § 32. 313 De matrim. n. 698 et 721. Lehrb. des kirchl. Eherechtes 231. Summula Theol. mor. III, n. 434, nota 25. Das kirchl. Eherecht § 41. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. III. § 12. 613 § 12. Cognatio spiritualis. Notio. Cognatio spiritualis est propinquitas personarum orta ex 848 collatione et susceptione baptismi vel confirmationis. Cum enim in baptismo nascamur spiritualiter et haec nativitas in confirmatione quasi ultimum complementum accipiat, illae personae, quae ad haec sacra­ menta concurrunt, scii, minister et patrini, habentur tamquam parentes spirituales personae baptizatae. Cognatio autem spiritualis orta ex confirmatione iam non causât impedimentum matrimonii. Origo et ambitus huius impedimenti. Primis temporibus aerae chri-849 stianae hoc impedimentum videtur fuisse ignotum. Attamen iam mentio explicita illius habetur in Codice Justiniani circa a. 534 22°. Tum in Decreto Gratiani221, tum in Decretalibus Gregorii IX 222223 *, tum in libro sexto Bonifatii VIII222 inveniuntur statuta de cognatione spirituali; pariter in Concilio Tridentino 2M. Tandem Benedictus XV limitavit hoc impedimentum, statuens in Codice iur. can. c. 768 et 1079: „Ex baptismo spiritualem cognationem contrahunt tantum cum baptizato baptizans et patrinus." Patrinus autem non contrahit hanc cognationem spiritualem, si adhibitus fuit a) in supplendis baptismi caeremoniis, b) in iteratione condicionata baptismi (nisi tamen idem patrinus fuit in primo baptismo et in secundo condicionate iterato) 22B. Condiciones requisitae, ut hoc impedimentum adsit, sunt sequentes: 850 1. Vera et valida administratio baptismi (sive privati sive sollemnis). Ex caeremoniis sacramentalibus suppletis vel ex invalida administratione huius sacramenti cognatio spiritualis nullo modo contrahitur, econtra videtur oriri ex baptismo etiam privato, ___ f \ (Patrinus) X^ — l \ ( Matrina ! X, ___ \ (Baptizans! X, y y' x. \ __L. s' idque non solum inter bapti/ zatum et baptizantem, sed (Baptizatus! etiam inter baptizatum et X J patrinum forte adhibitum. Fig 7 Lex enim sine ulla distinc­ tione statuit, ex baptismo spiritualem cognationem oriri inter personas indi­ catas. lamvero si lex non distinguit, nec nos debemus distinguere22®. Ceterum non solent adhiberi patrini in baptismo privato propter defectum temporis vel alias causas. 2. Minister baptismi et patrini debent esse baptizati. Quare infideles non-baptizati ad huiusmodi munus assumpti, utpote non subiecti legibus ecclesiasticis, non contrahunt cognationem spiritualem 227, 220 L. 26 (C. de nupt.) V 4. 221 C. 30, q. 1 2 3. 222 L. 4, tit. 11. 223 L. 4, tit. 3. 2,4 Sess. 24, c. 2 de reform, matrim. 225 Cod. iur. can. c. 762, § 2; c. 763, § 2. ”® Ita quoque Vlaming, Praei, iur. matr. I2 377; Cappello, De sacr. III, n· 559*9·; IVernz-Vidal, lus can. V 393. 227 Cf. De Smet, De sponsal. et matrim.· n. 642. Tract. X. De matrimonio. 6i4 etiamsi ipsi postea baptizati erunt. Sin autem haereticus valide baptizatus esset minister baptismi, non esset immunis ab hoc impedimento. Ratio est, quia haeretici subduntur legibus ecclesiasticis, nisi sint specialiter exempti. Non est cur iterum notemus, non nisi in casu urgentis necessitatis haere­ ticum vel infidelem adhibendum esse ut ministrum baptismi privati, numquam autem ut patrinum, qui ne valide quidem hoc munus potest exercere ac pro­ inde nec etiam cognationis spiritualis impedimentum contrahit. 3. Patrinus debet scienter et libere exercere munus suum, atque habere ceteras condiciones a iure sub poena nullitatis requisitas 228*. Hinc si quis actuali usu rationis caret, vel si vi aut metu coactus aut sine animo exercet munus patrini, vel si est tantum testis honorarius aut pro­ curator vices gerens alterius 220, vel si non est rite designatus, non contrahit hoc impedimentum. Insuper, cum patrinus dicatur accipere vel suscipere, tenere vel levare baptizatum, omnino requiritur, ut physice (super vestes tamen) tangat baptizatum eo momento, quo essentialis forma sacramenti pronuntiatur; vel saltem ut patrinus e manibus ministri baptizatum accipiat. Si plures quam duo patrini in baptismo illicite designati, admissi fuerunt et revera scienter et libere officium patrini suscipere voluerunt atque baptizatum physice tetigerunt, videntur omnes contraxisse impedimentum cognationis spiritualis 23°. 4. Coniuges baptizantes aut levantes propriam prolem non contrahunt cognationem spiritualem ac proinde nec etiam amittunt ius petendi debitum231. 851 Cessatio huius impedimenti obtinetur per dispensationem Summi Pontificis. In libello supplici impedimentum exsistens clare et distincte debet describi, nempe utrum sit simplex an duplex cognatio spiritualis. Attamen duplex cognatio spiritualis (si baptizans et patrinus est idem) vix accidit. Cum cognatio spiritualis nunc accenseatur illis impedi­ mentis, quae dispensatione minoris gradus removentur, dispensatio super illa semper valet, ac si „ex motu proprio et ex certa scientia'1 impertita esset. Proinde talis dispensatio iam numquam est invalida propter vitium obreptionis aut subreptionis 232. — In gravi periculo mortis exsistentibus et in aliis casibus urgentioribus parochus aut con­ fessarius potest largiri dispensationem super hoc impedimento iuxta c. 1043 et 1044. § 13· Cognatio legalis. Iam supra n. 783, ubi sermo fuit de matrimonii impedimentis impe­ dientibus, sufficienter dictum est de impedimento cognationis legalis, quod iuxta leges civiles uniuscuiusque regionis vel irritat vel solum­ modo illicitum reddit matrimonium. 228 220 230 231 832 Cod. iur. can. c. 765. Cf. supra in tractatu de baptismo n. 145. S. C. C. d. ii lunii 1881. Cf. Leitner, Lehrb. d. kirchl. Eherechtes § 33, p. 241; Warning 1. c. n. 379. c. 2, X 4, ii. Ita docet quoque De Smet 1. c. n. 234; Cappello 1. c. n. 565. Cod. iur. can. c. 1042, § 2, et c. 1054. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. § i. 615 ARTICULUS IV. De cessatione impedimentorum matrimonii. Praenotamen. Postquam omnia impedimenta impedientia et dirimentia sunt explicata atque de singulis breviter et summarie dictum est, quomodo cessent, restat ut regulas generales cessationis impedimentorum afferamus. Generaliter autem impedimenta cessare possunt tribus modis1”: 1. Lapsu temporis. Hoc modo cessare possunt aetas, votum temporale, ligamen per mortem compartis, raptus per liberationem raptae, mixta religio et cultus disparitas per conversionem alterius partis. 2. Consensu contrahentium legitime praestito. Hoc modo cessant impedi­ mentum erroris, si scii, pars in errorem inducta, veritate cognita, consentit in matrimonium; impedimentum vis et metus, si metu cessante liber con­ sensus praestatur. 3. Legitima dispensatione. Complura impedimenta iuris ecclesiastici non possunt cessare nisi per legitimam dispensationem, e. gr. affinitas, consangui­ nitas, cognatio spiritualis etc. De primo et altero modo cessationis impedimentorum iam supra satis est dictum; de dispensatione autem impedimentorum remanent complura ad­ denda. Quae omnia claritatis causa dividimus in quinque paragraphes : i. de notione et divisione dispensationis, 2. de eius auctore, 3. de eius causis, 4. de modis petendi dispensationem, 5. de modis exsequendi dispensationem. § i- De notione et divisione dispensationis matrimonialis. Notio. Nomen dispensationis non semper eodem sensu sumitur; 853 aliquando enim significat pro casu particulari totalem abolitionem legis, aliquando vero suspensionem obligationis legis manente lege. Sic e. gr. dispensatio super matrimonio rato totaliter tollit hoc matrimonium, dispensatio vero super voto sollemni non semper tollit hoc votum, sed eius obligationem tantum aliquando suspendit in ordine ad matrimo­ nium. Modo generali dispensatio matrimonialis definiri potest: re­ laxatio legis irritantis vel prohibentis matrimonium, legitime facta in casu particulari a legitimo superiore. Divisiones. 1. Dispensatio pro foro interno et pro foro externo. — Forum 854 internum respicit conscientiam et complectitur tam forum poenitentiale stricte dictum quam forum privatum et occultum. Dispensatio pro hoc foro locum habet praesertim in occultis impedime ..is criminis et votorum privatim emissorum. Externum forum respicit politiam externam atque bonum publicum societatis ecclesiasticae. Iuxta praescriptum Codicis iur. can. c. Î58, § i iam non possunt dari a S. Poenitentiaria ullae dispensationes pro foro externo. — Dispensatio data pro foro externo valet etiam in foro interno, ast non vice versa; ideoque si in foro interno concessa fuerit dispen­ satio impedimenti occulti, nihilominus est regulariter petenda dispensatio pro foro externo, si forte hoc impedimentum postea factum est notorium; ita 1,1 Nonnulli auctores addiderunt quartum modum, nempe consuetudinem legi­ timam. Sed hodie ..consuetudo novum impedimentum inducens aut impedimentis exsistentibus contraria reprobatur". Cod. iur. can. c. 1041. 616 Tract. X. De matrimonio. saltem, si dispensatio concessa fuerit in solo foro interno sacramentali. Sin autem in foro interno non-sacramentali concessa fuit dispensatio super im­ pedimento occulto, adnotetur illa in libro secreto archivi curiae dioecesanae, nec alia dispensatio pro foro externo est necessaria, etsi postea occultum impedimentum publicum evaserit. Ita est, nisi aliud ferat S. Poenitentiariae rescriptum ***. 2. Dispensatio ad matrimonium contrahendum et ad invalide contractum matrimonium convalidandum. In primo casu conceditur simplex dispensatio, in secundo autem casu aliquando conceditur dispensatio, quae vocatur sanatio in radice2’6. 3. Dispensatio in forma gratiosa et in forma commissoria. Iuxta vigentem disciplinam prior conceditur immediate ipsis oratoribus, e. gr. personis magnae dignitatis; altera committitur episcopo vel parocho vel confessario exsequenda. Hic secundus modus nunc fere semper in usu est23®. 4. Dispensatio maioris et minoris gradus. Impedimenta minoris gradus sunt quinque: I. consanguinitas in tertio gradu lineae collateralis, 2. affi­ nitas in secundo gradu lineae collateralis, 3. publica honestas in secundo gradu, 4. cognatio spiritualis, 5. crimen ex adulterio cum promissione vel attentatione matrimonii. Omnia alia impedimenta sunt maioris gradus2”. Scholion 1. Ante Constitutionem ..Sapienti consilio" distinguebatur etiam dispensatio in forma nobilium, in forma communi, in forma pauperum. Haec omnia videntur nunc abolita esse, cum iam nulla dispensatio matrimonialis concedatur a Dataria2’8. Scholion 2. Quantum ad historiam dispensationum matrimonialium adhuc complura sunt obscura. Ex primis saeculis nullae certae dispensationes matri­ moniales sunt notae. Nihilominus inde nondum licet concludere, huiusmodi dispensationes eo tempore prorsus numquam esse concessas. Primum exem­ plum dispensationis videtur esse Indultum concessum loanni filio regis Angliae Henrici II (1154—1189), ut valeret contrahere matrimonium cum consanguinea. Glossatores Decreti Gratiani saec. XII clare agnoscunt, Sum­ mum Pontificem non solum posse convalidare matrimonium invalide propter impedimentum iuris ecclesiastici contractum, sed etiam dispensare ad contra­ hendum matrimonium, non obstante tali impedimento2”. A temporibus Innocentii III paulatim disciplina nunc vigens dispensationum obtinuit, iuxta quam dispensatio omnium impedimentorum dirimentium reservata est Summo Pontifici. Attamen ex delegatione hodie solent habere episcopi amplas dispensandi facultates, ut infra dicetur. § 2- De auctoritate dispensandi. 855 Summo Pontifici competit facultas dispensandi in omnibus impedi­ mentis, quae non sunt certo iuris naturae vel divini. Hinc e. gr. non potest dispensatio concedi super impedimento ligaminis, si agitur de ”* Cod. iur. can. c. 1047. 2” Cf. infra n. 878. ”® Cf. infra n. 871, ubi de exsecutione seu fulminatione dispensationum trac­ tabitur. 2,7 Cod. iur. can. c. 1042. Cf. Regolamcnto c. 11, n. 13. Cf. Freisen, Gesch. d. kan. Eherechtes § 77; I.eitner, Lehrb. d. kirchl. Eherechtcs 389. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. S 2. 617 Christianorum matrimonio consummato, quippe quod sit indissolubile ex iure divino. Pariter Summus Pontifex non potest dispensare in impedimentis ortis ex defectu consensus, e. gr. in errore substantiali, in defectu usus rationis. Ista enim impedimenta sunt iuris naturalis. Licet autem absolute loquendo Papa posset dispensare in omnibus impedimentis iuris ecclesiastici, cum ipse sit supra totum ius eccle­ siasticum, tamen non solet dispensare in nonnullis impedimentis, e. gr, in affinitate lineae rectae orta ex matrimonio consummato, in con­ sanguinitate lineae rectae et lineae collateralis in primo gradu, in impedimento criminis orto ex coniugicidio publice noto. Summus Pontifex non solet hanc suam dispensandi facultatem exer­ cere immediate per se ipsum2*0, sed a) per SS. Congregationes Cardi­ nalium et Tribunal S. Poenitentiariae, b) per Ordinarios locorum, c) per simplices sacerdotes aut confessarios delegatos. Vetus disciplina dispensandi valde mutata est per novum Codicem iur. can. Unde omissis veteribus statutis abolitis sequentia observantur iuxta disci­ plinam vigentem: 1. Dispensationes concessae a Curia Romana. a) S. Congregatio S. Officii concedit dispensationes super impedimentis 856 mixtae religionis et disparitatis cultus, pariter super interpellationibus fa­ ciendis in applicatione privilegii Paulini240 241. b) S. Congregatio de Sacramentis concedit dispensationem in aliis impedi­ mentis publicis; concedit sanationem in radice, dispensationem super matri­ monio rato; declarat legitimationem prolis. Si tamen agitur de impedimento professionis religiosae, dispensatio petenda est a S. Congr. de Religiosis. Ad S. Congr. de Prop. Fide dirigendae quidem sunt omnes petitiones dispensationum matrimonialium provenientes ex locis, qui adhuc sub iurisdictione huius Congregationis sunt, attamen non ipsa concedit dispensationes petitas (sicuti antea fiebat), sed proponit petitiones aliis Congregationibus supra allegatis. c) S. Congregatio pro Ecclesia Orientali concedit omnes dispensationes matrimoniales (exceptis iis, quae pertinent ad S. Officium) pro fidelibus ritus orientalis, qui sive inter se, sive cum fideli ritus latini, sive cum infideli matrimonium contrahunt 242. d) Tribunal S. Poenitentiariae concedit omnes dispensationes super im­ pedimentis occultis et pro foro interno tantum. Quid sit impedimentum occultum, supra n. 778 dictum est. Si cum impedimento publico simul adest impedimentum occultum et oratores consentiunt in rei manifestationem, dis­ pensatio petenda est a S. Congr. de Sacramentis, quae tunc concedit dispen­ sationem super ambobus impedimentis. Sin autem oratores recusant rei manifestationem, dispensatio ab impedimento publico petenda est a S. Congr. de Sacramentis, dispensatio super impedimento occulto a S. Poenitentiaria. Sed requiritur tunc, ut in libello supplici porrecto S. Poenitentiariae mentio fiat publici impedimenti, a quo iam petita vel adhuc petenda est dispensatio 240 In casibus extraordinariis, praesertim quando dispensatio debet remanere prorsus occulta, Summus Pontifex oretenus concedit dispensationem. ’·* Cod. iur. can. c. 247, § 3. 242 Cf. ib. c. 257. 6ι8 Tract. X. De matrimonio. a S. Congr. de Sacramentis (vel etiam ab episcopo rite delegato). — Ex hucusque dictis apparet, iam neque Datariam neque Congregationem pro negotiis extraordinariis neque Secretariam Brevium concedere dispensa­ tiones matrimoniales. 2. Dispensandi facultas Ordinariis locorum competens. 857 Claritatis gratia distinguimus facultatem dispensandi, quae episcopis seu Ordinariis locorum competit: i. in urgenti mortis periculo, 2. in casibus aliis urgentis necessitatis, 3. in casibus ordinariis. i. ..Urgente mortis periculo locorum Ordinarii*·’, ad consulendum con­ scientiae et, si casus ferat, legitimation! prolis, possunt tum super forma in matrimonii celebratione servanda, tum super omnibus et singulis impedi­ mentis iuris ecclesiastici, sive publicis sive occultis, etiam multiplicibus, exceptis impedimentis provenientibus ex sacro presbyteratus ordine et ex affinitate in linea recta, consummato matrimonio, dispensare proprios sub­ ditos ubique commorantes et omnes in proprio territorio actu degentes, re­ moto scandalo*2*··, et, si dispensatio concedatur super cultus disparitate aut mixta religione, praestitis consuetis cautionibus."2·5* Ita Codex iur. can. c. 1043. Requiritur igitur, ut Ordinarius loci valeat uti hac facultate: a) ut sit remotum scandalum; b) ut praestentur cautiones consuetae, si agitur de dis­ pensatione super cultus disparitate aut mixta religione; c) ut non adsit im­ pedimentum iuris naturalis aut divini, neque impedimentum presbyteratus aut affinitatis ex linea recta ortae ex matrimonio consummato2·’, neque im­ pedimentum in quo nec Summus Pontifex solet dispensare, e. gr. consangui­ nitas in primo gradu lineae collateralis *·7. Si ista requisita adsunt, Ordinarii facultas dispensandi est vere illimitata. Proinde tunc Ordinarius loci potest dispensare e. gr. super praesentia testium vel parochi in celebratione matri­ monii, super omnibus impedimentis impedientibus et dirimentibus, sive publicis sive occultis, sive simplicibus sive multiplicibus; potest dispensare non solum subditos suos eosque ubique commorantes, sed etiam omnes peregrinos et vagos in suo territorio degentes. Nequit autem sanare matri­ monium in radice. 858 2. In casibus aliis urgentis necessitatis, nempe a) quando detegitur matri­ monii impedimentum, cum iam omnia sunt parata ad nuptias, nec matri­ monium sine probabili gravis mali periculo differri possit (i. e. ad duas fere *·’ Nomine Ordinarii intelliguntur non solum episcopi dioecesani, sed etiam omnes supra n. 759 enumerati. 2“ Quando dispensatur cum iis, qui sacro subdiaconatus aut diaconatus ordine sunt insigniti vel sollemnem professionem religiosam emiserint, de impertita dispensatione nuntius mittendus est ad S. Officium et interim pro viribus curan­ dum, ut scandalum forte exsistens removeatur tum inducendo eosdem, ut se con­ ferant in loca, ubi eorum condicio ecclesiastica aut religiosa ignoratur, tum si obtineri nequeat, iniungendo saltem speciales poenitentias salutares pro redimendis excessibus praeteritis et pro bono exemplo praesenti. Ita S. Offic. d. 20 Febr. 1888. 245 Nisi istae cautiones, supra n. 788 indicatae, praestentur, dispensatio semper est invalida. S. Offic. d. 21 lunii 1912 (Acta Ap. Sed. IV 442 sq.). *·’ Si ergo affinitas orta est ex matrimonio tantum rato, non excluditur a dispensatione. 2,7 Cod. iur. can. c. 1076, § 3. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. § 2. 619 hebdomadas vel etiam longius tempus extra Italiam), usquedum a S. Sede dispensatio obtineatur; b) quando agitur de matrimonii iam contracti con­ validatione, si idem periculum sit in mora nec tempus suppetat recurrendi ad S. Sedem, possunt episcopi seu Ordinarii locorum dispensare super omnibus impedimentis, de quibus numero praecedenti sermo fuit 348* . Requiritur autem, ut scandalum forte exsistens removeatur, et ut cautiones consuetae prae­ stentur, antequam dispensatio concedatur super impedimentis mixtae reli­ gionis et disparitatis cultus. Nota. In istis casibus urgentis necessitatis Ordinarius nequit dispen­ sare a legitima forma matrimonii celebrandi, i. e. a praesentia parochi et duorum testium 248, quamvis hac facultate polleat in periculo mortis, ut dictum est. 3. In casibus ordinariis episcopi aliique locorum Ordinarii possunt dispen­ sare: a) a proclamationibus faciendis, b) in votis non reservatis, c) a tempore clauso, d) in impedimentis dubiis™0. Nihil refert, utrum impedi­ mentum sit dubium de facto an de iure. Ita sententia communis et certa. Prius autem adhibenda est diligentia debita ad solvendum dubium351* . Pro praxi. Nisi obstet secretum aut adsit periculum violandi sigillum sacramentale, multum praestat dirigere omnes petitiones dispensationum ad curiam episcopalem, quae semper fere dispensationem petitam et facilius et celerius concedet (vi specialium facultatum) vel obtinebit a Curia Romana 251 ·. 3. Dispensandi facultas concessa simplicibus sacerdotibus. Omnes sacerdotes Ordinario loci inferiores nullam facultatem habent 859 dispensandi in impedimentis matrimonialibus. Sunt tamen duo casus, in quibus aliquas dispensationes concedere valent: i. In urgente mortis periculo, quando loci Ordinarius adiri nequit, parocho vel sacerdoti competit eadem dispensandi facultas, quae tunc competeret Ordinario353. Parochus vel sacerdos licite valideque assistens tali matrimonio potest dispensare ab impedimentis matrimonii pro foro tum externo tum interno, debet tamen de concessa dispensatione pro foro externo Ordinarium loci statim (i. e. intra triduum) certiorem facere ut haec dispensatio in libro matrimoniorum adnotetur35s. Confessarius valide liciteque dispensat tunc ab impedimentis in actu sacramentalis confessionis tantum et pro solo foro interno 354*. Iuxta praesentem igitur disciplinam ecclesiasticam facile potest matrimonium invalidum convalidari, si alteruter contrahentium ver348 Ita Cod. iur. can. c. 1045, §§ 1 et 2. 348 Ita quoque Linneborn, GrundriB d. Eherechtes3 § 14 (II). Contraria sen­ tentia nonnullorum scriptorum, e. gr. De Smet 1. c. n. 764, non videtur probabilis. 350 Cf. Cod. iur. can. c. 75. 351 Cf. Bened. XIV, De syn. dioec. 1.9, c. 12, n. 1. ,5'· Cf. monitum S. Poenit. Ap. (Acta Ap. Sed. XXVII 62). 353 Cf. supra n. 857. 358 Cod. iur. can. c. 1046. 354 Ib. c. 1044. Si confessarius debet dispensare ab impedimentis, quae sunt publica aut quae facile fieri possunt publica, petat a poenitente licentiam loquendi de dispensatione concessa cum auctoritate competenti, vel convalidet matrimonium extra sacramentum poenitentiae coram duobus testibus ad normam c. 1098, n. 2. Nonnulli auctores, ut Hilling, Dc Smet,Wernz-Vidal, negant confessarium posse in periculo mortis dispensare ab impedimentis publicis, sed, cum eadem facultate polleat ac parochus, affirmativa sententia est probabilis. 620 Tract. X. De matrimonio. satur in mortis periculo. Cum enim tunc raro suppetat tempus adeundi Ordi­ narium loci sive personaliter sive per litteras 266 vel parochum eiusve dele­ gatum, quilibet sacerdos potest consensum matrimonialem contrahentium recipere et dispensare tum a praesentia testium tum ab omnibus iuris eccle­ siastici impedimentis, exceptis duobus supra indicatis. 860 2. In duobus casibus urgentis necessitatis, nempe si impedimentum detegi­ tur, a) cum iam omnia sunt parata ad nuptias, nec matrimonium sine pro­ babili periculo aut gravis mali aut violationis secreti differri possit, usquedum Ordinarius loci (vel parochus eiusve delegatus) 266* adiri queat, b) cum matrimonium iam est contractum et est idem periculum in mora quod sub a), possunt sacerdotes in η. I enumerati dispensare ab impedimentis (non autem a praesentia duorum testium) sicut in periculo mortis, sed nonnisi pro casibus occultis. Si casus est publicus, i. e. si impedimentum est publicum (de iure et de facto), debet celebratio matrimonii differri, cum tunc non oriatur diffamatio. Si impedimentum est natura sua publicum (e. gr. consanguinitas, diaconatus), sed de facto occultum, tunc quoque dispensatio concedi potest, cum talis casus sit revera occultus et casus occultus non sit idem quod impedi­ mentum occultum. Ita sententia hodie certa 26β. Sin autem impedimentum occultum dispensatum postea evadit publicum, Ordinarius aut novam dispen­ sationem concedat aut dispensationem antea concessam ratihabeat. Haec dispensandi facultas iam aufert angustias, quae antea oriebantur in casu perplexo’67, non autem se extendit ad formam externam celebrationis matrimonii. Nota. Si in periculo mortis vel in aliis casibus urgentibus iuxta supra dictas facultates Ordinarius vel sacerdos legitime dispensat ab impedimentis, eo ipso conceditur quoque legitimatio prolis forsitan natae vel conceptae (excepta tamen prole adulterina et sacrilega) 268. § 3- De causis dispensationum. 861 Concilium Tridentinum268 statuit: „In contrahendis matrimoniis vel nulla omnino detur dispensatio, vel raro, idque ex causa et gratis con­ cedatur." Aliis verbis: Ad licitam dispensationem semper requiritur iusta causa; ad validam autem dispensationem in impedimentis iuris ecclesiastici supremus legislator, scii. Summus Pontifex, non indiget quidem causa, cum sit supra totam legem ecclesiasticam, sed de facto non censetur dispensare deficiente causa. Omnes autem alii inferiores Summo Pontifice nec licite nec valide dispensant sine iusta causa. Ratio est, quia Papa non delegat hanc dispensandi facultatem, nisi exerceatur prudenter et ex rationabili causa. Si tamen dispensans putat adesse veram causam, quae de facto non adest propter errorem vel etiam 266 Ordinarius censetur non posse adiri, quamvis exsistat facultas ipsum ad­ eundi per telephonium vel telegraphum. Ita Pontif. Commissio d. 12 Nov. 1922 (Acta Ap. Sed. XIV 663). 266 · Ita, si assistens non est confessarius. 268 Pontif. Commissio d. 28 Dec. 1927 (Acta Ap. Sed. XX 61). 267 Cf. supra n. 731. 262 Cod. iur. can. c. 1051. 288 Sees. 24, c. S de reform, matrim. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. § 3. 621 propter dolum, non ilico dispensatio irritatur, ut infra dicetur. In dubio autem de sufficientia causae, licite petitur atque conceditur valida dispensatio2e0. Species causarum. a) Causae finales (motivae) vocantur illae, quae per se sufficiunt ad dispensationem obtinendam. Causae impellentes (impulsivae) sunt illae, quae per se solas non sufficiunt ad dispensationem impetrandam, sed tamen coadiuvant ad hunc effectum. Hinc si afferuntur una causa finalis et plures causae impellentes, facilius obtinetur dispensatio, quam si sola causa finalis adsit. b) Causae infamantes (inhonestae, turpes) sunt illae, quae ex delicto oriuntur et infamiam parere solent. Causae honestae non habent nec delicti nec infamiae notam. — Cum ex causis infamantibus, e. gr. ex copula illicita, facile magnum damnum oriri possit, nisi dispensatio ad matrimonium ineundum concedatur, illae solent esse valde efficaces ad dispensationem obtinendam. c) Causae canonicae vocantur illae, quae in iure vel secundum stylum Curiae Romanae ut finales et sufficientes habentur. Causae non-canonicae (vocantur quoque causae rationabiles, certae) sunt illae, quae ex se solis non sufficiunt ad dispensationem obtinendam; quare si propter illas solas dispensatio nihilominus conceditur, dicitur concedi „sine causa", i. e. sine causa canonica. Causae canonicae sunt idem quod causae finales, causae vero non-canonicae aequiperantur causis impulsivis. Causae canonicae dispensandi enumerantur in Instructione S. Con- 862 gregationis de Prop. Fide d. 9 Maii 1877 sequentes sexdecim: 1. „Angustia loci sive absoluta sive relativa (ratione tantum ora­ tricis'), cum scii, in loco originis vel etiam domicilii cognatio feminae ita sit propagata, ut alium paris condicionis, cui nubat, invenire nequeat, nisi consanguineum vel affinem, patriam vero deserere sit ei durum." Angustia loci censetur absoluta, si ibi (non in paroecia) non sunt ultra 300 foci vel 1500 incolae”1 et distantia a loco proximo est ultra miliare (1500 metra)2”. Si locus sponsi est idem vel aeque angustus ac locus spon­ sae, tunc id utiliter in libello supplici enuntiari potest in hunc modum: angustia loci, in quo oratores orti sunt (domicilium habent), vel: angustia locorum, ubi oratores ... Angustia loci est relativa, si in loco domicilii plures quidem incolae catholici sunt quam 1500, sed cognatio feminae est ita pro­ pagata, ut alium maritum paris condicionis invenire nequeat. Notandum est, in computatione incolarum alicuius loci non numerari haereticos forsan ibi commorantes; catholici autem impii et increduli computari debent. 2. „Aetas feminae superadulta, si scii, vigesimum quartum aetatis annum iam egressa hactenus virum paris condicionis, cui nubere possit, non invenit. Haec vero causa non suffragatur viduae, quae ad alias nuptias convolare cupit." Cod. iur. can. c. 84, § a. 221 Pius IX d. 30 Aug. 1847. ·” S. C. C. d. 16 Dec. 1876 et 8 Martii 1884; cf. S. C. C. d. 24 Aug. 1907. 622 Tract. X. De matrimonio. Iam non requiritur, ut investigatio fiat, utrum femina hucusque non po­ tuerit invenire virum paris condicionis, sed ipsa aetas 24 annorum comple­ torum per se solam sufficit. Etenim ad quaesitum: „An in verificatione causae [scii, aetatis oratricis superadultae] sciscitari etiam et probari oporteat, mulierem superadultam usque ad illam aetatem virum paris condicionis, cui nubere posset, non invenisse, et hoc ad dispensationis validitatem?" respondit S. Poenitentiaria d. 5 Aprilis 1902: „satis esse quod certo constet de aetate superadulta" ,es. 3. „Deficientia aut incompetentia dotis, si nempe femina non habeat actu tantam dotem, ut extraneo aequalis condicionis, qui neque con­ sanguineus neque affinis sit, nubere possit in proprio loco, in quo com­ moratur. Quae causa magis urget, si mulier penitus indotata exsistat, et consanguineus vel affinis eam in uxorem ducere aut etiam con­ venienter ex integro dotare paratus sit." Dotis nomen non est intelligendum in stricto sensu iuridico, sed ea for­ tuna, quae actu affertur ab uxore in matrimonium ad sustinenda onera matrimonii; quapropter femina, quae post mortem parentum sufficientem fortunam habebit, sed nunc in contrahendo matrimonio vel nihil vel parum recipit a parentibus, est indotata, aut saltem eius dos est incompetens. Ista dispensationis causa saepe accidere potest sponsae, cuius parentes altam quidem dignitatem, sed mediocrem fortunam habent. 4. „Lites super successione bonorum iam exortae vel earundem grave aut imminens periculum. Si mulier gravem litem super successione bonorum magni momenti sustineat, neque adest alius, qui litem huius­ modi in se suscipiat propriisque expensis prosequatur praeter illum, qui ipsam in uxorem ducere cupit, dispensatio concedi solet; interest enim reipublicae, ut lites exstinguantur. Huic proxime accedit alia causa, scii, dos litibus involuta, cum nimirum mulier alio est destituta viro, cuius ope bona sua recuperare valeat. Verum huiusmodi causa non nisi pro remotioribus gradibus sufficit." 863 5· „Paupertas viduae, quae numerosa prole sit onerata et vir eam alere polliceatur. Sed quandoque remedio dispensationis succurritur viduae ea tantum de causa, quod iunior sit atque in periculo inconti­ nentiae versetur." In hac causa canonica includuntur duo motiva: a) onus viduae incumbens, ex prole et b) iuventus et periculum incontinentiae. Facillime utrumque motivum adest, si vidua iunior habet infantes nondum adultos, tres saltem vel quattuor; etenim non tantum nutritio corporalis proli necessaria est, sed etiam (et quidem praecipue) educatio spiritualis, quae difficillima est, si mater orbata est efficaci adiutorio mariti. 6. „Bonum pacis, quo nomine veniunt nedum foedera inter regna et principes, sed etiam exstinctio gravium inimicitiarum, rixarum et odiorum civilium. Haec causa adducitur vel ad exstinguendas graves inimicitias, quae inter contrahentium consanguineos vel affines ortae sunt quaeque matrimonii celebratione omnino componerentur, vel quando »·’ Collecta». de Prop. Fide n. 2134. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. S 3. 623 inter contrahentium consanguineos et affines inimicitiae graves vigue­ rint et, licet pax inter eos iam inita sit, celebratio tamen matrimonii ad ipsius pacis firmationem conduceret." 7. „Nimia, suspecta, periculosa familiaritas necnon cohabitatio sub eodem tecto, quae facile impediri non possit." Ista causa evenire posset, si e. gr. ancilla habitat cum solo viro et sinistri rumores de eorum vita sparguntur. Infra sub n. 14 et 15 similes et adhuc graviores causae afferuntur. 8. „Copula cum consanguinea vel affine vel alia persona impedimento laborante praehabita, et praegnantia ideoque légitimât™ prolis, ut nempe consulatur bono prolis ipsius et honori mulieris, quae secus innupta maneret. Haec profecto una est ex urgentioribus causis, ob quam etiam plebeis dari solet dispensatio." In Instructione adduntur verba: „dummodo copula patrata non fuerit sub spe facilioris dispensationis; quae circumstantia in supplicatione foret exprimenda" M‘. Sed haec abolita sunt per Decretum S. Officii d. 25 lunii 1885 statuens ..dispensationes matrimoniales posthac concedendas, etiamsi copula incestuosa vel consilium et intentio per eam facilius dispensationem impetrandi reticita fuerit, validas futuras". Haec causa canonica copulae est inter causas infamantes, ac proinde saepe in solo foro interno agnoscitur ideoque pertinet ad tribunal S. Poenitentiariae. Si copula fuit publice nota, recurrendum est non ad S. Poenitentiariam, sed ad S. Congr. de Sacr. 9. „Infamia mulieris ex suspicione orta, quod illa, suo consanguineo aut affini nimis familiaris, cognita sit ab eodem, licet suspicio sit falsa, cum nempe, nisi matrimonium contrahatur, mulier graviter diffamata vel innupta remaneret vel disparis condicionis viro nubere deberet aut gravia damna orirentur." 10. "Revalidatio matrimonii, quod bona fide et publice ... contractum est; quia eius dissolutio vix fieri potest sine publico scandalo et gravi damno, praesertim feminae. At si mala fide sponsi nuptias inierunt, gratiam dispensationis minime merentur, sic disponente Concilio Tridentino sess. 24, c. 5 de reform, matrim." Licet sponsi non mereantur dispensationem impedimenti, si mala fide matrimonium invalidum contraxerint, tamen hodierna disciplina est mitior. Nam non solum conceditur dispensatio, si una tantum pars contraxerit cum mala fide, sed etiam si ambo contrahentes fuerint quidem in mala fide, sed nunc promittunt seriam et fide dignam emendationem. Ratio est, quia ex separatione sponsorum solent tot damna oriri, ut praestet dispensationem concedere. In petenda autem dispensatione ad convalidandum matrimonium invalidum mentio semper facienda est, utrum sponsi in bona an in mala fide contraxerint matrimonium. 11. „Periculum matrimonii mixti vel coram acatholico ministro cele-864 brandi. Quando periculum adest, quod volentes matrimonium in aliquo, ”* Utrum per S. Officium d. 18 Martii 1891 (Collectan. de Prop. Fide n. 1749) omnia matrimonia contracta cum reticita ista copula sint convalidata, non certo constat. 624 Tract. X. De matrimonio etiam ex maioribus gradibus, contrahere, ex denegatione dispensationis ad ministrum acatholicum accedant pro nuptiis celebrandis, spreta Ec­ clesiae auctoritate, iusta invenitur dispensandi causa; quia adest non modo gravissimum fidelium scandalum, sed etiam timor perversionis et defectionis a fide taliter agentium et matrimonii impedimenta con­ temnentium, maxime in regionibus, ubi haereses impune grassantur.... Idem dicendum de periculo, quod pars catholica cum acatholico matri­ monium celebrare audeat." 12. „Periculum incestuosi concubinatus..." 13. ,,Periculum matrimonii civilis. Ex dictis consequitur, probabile periculum, quod illi, qui dispensationem petunt, ea non obtenta, matri­ monium dumtaxat civile, ut aiunt, celebraturi sint, esse legitimam dispensandi causam." 14. „Remotio gravium scandalorum." 15. „Cessatio publici concubinatus." 16. „Excellentia meritorum, cum aliquis aut contra fidei catholicae hostes dimicatione, aut liberalitate erga Ecclesiam, aut doctrina, virtute aliove modo de religione sit optime meritus." Merita haec non necessario sunt ipsorum contrahentium, sed etiam paren­ tum aut progenitorum. „Hae sunt communiores potioresque causae, quae ad matrimoniales dispensationes impetrandas adduci solent." — Ita citata Instructio. Ergo non excluduntur aliae causae, quae possunt legislatorem movere ad dispensationem petitam concedendam. 865 Causae non-canonicae seu impulsivae, quae solent sufficere ad obtinendam dispensationem saltem minoris gradus206, enumerari possunt: 1. Ex parte oratricis: a") difficultas inveniendi virum indole, fide, moribus aeque commendabilem; b) infirmitas aliique defectus, e. gr. illegitimitas na­ talium, defloratio iam perpessa etc.; c) orbitas, i. e. si oratrix est orbata utroque parente; d) auxilium parentibus praesertim pauperibus praestandum. 2. Ex parte oratoris: a) infirmitas, ita ut indigeat bonae uxoris curatione et solatio; b) cura prolis susceptae ex matrimonio praecedenti; c) adiutoriutn uxoris ad gerendam rem domesticam. 3. Ex parte utriusque: a) propositum matrimonii iam divulgatum, ita ut sine infamia ab illo supersederi nequeat; b) virtutes et boni mores utriusque; c) bonum parentum. § 4- De modis petendi dispensationem. 866 Apprime distinguendum est, utrum dispensatio sit petenda super impedimento publico, an super impedimento occulto, an super utroque simul. Omnes autem dispensationes matrimoniales petuntur nomine contrahentium, ac proinde petitio facienda est in tertia et non in prima persona, e. gr. Titius petit. Iuxta stylum Curiae contrahentes petentes dispensationem vocantur: orator, oratrix, oratores, lator, latrix, latores. 203 Cf. supra n. 778 (c). Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. S 4. 625 Dispensatio pro foro externo petitur a parocho, mediante curia epi­ scopali. Parochus sponsae solet petere dispensationem, nisi rationabilis causa aliud suadeat; et si contrahitur matrimonium mixtum, parochus partis catholicae mittit libellum supplicem. Dispensatio pro foro interno petitur a confessario, idque item me­ diante curia episcopali, nisi tamen periculum laedendi sigilli sacramen­ talis obliget mittere libellum supplicem ad S. Poenitentiariam. Neque requiritur, ut dispensatio petatur a confessario utriusque poenitentis, quia dispensatio a Papa procedit, et sublato impedimento ab una parte, •etiam altera libera evadit21”. Hinc si adest e. gr. impedimentum criminis occultum, sufficit, ut confessarius sponsi petat dispensationem. Sin autem adest impedimentum, quod afficit unam partem solam, ut est e. gr. votum simplex occultum, tunc sane confessarius huius partis debet dispensationem petere; et si utraque pars ligata est voto, duplex dispen­ satio petenda est. x. Modus petendi dispensationem super impedimento publico. 867 In libello supplici exprimi debent: a) „Nomen et cognomen oratorum, utrumque distincte ac nitide, ac sine ulla litterarum abbreviatione scribendum.“267 Si quis habet plura cognomina, non requiritur, ut prorsus omnia in­ dicentur, dummodo ex indicato nomine orator clare cognosci possit. Praestat, etsi communiter non est necessarium, ut indicetur etiam aetas contrahentium. Indicandum autem est, si una pars est acatholica. b) „Dioecesis originis vel actualis domicilii." Ratio est, quia Curia Romana solet committere dispensationis exsecutionem episcopo domicilii aut quasi-domicilii contrahentium. c) "Species etiam infima impedimenti." Hinc in consanguinitate et affinitate non tantum gradus (aequalis vel inaequalis), sed etiam linea indicanda est 208. d) ,,Numerus impedimentorum." Ideo indicandum est, utrum adsit simplex an multiplex consanguinitas aut affinitas; praeter impedimenta dirimentia etiam impedimenta impedientia, si quae adsint, nuntianda sunt, et praesertim impedimentum mixtae religionis non est silentio praetereundum. Olim ad validitatem dispensationis in peti­ tione exprimenda erat copula incestuosa forte habita inter sponsos; pariter indicandum erat, utrum copula habita fuerit ea intentione, ut facilius dis­ pensatio obtineretur. Haec omnia nunc abolita sunt, quia durum potuit esse pro sponsis, ut extra confessionem deberent haec peccata fateri. Inde accidit, ut propter hanc copulam incestuosam celatam dispensatio et ipsum matri­ monium irritaretur, quod sane fuit incommodum maximum 282.*287 288 288 Ita S. Poenit. d. 4 Sept. 1839. 287 Ita Instructio S. C. de Prop. Fide d. 9 Maii 1877, ex qua etiam sequentia omnia desumpta sunt. 288 Hinc valde expedit, immo in nonnullis dioecesibus exigitur, ut schema genealogicum oratorum addatur. 288 Cf. S. Offic. d. 25 lunii 1885 et 18 Martii 1891 (Collectan. de Prop. Fide n. 1639 et 1749). I’iOm···. Man. Theol. mor IU. 40 626 Tract. X. De matrimonio. e) „Variae circumstantiae." Utrum matrimonium sit contractum an contrahendum; si iam contractum, aperiri debet, utrum bona fide, saltem ex parte unius, an cum scientia im­ pedimenti; item, an praemissis denuntiationibus et iuxta formam prae­ scriptam a iure canonico; demum, an sit consummatum. f) Causae dispensationis. In quantum possibile est, afferendae sunt causae canonicae, quae supra descriptae sunt. Praestat, ut omnes causae (sive canonicae sive non-canonicae) afferantur. Nam quo validiores et numerosiores sunt hae causae, eo facilius obtinetur dispensatio. 868 g) Status fortunae oratorum. Licet Concilium Trident’num170 praeceperit, ut dispensationes sint gratis concedendae, quia accipere pecuniam pro gratia spirituali dispensationis est simonia, tamen nihil obstat, quominus aliquid exigatur pro sustentatione officialium aliisque causis honestis. Proinde in dispensationis concessione solet aliqua taxa imponi, in qua quattuor comprehenduntur: a) taxa proprie dicta, quae servit ad sustentationem officialium Curiae Romanae ; β) componenda sive compositio, quae est summa pecuniae occasione dispen­ sationis praeter taxam Dicasteriis Romanis solvenda, ut in pia opera ero­ getur. Haec componenda saepe (non autem semper) habet rationem poenae aut mulctae, ut fideles deterreantur a matrimoniis ineundis, quibus obstant impedimenta praesertim maioris gradus; y) agentia, i. e. salarium, quod debetur illis hominibus, qui in Curia Ro­ mana negotia sive pro dioecesi sive pro singulis oratoribus agunt et „Agentes" vocantur. Qui quidem sunt homines privati et non raro laici; 3) pecunia Ordinariis solvenda pro exsecutione dispensationis obtentae. Quae quidem pecunia seu taxa semel pro semper determinanda est a con­ cilio provinciali vel a conventu episcoporum atque approbanda a Sede Apostolica 271. Pecunia solvenda in dispensationibus matrimonialibus mensuratur secun­ dum duas regulas: I. secundum qualitatem impedimentorum, et 2. secundum fortunam oratorum. Etenim quo maius est impedimentum, eo maior taxa imponitur; et quo minor est fortuna oratorum, eo minor taxa ab eis exigitur Iuxta vigentem disciplinam quattuor (vel quinque) classes oratorum di­ stinguuntur: a) pauperes et miserabiles, qui nullam fortunam habent et labore manuum vel industria vivunt. Isti nihil solvere tenentur pro dispensatione obtinenda; Æ) vere pauperes, quorum bona, detractis debitis aliisque oneribus, non multum excedunt 3000 francorum. Illis imponitur modica taxa solvenda”2; y) fere pauperes, quorum fortuna, detractis debitis, non multum excedit valorem 10000 francorum. Istis imponitur praeter taxam modica compo­ nenda, e. gr. 10 francorum; 270 Sess. 24, c. 5 de reform, matrim. 271 Cod. iur. can. c. 1507. 272 Haec taxa solebat esse: 32 franci in dispensatione super impedimentis primi gradus affinitatis et secundi gradus attingentis primum in affinitate aut consangui­ nitate; 26 franci secundi gradus aequalis tum affinitatis tum consanguinitatis; 21 franci in omnibus aliis gradibus consanguinitatis et affinitatis. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. § 4. 627 S') communes, quorum fortuna multum excedit summam 10 000 francorum ; «) divites vel nobiles habentur illi, quorum fortuna, detractis omnibus debitis, maximos reditus producit. Inter formam communem et formam divitum seu nobilium dispensationis ea sola differentia intercedit, quod divitibus maior componenda imponitur. Taxa autem est eadem. — Cum hodie sit haud raro difficile statuere fortunam oratorum, aliquando solet in petitione dispensationis offerri aliqua conveniens et libera oblatio; e. gr. : ,.Oratores pauperes offerunt in totum 20 libellas", aut si oratores non sunt pauperes: „Oratores offerunt in totum 50 (100) libellas, quae oblatio iuxta circum­ stantias loci, personarum et possessionis iusta et rationabilis est." Notandum est, in computatione fortunae utriusque nupturientis facultates addendas esse, nisi una pars sit acatholica. Huius enim fortuna non computatur. Si qui iniqua voluntate renuant solvere taxam pro aliqua dispensatione obtinenda, cuius tamen concessio sit moraliter necessaria ad peccata et scandala vitanda, hoc erit ab Ordinario indicandum in libello supplici. Tunc nihilominus con­ cedetur dispensatio necessaria, sed Ordinarius communicans dispensationem petitam debet commonere oratores (si fieri id opportune prudenterque licebit), ex iustitia aliquid S. Sedi deberi. Etiam error aut fraus inique facta circa condicionem fortunae oratorum dispensationem obtentam non reddit invali­ dam*278. Excepta modica aliqua praestatione ex titulo expensarum Cancellariae, dispensationes, quae ab episcopis conceduntur, non sunt obnoxiae alicui taxae, nisi tamen ex induito apostolico aliqua summa satis modica exigi queat278.— Omnes dispensationes pro foro interno concessae a S. Poenitentiaria gratis dantur 278; expensae autem postales solvendae sunt. 2. Modus petendi dispensationem super impedimento occulto. 869 Cum in dispensationibus petendis super impedimentis occultis sedulo ob­ servandum sit secretum commissum aut etiam sacramentale, parochus vel confessarius debet prudenter perpendere, utrum petitio sit mittenda ad S. Poenitentiariam an ad episcopum dioecesanum. In parvis locis magis imminet periculum laedendi secretum quam in magnis urbibus. In libello supplici non vera sed ficta nomina, e. gr. Titius, Caius, Anna, Cornelia etc., scribenda sunt. Species infima impedimenti eiusque circumstantiae declaran­ dae sunt, et demum oportet causam dispensationis petitae afferre. Speciminis causa hic damus petitionem aliquam directam ad S. Poenitentiariam: Eminentissime Princeps, Titius catholicus viduus cum Titia catholica carnalem copulam habuit durante primo matrimonio ipsique matrimonium promisit, ideoque prohibetur, quominus promissum matrimonium ineat cum Titia. Obstat enim impedimen­ tum criminis ex adulterio cum promissione matrimonii. Impedimentum istud est prorsus occultum, et nisi matrimonium revera contrahatur inter Titium et Titiam, magna scandala et rixae orientur. Quare supplex rogat Titius 278 Cf. Ordo servandus in Curia Rom., norm. comm. c. n, n. 3 (Acta Ap. Sed. I 56). 278 Cf. Vogt, Das kirchl. Ehcrecht § 50, ubi taxae in archidioecesi Coloniensi usitatae indicantur. Si episcopus exigeret taxam, teneretur ad restitutionem. Cod. iur. can. c. 1056. 278 Ordo serv. in C. R., norm. pec. c. 8, a. 1 (Acta Ap. Sed. I 102). 40 Tract. X. De matrimonio. 628 Eminentiam Vestram, ut dispensatio sibi concedatur. Eminentiae vestrae placeat dirigere Rescriptum ad me infra scriptum confessarium Humillimum servum Cari Müller. Fribourg (Suisse) Rue de Romont 4. Extra vero super involucrum epistolae scribatur: All’Eminentissimo Cardinale Penitenziere Maggiore Palazzo del Sant’Uffizio. Roma Nota. Leo XIII d. 10 Dec. 1891 prohibuit, ne petitiones dispensationum in Curia Romana admitterentur ope telegraphi propter magna incommoda, quae secus evenire possunt. Idem a pluribus episcopis pro suis dioe­ cesibus statutum est. Nihilominus in casu urgentissimae necessitatis licet ope telegraphi vel telephoni petere et dare dispensationes matrimoniales87e, attamen talis modus numquam necessarius est ideoque si Ordinarius nequit adiri personaliter vel per litteras, censetur adesse moralis adeundi impos­ sibilitas, in qua parochus et confessarius possunt dispensare iuxta supra n. 860 dicta ”7. — Semper quidem conveniens est, ut in dispensatione petenda adhibeatur lingua latina; per se autem nihil obstat, quominus in litteris ad episcopum dioecesanum directis adhibeatur lingua patriae; in litteris diri­ gendis ad Curiam Romanam licet etiam adhibere linguam italicam aut aliam satis notam. 870 3. Modus petendi dispensationem super impedimentis occultis et publicis simul occurrentibus. Dispensatio super impedimento publico petenda est, sicut super n. 867 dictum est. In petitione autem dispensationis super impedimento occulto mentio facienda est etiam impedimenti publici, cuius dispensatio iam obtenta vel saltem petita est in foro competenti’78. Propter periculum infamationis raro licet in curia episcopali petere dispensationem utriusque impedimenti. Proinde in praxi praestat mittere dispensationis petitionem super impedimento publico ad curiam episcopalem et petere dispensationem impedimenti occulti a S. Poenitentiaria. Cum autem aliquando tempus non sufficiat recurrendi ad S. Poenitentiariam, etiam sequenti modo infamatio petentium satis prae­ cavetur: Dispensatio petenda super impedimento publico dirigitur ad vica­ rium generalem episcopi, dispensatio autem super impedimento occulto peti­ tur ab ipso episcopo, qui velit dispensationem concedere per se ipsum et sine intermedio officiali. Ut consideranti facile patet, hoc modo non vitatur omne periculum infamationis, ac proinde non licet illum adhibere nisi cum expresso consensu nupturientium. § 5- De modis exsequendi dispensationem obtentam. 871 Regula generalis, cui non obstant nisi paucae exceptiones, haberi potest: 878 Cf. Vogt 1. c. § 52. 877 Cf. Pontif. Commissio d. 12 Nov. 1922 (Acta Ap. Sed. XIV 663). 878 En specimen talis petitionis: Caius et Sempronia in secundo gradu lineae collateralis aequalis consanguinei matrimonium contrahere intendunt. Obstat vero praeter impedimentum consanguinitatis, super quo legitima dispensatio iam con­ cessa est (postulabitur), impedimentum occultum criminis ex adulterio cum pro­ missione matrimonii etc. (Cf. Vogt 1. c. § 51.) Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. § 5. 629 Iuxta vigentem disciplinam Curia Romana solet dispensationes matri­ moniales concedere in forma commissoria·, episcopi autem, auctoritate sive propria sive delegata utentes, dispensant in forma gratiosa, saltem si agitur de impedimentis publicis. Dispensationes concessae in forma gratiosa exsecutorem suapte natura non postulant27e. Dispensationes autem in forma commissoria concessae tunc solum effectum suum nanciscuntur, quando legitime exsecutioni mandantur, seu, uti dicunt, „fulminantur". Pro impedimentis publicis Romana Curia solet committere exsecutionem dispensationis Ordinario oratorum vel Ordi­ nario loci. Talis autem Ordinarius est ille, „qui litteras testimoniales dedit, vel preces transmisit ad Sedem Apostolicam, sive sit Ordinarius originis sive domicilii, sive utriusque sponsi sive alterutrius eorum" 28°. Ordinarius iste dispensationem exsequi debet in scriptis atque dispensare potest, „etiamsi sponsi, quo tempore exsecutioni danda erit dispensatio, relicto illius dioeceseos domicilio aut quasi-domicilio, in aliam dioecesim discesserint non amplius reversuri, monito tamen Ordinario loci, in quo matrimonium con­ trahere cupiunt" *280 281. Pro impedimentis occultis exsecutio dispensationis com­ mitti solet „proprio latorum parocho sive confessario ex approbatis ab Or­ dinario loci ab eis electo (vel eligendo)". In praxi huiusmodi dispensationes solent exsecutioni mandari in confessionali. Si impedimentum afficit unum solum poenitentem, e. gr. votum castitatis, iste solus est dispensandus; sin autem impedimentum afficit utrumque contrahentem, e. gr. impedimentum criminis, tunc uterque est dispensandus, licet a diversis confessariis. Sed etiam in isto casu valida est dispensatio alterutri et non utrique concessa et fulminata; ut iam supra n. 866 de dispensationis petitione indicatum est. Nota. Omnes qui ex potestate a Sede Apostolica delegata dispensationem concedunt, in eadem expressam pontificii indulti mentionem faciant282. Clausulae adiectae. Accepto Rescripto delegatus sedulo debet attendere 872 omnes clausulas adiectas 283*, quarum principaliores sunt sequentes: i. „Si vera sunt exposita". Regulariter ad valorem dispensationis requiri­ tur, ut momento fulminationis vera sint, saltem quoad essentiam, omnia exposita in libello supplici. Solummodo excipiuntur impedimenta minoris gradus28*, de quibus statuitur omnes has dispensationes nullo esse obnoxias vitio obreptionis et subreptionis. Parum refert, utrum in huiusmodi impedi­ mentis dispensatio obtenta fuerit immediate a S. Congregatione de Sacra­ mentis, an mediantibus episcopis, quibus habitualis facultas dispensandi con­ cessa est. Non ita certo constat, utrum obreptio (enuntiatio falsi) et subreptio 272 Ordo serv. in C. R., norm. pec. c. 3, a. 4 (Acta Ap. Sed. I 63). 280 S. Offic. d. 20 Febr. 1888. 281 Cod. iur. can. c. 1055. 282 Ib. c. 1057. 283 Circa observantiam istarum clausularum tria notanda sunt: 1. ..Clausulas servandas adamussim esse, quantum tamen rerum, temporum locorumque adiuncta ferre possunt." Ita S. Offic. d. 15 lunii 1875 (Collectan. de Prop. Fide n. 1444). 2. ..Omissionem clausularum concessionis validitati non officere, dummodo reapse mulier rapta non fuerit, vel si rapta, in potestate raptoris non exsistat." Ita S. C. de Prop. Fide d. 26 lan. 1877 (Collectan. de Prop. Fide n. 1466). 3. ..Condiciones in Rescriptis tunc tantum essentiales pro eorundem validitate censentur, cum per particulas si, dummodo vel aliam eiusdem significationis exprimuntur." Ita Cod. iur. can. c. 39. 2M Cf. supra n. 778 (e). 630 Tract. X. De matrimonio. (reticentia veri), quae non irritant dispensationem concessam, possint se extendere ad ipsa impedimenta (minoris gradus) dispensanda, an tantum ad causas allegatas pro dispensatione obtinenda. Probabilius esse videtur, obreptionem et subreptionem ad solas causas dispensationis se extendere posse ; ideoque etiam iuxta modernam disciplinam dispensatio obtenta est irrita, si ipsum impedimentum prorsus falso modo declaratum est”5. Quod quidem satis apparet, quia Pontifex non loquitur de ipsis impedimentis, sed de solis causis dispensationis, dicens se semper concedere in his casibus dispensa­ tionem „ex rationabilibus causis", i. e. non motus ex causis allatis ab ora­ toribus”®. Ex quibus dictis et ut veris suppositis sequitur solutio duorum sequentium casuum: Caius petit dispensationem super impedimento affinitatis secundi gradus lineae collateralis; re ipsa autem contraxit consanguinitatem tertii gradus lineae collateralis. Dispensatio obtenta videtur esse invalida, quia obreptio facta est quantum ad ipsum impedimentum; prorsus aliud enim est affinitas et consanguinitas, licet utraque enumeretur inter impedimenta minoris gradus. — Petrus petit dispensationem super impedimento consanguinitatis tertii gradus in linea collaterali allegans pro causa dispensationis petitae salvan­ dam famam mulieris, utpote praegnantis ex illicito commercio. Dispensatio conceditur, sed causa allegata falsa fuit, quia mulier non erat praegnans. Nihilominus valida manet dispensatio, non obstante vitio obreptionis. Ita salva meliore sententia. Ante exsecutionem dispensationis igitur inquirendum est, utrum vera sint ea, quae in libello supplici porrecto exposita erant, seu necessaria est sic dicta „verificatio precum". Ex iure communi nullus specialis modus huius verificationis praescribitur, sed sufficit facere brevem investigationem, num reapse vera sint ea, quae in petitione allata erant. In nonnullis autem dioe­ cesibus ex iure speciali indicantur determinatae quaestiones, ad quas respon­ dendum est”7. 873 2. „Imposita eis pro modo culpae arbitrio tuo gravi poenitentia salutari." Quae quidem poenitentia solet vocari iuridica et est distincta a poenitentia sacramentali. Iuxta monitum S. Poenitentiariae d. 8 Aprilis 1890 exsecutor dispensationis „in praefiniendae poenitentiae qualitate, gravitate, duratione etc. neque severitatis neque humanitatis limites excedat rationemque habeat condicionis, aetatis, infirmitatis, officii, sexus etc. eorum, quibus poena irro­ ganda iniungitur". Ceterum rescripsit eadem S. Poenitentiaria d. 14 Dec. 1891, ..omissionem huius poenitentiae impositae non reddere invalidas dis­ pensationes petitas", sed debet imponi, etiamsi confessarius dispensat in casu urgenti ab impedimento culpabili, e. gr. criminis, sine recursu facto ad S. Poenitentiariam. — Poenitentia imponenda distinguitur vel salutaris, vel gravis, vel gravis et diuturna ”’. 285 Ita quoque De Smet 1. c. n. 867. 288 * 287 Cf. Cod. iur. can. c. 1054. 287 Tales quaestiones pro archidioecesi Coloniensi praescriptas videsis apud Vogt, Das kirchl. Eherecht § 52; pro dioecesi Brugensi apud De Smet, De sponsal. et matrim. n. 873. ”8 Iuxta De Smet (1. c. n. 871) Ordinarius dioecesis Brugensis pro poenitentia salutari imponere solet per quindenam recitationem quotidianam quinque Pater noster et Ave ; pro poenitentia gravi salutari, ut per quattuor hebdomadae quotidie recitent ter Pater et Ave, et semel actus fidei, spei, caritatis et contritionis; pro poenitentia gravi et diuturna, ut hanc poenitentiam gravem instituant per duos menses; ubi additur clausula de confessione semel singulis mensibus instituenda Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. IV. S 5· 631 3. „Statim his laceratis", i. e. Rescriptum a S. Poenitentiaria obtentum debet lacerari aut comburi saltem infra triduum post fulminatam dispensa­ tionemJ88. Nihil autem obstat, ne confessarius pro sua eruditione transcribat hoc Rescriptum et transcriptum sibi prudenter conservet. In transcriptione debet autem omne id omitti, quod possit forte ducere in notitiam poenitentis, pro quo dispensatio obtenta est. Si quando accidit, ut poenitens, pro quo dispensatio petita est, non statim redeat vel omnino non redeat ad confessarium, observanda est responsio S. Poenitentiariae d. 29 Febr. 1904, „facultatem perseverare etiam combustis litteris, quas retinere tamen licet, remoto periculo amissionis, quamdiu probabile sit poenitentem compariturum“ 28°. Sunt adhuc plures aliae clausulae usitatae, quae facile intelligi possunt, ut e. gr. „audita prius sacramentali confessione", ,.sublata occasione pec­ candi" etc. Ad intelligentiam autem clausulae: ,.dummodo impedimentum sit occultum", recolenda sunt ea, quae supra n. 778 dicta sunt de divisione impedimentorum. — Ipsa exsecutio dispensationis debet in scriptis dari pro foro externo. Parochus igitur debet in libro matrimoniorum adnotare dis­ pensationem talis impedimenti esse concessam; ipsum autem Rescriptum debet asservare in archivo paroeciali. Pro foro interno solet praescribi, ut absolutio a censuris et peccatis detur et dispensatio pronuntietur; quod quidem hoc vel simili modo fieri potest: Post consuetam absolutionem a censuris et peccatis dicat confessarius: ..Insuper auctoritate Apostolica mihi specialiter delegata dispenso tecum super impedimento affinitatis (vel cri­ minis), ut eo non obstante matrimonium cum dicta muliere contrahere valeas. Eadem auctoritate prolem susceptam vel suscipiendam legitimam declaro. In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Arnen. Passio D. N. I. Chr., merita B. Μ. V. etc." *280 281 Ex rationabili causa fulminatio dispensationis fieri potest etiam in lingua vernacula 282. Scholion. De vitiis dispensationis eorumque sanatione. Dispensatio 874 matrimonialis variis modis vitiari potest, scii, a) ex parte concedentis, qui caret necessaria auctoritate, e. gr. si dispensatio ab episcopo fuit negata et postea ab eius Vicario generali concessa sine expresso consensu episcopi; b) ex parte dispensationem exsequentis, qui non observat clausulas essen­ tiales2’*; c) ex parte dispensationem petentis, qui bona aut mala fide falsiper tempus dispensantis arbitrio statuendum, praescribitur, ut per quattuor menses semel quolibet mense confiteantur. 288 Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 1143. 280 Cf. „Linzer Theol. Quartalschrift" (1905) 382. 281 Alii auctores malunt dari dispensationem ab impedimentis ante absolutio­ nem sacramentalem. En specimen alicuius formulae propositae a De Smet 1. c. n. 886: ..Dominus noster lesus Christus te absolvat et ego auctoritate ipsius te absolvo ab omni vinculo excommunicationis et interdicti, signanter ab excessibus admissis, necnon a poenis et censuris, quas ob praemissa forsan incurristi, in quantum possum et tu indiges. — Insuper, auctoritate Apostolica mihi specialiter delegata, dispenso tecum super impedimento criminis, ex adulterio et fide data provenientis, ut eo non obstante cum muliere, quam ducere intendis, matrimonium publice, in forma can. 1094 contrahere, consummare et in eo perma iere valeas. Eadem auctoritate prolem susceptam et suscipiendam legitimam fore nuntio et declaro. In nomine Patris etc. Deinde ego te absolvo a peccatis tuis in nomine Patris etc. Passio Domini etc." Ista formula videtur esse nimis longa pro con­ fessional! et continet complura superflua. 888 Cf. Leitner, Lehrb. d. icirchl. Eherechtes 454. 888 Quaenam sint clausulae essentiales, dictum est supra n. 87a, nota 283. 632 Tract. X. De matrimonio. tatem allegavit, aut in quem lata est aliqua censura per sententiam condemnatoriam vel declaratoriam Hodie post reformatam Curiam Romanam per Pium X vitia dispensationem irritantia satis raro accidere possunt. Imprimis dispensatio vitiatur, si mala fide aliquid falsum in petitione dispensationis declaratum est. Etenim „fraus et dolus alicui patrocinari non debent" et „mendax precator carere debet penitus impetratis". Ita saltem si agitur de dispensatione super impedimentis maioris gradus supra n. 778 enumeratis2’5. Ergo quaecumque fraus voluntarie adhibita ad obtinendam dispensationem super huiusmodi impedimentis vitiat dispensationem. Aliter forte res se habet, si agitur de dispensatione obtenta super impedimento minoris gradus, ubi obreptio aut subreptio iam non obstat validitati dispen­ sationis, ut supra n. 872 dictum est. Si bona fide error irrepsit in petitione, dispensationis concessio est in­ valida, si error fuit substantialis. Censetur autem error esse substantialis, a) si versatur circa unicam causam motivam; sin autem ex pluribus causis motivis adductis saltem una est vera, dispensatio non invalidatur 294 295*; b) si tempore concessionis dispensationis notabilis differentia impedimenti super­ venit aut detegitur, e. gr. si detegitur non tantum adesse consanguinitatem simplicem sed etiam multiplicem. Dispensatio autem ab impedimento con­ sanguinitatis vel affinitatis concessa in aliquo impedimenti gradu valet, licet in petitione vel in concessione error circa gradum irrepserit, dummodo gradus revera exsistens sit inferior; aut licet reticitum fuerit aliud impedi­ mentum eiusdem speciei in aequali vel inferiore gradu. Ita Codex iur. can. c. 1052. Detecto vitio irritante dispensationem, aut nova dispensatio aut sic dictae litterae „Perinde valere" petendae sunt. Totus casus exponendus est in foro competenti prorsus eodem modo, ac si nihil hucusque factum sit. Proinde pro errore circa impedimenta publica commisso recurrendum est ad epi­ scopum, qui solet amplas facultates habere circa has litteras „Perinde valere". Sin autem obtenta dispensatio fuit invalida propter vitium occultum, cuius dispensatio pertinet ad S. Poenitentiariam, ad hoc tribunal etiam recurrere oportet pro sanatione dispensationis vitiatae. In hoc ultimo casu recursus ad episcopum quoque patet, dummodo desit periculum laesionis secreti aut sigilli sacramentalis. ARTICULUS V. De matrimonii invalide contracti convalidatione. 875 Praenotamen. Quando detegitur aliquod matrimonium contractum certo nullum esse propter impedimentum dirimens exsistens, magna circumspec­ tione procedere debet tum parochus tum confessarius. Quadruplex via pro­ cedendi adest: i. Dissociatio coniugum. Exigenda est haec dissociatio, si matrimonio obstat impedimentum indispensabile, e. gr. ligaminis, et nulla fundata spes adest, ut coniuges possint sicut frater et soror convivere, et ut scandalum publicum vitetur. Praeter istum casum raro expedit procurare dissociationem coniugum in matrimonio invalido viventium. Solent enim multa incommoda ex tali dissociatione oriri tum pro ipsis coniugibus tum pro prole forsan nata. 294 Cod. iur. can. c. 36, § 2. 295 Cf. Ordo serv. in C. R., norm. pec. c. 7, a. 3, n. 20 (Acta Ap. Sed. I 91). ”9 Cod. iur. can. c. 42. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. V S I. 633 Antequam pseudo-coniuges dissocientur, ordinarie requiritur processus matrimonialis, de quo videsis nostrum Man. iur. can. q. 537 sqq. Processus iuridicus non est necessarius, si matrimonium est irritum a) ob septem impe­ dimenta enumerata in c. 1990; b) ob vetus impedimentum clandestinitatis”7. At neque parochi neque a fortiori confessarii, sed Ordinarii loci est pronun­ tiare nullitatem talium matrimoniorum. 2. Relinquere coniuges putativos in bona fide. Iste modus non est licitus, nisi a) ambo coniuges sunt revera in bona fide et spes fundata exsistit hanc bonam fidem perpetuo permansuram esse; b) nisi causa urgens adest per­ mittendi peccata materialia. Talis causa urgens est e. gr. grave periculum, ne coniuges putativi, cognita nullitate matrimonii, nihilominus pergant maritaliter convivere et sic in perpetuo concubinatu formali exsistant cum pro­ prio damno, cum damno prolis et cum maximo scandalo populi. 3. Fraterna cohabitatio. Potest putativis coniugibus permitti cohabitatio fraterna, si nullitas matrimonii est occulta, ita ut nullum scandalum oriatur ex convictu, et deinde si eorum aetas aut virtus est talis, ut proximum peri­ culum incontinentiae desit. Quae quidem absentia periculi incontinentiae non potest certo cognosci nisi per diuturnam experientiam. 4. Convalidatio matrimonii invalidi. Matrimonium invalidum tribus modis convalidari potest: 1. per simplicem renovationem consensus sine dispensa­ tione; 2. per simplicem dispensationem a competenti auctoritate; 3. per sanationem in radice. De singulis singillatim tractandum est. § i- De convalidatione matrimonii per renovationem consensus. Per renovationem consensus matrimonium invalidum potest convali-876 dari in tribus casibus: 1. quando matrimonium fuit invalidum ob de­ fectum consensus (e. gr. qui fuit ficte datus vel sub metu aut vi, vel cum errore substantiali) ; 2. quando obstabat impedimentum, quod sponte recessit*298 (e. gr. impubertas, ligamen); 3. quando obstabat im­ pedimentum, quod libere potest removeri per factum alterutrius con­ iugum (e. gr. disparitas cultus, defectus formae legitimae). In omnibus istis casibus matrimonium irritum convalidari potest per expressam renovationem consensus maritalis, quin sit necessaria aliqua dispensatio ecclesiastica. — Quantum ad formam istius renovationis consensus se­ quentia notanda sunt: a) Si nullitas matrimonii est notoria, consensus matrimonialis debet publice renovari 299 iuxta normam in iure statutam. Ratio est obvia; secus enim vix possibile est, ut scandalum sufficienter removeatur. Debent igitur pseudo-coniuges coram parocho et duobus testibus con­ sensum matrimonialem publice manifestare. Quod si Ordinarius ob peculiares circumstantias judicaverit expedire, ut secreto coram proprio 2e’ Pontif. Commissio d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 479). 298 Iste casus hodie frequenter potest accidere in matrimoniis invalide con­ tractis ante Pentecosten 1918 ob impedimenta, quae nunc per Codicem sunt ablata, e. gr. ob impedimentum affinitatis ex copula illicita. Quodsi consensus maritalis nequit in debita forma renovari, adhibenda est sanatio in radice. »»» Cod. iur. can. c. 1135, § 1. ^34 Tract. X. De matrimonio. parocho et duobus testibus potius celebretur matrimonium, secreto celebrari poterit, dummodo tamen publicum scandalum alia ratione removeri possit et quam primum removeatur 800. b) Si nullitas matrimonii est utrique quidem coniugi nota, sed ceteroquin mansit occulta, tunc renovandus est consensus matrimonialis coram parocho et duobus testibus, si in prima celebratione matrimonii neglecta fuit forma praescripta a lege, seu breviter, si obstat vetus impedimentum clandestinitatis. In hoc casu, si nullitas matrimonii de­ tegitur a confessario, qui non est parochus, et pseudo-coniuges renuunt adire parochum, confessarius potest ab episcopo petere delegationem, ut matrimonium possit celebrari ad modum matrimonii conscientiae. Quaenam autem requirantur ad matrimonium conscientiae, vide supra n. 639. Sin autem in prima celebratione matrimonii observata fuit forma praescripta a iure canonico, sufficit renovatio privata et secreta consensus ’°1. c) Si occulta nullitas matrimonii (rite celebrati) alterutri et non utrique coniugi est nota, veteres theologi 802 excogitaverunt diversos modos, quomodo coniux ignarus impedimenti possit induci ad implicite renovandum consensum matrimonialem. Haec omnia nunc sunt sine utilitate practica, cum Codex iur. can. c. X135, § 3 statuat: „Si impedi­ mentum sit occultum et uni parti ignotum, satis est, ut sola pars impe­ dimenti conscia consensum privatim et secreto renovet, dummodo altera in consensu praestito perseveret." Renovatio autem ista consensus debet esse novus voluntatis actus in matrimonium, quod constat ab initio nullum fuisse808. d) Si matrimonium fuit nullum ob defectum formae, i. e. ob solum impedi­ saepe locum habet in matrimoniis mixtis coram solo magistratu civili initis, debet denuo contrahi in legitima forma80· iuxta statuta particularia locorum. Solent enim episcopi non tantum pro huiusmodi matrimoniis invalidis, sed etiam pro matrimoniis ex se validis, quae tamen sine interventu Ecclesiae inita sunt, speciales normas statuere. mentum clandestinitatis, quod §2- De convalidatione matrimonii per simplicem dispensationem. 877 Claritatis causa distinguimus huiusmodi convalidationem a) in peri­ culo mortis, b) in casu urgentis necessitatis, c) in casibus ordinariis. a) In periculo mortis pseudo-coniuges facile possunt iuxta vigentem disciplinam obtinere dispensationem ab omnibus impedimentis dirimen­ tibus iuris ecclesiastici, exceptis impedimentis affinitatis lineae rectae et ordinis presbyteratus. Quilibet igitur sacerdos potest per simplicem dispensationem convalidare matrimonium invalidum, si alteruter pseudo300 tione 801 ·«· Ita Card. Caprara in Instructione de matrimoniorum irritorum rcvalidain Gallia. Cod. iur. can. c. 1135, § 2. ·β* Cf. S. Alph., Theol. mor. 1. 6, n. 1117. Cod. iur. can. c. 1134. ··· Ib. c. 1137. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. V. § 2 et 3. 635 coniux in periculo mortis versatur. De hac dispensandi facultate et de condicionibus requisitis iam supra n. 773 et 860 dictum est. b) In casu urgentis necessitatis observanda sunt omnia ea, quae supra n. 860 sqq. dicta sunt de dispensandi facultate concessa Ordinariis loco­ rum et aliis sacerdotibus. c) In casibus ordinariis pseudo-coniuges debent ad convalidandum ipsorum matrimonium dispensationem obtinere super impedimentis ob­ stantibus validitati. Quantum ad formam consensus renovandi eadem valent, quae in paragraphe praecedenti dicta sunt. Haec simplex dispen­ satio consulenda est, quando ambo coniuges parati sunt explicite reno­ vare consensum maritalem; sin autem praevidetur, alterutram partem non renovaturam esse consensum, non simplex dispensatio, sed potius sanatio in radice petenda est. § 3De sanatione in radice. Notio. Sanatio in radice est dispensatio a Summo Pontifice concessa, qua matrimonium hucusque invalidum redditur validum, et quidem quoad effectus canonicos non a tempore dispensationis con­ cessae, sed (per fictionem iuris) inde ab initio, ac proinde omnes effectus canonici tolluntur, qui ex lege irritante matrimonium secuti erant™. Brevius dicitur: sanatio in radice reddit matrimonium 878 hucusque invalidum aeque validum (quoad effectus canonicos), ac si inde ab initio nullum impedimentum dirimens adfuisset. Quapropter post sanationem in radice iam non est necessaria legitimatio prolis natae; per fictionem enim iuris universa haec proles censetur nata in legitimo matrimonio. — Ex quibus explicatis facile intelligitur di­ stinctio inter dispensationem simplicem et sanationem in radice. Prior non facit matrimonium validum nisi mediante renovatione consensus; posterior autem non requirit novum consensum, sed consensum in initio positum legitimum reddit808. Quod si autem etiam in sanatione in radice aliquando renovatio consensus exigitur, hoc est per accidens, quia scii, una pars ab initio fuit in mala fide et forsan numquam sin­ cerum consensum praestitit. Altera differentia inter has duas dispen­ sationes est haec: Quoad canonicos effectus sanatio in radice reddit matrimonium validum ex tunc, i. e. ab initio; simplex dispensatio reddit matrimonium validum ex nunc, i. e. a momento dispensationis con­ cessae; quoad rationem sacramenti vero aliosque effectus morales tam sanatio in radice quam simplex dispensatio reddit matrimonium vali­ dum ex nunc. Indoles propria sanationis in radice diverso modo explicatur. Sunt prae- 879 sertim duae explicationes: Prima explicatio, proposita a Perrone*807, Müllendorf808, Riganti etc., vult per sanationem in radice matrimonium evadere 1,08 Cf. Cod. iur. can. c. 1138. 808 Cf. Bened. XIV, De syn. dioec. L 13, c. ai, n. 7. 807 De matrim. 11 161 sqq. 808 ..Pastor bonus" XXII (1909) 41a sqq. 636 Tract. X. De matrimonio. perfecte validum ab initio etiam in ratione sacramenti ac proinde cum omni­ bus effectibus tam moralibus quam iuridicis. Ad explicandam autem hanc mirabilem efficaciam sanationis in radice asserunt isti auctores, legislationem ecclesiasticam de impedimentis dirimentibus matrimonii non esse prorsus absolutam, sed condicionatam. E. gr. impedimentum consanguinitatis irritat quidem ordinarie omnia matrimonia inter consanguineos contracta, sed si Deus per sic dictam scientiam mediam praevidet, suum Vicarium in terris sanaturum esse aliquod particulare matrimonium inter consanguineos con­ tractum, tunc istud matrimonium inde ab initio ut validum habet ac largitur omnes gratias sacramentales. — Quae quidem explicatio est optima inten­ tione et aliquali ingenio prolata, sed caret omni prorsus fundamento reali et haud parva incommoda secum trahit. Etenim nullibi nec minimum vesti­ gium istius assertae legislationis condicionatae invenitur. Insuper iuxta hanc explicationem sanatio in radice nihil aliud esset nisi declaratio Summi Pontificis, impedimenta dirimentia non exstitisse tempore celebrationis talis vel talis matrimonii; quod profecto est falsum. — Secunda et communissima explicatio asserit, per sanationem in radice convalidari matrimonium, quod ab initio revera fuit nullum, ita ut illud nunc fiat validum quoad rationem sacramenti, sed omnes effectus iuridici matrimonio sic convalidato conce­ dantur aeque ac si ab initio fuerit validum. Quae quidem explicatio adhibetur etiam in Decreto Benedicti XIV „Cum super" d. 27 Sept. 1755: „Per eam [sanationem in radice] non fit, ut matrimonium nulliter contractum non ita fuerit contractum, sed effectus de medio tolluntur, qui ob huiusmodi matri­ monii nullitatem ante indultam dispensationem atque etiam in ipso matri­ monii contrahendi actu producti fuerunt." — Idem statuit Codex iur. can. c. 1138, § 2: „Convalidatio [matrimonii] fit a momento concessionis gratiae; retrotractio vero [circa effectus canonicos] intelligitur facta ad matrimonii initium, nisi aliud expresse caveatur." — Cum igitur pseudo-coniuges in momento sanationis in radice recipiant sacramentum matrimonii, curet con­ fessarius pro viribus suis, ut tunc sint in statu gratiae sanctificantis, ne sacramentum vivorum indigne suscipiant. Quoad historiam sanationis in radice adhuc complura sunt incerta. Neque in Decretalibus neque in Summa S. Raymundi mentio fit sanationis in radice. Nonnulli auctores vident prima illius vestigia in dispensationibus concessis a Bonifatio VIII, qui matrimonia inter Mariam et Sanchez IV, regem Castiliae iam mortuum, et inter Ildephonsum regem Lusitaniae et comitissam Poloniae validum declaravit, non obstantibus impedimentis dirimentibus800. Benedictus XIV clare proposuit doctrinam de sanatione in radice. Tempore primae revolutionis Gallicanae quam plurima matrimonia sanata sunt in radice. Hodie solet sanatio in radice concedi, quando simplex dispensatio cum renovatione consensus est moraliter impossibilis. Potestas sanandi matrimonium in radice est penes solum Summum Ponti­ ficem*810811 , qui illam habitualiter aliquando delegat episcopis extra Europam residentibus, satis raro autem episcopis Europae. Aliqui auctores*11 distinguunt perfectam et imperfectam sanationem in 800 Cf. Scherer, Kirchenr. II 454. 810 Cod. iur. can. c. 1141. Sanatio in radice pro foro interno petenda est a S. Poenitentiaria, pro foro externo a S. C. de Sacramentis; si autem agitur de impedimento disparitatis cultus, a S. Officio, ut infra dicetur. 811 Cf. Werns-Vidal, Ius can. V, n. 659. Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. V. § 3. 637 radice. Prior habetur, quando absque renovatione consensus matrimonium cum omnibus effectibus iuridicis et notanter cum legitimatione universae prolis convalidatur. Altera habetur, a) si requiritur ex parte unius putativi coniugis renovatio consensus; b) si ob mortem vel amentiam unius coniugis matrimonium quidem non convalidatur, sed nihilominus omnes effectus iuridici illi conceduntur. — Quae quidem distinctio non est magnae utilitatis. Ultimus saltem modus melius non vocaretur sanatio matrimonii in radice, quia tunc prorsus impossibile est sanare ipsum matrimonium, ut per se patet. Iste modus reapse nihil aliud est nisi legitimatio prolis; quae profecto fieri potest absque convalidatione matrimonii. Quattuor condiciones requisitae ad sanationem in radice. 880 1. Ut impedimentum dirimens, de quo agitur, non sit iuris naturalis aut divini, sed ecclesiastici, et quidem ex his, in quibus Ecclesia dispen­ sare solet812. Hinc sanatio in radice non conceditur, si obstat e. gr. impedimentum erroris, ligaminis vel etiam affinitatis licitae in linea recta aut ordinis pres­ byteratus etc. Pariter denegata est sanatio in sequenti casu: Ex aliqua coniunctione fornicaria seu ex concubinatu duplex proles nata erat; deinde vir acatholicus ex operatione chirurgica factus est perfecte impotens; postea cum sua concubina celebravit matrimonium civile. Nunc petitur sanatio in radice. S. Congr. Inquisitionis d. 8 Martii 1900 respondit: „In casu exposito sana­ tionem in radice concedi non posse." Quare? In prima coniunctione ob­ stabat impedimentum iuris naturalis, scii, defectus veri consensus maritalis; in secunda autem coniunctione seu matrimonio civili adfuit quidem verus consensus, sed obstabat aliud impedimentum ad ius naturale pertinens, scii, impotentia physica. — Similiter non potest matrimonium sanari, cui obstat impedimentum iuris divini, e. gr. ligaminis. Quapropter, si S. Poenitentiaria d. 25 Aprilis 1890 videtur concessisse sanationem in radice alicuius matri­ monii, cui ab initio obstitit impedimentum ligaminis, quod postea cessavit morte compartis, haec dispensatio minime est sanatio in radice proprie dicta. Etenim a) matrimonium non est convalidatum ab initio, sed inde a morte compartis; b) expresse denegata est legitimatio prolis adulterinae. Et revera si haec dispensatio fuisset vera et propria sanatio in radice, haberetur contra­ dictio aperta, scii. Ecclesia admisisset veram polyandriam. Nam illa mulier, de qua agitur, vivebat in vero matrimonio cum primo marito; et simul per fictionem iuris censetur in vero matrimonio vixisse cum adultero. Idcirco statuit Codex iur. can. c. 1139: ..Matrimonium contractum cum impedimento iuris naturalis vel divini, etiamsi impedimentum postea cessaverit, Ecclesia non sanat in radice, ne a momento quidem cessationis impedimenti." In isto igitur casu matrimonium nequit convalidari aliter quam renovatione con­ sensus maritalis, ut supra § 1 explicatum est. 2. Ut adfuerit verus affectus seu consensus maritalis. Nam si contrahentes nihil aliud intenderunt nisi merum concubinatum, ipse consensus maritalis defuit, quem Ecclesia per nullam dispensationem supplere potest. Aliis verbis: Ut sanatio in radice sit possibilis, requiritur, ut contractus matrimonialis fuisset validus, nisi obstitisset lex ecclesiastica irritans. Sanatio igitur in radice nihil aliud est nisi sanatio radicis matri­ ·»» Cod. iur. can. c. 1139, § a. 638 Tract. X. De matrimonio. monii; porro radix matrimonii est consensus maritalis, qui si naturaliter validus adfuit, sanabilis est; sin autem non adfuit, nec sanari potest, ut per se patet. Nam quod non est, non potest sanari. — Si solus alteruter coniu­ gum putativorum verum affectum maritalem habuit, alter vero nihil intendit nisi sic dictam „liberam unionem", matrimonium nec etiam potest convalidari, nisi tamen alter verum consensum maritalem postea praestiterit. Tunc autem haec convalidatio non est sanatio in radice proprie dicta, ut ex supra dictis apparet. 881 3. Ut consensus matrimonialis in initio datus virtualiter perduret in momento sanationis nec sit vere et efficaciter revocatus ab alterutra parte Ita docent omnes illi, qui non admittunt illam infundatam explicationem naturae sanationis in radice propositam a Perrone, Müllendorf etc. iam supra refutatam. Ratio autem est obvia: Etenim ad validitatem matrimonii con­ sistere debent et habilitas et consensus nupturientium. Licet autem per dispensationem possit auferri inhabilitas nupturientium iure ecclesiastico· introducta, minime potest suppleri eorum consensus, si est vere revocatus aut virtualiter iam non perseverat, quando inhabilitas aufertur. Hanc perdurationem consensus utriusque partis expresse exigit quoque stylus Curiae; nam in Rescriptis solet clausula apponi: „quatenus utraque pars in consensu de praesenti perseveret"; item Codex iur. can. c. 1139, § 1. — In praxi con­ sensus matrimonialis praesumitur perseverare, nisi contrarium manifeste constet. Notanter non habetur revocatio consensus: a) si pars ignara impedimenti prompta .esset ad solvendum matrimonium propter lites domesticas aliasve rationes; b) si pars ignara impedimenti iam petiit divortium quoad torum et habi­ tationem. — Ratio horum duorum est, quia non quaeritur, quid pars ignara faceret, si sciret impedimentum, sed quid de facto agat. Porro de facto non constat, illam partem retraxisse consensum maritalem prius datum; c) si ambo coniuges cognoverunt quidem inde ab aliquo tempore nullitatem matrimonii, sed nihilominus pergunt maritaliter convivere81*. Nullo autem modo consensus potest dici virtualiter permanere, si alteruter coniux mortuus aut in perfectam amentiam lapsus est; quare in his casibus nequit concedi vera et proprie dicta sanatio in radice, licet proles suscepta possit legitima declarari. 4. Ut adsit gravis et urgens causa. Sanatio enim in radice est dispensatio extraordinaria, quae non solet concedi sine gravi et urgenti causa. Unde episcopus aliusve delegatus, qui sanationem in radice concederet sine gravi et urgenti causa, non solum illi­ cite, sed etiam invalide ageret. Huiusmodi autem graves causae sunt: a) si impedimentum dirimens (e. gr. crimen) uni parti notum non possit alteri parti manifestari sine magno incommodo; b) si una pars ad renovationem consensus adduci nequeat, quamvis in matrimonio velit permanere; c) si ambo coniuges sint in bona fide, sed propter graves rationes nequeant moneri de nullitate matrimonii neque etiam praestet illos in bona fide re­ linquere; 818 Cod. iur. can. c. 1139 et 1140. 818 Cf. Werns-Vidal, Ius can. V, n. 666, nota 34· Caput IX. De matrimonii impedimentis. Art. V. § 3. 639 d) si multa matrimonia sint nulla, quae aliter ac per sanationem in radice convalidari nequeunt. Quam ob causam Pius X in Const. „Provida“ in radice sanavit omnia matrimonia mixta et acatholica in Germania ante diem 15 Aprilis 1906 invalide contracta ob defectum formae Tridentinae, dum­ modo ne aliud impedimentum dirimens obstiterit et mutuus consensus con­ iugum usque ad dictam diem perseveraverit. Petitio et exsecutio sanationis in radice. 882 Cum sanatio in radice obtineri et applicari possit etiam insciis pseudoconiugibus* 1*, quilibet eam petere potest. Ordinarie tamen pertinet ad parochum ve’, confessarium petere et exsequi hanc sanationem. In petitione omnia illa explicanda sunt, quae pertinent ad naturam im­ pedimenti, sicuti fit in dispensatione simplici petenda. Deinde affe­ rendae sunt rationes (ex quattuor supra recensitis), quare non dispen­ satio simplex, sed sanatio in radice petatur. Si agitur de impedimento occulto — ut communius accidere solet —, petitio dirigenda est ad S. Poenitentiariam. Sin vero adest impedimentum publicum, praestat sanationem petere (mediante curia episcopali) a S. Congregatione de Sacramentis, vel, si agitur de invalido matrimonio mixtae religionis aut disparis cultus, a S. Officio. In exsequenda sanatione obtenta sedulo attendendae sunt clausulae appositae in Rescripto. In confessionali pro fulminatione sanationis haec vel similis forma adhiberi potest: Auctoritate Apostolica mihi specialiter commissa matrimonium tuum cum N. invalide contractum propter exsistentiam impedimenti talis (e. gr. criminis, affinitatis etc.) in radice sano, unde proles suscepta vel suscipienda legitima est. In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Arnen. — Quia putativi con­ iuges debent esse in statu gratiae, quando sanatio exsecutioni manda­ tur — recipiunt enim tunc matrimonii sacramentum —, haec exsecutio facienda est post absolut, onem sacramentalem, in quantum hoc pos­ sibile est. Corollarium. Ex hucusque dictis iuvat breviter colligere effectus 883 sanationis in radice. 1. In momento, quo sanatio in radice conceditur, contractus matrimonialis evadit verum sacramentum Novae Legis, nisi tamen alter coniux sit infidelis non baptizatus. Minime autem contractus matrimonialis evadit sacramentum mde a primo suo initio; ac propterea peccata formalia, quae ante sanationem a pseudo-coniugibus forsan facta sunt per copulam mala fide exercitam, non auferuntur neque efficiuntur non facta. 2. Omnes effectus iuris ecclesiastici tribuuntur matrimonio sic sanato eodem modo, ac si illud ab initio fuerit validum. Hinc perfectissima legitimatio prolis natae conceditur. Proles enim habetur eodem modo, ac si sit nata in legitimo matrimonio. Ideoque proles sic legitimata non solum ss. ordines, sed etiam ecclesiasticas dignitates suscipere potest. Valde quidem decet, ut talis proles legitimata etiam coram lege civili tamquam legitima habeatur cum omnibus iuribus filiorum legitimorum, sed sanatio in radice per »·· Cf. Cod. iur. can. c. 1:38, § 3. 640 Tract. X. De matrimonio. se nondum confert talia iura civilia; unde e. gr. si lex civilis alicuius regionis excludit huiusmodi prolem a successione hereditaria, non licet compensa­ tionem occultam adhibere*1®. 884 Scholion. De filiis illegitimis. Cum in decursu tractatus de matrimonio saepe sermo occurrat de legitimatione prolis, hic breviter agendum est de filiis legitimis et illegitimis. S.Thomas*17 docet: ..Quadruplex est status filiorum: quidam enim sunt naturales et legitimi, sicut qui nascuntur ex vero et legitimo matrimonio; quidam naturales et non legitimi, ut filii, qui nascuntur de simplici fornicatione; quidam legitimi et non naturales, sicut filii adoptivi; quidam nec legitimi nec naturales, sicut spurii nati de adulterio vel de stupro." In foro ecclesiastico iuxta vigentem disciplinam filii legitimi habentur: Omnes, qui concipiuntur aut saltem nascuntur ex matrimonio valido vel putativo. Excipiuntur filii progeniti post professionem sollemnem aut s. or­ dinem susceptum ab iis scii., qui quidem validum matrimonium contraxerunt, sed postea votum sollemne castitatis emiserunt aut s. ordinem susceperunt et nihilominus filios progenuerunt318. Legitimi praesumuntur filii, qui nati sunt saltem post sex menses a die celebrati matrimonii, vel intra decem menses a die dissolutae vitae coniugalis*18. Haec tamen praesumptio elidi potest per probationem veritatis. Omnes alii filii sunt illegitimi, qui solent distingui naturales et spurii. Filii naturales sunt illi, qui extra matrimonium quidem sunt geniti, sed a personis, inter quas tempore conceptionis aut praegnationis aut nativitatis matrimonium validum consistere potuisset, seu brevius: filii naturales sunt filii nati ex simplici fornicatione. Filii spurii sunt illi, quorum genitores tempore conceptionis aut nativitatis inhabiles fuerunt ad matrimonium con­ trahendum propter impedimentum dirimens inter eos exsistens. Filii spurii solent subdividi in: a) adulterinos, qui ex adulterio sunt progeniti; b) sacri­ legos, quorum alteruter vel uterque parens est ligatus voto castitatis sollemni vel sollemnizato; c) incestuosos, quorum parentes sunt consanguinei vel affines in linea collaterali; d) nefarios, qui geniti sunt a consanguineis vel affinibus in linea recta; e) eos, qui geniti sunt ab detentis impedimento aetatis vel disparitatis cultus819*. Legitimatio filiorum illegitimorum obtineri potest triplici modo: 1. Per subsequens matrimonium (sive verum sive putativum, sive noviter contractum sive convalidatum) legitimantur filii naturales, non autem filii spurii*330. Tales filii naturales legitimati quoad effectus canonicos in omnibus aequiperantur legitimis, nisi aliud expresse cautum fuerit331*, e. gr. quantum ad cardinalatum (c. 232, § 2) et episcopatum (c. 331, § 1). 2. Per professionem sollemnem in ordinibus religiosis aut per professionem simplicem in nonnullis institutis religiosis speciale privilegium habentibus 333 obtinetur eo ipso legitimatio filiorum tum naturalium tum spuriorum, sed pro suscipiendis ss. ordinibus tantum, non autem pro acceptandis dignitatibus 333 318 Cf. Wernz-Pidal, Ius can. V, n. 671, nota 44. 317 Suppi, q. 68, a. 1. 318 Cod. iur. can. c. 1114; c. 2, X 4, 17. 310 Cod. iur. can. c. 1115, § 2. 819* Pontif. Commissio d. 6 Dec. 1930 (Acta Ap. Sed. XXIII 25). 330 c.3,X4,17; Bened.XIVConst...Redditae" d. 5 Dec.1744; Cod.iur.can.c. 1116. 331 Cod. iur. can. c. 1117; Sixti V Const. ..Postquam" d. 3 Dec. 1586. 333 Gregorii XIII Const. ..Ascendente Domino" d. 25 Maii 1584. 333 c. 1, X i, 17; Cod. iur. can. c. 984, n. 1. Caput X. De matrimonio et divortio civili. Art. I. 641 3. Per dispensationem super impedimento dirimente concessam sive ex potestate ordinaria sive ex potestate delegata per indultum generale (e. gr. concessum omnibus sacerdotibus, qui dispensant in periculo mortis vel in alio casu urgenti), non vero per Rescriptum in casibus particularibus, conceditur quoque eo ipso legitimatio prolis, excepta tamen adulterina et sacrilega32*. 4. Per Rescriptum Summi Pontificis omnes filii illegitimi, etiam spurii, possunt legitimari quantum ad effectus canonicos *325*; sed num de facto talis perfecta legitimatio concessa sit secundum omnes effectus canonicos, viden­ dum est ex ipso Rescripto Summi Pontificis. Legitimatio obtenta debet notari in libro baptismorum. CAPUT X. De matrimonio et divortio civili. Caput istud dividitur in duos articulos: I. de matrimonio civili, 2. de divortio civili. ARTICULUS I. De matrimonio civili. Notio. Matrimonium civile est contractus maritalis (etiam christia- 885 norum) initus coram magistratu civili. Dicitur contractus maritalis, i. e. respiciens omnia iura maritalia et non solum pacta de effectibus civilibus et de administratione bonorum. Proinde non adest matrimonium civile stricte dictum, si sponsi solam intentionem habent denuntiandi magistratui civili suam conjunctionem maritalem iam factam aut mox faciendam, exinde suscipientes onera et iura mere civilia pro se suaque prole futuraa2e. Divisio. Matrimonium civile a modernis guberniis introductum solet tri­ pliciter dividi: 1. Matrimonium civile necessarium seu obligatorium337, quod a gubernio civili sub gravibus poenis praescribitur pro omnibus nupturientibus. Huius­ modi matrimonium civile obligatorium hodie exsistit in compluribus regioni­ bus, e. gr. in Germania, in Gallia, in Hollandia, in Hungaria, in Belgio, in Helvetia, in Italia. Gubernium civile nihil curat de matrimonio ecclesiastico et de impedimentis ab Ecclesia statutis, sed totum contractum matrimonialem iudicat in suo tribunali iuxta solas leges civiles vigentes. 2. Matrimonium civile facultativum328, quod habetur, si omnibus nuptu­ rientibus etiam Christianis optio permittitu celebrandi matrimonium aut coram parocho sive ministro cultus legitime auctorizato a civili et ecclesia­ stica potestate, aut coram solo magistratu civili, servatis solis legibus civi­ libus. Huiusmodi matrimonium civile facultativum viget in Anglia, America Septentrionali, aliisque statibus. 3. Matrimonium civile subsidiarium 32e, quod acceptatur a gubernio civili ut validum, quando nupturientes aut nequeunt aut nolunt contrahere matri- 32« 325 323 322 Cod. iur. can. c. 1051. Cf. S. Thom., Suppi, q. 68, a. 3, et Bened. X1P 1. c. IPernt-Pidal, Ius can. V, n. 583. Die obligatorische oder Zwangseivilehe. Die fakultative oder Wahleivilehe. ·’“ Noteivilehe oder ErsateeMlehe. PaOauaa, Man. Theol. tuor. Iit. 41 642 Tract. X. De matrimonio. monium in facie Ecclesiae. Huiusmodi matrimonium subsidiarium viget nunc in Hispania, in Polonia 330, et locum tenet matrimonii ecclesiastici. Tale matrimonium contrahitur: a) a non-baptizatis, qui non subiciuntur iurisdictioni ecclesiasticae; b) ab haereticis non agnoscentibus iurisdictionem Eccle­ siae catholicae; c) a catholicis, qui volunt matrimonium contrahere, licet obstet impedimentum dirimens. De historia matrimonii civilis non multa dicenda sunt. Ante sic dictam ..reformationem" saeculi XVI matrimonium civile prorsus ignotum erat. Prima vice videtur esse introductum in Hollandia et Frisia d. i Aprilis 1580. In Anglia d. 24 Aug. 1653 lex de matrimonio civili promulgata est. In Gallia d. 20 Sept. 1792 matrimonium civile necessarium omnibus civibus Galliae est praescriptum. Nunc temporis aliqualiter viget matrimonium civile fere in omnibus regionibus, ut patet ex supra dictis. 886 Principium 1. Matrimonium civile in sensu supra explicato non pot­ est ab Ecclesia agnosci ut verum matrimonium inter Christianos, proinde neque est sacramentum neque ullos effectus canonicos producit. Sermo est de solo matrimonio Christianorum. Etenim infideles non bapti­ zati iurisdictioni Ecclesiae non subduntur, ac proinde, cum eorum matrimonia nihilominus regi debeant ab aliqua potestate visibili, sententia multorum est, ex iure devolutionis potestatem civilem posse regere matrimonia infidelium, dummodo nihil statuatur contrarium legi naturali et divinae331*. Ergo infideles valide et licite possunt matrimonium civile contrahere, quod non opponitur iuri naturali et divino 333. — Matrimonium autem civile Christianorum Ec­ clesia semper reprobavit; unde in Syllabo Pii IX proscripta est prop. 73: „Vi contractus mere civilis potest inter Christianos constare veri nominis matrimonium." 333 — Rationes autem, ob quas Ecclesia matrimonium civile semper reprobavit, sunt complures, quarum praecipuae sunt: 1. Per matri­ monium civile laeditur ius Ecclesiae, quae sola habet potestatem in matri­ monia Christianorum, quippe quae sint sacramenta; 2. matrimonium civile reddit matrimonium rem vere profanam et contractum mere profanum, sicut expressis verbis docuit Luther 334 ; 3. fovet indifferentismum inter Christianos eo quod exinde saepe matrimonia mixta aut alia illicita concluduntur; 4. fo­ vet divortia: etenim sicut facile contrahuntur, ita etiam facile dissolvuntur matrimonia civilia; unde ubi introductum est matrimonium civile, ibi etiam viget divortium civile vinculi matrimonialis (paucis regionibus exceptis333); 5. Christiani coguntur actionem ponere, quam aut ut quid malum aut ut quid in conscientia minime obligatorium agnoscunt. 887 Principium 2. Nupturientes christiani licite possunt immo et debent ex rationabili causa observare statuta legis civilis quoad matrimonii celebrationem, dummodo excludatur intentio ipsum sacramentum matri­ monii coram magistratu civili suscipiendi 330 Etiam in paucis aliis terris exsistit matrimonium civile subsidiarium pro protestantibus. In Russia, Dania, Suecia datur species matrimonii civilis subsidiarii. 331 Cf. supra n. 651. 333 Cf. Gasparri, De matrim. n. 1221. 333 Denz. n. 1773. 334 „Weil die Hochzeit und Ehestand ein weltlich Gcschâft ist, gcbührt uns Geistlichen und Kirchcndienern nicht, darin zu ordnen." Traubiichlcin, apud Leitner, Lehrb. d. kirchl. Eherechtes 81. 333 Cf. infra n. 890. 333 Cod. iur. can. c. 1063, § 3. Caput X. De matrimonio et divortio civili. Art. I. 643 Ita docent omnes. Ipse Leo XIII dicit in celeberrima Encyclica „Arcanum“: „Haec quidem omnia probe cognita habere maxime sponsorum refert, quibus etiam probata esse debent et notata animis, ut sibi liceat hac in re morem legibus gerere; ipsa non abnuente Ecclesia, quae vult atque optat, ut in omnes partes salva sint matrimoniorum effecta et ne quid liberis detrimenti afferatur." — Debent igitur nupturientes Christiani coram magi­ stratu civili nihil aliud intendere nisi effectus mere civiles pro se suaque prole 337, neque inde argui possunt doli aut mendacii patrati, quoniam leges civiles nihil aliud praeter effectus civiles in matrimonio civili intendunt. In regionibus, ubi lex civilis exigit, ut matrimonium civile contrahatur ante matrimonium ecclesiasticum, id quidem licitum est, sed omni diligentia uti oportet, ut matrimonium coram Ecclesia quam primum contrahatur atque interim contrahentes seiuncti consistant 338. Nupturientes itaque matrimo­ nium civile ne ineant, antequam omnia parata sunt, ut matrimonium coram Ecclesia certo et quam primum possit celebrari. Non enim desunt complura exempla, ubi contracto matrimonio civili, alteruter sponsorum recusavit contrahere coram Ecclesia. Nota. Parochi apprime debent scire statuta legis civilis patriae suae ad hoc, ut possint recte instruere fideles, qua intentione et qua mente ista sta­ tuta possint et debeant observari. Pariter haec notitia necessaria est, ne ipsi parocho et religioni catholicae ex transgressione horum statutorum magna damna oriantur. Effectus et poenae matrimonii civilis. Matrimonium civile ut tale 888 pro christianis censetur putidus concubinatus, ideoque inducit omnes poenas inflictas concubinatui. Hinc I. oritur publicae honestatis impedi­ mentum330. 2. Matrimonium civile contractum et consummatum post divortium civile alterius legitimi matrimonii inducit impedimentum criminis 340 et infamiam iuris propter bigamiam341* . 3. Si quae ex 344 343 huiusmodi coniunctione orietur suboles, ea, utpote ex non legitima uxore nata, in oculis Dei et Ecclesiae est illegitimas42. 4. Personae viventes in matrimonio civili (invalido) habentur tamquam publici peccatores; sunt enim concubinarii84s, ac proinde non possunt admitti neque ad sacramenta suscipienda neque ad sepulturam ecclesiasticam neque ad actus legitimos 34‘. 5. Clerici in sacris constituti vel regulares utriusque sexus post votum sollemne contrahere praesumentes matrimonium civile, necnon omnes cum praedictis personis matrimonium inire praesumentes incurrunt excommunicationem Sedi Apostolicae simpliciter reservatam aliasque poenas. Quae quidem excommunicatio est Ordinariis reservata, si agitur de matrimonio civili religiosi simpliciter professi 345. Licet autem matrimonium civile qua tale sit concubinatus, tamen in quantum contrahitur cum vero consensu maritali et absque aliis impedimentis dirimentibus, est validum in iis condicionibus, in quibus 337 Bened. XIV Brev. ..Redditae sunt nobis" d. 17 Sept. 1746. 338 S. Poenit. d. 15 lan. 1866. 330 Cf. supra n. 845. 340 Cf. supra n. 825. 3“ c. 2356. 345 Bened. XIV 1. c. § 3. 343 S. Poenitcntiaria dicit <1. 15 lan. 1866: „Esset vere concubinarius, qui vi tantum civilis actus in matrimonio persistere praesumeret." 344 Cod. iur. can. c. 2357, § 3. 348 Ib. c. 2388, c. 188, c. 646, c. 985. 41 644 Tract. X. De matrimonio. matrimonia clandestina sunt valida. Hinc e. gr. matrimonia civilia con­ tracta inter acatholicos verum consensum maritalem habentes et nullo alio impedimento dirimente obstrictos sunt valida. Idem valebat de matrimoniis civilibus mixtis in Germania et in Hungaria contractis ante d. 18 Maii 1918. — In praxi magna difficultas oritur in definiendo, utrum revera adfuerit in celebratione civilis matrimonii consensus mari­ talis necne. Oportet distinguere: Ordinarie stat praesumptio pro in­ sufficienti consensu, ac proinde pro invaliditate matrimonii civilis, si contractum est a vero catholico, qui officia religionis implet846; prae­ sumptio autem econtra stat pro validitate consensus et matrimonii civilis, si initum est a catholico indifferenti vel haeretico, qui celebra­ tionem matrimonii in facie Ecclesiae explicite negligit. In quolibet igitur casu probandum est sufficientem consensum maritalem non adfuisse. 889 Quaeres: Num liceat assistere matrimonio civili tamquam officialis magistratus aut tamquam testis. Respondetur: x. Si nupturientes ipsi sicuti et officialis magistratus ac testes in matrimonio civili nihil aliud intendunt nisi actum mere civilem cum effectibus mere civilibus, nemo sane peccat. Ita docent omnes. Sin autem nupturientes mala voluntate contrahunt matrimo­ nium civile intendentes in illo actu verum et validum matrimonium, profecto ipsi nupturientes graviter peccant, sed nihilominus magistratus civilis ex gravi causa potest assistere huic malo actui tamquam minister gubernii. Ratio est, quia talis assistentia non est nisi cooperatio ma­ terialis ad peccatum alterius, quae ex gravi et proportionata causa fieri potest. Sic etiam parochus ex gravi causa potest assistere matrimonio graviter illicito publici peccatoris; sic licet ex gravi causa locare came­ ram meretrici paratae ad multa peccata facienda in tali camera 847. 2. Maior est difficultas, si magistratus civilis certo scit nupturientes inire matrimonium prorsus invalidum, e. gr. ob divortium civile prius obtentum vel ob alia impedimenta dirimentia. Etiaim in isto casu magi­ stratus civilis potest ex gravissima causa assistere matrimonio civili, nisi tamen hoc pro aliqua regione sit expresse prohibitum ab auctoritate ecclesiastica. Ita docent communiter auctores moderni, e. gr. Gasparri 848, Génicot846, Lehmkuhl 360, Noldin851, De Smet 862, Gennari 868, WernzVidal 854 etc. Ratio est, quia talis assistentia est quidem cooperatio proxima ad peccatum alterius, sed non videtur esse aliquid intrinsecus malum. Etenim matrimonium civile a guberniis modernis (saltem ca-388 *387 348 S. Rota declaravit d. 23 Febr. 1912 nullitatem alicuius matrimonii mixti civilis in Germania contracti, quia defuit verus consensus (Acta Ap. Sed. IV 392). Idem in Causa Argentin, d. 18 Nov. 1918 (Acta Ap. Sed. XI 358). 347 Cf. supra I, n. 622, de cooperatione. 333 De matrim. n. 1231. 348 Theol. mor. II 562 sub 4. 350 Theol. mor. II, n. 952 nota. 881 De sacr. n. 681. 387 De sponsat et matrim. n. 406. 888 Consultazioni mor.(i9O2), consuit. 41. 388 Ius can. V, n. 591. Caput X. De matrimonio et divortio civili. Art. I. 645 tholicis) solet considerari tamquam formalitas iuridica instituta prae­ cipue ad cavenda maiora mala. Iam vero propter odium religionis, propter atheismum aliasve causas hodie complures nupturientes de­ trectant matrimonium inire coram Ecclesia; ex alia parte propter sic dictam ..libertatem cultus” fere ubique, eheu ! vigentem gubernium nequit cogere nupturientes, ut se sistant in facie Ecclesiae; nec etiam moraliter possibile est condere alias leges pro bonis catholicis et alias pro homi­ nibus irreligiosis. Ergo gubernia ad evitandas illas nefastas uniones liberas inter homines diversi sexus fere coguntur statuere aliquam formalitatem iuridicam, quam omnes incolae sive baptizati sive nonbaptizati volentes contrahere matrimonium omnino observare debent. Tali formula peracta considerantur a gubernio ut sponsi habentes iura et onera verorum coniugum. Potest igitur magistratus civilis, si secus magnum damnum ipsi aut religioni oriatur, huic formalitati tamquam testis autorizabilis assistere, quin implicite intendat aut curet de effec­ tibus moralibus ex formalitate matrimonii civilis sequentibus. Videtur ista assistentia aliquam similitudinem habere cum actione servi, qui subicit humerum vel defert scalam domino ascendenti ad fornicandum. Iam vero S. Alphonsus 855 hanc actionem servi non ut intrinsecus malam habet. Quidni idem dicendum est de assistentia magistratus, qui non tam proxime cooperatur ad fornicationem quam servus submittens humeros suos hero ascendenti? — Hanc autem assistentiam reapse non esse actum intrinsecus malum videtur satis clarum. Etenim ille actus non est intrinsecus malus, qui non est semper malus, sed aliquando bonus aut indifferens. Atqui assistentia syndici in matrimonio civili non est semper actus malus, e. gr. quando praebet suam assistentiam nupturientibus nihil illiciti volentibus. Ergo ista assistentia non est quid intrinsecus malum, sed licitum, accedente sufficienti causa. Sufficiens causa videtur esse, si syndicus secus deberet officium deponere cum magno proprio aut etiam religionis catholicae damno. Esset enim revera magnum damnum pro religione catholica, si iam nemo bonus catholicus posset fungi officio magistratus civilis. Dixi autem supra, hanc assistentiam non licere, si sit prohibita ab ecclesiastica auctoritate pro aliqua regione. Ecclesiasticae enim auctori­ tatis est iudicare, num in aliqua regione sint revera causae sufficientes ad cohonestandam tam gravem cooperationem ad peccata aliorum. Pluries in casibus particularibus responderunt SS. Congregationes talem assistentiam non licere 800. Prudenter autem monet De Smet80T: „Si qui sint qui actionem syndici intrinsece malam esse putent, hoc pro norma habeant, ut laudatos magistratus in bona fide relinquant, interrogantes autem ad Ordinarium dirigant." •88 Theol. mor. 1. 2, n. 66. ,M Vidcsis responsiones S. Officii et S. Poenitentiariae apud Gasparri 1. c. n. 1229 sqq. et apud Dent. n. 1865. ·” L. c. n. 406. 646 Tract. X. De matrimonio. ARTICULUS II. De divortio civili. 890 Notio. Divortium civile vocatur separatio coniugum a potestate civili pronuntiata. Sicut in divortio ab Ecclesia pronuntiato datur duplex species: altera perfecta seu quoad vinculum matrimoniale, altera imperfecta seu quoad habitationem et torum; ita etiam distinguitur duplex divortium civile: alterum quoad vinculum, ita ut liceat novas nuptias celebrare; alterum quoad separationem corporum solam. In nonnullis regionibus exsistit solum divortium civile quoad vinculum, e. gr. in Rumenia, Serbia, Dania, in pluribus statibus Americae Septentrio­ nalis et partim in Helvetia, ubi divortium imperfectum quidem permittitur, sed non ultra triennium3”. In aliis autem regionibus solum divortium imper­ fectum seu separatio coniugum permittitur, e. gr. in Hispania, Lusitania, Italia, Argentina, Chile et etiam in uno statu Americae Septentrionalis, scii, in Carolina meridionali’5’. Demum sunt complures regiones, in quibus lex civilis utrumque divortium permittit, scii, vel quoad vinculum vel quoad habitationem tantum, ut in Germania, Gallia, Belgio, Anglia et in aliquibus statibus Americae Septentrionalis. In Austria catholicis permittitur sola separatio quoad habitationem, aliis autem incolis etiam divortium quoad vinculum. 891 Principium. Lex civilis perfectum divortium permittens est iniqua et gravissime reprobanda000. Contra hanc legem eaedem rationes militant, quae supra allatae sunt contra leges de matrimonio civili. Insuper, experientia comprobante, pessimi effectus pro religione et bonis moribus sequuntur ex divortio civili : mutuus amor ac intemerata fidelitas coniugum minuitur, educatio prolis periclitatur, adulteria, rixae, damna materialia, facinora omnis generis exinde pullulant. Unde quo frequentiora sunt divortia in aliqua regione, eo peiores mores ibi vigere perspiciuntur. Corollaria moralia. 892 i. De coniugibus. a) Numquam licet Christianis petere divortium civile alicuius matrimonii validi eo fine, ut liceat ad alias nuptias transire. — Ratio est, quia peteretur res intrinsecus mala, utpote directe opposita indissolubilitati matrimonii christiani. b) Ex gravi causa licet a tribunali civili petere divortium imperfectum seu separationem corporum. Ita sententia nunc communis inter auctores3®1. De hac re statuit S. Officium d. 19 Dec. i860: ,.Dummodo pars catholica nullum aliud tribunal adire possit, a quo sententiam obtineat separationis 358 Cf. Cod. civ. Helvet. art. 148 et Tuor, Einfiihrung in das Schweiz. Zivilgesetz 126. 359 Cf. Schulze, Eherecht und Ehegesetzgebung in den Vereinigten Staaten, in „Linzer Theol. Quartalschrift" 1909, 748 sqq. Cf. Const. „Arcanum". Instructio S. Officii d. ai Dec. 1901 monet episcopos Italiae, ut fortiter obstent, ne introducatur divortium in Codice civili. 381 De Smet, De sponsal. et matrim.’ n. 401 ; Noldin-Schmitt, De sacr.1’ n. 671 ; Lehmkuhl, Theol. mor. II, n. 922 nota. Caput X. De matrimonio et divortio civili. Art. II. 647 quoad torum et mensam, et dummodo sententia huius tribunalis nullum alium habeat effectum quam separationem praedictam, posse tolerari, ut catholici in eo foro actoris et advocati partes agant, dummodo adsint iustae separa­ tionis causae iudicio episcopi." — Ad quaestionem autem, num maritus possit petere divortium ab uxore adultera, intendendo tantum abrumpere effectus mere civiles, quando nullum aliud medium suppetit obtinendi repudiationem paternitatis circa filios adulterinos horumque exclusionem a parte prolis legi­ timae, respondit S. Poenitentiaria d. 30 lunii 1892: „Orator consulat pro­ batos auctores."302 Ex hac responsione videtur sequi, ut non sola separatio corporum, verum etiam divortium perfectum in casu gravissimae necessitatis a iudice civili licite petatur; etenim a) quaesitum fuit de vero divortio, et β) probati auctores docent non solum divortium imperfectum, verum etiam divortium civile perfectum esse licitum, si aliud medium non praesto sit ad gravia damna praecavenda. Unde in illis regionibus, in quibus non exsistit sola separatio corporum, catholicus coniux potest, gravi exsistente causa et licentia episcopi obtenta, directe sollicitare divortium civile eo fine, ut non quidem novas nuptias attentet, sed ut effectus mere civiles obtineat divortii. Ratio autem est, quia petere divortium civile non videtur esse quid intrin­ secus malum. Ergo nisi specialis prohibitio Ecclesiae adsit, licet ita agere. 2. De iudice civili. Apud omnes catholicos auctores sequentia constant: 893 a) ludex civilis debet suam incompetentiam agnoscere in rebus, quae attingunt sacramentum matrimonii. b) ludex nullo modo de divortio civili statuere valet, si exsistit specialis Ecclesiae prohibitio in aliqua regione. c) ludex civilis potest indissolubilitatem matrimonii tueri atque repudiare coniuges sollicitantes divortium civile; pariter valet perfectum divortium civile alicuius matrimonii decernere, quod vel in se fuit nullum (e. gr. matri­ monium civile catholicorum) vel ab Ecclesia fuit antea dissolutum quoad vinculum. d) ludex civilis nequit absque gravissima causa pronuntiare divortium perfectum alicuius matrimonii Christiani. Ratio est, quia iudex nequit coope­ rari ad aliquam malam actionem, qualis est divortium, sine gravi causa nécessitante. Acriter controvertitur, utrum etiam exsistente gravissima causa iudex civilis possit licite pronuntiare divortium civile intendens solos effectus civiles dissolutionis. Complures auctores, inter quos eminent Bucceroni 383 et Gasparri384, docent pronuntiationem iudicialem divortii civilis alicuius matri­ monii Christiani esse actum intrinsecus malum, ac proinde numquam esse licitam. — Alii autem auctores (inter quos De Smet385, Noldin-Schmitt388, Lehmkuhl 387, Gôpfert388, Mare38’, Waffelaert 87°, Ballerini-Palmieri371, De Becker 372, Génicot373, Grandclaude37‘, Leitner 375) docent hanc divortii 302 384 885 387 888 871 873 874 378 Apud De Smet 1. c. 383 Theol. mor. II, n. 983. De matrim. n. 1248, ubi dicit se in rigidam opinionem inclinari. L. c. n. 393. 388 De sacr. n. 669. Theol. mor. II, n. 921 nota. 388 Moraltheol. III, n. 284. Instit. mor. II, n. 2126. 870 *Sur * 873la874 coopération * 66. Opus theol. mor. VI, n. 819 sqq. 372 De matrim. 426 sqq. Theol. mor. II, n. 561. Règles pratiques touchant la coopération au divorce civil 8. Lelirb. d. kirchl. Ehcrechtcs 6t8. 648 Tract. X. De matrimonio. pronuntiationem non esse actionem intrinsecus malam ac proinde in gravi necessitate licitam. Haec secunda sententia videtur non solum extrinsecus propter auctoritatem doctorum, sed etiam intrinsecus esse solide probabilis; ac proinde iudex catholicus non potest obligari, ut potius officium deponat quam sententiam divortii pronuntiet. Etenim pronuntiatio divbrtii a iudice facta quantum ad solos civiles effectus non est intrinsecus mala neque ratione obiecti neque ratione circumstantiarum necessario coniunctarum. Et quidem non ratione obiecti; nam per pronuntiationem divortii nihil aliud fit, nisi quod matrimonium coram Deo legitimum privatur effectibus civilibus et re­ cognitione legali, ac datur coniugibus impunitas legalis, si velint novum matrimonium civile inire. Haec autem omnia non videntur esse intrinsecus mala, accedente gravi causa nécessitante, quia in his omnibus iudex minime attingit ipsam naturam matrimonii Christiani, sed solum vinculum civile, quod in matrimonio civili fuit contractum. Seu aliis verbis: Divortium civile nihil aliud est nisi destructio matrimonii civilis. Iam vero sicut destructio matrimonii civilis pro tota regione aliqua non est quid intrinsecus malum ratione obiecti, ita a fortiori non est intrinsecus mala destructio matrimonii civilis in casu particulari per divortium a iudice pronuntiatum. — Sententia divortii nec etiam est intrinsecus mala ratione circumstantiarum necessario coniunctarum. Etenim, supposita clare expressa voluntate iudicis nihil at­ tingendi nisi effectus civiles matrimonii, nullae aliae pravae circumstantiae possunt esse coniunctae cum sententia divortii nisi scandalum pro populo et cooperatio ad peccata aliena. Sane aliquando grave scandalum oriri potest ex sententia divortii, praesertim si in aliqua regione divortium fuit hucusque inauditum et nova lex divortii condita est in odium religionis. Tunc profecto sententia divortii posset ab ecclesiastica auctoritate expresse prohiberi; sed si lex divortii iam a longo tempore in aliqua regione viget et saepe appli­ catur, ut solet esse in compluribus statibus Europae, tunc iudex catholicus, necessitate pulsus, nullum verum scandalum causât divortium pronuntiando. Omnes enim sciunt iudicem non posse aliter agere, nisi velit suum officium perdere. — Nec etiam ratione cooperationis ad peccata aliena sententia di­ vortii est intrinsecus mala, tum quia haec cooperatio non est ita proxima, tum quia licet ex gravissima causa cooperari ad peccatum alterius, dummodo haec cooperatio ne fiat per actionem ratione sui obiecti intrinsecus malam. Quae cum ita sint, iudex catholicus non est inquietandus, si gravissima necessitate pulsus pronuntiat sententiam divortii, dummodo ne obstet specialis prohibitio auctoritatis ecclesiasticae, et dummodo palam profiteatur se solos effectus civiles matrimonii dissolvere*7®. Quae quidem sententia magnum robur accipit ex responso S. Poenitentiariae d. 24 Sept. 1887 dato ad episco­ pum Lucionensem: „Ad quaestionem, utrum syndicus pronuntiare possit divortium, ad quod pronuntiandum cogitur sub poena officium dimittendi, in supposito quod sententiam de incompetentia iudicis civilis in re matrimoniali et de inefficacia divortii quoad vinculum palam profiteatur, respondetur tolerari posse, ut syndicus orator ad actum, de quo in precibus, procedat." *877 878 Pro Germania et Hollandia haec sententia videtur moraliter certa, cum in ipsis codicibus civilibus clare dicatur, ecclesiastica statuta de matrimonio minime attingi per legislationem civilem. Cod. Holl. art. 83; Cod. civ. Germ. § 1588: „Die kirchlichen Verpflichtungen in Ansehung der Ehe werden durch die Vorschriften dieses Abschnitts nicht berührt." Ita opinatur etiam Aertnys, Theol. mor. 1. 3, η. 522, licet pro aliis regionibus rigidam sententiam tueatur. 877 Apud De Smet, De sponsal. et matrim.· n. 398. Caput X. De matrimonio et divortio civili. Art. II. 649 Ad episcopum autem Sangallensem in Helvetia S. Officium d. 3 Aprilis 1877 scripsit, quod iudices in singulis casibus recurrere debeant. — Ex his duobus responsis videtur manifeste sequi sententiam divortii civilis non esse quid intrinsecus malum; nam secus S. Poenitentiaria non potuit illam tolerari, et S. Officium non potuit convenienter recursum pro singulis casibus prae­ scribere. Ad quid enim necessarius est recursus consultorius, si inde a limine constat sententiam divortii esse intrinsecus ac proinde semper malam? — Non nos latet quidem, exsistere etiam aliqua responsa S. Officii, e. gr. d. 26 lunii 1885 et d. 27 Maii 1886, ex quibus potius sequitur sententiam di­ vortii civilis esse intrinsecus malam; sed respondetur, haec decreta esse particularia ratione peculiarium adiunctorum exsistentium. Certum est enim et ab omnibus admittitur, hucusque nullum decretum generale ecclesiasticae auctoritatis de hac controversia exsistere, immo S. Sedem a dirimenda quae­ stione consulto abstinuisse ad hunc diem. Ergo ex auctoritate non licet argu­ mentum apodicticum sumere pro sententia rigidiore. In praxi igitur licet sententiam benignam sequi, utpote intrinsecus et extrinsecus solide proba­ bilem378. Optandum tamen est, ut catholici omnes (praesertim autem depu­ tati) strenue laborent ad reformandam legislationem civilem, ita ut iam nullus officialis publicus cogatur pronuntiare divortium civile alicuius matri­ monii validi. 3. Pro advocatis valet fere idem, quod dictum est de iudicibus. Si enim 894 ipsa sententia divortii non est quid intrinsecus malum, non solum licet illam, gravi necessitate exsistente, pronuntiare, sed etiam illi patrocinari. Verumtamen rarius adest sufficiens causa necessitans pro advocato quam pro iudice. Nam advocatus non vi officii, sed libere causam divortii suscipere solet. Nihilominus potest accidere, ut etiam pro advocato exsistat sufficiens causa petendi divortium clientis sui, praesertim si iam obtentum est divortium imperfectum in tribunali ecclesiastico *879. Ceterum in praxi confessarius non debet inquietare catholicos advocatos, qui absque gravissimo incommodo nequeunt declinare munus actoris pro divortio, dummodo inde scandalum ne oriatur et soli effectus civiles palam intendantur. Scholion. Superesset, ut de processu iudiciali in causis matrimonialibus ageremus; sed quia haec materia .tota ad ius canonicum pertinet, neque potest sufficienter in brevi Manuali Theologiae moralis tractari, remittimus lecto­ rem ad canonistas, qui ex professo de hac re tractant, e. gr. ad Wernz-Vidal, Ius can. V, pars septima; ad Linneborn, GrundriB des Eherechtes §§ 59—66; ad nostrum Man. iur. can. q. 537 sqq. 378 Ita quoque Linneborn, GrundriB des Eherechtes2 § 4. 879 Cf. S. Offic. d. 19 Dec. i860. Index alphabeticus rerum quae in toto Manuali theologiae moralis inveniuntur. Numerus romanus indicat volumen, arabicus numerum marginalem. Ubi deest numerus romanus, intelligitur volumen ultimo indicatum. A Abbas minister ordinationis III 596, vide Superior religiosus. Abbreviatio vitae quando licita I 113; Missae, vide abruptio; formae abso­ lutionis III328; confessionis 378 sqq.; formae extremae unctionis 575. Abiectio sui inordinata est vitium oppositum humilitati II 715; sacra­ rum specierum III 506. Abiuratio haeresis a neo-converso exi­ genda III 139. Ablatio rei alienae quandonam sit li­ cita II 86 sq. Ablutio quaenam requiratur in bap­ tismo III 102; quomodo facienda sit in Missa, si sacerdos facit binationem 289. Abominatio quomodo opponatur cari­ tati I 564 ; abom. seu detestatio quomodo sit in contritione III 339. Abortus quid sit II 137; directe et in­ directe procurare abortum 140sqq.; poenae contra procurantes abortum 142; ipsa mater incurrit has poenas ib.; abortivi foetus quomodo sint baptizandi III 131. Aboulia status morbidus I 93. Abrogatio legis quid sit I 270; quo­ modo fiat ib.·, consuetudinis 282. Abruptio Missae III 304; copulae 699. Absentes neque confiteri neque sacramentaliter absolvi possunt III 330; possunt absolvi a censuris 497; pos­ sunt matrimonium contrahere 736; non autem sponsalia 713. Absentia canonicorum a choro II 366. Absolutio a peccatis debet fieri voca­ liter, poenitenti moraliter praesenti III 330; abs. per telephonium 331; abs. condicionata quandonam licita 332; abs. directa et indirecta 321; abs. nequit dari modo deprecatorio 333; quandonam absolutio sit ite­ randa 334; abs. in articulo mortis 424, a casibus papalibus 425, a casi­ bus episcopalibus 427; abs. cui sit danda, cui deneganda, cui differenda 438; vide Consuetudinarius, Recidi­ vus, Occasionarius. — complicis v. Complex. — a censuris v. Censura. Absolvere praesumentes ab excommu­ nicationibus Romano Pontifici spe­ cialissime vel specialiter reservatis excommunicationem incurrunt III 520; abs. complicem 454 sqq. Abstinentia ut est virtus specialis II 649; eius actus est ieiunium 650; lex abstinentiae ab esu carnium 663 ; causae excusantes 664; vitium ab­ stinentiae oppositum, nempe gula 667. Abusus confessionis v. Complex, Solli­ citatio. — matrimonii v. Onanismus. Academica duella graviter prohibita et punita II 126. Acatholici v. Haeretici, Schismatici, Infideles. Acceleratio partus quandonam sit licita II 139· Acceptatio legis ex parte populi num sit necessaria I 203; necessaria in promissionis contractu II 267, in donatione 270, in dispensatione 420, in sponsalibus III 721. Accessio ut est modus acquirendi dominii quid sit II 56. Accidentia in ss. eucharistia v. Species. Accusatio falsa sollicitationis in con­ fessione III 468; peccatorum accu­ satio generalis sufficit in extrema necessitate; pariter sufficit, si non accusatur nisi materia libera, non autem, si agitur de materia necessa­ ria 325; quomodo agendum sit cum poenitentibus, qui nimis generaliter se accusant ib. Accusator: eius obligationes et pec­ cata II 159. Accusatus v. Reus. Acedia quid sit I 433; eius malitia 434; eius filiae 433; eius remedia 436. 6ξ2 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Acolythatus qualem potestatem tradat III 589; eius materia et forma 592. Acquisitio privilegii I 265; virtutum 4S6sqq.; dominii II 39. Actiones: licet „actiones" et „obligationes" emere, dummodo vitentur illicitae speculationes bursae II 289. Actor v. Accusator. Actus coniugalis v. Debitum coniugale. — humanus quid sit I 26; non sunt actus humani illi actus, qui eliciun­ tur a vegetativa potentia, ab illis qui carent usu rationis, neque actus primo-primi seu actus homini ib.; actus humanus et actus moralis sunt idem materialiter 28; divisiones ac­ tuum humanorum 29sqq.; genesis actus humani 34; principia actus hu­ mani sunt cognitio et voluntas ib. et S3 sqq. ; moralitas actuum unde desu­ menda sit 99; fontes moralitatis sunt obiectum in, circumstantiae 114, finis 120; non exsistit in individuo actus humanus indifferens 127; num actus externus et eventus influant in moralitatem actus humani 132sqq.; meritum actuum humanorum 136 sqq. ; num a lege humana praecipi possint actus interni 182; actus heroici 184. — externus per se non auget mo­ ralitatem, sed tantum per accidens I 133; est necessario declarandus in confessione III 373. — heroici quando obligent I 184 236. — interni num Ecclesia eos praecipere possit I 183. — legitimi quinam sint III 146. Adeps licitus diebus abstinentiae II 663. Adiunctio ut modus acquirendi do­ minium II 56. Adiuratio quid sit II 460; eius divi­ siones 461 ; debitis condicionibus vestita est actus virtutis religionis licitus et honestus 462. Adiuratio daemonis v. Exorcismus. Administratio sacramentorum : ad licite administranda sacramenta ordinarie requiritur immunitas a peccato mor­ tali, a censuris, ab irregularitate III 56 sq. ; sacerdos latinus potest ad­ ministrare eucharistiam in pane fer­ mentato et vicissim sacerdos orien­ talis in pane azymo 171 ; admini­ stratio communionis vide distri­ butio. Adnotatio baptismi III 148; confir­ mationis 164; Missarum 276; ordinis 624; matrimonii 776; matr. con­ scientiae 639; dispensationis matr. 776; legitimationis prolis 884. Adoptio seu cognatio legalis prout in­ ducit impedimentum matrimonii III 763; convenientia huius impedi­ menti ib.; eius cessatio ib. Adoratio quid sit II 383; eius divi­ siones 384; eius obligatio 385; cul­ tus latriae cui exhibendus 386; cul­ tus duliae cui debeatur 387; num crux sit adoranda 386. Adulatio est vitium oppositum virtuti affabilitatis II 613. Adulterium quid sit II 703; laedit castitateml et iustitiam ib.; obligatio restitutionis ex adulterio orta 151 sq.; ob adulterium compartis licet facere divortium imperfectum III 679; con­ diciones requisitae ib.; adult, cum promissione matrimonii constituit impedimentum dirimens criminis823; item adult, cum attentatione matri­ monii 825; item adult, cum coniugicidio 826. Adultus: quinam censeatur adultus in ordine ad baptismum suscipiendum III 133; quaenam debeat praestare adultus baptizandus 134 sqq. Advena quinam sit I 193. Advertentia ad actum hum. requisita I 36; ad peccatum mortale 37 365; ad orationem II 354; ad sacramenta III 61 et 87; ad Missam II 480; inadvertentia peccatoris consuetudi­ narii num excuset a peccato I 47. Advocatus: eius obligationes et pec­ cata II 162; num possit patrocinari divortio civili obtinendo II 162, III 894. Aedificatio templi haeretici vel alterius rei ad illicitos usus destinatae quan­ donam fieri possit I 620. Aegroti v. /nfirmitas. Aequiprobabilismus quid doceat I 341 ; eius argumenta 347 ; eius difficultates 348. Aequitas v. Epikeia. Aequivocatio quid sit et quandonam sit licita II 171. Aetas, qua incipit obligatio observandi leges I 189; audiendi Missam prae­ ceptam II 476; observandi abstinen­ tiam a cibis vetitis 663; observandi ieiunium ecclesiasticum 660 ; pro con­ firmatione III 160; pro prima com­ munione et confessione 211; pro variis ordinibus suscipiendis 605 ; pro sponsalibus 722; pro matrimonio 796; aetas superadulta sponsae est causa canonica dispensationis obti­ nendae 862. Affabilitas est virtus specialis pertinens ad virtutem iustitiae II 612; eius diversi actus ib.; vitia opposita 613. Affectata ignorantia num minuat volun­ tarium l 46; auget culpam 42; non Index alphabeticus rerum (vol. I—III). excusat a censuris aliisque poenis latae sententiae III 488. Affinitas prout est impedimentum ma­ trimonii quid sit III 839; eius divi­ siones 840; multiplex affinitas ib.; origo et convenientia eius 841; com­ putatio graduum 843; ambitus im­ pedimenti 844; cessatio eius ib. Aggravantes circumstantiae num ac­ cusandae in confessione III 369. Aggressor iniustus potest occidi cum moderamine inculpatae tutelae II 120 sqq., et quidem ad servandam vitam, pudicitiam, notabilem for­ tunam, famam ib. Alapa recepta non dat ius occidendi percussorem II 119; alapa data in sacramento confirmationis quid sig­ nificet III 153; est caeremonia sub levi obligans 162. Alba est vestis sub gravi requisita ad dicendam Missam III 298; debet esse benedicta ib.; quomodo exsecretur 301. Alcoholismus: eius remedia II 673. Aleatorii contractus II 311 sqq. Alienatio bonorum ecclesiasticorum illegitima punitur excommunicatione in 525. Alluvio ut est modus acquirendi do­ minium II 56. Alphonsus, S.: eius auctoritas in theo­ logia morali I 7; defendit systema aequiprobabilismi 341. Altare: numquam licet Missam cele­ brare nisi in altari rite consecrato III 296; quid sit altare fixum et portatile ib. ; quinam habeant privi­ legium altaris portatilis 295; quid sit altare fixum in re indulgentiaria 565; quando exsecretur 296; eius ornatus pro Missa 297; altare privilegiatum personale et locale 565 ; condiciones ad lucrandam indulgen­ tiam plenariam altaris privilégiât! ib. ; non amplius requiritur Missa de Requiem 566; quid faciendum, si sacerdos est oblitus dicere Missam in altari privilegiato persolvendam 267 565 nota 120. Aluminium permittitur pro calice con­ ficiendo, dummodo sit deauratum III 299. Alumni regularium v. Convictores. Ambiguitas quid sit et quandonam sit licita II 171. Ambitio prout est filia superbiae I 413; prout opponitur magnanimitati II 639· Amentes quibusnam legibus subiciantur I 151 153 187; sunt capaces do­ minii II 14, baptismi III 125; quando et quomodo possint suscipere con­ 653 firmationem 160, eucharistiam 188, extremam unctionem 580; non tenen­ tur ad confessionem 361. Amictus v. Humerale. Amissio benedictionis vel consecratio­ nis ecclesiae III 294; altaris 296; ss. vasorum et paramentorum 301; coemeterii 503. Amor quid et quotuplex sit I 551 ; eius causae et effectus ib.; amor felici­ tatis et amor beatificus num sint actus perfecte humani 27; amor ut passio et radix omnium aliarum passionum 74 ; amor debitus inter parentes et filios, superiores et sub­ ditos etc. II 580 sqq.; amor initialis num sit necessarius in attritione III 345· Amphibologia quid sit et quandonam sit licita II 171. Ampullae aquae et vini pro Missa ne­ cessariae melius conficiuntur ex vitro, permittuntur tamen confectae ex auro, argento, stanno etc. Ill 299. Amputare membrum corporis non licet nisi valetudinis causa II 116. Vide Mutilatio sui. Analysis actus humani I 34 ; actus fidei 486. Anathema maranatha quid sit III 499. Anatocismus est licitus II 288. Ancilla v. Famuli. Angustia loci ut causa dispensationis matrimonialis obtinendae III 862. Animae in purgatorio detentae num orare possint II 334; num ad illas orare possimus 344; iuvari possunt sacrificio Missae III 242, indulgen­ tiis 543. Animalia distinguuntur fera, mansue­ facta, domestica II 41; occupatio animalium ib., vide etiam Venatio; quorum carnes manducari possint diebus abstinentiae 555; tactus tur­ pis animalium quale sit peccatum 694; crudelis vexatio animalium quale sit peccatum 14. Annus sanctus v. Jubilaeum; annua confessio III 362. Anticipatio Matutini et Laudum a qua hora licita sit II 373. — prandii diebus ieiunii II 656. Antipendium altaris, eius color, eius usus III 297. Apostasia a fide quid sit et quomodo distinguatur ab haeresi I 512; distin­ guitur apostasia a fide, ab ordine, a religione ib.; apost. ad sectam massonicam 513; apostasia a fide eius poenae 517; apost. plectitur poena excommunicationis III 507; pariter apostasia a religione 523. Apostolicae litterae v. Litterae. 654 Index alphabeticus rerum (vol. I—HI). Appellantes ad futurum concilium uni­ versale excommunicationem incur­ runt III 509. Applicatio formae ad materiam in sacramentis III 19; quomodo debeat fieri 20. — Missae quid sit III 245; quis pos­ sit et debeat applicare 246; modus applicandi 247; quandonam sit fa­ cienda 233 247; quid, si duae appli­ cationes diversae factae sint 248; licet quidem applicare etiam fruc­ tum specialissimum, sed non licet inde sumere duplex stipendium 243; pro quibus liceat applicare 249; qui­ nam ex iure ecclesiastico excludan­ tur ab applicatione 250; obligatio applicandi ratione sacerdotii 251, ratione officii 254 sqq., ratione bene­ ficii 259 sqq., ratione stipendii 262 sqq., ratione promissionis 279, ratione oboedientiae 280. Aqua est materia baptismi III 98; quan­ donam adhibenda sit aqua baptis­ malis aut lustralis 99; consecratio aquae baptismalis 100; panis eucharisticus debet esse confectus aqua naturali 170; aqua vino consecrando admixta debet esse modicissima 173; aqua bibenda datur aegrotis post communionem sumptam 199. Arbitrium liberum v. Libertas. Arcae parcimoniae: licet in illis pe­ cuniam ponere ad obinendum legi­ timum fenus II 289. Architectus num possit construere aedi­ ficia ad pravum finem destinata I 620. Arrha in sponsalibus quid sit et quando sit restituenda dissolutis sponsalibus III 720. Ars notoria est vana observantia II SIS· Artificialis fecundatio v. Fecundatio. Aspectus minus honesti et turpes quale sint peccatum II 695. Aspersio modus baptizandi III 101. Assecuratio: quandonam iste contrac­ tus sit iustus II 312; fraudes in assecurationibus commissae ib. Asservatio eucharistiae III 225 sqq., oleorum sacrorum 572. Assistentia valida et licita matr. III 762 sq.; assistentia passiva, parochus illam praestare nequit III 764; assist, coacta aut subrepta iam non sufficit ad valorem matrimonii ib. ; assisten­ tia in matrimonio publici peccatoris 792; assistentia in matr. civili 889. Associationes opificum I 523. Astrologia est illicita II 509. Astutia prout per excessum opponitur prudentiae I 635. Asylum ecclesiasticum quid sit II 549. Attentatio matrimonii facta a clericis et religiosis punitur excommunica­ tione III 515 et 523, aliisque poenis 816; attent. matrimonii cum adul­ terio est impedimentum dirimens criminis 825. Attentio quaenam sit necessaria ad orationem II 354; controversia de necessitate attentionis internae 355; S. Thomae doctrina de necessitate attentionis 359; quaenam attentio sit necessaria in ministro sacramen­ torum III 61; nulla requiritur ad valide suscipiendum sacramentum 87. Cf. etiam Advertentia. Attritio quid sit III 340; non potest iustificare per se ipsam, sed illi adiungi debet sacramentum poeniten­ tiae reapse susceptum 342; vera at­ tritio sufficit in sacramento poeni­ tentiae 343; plures veteres auctores docuerunt contrarium ib. ; attr. con­ cepta ex solo metu gehennae est moraliter bona, dummodo talis metus ne sit serviliter servilis 344; in vera attritione semper includitur aliquis amor initialis 345. Attritionistae quid sint III 345. Auctio publica v. venditio sub hasta. Auctor: eius dominium in foetus in­ genii II 8; leges civiles de hac re quomodo obligent 9. Aucupatio v. Venatio. Audacia ut est passio I 82; ut est vitium fortitudini oppositum II 638 Augmentum virtutum infus. I 475; fidei 493. Aureola sanctorum quibus detur et quid sit II 624. Auriga quid possit facere diebus festi­ vis II 497; num possit vehere ad lupanar I 619. Aurora circa quam licet Missam cele­ brare, quomodo sit sumenda III 290. Avaritia: eius notio I 416; militia 417; eius filiae 418; remedia 419; opponi­ tur virtuti liberalitatis II 616. Azymus panis est sola materia licita consecrandae eucharistiae in Ecclesia latina III 171; quandonam liceat adhibere panem fermentatum ib.; fideles ritus latini possunt licite sumere communionem in pane fer­ mentato 214. B Balsamum pertinet necessario ad ma­ teriam confirmationis III 154. Banca v. Mensa nummularia. Banni nuptiales quid sint III 724; eorum obligatio 725; in matrimo­ Index alphabeticus rerum (vol. I—ΙΠ). niis mixtis ib.; tempus 726; forma 727 ; locus 728 ; dispensatio 729 ; obli­ gatio revelandi impedimenta, si matri­ monium denuntiatur 730. Baptismus requiritur ad valorem om­ nium sacramentorum III 87; diversa nomina baptismi 94; definitio realis 95 ; quando fuerit institutus a Christo 96; non fuit in praecepto nisi post Christi resurrectionem ib. ; divisiones 97; eius materia remota valida, dubia, licita 98 sq. ; eius materia pro­ xima loisq.; eius forma 103; eius effectus 106; eius necessitas 114; effectus baptismi flaminis 115; effec­ tus baptismi sanguinis 116; minister ordinarius baptismi 119; minister extraordinarius 120; minister neces­ sitatis 121 ; ordo servandus inter ministros necessitatis 122; subiectum baptismi 124; condiciones requisitae in subiecto 125; bapt. conferendus infantibus parentum catholicorum 126; quaenam dilatio sit peccatum grave ib. ; num possint baptizari infantes haereticorum et infidelium 127 sqq.; infans in utero materno 129; foetus abortivus 131; quaenam observanda sint in baptismo adul­ torum 133; caeremoniae baptismi 139sqq.; locus baptismi 141; patrini in baptismo 143; quinam in libro baptizatorum inscribendi sint 148 et 765; bapt. dubius censetur validus in ordine ad matrimonium 808. Barbitonsores num laborare possint diebus festivis II 497. Beatitudines quid sint I 455. Beatitudo hominis quid sit et in quo consistat I 21 sqq.; quomodo obti­ neri queat 24. Bellum quid sit II 129; quaenam requi­ rantur ad licitum bellum 130; obli­ gationes hominum privatorum du­ rante bello ib. Benedictio fontis baptismalis III 100; chrismatis 154; olei 571; benedictio cum ss. sacramento III 225; uten­ silium pro Missa 224; in articulo mortis potest et debet dari omnibus, qui sunt capaces suscipiendi saltem extremam unctionem 563; condicio­ nes requisitae, ut quis valide hanc benedictionem recipiat ib. ; indul­ gentia annexa acquiritur eo mo­ mento, quo mors reapse accidit ib. ; haec benedictio nequit iterari durante eadem infirmitate ib. — nuptialis sollemnis et simplexIII 771. — puerperae III 149. Benedictiones quaedam sunt reser­ vatae Romano Pontifici, quaedam parocho, quaedam regularibus 111 90. 65 S Beneficiatus, eius obligationes quoad reditus beneficiates II 36; tenetur restituere fructus beneficii ob neglec­ tum Officium divinum 364; immo potest privari suo beneficio ib.; quo­ nam calendario uti debeat 369; quo­ modo aliquando possit omittere Missam quotidianam fundatam III 260. Beneficium ecclesiasticum, quocum coniuncta sunt perpetua onera Missarum III259; excommunicatus est inhabilis ad beneficia obtinenda 505; titulus beneficii in ordinatione 607; quo­ modo iniquus collator beneficiorum peccet et ad restitutionem obligetur II 99· — inventarii II 278. Beneplacitum: ad b. concessa jurisdic­ tio exspirat morte concedentis III 412; beneplacitum apostol. pro alie­ nandis bonis 525. Bestialitas quid sit II 707. Biblia acatholica osculari I 526. Bibliopola num possit vendere libros pravos I 623; non potest recipere et dare stipendia Missarum et loco illorum tradere libros III 273. Bicycletae usus ad portandum viati­ cum III 424. Bigamia ut irregularitas III 617; big. simultanea in Novo Testamento om­ nibus etiam infidelibus est prohibita 660. Bimestre olim concessum coniugibus ante usum matrimonii videtur esse abolitum in novo iure III 666. Binatio Missae fieri potest vel ex iure communi vel ex induito Pontificio III 286; de iure communi non licet binationem facere nisi diebus de praecepto, et quidem ad hoc, ut notabilis pars populi possit audire Missam ib.; quid sit notabilis pars populi ib.; in duobus casibus binatio non solum licita, sed etiam neces­ saria est 287; etiamsi in eadem ec­ clesia vel in eodem loco plures sacerdotes celebrant Missam, Ordi­ narius loci potest permittere bina­ tionem 288; sacerdoti facienti bina­ tionem non licet pro altera Missa stipendium accipere neque alicui obli­ gationi iustitiae satisfacere, nisi ta­ men adsit specialis licentia aut spe­ cialis labor coniunctus ib. ; ritus in binatione observandus 289. Blasphemia quid sit II 529; quotuplex sit 530; eius malitia 531; regulae practicae ad discernendam blaspherniam 532; remedia contra illam 533; blasph. in quantum opponatur pro­ fessioni fidei I 520. 6$6 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Bona varia: eorum genera II 12; num liceat in extrema necessitate auferre magna bona aliena 87; num liceat occidere furem ad recuperanda bona magni valoris 120; bona privatorum sunt inviolabilia in bello 47; pro bonis uxorum, filiorum familias, clericorum v. Dominium. — ecclesiastica quid sint I 36 et III 512; quomodo sint administranda II 38; ea usurpantes et sequestrantes possunt incurrere plures censuras III 512 518; alienantes bona ecclesiastica sine legitimis formalitatibus incur­ runt excommunicationem 525. — matrimonii III 684; eorum notabilis laesio est grave peccatum 685. Bona fides v. Praescriptio, Possessor. Breviarium v. Officium divinum. Bursae speculationes quomodo sint licitae II 321. C Cadaverum crematio v. Crematio. Caecus est irregularis III 616; cae­ citas mentis est tristis effectus lu­ xuriae I 420. Caecutientes sacerdotes quantum ad Missam III 284. Caelibatus obligat ex iure ecclesiastico clericos maioristas in Ecclesia latina III 812; nisi tamen subdiaconatus fuerit susceptus ante pubertatem, aut ex gravi metu, aut cum ignorantia caelibatus annexi 814; cum caeli­ batu annexum est quoque votum per­ fectae castitatis, ita ut quodcumque peccatum (etiam internum) luxuriae a clerico commissum induat charac­ terem sacrilegii 813; quomodo possit dispensari in caelibatu 815 ; poenae contra violatores caelibatus ib.; caeli­ batus est impedimentum dirimens matrimonii 811. Caeremoniae in administrandis sacra­ mentis quomodo obligent III 70; caerem. omissae baptismi 140, con­ firmationis 162; quomodo obligent caeremoniae praescriptae in Missa 302 sqq.; quomodo obligent in sacra­ mento poenitentiae 329, in extrema unctione 584, in matrimonio 770. Caesarea operatio, num aliquando de­ beat fieri III 130 sqq. Calendarium sequendum in recitatione divini Officii II 369. Calix in Missa adhibendus ex quanam materia sit III 299; quomodo exsecretur ib.; tangendus in ordinatione subdiaconi et presbyteri 594 sqq. Calumnia quid sit II 188; eius malitia 189 sq.; obligationes calumniatoris 197; calumniosa denuntiatio 111 468 et 513· Cambium quid sit II 291. Camera ardens, Missa in ipsa cele­ branda III 293. Campanas pulsare : quomodo id facien­ dum sit in ordinatione ostiarii III 593Candelae duae accensae requiruntur ad Missam dicendam III 297; celebrare Missam cum una candela est leve peccatum, celebrare autem sine ulla candela est grave peccatum ib.; num candelae sint necessario ex cera con­ fectae ib. Canon Missae: quaelibet notabilis mu­ tatio in eo est grave peccatum III 304; coepto iam canone non licet consecrare hostias allatas, nisi adsit gravis causa 176. Canonici: eorum obligatio recitandi Officium divinum in choro II 366; quando amittant ..distributiones quo­ tidianas" ib.; excommunicantur, si simoniam committunt in officiis, beneficiis, dignitatibus III 514; si aliquod documentum curiae episco­ palis subtrahunt 520. Canonis privilegium laesum I 541, III 509 et 523. Cantus decens valde inservit cultui divino in functionibus ecclesiasticis II 464; cantus in templis haereticis num possit a catholicis fieri I 526; num liceat adhibere cantores heterodoxos in ecclesiis nostris 524. Capellani militares v. Militares. Capellania v. Beneficium. Capitalia vitia I 406. Capitulum quomodo puniatur, quod appellat ad futurum concilium gene­ rale 530. Carbonariorum secta prohibetur sub excommunicatione III 516. Career: num liceat eum infringere, custodem decipere et ex eo aufu­ gere II 164. Cf. etiam Reus. Cardinales habent privilegium oratorii privati III 295; possunt absolvere ab omnibus peccatis et censuris, quae Summo Pontifici non specialis­ simo modo reservantur 425 et 494; possunt ingredi clausuram monialium 517; possunt indulgentias con­ cedere 549; illi, qui eos hostiliter in­ sequuntur, incurrunt excommunica­ tionem 509. Caritas quid sit I 551 sq.; ut est vir­ tus theologica, habet Deum pro obiccto primario 552; eius obiectum formale quo 554; includit tres actus 555; eat vera amicitia cum Deo 556; ac proinde efficit destructionem pcc- Index alphabeticus rerum (vol. I—III). cati mortalis 557; eius proprietates 558; eius praestantia 559; quomodo sit forma omnium virtutum ib.; eius necessitas 560; quandonam elici de­ beat actus caritatis 563; vitia oppo­ sita caritati Dei sunt odium et ace­ dia 564sq.; caritas se extendit etiam ad nosmetipsos et ad nostrum cor­ pus 566sqq.; peccata opposita cari­ tati erga nosmetipsos 568; extensio caritatis ad proximum 570 sqq., ad inimicos 571 sqq.; ordo caritatis quoad personas diligendas 579, quan­ tum ad bona diligenda 583; opera caritatis 587 sqq ; peccata contra caritatem proximi 604 sqq. Carnales motus II 690. Carnes prohibitae diebus ieiunii et abstinentiae II 655; quandonam liceat pluries manducare carnes diebus ieiunii 654; quaenam sit materia gravis in esu prohibito carnium 663 ; quinam sint dispensati ad esum car­ nium 664. Carnifices sunt irregulares III 619. Castitas est virtus specialis II 674; distinctiones 675; praestantia et utili­ tas castitatis 676, vitium oppositum nempe luxuria 680sqq.; castitatis votum est reservatum II 423 ; quan­ donam sit impedimentum impediens aut dirimens matrimonii III 778 sqq. 816. Castratio puerorum num sit licita II 115; num inducat impedimentum im­ potentiae III 798. Castrensia bona filiorum II 27; castren­ ses parochi num debeant applicare Missam pro populo III 254; num habeant iurisdictionem ordinariam 410; eorum iura quoad assistentiam matrimonii 758. Casuistica theologia moralis quid sit et quomodo sit adhibenda I 9. Casula sacerdotis dicentis Missam ne­ quit esse confecta ex gossypio, lino vel lana III 298; color praescriptus non obligat nisi sub levi ib.; con­ fecta ex tela aurea potest servire pro coloribus albo, viridi et rubro ib.; dicere Missam sine casula censetur esse grave peccatum ib. ; quomodo casula amittat benedictionem 301. Casus perplexus quid sit et quomodo sit solvendus III 731. — reservati v. Reservatio casuum. — urgentiores quid sint III 425; in iis quilibet confessarius potest absol­ vere ab omnibus peccatis et censuris et dispensare in irregularitate, quae ex violata censura incursa est ib. et 494 ; dispensatio ab impedimentis matr. 857 sq. ΓνΟμμμα. Mun Theol mor. II! 657 Caupo: eius cooperatio ad ebrietatem, ad esum ciborum vetitorum, ad con­ ventus pravos etc. I 622. Causa eximens et excusans a lege v. Ex­ cusatio et Exemptio. — pia in testamento II 277. Causalitas sacramentorum utrum sit physica an moralis III 37. Cautela: absolutio a censuris ad cau­ telam III 491; cautelae requisitae in matrimoniis mixtis et disparis cultus 788 809. Cautio ut est integral is pars pruden­ tiae I 631. Censura ecclesiastica quid sit III 475; nomen censurae diverso modo acci­ pitur ib. ; est essentialiter poena me­ dicinalis ib.; divisiones 476; potestas ferendi censuras 477; condiciones requisitae in censuris ferendis 480; subiectum censurae, i. e. ii, qui pos­ sunt plecti censura 481; obiectum censurae, i. e. qualitates requisitae, ut aliquis actus possit puniri per cen­ suram 484 ; causae excusantes ab in­ cursu censurae 486; causae excusan­ tes ab effectu censurae 489; abso­ lutio a censuris 490; diversi modi absolutionis49l ; quis possit absolvere 492; condiciones requisitae ad absol­ vendum 495; ritus absolutionis 497. Census contractus quid sit II 313. Cenula diebus ieiunii permissa II 656; quantitas et qualitas ciborum ib.; in nonnullis Vigiliis permittitur amplior cenula ib. Cerei pro Missa celebranda necessarii v. Candelae. Certitudo quid et quotuplex sit I 324 sqq.; qualis requiratur ad licite agendum 326 sqq. ; quomodo illa sit obtinenda dubio exsistente 331 sqq. Cessatio a divinis quid sit III 529; non est censura proprie dicta ib. — legis II 234 sqq., consuetudinis 282; voti II 409 sqq.; iurisdictionis III 412, impedimentorum matr. 852. — a labore v. Operistitium. Cessio bonorum quid sit II 244; est iudiciaria vel extraiudiciaria ib.; per se non exstinguit obligationem resti­ tutionis 247; modus istius restitu­ tionis 232 236. Character sacramentalis imprimitur in tribus sacramentis III 45; natura et qualitates characteris sacramen­ talis 46; non delebitur neque in hac neque in alia vita ib.; munus charac­ teris in singulis sacramentis ib.; char, baptismalis 108; char, confir­ mationis 153. Chirurgica operatio facta clericis vel Iulei» quandonam inducat irregulari* 49 658 Index alphabeticus rerum (vol. I — III). tatem III 622; quandonam sit fa­ cienda in matre ad salvandam ani­ mam foetus v. Sectio caesarea; num subeunda ad salvandam vitam I 567. Chloroformium v. Narcotica remedia. Choralis recitatio Officii divini im­ posita canonicis II 366, nonnullis regularibus 367; quoad debitum or­ dinem, locum, situm, tempus 371; integritas Officii minime laeditur, si quis in choro alternatim psallit aut necessariis officiis chori est occu­ patus 374. Choreae quandonam sint illicitae I 6lS ; II 697. Chrisma: eius qualitates, ut sit materia confirmationis III 154. Ciborium v. Pyxis. Cingulum pro sacerdote Missam di­ cente convenientius fit ex lino albo, sed neque alia materia neque alius color prohibetur III 298; quomodo amittat benedictionem 301. Circumcisio: in circumcisione confere­ batur gratia III 4, delebatur pec­ catum originale 27; nequit nunc licite adhiberi tamquam caeremonia religiosa I 5, sed tantum sanitatis causa 511. Circumspectio ut est integralis pars prudentiae I 631. Circumstantiae sunt aliquando fons moralitatis I 116; earum numerus 115, divisio 119; si mutant speciem (sive moralem sive theologicam) pec­ cati, sunt in confessione accusandae III 369; per accidens sunt accusan­ dae etiam circumstantiae notabiliter aggravantes 370, non autem per se ib. ; quomodo sit in praxi agendum 371. Civile matrimonium quid sit et quo­ modo dividatur III 885; nullos effec­ tus canonicos producit 886; inducit im­ pedimentum publicae honestatis 888; affinitas ex eo orta, suboles eius est illegitima, inducit impedimentum cri­ minis, personae viventes in tali matrimonio censentur publici pecca­ tores ib.; clerici maioristae attentan­ tes et consummantes matrimonium civile fiunt irregularesit.; fideles nup­ turientes possunt ex rationabili causa observare statuta matrimonii civilis, dummodo excludatur intentio sic celebrandi ipsum matrimonium 887; num magistratus civilis possit assi­ stere matrimonio civili 889; civile divortium v. Divortium civile. Civilis lex qualem obligationem in­ ducat I 286; eius obiectum 290; lex civilis de tributis solvendis 291 sqq., de militia peragenda 296 sqq. Clandestina matrimonia facta sunt in­ valida per Concilium Tridentinum III 753Clausura religiosa, eius violatio puni­ tur censura III 517. Clavis tabernaculi a quonam sit custo­ dienda III 226; in ordinatione ostiarii 592. Clementia affinis quidem est mansue­ tudini, sed non est idem II 710; ei opponuntur crudelitas per excessum et nimia lenitas per defectum ib. Clericus quoad exercitium dominii II 36 sqq. ; incurrit suspensionem, si praesumpserit recipere ordines ab excommunicato, suspenso, interdicto, notorio haeretico vel schismatico III 534 (6) ; eandem poenam incurrunt clerici simoniace ordinationem aliave sacramenta dantes aut recipientes ib. ; item clerici maioristae dolose emittentes professionem religiosam ib.; sunt irregulares, qui illicite exercent artem chirurgicam 621 ; quoad officium patrini 146; poenae contra clericos maioristas attentan­ tes matrimonium 815; clericorum privilegia canonis, fori et immuni­ tatis II 541 sqq. Coactio ad sepulturam in loco sacro III 524; ad statum clericalem vel relig. 526; v. quoque Violentia, Vis. Cochlear parvum ad infundendam aquam vino consecrando permittitur, sed non benedicitur III 299; ad por­ rigendum viaticum 217. Codicillus testamenti quid sit II 275 Coemeterium quando polluatur II 545 sq.; in eius aediculis Missa dici potest 482. Coena Domini fer V quoad Missam III 281. Coenula v. Cenula. Cogitationes de re mala v. Delectatio morosa. Cognatio legalis v. Adoptio. — naturalis v. Consanguinitas. — spiritualis v. Spiritualis cognatio. Cohabitatio coniugum quid includat et quomodo sit necessaria III 677; cohabitare tamquam frater et soror quando possit coniugibus permitti 852. Collatio vespertina v. Cenula. Collectio indulgentiarum III 557. Collisio obligationum I 236. Colloquia libidinosa quale sint pecca­ tum II 696. Color paramentorum est quidem obser­ vandus iuxta diversa officia et festa, sed non obligat sub gravi 111 298. Coloratus titulus quid sit I 61, II 413; sufficit ad legitimam praescriptionem I 61. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Coma ficta potest quidem haberi a sacerdote portante eucharistiam III 224, non autem durante celebratione Missae 298. Comitas est idem ac virtus affabilitatis II 612. Comitia publica v. Deputati. Commemoratio sollemnis omn. def., tres Missae III 285. Commixtio ut est titulus acquirendi dominium II 56. Commodatum est contractus gratuitus II 283. Commoratio: quaenam requiratur ad obtinendum quasi-domicilium I 193, ad exigendas litteras testimoniales pro ordinando III 597, ad proclamationes matrimoniales 728; pro li­ cita celebratione matrimonii 767. Communicatio cum haereticis et in­ fidelibus alia est civilis, alia est reli­ giosa I 522; comm. religiosa est vel positiva vel negativa, est vel for­ malis vel materialis ib.; comm. ci­ vilis cum haereticis per se non est prohibita 523; item comm. religiosa negativa 524; sunt tamen plures ex­ ceptiones ib. ; comm. in sacris activa formalis numquam licita est 525 ; comm. in sacris materialis aliquando licita est 526 sq.; comm. in crimine criminoso cum excommunicato nominatim a Papa punitur excommuni­ catione III 519; clerici scienter et sponte communicantes in divinis cum personis a Rom. Pontifice nominatim excommunicatis puniuntur excom­ municatione ib. S. Communio altera est spiritualis, al­ tera sacramentalis III 190; ad licite sumendam communionem requiritur ex parte animae libertas a nonnulis censuris, ab omni peccato mortali et demum devotio actualis 191 sqq.; non sufficit contritio, sed requiritur confessio, si quis conscius peccati mortalis et habens copiam confes­ sarii vult recipere communionem 192; s. comm. aliquando potest dari infirmis non ieiunis 203; prima com­ munio quando recipienda sit 211; comm. paschalis 212; differre sine causa communionem extra tempus paschale est grave peccatum ib.; tempus potest prorogari a parocho vel confessario pro singulari per­ sona ib. ; comm. sub utraque specie 214; frequens quid sit et quaenam regulae circa illam observandae sint 215; quid necessarium sit ad quo­ tidianam communionem suscipien­ dam ib. ; comm. potest distribui etiam in oratoriis privatis 219; po­ 6S9 test distribui omnibus horis diei, non autem noctis 221; num liceat eam distribuere die Parasceves ib. ; nocte Nativitatis ib.; ubicumque licet Missam dicere, ibi etiam licet com­ munionem distribuere 222; preces dicendae post distributionem com­ munionis 223; num liceat distribuere communionem aliis digitis, ac indice et pollice ib.; comm. praescripta pro lucrandis indulgentiis 554; in ex­ trema necessitate etiam laicus potest communionem administrare 40. Commutatio ultimae voluntatis II 279; voti a quonam fieri possit 430; comm. iuramenti 454, satisfactionis sacramentalis III 404, operum in iubilaeo praescriptorum 561. Compensatio occulta quid sit et quan­ donam sit licita II 88 sq.; quando­ nam compensatio sit causa excusans a restitutione 241 ; systema compen­ sationis ut systema morale I 344 351· Complex non potest prodi in con­ fessione nisi ex gravi causa III 381 ; graviter peccat confessarius, qui di­ recte inquirit nomen complicis ib. et 382; potest autem confessarius in­ quirere circumstantias necessarias peccatorum, etsi per accidens tunc assequatur notitiam complicis ib.; absolutio proprii complicis in pec­ cato turpi non solum est graviter illicita, sed etiam invalida 454; quaenam condiciones requirantur, ut poenae contra absolventes complicem incurrantur ib.; requiritur, ut sit commissum peccatum luxuriae grave 455, ut adsit complicitas formalis 456, ut adsit absolutio vera vel sal­ tem ficta 457; exceptiones a cen­ sura 458; quomodo possit absolvi a censura incursa 459. Componenda quid sit in dispensationi­ bus matrimonialibus III 868. Compositio a Summo Pontifice con­ cessa excusat a restitutione II 242. Concilia generalia et particularia: eorum potestas legifera I 178. Concilii S. Congregatio I 170. Concionator exsistens in statu peccati mortalis, qui sermonem sacrum habet, non peccat mortaliter III 59; concioni interesse num sit obligatio II 470. Concubinatus: eius malitia II 698; ut impedimentum matrimonii III 845. Concupiscentia sumitur vel ut passio in genere vel ut passio specialis, nempe desiderium I 71 76; concu­ piscentia antecedens auget volun­ tarium, tied minuit liberum 89. 4'2 66ο Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Concursus ad beneficium ecclesiasticum obtinendum quale ius tribuat et quo­ modo laesio istius iuris inducat obli­ gationem restitutionis II 99. Condicio apposita in administratione sacramentorum III 23; vide quoque singula sacramenta; liceitas et origo formae condicionalis 24 sq.; matri­ monium contractum sub condicione 737 sqq. ; condicio servilis prout est impedimentum ordinationis 623 et matrimonii 744; contractus initus sub condicione suspensiva, resolutoria, turpi quomodo obliget II 261 et 253. Condonatio expressa aut tacita credi­ toris excusat a restitutione facienda II 241 ; condonatio offensae v. Re­ conciliatio; condonatio adulterii pa­ trati III 679. Confessarius: eius dotes necessariae, nempe scientia, prudentia, virtus III 432; qua scientia debeat esse prae­ ditus ib.; quibus mediis acquiratur necessaria scientia ib., prudentia 433, virtutes Christianae 434; dotes con­ fessarii religiosarum 417; officium confessarii in actu confessionis est a) recte iudicare tum de peccatis auditis, tum de absolutione danda vel recusanda 435, b) docere et mo­ nere poenitentem 436, c) disponere poenitentem ad veram contritionem et emendationem 437, d) dare aut denegare aut differre absolutionem 438; post confessionem confessarius tenetur corrigere defectus et errores forsan commissos 439, et sigillum sacramentale servare 443 sqq.; con­ fess. aliquando potest in se assumere partem satisfactionis praestandae a poenitente 397; quomodo confes­ sarius possit commutare satisfactio­ nem poenitenti impositam 404 ; quandonam confessarius teneatur ad re­ sarciendum damnum, quod causavit errans in confessione II no, III 442; restitutio facta ope confessarii II 239. Confessio, ut est materia proxima sa­ cramenti poenitentiae, quid sit III 358; quaenam ad eius essentiam requirantur ib. ; necessitas confessio­ nis ex iure divino 359; utilitas eius et convenientia ib.; necessitas ex iure ecclesiastico ib.; tempus quo praeceptum confessionis obliget 360; subiectum huius praecepti 361 ; eius obiectum 362; poenae inflictae trans­ gressoribus huius praecepti ib. ; qui non habet nisi peccata venialia, stricte non tenetur ad confessionem annuam 361; dotes confessionis 363 sqq.; mentiri in confessione quale sit pec­ catum 364; integritas confessionis 366 sqq., v. etiam /ntegritas; exa­ men conscientiae ante confessionem 383 sqq.; confessionis iteratio seu confessio generalis 386; quando sit necessaria, utilis, nociva 388; metho­ dus in ea observanda 389; confessio requisita ad indulgentias lucrandas 553; ante matrimonium 658; quot peccata committat confessarius in statu peccati mortalis exsistens, qui audit plures confessiones I 380; num confessio possit institui durante Missa ex praecepto audienda II 481 ; con­ fessio facta laico non est sacramen­ tum III 405; quandonam confessio sit omnino praemittenda communioni 192; sacerdos, qui cum sola con­ tritione celebravit Missam, debet quam primum, i. e. intra tridum con­ fiteri 194; non-sacerdos excipiens con­ fessionem excommunicatur 512. Confirmatio: diversa eius nomina III 149, eius definitio 150; exsistentia huius sacramenti 151; quandonam hoc sacramentum fuerit institutum 152; eius effectus 153; imprimit spe­ cialem characterem ‘ib.; materia re­ mota 154; materia proxima 155; forma 157; minister ordinarius est episcopus 158; minister extraordi­ narius est sacerdos rite delegatus 159; subiectum confirmationis 160; num adsit gravis obligatio susci­ piendi confirmationem 161 ; caeremo­ niae in confirmatione 162; patrinus 163; adnotatio confirmationis 164; num sub gravi requiratur, ut cleri­ cus ordinandus sit confirmatus 604; ante matrimonium 723. Congregationes Romanae: earum of­ ficia et auctoritas I 167 sqq.; earum decisiones in rebus fidei 519. Coniugale debitum quid sit III 690; eius liceitas ib. ; regula generalis: actus coniugalis tunc licitus est, quando servit ad bonum spirituale coniugum, licet directe neque habea­ tur neque intendatur generatio ib. ; circumstantia temporis sacri, prae­ gnationis, lactationis, menstruationis 691 ; illicitus est actus coniugalis, qui fit vel ob solam voluptatem, vel cum gravi periculo sanitatis, vel modo onanistico, vel cum scandalo 692; non solum ipse actus coniugalis lici­ tus est, sed etiam omnia illa, quae ad hunc actum perficiendum necessaria vel utilia sunt 693; coniug. deb. per se obligat sub gravi 694; quandonam haec obligatio cesset 695 sqq.; pec­ cata coniugum quoad castitatem 698. Vide etiam Onanismus. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Coniux v. Uxor, Maritus, Femina. Connexio virtutum quid et qualis sit I 464 sqq. Conopaeum ante tabernaculum III 224. Consanguinitas prout est impedimen­ tum matrimonii III 831 ; modus computandi gradus ib.; divisiones832 ; multiplex consanguinitas 833; aptus modus inveniendi gradus 834; origo huius impedimenti 835; eius ambitus 836; eius convenientia 837; eius ces­ satio 838. Conscientia: diversae eius acceptiones I 302; eius differentia a synderesi, scientia morali, prudentia, lege na­ turali 303; eius divisiones 304; num liceat sequi conscientiam erroneam 307; consc. laxa: eius causa 315, eius remedia 316; consc. perplexa 317, scrupulosa 318; conscientiae scrupulosae signa 320, causae 321, remedia 322; consc. certa 324, sola est recta regula morum 326; consc. dubia 328; numquam licet agere cum conscientia practice dubia 330; media ad solvendum dubium 331 sqq. ; educatio conscientiae 353 sqq.; consc. timorata in accusandis peccatis du­ biis III 376; examen conscientiae ante confessionem 383 ; remorsus conscientiae causati a peccato I 392. Conscriptio militum I 297. Consecratio altaris 296. — fontis baptismatis III 100. — chrismatis debet fieri ab episcopo; num ex delegatione possit fieri a simplici sacerdote 154. — eucharistiae 178; errores hac in re 179; num consecratio fieri possit per epiclesim ib. ; quando repetenda sit 20; in consecratione auferendum est operculum pyxidis 176; consecr. eucharistiae numquam potest fieri licite et probabiliter nec etiam valide extra Missam 176; an valida sit con­ secratio hostiarum extra corporale relictarum 177; in consecratione utriusque speciei consistit essentia Missae 229. — olei infirmorum debet fieri ab epi­ scopo, vel a sacerdote rite delegato 571· Consensus legislatoris requisitus ad legitimam consuetudinem introdu­ cendam I 278; cons, requisitus ad peccatum mortale 366; signa con­ sensus imperfecti ib.; cons. ut est iniusta causa damnificationis II 105; cons, requisitus in contractibus ciusque dotes et vitia 255 sqq. ; cons, requisitus in sponsalibus III 708, in matrimonio 732 sqq.; qualitates huius 661 consensus maritalis ib. ; vitia ipsius 741 sqq.; Consilia evangelica quid sint I 162; donum consili 450. Consilium ut donum I 430; ut causa restitutionis II 102. Consistorialis Congregatio I 168. Consociationes opificum quomodo sint fovendae II 5. Constantia ut est virtus specialis, quae est fere similis perseverantiae II 637. Consuetudinarius in peccato quinam sit III 452; quandonam possit ab­ solvi ib. Consuetudo quid sit I 272; quotuplex sit 274; condiciones requisitae ad legi­ timam consuetudinem 276 sqq. ; effec­ tus consuetudinis legitimae 279 sqq. ; eius cessatio 282; cons, rationabilis dicendi Missam ante auroram III 290; cons, peccandi aliquando mani­ festari debet in confesione 370. Consulens damnificationem iniustam quomodo obligetur ad restitutionem II 102; num liceat consulere minus malum 103; consilium malum revo­ catum quidem, sed inefficaciter, qua mam inducat obligationem ib. ; consulens nonnulla crimina punitur censura, v. Censura. Consumptibiles res quid sint II 12. Contagio: quando periculum contagio­ nis excuset ab administrandis sacra­ mentis III 73, ab integritate ma­ teriali confessionis 380, a reddendo debito coniugali 692; quando tale periculum licitam reddat ope instru­ menti administrationem extr. unc­ tionis 575. Contemplatio ut est distincta a medi­ tatione II 336. Contemptus formalis legis I 207, prae­ cepti vel praecipientis II 579 et I 371· Contentio quale peccatum sit I 414. Continentia quomodo se habeat ad temperantiam II 708. Contractus quit sit II 249; quotuplex sit 250; num legis civilis statuta circa contractus obligent in conscien­ tia 251 ; condiciones requisitae ad contractum 252sqq.; contr. turpis quomodo obliget in conscientia 253; personae aptae ad contrahendum 254; consensus legitimus 255; error et dolus in contractu 257; vis et metus 258 et I 71 ; forma externa contractuum II 259; contr. sub condi­ cione 261 sub modo 262, sub die 263, sub demonstratione 264 ; jura­ mentum quod contractui additur 265; contractus gratuiti 267 sqq., onerosi 290 sqq., aleatorii Jltsqq. 662 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Contritio generice sumpta quid sit III 339; includit tres actus, nempe do­ lorem, detestationem, propositum ib.; contr. dividitur in perfectam seu contritionem stricte dictam, et im­ perfectam seu attritionem 340 ; contr. stricte dicta oritur ex motivo per­ fectae caritatis, i. e. ex amore bene­ volentiae ib.; num sufficiat etiam motivum amoris spei ib.; effectus contritionis est remissio omnium pec­ catorum, dummodo accedat votum sacramenti poenitentiae 341; non requiritur, ut contritio sit in summo gradu ib.; contr. generice sumpta (prout includit attritionem) debet habere sequentes dotes: debet esse vera et formalis 346, supernaturalis 347, appretiative (non intensive) summa 348, universalis 349; non requiritur, ut sit dolor sensibilis, ne­ que per longum tempus sit elicitus 348; debet signo sensibili esse mani­ festata 350; debet elici ante con­ fessionem vel saltem ante absolutio­ nem ib.; debet habere aliquem or­ dinem ad absolutionem recipiendam 351; non necessario quidem sed lau­ dabiliter est denuo elicienda, quando poenitens statim post absolutionem peccatum mortale ex oblivione omis­ sum confitetur 352. Contritionistae quid sint III 345. Contumacia in censuris quotuplex et quid sit III 484; quaenam requiratur ad incurrendam censuram ib. et 485. Contumelia quid sit II 183; eius ma­ litia 184; contum, quandoque est patienter toleranda 186. — in Deum v. Blasphetnia. Convalidatio matrimonii invalidi per renovationem consensus III 876; quomodo iste consensus sit reno­ vandus ib.; per simplicem dispen­ sationem 877; per sanationem in ra­ dice 878. Conventionalis poena v. Poena; con­ ventionale pretium v. Pretium. Convicium quid sit II 183. Convictores: alumni religiosorum pos­ sunt viaticum recipere a suis su­ perioribus religiosis III 219; item extremam unctionem 583; item reci­ pere absolutionem sacramentalem a suis confessariis religiosis, non ap­ probatis ab episcopo loci 410; non expedit, ut superiores collegii audiant confessiones alumnorum 416. Cooperatio ad peccatum quotuplici modo fieri possit I 617; est vel ma­ terialis vel formalis ib.; coop, ma­ terialis aliquando licita est 618, numquam autem cooperatio formalis 619; coop, mala in rebus religiosis et politicis 620; coop, mala famulorum 621, cauponum 622, mercatorum 623; coop, positiva et negativa ad iniustam damnificationem quomodo ad resti­ tutionem obliget II 100 sqq. Copia confessarii quid sit III 192. Copula coniugalis v.Coniugale debitum. Coquus, quos labores facere possit die­ bus festivis II 496. Cordis punctio non est facienda post mortem forte dubiam II 132. Corporale calici substernendum debet esse confectum ex lino vel cannape III 299; ille qui extra casum magnae necessitatis sine corporali aut sine corporali benedicto celebrat, graviter peccat ib.; quomodo corporale amit­ tat benedictionem 301; num species eucharisticae extra corporale relictae (ex inadvertentia) sint consecratae 177. Corpus proprium est vera caritate dili­ gendum I 567; peccata contra hanc caritatem 568; munditia corporis re­ quiritur in susceptione eucharistiae III 197; quid includat haec mun­ ditia ib. ; defectus corporis potest in­ ducere irregularitatem 616. Correptio fraterna quid sit et quo­ modo differat a correptione paterna et iudiciali I 599; eius obligatio 600; quandonam haec obligatio oria­ tur 601; modus correptionis 602; quandonam corripiendus sit ille, qui ex ignorantia invincibili materialiter peccat 603. Corruptio verborum in recitatione Officii divini II 374; in forma sacra­ mentorum qualis censeatur substan­ tialis et qualis accidentalis III 13 sq.; corr. officialium in tributis defrau­ dandis I 295, in carcere effringendo 301. Craniotomia quid sit II 133; est gra­ viter illicita 134; num medici in bona fide relinqui possint circa eius moralitatem 136; num sit aequipe­ randa abortui quantum ad poenas ecclesiasticas 143. Crassa ignorantia v. Ignorantia. Credere v. Fides. Credulitas nimia I 509. Crematio cadaverum interdicitur III 503 ; societates ad eam promovendam prohibentur 516; catholici advocan­ tes ministrum acath. in crematione cadaveris sunt suspecti de haeresi I 526 4 (c). Crimen: indebita divulgatio criminis occulti est peccatum diffamationis II 187; nec etiam crimen notorium licet divulgare sine sufficienti ratione 192. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Crimen: ut est impedimentum matri­ monii, oritur in quattuor casibus III 823; multiplicatio huius impedimenti 828 ; eius cessatio 829 ; ignorantia ab eo non excusat 830; non ligat nonbaptizatos 829. — criminosum, in quo communicatio punitur excommunicatione III 519; crimina quaenam inducant irregu­ laritatem III 620 sqq. Cruces in parietibus ecclesiae conse­ cratae si radantur aut excidant, inde ecclesia non exsecratur III 294. Crucifixi effigies in altari debet emi­ nere inter candelas III 297. Crudelitas est vitium oppositum virtuti clementiae II 710; crudel. in ani­ malia 14. Cruenta punitio (occisio) cuinam liceat II 118; cruenta defensio contra iniustum aggressorem vitae 120, for­ tunae 121, pudicitiae 122, famae 123. Crux Christi num sit adoranda II 386; praecepta positiva de cultu crucis Christi ib. ♦ Culpa theologica et iuridica in damnificatione II 92 sqq. Cultus Dei est obiectum virtutis reli­ gionis II 325; cultus latriae, hyperduliae, duliae quid sit 384; quibus exhibendus 385 sqq. ; cultus exhi­ bendus cruci 386, imaginibus et reli­ quiis 387; num liceat interesse cul­ tui acatholico I 526 sq. ; cultus disparitas ut est impedimentum matri­ monii III 806. Curiositas opponitur virtuti studiositatis et est per se peccatum veniale II 716. Custodes vectigalium, silvarum, agro­ rum etc. quomodo teneantur repa­ rare damnum, si non denuntient damnificatores II no. D Daemon v. Diabolus. Damnatae theses v. Propositiones. Damnificatio iniusta quid sit II 91; eius divisiones 92; quandonam ex ea oriatur obligatio restitutionis 93; num damnificatio cum culpa levi theologica commissa inducat obligagationem restitutionis 97; si adsit sola culpa iuridica 98; obligationes ortae ex cooperatione ad damnificationem 100 223 sqq.; ex damnificatione dubia 226. Damnum emergens est titulus acci­ piendi fenus 11 287. Debita contracta num possint prae­ scriptione deleri cum bona fide 663 negativa II 62; num deleantur ces­ sione bonorum 247; quo ordine sint solvenda 236. Debitum coniugale v. Coniugale debi­ tum. Decalogus continet secundaria prin­ cipia legis naturalis I IS3; quomodo ab omnibus sciri debeat 501. Decimae ecclesiasticae legitime sol­ vendae sunt II 499; defraudantes committunt peccatum tum contra religionem tum contra iustitiam ib. Declaratio v. Interpretatio. — mortis coniugis pro novo matri­ monio ineundo III 804. — nullitatis matrimonii III 875. Defectus naturales manifestare num sit diffamatio II 191 ; num sit laesio sigilli sacramentalis III 444; def. rei vendendae manifestandi II 292; def. commissi a confessario quando et quomodo sint corrigendi III 439; def. loquelae, temporis excusat ab integritate materiali confessionis 379; defectus constituentes irregularitatem III 614 sqq. Defendentes libros prohibitos 508. Defloratio virginis v. Stuprum. Defraudatio tributorum I 295, II 499; servitii militaris I 300; pretii vehi­ culi publici II 85. Defuncti: laedere eorum famam est detractio II 194; Officium Defunc­ torum quandonam sit recitandum 361. Vide etiam Animae in purga­ torio. Degradatio clericorum III 472. Delatio eucharistiae ad aegrotos III 224. Delectatio prout est passio I 78; de­ lect. morosa quid sit 395 ; eius in­ doles moralis 396; malitia specifica 397; criteria distinctiva 398; delect, venerea quid sit II 681 ; directe volita est peccatum mortale ex toto genere suo 682; indirecte volita admittit parvitatem materiae 683; quomodo specificetur delectatio venerea 686; quacnam resistentia sit necessaria 687. Delegatio diaconi ad sollemniter bap­ tizandum III 121, vel ad euchari­ stiam distribuendam 217; dei. sacer­ dotis ad confirmationem administran­ dam 159; ad confessiones audiendas 411; ad assistendum spo.isalibus non est possibilis 714; ad assistendum matrimonio 760, ad ferendas et ab­ solvendas censuras 479 494, ad con­ ferendos ordines 597. Delictum quomodo sumatur in iure canonico 111 470; distinguitur oc­ cultum, publicum, notorium ib. 664 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Deminutio ponderis vel mensurae causans obligationem restitutionis II 294. Denegare sacramenta quandonam sit necessarium III 75 sqq. Denudatio pectoris mulieris scandalosa I 613. Denuntiatio peccatoris quando facienda sit praetermissa correctione fra­ terna I 602; denunt. confessarii solli­ citantis III 464; causae excusantes 465; modus denuntiandi 466; négli­ gentes hanc denuntiationem incur­ runt excommunicationem 464 525; calumniose denuntiantes 468; im­ pedimentorum matrimonialium post proclamationes nuptiales 730; causae excusantes ab hac denuntiatione ib. ; denunt. judicialis et evangelica quid sit II 159. Depositio clericorum III 472. Depositum est contractus gratuitus II 283; obligationes depositarii ib.; de­ positum fidei quid sit I 485. Deputati: num electio mali deputati inducat obligationem damni reparandi II 105 603; quomodo ipsi deputati condentes pravas leges teneantur restituere damnum inde ortum ib. ; num ex gravissima causa liceat eli­ gere malum deputatum 604. Derelictae res quid sint et cui sint II 39 sqq. Derogatio legis quid sit et quomodo fiat II 270. Desertor militiae quomodo peccet I 301; II 451. Desiderium ut est passio I 76; desid. rei malae: eius moralitas 403; licetne desiderare malum propter bo­ num effectum 405; desid. mortis aliquando licitum, aliquando illici­ tum II 116; desid. libidinosum: eius specifica malitia 689. Desidia v. Acedia. Desperatio quid sit ut passio I 81, ut vitium contra spem theologicam 548; eius malitia ib.; eius causae ib.; eius remedia ib. Desuetudo legem abrogans I 281. Detentores bonorum ecclesiasticorum excommunicationem incurrunt III 512 et 518. Vide etiam Bona eccle­ siastica. Determinatio materiae consecrandae in eucharistia II 175, in applicanda Missa 247. Detestatio quomodo se habeat ad do­ lorem in contritione III 339. Detractio quid sit II 188; eius malitia 189 ; eius auditio 191 ; eius reparatio 196 sq. Devotio: diversae eius acceptiones II 328; ut est actus virtutis religionis ib.; causae devotionis 329; eius effec­ tus 330; devotio requisita a susci­ piente eucharistiam III 195. Diabolus non potest proprie orare II 334; quomodo tractandus sit in exor­ cismo 463; quomodo interveniat in superstitione 501, in spiritismo 523, in divinatione 506; nequit certo cognoscere futura contingentia neque secreta cordium ib.; non est directa et sufficiens causa peccatorum I 384 386. Diaconus exsistens in statu peccati mortalis probabiliter non peccat graviter, si portat ss. eucharistiam aut ministrat in Missa sollemni III 59; potest delegari ad sollemniter administrandum baptismum 121, ad distribuendam eucharistiam 217; generatim non potest ullam benedic­ tionem dare, nisi habeat specialem licentiam episcopi 90; debet portare stolam recipiens s. communionem 196; probabiliter non est irregularis, si sollemniter baptizat aut commu­ nionem distribuit sine delegatione 121 et 217; qualem potestatem reci­ piat in sua ordinatione 590; materia et forma diaconatus 593; aetas re­ quisita 605; scientia 606. Diaria v. Ephemerides. Diffamatio quid sit II 187; divisiones 188; eius malitia 189; regulae ad judicandum de gravitate diffamatio­ nis 191; coopérantes ad diffamatio­ nem 195; obligationes diffamatoris 196; causae excusantes a reparatione famae 198. Dilatio actus fidei, spei, caritatis vide singulas virtutes; dilatio restitutio­ nis quomodo sit peccaminosa II 237; voti adimplendi 406; baptismi infan­ tium quale sit peccatum III 126; baptismi adultorum 134; Missae ex stipendio debitae 266; satisfactionis sacramentalis adimplendae 402; di­ latio absolutionis quandonam sit aut expediens aut necessaria 438; dilatio matrimonii post proclamationes per­ actas quandonam exigat novas pro­ clamationes 735; num indebita dilatio matrimonii sit causa sufficiens dissol­ vendi sponsalia 729. Dilectio v. Caritas. Dimissoriales litterae quid sint III 597! quibus necessariae sint ib.; poenae inflictae episcopo, qui confert ordines alieno subdito sine litteris dimissorialibus 534; litterae dimis­ soriales illegitime concessae sede va­ cante 537. Discipulus: eius obligationes erga magistrum II 598; eius peccata spe­ cifica ib. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Discordia prout est filia superbiae I 414; prout laedit caritatem proximi 604. Disparitas cultus prout est impedi­ mentum matrimonii III 806. Dispensatio quid sit et quomodo dif­ ferat ab epikeia, licentia, declara­ tione, privilegio I 238; divisiones 239 ; auctor dispensationis 240 : Sum­ mus Pontifex 241; episcopus 242; superior regularis 243 ; parochus 244 ; confessarii regulares 245; subiectum dispensationis recipiendae (peregrini, regulares exempti, ipse dispensans) 247; condiciones ad dispensationem requisitae 251 sqq.; vitia dispensatio­ nis 255; eius cessatio 259; eius inter­ pretatio 262. — a juramento promissorio II 428 453. — ab observantia diei dominicae II 498. — a recitatione Officii divini II 380. — a voto II 420; vota quae dispensari possunt a solo Summo Pontifice 422 sq., ab episcopo 424, a confessariis regularibus 425. — in ieiunio et abstinentia II 664. — in impedimentis matrimonialibus III 853sqq.; concessa a Curia Ro­ mana 856, ab episcopo 857 sqq., a simplici sacerdote 859; causae ad dis­ pensationem requisitae 861 sqq. ; mo­ dus petendi dispensationem 866 sqq.; modus exsequendi dispensationem 871 ; dispensationis vitia eorumque sanatio 874, dispens. super vinculo matrimonii legitimi vel rati 665 sqq. — in irregularitatibus I 245, III 613. Dispositio necessaria pro recipiendis sacramentis III 86 sqq.; ad reviviscentiam sacramenti 43; animae et corporis pro suscipienda communione 191 sqq. ; ad recipiendam absolutio­ nem sacr. 437 sq. Disputatio cum haereticis I 526. Dissensus parentum num sit causa sufficiens dissolvendi sponsalia III 728. Dissimulatio sacramentorum quando sit licita III 84; dissimulatio et oc­ cultatio fidei I 507. Distillatio venerea II 705. Distinctio peccatorum specifica I 373, numerica 376. Distractio voluntaria in oratione est peccatum II 354 sqq. ; num destruat essentiam orationis II 355; non ob­ stat, ne satisfiat recitando Officio II 356; est probabiliter peccatum grave, si durante consecratione in Missa admittitur III 61. Distributio s. communionis in statu peccati mortalis num sit graviter 66$ peccaminosa III 59; quandonam dia­ conus possit distribuere communio­ nem 217; varia requisita ad licitam distributionem communionis 211 sqq. Distributiones quotidianae canonico­ rum quando amittantur II 366. Divinatio quid sit II 506; eius divi­ siones 507; eius malitia moralis 511. Divisio bonorum primitiva quomodo facta sit II 4. Divortium perfectum quoad vinculum nequit fieri in matrimonio Christiano consummato III 662 sqq.; potest fieri in matrimonio legitimo consum­ mato 670 sqq., non autem a potestate civili 653; in matrimonio rato 665; divortium imperfectum, i. e. quoad torum et habitationem, fieri potest ex pluribus causis 677sqq.; divor­ tium civile: num liceat coniugibus illud petere 892, iudici illud pronun­ tiare 893, advocato illi patrocinari 894. Divulgatio criminis notorii quomodo sit illicita II 193. Docilitas ut est integralis pars pruden­ tiae I 631. Dogmata scitu necessaria necessitate medii et praecepti I 495 sqq. Dolor in contritione III 339; num sit actus principalior quam detestatio ib.; dolor in contritione (sive attritione) debet esse verus et formalis 346, supernaturalis 347, summus appretiative, non intensive 348, universalis 349; non necessario requiritur dolor sensibilis 348. Vide Contritio et Attritio. Dolus quomodo vitiet contractum II 257Domicilium quid sit I 193; quasi-domicilium quid sit ib.; ut titulus or­ dinationis III 597; por bannis nup­ tialibus 728; pro celebratione matri­ monii 767. Dominica dies est sanctificanda ex lege non solum ecclesiastica, sed etiam divina II 465; quinam obligentur hac lege 467; quaenam praecipiantur per hanc legem 469; uitilitas huius praecepti bene observati 471 sqq. Dominium quid sit II 3; eius divi­ siones ib.; origo et liceitas dominii privati 4; hostes dominii privati 5; quomodo competat homini dominium in bona corporis et animae 6, in fa­ mam suam 7, in foetus ingenii et industriae 8, in alium hominem 11; subiectum dominii 13; dom. coniugum ISsqq.; dom. filiorum familias 26 sqq.; dom. clericorum 36; diversi modi acquirendi dominium sunt vel originarii vel derivati 39; modi deri­ Index alphabeticus rerum (vol. I—III). 666 vati sunt vel legales vel conventio­ nales ib.; modi conventionales sunt contractus ib.; modi legales sunt oc­ cupatio, inventio, accessio, praescrip­ tio ib. et sqq. Dona Spiritus Sancti: eorum notio et numerus I 445 sqq.; eorum relatio ad virtutes, beatitudines et fructus Spiritus Sancti ib. Donatio quid sit II 270; eius divisio­ nes ib.; quaenam requirantur ad va­ lorem donationis 271 ; revocatio ib.; don. mortis causa 272; don. per te­ stamentum v. Testamentum; don. praesumpta 280. Donationes sponsaliciae quandonam sint restituendae III 709. Dos deficiens aut incompetens est causa canonica dispensationis matrimonia­ lis obtinendae III 862. Dubium quid sit I 328; quotuplex sit 329; quomodo dubium practicum sit solvendum 321 sqq. ; dubia lex num obliget 333; in dubio standum est pro quo stat praesumptio 334; in dubio melior est condicio possiden­ tis 335; obligationes possessoris du­ biae fidei II 221, dubii damnificatoris 148 et 226; dubium in sacramento­ rum forma, materia vide singula sa­ cramenta; dubia jurisdictio in abso­ lutione sacramentali III 414; num peccata dubia sint accusanda 375; impedimenti dubii dispensatio in matrimonio 778 858; dubium in fide I 520. Duellum quid sit II 124; duellum academicum ib.; duellum privata auc­ toritate factum est graviter illicitum 125; poenae ecclesiasticae contra du­ ellum 126; societates duellum foven­ tes 127; obligatio restitutionis ex duello orta 128. Dulia quid sit II 383 sq. Duratio virtutum I 471 ; Missae III 292. E Ebrietas quid sit II 669; eius malitia 670; eius remedia 673. Ecclesia: ut templum exsecratur et pol­ luitur II 545; ut societas habet po­ testatem infligendi poenas etiam ma­ teriales III 469; eius potestas in matrimonium Christianorum 646 sqq. Ecclesiastica bona v. Bona. — lex v. Lex. Ectopicus foetus II 146. Educatio filiorum quales obligationes imponat parentibus II 589; educ, propriae conscientiae quomodo obti­ nenda I 353sqq.; educatio prolis post coniugum separationem III 683. Effectus externus actionis num sit in confessione accusandus III 374. Eguismus inordinatus est aliquod sig­ num hysteriae I 96; est peccatum contra amorem sui 568. Electio status perfectioris est causa sufficiens dissolvendi sponsalia III 720; quid sit status perfectior ib. — deputati indigni quale sit peccatum II 603 sqq. Electrica lux non licet adhiberi loco candelarum, sed solummodo ad de­ center illuminandam ecclesiam III 227; quandonam liceat eam adhibere pro lampade coram Sanctissimo ib. Electuaria non frangunt ieiunium ec­ clesiasticum II 662. Eleemosyna: eius notio I 588; eius obligatio 589; quandonam praecep­ tum eleemosynae dandae obliget 590; quantitas eleemosynae dandae 595; quinam possint dare eleemosynam 596; modus dandi eleemosynam 597; eleemosyna praescripta in iubilaeo III 560. Emancipatio filiorum familias quo­ modo fiat II 26; feminarum quo­ modo sit licita 593. Embryo quoad baptismum III 131. Embryotomia est illicita II 133. Emptio v. Venditio. Ephemerides pravae: num liceat eas vendere I 624, in illis annuntiationes aut articulos publicare ib.; num ea­ rum lectio puniatur excommunica­ tione III 508. Epikeia adjungitur vel iustitiae legali vel cuidam iustitiae naturali II 617; virtus aequitatis est exsecutio virtu­ tis gnome 619; quandonam liceat adhibere epikeiam in legibus I 231 sqq.; epikeia proprie dicta nequit adhiberi in lege naturali 156, neque in lege irritante 233. Epileptici sunt irregulares III 615. Episcopales casus quinam sint et quo­ modo absolvantur III 427 sq. Episcopatus num sit ordo essentialiter distinctus a presbyteratu III 587; quam potestatem conferat 590; eius materia et forma 594. Episcopus: eius potestas légiférai 179; eius potestas dispensandi in legibus 242; in votis II 425; in observantia diei dominicae 498; in ieiunio et abstinentia 664; est minister ordina­ rius confirmationis III 158; quoties debeat administrare confirmationem in sua dioecesi ib.; tenetur Missam applicare pro populo (non autem episcopus titularis) 256; potest qui­ dem interpretari obligationem Missae fundatae, non autem condonare aut Index alphabeticus rerum (vol. I—ΠI). reducere 261; habet privilegium ora­ torii privati 295; habet jurisdictio­ nem ordinariam in sua dioecesi 409; potest absolvere a nonnullis casibus papalibus 425; potest sibi reservare casus absolvendos 427 ; quomodo de­ beat recipere et tractare denuntia­ tionem sacerdotis sollicitantis 466; condiciones requisitae ad licite ad­ ministrandum sacramentum ordinis 597 sqq.; episcopi facultas dispen­ sandi in irregularitatibus 613; in nonnullis impedimentis matrimonia­ libus 857 sqq. Epistulam alterius illegitime legere quale sit peccatum II 181. Error quid sit I 39; quomodo influat in voluntarium et in moralitatem actus 45 sqq. ; error in dispensatione 256; conscientia erronea quomodo obliget 307sqq.; error pertinax in fide est haeresis 514; damnificatio ex errore commissa II 96; error sub­ stantialis et accidentalis quomodo afficiat valorem contractus 257; quo­ modo afficiat valorem voti 396; va­ lorem iuramenti 453; error in re­ citatione Officii corrigitur, ubi de­ prehenditur 370; error communis sufficit, ut Ecclesia suppleat juris­ dictionem III 413; error commissus a confessario quomodo sit corrigen­ dus 439 sqq. ; error vitians consensum matrimonii 741 sqq. Esculenta in furtulis domesticis quan­ donam constituant materiam gravem II 83. Eubulia ut est potentialis pars pruden­ tiae I 633. Eucharistia ss.: diversa eius nomina III 156; definitio eucharistiae consi­ deratae in fieri, in facto esse, in usu 166; habet triplicem significationem 167; producit gratiam in ipsa sump­ tione ib.; est verum sacramentum a Christo institutum 168; materia re­ mota panis 170; materia remota vini 172; forma 178; errores circa for­ mam 179; effectus 180; euchar. est optima dispositio ad indulgentias lu­ crandas 182; quomodo peccata venia­ lia minuant effectus eucharistiae 184; quandonam eucharistia effectus suos producat 185; eucharistia sumpta ope alicuius fistulae ib.; subiectum capax recipiendi eucharistiam 186; disposi­ tiones ad sumendam eucharistiam requisitae ex parte animae 191 sqq., ex parte corporis 196sqq.; obligatio suscipiendi eucharistiam 205; sump­ tio eucharistiae in voto est necessa­ ria necessitate medii 206; sumptio rcalis est necessaria necessitate prae­ 667 cepti 207; quandonam obliget hoc praeceptum 208; minister consecra­ tionis 216; minister distributionis ordinarius et extraordinarius 217; utrum laicus possit in extrema ne­ cessitate viaticum administrare ib.; requisita ad licitam distributionem eucharistiae 219; quandonam liceat distribuere eucharistiam nocte Nati­ vitatis 221; grave peccatum est dis­ pensare vel portare eucharistiam sine ulla sacra veste, nisi excuset neces­ sitas 223; quomodo eucharistia de­ ferenda sit ad aegrotos ib. (7); asservatio 225 sqq.; expositio 228; eu­ charistia prout est sacrificium Missae 229 sqq. Eudaemonismus ut est systema moralitatis I 101. Eunuchus est irregularis III 621 ; la­ borat impedimento impotentiae 798. Vide etiam Castratio. Euthanasia num sit licita II 672. Eutrapelia quid sit II 317. Examen conscientiae ante confessio­ nem: eius necessitas III 383; dili­ gentia requisita 384; eius methodus 385. — ordinandorum III 598 606. — rudium I 47, III 367. — sponsorum III 723. Excisio ovariorum et uteri num causet impedimentum impotentiae aut usum matrimonii reddat illicitum III 799 nota 56. Excommunicatio quid sit III 498; quotuplex sit 499; eius effectus im­ mediati 500 sqq., mediati 505 ; ex­ communicationes hodie exsistentes 506 sqq. Excommunicatus est vel toleratus vel vitandus III 499; licet orare pro ex­ communicatis II 341; item Missam offerre, dummodo ne sint vitandi III 250; excomm. nequit esse patrinus 146. Cf. Effectus excommunicationis. Excusatio a lege: num liceat ponere causas excusantes a lege I 237 ; excus. a restitutione II 241 sqq., a Missa dominicali 486 sqq., a requie festiva 495, a ieiunio et abstinentia 664 sqq., a censuris III 486 sqq. Exemplari personae nudae (vulgo Modell) utentes artifices II 695. Exemplum pravum dans quomodo pec­ cet, vide Scandalum; quomodo ad restitutionem teneatur II 103. Exemptio a lege: licetne ponere causas eximentes a lege I 237; exemptio a lege concessa pueris 189, peregrinis 194 ; a restitutione facienda II 241 sqq.; laedentes exemptionem cle­ ricorum committunt sacrilegium 540. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). 668 Exercitia spiritualia peragenda ab ordi­ nandis III 599. Exheredatio quomodo licita vel illicita sit II 281. Exorcismus est vel proprie vel late dictus II 463; publicus fieri nequit sine licentia Ordinarii ib.; qualem effectum producat ib. Exorcistatus qualem potestatem tradat III 589; eius materia et forma 592; aetas requisita 605; scientia requisita 606. Expensae distinguuntur necessariae, utiles, voluptuariae II208; in re aliena factae a quo ferendae sint 213 sqq. Expositi infantes num sint rebaptizandi III 128; num sint irregulares 614. Expositio ss. eucharistiae publica sem­ per requirit (etiam in ecclesiis regu­ larium) licentiam episcopi III 228; privata expositio quid sit ib.; potest fieri ex rationabili causa a rectore ecclesiae ib.; ss. imaginum et reli­ quiarum II 387. Exsecratio ecclesiae quomodo fiat III 294; altaris 296; sacr. utensilium 301. Exstasis est effectus vehementis amo­ ris I 551. Externus actus non auget quidem per se moralitatem, sed est declarandus in confessione I 133 sqq.; externa attentio requisita ad orationem II 3SS> in ministro sacram. III 61 ; ex­ terna intentio in ministro sacr. III 67. Extraordinarius confessarius monialium, eius qualitates et obligationes III 417· Extrema Unctio v. Unctio. F Facultates confessariis concessae I 245 ; episcopis et superioribus generalibus ordinum religiosorum delegatae non exspirant morte indultarii 264. Falsa accusatio sollicitationis III 468 et 513; qui falsas reliquias conficit, scienter vendit, distribuit aut publice exponit, incurrit excommunicatio­ nem 522. Falsarii Litterarum Apostolicarum ex­ communicantur III 512. Fama quid sit II 187; quomodo homo habeat dominium famae suae 7; etiam defuncti retinent ius ad bonam famam 194; laesio famae 187; vide etiam Diffamatio ; periculum laesio­ nis famae est causa excusans ab in­ tegritate materiali confessionis III 380; defectus famae prout inducit irregularitatem 618. Familialis merces num sit debita ope­ rariis II 310. Familiares regularium v. Convictores. Familiaritas suspecta est causa cano­ nica dispensationis in impedimentis matrimonii III 872. Famuli: non possunt dare eleemosynas ex bonis heri I 596; eorum coopera­ tio in peccatis heri 621 ; furtula in rebus heri commissa II 83; quandonam possint se occulte compensare 90; quandonam ex negativa coopera­ tione teneantur damnum heri com­ pensare 109; tenentur praestare heris oboedientiam, reverentiam et fidele obsequium 596; quandonam excu­ sentur a requie festiva 496, a lege ieiunii et abstinentiae 663; num satisfacere possint praecepto dominicali in oratorio privato heri 485. Fatui v. Amentes. Fautores haereticorum excommunican­ tur III 507; pariter in pluribus aliis criminibus; vide singula crimina. Fecundatio artificialis num sit licita HI 799. Femina v. Mulier. Fenianorum societas prohibetur sub excommunicatione III 516. Fenus quid sit II 285; causae cohone­ stantes 287. Feria V in Coena Domini nequeunt dici Missae privatae nisi ex speciali licentia III 281 ; in ecclesiis cathedralibus, collegiatis et paroecialibus est celebranda Missa sollemnis et ceterae omnes functiones liturgicae praescriptae sunt peragendae ib.; si in feriam V in Coena Domini incidit festum de praecepto, episcopus cu­ rare debet, ut plures Missae cele­ brentur ib. — VI in Parasceve: quando liceat ea die Missam votivam dicere III 282, s. communionem distribuere 221. Festa: eorum observantia II 465 sqq.; in quibus applicatio Missae pro po­ pulo sit praescripta III 256; in qui­ bus liceat ordinationes clericorum facere 600. Fetischismus II 705. Fictio iuris quid sit I 220; fictio in contractibus II 257, in voto 394, in iuramento 444 457; fictio sacramenti quid sit III 81; est numquam licita ib.; ficta absolutio complicis non ex­ cusat a censura 457; fictio in con­ sensu matrimoniali 81 732. Fides: variae significationes huius no­ minis I 478; fides theologica quid sit 479; subiectum proximum et remo­ tum actus fidei 480 sq.; obiectum fidei 482 sq.; symbola fidei 485; pro­ fessio fidei ib. et 504 sqq.; analysis et genesis fidei 486; proprietates Index alphabeticus rerum (vol. I—III). fidei 487sqq.; eius divisiones 491; fides informis 492; augmentum et amissio virtutis fidei 493 sq. ; eius ne­ cessitas medii et praecepti 495 sqq.; fides in voto aut fides late dicta non sufficit 497 sqq. ; obiecta necessario credenda 499; quandonam homo te­ neatur elicere actus fidei 500 sqq. ; occultatio et dissimulatio fidei 507; vitia fidei opposita 508 sqq. ; dubita­ tio in fide 520; pericula fidei 521 sqq. — bona in praescriptione II 62 ; in pos­ sessore rei alienae 209. — sponsalicia violata est causa suffi­ ciens dissolvendi sponsalia III 729; fit tripliciter ib.; bonum fidei in ma­ trimonio quid sit et quas obligationes inducat 687. Fiducia effectus doni fortitudinis II 621. Filii quale habeant dominium II 26sqq.; retinentes salarium quomodo peccent 28; quoad furta domestica 83; in electione status non tenentur oboe­ dire parentibus 583 ; quomodo eorum vota irritari possint a parentibus 417; obligationes eorum erga parentes 589; illegitimi v. Illegitimi filii. Finis: eius definitio I 15; divisiones 16; finis et bonum sunt materialiter idem 19; Deus est finis ultimus hominis, ita ut homo teneatur tendere ad Deum eumque glorificare 20; in as­ secutione huius finis solius consistit ultima beatitude hominis 21 ; finis ut fons moralitatis 120sqq.; finis non iustificat media 124; homo tenetur in omnibus actibus suis sibi praefi­ gere finem honestum, nequit autem licite agere ob solam voluptatem 125; quandonam lex cesset ob tota­ lem cessationem finis 271. Fixum altare III 296. Fluidum non frangit ieiunium II 662. Foecundatio v. Fecundatio. Foetus animatus aut inanimatus II 136; numquam licet directe occidere foetum 139; foetus extopici 144; foetus abortivus est baptizandus III 131. Vide etiam Abortus. Fons baptismalis quomodo sit conse­ crandus III 100. Fontes theologiae moralis I s sqq. Forensia opera prohibita diebus domi­ nicis et festivis II 493; in ecclesia facta sunt sacrilegium locale 546. Forma omnium virtutum est caritas I 559; forma in re sacramentaria du­ plici sensu sumitur 111 7; eius ne­ cessitas 9, immutabilitas 10; quando­ nam habeatur inutatio substantialis et accidentalis 13 sq.; octo modi quibus forma sacramentorum mutari 669 potest 14; etiam accidentalis mutatio formae sine sufficienti ratione facta est peccaminosa 15; simultas formae et materiae necessaria in sacramentis 16; certitudo formae in sacramentis 18; eius applicatio ad materiam 19; repetitio formae in sacramentis 21 ; forma condicionalis in sacramentis 22; quandonam liceat eam adhibere 24; origo prima formae condicionalis 25; forma gratiosa in dispensationi­ bus III 854 (3)· Fornicatio quid sit II 698; eius mali­ tia ib.; quandonam ex illa oriatur obligatio damni reparandi 148 sqq. ; est causa dissolvendi sponsalia III 719. Fortitudo ut est condicio cuiuslibet virtutis II 620; ut est virtus specialis 621 ; ut est donum Spiritus Sancti ib. et I 452; actus fortitudinis II 622; partes eius 625; vitia opposita 638. Forum internum et externum III 407; dispensationes matrimoniales pro foro aut interno aut externo 854; laeden­ tes privilegium fori excommunican­ tur 510 et II 542; quomodo forum, i. e. communicatio in iudicio prohi­ beatur excommunicatis III 504. Francomurarii v. Massonica secta. Fraterna correctio v. Correctio. Fraus quid sit I 418; est aliquando filia avaritiae ib.; fraus seu dolus in con­ tractibus II 257 293 312 318, in tri­ butis I 265, in evadendo servitio mi­ litari 300; in fraudem legis abire in alium locum ad confitendum pecca­ tum reservatum III 429. Frequentatio templi acatholici I 527; scholarum acathol. 528. Fructus alicuius rei distinguuntur naturales, industriales, mixti, civiles II 208; restitutio fructuum facienda a possessore bonae fidei 213, a pos­ sessore malae fidei 218; fructus bene­ ficii ecclesiastici: quomodo de illis disponendum sit 37; num clericus teneatur restituere fructus superfluos male adhibitos ib.; ad qualem resti­ tutionem obligetur clericus beneficiatus non recitans Officium divinum 364, canonicus non assistens in choro 366. —-Missae v. Missa. — Spiritus Sancti I 454. Frustulum matutinum diebus ieiunii II 657· Fucus I 538 et 613. Fuga prout est passio I 77; rei e carcere II 164; occasionis in peccatis luxuriae 687. Fumare quoad ieiunium euch. III 199. Fundatae Miaaae: quantum ad carum Index alphabeticus rerum (vol. I—III). 670 stipendium et ad earum persolutionem III 270 sq. Funus: num liceat interesse funeribus . acatholicorum I 526; qui funus a ministro acatholico petunt sunt su­ specti de haeresi ib. Furtum quid sit II 78; materia abso­ lute et relative gravis in furto 80; furta minuta quandonam sint pec­ catum mortale 82; furta servorum 83; uxorum ib., filiorum familias ib.; furtum in rebus publicis 84; quan­ donam ablatio rei alienae non sit furtum 84 sqq. ; furtum sacrum quan­ donam sit sacrilegium II 548 554. G Gaudium ut est passio I 78 ; gaud, peccaminosum 399; quomodo specificetur 400; gaud, super actu coniugii vel praeteriti vel futuri 401; gaud, libidinosum II 688. Generalis accusatio peccatorum quan­ donam sit licita III 325 365 sq.; generalis confessio 388. Genesis et analysis actus humani I 34, actus fidei 486. Gestio rerum ut contractus II 48 283. Gnome ut est pars potentialis pruden­ tiae I 633, II 619. Gradus consanguinitatis et affinitatis quomodo sint computandi III 828 847. Gratia sanctificans a sacramentis con­ fertur ex opere operato III 35; gra­ tia sacramentalis quid sit 40; gratia prima et secunda in sacramentis 33 40. Gratiarum actio post communionem III 195. Gratitudo quandonam sit virtus spe­ cialis II 605; eius officia 606; eius necessitas et pulchritudo 607; eius qualitates 608; vitium oppositum, nempe ingratitudo 609. Gregorianae Missae quomodo persol­ vendae sint III 269. Gula ut vitium capitale I 425; est ex genere suo peccatum veniale 426; filiae eius 427; remedia eius 428; prout opponitur virtuti abstinentiae II 667. Guttulae parieti calicis adhaerentes suntne consecratae? III 175; guttu­ lae deglutitae in lavandis dentibus non laedunt ieiunium eucharisticum 199 (c). H Habitus quid sit I 438; quotuplex sit 439; in quibusnam potentiis habitus inveniantur 440; eorum origo et augmentum 441 ; eorum diminutio et corruptio 442; eorum influxus in moralitatem actus humani 90; — habitus decentia pro ss. eucharistia recipienda III 196; habitus inhone­ stus mulierum I 613. Haeresis: eius notio I 514; divisiones 515; malitia 516; poenae ecclesiasti­ cae 517; libri haeresim propugnantes sunt prohibiti sub poena excommuni­ cationis III 508. Haereticus valide baptizatus est mem­ brum Ecclesiae III 113; rediens in gremium Ecclesiae quandonam de­ beat sub condicione baptizari 137; confessio neoconversi, qui sub con­ dicione baptizatur 138; haereticus non potest esse patrinus in baptismo 145, in confirmatione 163; pro hae­ reticis licet occulto modo applicare Missam 250; poenae in haereticos I 507, III 507; quomodo possint ab­ solvi ib. et 80 et I 517; haeretici eorumque descendentes quomodo sint irregulares I 517, II 623; si coniux cadit in haeresim, potest fieri divor­ tium imperfectum 680 ; haeretici, i. e. in haeresi nati et educati non tenen­ tur statutam formam observare in celebratione matrimonii 757; haere­ ticorum templa adire quandonam liceat I 527, ea construere 620; hae­ reticus moribundus quoad sacramenta III 80. Hebdomada sancta: triduo ultimo or­ dinarie prohibentur Missae privatae III 281; ex induito aliquando per­ mittuntur Missae lectae ib.; in qui­ busnam ecclesiis liturgicae functiones praescriptae fieri debeant ib.; num s. communio possit distribui in Parasceve et Sabbato Sancto 283. Hereditas: notio II 273; acceptatio sub beneficio inventarii 278; hereditariae propensiones I 90 et 439. Heres quinam dicatur universalis, ab intestato, necessarius, arbitrarius II 273; eius obligationes et iura 278 282. Hermaphrodita quoad matrimonium III 799. Heroicus actus quandonam possit prae­ cipi a lege I 184. Herus: eius irritandi facultas quoad vota famulorum II 419; eius obliga­ tiones quoad subditos 595. Homicidium: eius malitia II 131; com­ missum in loco sacro est sacrilegium 546; causât irregularitatem III 621. Honestas publica est impedimentum dirimens matrimonii III 845; ambi­ tus huius impedimenti 846; cessatio ib.; — honestas ut est pars integralis Index alphabeticus rerum (vol. I—III). temperantiae et custos castitatis II 646. Honor quid sit II 182; eius comparatio cum reverentia, laude, gloria ib.; laeditur per contumeliam 183; mali­ tia contumeliae 184; restitutio ho­ noris 185; nequit reparari solutione pecuniae ib. Hora prandii et cenulae diebus ieiunii II 654; quamdiu prandium possit durare et interrumpi ib.; hora Mis­ sae celebrandae III 290; privilegia circa horam celebrationis ib. Horae canonicae v. Officium divinum. Hospites quandonam satisfaciant prae­ cepto Missae in oratorio privato II 485. Hostia non consecrata nequit dari ad dissimulandum sacramentum III 84; hostia consecranda debet esse recens, munda, integra, formae orbicularis 171 ; hostiae sunt renovandae saltem de quindena in quindenam ib.; de­ ficiente hostia magna licet sacrificium Missae celebrare cum hostia parva ib.; sacerdos vigilet super eos, qui coquunt hostias ib.; non licet in com­ munione dare laicis hostiam maio­ rem 223 ; hostiae consecratae non debent ab altari removeri nisi post communionem sacerdotis consecran­ tis 233; qui hostiam consecratam abicit excommunicatur 506 Humerale benedici debet III 298. Humilitas quid sit II 712; eius neces­ sitas II 713; gradus et actus 714; vitia opposita 715. Hyperdulia quid sit II 384. Hypnotismus: eius effectus et usus II 521 ; eius moralitas 522. Hypocrisis quid sit II 168; reducitur ad mendacium ib.; est filia superbiae I 4M· Hysteria quid sit eiusque signa characteristica I 96; eius influxus in moralitatem actuum 97; eius cura 98. I lactantia quid sit I 414; est filia super­ biae ib. Ideae fixae multum diminuunt volun­ tarium I 95; quomodo causentur et amoveantur ib. Idolatria quid sit II 502; divisiones 503; eius malitia moralis 504. leiunium sumitur in quadruplici sensu II 650; ieiun. ecclesiasticum quid sit ib.; in quo eius essentia consistat 653; eius praestantia 651; evolutio legis ieiunii ib. et 652; dc prandio diebus ieiunii 654; dc cenula vesper­ tina 656; dc frustulo matutino 657; 671 tempus ieiunii 658; personae ad ieiunium obligatae 660; num haec obligatio sit gravis 661 ; de liquido diebus ieiunii 662; causae excusan­ tes a ieiunio 664; quis possit dispen­ sare in lege ieiunii ib.; ieiun. prae­ scriptum ad lucrandum iubilaeum III 560. — naturale ante communionem III 198; quando incipiat ib.; non admittit par­ vitatem materiae neque ex parte temporis neque ex parte rei sumptae ib.; convenientia huius legis ib.; quomodo tempus mediae noctis com­ putandum sit 200; laeditur hoc ieiunium per omne, quod per modum cibi aut potus ab extrinseco sumitur 199; non autem laeditur per tabacum fumatum neque per lotionem stoma­ chi neque per nutritionem artificia­ lem in intestino recto factam ib. et nota 5; exemptiones ab hoc ieiunio naturali 201 ; dispensatio in hoc ie­ iunio pertinet ad solum Summum Pontificem 204; dispensationes con­ cessae non solum moribundis, sed etiam infirmis 203; num liceat epikeiam adhibere in hac lege 204; ieiun. naturale laudabiliter, sed non necessario observatur in susceptione confirmationis 160. Ignavia ut est vitium oppositum forti­ tudini II 638. Ignorantia quid sit I 39; eius divisio­ nes 40sqq.; influxus eius in actus humanos 45; ignor. legis naturalis num sit possibilis 157 sq.; ignor. my­ steriorum fidei I 499; ignor. poenitentis expellenda III 436; ignor. ex­ cusat a censuris III 484 488, non ab irregularitatibus 611, non a reservatione peccatorum 423, non ab impe­ dimentis matrimonii 794 830; confessarius ignorans reservationem ali­ cuius casus, num valide absolvat 428. Illegitimi filii quinam sint III 884; distinguuntur filii naturales et spurii ib.; quomodo legitimentur ib.; sunt irregulares 614; eorum iura et obli­ gationes quantum ad dominum II 26; eorum obligationes erga paren­ tes 586. Imagines sanctorum quomodo coli pos­ sint II 387; imag. et statuae obscoenae in quantum sunt propter scanda­ lum removendae I 614. Immodestia scandalosa in ornatu I 613; impedit communionem recipiendam 111 196. Immunitas ecclesiastica: eius laesio est sacrilegium II 543. Impatientia ut vitium oppositum vir­ tuti patientiae II 641. 672 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Impedientes aliquem a consecutione alicuius boni, quando ad restitutio­ nem teneantur II 94; imp. iurisdic­ tionem ecclesiasticam excommuni­ cantur III 510; imp. Litteras Apostolicas item excommunicantur III 511. Impedimenta matrimonii quid sint III 767; quomodo distinguantur 768; imped, prohibentia 769sqq.; impedi­ menta dirimentia 785sqq.; impedi­ mentorum cessatio in genere 861 ; cessatio per dispensationem 862 sqq. — ordinationis III 623. Imperfectiones morales quid sint et num sint materia sufficiens absolu­ tionis sacramentalis III 324. Impoenitens est incapax extr. unctio­ nis III 580 nota. Impositio manuum in confirmatione III i55> ut materia in ordinatione 594 sq. Impotentia quaenam excuset a lege positiva I 236 sq., a restitutione II 242 243, a ieiunio ecclesiastico 665, ab integritate materiali confessionis III 379, ab incursu censurae 486. — prout est impedimentum matrimonii III 797; modus agendi observandus a parocho vel confessario in hoc impedimentum 802. Imprecatio v. Maledictio. Imprimentes libros prohibitos num ex­ communicationem incurrant III 508; quinam censeantur esse imprimentes ib.; imprim. sine approbatione Ordi­ narii S. Scripturam eiusque commen­ tarios vel adnotationes incurrunt ex­ communicationem nemini reservatam 526. Impuberes quinam censeantur II 26; nonnullis legibus humanis non subiciuntur I 190; non subiciuntur cen­ suris latae sententiae III 474; eorum sponsalia sunt rescindibilia III 711; eorum matrimonium est nullum 796. Cf. etiam Infantes. Impudicitia v. Aspectus, Oscula, Collo­ quia, Tactus impudici. Inadvertentia peccatoris consuetudi­ narii num excuset a peccato I 47. Inaequalitas peccatorum 1 363, virtu­ tum 467 sqq. Inanis gloria prout est filia superbiae I 414; prout opponitur magnanimi­ tati II 639. Incardinatio est receptio legitima in alienam dioecesim III 597. Incarnationis mysterium num sit ex­ plicite credendum necessitate medii I 499· Incestus quid sit et qualem malitiam contineat II 701 ; quandonam gradus consanguinitatis aut affinitatis sit declarandus in confessione III 372. Incola quis I 193. Inconsideratio in agendis prout oritur ex luxuria I 420; prout opponitur prudentiae 634. Inconstantia saepe oritur ex luxuria I 420; opponitur prudentiae 634, et perseverantiae II 642. Indifferentes actus num exsistant in specie et in individuo I 128 sqq. Indigna sacramentorum administratio quale sit peccatum II 552, III 56sqq. ; indigna susceptio sacramentorum est sacrilegium II 552, III 88. Indispositio poenitentis III 438. Indissolubilitas matrimonii III 662sqq. Inductio ad peccatum num sit circum­ stantia necessario accusanda I 613. Indulgentiae: notio III 539; sunt me­ dium efficacissimum ad poenas tem­ porales delendas 540; sunt simul ab­ solutio et solutio 543; quid indul­ gentiae non sint ib.; divisiones 544; indulg. concessae alicui ecclesiae re­ gularium cessant, si istae ecclesiae aliis traduntur 545; est in Ecclesia potestas concedendi indulgentias 547 ; haec potestas competit Papae eius­ que delegatis 549; condiciones re­ quisitae ad lucrandas indulgentias 550 sqq. ; quomodo opera praescripta sint implenda 552; collectiones ad rem indulgentiariam pertinentes 557; indulg. iubilaei v. lubilaeum; indulg. in articulo mortis v. Benedictio; indulg. altaris privilégiât! v. Altare privilegiatum; regulae ad dignoscen­ das veras indulgentias ab apocryphis III 567; quaestum facientes ex in­ dulgentiis incurrunt excommunica­ tionem 514. Infamia est vel iuris vel facti III 618; quomodo incurratur ib.; quomodo cesset ib.; infamia mulieris ex su­ spicione orta est causa canonica dis­ pensationis matrimonialis obtinendae 863. Infantes quid sint I 188; num subiciantur legibus 189; non licet eos provocare ad transgrediendam legem naturalem aut divinam 151; quaenam sacramenta suscipere possint III 87; infans potest valide baptizari in utero materno 129; sors infantium sine baptismo mortuorum 117; baptismus quantum ad infantes parentum ca­ tholicorum, haereticorum, infidelium 126sqq.; infantes expositi quantum ad baptismum conferendum 128; pro infantibus sine baptismo mortuis non licet applicare Missam 249; infantes nequeunt contrahere sponsalia 711. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Infideles: quid sit infidelitas positiva et negativa I 509; malitia infidelita­ tis 510; communicatio cum infideli­ bus 511; infid. non subiciuntur legi­ bus ecclesiasticis 187; potest pro illis Missa applicari III 249; eorum ma­ trimonia subiciuntur legibus iustis civilibus 651; non autem afficiuntur impedimentis iuris ecclesiastici nisi indirecto modo ib.; quomodo eorum matrimonium sit solubile 676. Infirmitas quaenam excuset a Missa praecepta audienda II 486, a ieiunio ecclesiastico 665, a ieiunio euchari­ stico III 203; in qua liceat suscipere extremam unctionem 580; quaenam excuset ab integritate materiali con­ fessionis 379; infirmitas corporalis aut spiritualis est ratio diminuendi satisfactionem sacramentalem 397. Informis fides I 492, spes 538; informis contractus num sit validus II 259; informe testamentum 277; sacramen­ tum informe quid sit III 33; num reviviscat 41 sqq.; informia sponsalia num obligent in conscientia 707. Ingratitudo materialis et formalis quale sit peccatum et quomodo committa­ tur II 609. Inimicus est ex caritate diligendus I 571 ; proinde deponi debet omne odium inimicitiae omneque deside­ rium vindictae 573 sq. ; exhibenda sunt inimico saltem communia signa dilectionis 575; quaerenda est recon­ ciliatio 577. Initialis amor quid sit et num requi­ ratur in attritione III 345. Iniunctis de iure iniungendis: quid sibi velit haec formula in Rescriptis usitata III 496. Iniustitia v. Iustitia. Innocens: eius occisio iniusta II 131 ; eius condemnatio iniusta 158. Innominati contractus II 250. Inoboedientia v. Oboedientia. Inquisitio necessaria ad dubium practicum solvendum I 331; ad invenien­ dum proprietarium rei amissae II 48; in casu dubiae possessionis 221, dubii impedimenti baptismi III 137 808, dubii matrimonii 803, inquisitio nominis complicis illicita 383. Inscriptio v. Adnotatio. Insinuatio quid sit in contractu do­ nationis II 271. Instructio v. Educatio. Integritas confessionis est vel materia­ lis vel formalis III 366; integr. for­ malis semper necessaria, non item materialis ib.; integr. se extendit ad speciem infimam peccatorum, ad eo­ rum numerum et ad circumstantias ΓυΙΐΜκηιι. Man Theol, mor. Ill, 673 speciem mutantes 367 sqq. ; actus ex­ ternus peccati est accusandus 373; item effectus externus praevisus 374; num peccata dubia sint accusanda 375 ; causae excusantes ab integritate materiali sunt impotentia physica et moralis 378 sqq. ; media ad integrita­ tem confessionis obtinendam 383 sqq. Intellectus prout est donum Spiritus Sancti I 448; prout est virtus intel­ lectualis 457; prout est pars integralis prudentiae 631. Intemperantia v. Temperantia. Intentio in genesi actus humani I 34; int. necessaria ad legis adimpletionem 223; int. ministri sacramentorum III 62; divisiones 63; ad sacramenta suscipienda sufficit aliquando inten­ tio interpretativa, ad ea vero admini­ stranda requiritur saltem virtualis intentio ib.; int. faciendi quod facit Ecclesia est necessaria 66; quid si adsint duae intentiones insociabiles ib.; num sufficiat sola intentio ex­ terna ministri sacramentorum 67 ; quaenam intentio requiratur ad sus­ cipienda sacramenta 87; non licet praesumere intentionem suscipiendi baptismi in pagano sensibus destituto 135; int. necessaria ad lucrandas in­ dulgentias 550; int. recta est neces­ saria in ordinando 603. Interdictum ecclesiasticum: eius notio III 527; divisiones ib.; effectus 528; cessatio ib.; interd. ab ingressu ec­ clesiae 529; interdicta hodie vigen­ tia 530 sq. Interesse v. Fenus. Internus actus num praecipi possit a lege humana I 182 sq. ; num pecca­ tum internum reservari possit III 422. Interpellatio coniugis infidelis requisita a privilegio Paulino III 673; ob­ jectum eius ib.; dispensatio eius ib. Interpres: num quis teneatur confiteri per interpretem III 365; talis inter­ pres obligatur ad sigillum confessio­ nis ib.; quomodo talis confessio possit prudenter fieri ib. Interpretatio legis quid sit I 227; quotuplex sit 228; regulae observandae in interpretatione legis 230; dispen­ sationis 262; privilegiorum 266; vo­ torum II 408; iurisiurandi 454. Interpretativa intentio quid sit III 63; num sufficiat in ministrante 66, in suscipiente sacramenta 87. Interrogationes a confessario faciendae debent esse moderatae, discretae, op­ portunae III 435; interrog. de con­ suetudine et occasione peccandi 370. Interruptio: tot sunt peccata quot sunt voluntatis actus mali moraliter inter- 49 674 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). rupti I 378; interr. formae quando­ nam reddat sacramentum invalidum III 20; interr. Officii divini II 575, Missae 304, actus coniugalis 699; bannorum nupt. 725 sq. Interstitia servanda inter singulas or­ dinationes III 600. Inventarium: acceptare hereditatem sub beneficio inventarii II 278. Inventor rei amissae ad quid teneatur ex iure naturali II 48, ex nonnullis iuribus civilibus 50 sqq. ; inventor alicuius operis industrialis quaenam iura habeat in foetus proprii ingenii 8. Invidia: eius notio I 421 ; eius malitia 422; eius filiae 423; eius remedia 424 ; invidia fraternae gratiae est peccatum in Spiritum Sanctum 360. Invocatio sanctorum II 344, infantium post baptismum mortuorum ib., ani­ marum in purgatorio ib.; num in­ vocatio sanctorum non solum licita, sed etiam necessaria sit 345. Involuntarium quid sit et quomodo di­ stinguatur a non-voluntario I 56. Ira quid sit ut passio I 84, ut vitium capitale 429; malitia irae, i. e. ira­ cundiae 430; eius filiae 431; eius remedia 432. Ironia est species mendacii II 167. Irregularitas: eius notio III 609, divi­ sio 610; condiciones ad incurrendam irregularitatem requisitae 611 ; igno­ rantia non excusat ib.; cessatio 612; quis dispensare possit 613; irregula­ ritates ex defectu 614 sqq., ex delicto 620 sqq. Irreligiositas quid sit II 500. Irreverentia v. Reverentia. Irrigationes vaginales post copulam quandonam illicitae 699 nota 408. Irrisio reducitur ad contumeliam II 184; aliquando est actus virtutis eutrapeliae ib. Irritans lex I 213 sqq. Irritatio voti quid sit II 411; quinam directe, quinam autem indirecte irri­ tare valeant vota 416 sq.; effectus irritationis tum directae tum indi­ rectae 412sq.; irrit. iuramenti 454; irrit. contractus 251. Iteratio sacramentorum quandonam sit licita aut necessaria III 21 ; extr. unctionis 582; publicationum matrim. 725· lubens v. lussio. lubilaeum quid sit III 559; iubil. ordi­ narium et extraordinarium ib.; con­ diciones requisitae 560; facultates speciales durante iubilaeo 561 ; sus­ pensio gratiarum durante iubilaeo 562; si quis in confessione a iubi­ laeo praescripta sacrilegium commi­ sit, reservatio casus accusati non est ablata 428. ludaei non sunt violenter impellendi ad fidem catholicam I 511; possunt tamen cogi, ne cultum catholicum impediant ib.; communicatio civilis cum eis hodie videtur esse licita 523 ; quandonam eorum filii possint bapti­ zari III 128. ludex: eius scientia necessaria II 153; tenetur iudicare iuxta leges iustas ib.; num teneatur ad restitutionem, si illegitime absolvit reum a mulcta solvenda ib.; potestne iudicare iuxta leges manifeste iniustas 154 et III 893; in dubio iudex debet favere reo II 156; non potest licite acceptare a litigantibus munera 157; num semper teneatur iudicare iuxta allegationes testium 158. Iudicium temerarium quid sit II 199; eius malitia 200; quomodo in praxi eius gravitas sit iudicanda 201; iudicii defectus in iuramento quale sit peccatum II 458. luramentum v. lusiurandum. lurati iudices v. Iudex. luridica culpa quid sit et quandonam inducat obligationem restitutionis I 92 98. lurisdictio quid sit III 406; debita ad licite distribuendam eucharistiam 219; divisiones 407 ; quibus competat iurisdictio ordinaria 409; iurisd. de­ legata quomodo acquiratur et cesset 411; iurisd. putativa quid sit 413; quandonam Ecclesia suppleat Juris­ dictionem ib.; num liceat absolvere cum jurisdictione dubia vel probabili 414; iurisd. confessarii regularis unde proveniat 415; iurisd. ad absolvendos regulares et religiosas 416sq.; re­ strictio iurisdictionis quoad personas, locum, tempus, peccata 418; vide etiam Reservatio casuum; quomodo iurisdictio prohibeatur excommuni­ catis toleratis et vitandis 504; qui impediunt exercitium iurisdictionis ecclesiasticae, excommunicantur 510; iurisd. ordinaria et delegata ad con­ ferendos ordines 597. Ius: diversae eius acceptiones II 1 ; eius relatio ad legem ib.; omne ius deri­ vatur a lege aeterna ib.; divisiones 2; ius gentium quid sit ib. et 4; obiectum iuris 6; ius testandi fun­ datur quidem in iure naturali, sed determinatur a iure civili 274. lusculum carnis prohibitum diebus abstinentiae II 663. lusiurandum: eius notio II 437; divi­ siones 438; eius honestas 439; con­ diciones requisitae ad validum et 11- Index alphabeticus rerum (vol. I—III). citum iusiurandum 441 sq.; obligatio iurisiurandi 448; num votum magis obliget quam iusiurandum ib.; obli­ gatio iurisiurandi fidelitatis 451 ; interpretatio 453; cessatio iuris­ iurandi promissorii 454; quinam iurare prohibeantur 455; laesio iuris­ iurandi 456 ; iusiurandum additum contractui 265. lussio quid sit et quomodo differat a mandato Π ιοί; quomodo inducat obligationem reparandi damnum cau­ satum ib. lustitia quid sit II 70; eius partes subiectivae 71; eius partes intégrales 72; eius partes potentiales 73; eius laesio est peccatum mortale ex ge­ nere suo 74; eius laesio quandonam inducat obligationem restituendi 203 ; iustitia ut comes iurisiurandi 445. K Kalendarium v. Calendarium. Kantianismus in re morali v. Rationalismus. Kartell v. Monopolium II 301 nota. L Labor num sit necessarius unicuique I 569; quinam sit prohibitus diebus festivis II 492; quinam excuset a ieiunio 665. Lactare prolem : qualis sit obligatio matris II 588. Lacticinia diebus ieiunii et abstinentiae II 654. Laicus potest in extrema necessitate administrare eucharistiam III 40; exsistens in statu peccati mortalis et administrans baptismum necessitatis non peccat mortaliter 57; nequit va­ lide audire confessionem sacramentalem, quare sic dicta confessio laicalis olim usitata est abolenda 405; ad laicam potestatem recurrentes ad impedienda acta S. Sedis excommu­ nicantur 510; item ad impediendam iurisdictionem eccles. 511; item qui trahunt clericos ad iudicem laicum ib. Lampades: plures vel saltem una die noctuque perpetuo colluceant ante tabernaculum ss. sacramenti III 226; hoc praeceptum est per se grave ib.; ad nutriendam lampadem generatim utendum est oleo olivarum, potest tamen episcopus permittere etiam alia olea ib.; immo potest aliquando loco huius lampadis adhiberi lux electrica ib. Laridum: cius usus diebus.abstinentiae II 663. 675 Latria cui sit exhibenda II 386. Laxa conscientia v. Conscientia. Laxismus ut systema morale quid do­ ceat I 343; eius defensores ib. Lectio pravorum librorum inducit grave periculum fidei I 530; quandonam puniatur excommunicatione III 508. Lectoratus qualem potestatem tradat III 589; eius materia et forma 592; aetas requisita 60S; scientia requi­ sita 606. Legalis iustitia II 71; consensus legis­ latoris ad validam consuetudinem ne­ cessarius I 278; legale praemium est titulus foeneris percipiendi II 288; pretium legale 296. Legatum est vel stricte dictum vel fidei commissum II 275; num legata te­ stamenti informis pro piis causis facta obligent in conscientia 277. Legentes libros prohibitos quas poenas incurrant III 508; quid sit materia levis in tali lectione ib. Legislator quomodo subiciatur propriis legibus I 191 sq. ; legislator civilis potest subditorum dominium trans­ ferre 286; potest statuere impedi­ menta matr. pro subditis infidelibus III 651. Legitima pars heredum v. Pars legi­ tima. Legitimatio filii illegitimi III 884. Lenitatis defectus ut est irregularitas III 619; excessus lenitatis opponitur virtuti clementiae II 710. Lex quid sit I 142; quattuor eius actus 145; eius divisiones 146; lex aeterna quid sit et quomodo omnes aliae leges ab ea derivari debeant 149 sq.; lex naturalis quid sit 151 ; eius exsistentia 152; eius obiectum 153; eius pro­ prietates 154; quomodo sit immuta­ bilis et indispensabilis 155; quomodo possit ignorari 157 sq.; lex divina positiva Novae et Veteris Legis 159sqq.; quomodo dispensari valeat in hac lege 164; legis humanae (ec­ clesiasticae) auctores 166sqq.; obiec­ tum legis humanae 181 sqq.; quinam subiciantur legi hum. 186sqq.; pro­ mulgatio et acceptatio legis 200sqq.; obligatio legis humanae 205 sqq.; lex poenalis quid sit et quomodo obliget 2O9sqq.; lex irritans: eius notio 213; eius efiectus 214sq.; lex fundata in falsa praesumptione 216 sqq. ; modus et tempus adimplendi legem 221 sqq.; interpretatio legis 226 sqq. ; cessatio legis 234 sqq.; dispensatio 238 sqq.; privilegium 263 sqq.; lex civilis eius­ que obligatio 284 sqq. Liber status quomodo ante matrimo­ nium sit probandus 111 756. 48· 676 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Liberalitas ut est virtus specialis II 615; vitia opposita 616. Libertas humana (liberum arbitrium) quid sit et quotuplex I 50; eius ex­ sistentia probatur 51; libertas sic dicta conscientiae 302; lib. cultus Sii; poenae contra violatores liber­ tatis eccl. 510; libertas eligendi sta­ tum vitae II 585, III 526. Liberum quid sit I 50; quotuplex sit ib.; quomodo distinguatur a volun­ tario 49. Libri pravi causant vehemens pericu­ lum fidei I 530; cooperatio ad libros pravos edendos et divulgandos 623; quinam libri sint prohibiti sub ex­ communicatione III 508; actiones circa libros prohibitos, quae excom­ municatione puniuntur, sunt lectio, retentio, impressio, defensio ib. Licitatio v. Venditio sub hasta. Ligamen prout est impedimentum ma­ trimonii III 803 sq.; poenae contra violantes impedimentum ligaminis 805. Lignorum excisio quoad furtum II 84. Linteamina Missae: eorum lotioIII300. Liquidum diebus ieiunii quale sit per­ missum II 662. Litaniae num sint recitandae in Officio divino II 361 ; lit. approbatae pro officiis liturgicis 381. Lites exortae ut causa dispensationis matrimonialis III 871. Litigium: eius notio II 614. Litterae: num et quomodo peccet le­ gens litteras alienas II 181 ; litt. testi­ moniales et dimiss. III 598; matri­ monium contractum per litteras 736; quomodo scribendum sit ad S. Poenitentiariam pro obtinenda dispensa­ tione matrimoniali 869; litt. „perinde valere" 874. — Apostolicae: si quis libros per eas prohibitos legit, incurrit excommuni­ cationem III 508; falsarii Litterarum Apostolicarum incurrunt excommu­ nicationem 511. Liturgica requisita ad celebrandam Missam III 281 sqq. Locare domum meretricibus aliisque pravis hominibus quandonam sit li­ citum I 622. Locatio: quid sit contractus locationis II 303; locatio rerum, operis faciend., lal' .ris 804; propria indoles locationis laboris ib.; obligationes operariorum 30ή, dominorum 305. Locus sacer quinam sit I 545; locus debitus ad Missam audiendam 482, celebrandam III 293 sqq. ; ad admini­ stranda sacramenta baptismi 141, confirmationis 162, communionis 212 222, confessionis 329, ordinationum 600 ; proclamationum matrimonia­ lium 728. Longanimitas: eius relatio ad patien­ tiam II 635. Loquelae defectus quandonam excuset ab integritate materiali confessionis III 379; quandonam inducat irregu­ laritatem 616. Loteria quando sit licita II 320. Lotio prima corporalium et purificatoriorum facienda est a subdiacono III 300; aqua lotionis est in sacra­ rium proicienda ib.; moniales indi­ gent speciali licentia S. Congr. Ri­ tuum, ut possint hanc primam lotio­ nem peragere ib. — stomachi non laedit ieiunium eucharisticum III 199. — vaginalis post copulam III 699 nota 408. Lucrum a filiisfamilias acquisitum et retentum quomodo sit peccaminosum II 28; lucrum cessans est titulus feneris percipiendi 287. Ludus quid sit II 316; moralitas ludi recreativi 317; ludi contractus 318; ludi ex iure ecclesiastico prohibiti 319. Lumen v. Candelae, Cerei, Electrica lux, Lampades. Lunula ostensorii ex quar materia sit conficienda et an sit benedicenda III 22^ Luxuria sumitur in sensu lato et stricto II 681; luxuria stricte sumpta et directe volita est peccatum mortale ex toto genere suo 682 et I 420; in­ directe volita admittit parvitatem materiae II 683; effectus luxuriae 684 ; peccata eius interna 685 sqq., externa 690 sqq.; luxuria sacrilega v. Sacrilegium. M Machina scriptoria laborare num sit opus servile II 490. Machinatio contra legitimas auctorita­ tes III 516; in impedimento criminis 823 nota 165. Macula peccati quid sit I 392; qualis macula producatur a peccato veniali 393· Magia quid sit II 517; magia alba li­ cita, magia nigra illicita 518. Magister: eius obligationes II 597; in scholis acathol. I 529. Magnanimitas est virtus specialis II 626; eius relatio ad humilitatem 628; eius proprietates 629; eius vitia op­ posita 639. Magnetismus quid sit, eiusquemoralitas 11 5>9· Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Magnificentia est virtus specialis an­ nexa fortitudini II 630 sq.; eius re­ latio ad liberalitatem 632; eius vitia opposita 640. Maiorennis quis II 26; eius ius ad salarium laboris 28. Mala fides impedit praescriptionem II 62; possessor malae fidei eiusque obligationes 216sqq.; quomodo mala fides vitiet dispensationes matrimo­ niales III 883. Maledictio quid sit et quandonam sit illicita II 534. Malefactores possunt a publica auctori­ tate licite occidi et cruente puniri II 118. Maleficium continet duplicem malitiam, nempe contra religionem et contra caritatem II 518. Malitia peccati in quo formaliter con­ sistat I 359; peccata malitiae quae­ nam vocentur 360. Mandatum in quantum causai iniustam damnificationem II 101; in quantum est contractus gratuitus 283; obliga­ tio standi mandatis Ecclesiae in ab­ solutione censurae III 426 et 496. Manifestans alienum delictum II 192; nomen complicis in confessione III 381; non manifestans aliquando est cooperator iniustus II 109. Manipulus sub levi praescribitur, sa­ cerdoti dicenti Missam III 298; cle­ ricus pro subdiacono serviens in Missa sollemni non potest portare manipulum 300. Mansuetudo est virtus annexa tempe­ rantiae II 709; ei opponitur ignavia et iracundia ib. Manuales Missae quaenam sint proprie vel ad instar III 271; quomodo di­ cendae vel aliis committendaesint266. Manus: munus a manu in simonia II 556; manus impositio in confirma­ tione etc. vide Impositio manus; manus violentas inicere clerico II 541, III 509 S23. Mappae tres ex lino vel cannabe con­ fectae et rite benedictae necessariae sunt in altari, in quo Missa dicenda est III 297; benedictio requi. itur sub levi ib.; celebrare Missam sine ulla mappa altaris est grave peccatum ib. Maritus: eius potestas administrandi bona familiae II 16; irritandi vota uxoris et filiorum 417sqq.; eius obli­ gationes et iura 591. Martyrium: quacnam ad illud requi­ rantur II 623; eius efficacia et effec­ tus 624; aureola martyribus donata ib. Maaochiemus II 707. Maaaonica secta prohibetur sub poena excommunicationis III 516; quinam 677 sub hac censura cadant ib.; modus agendi in confessione cum membris sectae vetitae ib.; massones notorii non possunt admitti ut patrini in sacramento baptismi aut confirma­ tionis, neque supultura ecclesiastica donari I 513. Masturbatio v. Pollutio. Mater: eius obligationes quoad prolem II 587sqq.; procurans abortum est excommunicata 142. Materia gravis vel levis in peccato I 364 ; in furto duplici sensu sumitur II 80; in re sacramentaria III 7; proxima et remota in sacramentis 8; necessitas eius 9; immutabilitas 10; quandonam habeatur mutatio sub­ stantialis et accidentalis 11 sq. ; etiam accidentalis mutatio materiae est peccaminosa, si fit sine sufficienti causa 15; simultas materiae et formae ne­ cessaria in sacramentis 16; certitudo materiae in sacramentis 18; repetitio materiae in sacramentis 21. Materiale peccatum vitari debet in quan­ tum est possibile I 153 344 351 ; ma­ terialis integritas confessionis III366. Matrimonium: utilitas et necessitas tractatus de matrimonio III 625; de­ finitio nominalis 627; definitio realis 628; in matrimonio Christiano con­ tractus a sacramento non est disso­ ciabilis ib.; essentia matrimonii non consistit in copula maritali 631, sed in mutuo consensu maritali 632; obiectum materiale et formale contrac­ tus matrimonialis 633; contractus matrimonialis est contractus sacer 634, bilateralis et nequit claudicare 635; necessitas et honestas matrimo­ nii 637; divisiones 638sqq.; matrim. Christianum est verum sacramentum 643, institutum a Christo 645; ad solam Ecclesiam pertinet iudicare de omnibus, quae essentiam matrimonii Christiani attingunt 646sqq.; potestas civilis non solum potest et debet ferre statuta de effectibus temporalibus matrimonii, sed etiam de ipso matri­ monio non baptizatorum 648 651 ; matrim. inter non baptizatos vel inter partem baptizatam et non baptizatam contractum non est sacramentum 649; materia et forma matrimonii 654 sq.; qualitates consensus marita­ lis 732; matrim. contractum sub condicione 737; minister sacramenti matrimonii 655sqq.; subiectum validi et liciti matrimonii 657Sq.; proprie­ tates matrimonii 659sqq.; unitas ib.; indissolubilitas 662; matrim. Chri­ stianum consummatum est omnino indissolubile ib.; matrim. ratum non 678 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). consummatum potest dissolvi per dis­ pensationem Summi Pontificis et per sollemnem professionem religiosam 665 sqq.; matrim. infidelium potest dissolvi per privilegium Paulinum 670; divortium imperfectum potest fieri propter adulterium carnale 679, propter adulterium spirituale 680, propter periculum grave animae vel corporis 682 sq., ex mutuo consensu 683; matrimonii bona 684 sqq.; ma­ trimonii obligationes 700; debitum coniugale: eius liceitas et obligatio 690 sqq. ; matrimonii praeparatio per sponsalia, examen sponsorum et proclamationes 706 sqq.; matrimonii ce­ lebratio externa 754 sqq. ; celebratio matrimonii in mortis periculo 773, in locis ubi sacerdos haberi nequit 774; matrimonii impedimenta 777 sqq.; eorum cessatio 852; clerici et reli­ giosi matr. attentantes 811. Matrimonium civile III 885; quomodo distinguatur ib.; inter Christianos initum non agnoscitur ab Ecclesia 886; num Christiani possint caeremo­ niam matrimonii civilis peragere 887; effectus matrimonii civilis 888; num magistratus possit assistere matri­ monio civili 889. — conscientiae III 639.· — mixtum v. Mixta religio. Matutinum: qualis sit obligatio illud privatim vel choraliter recitandi ante celebrationem Missae II 373, III 291. Medicus nequit adhibere remedia mi­ nus secura relictis tutioribus I 333; medicus iniuste aliquem liberans a servitio militari 300; ligatur secreto commisso II 175; quandonam in­ currat irregularitatem III 621 ; clerici medicam artem exercentes quando­ nam sint irregulares 622. Medium rei et rationis in virtutibus I 462; necessitas medii 494. Memoria ut est integralis pars pruden­ tiae I 631; mem. peccatorum audito­ rum qualis sit necessaria confessario III 387. Mendacium quid sit II 166; eius divi­ siones 167; eius malitia 169; quale peccatum sit mentiri in confessione III 364. Mendicantes pauperes ficti quomodo peccent I 598; quando excusentur mendicantes a lege ieiunii et absti­ nentiae II 665. — ordines religiosi: eorum privilegia quoad diversas dispensationes I 343 sqq· Mensa nummularia: licet ibi ponere pecuniam ad obtinendum foenus sive ex obligationibus sive ex actionibus II 289; mensa communis ut titulus ordinationis III 607. Mercatura quaenam sit prohibita diebus festivis II 493; in stipendiis Mis­ sarum III 273; num liceat vendere res malas, ut libros pravos, imagines obscoenas etc. I 623. Merces operariorum est vel individualis vel familialis II 308; qualis merces sit iusta ib. Meretricium reducitur ad fornicationem II 698; num mulier possit retinere pretium ex meretricio obtentum 253; num liceat locare domum meretrici I 622. Meridies: num liceat post meridiem communionem distribuere III 222, dicere Missam ib. et 290. Meritum actus humani quid sit I 136; quotuplex sit 137; condiciones re­ quisitae ad meritum 139; quid me­ reri possimus 140; merita Christi et sanctorum in quantum influant in indulgentias III 541. Merx in emptione II 292. Metus quid sit I 67; eius divisiones 68; eius influxus in moralitatem actuum humanorum 69; leges positivae non solent obligare sub gravi metu 70; quomodo influat in validitatem con­ tractuum 71 et II 258; in votum II 397; in iuramentum 453; prout ex­ cusat a censuris III 487; metus prout est impedimentum matrimonii 764 sqq. Militares personae nequeunt duellum acceptare ad honorem salvandum II 123; eorum obligationes et iura in bello 127; quantum ad praedam ca­ pessendam 47; quantum ad iuramen­ tum fidelitatis 451; milites conscripti (mobilisati) ante bellum possunt ab­ solvi sicuti fideles exsistentes in peri­ culo mortis III 424 nota; militares capellani seu parochi castrenses solent habere iurisdictionem ordinariam personalem quantum ad assistentiam matrimonii 758; num teneantur ap­ plicare Missam pro suis subditis 254. Militia peragenda a lege civili prae­ scripta quomodo obliget I 296; quo­ modo fraudulenta subtractio a mili­ tia peragenda inducat obligationem restitutionis 300. Minister sacramentorum: solus homo viator isque legitime deputatus aut etiam consecratus est minister sacra­ mentorum III 53; non requiritur ad validam administrationem sacramen­ torum neque fides neque probitas in ministro 55; quomodo peccet mini­ ster administrans sacramentum in statu pecati mortalis 56; quot peccata Index alphabeticus rerum (vol. I—III). committat minister, qui in statu pec­ cati mortalis exsistens administrat plura sacramenta 58; quaenam at­ tentio sit necessaria 61 ; qualis inten­ tio sit necessaria 65 sq. ; minister numquam potest administrare sacra­ mentum incapaci 75, neque indigno nisi ex gravissima causa 76; per se non licet petere sacramenta a ministro indigno 88; num catholicus rogatus possit advocare ministrum haereti­ cum pro moribundo haeretico I 526. Quaenam requirantur in ministro singulorum sacramentorum, vide sin­ gula sacramenta. Minister pro Missa III 304. Minorennis quoad dominium rerum et quoad proprium salarium II 28 sqq.; quoad irritationem suorum votorum 419; quoad facultatem contractus in­ eundi 254; quoad censuram in lec­ tione librorum prohibitorum III 508; eorum bona solent esse impraescriptibilia II 59. Misericordia quid sit I 587; opera cor­ poralia et spiritualia misericordiae ib. Missa est verum sacrificium atque cruenti sacrificii crucis real is exhiBitio incruenta III 230; soli Deo offer­ tur, sed in honorem sanctorum potest celebrari ib. et 231; essentia Missae in quo consistat 232; nomen Missae 234; valor Missae 235 244; eius ef­ fectus quinque 236; eius fructus 237; diversi offerentes 238; dignitas Mis­ sae 239; limitatio fructuum Missae unde proveniat 240 ; modus producendi effectus 241 ; distinguitur fructus ge­ neralis, specialis, specialissimus et ministerialis Missae 243 ; valor M issae a malo sacerdote celebratae 244; ap­ plicatio Missae 245 sqq.; ad sacri­ ficium complendum potest Missam dicere non ieiunus 201 ; obligatio ce­ lebrandi Missam ratione sacerdotii suscepti 251 ; gravitas et tempus huius obligationis 252; obligatio celebrandi Missam ratione officii pastoralis 254; obligatio celebrandi Missam ratione beneficii 259; Missae fundatae ne­ queunt reduci ab episcopo 261; obli­ gatio Missae dicendae ratione stipen­ dii 202sqq.; liber et tabella Missarum 276; permutatio Missarum 277; pro Missa neosacerdotis probabiliter ne­ quit sumi stipendium, secus est de tribus Missis votivis ex iniunctione episcopi dicendis 278; obligatio Mis­ sae dicendae ratione promissionis 279, ratione oboedientiae 280; superiores religiosi possunt subditis praescribere Missam applicandam ib.; Missa ul­ timo triduo hebdomadae sanctae 281 ; 679 plures Missae dicendae eodem die 284; facultas binandi 286; ritus ob­ servandus in binatione 289; hora Missae celebrandae 290; Matutinum recitandum ante Mfssam 291; tem­ pus adhibendum pro Missae celebra­ tione 292; locus celebrationis 293; Missa in „camera ardente" ib.; sacra utensilia necessaria ad celebrandum 297 sqq. ; ritus in celebratione obser­ vandus 302 sqq. Missa audienda a fidelibus: gravitas huius praecepti II 476; quinam illud observare teneantur ib.; requiritur praesentia corporalis 477, durante integra Missa 478; quaenam materia sit levis ib.; possitne satisfieri per partes plurium Missarum 479; re­ quiritur assistentia religiosa 480, nempe debita intentio et attentio ib.; debitus locus, scii, ubi sit audienda Missa482sqq.; causae excusantes486. Missale cum cussino vel parvo pulpito requiritur ad Missam dicendam III 297. Mixta religio est impedimentum pro­ hibens matrimonii III 784; moralitas matrimonii mixti 785; munus paro­ chi et confessarii quoad matrimonia mixta vitanda 786; dispensatio huius impedimenti 787; condiciones requi­ sitae 788; ritus observandus in cele­ bratione matrimonii mixti 789; proclamationes faciendae 725 ; matrimo­ nium mixtum clandestine contractum quomodo sit tractandum 790; ex­ communicatione puniuntur ii, qui coram ministro acatholico matrimo­ nium contrahunt 522; periculum ma­ trimonii mixti est causa canonica dispensationis matrimonialis obtinen­ dae 864; sponsalia inita, si contra­ hentes sunt mixtae religionis, num sint valida 712. Mobilisati milites vide Militares per­ sonae. Moderamen inculpatae tutelae quid sit II 120; eius laesio ib. Modestia: diversae eius acceptiones II 711 717. Modus in contractibus II 262. Mohatra quid sit II 288 nota. Mollities v. Pollutio. Moneta falsificata v. Pecunia. Moniales, i. e. omnes mulieres religio­ sae cum votis publicis, possunt valide et licite confiteri apud quemlibet confessarium pro utroque sexu approba­ tum, quoties extra propriam domum (quavis de causa) versantur III 417; neque superiorissa id prohibere neque ca de re inquirere potest ib.; debent quidem accedere ad confcssarium 6So Index alphabeticus reruin (vol. I—III). extraordinarium illis concessum, sed non tenentur confiteri apud eum ib.; possunt exigere, ut etiam confessa­ rius specialis advocetur ad audiendam ipsarum confessionem, dummodo ad­ sit rationabilis causa ib.; moniales clausuram violantes III 517; mon. attentantes matrimonium 515 523. Monitio quam debet facere confessarius III 436; monitio paterna, canonica, legalis facienda a superioribus eccle­ siasticis 480; quomodo debeat fieri monitio canonica ante censuram fe­ rendam ib. Monopolium quid sit II 301 ; legale et privatum num sit licitum ib. Mons pietatis quandonam committat injustitiam II 289. Monstrum utrum et quomodo sit bap­ tizandum III 132. Moralitas quid sit I 99; falsae senten­ tiae circa normam moralitatis loosqq. ; divisiones seu species moralitatis 109; principia seu fontes eius sunt obiectum, circumstantiae et finis 110 sqq. ; moralitas actus externi et eventus sequentis 132 sqq. Morbus contagiosus v. Contagio. Morganaticum matrimonium III 639. Moribundus v. Mortis articulus. Morphium v. Narcotica remedia. Mortale peccatum quid sit I 361; eius exsistentia 362; condiciones requisi­ tae 364 ; peccatum mortale ex genere suo et ex toto genere suo ib.; effec­ tus peccati mortalis 392; peccatum mortale est materia necessaria sacra­ menti poenitentiae III 321 ; praerequiritur ad censuram proprie dic­ tam 484. Mortis articulus seu periculum quoad baptismum III 135; quoad viaticum 188 202; quando excuset ab integri­ tate confessionis 379; in eo quilibet sacerdos potest absolvere ab omnibus peccatis et censuris 326 424 494; benedictio papalis in articulo mortis, eius condiciones et effectus 563; quoad extr. unctionem 577; assisten­ tia in matrimonio 773; dispensatio ab omnibus impedimentis matrimo­ nialibus (exceptis duobus) iuris ec­ clesiastici ib. et 857 sq. — declaratio pro novo matrimonio in­ eundo III 804. — desiderium potest esse quid licitum, illicitum, imperfectum II 116. Mortuorum sacramenta quaenam sint et quid producant sive per se sive per accidens III 33. Motiva credibilitatis quid sint I 486. Motus carnales seu venerei : eorum moralitas II 690; motus primo-primi sensualitatis non sunt peccata venia­ lia I 26. Mulcta v. Poena. Mulieres: earum ornatus quandonam scandalum praebeat I 613; earum emancipatio II 593; earum servitium in Missa III 304. Vide etiam Ma­ ter, Uxor. Munera publica inique distribuere quo­ modo inducat obligationem restitu­ tionis II 99. Munus a manu, lingua, obsequio in simonia II 556. Mustum est quidem materia valida, sed graviter illicita in eucharistia confi­ cienda III 173. Mutatio quaenam sit gravis in horis canonicis II 370; in sacramentorum forma et materia III 11; mutatio voluntatis ultimae II 279. Mutilatio sui semper est illicita, nisi adhibeatur ad vitam corporalem sal­ vandam II 115; mutil. malefactoris in quantum est cruenta punitio licita 117; mutil. in quantum inducit obli­ gationem restitutionis II 204; inducit irregularitatem III 621; illi qui mu­ tilant Cardinales aliosque principes Ecclesiae, excommunicantur 509. Mutus ut cooperator iniustus II 109; num debeat scripto confiteri III 365; quoad preces praescriptas pro lucran­ dis indulgentiis 556; est irregularis 616. Mutuum: contractus mutui quid sit II 284 ; num et quandonam liceat foenus sumere in contractu mutui 285. Mysteria fidei credenda I 499 sqq. N Narcotica remedia quandonam sint li­ cita II 672. Natalium defectus ut irregularitas III 614. Vide etiam Illegitimi filii. Nativitatis D. N. I. Ch. festo quilibet sacerdos potest, sed non tenetur, di­ cere tres Missas III 284; pro qua­ libet Missa licet stipendium accipere ib.; sacerdotes caecutientes, qui ha­ bent privilegium dicendi quotidie Missam votivam, possunt ter dicere hanc Missam votivam ib.; num liceat ipsa nocte dicere tres Missas privatas ib.; quomodo liceat communionem distribuere nocte Nativitatis 222; in Vigilia Nativitatis est ieiunium gaudiosum II 656; die Nativitatis fideles non tenentur nisi uni Missae assi­ stere 478. Naturalis filius v. Illegitimi filii. — lex v. Lex naturalis. Navigantes num possint in navi Mis- Index alphabeticus rerum (vol. I—III). sam dicere III 295 ; quomodo possint absolvere et absolvi 411. Necessitas: quomodo adiuvandus sit proximus in necessitate exsistens I 583 sqq. ; quandonam extrema neces­ sitas sit causa legitima ad auferen­ dam rem alienam II 86sq.; excusat a restitutione facienda 242; necess. medii et praecepti quid sit I 494; necess. excusat ab integritate mate­ riali confessionis III 366. Negatio fidei numquam est licita II 507; absolutionis III 438; sepulturae 503· Neglegentia ut est vitium oppositum prudentiae I 634, oppositum studiositati II 716; negleg. in diversis of­ ficiis et actibus vide singula. Negotiorum gestio est quasi-contractus gratuitus II 283 ; vi istius tenetur inventor rem assumptam custodire et dominum legitimum quaerere 48. Neoconversi debent peccata confiteri, si sub condicione baptizantur III 138; modus eos recipiendi in gremium Ecclesiae ib. „Nihil transeat": quando hoc decretum ab episcopo emittendum sit III 740. Nocturnus dicendus a neo-ordinatis III 600. Nomen complicis est in confessione occultandum III 381 ; confessarius inquirens nomen complicis graviter peccat ib.; nomen imponendum in baptismo III 142· — Dei in vanum assumere est pecca­ tum veniale II 535. Notorietas iuris et facti III 768. Novitius a quo recipere possit viaticum et extr. unctionem III 219, absolu­ tionem 410. Numerica distinctio peccatorum undenam sit desumenda I 376 sqq. Numerus peccatorum mortalium, in quantum est moraliter possibile, de­ bet declarari in confessione III 368; qualis numerus censeatur compre­ hendi in particula „circiter" ib.; in petitione absolutionis ab excommuni­ catione incursa propter absolutionem complicis indicandum est, quot vici­ bus absolutio complicis sit attentata 459; numerus personarum, quibuscum aliquis peccavit, non est neces­ sario accusandus 372. Nundinae quales prohibeantur diebus festivis II 493. Nuptiae: carum sollemnitates prohi­ bentur tempore clauso III 772. Vide etiam Matrimonium et Finamia. Nuptialis benedictio altera simplex al­ tera sollemnis num sit impertienda III 771. 681 O Obex in sacramentis quid sit III 36; non impedit impressionem characte­ ris xo8. Obiectum est principalis fons morali­ tatis I 112; quomodo specificet pec­ cata 373. Oblationes ecclesiasticae quid sint II 499Oblivio quae excusat a peccato I 45 365, ab integritate materiali confes­ sionis III 379; num peccatum grave oblitum sit confitendum ante commu­ nionem ib.; quid agendum, si poeni­ tens oblitus sit satisfactionis impo­ sitae 401 ; poenitens, qui ex inculpa­ bili oblivione omisit peccatum re­ servatum in confessione apud con­ fessarium privilegiatum, valide abso­ lutus est 428. Oboedientia: altera est materialis, altera formalis II 575; eius obiectum 576; eius excellentia 577; eius extensio 578; vitia opposita 579; oboed. filio­ rum erga parentes 583, uxoris erga maritum 592, famulorum erga heros 596, subditorum erga principes 601. Obreptio dispensationis I 256. Obsecratio v. Adiuratio. Obsequium: munus ab obsequio in simonia II 556. Observantia diei dominicae et festo­ rum vide Dominica et Festa; obser­ vantia est specialis virtus II 574; eius distinctiones 573; eius obligationes 574— vana est species superstitionis II 513 ; eius divisiones 514; eius malitia mo­ ralis 515; criteria ad illam dignoscen­ dam 516. Obsessio v. Exorcismus. Obstetrices sedulo instruendae sunt de baptismo conferendo in casu neces­ sitatis III 123, de baptizandis foetibus abortivis 131. Occasio peccandi quid sit III 449; re­ mota, proxima, voluntaria, necessa­ ria, continua, interrupta ib.; occasio peccandi debet manifestari in con­ fessione 370; occasio damni num in­ ducat obligationem restitutionis II 95. Occasionarii possunt absolvi, si degunt in occasione remota aut proxima ne­ cessaria 450; minime autem, si recu­ sant deserere occasionem proximam voluntariam 451. Occisio sui ipsius II 112, iniusti ag­ gressoris 120, innocentis 131, infan­ tis in utero materno 134 sqq. Vide etiam Abortus. Occulta compensatio v. Compensatio; occultun peccator petens sacramenta 682 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). quomodo sit tractandus III 79 sq.; occulta impedimenta matrimonii quae sint 778. Occultatio fidei I 507; veritatis Π 172. Occupatio quid sit II 40; occup. ani­ malium 41, thesauri 45; num ex oc­ cupatione violenta ortum sit domi­ nium privatum 4. Odium prout est passio I 75; prout est vitium contra caritatem Dei 564, contra caritatem proximi 573; saepe oritur ex invidia 423. Officii S. Congregatio I 167. Officium divinum: diversa eius nomina II 360; propositiones in hac re dam­ natae ib.; partes eius 361 ; quinam obligentur 362; obligatio haec est gravis ib.; quaenam sit materia gra­ vis ib.; quandonam oriatur haec ob­ ligatio pro clericis maioristis 363, pro beneficiatis 364; Off. div. cano­ nicorum 366, religiosorum 367 ; forma Officii divini 368; quaenam mutatio censeatur gravis ib.; debitus ordo servandus 370; locus et situs 372; tempus 373; anticipatio Matutini et Laudum ib.; causae excusantes a recitatione 378; quis possit dispen­ sare 380. Oleum recens est adhibendum in con­ secratione aquae baptismalis III 100; oleum olivarum benedictum necessa­ rio requiritur ad materiam confirma­ tionis 154; oleum pro extrema unc­ tione 571 sqq.; asservatio 572. Omissa peccata quandonam sint confi­ tenda III 378. Omissio: peccatum omissionis I 360. Onanismus est vel solitarius vel con­ iugalis III 699: quomodo fiat ona­ nismus coniugalis ib.; eius malitia moralis 700; cooperatio ad onanis­ mum quandonam sit licita 701 sq.; media ad cavendum onanismum con­ iugalem 703; quomodo confessarius debeat agere cum coniugibus onanistis 704. Oniromantia quid sit II 507; unde somnia proveniant ib. Opera servilia et forensia prohibita diebus dominicis et festivis II 493; opera misericordiae I 587. Operarii: eorum obligationes in con­ tractu conductionis II 306. Operatio chirurgica v. Chirurgica ope­ ratio. Operistitium quandonam sit licitum II 307. Opifices quantum ad associationes interconfessionales I 523, ad obser­ vationem diei dominicae II 486 495, ad observationem ieiunii et absti­ nentiae 665. Opinio: notio I 328; confessarius non est iudex opinionum 352. Opium v. Narcotica remedia. Oppressio mulieris v. Stuprum. Opus operatum est expressio theolo­ gica habens duplicem significationem III 36. Oratio: diversae acceptiones II 331 sq.; est actus religionis ib.; quid inten­ damus orando 333; subiectum remo­ tum et proximum orationis 334 sqq.; divisiones orationis: mentalis, voca­ lis, publica, privata etc. 336 sqq. ; quae in oratione peti possint 338; pro quibus sit orandum 340; ad quem orationes nostrae sint dirigendae 343 ; oratio est necessaria necessitate me­ dii et praecepti 346; quandonam ob­ liget praeceptum orandi 347; effectus primarii et secundarii orationis 349 sqq. ; condiciones ad efficaciam orationis requisitae 352sqq.; oratio Dominica num debeat ab omnibus cognosci I 501. Oratorium publicum, semipublicum et privatum quid sint II 483 sqq.; qui­ nam satisfaciant praecepto dominicali in oratorio privato 485; num quis teneatur uti privilegio oratorii pri­ vati, si secus Missam praeceptam nequit audire ib.; licet distribuere communionem in oratoriis privatis III 222; sed ibi non licet binationem facere 286; quandonam episcopus possit concedere oratorium privatum 293, vel ut Missa dicatur in domo privata ib.; quinam habeant privile­ gium oratorii privati 295. Ordalia quid sint et num fuerint licita II 510· Ordinandi III 602 sqq. Ordinaria iurisdictio quibusnam com­ petat III 409 41i. Ordinarius: quinam nomine ordinarii comprehendantur III 749; eius li­ centia requiritur pro matrimonio va­ gorum 760. Ordo naturalis et supematuralis quid sit I 25 ; omnes actus humani debent referri in ordinem supernaturalem, ac proinde exsistere nequit peccatum mere philosophicum ib. — caritatis quoad personas diligen­ das I 579 sqq.; quoad bona diligenda 583 sqq. — restitutionis faciendae a pluribus co­ operatoribus 11 227; inter diversos creditores 236. — servandus in horis canonicis II 371. — ut est sacramentum sumitur vel active pro ipsa ordinatione vel pas­ sive pro potestate collate III 585; ordo active sumptus est verum ea- Index alphabeticus rerum (vol. I—III). cramentum ib., a Christo institutum ib.; licet distinguantur plures ordi­ nes, quibus competit character sacra­ mentalis, tamen omnes ordines con­ stituunt unum totum potestativum 587; num quattuor ordines minores sint sacramenta ib.; prima tonsura non est ordo ib.; effectus ordinis in genere 588, in specie 589sq.; mate­ ria et forma ordinis 592 sqq.; mi­ nister ordinarius et extraordinarius validae ordinationis 596; quaenam requirantur in ministro licitae ordi­ nationis 597 sqq.; subiectum ordina­ tionis 602 sqq. ; qualitates ordinandi 602 sqq. ; ordo sacer, prout est impe­ dimentum matrimonii 817. Organum: eius usus in ecclesiis II 464; haereticus potest temporarie exercere officium organistae in ecclesia catho­ lica I 524, non autem vicissim ca­ tholicus in templo haeretico 526. Orientalis ritus v. Ritus. Orientales tenentur observare pontificias Con­ stitutiones de absolutione complicis et de sollicitatione ad turpia III 460. Ornatus mulierum I 613; orn. produc­ tus a sacramentis III 37; orn. alta­ ris 297 ; orn. sacerdotis dicentis Mis­ sam 298. Orphanotrophium: num illi sit restitu­ endum, si quis clam deponit ibi pro­ lem propriam II 148. Oscula quandonam sint peccata II 693. Ostensorium v. Lunula ostensorii. Ostiariatus qualem potestatem tradat III 589; eius materia et forma 592; aetas requisita 605 ; scientia requisita 606. Otium: num ad otium vitandum liceat perficere leves labores diebus festivis II 496. Ova licita sunt diebus ieiunii II 655. Ovariotomia num causet impedimen­ tum impotentiae aut usum matrimo­ nii reddat illicitum III 810 nota. P Pactum v. Contractus. Palla ad Missam necessaria debet esse confecta ex lino vel cannabe, saltem in ea parte, quae tangit calicem III 299; in altera parte potest aureis aut sericis ornamentis operiri ib. Palpo quis sit et quandonam teneatur ad restituendum damnum causatum II to6. Panis triticeus est materia necessaria eucharistiae III 170; requiritur panis azymus in Ecclesia latina et panis fermentatus in Ecclesia orientali 171 ; non nisi in duobus casibus potest sa­ 683 cerdos latini ritus consecrare panem fermentatumib.; fideles possunt etiam solius pietatis causa eucharistiam sumere in pane vel azymo vel fer­ mentato ib.; num micae panis in pyxide sint consecratae 175. Papales casus sine censura et cum cen­ sura III 421 ; absolutio casuum papalium 425 ; vota reservata Papae II 424. Paramenta sacra v. Utensilia sacra. Paraphernalia bona uxoris II 17. Parasceve: num liceat isto die distri­ buere communionem III 222; dicitur dies aliturgicus, quia non fit conse­ cratio hostiae 282; pro Missa praesanctificatorum in Parasceve tun li­ cet sumere stipendium 233. Vide etiam Hebdomada Sancta. Parcimonialia bona beneficiariorum II 37· Parentes: officia eorum erga filios II 585 sqq. ; nequeunt extra casum ne­ cessitatis licite baptizare propriam prolem III 122, neque gerere munus patrini 145 ; quomodo teneantur re­ parare damna a filiis causata II no; quomodo possint irritare vota filio­ rum 417; num eorum dissensus sit causa sufficiens dissolvendi sponsalia III 718. Parlamentum v. Deputati. Parochus quid valeat circa relaxatio­ nem legis ecclesiasticae I 244; eius ius privativum est baptizare subditos III 120; non est ius paroeciale re­ cipiendi pueros ad primam commu­ nionem 212; par. tenetur diebus do­ minicis et festivis Missam applicare pro populo sibi credito 254; num parochi castrenses habeant eandem obligationem ib.; parochi obligatio applicandi Missam est gravis, perso­ nalis et localis 258; quandonam binationem facere possit et debeat 287 ; par. habet iurisdictionem ordinariam audiendi confessiones suorum subdi­ torum, quas proinde ubique terrarum audire potest 410; parochi castrenses num habeant iurisdictionem ordina­ riam ib.; par. nequit ferre censuras auctoritate propria 478; par. compe­ tens quoad celebrationem sponsalium 714, quoad celebrationem matrimonii 757 sqq. Pars (portio) legitima hereditatis quid sit II 273; testator non tenetur ad restitutionem, si heredibus partem legitimam subtraxerit 281. Participans vel in praeda vel in iniusta actione quomodo ad restitutionem tenentur II 108; num aliquando liceat materialiter participare in alterius actione dumnificutiva ib. 684 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Particulae eucharisticae v. Species eucharisticae. Particulae S. Crucis II 386. Partus acceleratio quando licita II137; benedictio post partum III 149. Parvificentia ut vitium oppositum magnificentiae II 640. Paschalis communio praescripta est a lege partim divina, partim ecclesia­ stica III 212; parochi et confessarii possunt in casu particulari prorogare communionem paschalem ib.; qui sine gravi causa differt communio­ nem paschalem, peccat graviter ib.; qui neglexit communionem pascha­ lem, debet illam quam primum sus­ cipere ib.; praecepto paschali non satisfit per sacrilegam communionem ib.; locus, quo debeat sumi commu­ nio paschalis ib.; qui tempore pa­ schali sumpsit viaticum, censetur satisfecisse praecepto annuae commu­ nionis ib.; communio paschalis ordi­ narie non sufficit ad lucrandum jubi­ laeum 560; etiam die Paschatis communio potest laicis dari in ec­ clesiis religiosorum 220. Passio sumitur in sensu vel Aristotelico vel Platonico I 72; sunt undecim passiones iuxta Aristotelem 73; in­ fluxus passionum in voluntarium 85. Pastor animarum tenetur ex iustitia administrare sacramenta III 72; pec­ cat, si se morosum exhibet in sacra­ mentis administrandis 73; tenetur ex iure divino applicare Miscam pro grege sibi credito 255; quinam cen­ seantur in hac re pastores animarum ib.; dies quibus Missa applicanda est 256; haec obligatio est a) gravis, b) personalis, c) localis 258; solus pastor animarum vel eius delegatus potest licite administrare extremam unctionem 583. Patena pro Missa necessaria debet esse intus deaurata III 299; ex qua­ nam materia sit conficienda ib. Pater v. Parentes. Paternitas dubia ad quid obliget II 226. Pathologici status quomodo influant in voluntarium I 91 sqq. Patientia est virtus specialis et valde necessaria II 633 sq. ; relatio eius ad longanimitatem 635; media ad ob­ tinendam illam 636; vitia opposita 641. Patrimonialia bona clerici II 36. Patrimonium ut est titulus ordinationis III 607. Patrini sunt necessarii in baptismo III 144; eorum officium ib.; numerus eorum ib.; qualitates eorum 145 sq.; quinam excludantur a munere patrini ib.; patrini in confirmatione eorumque qualitates 163; patrini in duello excommunicantur II 124. Patriotismus verus vel falsus II 571. Paulinum privilegium quoad dissolu­ tionem matrimonii legitimi III 670; condiciones requisitae 671 ; interpel­ latio necessaria 673. Pauperes num habeant strictum ius ad eleemosynas I 589; quandonam ex­ cusentur ab observatione diei Domi­ nicae II 487 496; in extrema neces­ sitate possunt rem alienam auferre 86; quandonam liceat restitutionem faciendam tribuere pauperibus 233; pauperes ficti quomodo peccent I 598. Peccatores publici non possunt reci­ pere sacramenta III 79, neque sepul­ turam ecclesiasticam 503 et II 538; quomodo parochus eorum matrimo­ nio assistere possit III 792; pecc. publici censentur, qui vivunt in no­ toria polygamia simultanea 671. Peccatum: diversa eius nomina I 357; eius definitio 358; eius formale con­ stitutivum 359; eius divisiones 360; peccatum mortale : eius essentia 361 ; eius exsistentia 362 ; inaequalitas peccatorum mortalium 363; eorum gravitas decernenda ib.; condiciones requisitae 364 sqq. ; eius effectus 392 ; peccatum veniale: eius essentia 367, exsistentia 369; eius divisiones 370; eius effectus 393; quomodo peccata distinguantur specifice 373 sqq., numeriçe 376 sqq. ; causae peccatorum 382sqq.; tentationes ad peccatum 385; peccata interna quid sint394sqq., eorum malitia specifica 397sqq.; pec­ cata capitalia 406; peccata prout sunt materia remota poenitentiae vide in tractatu de poenitentia. — originale: in Vetere Testamento ex­ sistebat sacramentum ad tollendum hoc peccatum III 27; in Novo Te­ stamento deletur per baptismum 109; eius reliquiae non tolluntur 113. Peculium clericorum: quaenam de eo sit licita dispositio II 36; quid sit peculium beneficiale ib. Pecunia accepta ad celandum furtum vel crimen II no; ut obiectum mu­ tui 284; ut medium permutationis et mensura valoris in emptione 292; qui utitur pecunia falsificata, tenetur ad restitutionem 301. Peptonum num sumi possit diebus ab­ stinentiae II 663. Percussio iniusta clerici vel religiosi est sacrilegium personale II 541; punitur excommunicatione III 509 523; perc. parentum laedit pietatem n 571. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Peregrinus quis sit I 193; non tenetur legibus particularibus stricte territo­ rialibus sui domicilii aut quasidomicilii 194, neque legibus territorialibus loci, ubi versatur (sunt tamen excep­ tiones) 195; tenetur legibus commu­ nibus, quae in loco commorationis observantur 196; potest uti privilegiis loci commorationis, non autem do­ micilii sui 197; a quo possit dispen­ sari in legibus 248, absolvi a casibus reservatis III 429, baptismum reci­ pere 120; quomodo possit censuris plecti 482. Perfectio spiritualis in quo consistat, eiusque relatio ad statum perfectionis I 624. Periculum v. Mortis, Scandali, Peccati, Famae, Laesionis sigilli, Sortis, Ma­ trimonii civilis periculum. — sortis est titulus feneris percipiendi II 287. Periodica quandonam sub excommuni­ catione prohibeantur III 508. Periurium quid sit II 456; eius malitia 457 sq. Permixtio epularum licita II 654. Perplexa conscientia I 317; regulae observandae ib.; perplexus casus v. Casus perplexus. Perseverantia finalis quomodo cadat sub merito I 140; persev. ut est vir­ tus specialis II 637; eius relatio ad constantiam ib.; vitia opposita 642. Pertinacia ut est filia superbiae I 414; ut opponitur virtuti perseverantiae II 642; ut causât haeresim formalem I 514. Perversio sexualis: eius diversi modi II 705 et 707. Petra sacra v. Altare portatile. Photographia: num liceat eam con­ ficere diebus dominicis et festivis II 490. Piae causae in testamento II 277. Pietas sumitur in diverso sensu II 569 : prout est donum Spiritus Sancti I 451; ut specialis virtus est quaedam protestatio caritatis, quam quis habet ad parentes et patriam 569; eius ob­ iectum 570; officia pietatis 580 sqq. Pingere penicillo vel acu num liceat diebus festivis II 490. Piscatio v. Venatio. Pisces: quid intelligatur diebus absti­ nentiae sub nomine piscium II 655; permixtio epularum, i. e. esus car­ nium et piscium diebus ieiunii per­ mittitur 654. Plenariae indulgentiae v. Indulgentiae. Poena conventionalis in mutuo II 287; in sponsalibus num solvenda sit III 709· 68$ Poenae aeternae et temporales remit­ tuntur omnes in baptismo III no; quid sit poena in genere et poena ec­ clesiastica in specie 469; causa poenae ecclesiasticae est crimen externum 470; finis poenae ecclesiasticae ib.; eius divisiones 471; elenchus poena­ rum hodie exsistentium 472; quis possit ferre poenas ecclesiasticas 473 ; quinam subiciantur poenis ecclesia­ sticis 474; num poena a lege impo­ sita sit subeunda ante sententiam iudicis I 212. Poenalis lex: eius notio, exsistentia, obligatio I 209 sqq. Poenitentia: diversae acceptiones huius nominis III 306. — ut virtus est qualitas supernaturalis a Deo infusa III 307; habet plures actus 308; subiectum eius proximum est voluntas 309, remotum est qui­ libet homo peccati reus vel saltem capax 310; in gehenna non datur vera poenitentia ib.; obiectum eius materiale est quodlibet peccatum per­ sonale 311; obiectum formale est offensa Dei expiabitis 312; virtus poenitentiae est pro peccatore neces­ saria necessitate medii et praecepti 313; praeceptum poenitendi obligat per se et per accidens 314; quae­ nam dilatio poenitentiae sit grave peccatum ib.; sola resipiscentia non sufficit ad poenitentiam 315. — ut sacramentum: exsistentia huius sacramenti III 317; errores circa eius exsistentiam 316; eius necessi­ tas 318; eius definitio 319; est a Christo institutum in forma iudicii ib.; materia remota 320; materia necessaria 321 ; libera 322, certa 323, sufficiens 324 ; materia proxima sunt tres actus poenitentis 326; aliter sen­ tientes de materia proxima 327; forma essentialis et rubricalis 328; obligatio caeremoniarum 329; effec­ tus sacramenti poenitentiae sunt re­ missio omnium peccatorum, infusio gratiae sanctificantis, reviviscentia meritorum 335 sqq.; mutua relatio inter sacramentum et virtutem poe­ nitentiae 338 ; num sacramentum poenitentiae possit esse informe 353 ; in ministro sacramenti poenitentiae requiritur potestas ordinis et iuris­ dictio 405 ; poenitentiae sacramentum nequit valide administrari a laico vel etiam a non-saCerdote ib. — ut pars sacramenti v. Satisfactio. Poenitentiae ut infliguntur a superiore ecclesiastico in foro externo III 472; poenit. imponendae in exsecutione dispensationum matrimonialium 873. 686 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Poenitentiaria, S. Romana, quomodo adeunda sit pro absolutione casuum papalium III 426, pro obtinenda dis­ pensatione impedimenti occulti matri­ monialis 856 869. Poenitentiarius cathedralis vel collegiatae ecclesiae habet iurisdictionem ordinariam audiendi confessiones om­ nium dioecesanorum III 409. Pollutio venerea quid sit II 705; eius malitia moralis ib.; delectationes venereae in feminis, pueris, spadoni­ bus causatae habent malitiam pollu­ tionis ib. ; pollutio nocturna quomodo impediat susceptionem communionis III 197. — ecclesiae vel loci sacri quando ha­ beatur II 546. Polyandria simultanea directe repugnat legi naturali III 659. Polygamia simultanea contraria qui­ dem est primaevae institutioni matri­ monii, permittebatur autem ante Christum natum III 660; post Chri­ stum natum non solum Christianis, sed omnibus est prohibita ib.; poly­ gamia successiva licita est 661. Pontifex Romanus: eius potestas legi­ fera I 166; eius potestas declarandi legem divinam 164 241, dispensandi in omnibus legibus ecclesiasticis 241, dispensandi et irritandi vota 416 422. Portatile altare v. Altare. Positivismus moralis errat circa ulti­ mam normam moralitatis I 104. Possessor rei alienae est vel bonae vel malae vel dubiae fidei II 208; poss. bonae fidei quis sit 209; eius iura et obligationes 211 sqq.; poss. malae fidei quis sit 216; eius obligationes ratione rei acceptae, fructuum, damni emergentis et lucri cessantis 217sqq.; poss. dubiae fidei quis sit et obliga­ tiones eius 221 sqq. Praeambula fidei quid sint I 486. Praeceptum: quomodo distinguatur a lege I 143· Praecipitatio in agendis prout oritur ex luxuria I 420; prout opponitur prudentiae 634. Praeda: num liceat eam capessere in bello II 47. Praelatus religiosus v. Superior. Praeparatio ad communionem per quan­ tum tempus debeat durare III 105. Prae sanctificatorum Missa non admit­ tit stip. III 233. Praescriptio quid sit II 57; quomodo dividatur ib.; eius valor ad acqui­ rendum dominium 58; condiciones requisitae ad legitimam praescriptio­ nem 59sqq.; statuta de praescriptione iuxta quaedam iura moderna 64 ; num sufficiat bona fides negativa ad prae­ scriptionem liberativam 62 69; num valeant in conscientia praescriptiones biennales aiiaeque breves 64; quo­ modo praescriptio faveat possessori bonae fidei 213. Praesentia: qualis requiratur pro Missa audienda II 477, pro consecratione eucharistiae III 175, pro absolutione poenitentis 330. Praesumptio sumi potest in diversis sensibus I 549; prout opponitur virtui spei ib.; eius causae et remedia ib.; prout opponitur magnanimitati II 639; prout est filia superbiae I 412; lex fundata in falsa praesump­ tione ib. et 216. Prandium diebus ieiunii qua hora sumi II 654; quantum protrahi possit ib.; quales cibi sumi possint ib. Pravum desiderium v. Desiderium. Precarium quid sit II 283. Preces matutinae, vespertinae, ante et post mensam num obligent II 348; preces indulgentiis ditatae debent oraliter recitari III 556; preces re­ citandae ad intentionem Summi Pon­ tificis quaenam sint ib. Presbyter ut minister confirmationis quid observare debeat III 159; ut minister ordinum minorum 596. Presbyteratus: quid sit materia proxi­ ma essentialis et forma essentialis: sex diversae sententiae III 594; quam conferat potestatem 590; est impedi­ mentum matrim. etiam in articulo mortis 857. Pretium in venditione quid sit II 294; est vel legale vel vulgare vel con­ ventionale 29s sqq.; pretium legale est observandum 295 ; quandonam liceat vendere ultra pretium vulgare 298; quandonam pretium conventio­ nale sit iustum 299; pretium simoniacum 556. Primitiae ecclesiasticae quid sint II 499· Primo-primi motus I 38. Principes: eorum obligationes II 599. Principia moralitatis reflexa I 332 sqq. Privilegium: eius notio I 263; eius divisiones 264; eius acquisitio 265; eius interpretatio 266; eius non-usus 267; eius cessatio 268; laedentes pri­ vilegia clericorum quomodo peccent II 540 sq. — Paulinum v. Paulinum privilegium. Probabiliorismus quid doceat 1 340; rationes pro eo 345; difficultates contra eum 346. Probabilismus purus quid doceat I 343; argumenta pro illo 349; diffi­ cultates contra illum 350. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Probabilitas quid sit I 342; quotuplex sit ib.; quandonam certo non liceat sequi opinionem probabilem 333. Proclamationes nuptiales v. Banni. Procurator in munere patrini III 145, in matrimonio contrahendo 736, in sponsalibus 713. Prodigalitas quando evadat peccatum mortale II 616. Professio fidei I 485; praeceptum di­ vinum profitendi fidem 504 sqq.; quinam ex lege ecclesiastica tenean­ tur emittere professionem fidei 506. — religiosa sollemnis dirimit matrimo­ nium ratum III 665; est impedimen­ tum dirimens 816. Proles v. Filii. Promissio Dei ut necessaria ad meri­ tum I 139; non est spei obiectum formale quo 536; prom. ut contractus gratuitus quid sit II 267; num sit titulus sufficiens occultae compensa­ tionis 89 269; obligatio promissionis 268; gravitas huius obligationis ib.; cessatio 269; defloratio virginis sub promissione matrimonii ad quid ob­ liget 149; prom. futuri matrimonii v. Sponsalia; promissorium juramen­ tum v. Juramentum; promissio ma­ trimonii in imped, criminis III 824. Promulgatio legis: eius notio I 200, necessitas 201, modus 202. Pronuntiatio in Off. divino II 376. Propaganda Fide, S. Congregatio de I 172. Propositiones nota theologica qualificatae I 518; sunt haereticae, haeresi proximae,erroneae, temerariae etc.ib. Propositum in sacramento poenitentiae quid sit III 354; distinguitur explicitum et implicitum ib. ; propos, sal­ tem implicitum requiritur ad validi­ tatem sacramenti 355; num requira­ tur etiam propositum explicitum ib.; propos, debet esse firmum, efficax, universale 356; proposita generalia solent esse inefficacia, proindeque eli­ ciendum est propositum valde parti­ culare 357. Proprietas v. Dominium. Protonotarii Apostolici gaudent privi­ legio oratorii privati III 295 nota. Providentia ut virtus adnexa pruden­ tiae I 631. Prudentia ut virtus intellectualis I 457; ut virtus moralis 625; est vel acqui­ sita vel infusa 626; dignitas et ex­ cellentia virtutis prudentiae 629; eius actus 630; eius partes intégrales 631 ; eius partes subiectivae 632; eius par­ tes potcntialcs 633; vitia opposita 634 sqq.; media ad acquirendam pru­ dentiam 636. 687 Pubertas v. Jmpuberes. Publicus peccator v. Peccatores. Pudicitia non est ipsa castitas, sed spe­ cialis eiusdem circumstantia II 675; num liceat occidere invasorem pudi­ citiae 122. Pueri ante septennium v. Infantes; quando teneantur ad confessionem III 361 sqq., ad communionem 212, ad extremam unctionem 580. Punctio cordis II 132; amnii II 141. Purgatorium v. Animae. Purificatorium requiritur pro Missa, sed probabilius non est benedicen­ dum III 299; suppleri potest stro­ phiolo mundo ib. Pusillanimitas prout opponitur virtuti magnanimitatis II 639; saepe oritur ex acedia I 435. Pyxis pro asservanda eucharistia debet esse confecta ex solida decentique materia III 226; non est consecranda, sed benedicenda ib.; si continet eu­ charistiam, velo albo serico circum­ danda est ib.; operculum pyxidis debet auferri tum in offertorio tum in consecratione 176; num hostiae sint consecratae, quae inveniuntur in pyxide relicta extra corporale (ex inadvertentia) 177; pyxis continens hostias consecrandas quandonam de­ beat afferri in Missa 176. Q Quaestiones faciendae in confessione I 47. Π 688, III 367. Quaestum facientes ex stipendiis Mis­ sarum puniuntur III 273 sq.; ex in­ dulgentiis aliisque gratiis spirituali­ bus excommunicantur 514. Quasi-domicilium v. Domicilium. Quasi-parochi debent 11 diebus appli­ care Missam pro populo III 256; possunt assistere matrimonio 757. Quietismus: eius falsitas ostenditur I 546. R Radices restitutionis II 207. „Radio‘‘ audire conciones heterodoxas I 527; audire Missam II 477. Rapina includit duplicem iniuriam: al­ teram personalem, alteram realem II 77· Raptus ut peccatum luxuriae II 700; ut impedimentum matrimoniiIII819; condiciones requisitae ad hoc impe­ dimentum 820; cessatio huius impe­ dimenti 821 ; poenae contra raptores mulierum 822. Rationalismua constituit insufficientem normam moralitatis 1 102. 688 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Reatus poenae peccati mortalis I 392; peccati venialis 393. Rebaptizatio quandonam sit necessaria III 123 128 (Scholion) 138. Rebellio v. Seditio. Recidivus quis dicatur in stricto sensu III 453; nequit regulariter absolvi, nisi specialibus signis prius expulerit praesumptionem indispositionis con­ tra ipsum exsistentem ib.; quae sint signa specialia sufficientis disposi­ tionis ib.; aliquando ei oportet abso­ lutionem differre ib. Reconciliatio cum inimico necessaria I 577; altaris et ecclesiae III 294 et 296; coemeterii III 503. Recursus: quomodo praebentes recur­ sum furi teneantur ad restitutionem II 107. — ad S. Poenitentiariam vel ad episco­ pum habentum speciales facultates necessarius est post absolutionem in casu urgenti vel in periculo mortis datam a casibus reservatis III 426; si tamen est moraliter impossibilis, omitti potest ib.; poenitens sacerdos numquam liberatur a recursu ib. — ad laicam potestatem ad impedien­ das Litteras Apostolicas inducit ex­ communicationem III 511. Reductio Missarum est reservata S. Sedi III 261. Refectio unica diebus ieiunii II 653; eius hora 654. Reflexa principia quomodo adhiberi possint ad solvendum dubium practicum I 332. Regulares: quibus incumbat obligatio recitandi choraliter vel privatim ho­ ras canonicas II 367; quonam calen­ dario uti debeant 369 ; quomodo pos­ sint suis subditis extra monasterium decumbentibus comunionem aut via­ ticum administrare III 219; possunt dare viaticum et extremam unctio­ nem suis alumnis convictoribus ib. et 583; possunt distribuere commu­ nionem laicis etiam die Paschatis 219; tenentur observare taxam dioecesanam pro Missis manualibus, non autem pro Missis fundatis 270; in­ digent iurisdictione episcopi dioecesani4i5; possunt audire confessiones omnium perpetuo commensalium sine approbatione episcopi 410; possunt licite absolvi a quolibet confessario ab episcopo Ipci approbato, et qui­ dem etiam a casibus in ordine reser­ vatis 416; generatim non subiacent censuris ab episcopo latis 482; pos­ sunt absolvere a censuris episcopo ex iure reservatis 521; possunt dispen­ sare in votis (exceptis nonnullis) 11 425, in pluribus irregularitatibus III 613; nequeunt esse patrini 147; su­ perior regularis v. Superior. Reincidentia: absolutio a censuris ad reincidentiam III 491. Reiteratio sacramentorum v. Iteratio et Rebaptizatio. Religio: eius etymologia II 324; eius diversae acceptiones ib.; prout est virtus 325; eius subiectum 326; eius necessitas 327; eius extensio ib.; actus religionis praecipui sunt devo­ tio, oratio, adoratio, sacrificium, usus sacramentorum, votum, iuramentum, adiuratio, sanctificatio quorundam dierum: vide singula verba; vitia opposita virtuti religionis 500 sqq. Religiosi v. Regulares. Religiosorum negotiis praeposita S Congregatio I 171. Reliquiae sanctorum quomodo sint co­ lendae II 387. Remedia contra scrupulos I 322; tentationes 389; contra superbiam 415; contra avaritiam 419; contra luxu­ riam 420; contra invidiam 424 ; contra gulam 428; contra iram 432; contra acediam 436; a confessario praescri­ benda contra relapsum in peccatum III 436; remedia sic dicta poenalia 472. Renovatio specierum euch. III 171. Requies festiva praescripta diebus do­ minicis et festivis quid requirat II 488 sqq. ; causae excusantes 495. Reservatio casuum quid sit III 418; primario afficit confessarium ib.; dantur reservatae censurae et reser­ vata peccata 419; finis reservationis 420; potestas reservandi casus qui­ busnam personis competat 421 ; con­ diciones ad reservationem requisitae 422; quomodo ignorantia excuset a reservatione 423; absolutio a casibus reservatis in articulo mortis 424 ; absolutio casuum papalium 425; ab­ solutio casuum episcopalium 427 ; quid faciendum, si confessarius simplex ex inadvertentia absolvit a casu re­ servato 428; absolutio peregrinorum a casibus reservatis 429; quomodo regulares possint absolvi a casibus in ordine reservatis 416; aliquando circumstantiae aggravantes sunt ac­ cusandae propter reservationem an­ nexam 370. Restitutio iustitiae laesae quid sit II 202; quomodo differat a satisfactione, a solutione ib.; oritur ex sola iustitla commutati va laesa 203; num restitu­ tio materialis sit facienda pro damno mere personali 204; necessitas re­ stitutionis 205; praeceptum resti· 689 Index alphabeticus reruin (vol. 1- III). tuendi est praeceptum negativum 206 ; radices restitutionis sunt res aliena aut possessa aut damnificata 207; mensura restitutionis 223; ordo re­ stitutionis faciendae a cooperatoribus 227; cui sit restituendum 228sqq.; quo tempore 237; quo loco 238; quo modo 2^0; causae a restitutione to­ taliter eximentes 241 ; ad tempus ex­ cusantes 243 ; restitutio facienda pra­ vis societatibus 229, rei publicae 230, assecurationi 231; post fraudulentam cessionem bonorum 232; ob defraudata tributa I 293; ob militiam elu­ sam 296sqq.; ob duellum II 128; ob stuprum et adulterium 147sqq.; ob neglectum Officium divinum 364 sq.; restitutio pretii simoniaci II 566. Restrictio mentalis quid sit et quo­ modo distinguatur II 171; numquam licita est restrictio pure mentalis, necessitate autem postulante licet uti restrictione late mentali 172 sq. Retentio librorum prohibitorum quan­ donam inducat excommunicationem III 508. Retractatio pravi mandati aut consilii dati II 101 sq., calumniae impositae 197· Reus num debeat fateri proprium cri­ men II 163; quomodo possit se de­ fendere ib.; eius fuga 164; quantum ad poenas sustinendas ib. Revalidatio v. Convalidatio. Revelatio secreti quandonam sit licita II 180; rev. complicis in confessione III 381 ; impedimenti matrimonii 730. Reverentia quid sit et quomodo diffe­ rat ab honore II 182; debita Deo et rebus sacris 325, parentibus 582, heris 596, principi 600. Reverentialis metus III 794. Reviviscentia sacramentorum quid sit III 41; quaenam sacramenta revi­ viscant 42; condiciones requisitae 43 ; modus et gradus reviviscentiae me­ ritorum per sacramentum poeniten­ tiae 337. Revocatio legis I 270; dispensationis 259; privilegii 268; consuetudinis 282; testamenti II 279; iurisdictionis III 412. Rigorismus v. Tutiorismus. Ritus observandi in administrandis sa­ cramentis et in celebranda Missa v. Caeremoniae; licet sumere s. com­ munionem secundum alium ritum ab Ecclesia approbatum III 214; ritus, i. e. officia liturgica, quae prohiben­ tur excommunicatis 501 ; catholici ritus orientalis inter se contrahentes matrimonium non tenentur forma praescripta pro Occidentalibus 743; ΓμΙΙμμγν, Mihi ITIinol mor III sin autem contrahunt cum catholico ritus latini, tenentur ib. Rituum S. Congregatio I 174. Rixa quid sit I 431 ; solet oriri ex ira ib. Romanus Pontifex v. Pontifex Roma­ nus. Rubricae quomodo distinguantur et ob­ ligent in administratione sacramen­ torum III 70, in Missa 303 sqq. S Sabbato Sancto fons baptismalis est benedicendus III 100; strictissime prohibentur Missae privatae III 283; licet tunc distribuere s. communio­ nem etiam devotionis causa ib.; post meridiem cessant ieiunium et absti­ nentia II 658. Sacellum v. Oratorium. Sacerdos ut minister confirmationis quid observare debeat III 159; eius obligatio celebrandi Missam 251. Sacramentalia quid sint III 89; quo­ modo distinguantur 90; eorum effec­ tus 91; eorum modus operandi 92; differunt ab indulgentiis 93; usus sacramentalium non prohibetur ex­ communicatis et haereticis 500. Sacramentalis gratia quid sit III 40. Sacramentum: nomen sacramenti in diversis sensibus sumitur III 2; eius definitio realis 3 5; exsistebant vera sed imperfecta sacramenta in Vetere Lege 3; omnia sacramenta sunt in genere signi 4; sacramenta signifi­ cant gratiam dandam, passionem Christi et vitam aeternam ib.; non omnia signa sacra sunt sacramenta 5; falsae sententiae haereticorum et Modernistarum de indole sacramenti ib.; ad essentiam cuiuslibet sacra­ menti tria requiruntur: signum sen­ sibile, interior gratia, institutio a lesu Christo ib.; extra casum extre­ mae necessitatis non licet adhibere materiam et formam dubiam in sa­ cramentis 18; exsistentia sacramen­ torum 26 sqq.; in Vetere Lege 27; numerus sacramentorum in Vetere et Nova Lege 28 sq., divisiones 33; dignitas diversorum sacramentorum 34; causalitas 37; sacramenta mor­ tuorum causant per accidens gratiam secundam, sacramenta vivorum per accidens producunt gtatiam primam 40; omnia sacramenta immediate a Christo instituta sunt 49; materia et forma sacramentorum specifice deter­ minata est a Christo 50; modus et ritus conferendi sacramenta 70; ob­ ligatio dandi et denegandi sacra­ menta 70 sqq ; non licet sacramenta 44 690 Index alphabeticus rerum (vol. I—III). administrare indigno nisi ex gravis­ sima causa 76; simulatio et dissimu­ latio 81 sqq.; quando agitur de va­ lore sacramentorum, ordinarie non licet sequi opiniones probabiles 85; requisita ad validam et licitam re­ ceptionem sacramentorum 87 sq. ; quaenam sacramenta suscipienda et administranda prohibeantur excom­ municatis 500. De Sacramentorum disciplina S. Con­ gregatio I 169. Sacrificium: differentia inter sacrifi­ cium et sacramenta III 5; essentialis notio 229; condiciones requisitae ad verum sacrificium 230; cf. etiam Missa. Sacrilegium: eius definitio nominalis et realis II 526sq.; distinguitur perso­ nale, locale, reale 538; eius malitia 539; quot modis fiat sacrilegium personale 540 sqq. ; quandonam laesio voti sit sacrilegium 544; sacrileg. locale quomodo fiat 545 sqq. ; sacrileg. reale quomodo fiat 551 sqq. ; sacrileg. carnale 702; praecepto ecclesiastico non satisfit per sacrilegam commu­ nionem III 212, neque per sacrilegam confessionem 362; praecepto divino sumendi viaticum non satisfit per sacrilegam communionem 208. Sadismus II 705. Saecularizationis indultum quid conti­ neat II 424. Salarium v. Merces. Saltationes v. Choreae. Salutatio inimici quandonam sit neces­ saria I 576. Sanatio matrimonii in radice quid sit III 887sq.; quattuor condiciones re­ quisitae 889 sqq. ; petitio et exsecutio illius 891 ; effectus illius 892. Sanctificatio diei Dominicae et festorum quaenam praecepta includat II 467. Sanctorum invocatio utilis II 344. Sapientia ut est donum Spiritus Sancti I 447; ut est virtus intellectualis 457. Sapphismus II 705. Satisfactio congrua potest ab inimico exigi I 577; quomodo satisfactio sit praestanda pro honore laeso II 185; duellum est medium prorsus ineptum ad satisfactionem debitam obtinen­ dam 123. — ut pars sacramenti poenitentiae: satisf. quid sit in genere III 391; quid sit et valeat satisfactio a Christo praestita ib., quid satisfactio sacra­ mentalis et extrasacramentalis ib.; quid sit finis satisfactionis sacramen­ talis iuxta Concilium Tridentinum ib.; divisiones satisfactionis sacra­ mentalis 393 ; necessitas satisfactionis imponendae 394; gravitas huius ob­ ligationis imponendae 395; quantitas et qualitas satisfactionis imponendae 396; causae diminuendi satisfactio­ nem 397; satisfactiones incongruae 398; poenitens per se sub gravi te­ netur acceptare et implere satisfac­ tionem a confessario rationabiliter impositam 399; quid poenitens facere debeat, si oblitus est satisfactionis impositae 401 ; tempus et modus sa­ tisfactionis implendae 402 sq. ; quis possit commutare satisfactionem sacramentalem 404; poenitentia salu­ taris imponenda in dispensationibus matrimonialibus 882. Satisfactio Christi et sanctorum est thesaurus, ex quo Ecclesia largitur indulgentias III 541. Scandalum quid sit I 605; eius divi­ siones 606; malitia 607; obligatio vitandi scandalum quandonam adsit 610; reparatio scandali 612; scand. in quibusdam casibus particularibus 613 sqq. ; scand. vitandum ut causa sufficiens laesionis ieiunii eucharistici III 201, excusationis ab integritate materiali confessionis 380, obtinendi dispensationem impedimenti matri­ monialis 873. Schedula confessionis peractae non re­ cusanda, quamvis absolutio non sit concessa III 447; communionis pa­ schalis 212. Schismatici quinam sint I 509; licet pro illis Missam applicare III 250; excommunicatio in schismaticos 507; non ligantur, si inter se contrahunt, ad catholicam sponsalium vel matri­ monii formam servandam 743. Scholae debent diligenter supervigilari ab episcopis I 528; scholae acatholicae et neutrales quandonam possint licite frequentari ib.; quandonam li­ ceat in iisdem scholis munus magi­ stri aliudve munus suscipere ib. Scientia theologiae moralis quid sit I 2; donum scientiae 449; virtus intel­ lectualis scientiae 457; scientia ne­ cessaria in iudice II 151, in advocato 160, in confessario III 432, in ordi­ nandis 606; scientia ex confessione hausta non licet uti 448. Scribere manu vel machina num sit opus servile II 490; num quis tenea­ tur scribere peccata, ne memoria ex­ cidant III 365 384; sponsalia valida debent esse scripta 723. Scriptura Sacra quomodo sit fons theo­ logiae moralis I 5; eam eiusve com­ mentarios edere sine auctoritate le­ gitima, punitur excommunicatione III 5^6. Index alphabeticus rerum (vol. I—III). Scrupulosa conscientia : eius signa, causae, remedia I 319sqq.; privilegia scrupulosorum 323. Scurrilitas quid sit I 427; saepe oritur ex gula ib. Secretum obiective et subiective sump­ tum II 175; divisiones ib.; quando­ nam liceat explorare secretum alte­ rius 176; non licet uti secreto iniuste cognito ib.; quomodo obliget secre­ tum servandum 177; causae iustae manifestandi secretum 180; secr. confessionis v. Sigillum ; secretum S. Officii III 494. Sectae prohibitae vel cum vel sine cen­ sura III 516. Sectio caesarea licita est ad salvandam prolem II 133; non incumbit matri stricta obligatio subeundi sectionem caesaream III 130; num debeat fieri mortua matre ib. Secundinae: baptismus collatus super secundinis est invalidus III 102. Seditio est illicita II 601 sq. Semen humanum effusum in loco sacro II 546; quomodo fluxus seminis im­ pediat susceptionem communionis III 197. Semifatui quoad communionem III 189; quoad confessionem 361. Semiplena advertentia v. Advertentia. Senex quandonam a ieiunio excusetur II 665; num possit suscipere extre­ mam unctionem III 580. Sensibus destitutus quoad absolutionem III 327; quoad extr. unctionem 577. Separatio coniugum quandonam liceat v. Divortium. Sepultura ecclesiastica quibusnam interdicatur III 503; quomodo pol­ luatur locus sacer per sepulturam excomunicati ib., excommunicantur mandantes seu cogentes tradi eccle­ siasticae sepulturae haereticos aut excommunicatos vel interdictos 524 ; vendere sepulturam ecclesiasticam aliquando est simonia II 564. Sequestrum quid sit II 283; seque­ strantes bona et reditus ad personas ecclesiasticas pertinentes excommuni­ cantur III 518. Sermones inhonesti II 696 et III 460. Servilia opera quaenam prohibeantur diebus dominicis et festivis II 488 492; praeceptum abstinendi ab ope­ ribus servilibus admittit parvitatem materiae 494; causae excusantes ab hoc praecepto 495; quis dispensare possit in illo 498. Servilis condicio ut impedimentum ma­ trim. Ill 744. Servitor in Missa requiritur sub gravi 111 304; deficiente ministro masculo 691 licet Missam celebrare, si mulier (praesertim monialis) respondeat ib. Servitus sub quibus condicionibus sit licita II n. Sexualis perversio quid sit II 707. Sigillum sacramentale quid sit III 443; subiectum sigilli, i. e. ii, qui tenentur ad illud ib. ; obiectum sigilli 444; sig. sacramentale obligat strictissime nec ullam exceptionem admittit 445 sqq.; poenae contra laedentes si­ gillum ib.; quibus modis laedatur 447; periculum laedendi sigillum ex­ cusat ab integritate materiali confes­ sionis 380. Signum sensibile in sacramentis III 6; signa communia exhibenda ini­ micis I 575; signa extraordinaria contritionis III 450. Simonia: eius definitio nominalis et realis II 555 sq.; eius divisiones 558; eius malitia moralis 560; quandonam contingat simonia iuris divini sôisqq., iuris ecclesiastici 564 sqq. ; poenae simoniacorum 565. Simulatio quid sit II 168; reducitur ad mendacium ib. Vide etiam Fictio sacramentorum. Simultaneitas cultus heterodoxi in aliqua ecclesia potest ab episcopo tolerari I 526. Sinceritas in confessione III 364. Sobrietas ut virtus specialis II 668. Socialistae: quaenam sint eorum po­ stulata II 5; num eorum sectae sint prohibitae sub excommunicatione III 516. Societates prohibitae v. Sectae. Sodomia quid sit et quomodo dividatur II 706; vocatur peccatum in caelum clamans I 360. Solidum: obligatio restitutionis in so­ lidum quid sit II 223. Sollemnitas votorum est vel essentialis vel accidentalis II 391 ; sollemnitates nuptiarum prohibitae tempore clauso III 771. Sollertia ut est integralis pars pruden­ tiae I 631. Sollicitatio ad turpia in confessione: quaenam condiciones requisitae ad hoc crimen III 461 sqq.; obligatio denuntiandi sollicitatorem 464 ; cau­ sae excusantes ab hac obligatione 465; modus faciendi denuntiationem 466; quomodo episcopus debeat pro­ cedere post denuntiationem acceptam ib.; poenae contra sollicitatores 467; poena inflicta calumniose denuntianti 468. Sorore· v. Regulares. Sors: periculum sortis est sufficiens titulus fcnerls percipiendi II 287. 44· 692 Index alphabeticus rerum (vol. 1—III). Sortilegium quid sit et quandonam sit licitum II 509. Species eucharisticae ut continent cor­ pus et sanguinem Christi constituunt essentiam sacramenti eucharistiae III 166; si istae species in ore dissol­ vuntur vel ex ore auferuntur, non producitur effectus eucharistiae 185 ; non licet sub specie vini dare viati­ cum in ecclesia latina 223; de com­ munione sub utraque specie 214; quandonam sit licita etiam in ecclesia latina ib.; qui species euch. abiecerit aut retinuerit, excommunicatur 506; — species infima peccatorum unde desumatur I 373 sq.; est accusanda in confessione III 367. Spectacula solent saepissime causare grave scandalum I 615 et 697. Spes quid sit ut passio I 80, ut virtus theologica S33; obiectum spei theo­ logicae 535; obiectum formale quo est omnipotentia auxilians 536; mo­ tiva secundaria spei 537; subiectum remotum et proximum 538; proprie­ tates 541 sq.; necessitas 543 sqq.; vi­ tia contra spem 547 sqq. ; quomodo spes sit excolenda 550; spes ut est virtus informis 476. Spiritismus: eius notio II 523; eius moralitas 524. Spiritualis cognatio prout est impedi­ mentum matrimonii III 848; condi­ ciones requisitae 850; cessatio huius impedimenti 851. Sponsalia: eorum essentia III 706 sqq. ; ad eorum valorem requiritur forma debita externa 707 713, promissio li­ bera 708; num error et metus irritent sponsalia ib.; promissio deliberata et mutua 710; habilitas tum naturalis tum legalis 711; eorum effectus sunt obligatio ineundi matrimonii 715; eorum dissolutio fieri potest: mutuo consensu 717, notabili mutatione superveniente 718, violatione fidei sponsalitiae 719, electione status per­ fectioris 720, dispensatione pontificia 721 ; num liceat privata auctoritate dissolvere sponsalia 722. Sponsio ut contractus quid sit II 314; eius liceitas et obligationes 315. Spurius filius quis sit III 884. Status gratiae requiritur ad meritum I 140; ad efficaciter orandum II 354; ad licite suscipienda sacramenta vi­ vorum III 88; ad lucrandas indul­ gentias 551; status gratiae et vitae probitas in ordinando 604. — liber: moralis certitudo de eo re­ quiritur ante ordines suscipiendos III 609; ante matrimonium celebran­ dum 766. Status originalis iustitiae non habuit sacramenta III 26. — perfectionis includit tria consilia evangelica I 624; quomodo se habeat ad ipsam perfectionem spiritualem ib. — pathologici ut oppositi voluntario I 91 sqq. — vitae: filii ex ipso iure naturali Pberi sunt in electione status vitae II 585. Sterilizatio artificialis est illicita II 6; utrum sit impedimentum matr. III 798 sq. nota 56. Stipendium Missae: urigo eius III 262; liceitas 263; obligatio ex stipendio accepto 264; non licet stipendium sumere pro Missa praesanctificatorum die Parasceves 233, neque pro fructu specialissimo Missae applicato 243 (3) ; circumstantiae specialiter a stipendium offerente mandatae fide­ liter adimplendae sunt 266 sqq. ; intra quodnam tempus sint dicendae Mis­ sae manuales 266; quomodo taxa dioecesana sit observanda in stipen­ diis 270; quid sit observandum in tradendis stipendiis superfluis 271 ; commercium stipendiorum prorsus prohibitum 273; nihil licet detrahere ex stipendiis acceptis 274; sunt ta­ men nonnullae exceptiones 275; nul­ lum stipendium potest sumi a sacer­ dote habente privilegium binationis pro secunda Missa, nisi adsit specia­ lis licentia 257 288; num stipendium sit sub gravi restituendum, si Missa non sit dicta 264; num sacerdos te­ neatur dicere Missam, si stipendium sine eius culpa amissum est ib. nota; pro Missa, quam celebrant neo-sacerdotes cum episcopo, isti probabi­ liter nequeunt stipendium sumere 278. Stipes in consanguinitate III 831; sti­ pes altaris 396. Stola induenda a sacerdotibus et dia­ conis communionem recipientibus III 196; quomodo sit necessaria in cele­ bratione Missae 298, in administratione sacramenti poenitentiae 329; quomodo diaconus debeat gestare stoiam in distributione communionis 217; stola semper gestanda est in administratione communionis infir­ morum aut viatici 223 (7). Stomachi lotio probabiliter non laedit iciunium eucharisticum III 199. Studiorum S. Congregatio I 177. Studiositas ut est pars potentialis vir­ tutis temperantiae II 716; ei oppo­ nitur per excessum curiositas ib., per defectum neglegentia ib. Stuprum quid sit 11 699; quomodo in­ ducat obligationem restitutionis 147 sqq, 226. Index alphabeticus rerum (vol. I—111). Suadere malum vel minus malum v. Consulens. Subdelegatio assistentiae in celebra­ tione matr. III 761; in celebratione sponsalium 714. Subdiaconatus qualem potestatem con­ ferat III 590 300; eius materia et forma 593 ; aetas requisita 605 ; scien­ tia requisita 606; inducit obligatio­ nem recitandi Officium divinum II 363, servandi caelibatum, et quidem vi voti 391 et III 813; potest con­ ferri a sacerdote 596; subdiaconus in statu peccati mortalis ministrans in Missa sollemni quomodo peccet 59. Subhastatio II 300. Subiectivismus est falsum systema moralitatis I 103. Subreptio in dispensatione I 256. Subsannatio quid sit II 183. Successio hereditaria est vel ab inte­ stato vel per testamentum II 273. Suffragium: quomodo peccent suffra­ gium dantes malo deputato II 105 604; quomodo deputati peccent et ad restitutionem teneantur; suffra­ gium dantes pro iniquis legibus con­ dendis ib.; ius suffragii num feminis sit tribuendum 593; applicatio indul­ gentiarum per modum suffragii III 543· Suicidium: eius malitia II 112, causae ib. ; suic. indirectum quandonam sit licitum 112; num liceat se occidere ad vitandam mortem duriorem 114; num virgo possit potius eligere mor­ tem quam sui violationem 115. Sumptuositas est vitium oppositum magnificentiae II 640. Supellex sacra pro Missa III 297. Superadulta aetas sponsae ut est causa dispensationis obtinendae III 871. Superbia quid sit I 409; eius malitia 410; sup. est vitium periculosissi­ mum ib.; eius filiae 411, remedia 415; quomodo causet vehemens peri­ culum fidei 532. Superior quinam possit leges ferre I 179; quandonam debeat reparare damnum a subdito causatum II 101 109; non impediens sui subditi dif­ famationem peccat 195; superior, a quo petitur facultas absolvendi a casu reservato particulari, tenetur ad sigillum III 443; nequit uti notitia hausta ex confessione ad externam gubernationem 445 sq. — religiosus solet habere potestatem quasi episcopalem, ac proinde in sub­ ditos suos potest fere eosdem actus exercere ac episcopus in dioccesanos I 243; habet iurisdictionem ordina­ riam ad audiendas confessiones sub­ 693 ditorum III 410; potest quidem sibi reservare casus, sed non potest im­ pedire, ne subditi petant absolutionem a quocumque confessario approbato 416; debet aliquando Missam appli­ care pro suis subditis III 255. Superstitio quid sit II 501 ; eius spe­ cies ib.; in quantum adversetur vir­ tuti fidei I 509. Supplet Ecclesia iurisdictionem putati­ vam exsistente errore communi III 413· Surdo-muti quoad communionem reci­ piendam III 189; quoad confessio­ nem peragendam 365; quoad indul­ gentias lucrandas 556. Surdus (surdaster) quoad confessionem III 365; quoad irregularitatem 616; quoad munus testis in sponsalibus et in matrimonio 755; quoad recitatio­ nem breviarii cum socio II 374. Suspensio quid sit III 531; proprie et late dicta ib.; divisiones ib.; eius effectus 532; cessatio 533; suspen­ siones hodie vigentes 534 sqq.; sus­ pensio gratiarum tempore iubilaei 562. Suspicio temeraria quid sit II 199; suspicionem haeresis incurrit ille, qui per annum sordescit in censura III 505; suspicionem criminis falso in alium transferens quandonam ad re­ stitutionem obligetur II 95. Sustentatio debita uxori II 16, clericis beneficiatis 37, filiis etiam illegitimis 586 588. Susurratio quid sit II 188; reducitur ad detractionem ib.; saepe oritur ex invidia I 423. Symbolum fidei I 485; symb. apostolicum quomodo sciendum sit 501. Symphyseotomia quid sit II 135. Synderesis quid sit I 303. Synesis ut est potentialis pars pruden­ tiae I 633. Systemata moralia ad habendam cer­ titudinem moralem exsistente dubio I 337 sqq. ; systema compensationis 344 351. T Tabacum fumatum aut naribus sump­ tum aut etiam masticatum non laedit ieiunium naturale III 199. Tabella Missarum fundatarum est ex­ ponenda in sacristia III 276; ta­ bellae, quae solent poni super altari, non stricte praescribuntur 297. Tabernaculum ss. sacramenti quomodo construendum et ornandum sit III 226; in illo nihil aliud servare licet nisi eucharistiam ib.; lampas ibi lu­ cens 227. PatlMsas. M*n . Thsvl. mor III. ICillUn anaU «t «ciptlnia 44“ 694 Index alphabeticus rerum (vol. I—ill). Tabulae rotantes num possint adhiberi II S2O. Tactus obscoeni quomodo sint peccaminosi II 694; tactus vasorum sa­ crorum cui sit licitus III 300; tactus instrumentorum in s. ordinatione 592 sq. Taxa dioecesana observanda in stipen­ diis Missarum III 270; taxa in dis­ pensationibus matrimonialibus 868. Telegraphus v. Telephonium. Telephonium potestne adhiberi ad ab­ solvendum a peccatis III 331, ad obtinendas dispensationes matrimo­ niales 878. Temerarium iudicium quid sit II 200; eius malitia ib.; interius tantum con­ ceptum raro est peccatum mortale ib.; propositiones temerariae quid sint I 518; temeritas ut vitium op­ positum fortitudini II 638; temeraria exspectatio specialis auxilii divini est tentatio Dei 525. Temperantia ut condicio cuiuslibet vir­ tutis et ut virtus specialis II 643; eius obiectum 644; relatio inter tem­ perantiam naturalem et supernatura­ lem 645; eius partes intégrales 646, subiectivae 647, potentiates 648; vitia opposita 667 sqq. Templa haereticorum: quandonam ea liceat adire 1.527, construere aut pe­ cunia adiuvare 620. Tempus persolvendi teges I 225; re­ quisitum ad legitimam praescriptio­ nem II 63; assignatum ad horas ca­ nonicas recitandas 373; tempus pa­ schale pro communione suscipienda III 212; tempus pro communione distribuenda 221 ; temporis circum­ stantia in persolvendis Missarum stipendiis 266; quantum tempus ad­ hibendum pro Missae celebratione 292; tempus peccati reticitum 364; circumstantia temporis sacri per se non est necessario manifestanda in confessione 372; tempus pro ordina­ tionibus faciendis 600; tempus clau­ sum quoad matrimonii celebrationem 772. Tentatio sumitur in diverso sensu I 385; tentatio ad peccatum oritur ex diversis causis 386; consentire tentationi est peccatum, non autem eam sentire 387; non licet temere provo­ care tentationem 388 ; remedia contra tentationes 389; — tentatio Dei in quo consistat II 525; eius divisiones 526, malitia 527. Tepiditas v. Acedia. Testamentum: diversae eius formae II 276; valor testamenti informis 277; non licet clam supplere defectum formae legalis ib.; acceptatio testa­ menti 278; eius revocatio 279, com­ mutatio ib., interpretatio ib. Testator: cui competat ius testandi II 274; modus testandi 275; obligationes testatoris 281. Testimoniales litterae quid sint III598; quibus necessariae sint pro ordinibus suscipiendis 530 ; de statu libero nup­ turientium 756; de baptismo suscepto ante nuptias ib.; de ordinatione facta III 624. Testimonium communionis paschalis et confessionis v. Schedula. Testis: obligatio ferendi testimonium in iudicio II 160; excusationes a te­ stimonio ferendo ib.; culpa falsi te­ stimonii ib.; obligationes falsi testis 161 ; in iuramento Deus invocatur ut testis veracitatis 437; haereticus po­ test esse testis in baptismo catholico III 145; testes necessarii in sponsa­ libus 713, in matrimonii celebratione 765; num catholicus possit esse testis in baptismo vel matrimonio haere­ tico I 526. Theatrum v. Spectacula. Theologia moralis: eius definitio no­ minalis I 1; definitio real is 2; finis 3; in stricto sensu nequit dici ars pag. 3, nota 2; eius relatio ad ethi­ cam et dogmaticam 4; eius fontes 5 sqq.; de usu rationis in theologia morali 8; methodus adhibenda 9; historia theologiae moralis 10 sqq. Theologica culpa in damnificatione II 92 96. Thesaurus quid sit II 45; ad quem pertineat dominium thesauri inventi 46; num teges civiles de inventione thesauri sint mere poenales ib.; num liceat pretio vulgari emere agrum, in quo absconditus est thesaurus ib. Theses damnatae v. Propositiones. S. Thomas Aquinas: eius auctoritas I, prologus; quam methodum adhibue­ rit in theologia morali I n. Timiditas ut est passio timoris I 83; ut est vitium oppositum fortitudini II 638. Timor ut passio I 83; ut donum Spiri­ tus Sancti 453; ut est coniunctus cum virtute spei 542; timor gehennae in attritione III 342 sqq. ; timor reverentialis in matrim. III 746. Titulus: diversae distinctiones II 62; quinam sit necessarius ad legitimam praescriptionem ib.; quinam sufficiat ad percipiendum fenus seu interesse 287; nullus titulus requiritur, ut Ec­ clesia suppleat iurisdictionem putati­ vam III 413; titulus quo episcopus evadat proprius ad ordines confcren- Index alphabeticus rerum (vol. I—III). dos 597; titulus sustentationis pro clericis maioristis 607. Tobalea ex lino vel cannabe confecta et benedicta requiruntur in altari, ubi Missa dicitur III 297. Tolerantia religiosa I 511. Tonsura prima clericalis non est ordo III 587; disponit ad ordines susci­ piendos et plures alios effectus iuridicos producit 591; aetas requisita 605; scientia requisita 606. Tortura animalium quale sit peccatum II 14. Traditio: eius usus in theologia morali I 6. Tribadismus II 705. Tributa quid sinti 291; divisiones 292 ; leges iustae tributorum obligant in conscientia 293 ; num ex iustitia commutativa an legali 294; quandonam ex defraudatione tributorum oriatur obligatio restitutionis 295; defraudare tributa ecclesiastica est contra reli­ gionem et iustitiam II 499. Trinitas, SS., estne necessitate medii explicite credenda I 499; est neces­ sario exprimenda in forma baptismi III 103; nemo adultus potest bapti­ zari, qui non summarie saltem cogno­ vit mysterium SS. Trinitatis III 136. Trinus contractus quid sit II 288, nota 3. Tristitia prout est passio I 79 ; trist. de bono alterius est invidia 421 ; de bono spirituali est acedia 433. Truncatio verborum quale sit peccatum in recitatione Officii divini II 374, in forma sacramentorum III 13 sq. Trust est species monopolii; v. Mono­ polium. Turpis condicio in contractu II 253, in matrimonio contrahendo III 663; turpes tactus, aspectus, oscula, sermo, lectio II 691 sqq. Tutiorismus absolutus vel mitigatus ut systemata moralia I 338 sq. Typographus quandonam incurrat ex­ communicationem III 508. Tyrannicidium est illicitum II 601. U Unctio in confirmatione necessario de­ bet fieri in fronte et per signum crucis III 156. — extrema: comparatio inter illam et confirmationem III 568; notio 569; est verum sacramentum Novi Testa­ menti 570; materia cius remota va­ lida 571, licita 572; materia proxima 573; modus faciendi unctiones 574; forma extremae unctionis 575; est necessario deprecatoria ib.; effectus 695 576; momentum quo extrema unc­ tio effectus producat 579; subiectum seu quis possit recipere extremam unctionem 580; obligatio suscipiendi hoc sacramentum 581; iteratio eius 582; minister huius sacramenti 583. Unctio in ordinatione 595. Unilateralis contractus II 259. Unio moralis inter materiam et for­ mam sacramentorum necessaria III 16 sqq. Unitas matrimonii III 669 sqq. Urceoli ut sunt materia acolythatus III 592; v. etiam Ampullae. Urgentiores casus absolvendi III 425, dispensandi I 245. Usucapio II 57. Usura quid sit II 285; usura proprie dicta est contra ius naturale, divi­ num, ecclesiasticum 286; causae extrinsecae seu tituli permittentes fe­ nus seu usuram late dictam 287 sq. Usurpatio bonorum ecclesiasticorum quid sit et quomodo puniatur III 512 518; est sacrilegium II 554. — ordinis sacri punitur irregularitate III 622. Usus activus et passivus in actu hu­ mano I 34; ut est species dominii II 3; usus notitiae ex confessione ha­ bitae quandonam sit illicitus III 445 sq. Ususfructus ut est species dominii II 3. Utensilia sacra pro Missa III 297; sunt : ornatus altaris ib., ornatus sacerdotis dicentis Missam 298, vasa sacra 299; quomodo istae res benedictionem aut consecrationem amittant 301. Uterus: num excisio eius causet impe­ dimentum impotentiae aut reddat il­ licitum usum matrimonii III 799 nota 56 ; num infans in utero materno sit baptizandus 129. Utilitarismus constituit falsam normam moralitatis I 101. Utilitas: num liceat augere pretium rei vendendae, quae alteri valde utilis est II 294. Uxor: eius bona II 17; eius dominium iuxta codices nonnullarum nationum 18sqq.; furta uxoris 83; num mari­ tus possit directe irritare vota uxoris 418; num possit materialiter coope­ rari ad onanismum mariti III 701 sq. V Vacantia bona II 39. Vagi quinam sint I 193; quomodo te­ neantur legibus territorialibus 198; pro dispensationibus obtinendis de­ bent recurrere ad superiorem loci, in quo hic et nunc vcrsantuc 247; quoad 696 Index alphabeticus rerum (vol. 1—III). baptismum III 120; quoad absolu­ tionem a reservatis 429; quoad proclamationes nuptiales 728; quoad ce­ lebrationem matrimonii 769. Valor rei v. Pretium. Vana observantia v. Observantia; vana assumptio nominis Dei aliarumque rerum sacrarum quale sit peccatum Π 535· Vasa sacra pro Missa necessaria III 299; ea tangere 300; quomodo exsecrentur ib. et 301; vasa sacra ad usum profanum adhibere extra ca­ sum gravissimae necessitatis est sa­ crilegium II 553. Vasectomia quid sit, num sit licita, num inducat impedimentum impo­ tentiae III 798. Vectigalia v. Tributa. Vehiculi publici pretium: quando eius defraudatio ad restitutionem obliget II 85. Venatio potest prohiberi et reservari a principe territorii II 42; lex prohi­ bens venationem non est lex mere poenalis ib.; quandonam venatio il­ legitime peracta peccatum mortale sit ib.; quandonam oriatur obligatio restitutionis 43; consuetudines vi­ gentes circa venationem sunt atten­ dendae 44; num venatio sit licita diebus festivis 497. Venditio: contractus emptionis, vendi­ tionis qui sit II 290; obligationes venditoris 291 sq. ; num venditor ali­ quando possit diminuere pondus aut mensuram 293; venditio sub hasta 300, per proxenetas 302. Venerea delectatio quid sit II 681; directe volita extra matrimonium est peccatum mortale ex toto genere suo 682; indirecte volita admittit parvi­ tatem materiae 683. Veniale peccatum: eius notio et intima indoles I 367; eius exsistentia 369; eius divisiones 370; eius effectus 393; damnificatio venialiter mala num in­ ducat obligationem restituendi II 97; num ad confessionem annualem te­ neatur reus solius peccati venialis III 361. Veracitas sumitur in diverso sensu II 165; praestantia et officia virtutis veracitatis ib.; vitia illi opposita ib. Verberare num privatus homo alium licite possit II 119. Verecundia non est virtus proprie dicta, sed passio laudabilis II 646; est cu­ stos castitatis ib. Verificatio precum in dispensationibus III 872. Veritates fidei necessario et explicite credendae I 495, III 436. Vespertinae preces v. Preces. Vestes sacrae in administrandis sacra­ mentis, vide singula sacramenta; in Missa III 298; vestis talaris indu­ enda pro Missa ib.; vestis adhibenda in confessionibus audiendis 329; ve­ stes inhonestae mulieris I 613. Vetitum Ecclesiae ut afficit matrimo­ nium III 793. Vetus Testamentum: quomodo eius praecepta moralia, caeremonialia, ju­ dicialia obligent I 5 163. Vexatio animalium II 14. Viaticum: num pastor animarum ilud cum periculo propriae vitae admini­ strare debeat III 73; amentes pos­ sunt recipere viaticum 188; viaticum potest sumi a non ieiuno 202; du­ rante periculo mortis aegrotus potest quolibet die viaticum sumere ib.; viaticum in articulo mortis est sus­ cipiendum ex iure divino 208; per sacrilegam susceptionem non satisfit huic praecepto ib.; num ille, qui paulo ante sumpserit communionem ex devotione, subito constitutus in periculo mortis viaticum sumere te­ neatur 209; quomodo dandum sit viaticum pueris 211; num deficienti­ bus sacerdote et diacono clericus vel etiam laicus possit viaticum admini­ strare 217; viaticum administrare est ius paroeciale 219; quandonam reli­ giosi possint viaticum administrare th. Vicarius Apostolicus tenetur applicare Missam pro grege sibi commisso III 256. — Capitularis tenetur Missam appli­ care pro populo III 256. — Generalis habet iurisdictionem ordi­ nariam III 411. — paroecialis quoad assistentiam ma­ trimonii 757. Vidua gaudens de usu matrimonii prae­ teriti quandonam peccet I 401; pau­ pertas viduae est causa canonica dis­ pensationis matrimonialis obtinen­ dae III 863. Vinculum matrimonii quomodo solva­ tur III 665 sqq. Vindicatio prout est virtus specialis II 610; vitia opposita 611. Vindicative iustitia potest reduci ad iustitiam vel legalem vel distributivam vel commutativam II 71 nota. Vindictam sumere numquam est lici­ tum I 574. Vinum de vite est materia necessaria in sacramento eucharistiae III 172; vinum cui subtractum est omne al­ cohol, non est materia apta ib.; vino debili licet addere 17—i8°/0 spiritum vini «73; vino consecrando oportet Index alphabeticus rerum (vol. I- III). admiscere modicam aquam ib.; num guttulae vini intus vel extra haeren­ tes ad latera calicis sint consecratae 175; viaticum numquam admini­ strandum sub sola specie vini 323. Violentia (violentum) quid sit I 63; actui externo, non autem actui interno voluntatis violentia inferri potest 64 sq. ; mulier violenter oppressa num teneatur potius mortem quam sui violationem pati 66; num possit ipsa invasorem occidere II 121; quale peccatum sit violenta oppressio mu­ lieris 699 sq. ; num sponsalia solvi possint, si sponsa fuerit vi oppressa III 719; violenta manuum iniectio in clericos etc. quomodo puniatur III 509 523 ut II 541; violentia ut est filia avaritiae I 418. Virga divinatoria: num eius usus sit licitus II 510. Virginitas sumitur vel pro integritate carnis vel pro statu caelibatus vel pro virtute morali II 677; num vo­ tum requiratur ad virtutem virgini­ tatis ib.; excellentia virtutis virgini­ tatis 678; quomodo amittatur vir­ ginitas 677; votum virginitatis prout est impedimentum impediens matri­ monii III 780. Virgo num possit eligere potius mor­ tem quam sui violationem II 115. Virtus quid sit II 443 sq.; quomodo dividatur 456sq.; relatio inter vir­ tutes et dona fructusque Spiritus Sancti et beatitudines 445 sqq. ; ex­ sistentia et essentia virtutum acqui­ sitarum 460 sqq. ; earum proprietates 462 sqq. ; virtus consistit in medio 463; connexio virtutum 464; earum inaequalitas 467sqq.; earum duratio 471; exsistentia et essentia virtutum infusarum 472 sqq. ; earundem pro­ prietates 475 sqq. Vide etiam singu­ las virtutes. Vis prout vitiat consensum matrimo­ nialem III 746 sqq. Vide Violentia. Visitatio ecclesiae praescripta ad lu­ crandas indulgentias III 555; diver­ sae eius qualitates ib. Vita: homo non habet plenum domi­ nium neque in vitam propriam II 6, neque in vitam alterius 118 sqq. Vide Suicidium, Mutilatio, Occisio. Vitandi: quinam sint excommunicat: vitandi III 499; invalide absolvunt extra periculum mortis 500; aliae eorum poenae 501 sqq. Vitia capitalia quid sint I 406; eorum numerus 407; eorum malitia 408. Viviscctio animalis quando licita II 14. 697 Vivorum sacramenta quaenam sint et num per accidens causent gratiam primam III 33. Vocatio divina ad ordines suscipiendos III 602; in quo consistat ib.; signa vocationis clericalis ib. Voluntarium quid siti 48; distinguitur a volito, spontaneo et naturali actu ib.; quotuplex sit 49; volunt, indi­ rectum quid sit et quandonam liceat admittere malum indirecte volunta­ rium 57 sqq. ; hostes voluntarii sunt ignorantia 45, violentia 63, metus 67, passio seu concupiscentia 72, non­ nulli status corporales pathologici 91. Voluntas ultima mutatur II 279. Voluptas: non licet agere propter so­ lam voluptatem I 125 et III 692 (5). Voluptuariae expensae II 208. Votiva Missa: circumstantiae votivae Missae mandatae ab offerente sti­ pendium obligare solent sub levi III 268. Votum quid sit II 388; valor moralis et utilitas votorum 389; divisiones 390; in quo coi. istat essentia voti sollemnis 391 ; ad valorem voti re­ quiritur ex parte subiecti perfectus usus rationis 393; intentio vovendi 394; deliberatio sufficiens et libertas 395, sine notabili errore 396, sine gravi metu iniusto 397; nonnulla vota a lege ecclesiastica prohibentur 398; obiectum voti 399sqq.; obliga­ tio voti 402; qualitas huius obliga­ tionis 404; impletio voti 406; obli­ gatio voti condicionati, disiunctivi. poenalis, dubii 407; interpretatio vo­ torum 408; cessatio voti ab intrinseco 409 sq., per irritationem 411 sqq., per dispensationem 420 sqq. ; vota Summo Pontifici reservata 423; quomodo episcopi et confessarii regulares pos­ sint dispensare in votis 424 sq. ; ces­ satio votorum per commutationem 429 sqq. ; num votum privatum vir­ ginitatis dissolvat sponsalia antea inita III 720; votum prout est ma­ trimonii impedimentum impediens 780sqq.; ut est impedimentum diri­ mens 816 sq. Vulneratio v. Mutilatio. Z Zelus: ira per zelum est licita I 429. zelus causatur ex amore 551 ; ardens zelus animarum valde necessarius est confessario Ill 434: zelus coniugalis eiusque remedia (>88. Zoophilia erotica 11 708. NOVUM TESTAMENTUM GRAECE ET LATINE Textum craecum recensuit, apparatum criticum ex editionibus et codicibus manu SCRIPTIS COLLECTUM ADDIDIT, TEXTUM LATINUM EX VULGATA VERSIONE S1XTI V PONTIFICI Maximi iussu recognita et Clementis vm auctoritate edita repetiit HENRICUS IOSEPHUS VOGELS Editio quarta accurate recognita Evangelia et actus apostolorum Pars prior: Pars altera: Epistulae et Apocalypsis Pagina graeca «Novi Testamenti graece et latine» in manuscriptis traditis repo­ situm praebet textum, qui secundum regulas scientificas hodie adhibitas attingi potest: studiorum fructus virorum doctorum, qui plus quam triginta annos prae­ cipue in exquisitione textus genuini Novi Testamenti multum operas laborisque consumpserunt. Textus editioni copiosus apparatus criticus sumina diligentia tractatus adiectus est. Lectiones electae variantes omnia, quae alicuius momenti sunt, apportantes studium simul historiae textus promovent. Ne difficillime legatur, apparatus criticus quam simplicissime fieri poterat confectus est. Sed traditione antiquissima Latina et Syriaca, Marcione, Tatiano, Irenaeo, aliisque testibus receptis, antiquissimae lec­ tiones nullo in alio apparatu critico firmius inveniuntur quam in hoc praesente. Praecipue ad usum studiosorum, qui theologicis incumbunt studiis, destinata haec editio etiam de exegetica disciplina doctissimis auxilium praebebit exoptatum, quia multas lectionis varietates antiquas aliis locis non citatas continet. Cui textui graeco in pagina latina textus Vulgatae Sixio-Clementinae additur; in margine inferiore reperiuntur ea, quae in editione Oxoniensi aliter leguntur. Haec quarta editio duplex est: una utramque partem uno volumine continet, in altera vero unaquaeque pars uno tomo disiuncte continetur. «Avec Vogels, séminaristes et théologiens soucieux d’étudier sérieusement le Nou­ veau Testament seront assurés d'être à l'école d'un critique qui a des principes et qui les applique. Ils auront en même temps un point de départ solide pour l'étude littéraire et h «torique du texte sacré,» ,/,« Cmtot, Parti. ELEMENTA PHILOSOPHIAE ARISTOTELICO - THOMISTICAE auctore I. GREDT 0. S. B. Editio decima recognita. 2 tomi in 8° mai. I. II. Logica. Philosophia naturalis (XXVIII et 504 p.) Metaphysica. Ethica. (XVI et 472 p.) «Addimus patrem Gredt profundum esse philosophum: quod praecipue demons­ tratur ex corollariis, in quibus aliud non occurrit quam complexus conclusionum immediate et stricta connexione logica deductarum ex principiis succincte in pro­ batione theseon positis.» , Roma. «Non veremur philosophiam patris Gredt inter optima huius generis opera accensere eamque enixe commendare omnibus qui genuinam philosophiae scholasticae sibi cognitionem parere et solidum studii theologici fundamentum iacere intendunt.» t Commentarium pro religiosis >, Roma. «Tractatus clarissimi patris I. Gredt, quamvis brevissime et dilucide cuncta rimetur in philosophica disciplina praecipua, omnia tamen accurate perstringit, nec leviter quidquam pertractat; immo in his quaestionibus, quae principales iure vocari pos­ sunt, utpote a quibus ceterarum intellectus dependeat, adeo peculiarem curam ac studium auctor impendit, quantum vix in longe maioris voluminis et ponderis libris invenias... Maxima tamen quae iure meritoque auctori decernitur laua est in eo, quod ipsam mentem, immo et terminologiam genuinam Scholae, in omnibus reli­ giose servaverit. Revera igitur manuale hoc cunctis numeris absolutum habendum ac sollerti tyronum manu versandum.» 'Acia Pontificia>,Roma. «Un manuel de philosophie scolastique très estimé des professionnels, qui nous paraît bien près de réaliser l'idéal de ce genre d'ouvrages.» 'Revue des questions scientifiques», Louvain. «Sans conteste le meilleur exposé de philosophie scolastique que nous possédions actuellement.» sRevue des sciences philos, et théolog.», Paris. «Potissimae dotes huius excellentis cursus philosophiae dici possunt conceptuum claritas, principiorum profunditas ac soliditas, demonstrationum consequentia et rectitudo, totius demum systematis unitae et cohaerentia praeclara, quibus severa forma scholastica singularem splendorem tribuit.» sGregorianum», Roma: «Revera opus clarissimi auctoris, propter altam Scholasticorum doctrinae perscruta­ tionem ac comprehensionem, propter proprietatem sermonis claritatemque in divi­ denda materia, egregium est quo discipulorum intellectus rite informentur ad dhilosophandum.» 'Collationes Rrugenses», Bruges: Supplementum ad XIII. Editionem AD TOMUM III 128, 3. De obligatione baptizandi infantes parentum acatholicoruni. An probari possit consuetudo renuendi baptismum pueris et puellis, infidelium filiis, qui scholas catholicas frequentant et bene de religione docti, baptismum petunt, eorum parentibus consentientibus, licet post baptismum, in suam familiam paganam redeuntes, permultis periculis sint expositi. R. Negative, idest consuetudo renuendi baptismum pueris et puellis infidelium filiis, de quibus agitur, probari nequit, ideoque baptismum tuto illis conferri potest. S. C. S. Off. d. 30 Mart. 1933 ; Cf. Sartori, Enchiridion canonicum 148. 140. De usu salivae in administratione baptismi. ... Sacra Rituum Congregatio, de mandato Sanctissimi Domini Nostri Pii Papae XII, rubricam Ritualis Romani Tit. II, cap. II, n. 13, ita refor­ mandum decrevit: « Postea sacerdos pollice accipit de saliva oris sui (quod omittitur quotiescumque rationabilis adest causa munditiei tuendae aut periculum morbi contrahendi vel propagandi) et tangit aures et nares in­ fantis...» et in futuris eiusdem Ritualis Romani editionibus inserendum mandavit. Ex Decreto S. C. Rit. d. 14 lan. 1944 ; AAS 36 (1944) 29. 159. Ex decreto S. Congr. de Sacramentis De Confirmatione administran­ da iis, qui ex gravi morbo in mortis periculo sunt constituti. Normae. 1. Ex generali Apostolicae Sedis induito, tamquam ministris extra­ ordinariis (can. 782*, § 2) facultas tribuitur conferendi sacramentum Con­ firmationis, in casibus tantum et sub conditionibus infra enumeratis, se­ quentibus presbyteris, iisdemque dumtaxat : a) parochis proprio territorio gaudentibus, exclusis igitur paro­ chis personalibus vel familiaribus, nisi et ipsi proprio, licet cumulativo, fruantur territorio ; b) Vicariis, de quibus in can. 471, atque vicariis oeconomis; c) sacerdotibus, quibus exclusive et stabiliter commissa sit in certo territorio et cum determinata ecclesia plena cura animarum cum omnibus parochorum iuribus et officiis. 2* Supplementum. Vol. III. 2. Praefati ministri Confirmationem valide et licite conferre valent per se ipsi, personaliter, fidelibus tantummodo in proprio territorio degen­ tibus, personis non exceptis in locis commorantibus a paroeciali jurisdic­ tione subductis ; non exclusis igitur seminariis, hospitiis, valetudinariis aliisque omne genus institutis etiam religiosis quoquo modo exemptis (cf. can. 792) ; dummodo hi fideles ex gravi morbo in vero mortis periculo sint constituti, ex quo decessuri praevideantur. Si huiusmodi mandati limites iidem ministri praetergrediantur, probe sciant se perperam agere et sacramentum nullum conficere, incolumi praeterea manente statuto can. 2365· 3. Hac facultate uti possunt tum in ipsa episcopali urbe tum extra ipsam, sive sedes plena sit sive vacans, dummodo Episcopus dioecesanus haberi non possit vel legitime impediatur quominus Confirmationem per se ipse valeat conferre, nec alius praesto sit Episcopus communionem habens cum Apostolica Sede, licet titularis tantum, qui sine gravi in­ commodo ipsi suffici queat. 4- Confirmatio conferatur servata disciplina per CIC inducta et ad rem accomodata, nec non ritu adhibito ex Rituali Romano excerpto quae fuse et ex integro infra transcribuntur : gratis vero quovis titulo est con­ ferenda. 5. Si confirmandi rationis usum sint assecuti, praeter statum gra­ tiae, aliqua dispositio atque intructio requiritur ut fructuose hoc sacra­ mentum valeant suscipere. Ministri est pro singulorum aegrotorum captu eos edocere de his, quae scitu sunt necessaria, intentionem aliquam sus­ citando percipiendi hoc sacramentum ad robur animae conferendum. Cu­ rari autem debet ab his, ad quos spectat, ut si dein convaluerint, oppor­ tunis institutionibus circa fidei mysteria, naturam atque effectum huius sacramenti diligenter instruantur. (Cf. can. 786). 6. Ad normam can. 798, collati sacramenti adnotationem minister extraordinarius in paroeciali confirmatorum libro peragat, ibidem inscri­ bendo nomen suum ac nomina confirmati (et si eius subditus non sit, etiam illius dioecesis et paroeciae), parentum et patrini, diem et locum, adiectis demum verbis : « confirmatio collata est ex Apostolico induito, urgente mortis periculo ob gravem confirmati morbum». Adnotatio facienda est etiam in libro baptizatorum ad normam can. 470, § 2. Si confirmatus sit alienae paroeciae, quamprimum minister ipse de collate sacramento parochum confirmati proprium certiorem reddat per authenticum documentum, quod omnes notitias complectatur, de quibus supra. 7. Ministri extraordinarii tenentur praeterea singulis vicibus statim ad Ordinarium dioecesanum proprium authenticum nuntium mittere collatae a se Confirmationis, additis adiunctis omnibus in casu concurren­ tibus. 8. Ordinarii loci est ministros extraordinarios, de quibus supra, huius decreti praescriptiones meliore, quem censucrit, modo edocere, iis- Supplementum. Vol. III. 3* demque singillatim explanare ut pares omnino inveniantur tam gravi ne­ gotio obeundo. 9. Eiusdem Ordinarii loci officium est quolibet anno, sub initio anni proxime insequentis, relationem mittere ad hanc S. Congregationen de numero confirmatorum, necnon de ratione a ministris extraordinariis suae dicionis in tam praeclaro munere perfungendo adhibita. Ssmus. Dominus Noster Pius divina Providentia Ρρ. XII, in Audien­ tia Excmo. Secretario huius Sacrae Congregationis die 20· Augustii 1946 concessa, decretum de quo supra approbare et Apostolica Auctoritate munire dignatus est, contrariis quibuslibet, etiam speciali mentione dignis, minime obstantibus ; mandavitque ut idem decretum, in Actorum Apos­ tolicae Sedis commentario officiali edendum, vim legis habere incipiat a die 1 Januarii 1947. S. Congr. de disc. Sacr. d. 14 Sept. 1946 ; AAS 38 (1946). Extensio huius Decreti. Omnibus itaque Ordinariis locorum ab hac Sacra Congregatione de Propaganda Fide dependentibus potestatem Sanctissimus fecit, absque praeiudicio ceterorum indultorum quibus in re iam fruuntur, ut Sedis Apostolicae induito (can. 782, § 2), tribuere valeant omnibus sacerdotibus sibi subditis curamque animarum gerentibus, facultatem sacram Confir­ mationem fidelibus sive adultis sive infantibus, intra fines missionalis circumscriptionis extantibus et in mortis periculo constitutis, valide mi­ nistrandi ; necnon licite in ipso loco residentiae Episcopi, absente tamen quolibet Episcopo vel legitime impedito ; servataque formula a Rituali Romano statuta. Praesens vero decretum eadem Sanctitas Sua confici publicique iuris fieri mandavit. Ex Decreto S· Congr. de Propaganda Fide d. 18 Dec. 1947 ; AAS 40 (1948) 41. Extensio huius Decreti. ... Sacra haec Congregatio pro Ecclesia Orientali ... necessarium du­ xit Ssmum. D. N. Pium Div. Prov. Ρρ. XII suppliciter exorare ut, quoties Eatini ritus presbyteri, vi legitimi induti, Confirmationis Sacramentum va­ lide et licite administrare possunt fidelibus proprii ritus, idem — dummodo constet ipsum immediate post Baptismum, uti mos est, iam non fuisse conlatum — conferre valeant fidelibus quoque rituum Orientalium, quo­ rum spiritualis cura ipsis permaneat, ad normam Constitutionis Aposto­ licae « Orientalium Dignitas » diei 30 mensis Novembris a. 1894, art. 9, quae statuit : « Quicumque Orientalis extra patriarchale territorium com­ morans, sub administratione sit cleri latini ». Eadem, uti patet, valere pariter dicenda sunt quoties Confirmationis Sacramentum conferri possit ad normam memorati Decreti S. Congrega­ tionis de Disciplina Sacramentorum. Supplementum. Vol. III. 4* Quas preces ... Sanctitas Sua benigne dignatus est adprobare ; simulque iussit id publici iuris fieri praesenti Decreto. Ex Decreto S. Congr. pro Eccl. Orientali d. 1 Maii 1948 ; AAS 40 (1948) 422 sq. Declaratio quoad missionaries emigrantium. Missionariis emigrantium quibus, ad nonnam Constitutionis Aposto­ licae « Exsul Familia » nn. 34-40, curam animarum in propria dioecesi locorum Ordinarii commiserint, competit potestas administrandi subdi­ tis, in articulo mortis constitutis, Sacramentum Confirmationis ad normam Decreti Sacrae Congregationis de disciplina Sacramentorum «Spiritus Sancti munera» diei 14 Septembris 1946 (AAS 38 pag. 349). S. Congr. Consist, d. 7 Oct. 1953 ; AAS 45 (1953) 758. 160. De aetate confirmandorum. An, attento can. 788, sustineatur mandatum Ordinarii loci vetantis quominus sacramentum Confirmationis administretur pueris qui aetatem decem annorum adepti non sint. R. Negative. CPI d. 26 Mart. 1952 ; AAS 44 (1952) 496. 198 - 204. De ieiunio eucharistico. Nos, attendentes ad notabiles mutationes, quas ordinatio laborum ac munerum publicorum necnon universae vitae societatis passa est, instan­ tibus Sacrorum Antistitum precibus satisfacere censuimus atque ideo de­ cernimus : 1. Ordinarii locorum, exceptis Vicariis Generalibus sine mandato speciali, permittere possunt Missae celebrationem horis postmeridianis quotidie, si bonum spirituale notabilis partis christifidelium id postulet. 2. Tempus ieiunii eucharistici servandi a sacerdotibus ante Missam et a christifidelibus ante sacram Communionem, horis sive antemeridia­ nis sive postmeridianis, limitatur ad tres horas quoad cibum solidum et potum alcoholicum, ad unam autem horam quoad potum non alcoholicum : aquae sumptione ieiunium non frangitur. 3. Ieiunium eucharisticum per tempus supradictum servare tenen­ tur etiam qui Missam celebrant vel sacram Communionem recipiunt me­ dia nocte aut primis diei horis. 4. Infirmi, quamvis non decumbant, potum non alcoholicum et veras et proprias medicinas, sive liquidas sive solidas, ante Missae cele­ brationem vel Eucharistiae receptionem sine temporis limite sumere possunt. At enixe hortamur sacerdotes et christifideles, qui id praestare valeant, ut venerandam et vetustam eucharistici ieiunii formam ante Missam vel sacram Communionem servent. «Supplementum. Vol. III. 5* Omnes denique, qui his facultatibus perfruentur, collatum beneficium pro viribus rependere satagant fulgentioribus Christianae vitae exemplis, praesertim poenitentiae et caritatis operibus. Praescripta, quae his Litteris Apostolicis Motu Proprio datis conti­ nentur, vini suam exerunt a die vigesimo quinto mensis Martii, in festo Annuntiationis Beatae Mariae Virginis. Pius XII, Motu Proprio : Indulta a Constitutione Apostolica « Chris­ tus Dominus» extenduntur, d. 19 Mart. 1957 ; AAS 49 (1957) 177 sq. 211. De Missa, sacra communione et ieiunio eucharistico in triduo sacro 17. Feria V in Cena Domini, antiquissima Romanae Ecclesiae ser­ vanda est traditio, qua, privatarum Missarum celebratione interdicta, omnes sacerdotes omnesque clerici, sacris in Cena Domini intersint, quos expedit ad sacram mensam accedere. Ubi vero ratio pastoralis id postulet, loci Ordinarius unam alteramve Missam lectam in singulis ecclesiis vel oratoriis publicis permittere pote­ rit ; in oratoriis autem semipublicis unam tantum Missam lectam ; ea quidem de causa, ut omnes fideles hoc sacro die Missae sacrificio interesse et corpus Christi sumere possint. Hae autem Missae inter easdem diei horas permittuntur, quae pro Missa sollemni in Cena Domini assignatae sunt. 18. Eadem Feria V in Cena Domini, sacra communio fidelibus dis­ tribui potest tantummodo inter Missas vespertinas, vel continuo ac sta­ tim ab iis expletis ; item sabbato sancto dari potest tantummodo inter Missarum solemnia, vel continuo ac statim ab iis expletis ; exceptis infir­ mis in periculo mortis constitutis. 19. Feria VI in Passione et Morte Domini, sacra communio distri­ bui potest unice inter solemnem actionem liturgicam postmeridianam, ex­ ceptis item infirmis in periculo mortis constitutis. 20. Sacerdotes, qui Missam solemnem vigiliae paschalis hora pro­ pria celebrant, idest post mediam noctem quae intercedit inter sabbatum et dominicam, possunt ipso dominico die Resurrectionis Missam festivam celebrare, atque etiam, si indultum habeatur, bis aut ter. 21. Locorum Ordinarii, qui feria V in Cena Domini, Missam chris­ matis mane celebraverint, possunt vespere Missam quoque solemnem in Cena Domini litare ; verum sabbato sancto, si vigiliam solemnem pascha­ lem celebrare voluerint, possunt, sed non tenentur, Missam solemnem ipso die dominicae Resurrectionis litare. Ex Instructione De ordine hebdomadae sanctae instaurato rite pe­ ragendo III ; AAS 47 (1955) 84(1 sq. 221 β. De sacra Communione recipienda in Nocte Nativitatis Domini. An can. 8(17, § I. collatus cum can. 821, § 2, ita intelligendus sit ut sacra communio distribui possit in missa, quae sive iure sive apostolico induito celebratur inedia nocte nativitatis Domini. Supplementum. Vol. III. 6* R. Affirmative, nisi loci Ordinarius iustis de causis in casibus par­ ticularibus id prohibuerit ad normam eau. 869. CPI d. 16 Mart. 1936; AAS 28 (1936) 178. 281 - 283. De Missa ultimo triduo hebdomadae sanctae. Cf. ad III, n. 221. 290. De missis vespertinis. Cf. Constitutionem Apostolicam «Christus Dominus» et Instructio­ nem Supr. S. Congr. S. Off. ad III, n. 198 - 204. De missa vespertina in navi. Quaesitum est ab hac Suprema S. Congregatione S. Officii : 1. Utrum Ordinarii locorum, ad normam η. VI Constitutionis Apos­ tolicae « Christus Dominus », permittere valeant Missae vespertinae ce­ lebrationem in favorem christifidelium qui navibus addicuntur, maritimo itinere perdurante ; et quatenus affirmative : 2. Quinam sit Ordinarius loci competens in casu. Emi- ac Revmi. Patres... respondendum decreverunt : Ad 1. Affirmative. Ad. 2. Competens est ad praedictam facultatem elargiendum Ordina­ rius loci, in cuius territorio est portus, in quo navis habitualiter consistit. Ssmus. autem D. N. D. Pius divina Providentia Pp. XII. ... hoc Emorum Patrum Decretum adprobavit atque promulgari iussit. Supr. S. Congr. S. Off. Decretum d. 31 Maii 1953 ; AAS 45 (1953) 426. 328. Circa absolutionem sacramentalem generali modo pluribus imper­ tiendam. Vide AAS 36 (1944) 155 sq. 411. Facultas extenditur ad sacerdotes iter aereum facientes. ... Nos ... certa scientia et matura deliberatione, de Apostolicae po­ testatis plenitudine, statuimus ac decernimus ut quae can. 883 CIC de facultate excipiendi confessiones sanciuntur pro sacerdotibus maritimum iter habentibus, valeant atque extendantur, consentaneis quidem clausu­ lis, ad sacerdotes iter aereum facientes. Pius XII, Motu Proprio d. 16 Dec. 1947 ; AAS 40 (1948) 17. Sacerdotibus, qui in peculiaribus custodiae locis detinentur, facultas con­ ceditur sacramentalem eorum confessionem audiendi, qui iisdem in locis quavis de causa commorantur. ... Sacra Paenitentiaria Sacerdotibus, qui eamdcni vitae rationem participant, Apostolica Auctoritate, concedit facultatem confessionem sa- Supplementum. Vol. III. 7 cramentalem eorum omnium audiendi, qui vel in iisdem conditionibus versantur vel pro suo munere in iisdem locis commorantur, dummodo praedicti sacerdotes iurisdictionem ad confessiones excipiendas a proprio Ordinario iam habuerint neque eadem privati fuerint. ... Ssmus. Dominus Noster Decretum Sacrae Paenitentiariae appro­ bavit, confirmavit et publicandum mandavit. Die 22 Feb. 1941 ; AAS 33 (1941) 73. 506. Addatur 5. Episcopus, cuiusvis ritus vel dignitatis, aliquem, neque ab Apostolica Sede nominatum neque ab Eadem expresse confirmatum, consecrans in Episcopum, et qui consecrationem recipit, etsi metu gravi coacti (can. 2229, § 3, 3.°), incurrunt ipso facto in excommunicationem Apostolicae Sedi specialissimo modo reservatam. Hoc decretum vim suam exeret ab ipso promulgationis die. Supr. S. Congr. S. Off., d. 9 Apr. 1951 ; AAS 43 (1951) 217 sq. 511, 6. Addatur. ... Sanctissimus Dominus Noster Pius Pp. XII statuere dignatus est : In excommunicationem speciali modo Sedi Apostolicae reservatam ipso facto incurrunt : 1. qui contra legitimas ecclesiasticas auctoritates machinantur aut earum potestatem quomodocumque conantur subvertere; 2. qui ecclesiasticum officium vel beneficium vel dignitatem sine ins­ titutione vel provisione canonica, ad normam sacrorum canonum facta, occupat, vel in eadem sinit, illegitime immitti, vel eadem retinet ; 3. qui in criminibus nn. 1 et 2 declaratis quovis modo, directe vel indirecte, partem habent. S. Congr. Cone., Decretum d. 29 lun. 1950 ; AAS 42 (1950) 602. 511, 7. Quando haec Excommunicatio incurratur. Utrum, ad incurrendam excommunicationem vel suspensionem de quibus in can. 2341, sufficiat ut quis, ausu temerario, personam ex recen­ sitis in eodem canone conveniat coram laico iudice ; an requiratur ut per­ sona conventa re a iudice citetur. R. Affirmative ad primam partem, negative ad secundam. CPI d. 26 Apr. 1948; AAS 40 (1948) 301. 513. De vetita clericis et religiosis negotiatione et mercatura. (Addatur n. 12). Quo firmior et magis uniformis ecclesiastica disci­ plina hac de re habeatur atque abusus praecaveantur, Sanctissimus Do­ minus Noster Pius Pp. XII statuere dignatus est, ut Clerici et Religiosi omnes ritus latini de quibus in canonibus 487 681. ne exceptis quidem recentium Institutorum saecularium sodalibus, per se vel per alios, mer­ Supplementum. Vol. ΠΙ. 8* caturam seu negotiationem cuiusvis generis, etiam argentariam, exercen­ tes, sive in propriam sive in aliorum utilitatem, contra praescriptum can. 142, utpote huius criminis rei, excommunicationem latae sententiae Apostolicae Sedi speciali modo reservatam incurrant et, si casus ferat, degradationis quoque poena plectantur. Superiores vero qui eadem delicta, pro munere suo ac facultate, non impediverint, destituendi sunt ab officio et inhabiles declarandi ad quod­ libet regiminis et administrationis munus. Pro omnibus denique, quorum dolo vel culpae patrata facinora tri­ buenda sint, firma semper manet obligatio reparandi damna illata. S. Congr. Cone., Decretum d. 22 Maii 1950 ; AAS 42 (1950) 330 sq. 515, 3. De absolutione ab hac censura. Absolutio sacerdotum ab excommunicatione, ob attentatum etiam civile tantum matrimonium, et actu cum muliere caste conviventium eorumque admissio ad participationem sacramentorum more laicorum S. Poenitentiariae Apostolicae exclusive reservatur. Cf. S. Poenit. Apost. d. 18 Apr. 1936 ; AAS 29 (1936) 242 sq. Absolutio a censura, de qua supra ita est S. Poenitentiariae reservata, ut nemo unquam, excepto casu periculi mortis, ab eo absolvere possit, non obstante qualibet facultate, sive per can. 2254, § 1, sive per privile­ gium, sive denique per aliud quodeumque ius ceteroquin concessa. Cf. S. Poenit. Apost., d. 4 Maii 1937 ; AAS 29 (1937) 283 sq. 516. Decretum Supr. S. Congr. S. Officii de Communistis. Quaesitum est ab hac Suprema Sacra Congregatione: 1. utrum licitum sit partibus communistarum nomen dare vel eis­ dem favorem praestare ; 2. utrum licitum sit edere, propagare vel legere libros, periodica, diaria vel folia, quae doctrinae vel actioni communistarum patrocinantur, vel in eis scribere ; 3. utrum christifideles, qui actus de quibus in nn. 1 et 2 scienter et libere posuerint, ad Sacramenta admitti possint; 4. utrum christifideles, qui communistarum doctrinam materialisticam et antichristianam profitentur, et in primis qui eam defendunt vel propagant, ipso facto, tamquam apostatae a fide catholica, incurrunt in excommunicationem speciali modo Sedi Apostolicae reservatam. Emmi. ac Revmi. Patres ... respondendum decreverunt : Ad 1. Negative; communismus enim est materialisticus et antichristianus ; communistarum autem duces, etsi verbis quandoque profitentur se Religionem non oppugnare, re tamen, sive doctrina sive actione, Deo veraeque Religioni et Ecclesiae Christi sese infensos esse ostendunt ; Ad. 2. Negative ; prohibentur enim ipso iure (cf. can. 1399 CIC) ; Supplementum. Vol. ΠΙ. 9* Ad. 3. Negative ; secundum ordinaria principia de Sacramentis de­ negandis iis qui non sunt dispositi ; Ad. 4. Affirmative. Et ... Ssmus. D. N. Pius divina Providentia Papa XIII... resolutio­ nem adprobavit et in Actorum Apostolicae Sedis Commentario promul­ gari iussit. Supr. S. Congr. S. Off., d. 1 Iui. 1949 ; AAS 41 (1949) 334. De associationibus, quae stant sub impulsu communistarum. Nonnullae constitutae sunt associationes, impulsu ac ductu, sicut omnibus notum est, partium communistarum, eo spectantes ut pueros puellasque imbuant principiis et institutione, quae materialismum sapiunt et mores Christianos religionemque impetunt. Monentur igitur christifideles huiusmodi associationes, quocumque tegantur nomine, plecti sanctionibus, quas comminatur Decretum S. Of­ ficii latum die 1 Iui. 1949 (AAS 1949, p. 334). 1. Itaque parentes vel eorum locum tenentes qui, contra praescrip­ tum can. 1372, § 2, CIC et memorati Decreti S. Officii, liberos praedictis associationibus instituendos tradiderint, ad Sacramenta recipienda admit­ ti nequeunt. 2. Qui vero contra fidem vel Christianos mores pueros ac puellas docuerint, incurrunt in excommunicationem Apostolicae Sedi speciali modo reservatam. 3. Pueri ac puellae autem, quam diu huiusmodi associationum par­ ticipes sunt, ad Sacramenta admitti nequeunt. Monitum S. Off. d. 28 Julii 1950 ; AAS 42 (1950) 553. 520, 10. Quando haec excommunicatio incurratur. Cf. Declarationem CPI citatam ad III, n. 511, 7. 555. De commutatione loci ad lucrandam indulgentiam toties quoties et Portiunculae. An confessarii, vi can. 935, commutare possint visitationem eccle­ siae determinatae, etiam ad lucrandas indulgentias toties quoties et Por­ tiunculae nuncupatas. R. Affirmative. CPI d. 19 lan. 1940 ; AAS 32 (1940) 62. 557. Elenchus quo Preces et pia opera indulgentiis ditata in favorem christifidelium rituum orientalium notificantur. Vide AAS 35 (1941) 47 - 57. Quoad Latini ritus christifideles vide Enchiridion Indulgentiarum edi­ tum in Typis polyglottis Vaticiniis et indicatum in AAS II (1942) 235 sq. ίο * 593 sq. Supplementum. Vol. III. De materia et forma Sacramenti Ordinis. 4. Quae cum ita sint, divino lumine invocato, suprema Nostra Apostolica Auctoritate et certa scientia declaramus et, quatenus opus sit, de­ cernimus et disponimus: Sacrorum Ordinum Diaconatus, Presbyteratus et Episcopatus materiam eamque unam esse manuum impositionem ; for­ mam vero itemque unam esse verba applicationem huius materiae deter­ minantia, quibus univoce significantur effectus sacramentales — scilicet potestas Ordinis et gratia Spiritus Sancti -, quaeque ab Ecclesia qua talia accipiuntur et usurpantur. Hinc consequitur ut declaremus, sicut revera ad omnem controversiam auferendam et ad conscientiarum anxietatibus viam praecludendam Apostolica Nostra Auctoritate declaramus, et, si unquam aliter legitime dispositum fuerit, statuimus instrumentorum tra­ ditionem saltem in posterum non esse necessariam ad Sacrorum Diaco­ natus, Presbyteratus et Episcopatus Ordinum validitatem. 5. De materia autem et forma in uniuscuiusque Ordinis collatione, eadem suprema Nostra Apostolica Auctoritate, quae sequuntur decerni­ mus et constituimus : In Ordinatione Diaconali materia est Episcopi manus impositio quae in ritu istius Ordinationis una occurrit. Forma au­ tem constat verbis « Praefationis » quorum haec sunt essentialia ideoque ad valorem requisita : « Emitte in eum, quaesumus, Domine, Spiritum Sanctum, quo in opus ministerii tui fideliter exsequendi septiformis gra­ tiae tuae munere roboretur ». In Ordinatione Presbyterali materia est Episcopi prima manuum impositio quae silentio fit, non autem eiusdem impositionis per manus dexterae extensionem continuatio, nec ultima cui coniunguntur verba : « Accipe Spiritum Sanctum : quorum remiseris pec­ cata, etc. » Forma autem constat verbis « Praefationis » quorum haec sunt essentialia ideoque ad valorem requisita : « Da, quaesumus, omni­ potens Pater, in hunc famulum tuum Presbyterii dignitatem ; innova in visceribus eius spiritum sanctitatis, ut acceptum a Te, Deus, secundi me­ riti munus obtineat censuramque morum exemplo suae conversationis in­ sinuet ». Denique in Ordinatione seu Consecratione Episcopali materia est manuum impositio quae ab Episcopo consecratore fit. Forma autem cons­ tat verbis « Praefationis », quorum haec sunt essentialia ideoque ad valorem requisita : « Comple in Sacerdote tuo ministerii tui summam, et ornamentis totius glorificationis instructum coelestis unguenti rore sanctifica... » 6. Ne vero dubitandi praebeatur occasio, praecipimus ut impositio manuum in quolibet Ordine conferendo caput Ordinandi physice tangendo fiat, quamvis etiam tactus moralis ad Sacramentum valide conficiendum sufficiat... Huius Nostrae Constitutionis dispositiones vim retroactivam non habent... Ex Const. Apost. «Sacramentum Ordinis» d. 30 Nov. 1947 ; AAS 40 (1948) 5-7. Supplementum. Vol. III. 625 sq. n* Praenotamina ad tractatum X. De matrimonio. 1. Maximi momenti pro tota doctrina de matrimonio est celeber­ rima Encyclica Pii XI « Casti Connubii » diei 31 Dec. 1930, publicata in AAS 22 (1930) 539 - 592. 2. Die 22 Februarii 1949 Pius Pp. XII edidit Motu Proprio De disci­ plina Sacramenti matrimonii pio ecclesia orientali, quod vigere incepit die 2 Maii 1949. Cum ius matrimoniale Orientalium maiore ex parte cum iure Latinorum congruat, hic non totum documentum pontificium afferrimus, sed tantum in quantum continet reales et non tantum verbales differentias ad ius CIC. Publicatum in ASS 41 (1949) pag. 89-119. MOTU PROPRIO Pii PP. XII De disciplina Sacramenti matrimonii pro Ecclesia Orientali [CICJ Ius. Eccl. Or.1 [1017] Can. 6, § 1. Matrimonii promissio, etsi bilateralis seu sponsalitia, irrita est in utroque foro, nisi facta fuerit coram parocho aut loci Hierarcha aut sacerdote cui ab alterutro facta sit facultas assistendi. § 2, 1·° Matrimonii promissioni valide assistit idem parochus vel loci Hierarcha aut sacerdos ab alterutro designatus qui ex praescripto can. 86, 87, matrimonio valide assistit ; ° 2. Ille qui matrimonii promissioni assistit obligatione tenetur cu­ randi ut eius celebratio in libro sponsalium adnotetur. Can- 7. Sacerdos promissioni matrimonii assistens, sponsis catho­ licis benedictionem in libris liturgicis praescriptam impertire, si ius particulare id ferat, ne omittat. [1022] Can. 12. Publice a parocho denuntietur inter quosnam matri­ monium sit contrahendum, iure particulari id ferente. [1037] Can. 27. Publicum censetur impedimentum quod publico ex facto oritur vel quod alio modo probari in foro externo potest; secus est occultum. [1040] omittitur. [1042] Can. 31, § 1. CnnonrH CIC Impedimenta gradus minoris sunt: ponuntur In ( ). 12 * Supplementum. Vol. III. 1.° Consanguinitas in sexto gradu lineae obliquae; 2·° Affinitas de qua in can. 67, § 1, n. 1, in quarto gradu lineae obli­ quae : et illa de qua in eodem canone § 1, nn. 2, 3, in quovis gradu ; 3·° Publica honestas in secundo gradu ; 4·° Cognatio spiritualis ; ° 5. Tutela et cognatio legalis de quibus in can. 71 ; 6·° Crimen ex adulterio cum promissione vel attentatione ma­ trimonii etiam per civilem tantum actum. § 2. Cetera impedimenta dirimentia sunt maioris gradus. [···] Can. 32, § 1. Salva ampliore facultate quae ex privilegio vel iure particulari iis competat, canonica causa suffragante, locorum Hierarchae, non autem Syncellus sine mandato speciali, dispensare possunt proprios subditos ab impedimentis prohibentibus, exceptis impedimen­ tis provenientibus ex mixta religione vel ex voto in professione minore seu simplici emisso in religione iuris pontificii vel patriarchalis, et a dirimentibus quae sequuntur : ° Ab impedimento consanguinitatis in quinto et sexto gradu lineae l. obliquae ; 2·° Ab impedimento affinitatis de quo in can. 67, § 1, n. 1, in quarto gradu lineae obliquae et ab impedimentis de quibus in eodem canone § 1, nn. 2, 3, in quovis gradu; 3·° Ab impedimento honestatis publicae in secundo gradu; 4·° Ab impedimento cognationis spiritualis ; 5.° Ab impedimento cognationis legalis et tutelae ; 6·° Extra patriarchatus, ab impedimento aetatis, non autem ultra biennium completum. § 2. Patriarcha, salva ampliore facultate quae ex privilegio vel iure particulari ei competat, praeter facultatem de qua in § 1, dispensare potest : l.° Ab impedimento aetatis, non tamen ultra biennium completum ; 2·° Ab impedimento criminis de quo in can. 65, n. 1 ; 3·° A quarto gradu consanguinitatis in linea obliqua; 4·° Ab affinitatis impedimento de quo in can. 67 § 1, n. 1, in se­ cundo et ulteriori gradu lineae obliquae ; 5·° A forma celebrationis matrimonii in casu de quo in can. 90 § 1, n. 2, gravissima tamen ex causa. § 3. Patriarcha potestatem quae ei tribuitur vel agnoscitur in §§ 1, 2, exercere potest in proprios subditos ubique, et in omnes sui ritus fideles in patriarchatu actu degentes, etsi domicilium vel quasi-domicilium in aliqua eparchia patriarchatus non habeant. § 4. Ceterorum impedimentorum dispensatio Sedi Apostolicae re­ servatur. Supplementum. Vol. ΠΙ. 13* § 5. Si contrahentes ad diversas eiusdem ritus eparchias perti­ neant vel ad diversos ritus, dispensatio petatur ab Hierarcha viri, et si vir sit acatholicus, ab Hierarcha mulieris. § 6. Delegato ad universalitatem causarum non competit facul­ tas subdelegandi, nisi expresse ei ad singulos actus concedatur. [1044] Can. 34, § 1. In iisdem rerum adiunctis de quibus in can. 33 et solum in casibus inquibus ne loci quidem Hierarcha adiri possit, eadem dispensandi facultate pollet tum parochus, tum vicarius cooperator, tum sacerdos qui matrimonio, ad normam can. 89, n. 2, assistit, tum con­ fessarius, sed hic pro foro interno in actu sacramentalis confessionis tantum. § 2. In casu de quo in § 1, loci Hierarcha censetur adiri non posse, si tantum per telegraphum vel telephonum ad eum possit recurri. [1045] Can. 35, § 1. Possunt Hierarchae locorum, sub clausulis in fine can. 33 statutis, dispensationem concedere ab omnibus impedimentis de quibus in can. 33, quoties impedimentum detegatur vel, quamvis antea cognitum, tunc solum ad notitiam Hierarchae aut parochi deferatur, cum iam omnia sunt parata ad nuptias, nec matrimonium, sine probabili gravis mali periculo, differri possit usquedum a Sede Apostolica vel, quod attinet ad impedimenta a quibus dispensari valet, a Patriarcha dispensatio ob­ tineatur. § 2. Haec facultas valet etiam ad convalidationem matrimonii iam contracti, si idem periculum sit in mora nec tempus suppetat recur­ rendi ad Sedem Apostolicam vel, quod attinet ad impedimenta a quibus dispensare valet, ad Patriarcham. § 3. In iisdem rerum adiunctis, eadem facultate gaudent omnes de quibus in can. 34, § 1, sub eiusdem canonis clausulis, sed solum si casus natura sua vel tantum facto sit occultus et ne loci quidem Hierarcha adiri ad normam can. 34 possit, vel nonnisi cum periculo violationis sigilli. § 4. Facultate de qua in § 1 non aufertur Hierarchis potestas dispensandi a forma in matrimonii celebratione servanda, et ab impedi­ mentis iuris ecclesiastici in quibus Sedes Apostolica solet dispensare, quo­ ties difficilis sit recursus ad Sedem Apostolicam itemque ad Legatum Romani Pontificis necessaria facultate praeditum, et simul in mora sit periculum gravis damni. [1048] Can. 38, § 1. Si petitio dispensationis ad Sedem Apostolicam missa sit, Hierarchae locorum suis facultatibus, si quas habeant, ne utantur, nisi ex gravi urgentique causa, quo in casu statim Apostolicam Sedent de re moneant. i4 * Snpplementum. Vol. III. § 2. Idem servetur ab Hierarchis locorum Patriarchae subiectis, si dispensationis petitio missa sit ad Patriarcham. [1050] Can. 40. Si quando cum impedimento seu impedimentis publicis a quibus ex induito dispensare quis potest, concurrat aliud impedimen­ tum a quo dispensare nequeat, pro omnibus adiri debet Superior qui ab omnibus dispensare potest; si tamen impedimentum seu impedi­ menta a quibus dispensare potest, comperiantur post impetratam a Supe­ riore dispensationem, suis facultatibus uti poterit. [1053] Can. 43. Data a Sede Apostolica dispensatio a matrimonio rato et non consummato vel facta, etiam ab iis qui potestatem habent infra Sedem Apostolicam, licentia transitus ad alias nuptias ob praesumptam coniugis mortem, secumfert semper dispensationem ab impedimento de quo in can. 65, n. 1, si qua opus sit. [1056] Can. 46. Excepta modica aliqua praestatione ratione expensarum cancellariae in dispensationibus pro non pauperibus, locorum Hierarchae eorumve officiales, reprobata quavis contraria consuetudine, nequeunt, occasione concessae dispensationis, emolumentum ullum exigere, nisi ad id faciendum expressam obtinuerint Sedis Apostolicae licentiam aut id sit in probatis Synodis constitutum vel recognitum; et si illegitime exege­ rint, obligatione restituendi tenentur. [1057] Can. 47. Qui ex potestate delegata dispensationem concedunt, in eadem expressam mentionem indulti Superioris delegantis faciant. [1058] Can. 48, § 1. Matrimonium prohibet : 1·° Votum publicum castitatis perfectae in professione simplici seu minore emissum ; 2-° Votum privatum virginitatis, castitatis perfectae, non nubendi, amplectendi statum religiosum, et, in ritibus in quibus clerici a recepto subdiaconatus ordine obligatione servandi sacrum caelibatum tenentur, suscipiendi subdiaconatum vel ordinem maiorem. § 2° Nullum votum, uno sollemni seu quod in professione maiore emittitur excepto, dirimit matrimonium, nisi id speciali Sedis Apostolicae praescripto pro aliquibus statutum fuerit. Supplementum. Vol. III. 15 * [1059] Can. 49. In iis regionibus ubi lege civili tutela, vel legalis cognatio ex adoptione orta, nuptias prohibet, iure canonico matrimonium illici­ tum est. [1064, 4°J omittitur. [1070, § 1] Can. 60, § 1. Nullum est matrimonium contractum a persona non baptizata cum persona baptizata. [1076] Can. 66, § 2. In linea obliqua irritum est usque ad sextum gra­ dum inclusive, ita tamen ut matrimonii impedimentum toties multipli­ cetur quoties communis stipes multiplicatur. § 4. 1.° Consanguinitas computatur per lineas et gradus ; 2. ° In linea recta, tot sunt gradus quot personae, stipite dempto ; 3·° In linea obliqua, tot sunt gradus quot personae in utroque ductu, stipite dempto. [1077] Can. 67, § 1. l.° Affinitas de qua in can. 68, § 1, dirimit matri­ monium in linea recta, in quolibet gradu ; in linea obliqua, usque ad quartum gradum inclusive ; 2·° Affinitas de qua in can. 68, § 2, dirimit matrimonium usque ad quartum gradum inclusive ; 3. ° Affinitas de qua in can. 68, § 3, dirimit matrimonium in primo gradu. § 2. Affinitatis de qua in can. 68, § 1, n. 1, impedimentum mul­ tiplicatur : 1. ° Quoties multiplicatur impedimentum consanguinitatis a quo procedit ; 2. ° Secundo vel ulteriore matrimonio inito cum consanguineo coniugis defuncti. [...] Can. 68, § 1. l.° Affinitas ex digeneia oritur ex matrimonio valido etsi non consummato ; 2·° Viget inter alterutrum coniugem et alterius consanguineos; 3·° Qua quis linea et quo gradu, alterutrius coniugis est consangui­ neus, alterius est affinis. § 2. 1·° Iure particulari, affinitas ex digeneia de qua in § 1, n. 1, oritur etiam inter consanguineos viri et consanguineos mulieris; 2·° Ita computatur ut tot sint gradus quot fert summa graduum consanguinitatis quibus uterque affinium distat a coniugibus ex quo­ rum matrimonio affinitas oritur Supplementum. Vol. III. ι6 * § 3. l.° lure particulari, affinitas praeterea oritur ex trigeneia seu ex duobus matrimoniis validis, etiam non consummatis, si duae per­ sonae matrimonium contrahant: a) cum una eademque tertia persona, soluto matrimonio, unam post alteram, aut b) cum duabus personis inter se consanguineis ; 2·° Affinitatem ex trigeneia contrahunt alteruter coniux cum iis qui sunt, ex alio matrimonio, alterius coniugis affines ex digeneia ; 3·° Haec affinitas, inter alterutrum coniugem et alterius affines, ita computatur ut qui sunt ex alio matrimonio affines viri ex digeneia, in eodem gradu sint uxoris affines ex trigeneia, et vice versa ; 4. ° Quoties haec affinitas viget inter consanguineos quoque imius et alterius coniugis, ita computatur ut tot sint gradus quot fert summa graduum cum consanguinitatis tum affinitatis ex digeneia quibus uter­ que affinium distat a coniugibus ex quorum matrimonio affinitas oritur. [1079] Can. 70, § 1. Ea spiritualis cognatio matrimonium dirimit, de qua in § 2. § 2. l.° Ex baptismo spiritualem cognationem contrahit patrinus cum baptizato eiusque parentibus ; 2·° Si iteretur baptismus sub conditione, cognationem spiritualem patrinus non contrahit, nisi iterum adhibitus sit. [1080] Can. 71. Qui lege civili ad nuptias inter se ineundas inhabiles habentur ob tutelam vel ob cognationem legalem ex adoptione ortam, nequeunt vi iuris canonici matrimonium inter se valide contrahere. t - ] Can. 80, § 1. Matrimonium contrahi nequit per procuratorem, nisi Hierarcha loci in casu singulari hanc facultatem scripto dederit. § 2. Hierarcha loci hauc facultatem dare potest tantum in casu necessitatis, id est si contrahentes, ob gravem causam, sacerdoti se una simul sistere nequeunt. [1090] omittitur. [1091] omittitur. [ - ] Can. 82, § 1. Ut matrimonium per procuratorem valide celebre­ tur, servandae sunt normae can. 85 et 86. § 2. Coniuges, cum simul fuerint, benedictionem de qua in can. 91 a sacerdote ad normam horum canonum designato recipere ne negligant. [1092] Can. 83. Matrimonium sub conditione contrahi nequit. Supplementum. Vol. III. 17 [1094] Can. 85, § 1. Ea tantum matrimonia valida sunt quae contra­ huntur ritu sacro, coram parocho, vel loci Hierarcha, vel sacerdote cui ab alterutro facta sit facultas matrimonio assistendi et duobus saltem testibus, secundum tamen praescripta canonum quae sequuntur, et salvis exceptionibus de quibus in can. 89. § 2. Sacer censetur ritus, ad effectum de quo in § 1, ipso inter­ ventu sacerdotis adsistentis ac benedicentis. [1095, § 1] Can. 86, § 1. [ - ] Can. 86, § 2. Matrimonio fidelium diversi ritus valide assistit Hierarcha loci et parochus qui ad normam § 3, nn. 2 - 4 est eorum pro­ prius Hierarcha vel parochus. § 3. l.° Nisi aliud statuatur, sive per domicilium sive per quasidomicilium suum quisquis parochum et Hierarcham proprii ritus sortitur ; 2·° Deficiente parocho pro fidelibus alicuius ritus horum Hie­ rarcha designet alius ritus parochum, qui eorumdem curam suscipiat, postquam idem Hierarcha habuerit consensum Hierarchae parochi desig­ nandi ; ° 3. Extra territorium proprii ritus, deficiente huius ritus Hierarcha, habendus est tamquam proprius, Hierarcha loci. Quodsi plures sint, ille habendus est tamquam proprius, quem designaverit Sedes Apostolica vel, obtento eiusdem consensu, Patriarcha, si iure particulari cura fidelium sui ritus extra patriarchatus commorantium ei commissa est. 4·° Proprius vagi parochus vel Hierarcha est sui ritus parochus vel Hierarcha loci ubi vagus actu commoratur ; deficiente parocho vel Hierarcha sui ritus, serventur normae in nn. 2, 3 statutae ; ° 5. Illorum qui non habent nisi eparchiale domicilium vel quasidomicilium, parochus proprius est parochus loci in quo actu com­ morantur. [1095, § 2, et 1096] Can. 87, § 1. l.° Parochus et loci Hierarcha, qui matrimonio possunt valide assistere, possunt quoque alii sacerdoti facultatem dare ut intra fines sui territorii determinato matrimonio assistat, dummodo id expresse faciant, et sacerdos sit determinatus ; possunt quoque eidem sacerdoti concedere facultatem subdelegandi ahum determinatum sacer­ dotem, qui illi matrimonio assistat ; 2.° Vicario cooperatori concedi potest a parocho vel a loci Hie­ rarcha etiam facultas generalis assistendi matrimoniis ; qua obtenta, ipse facultate subdelegandi gaudet, tit in n. 1 ; 3·° Facultas concessa contra praescriptum nn. 1, 2 irrita est. ι8 * Supplementum. Vol. III. § 2. Facultas de qua in § 1, η. 1, ne concedatur, nisi expletis om­ nibus quae ius constituit pro libertate status comprobanda. § 3. Locorum Hierarchae administrationem fidelium diversi ritus ad normam iuris gerentes dare possunt cuiusvis orientalis ritus rectoribus ecclesiarum vel aliis sacerdotibus, curam fidelium, parocho proprii ritus orborum, habentibus, generalem facultatem assistendi matrimoniis fide­ lium ritus orientalis, etsi a ritu rectoris vel presbyteri diversi. [1097, § 1J Can. 88, § 1. [ - 1 Can. 88, § 2. Parochus, si ita ferat ius particulare, ut matrimo­ nio licite assistat, indiget insuper licentia Hierarchae loci. [1097, § 2] Can. 88, § 3. Matrimonium coram sponsi parocho celebretur, nisi vel legitima consuetudo aliud ferat vel iusta causa excuset ; matrimonia autem catholicorum mixti ritus, in ritu viri et coram eiusdem parocho sunt celebranda, nisi vir, domicilium vel quasi-domicilium habens in regione orientali, consentiat ut matrimonium ritu sponsae et coram huius parocho celebretur. [1097, § 3] Can. 88, § 4. [1099, § 1, 3·°] omittitur. [1099, § 2] Can. 90, § 2. Firmo autem praescripto § 1, n. 1, acatholici bapti­ zari, si inter se vel cum acatholicis non baptizatis contrahant, nullibi tenentur ad catholicam matrimonii formam servandam. [1101] omittitur. [1102] omittitur. [1103, § 1] Can. 92, § 1. Celebrato matrimonio, parochus vel qui eius vices gerit, quamprimum describat in libro matrimoniorum nomina coniugum ac testium, locum et diem celebrati matrimonii, dispensationem, si dis­ pensatio locum habuit, eiusque auctorem una cum impedimento eiusque gradu, atque alia secundum modum in libris liturgicis et a proprio Hierarcha praescriptum ; idque licet alius sacerdos facultate vel a se vel ab Hierarcha obtenta matrimonio adstiterit. [1109, § 3] omittitur. [1114] Can. 103. Legitimi sunt filii concepti aut nati ex matrimonio valido vel putativo. Supplementum. Vol. III. 19 * [1131, §§ 1, 2] Can. 120, § 1. [ - ] Can. 120, § 2. Etiam coniux ab altero malitiose desertus obtinere potest decretum separationis ab Hieracha loci ad certum incertumve tem­ pus ad normam § 1, n. 2. [1141] Can- 130, § 1. Sanatio in radice concedi unice potest ab Apostolica Sede, firmo praescripto § 2. § 2. Patriarcha potitur facultate concedendi sanationem in radice si validitati matrimonii obstat tantum defectus formae celebrationis vel impedimentum a quo dispensare potest. [1143] omittitur. Interpretationes authenticae ad ius matrimoniale Eccl. Or. Can- 85. D. I. Utrum sacerdos, latini ritus, legitime assistens nuptiis inter partem catholicam orientalis ritus et partem acatholicam, sive baptizatam sive non baptizatam, servare debeat praescriptum ca­ nonis 1102, §2, CIC, an praescriptum can. 85 Litterarum Apostolicarum « Crebrae allatae sunt ». R. Affirmative ad primam partem ; negative ad alteram. D. II. Utrum sacerdos, orientalis ritus, legitime assistens nuptiis inter partem catholicam latini ritus et partem acatholicam, sive baptiza­ tam sive non baptizatam, servare debeat praescriptum canonis 1102, § 2, CIC, an praescriptum canonis 85 Litterarum Apostolicarum << Crebrae allatae sunt ». R. Negative ad primam partem; affirmative ad alteram. Pontif. Comm. ad redigendum Codicem iuris canonici orientalis die 8 lan. 1953 ; AAS 45 (1953) 104. Can. 18, § 2. D. I. An loci Hierarcha, in cuius eparchia matrimo­ nium celebratur, dispensare possit ad normam can. 18, § 2 a publicatio­ nibus matrimonii contrahentes eadem lege adstrictos, diversi tamen ritus. R. Affirmative, dummodo sit Hierarcha proprius eius qui dispen­ satione eget. D. II. An Hierarcha loci, in cuius eparchia matrimonium celebra­ tur, dispensare possit ad normam can. 18. § 2 a publicationibus matrimonii contrahentes eiusdem quidem ritus ac ipse Hierarcha, qui tamen non sit eorum Hierarcha proprius. R. Negative. Can. 31, I). Cuius gradus in singulis casibus censendum sit im­ pedimentum quod ex diverso computandi modo, orientali vel latino, sit maioris vel minoris gradus iuxta can. 31. 20 * Supplementum. Vol. III. R. Impedimentum censendum est illius gradus cuius est in disci­ plina Hierarchae qui dispensationem dedit. Can. 32, § 5. D. I. An per verba can. 32, § 5, « dispensatio peta­ tur ab Hierarcha viri » excludatur potestas Hierarchae mulieris valide dispensandi ab impedimento quod dumtaxat hanc liget. R. Negative. D. II. An praescriptum can. 32, § 5, applicandum sit si contrahentes eiusdem ritus pertineant ad eparchias diversi ritus. R. Affirmative. Can. 85, § 2. D. Utrum per verbum can. 85, § 2 « benedicentis » intelligatur simplex benedictio an requiratur certus ritus liturgicus. R. Affirmative ad primam partem, negative ad secundam. Can- 86, § 1, n. 2. D. An verba can. 86, § 1, n. 2 : «... sive con­ trahentes sint subditi, sive non subditi, modo sint sui ritus », collata cum verbis can. 1095, § 1, n. 2 CIC: ... in quo (territorio) matrimoniis nedum suorum subditorum, sed etiam non subditorum valide assistunt », ita intelligenda sint ut parochus et loci Hierarcha orientalis ritus valeant valide assistere matrimonio duorum fidelium latini ritus, itemque ut parochus et loci Hierarcha latini ritus valide assistere valeant matrimo­ nio duorum fidelium orientalis ritus. R. Negative. Can. 88, § 3. D. An praescriptum can. 88, § 3, «matrimonia autem catholicorum mixti ritus in ritu viri et coram eiusdem parocho sunt celebranda...» abroget praescriptum can. 1097, § 2, CIC «... matrimonia autem catholicorum mixti ritus, nisi aliud particulari iure cautum sit, in ritu viri et coram eiusdem parocho sunt celebranda ». R. Affirmative. Pont. Comm. ad redigendum Codicem Iuris Canonici Orientalis die 3 Maii 1953 ; AAS 45 (1953) 312 sq. Can. 86, § 1, n. 2. D. I. An vi can. 86, § 1, n. 2, parochus et loci Hierarcha intra fines sui territorii licite et valide assistant matrimonio fidelium sui ritus etiam in locis quae sunt exclusive alius ritus, dummodo adsit expressus consensus Orinarii, vel parochi, vel rectoris praedictorum locorum. R. Affirmative. D. II. Utrum interpretatio data in responsione ad I sit declarativa an extensiva. R. Negative ad primam partem ; affirmative ad secundam. Pont. Comm. ad redigendum Codicem Iuris Canonici Orientalis, d. 8 Iui. 1952 ; AAS 44 (1952) 552. 629. De finibus matrimonii. De matrimonii finibus eorumque relatione et ordine his postremis annis nonnulla typis edita prodierunt, quae vel asserunt finem primarium Supplementum. Vol. III. 21 » matrimonii non esse prolis generationem, vel fines secundarios non esse fini primario subordinatos, sed ab eo independentes. Hisce in elucubrationibus primarius coniugii finis alius ab aliis desig­ natur, ut ex. gr. : coniugum per omnimodam vitae actionisque communio­ nem complementum ac personalis perfectio ; coniugum mutuus amor atque unio fovenda ac perficienda per psychicam et somaticam propriae personae traditionem ; et huiusmodi alia plura. In iisdem scriptis interdum verbis in documentis Ecclesiae occur­ rentibus (uti sunt v.gr. finis primarius, secundarius) sensus tribuitur, qui cum his vocibus, secundum communem theologorum usum, non con­ gruit. Novatus hic cogitandi et loquendi modus natus est ad errores et incertitudines fovendas ; quibus avertendis prospicientes Emi. ac Revmi· Patres huius Supremae Sacrae Congregationis, rebus fidei et morum tu­ tandis praepositi, in consessu plenario feriae IV, die 29. Martii 1944 ha­ bito, proposito sibi dubio : « An admitti possit quorumdam recentiorum sententia, qui vel negant finem primarium matrimonii esse prolis genera­ tionem et educationem, vel docent fines secundarios fini primario non esse essentialiter subordinatos, sed esse aeque principales et independen­ tes », respondendum decreverunt : Negative. Decretum S. Officii d. 1 Apr. 1944 ; AAS 36 (1944) 103. 640. Matrimonium putativum. An sub verbo celebratum canonis 1015, § 4, intelligi debeat dumtaxat matrimonium coram Ecclesia celebratum. R. Affirmative. CPI die 26 lan. 1949 ; AAS 41 (1949) 158. 652. De potestate potestatis civilis in matrimonia non baptizatorum. 1. Utrum omnia matrimonia Sinensium infidelium, post praedic­ tam legem promulgatam inita secundum morem Sinensium tantum, omissa formalitate civili, invalida haberi debeant? R. Non certo constare de nullitate matrimonii Sinensium infidelium in circumstantiis propositis ; 2. Utrum Sinenses qui, post civilem illam legem promulgatam, in infidelitate non secundum formam a lege civili praescriptam, sed tantum secundum morem popularem Sinensium matrimonium contraxerunt, in recipiendo sacramento baptismi debeant in forma Ecclesiae matrimo­ nialem consensum renovare? R. In recipiendo sacramento baptismi debent renovare consensum in forma ecclesiastica, saltem ad cautelam ; ad quam renovationem per se admitti non debent nisi velint actum quoque civilem perficere ; 3. Quomodo agendum sit in ensibus, in quibus Sinenses catholici revera volunt contrahere in foro Ecclesiae, nolunt autem se subiiccre legi 22 * Supplementum. Vol. ΙΠ. civili atque recusant consensum matrimonialem exhibere coram magis­ tratu civili? R. Missionarii generatim loquendo Sinenses sponsos Christianos ad civile matrimonium aptos, ad nuptias ne admittant, nisi prius civili praes­ cripto obtemperaverint vel eidem obtemperare certo parati sint ; et inte­ rim accurate edoceantur de vero matrimonio christiano et de vi caere­ moniae civilis prae oculis habendo Instructionem super hac re a S. Poenitentiaria datam die 15 lanuarii 1866. Littera Cardinalis Secretarii Supr. S. Congr. S. Off. die 28 lun. 1938 in : Syllogc n. 206 quater, p. 574/575. 676, 4. De solutione matrimonii inter acatholicos quorum saltem alter baptizatus non sit. Connubia inita inter acatholicos, quorum saltem alter baptizatus non sit, valida quidem censenda sunt, non tamen adeo rata ut suadente necessitate dissolvi non possint in favorem fidei per Supremam Summi Pontificis auctoritatem. Ex Normis pro conficiendo processu in casibus solutionis vinculi ma­ trimonialis in favorem fidei per Supremam Summi Pontificis auctori­ tatem. S. Off. d. 1 Maii 1934. Cf. Periodica 45 (1956) 22. 693. De actibus matrimonialibus et praesertim de amplexu reservato. Gravi cum sollicitudine Apostolica Sedes animadvertit non paucos scriptores his ultimis temporibus, de vita coniugali agentes, passim palam et minute ad singula eam spectantia inverecunde descendere : praeterea nonnullos auctores actum quemdam, amplexum reservatum nuncupatum; describere, laudare et suadere. Ne in re tanti momenti, quae matrimonii sanctitatem et animarum salutem respicit, munere suo deficiat, suprema Sacra Congregatio S. Officii, de expresso mandato SSmi. D.N.D. Pii, divina providentia Ρρ. XII, omnes praedictos scriptores graviter monet, ut ab huiusmodi agendi ra­ tione desistant, Sacros quoque Pastores enixe hortatur ut in his rebus sedulo advigilent et quae opportuna sint remedia sollicite opponant. Sacerdotes autem, in cura animarum et in conscientiis dirigendis, numquam, sive sponte sive interrogati, ita loqui praesumant quasi ex parte legis christianae contra 'amplexum reservatum' nihil esset obji­ ciendum. Monitum Supr. Congr. S. Off. d. 30 lun. 1952 ; AAS 44 (1952), pag. 546. 699. Cf. Monitum Supr. Congr. S. Off. notatum ad n. 693. Supplementum. Vol. III. 703. 23 * De continentia periodica. Neque contra naturae ordinem agere ii dicendi sunt coniuges, qui iure suo recta et naturali ratione utuntur, etsi ob naturales sive temporis sive quorundam defectuum causas nova inde vita oriri non possit. Ha­ bentur enim tam in ipso matrimonio, quam in coniugalis iuris usu etiam secundarii fines, ut sunt mutuum adiutorium mutuusque fovendus amor et concupiscentiae sedatio, quos intendere coniuges minime vetantur, dummodo salva semper sit intrinseca illius actus natura ideoque eius ad primarium finem debita ordinatio... Ex Encycl. Pii Ρρ. XI « Casti connubii » ; AAS 22 (1930) pag. 561. Si présenta inoltre oggigiorno il grave problema, se ed in quanto l’obbligo della pronte dispositione al servizio della maternité sia conciliabile col sempre più diffuso ricorso ai tempi della stérilité naturale (cosidetti periodi agenesici nella donna), il che sembra una chiara espressione della volonté contraria a quella disposizione... Occorre innanzi tutto considerare due ipotesi. Se 1’attuazione di quella teoria non vuol significare altro se non che i coniugi possono far uso dei loro diritto matrimoniale anche nei giorni di stérilité naturale, non vi è nulla da opporre : con cio, infatti, essi non impediscono nè pregiudicano in alcun modo la consumazione dell’atto naturale e le sue ulte­ riori naturali conseguenze. Proprio in ciô l’applicazione della teoria, di cui parliamo, si distingue essenzialmente dal abuso gié segnalato, che consiste nella perversione dell’atto stesso. Se invece si va più oltre, permettendo cioè 1’atto coniugale esclusivamente in quei giorni, allora la condotta degli sposi deve essere esaminata più attentamente. E qui di nuvo due ipotesi si presentano alia nostra riflessione. Se gié nella conclusione dei matrimonio almeno uno dei coniugi avesse avuto 1’intenzione di restringere ai tempi di stérilité lo stesso diritto matrimo­ niale, e non soltanto il suo uso, in modo che negli altri giorni 1’altro coniuge non avrebbe neppure il diritto di richiedere 1’atto, cid implicherebbe un difetto essenziale dei consenso matrimoniale, che porterebbe con sè la invalidité del matrimonio stesso, perché il diritto derivante dal contratto matrimoniale è un diritto permanente, ininterrotto, e non intermit­ tente, di ciascuno dei coniugi di fronte all'altro. Se invece quella limitazione dell’atto ai giorni di naturale stérilité si riferisce non al diritto stesso, ma solo all’uso del diritto, la validité del matrimonio resta fuori di discussione ; tuttavia la licéité morale di una taie condotta dei coniugi sarebbe da affermare o da negare, secondo che l’intenzione di osservare costantemente quei tempi è basata, oppure no, su motivi morali sufficienti e sicuri. Il solo fatto che i coniugi non offendono la natura dell’atto e sono anche pronti ad accettare ed educare il figlio, che, nonostante le loro precauzioni, venisse alla luce, non basterebbe per sè solo n garant ire In rettitudine della intenzione e la moralité ineecepibile dei motivi niedesimi. 24 * Supplementum. Vol. III. La ragione è perché il matrimonio obbliga ad uno stato di vita, il quale, come conferisce certi diritti, cosi impone anche il compimento di un'opera positiva, riguardante lo stato stesso. In tal caso si puô appli­ care il principio generale che una prestazione positiva puô essere omessa, se gravi motivi, indipendenti dalla buona volontà di coloro che ne sono obbligati, mostrano que quella prestazione è inopportuna, o provano che non si puô dal richiedente — in questo caso il genere umano — equamente pretendere. Il contraito matrimoniale, che conferisce agli sposi il diritto di soddisfare l’inclinazione della natura, li constituisce in uno stato di vita, lo stato matrimoniale. Ora ai coniugi, che ne fanno uso con 1’atto specifico dei loro stato, la natura e il Creatore impongono la funzione di provvedere alia conservazione dei genere umano. E questa la prestazione caratteristica, che fa il valore proprio dei loro stato, il bonum /voZts. L’individuo e la società, il popolo e lo Stato, la Chiesa stessa, dipendono per la loro esistenza, nelTordine da Dio stabilito, dal matrimonio fecondo. Quindi abbracciare lo stato matrimoniale, usare continuamente la facoltà ad esso propria e in esso solo lecita, e, d altre parte, sottrarsi sempre e deliberamente, senza un grave motivo, al suo primario dovere, sarebbe un pec­ care contro il senso stesso della vita coniugale. Da quella prestazione positiva obbligatoria possono esimere, anche per lungo tempo, anzi per Tintera durata dei matrimonio, seri motivi, come quelli che si hanno non di rado nella cosidetta « Indicazione » me­ dica, eugenica, economica e sociale. Da ciô consegue che Tosservanza dei tempi infecondi puô essere lecita sotto Taspetto morale ; e nelle condizioni menzionate è realmente tale. Se perô non vi sono, secondo un giudizio ragionevole ed equo, simili gravi ragioni personali o derivanti dalle circostanze esteriori, la volontà di evitare abitualmente la fecondità della loro unione, pur continuando a soddisfare pienamente la loro sensualité, non puô derivare che da un falso apprezzamento della vita e da motivi estranei alie rette norme etiche. Ora perô voi insisterete forse osservando che nell'esercizio della vostra professione vi trovate talvolta dinanzi a casi assai delicati, in cui, cioè, non si puô esigere di correre il rischio della maternité, la quale anzi deve essere assolutamente evitata, ed in cui d’altra parte, Tosservanza dei periodi agenesici, o non dà sufficiente sicurrezza, owere deve essere scartata per altri motivi. E allora domandate come si possa ancora pariare di un apostolato al servizio della maternità. Se, a vostro sicuro e sperimentato giudizio, le condizioni ricliiedono assolutamente un « no », cioè Tesclusione della maternità, sarebbe un errore e un torto d’imporre o di consigliare un « si ». Si tratta qui, invero, di fatti concreti, e quindi di una questione non teologica, ma medica : essa è dunque di vostra competenza. Perô in tali casi i coniugi non domandano da voi una risposta medica, necessariamente negativa, ma 1‘appro- Supplementum. Vol. III. 25 * vazione di una «tecnica» dell’attività coniugale assicurata contro ilrischio della maternità. Edecco che siete cosi di nuovo chiamate ad esercitare il vostro apostolato, in quanto non lasciate alcun dubbio che anche in questi casi estremi ogni manovra preventiva e ogni diretto attentato alla vita e allo sviluppo del germe è in coscienza proibito ed escluso, e che una sola via rimane aperta, vale a dire quella dell’astinenza da ogni attuazione completa della facoltà naturale. Qui il vostro apostolato vi obbliga ad avere un giudizio chiaro e sicuro e una calma fermezza. Ma si obiettera che una simile astinenza è impossibile, che un tale eroismo è inattuabile. Questa obiezione voi oggi la sentirete, voi la leggette dappertutto, anche da parte di chi, per dovere e per competenza, dovrebbe essere in grado di giudicare ben diversamente. E si adduce a prova il seguente argomento : « Niuno è obbligato all’impossibile, e nessun legislatore ragionevole si presume che voglia obbligare con la sua legge anche all’impossibile. Ma per i coniugi 1'astinenza a lunga durata è impossibile. Dunque non sono obbligati aU’astinenza ; la legge divina non pub avere questo senso ». In tai guisa da premesse parzialmente vere si deduce una conseguenza falsa. Per convincersene basta invertire i termini dell’argomento : Iddio non obbliga all’impossibile. Ma Iddio obbliga i coniugi aU’astinenza, se la loro unione non pub essere compiuta secondo le norme deUa natura. Dunque in questi casi Γ astinenza è possibile. Abbiamo a conferma di tale argomento la dottrina dei Concilio di Trento, il quale, nel capitulo sulla osservanza, necessaria e possibile, dei comandamenti, insegna, riferendosi a un passo di S. Agostino : « Iddio non comanda cose impossibili, ma mentre comanda, ammonisce, e di fare quel che puoi e di domandare quel che non puoi, e aiuta affinchè tu possa » (Cone. Trid., sess. 6, cap. 11 ; Denz. n. 804). Ex allocut. Pii Pp. XII d. 29 Oct. 1951 ; AAS 43 (1951) pag. 844-847. 723. De Probatione status liberi. Facienda est haec probatio secundum normas datas in Instructione S. Congr. de Sacramentis diei 29 lunii 1941 (AAS 33 [1941] 297-307 et 399) et normas datas a locorum Ordinariis. 736. De matrimonio per procuratorem. Utrum procuratorem, de quo in can. 1089, § 1, mandans ipse desig­ nare debeat ; an eiusdem designationem alii committere valeat. R. Affirmative ad primam partem, negative ad secundam. CPI d. 31 Maii 1948 ; AAS 40 (1948) 302. De adsentia simultanca in celebratione matrimonii inter acatholicos. Proposito Supremae huic. S. Congregationi dubio : Utrum praescriptum can. 1088, § I, applicetur etiam matrimoniis acatholicormn liaptiz.atorum ; 26 ♦ Supplementum. Vol. HI. Emmi. ac Revmi. DD. Cardinales... respondendum decreverunt : Affirmative. Ssmus. D.N.D. Pius divina Providentia Papa XII..., relatam sibi Emmorum Patrum resolutionem adprobavit et publicari iussit. Supr. S. Congr. S. Off. d. 30 lun. 1949 ; AAS 41 (1949) 427. 754. Abrogatur alterum comma paragraph! secundae can. 1099. ... Et ideo Nos... decernimus ac statuimus omnes in Ecclesia catho­ lica baptizatos teneri ad canonicam matrimonii formam servandam ; abrogamus itaque alterum comma paragraph! secundae can. 1099, et iubemus ut verba item ab acatholicis nati, etsi in Ecclesia catholica bap­ tizati, qui ab infantili aetate in haeresi vel schismate aut infidelitate aut sine ulla religione adoleverunt, quoties cum parte acatholica contraxerint ex can. 1099 expungantur. Hac autem arrepta occasione, Missionarios ceterosque Sacerdotes admonemus ut iidem praescripta canonum 750-751 sancte servent. Mandamus igitur ut hae Litterae Apostolicae Motu Proprio datae in Acta Apostolicae Sedis referantur, ac statuimus ut, quae in iisdem iussa sunt, vim suam exerant a die 1 Januarii anni MCMXLIX. Pius XII, Motu Proprio d. 1 Aug. 1948 ; AAS 40 (1948) 305 sq. 755. An mulier latina, quae vi canonis 98, § 4, declaret se velle transire in matrimonio ineundo ad ritum orientalem viri, adhuc teneatur ad for­ mam celebrationis matrimonii, de qua in canone 1099, § 1, n. 3. R. Affirmative. CPI d. 29 Apr. 1940 ; AAS 32 (1940) 212. 761, 2. De vicario cooperatore quoad matrimonia. An vicarius cooperator ratione officii, de quo in canone 476, § 6, ma­ trimoniis valide assistere possit. R. Negative. CPI d. 31 lan. 1942 ; AAS 34 (1942) 50. De Delegato episcopali quoad matrimonia. An Delegato episcopali, cui conceditur facultas delegata ad univer­ sitatem negotiorum iuxta canonem 199 § 1, hoc ipso concessa intelligatur vel saltem concedi possit delegatio generalis ad assistendum matrimoniis, attento canone 1096, § 1. R. Negative. CPI d. 25 lan. 1943 ; AAS 35 (1943) 58. Supplementum. Vol. III. 762. 27 * De errore communi. An praescriptum can. 209 applicandum sit in casu sacerdotis, qui delegatione carens matrimonio assistit. R. Affirmative. CPI d. 1 Iui. 1952 ; AAS 44 (1952) 496. 763. De Missionariorum emigrantium officiis quoad adsistentiam ma­ trimoniis. a) Ad normam Constitutionis Apostolicae «Exsul Familia», n. 39, Missionarius emigrantium, cui cura animarum concredita est, servatis ceteris de iure servandis, intra fines territorii sibi praestituti, valide assis­ tit matrimoniis quorum alteruter nupturientium sibi sit subditus. b) Ad liceitatem quod attinet, servetur praescriptum canonis CIC can. 1097, § 2, iuxta quem « in quolibet casu pro regula habeatur ut ma­ trimonium coram sponsae parocho celebretur, nisi iusta causa excuset ». c) De investigationibus super statu nupturientium religiose ser­ vetur Instructio Sacrae Congregationis de disciplina Sacramentorum « De normis a parocho servandis in peragendis... », edita die 29 lunii 1941, praesertim praescriptum nn. 4 et 10 (AAS 33, pag. 297-307). S. Congr. Consist., d. 7. Oct. 1953 ; AAS 45 (1953) 758 sq. 768. Hoc praescriptum servetur etiam a Missionariis emigrantium. Cf. declarationem citatam ad III, n. 763. 774. X Declarationes ad can. 1098. An ad physicam parochi vel Ordinarii adsentiam, de qua in interpre­ tatione diei 10 Martii 1928 ad canonem 1098, referendus sit etiam casus quo parochus vel Ordinarius, licet materialiter praesens in loco, ob grave tamen incommodum celebrationi matrimonii assistere nequeat requi­ rens et excipiens contrahentium consensum. R. Affirmative. CPI d. 25. Iui. 1931 ; AAS 23 (1931) 388. An, ratione habita responsi dati a Pont. Comm. ad Codicis canones authentice interpretandos die 25 Iulii 1931 relate ad hunc can. 1098, ad hunc eundem canonem referendus sit casus, quo parochus vel Ordinarius celebrationi matrimonii religiosi assistere nequit, quia lege civili prohi­ betur, etiam sub poena, matrimonium coram Ecclesia celebrare, nisi prae­ cesserit matrimonium sic dictum civile, et hoc ab auctoritate omnino re­ cusatur, e. g. ob defectum instrumentorum, quae lex civilis requirit. R. Affirmative. S. C. de Sacr., d. 24 Apr. 1935 ; PRMCL 27 (I93H) 45/46. 28 * Supplementum. Vol. HI. Utrum grave incommodum, de quo in can. 1098, sit tantum illud quod imminet parocho vel Ordinario vel sacerdoti delegato qui matri­ monio assistant, an etiam illud quod immineat utrique vel alterutri ma­ trimonium contrahenti. R. Negative ad primam partem, affirmative ad secundam. CPI d. 3. Maii 1945 ; AAS 37 (1945) 149. 788. De cautionibus in mixtis nuptiis praestandis. ... sequentibus dubiis : I. an validum habendum sit matrimonium celebratum inter par­ tem catholicam et partem acatholicam certe non baptizatam, cum dis­ pensatione ab impedimento disparitatis cultus, si sola pars acatholica cautiones ad norman can. 1061, § 1, η. 2 (can. 1071) CIC praescriptas praestiterit ; II. an validum habendum sit matrimonium celebratum inter par­ tem catholicam et partem acatholicam certe non baptizatam, cum eadem dispensatione, ante Codicis Iuris Canonici promulgationem, si sola pars acatholica cautiones praescriptas praestiterit ; et quatenus negative ad I et II dubium, III. utrum tractandae sint tales causae nullitatis matrimonii ad normam cann. 1990-1992 CIC, an coram tribunali collegiali ad ordina­ rium tramitem iuris ; Emi. et Revmi... respondendum decreverunt : Ad I et II : Negative, nisi pars catholica cautiones saltem implicite praestiterit ; ad III : Negative ad primam partem, affirmative ad secundam, nisi in casu particulari certo constet de requisitis in can- 1990 ; et ad mentem. Mens autem est : Etsi Sancta Sedes e praxi immemorial! exegerit, et nunc stricte exigat ut conditionibus adimplendis in quibuslibet matri­ moniis mixtis cautum sit per formalem promissionem ab utraque parte explicite requisitam et praestitam (cann. 1061, 1071), tamen usus facul­ tatis dispensandi, sive ordinariae sive delegatae, invalidus dici nequit si utraque pars saltem implicite cautiones praestiterit, i. e., eos actus posue­ rit e quibus concludendum sit et in foro externo constare possit eam cog­ noscere obligationem adimplendi conditiones et manifestasse firmum propositum illi obligationi satisfaciendi. ... Ssmus. D. N. Pius XII... resolutionem adprobavit, confirmavit et publicari iussit. Supr. S. C. S. Off., 10 Maii 1941 ; AAS 33 (1941) 294 sq. De cautionibus praestandis. Quaesitum est ab hac Suprema S. Congregatione : l.° utrum cautiones quae ad normam can. 1061 praestari debent de universa prole catholice tantum baptizanda et educanda comprehen­ Supplementum. Vol. ΠΙ. 29 dant solummodo prolem nascituram, an etiam prolem ante matrimonii celebrationem forte iam natam ; ° 2. quid sentiendum de matrimoniis celebratis cum cautionibus de prole nascitura, neglecta prole forte iam nata. Emi. ac Revmi. Patres... responderunt : ad l.um: Affirmative ad primam partem; Negative ad secundam ; ad 2.um : Provisum in primo. Et ad mentem ; Mens autem haec est : quamvis per se, ad normam praefati canonis, cautiones non exigantur de prole forte iam nata ante matrimonii celebrationem, omnino monendos esse nupturientes de gravi obligatione iuris divini curandi catholicam educationem etiam dictae prolis forte iam natae. Et Ssmus. D. N. Pius XII... relatam resolutionem adprobavit, confir­ mavit et publicari iussit. Supr. S. Congr. S. Off., d. 16 lan. 1942 ; AAS 34 (1942) 22. 791. De censura eorum, qui matrimonium contrahunt coram ministro acatholico. ... quidam sacrorum canonum interpretes... vim can. 2319, § 1, l.° ex­ tenuarunt atque plus aequo innixi praescripto can. 1063, § 1, in eodem re­ vocato, docuerunt non quodlibet matrimonium a catholicis initum seu attentatum coram ministro acatholico puniri excommunicatione Ordi­ nario reservata. Itaque ne christifideles, metu poenae liberati, eiusmodi crimen ad­ mittere audeant, Nos, auditis Emmis et Revmis Patribus Supremae Con­ gregationis S. Officii, Motu proprio ac de Plenitudine Apostolicae potes­ tatis, decernimus ac iubemus ut a can. 2319, § 1, l.°, expungantur verba « contra praescriptum can. 1063, § 2 ». Pius XII, Motu proprio d. 25. Dec. 1953 ; AAS 46 (1954) 88. 792. De Communistarum matrimonii celebratione. Quaesitum est utrum exclusio communistarum ab usu Sacramen­ torum in decreto S. Officii diei 1 Julii 1949 statuta, secumferat etiam exclusionem a celebrando matrimonio : et quatenus negative, an commu­ nistarum matrimonia regantur praescriptis canonum 1060-1061. Ad rem Sacra Congregatio S. Officii declarat : Attenta speciali na­ tura sacramenti matrimonii, cuius ministri sunt ipsi contrahentes et in quo sacerdos fungitur munere testis ex officio, sacerdos assistere potest matrimoniis communistarum ad normam canonum 1065, 1066. In matrimoniis vero eorum, de quibus agit n. 4 praefati decreti, ser­ vanda erunt praescripta canonum 1061, 1102, 1109, § 3. Supr. Congr. S. Officii, d. 11 Aug. 1949 ; AAS 41 (1949) 427 sq. Dictum decretum videbis ad Ill, n, 510. 30 799. Supplementum. Vol. III. De fecundatione artificiali. Nous avons déjà eu maintes occasions de traiter un bon nombre de points particuliers, concernant la morale médicale. Mais voici que se pose au premier plan une question qui réclame, avec non moins d’urgence que les autres, la lumière de la morale catholique : celle de la fécondation arti­ ficielle. Nous ne pouvons laisser passer l'occasion présente d’indiquer brièvement, dans les grandes lignes, le jugement moral qui s’impose en cette matière. 1. La pratique de la fécondation artificielle, dès lors qu’il s’agit de l’homme, ne peut être considérée ni exclusivement, ni même principa­ lement du point de vue biologique et médical, en laissant de côté celui de la morale et du droit. 2. La fécondation artificielle, hors du mariage, est à condamner purement et simplement comme immorale. Telles sont, en effet, la loi na­ turelle et la loi divine positive que la procréation d’une nouvelle vie ne peut être le fruit que du mariage. Le mariage seul sauvegarde la dignité des époux (principalement de la femme dans le cas présent), leurs biens personnels ; de soi, seul il pourvoit au bien et à l’éducation de l’enfant. Par conséquent, sur la condamnation de la fécondation artificielle hors de l’union conjugale, aucune divergence d’opinions n’est possible entre catholiques. L'enfant conçu dans ces conditions serait par le fait même illégitime. 3. La fécondation artificielle dans le mariage, mais produite par l’élément actif d’un tiers, est également immorale et, comme telle, à ré. prouver sans appel. Seuls les époux ont un droit réciproque sur leurs corps pour engen­ drer une vie nouvelle, droit exclusif, incessible, inaliénable. Et cela doit être en considération aussi de l’enfant. A quiconque donne la vie à un petit être, la nature impose, en vertu même de ce lien, la charge de sa conserva­ tion et de son éducation. Mais, entre l’époux légitime et l’enfant, fruit de l’élément actif d’un tiers — l’époux fût-il consentant —, il n’existe aucun lien moral et juridique de procréation conjugale. 4. Quant à la licéité de la fécondation artificielle dans le mariage, qu’il Nous suffise pour l’instant de rappeler ces principes de droit na­ turel : le simple fait que le résultat auquel on vise est atteint par cette voie ne justifie pas l’emploi du moyen lui-même ; ni le désir en soi très légitime chez les époux d’avoir un enfant ne suffit à prouver la légitimité du recours à la fécondation artificielle qui réaliserait ce désir. Il serait faux de penser que la possibilité de recourir à ce moyen pourrait rendre valide le mariage entre personnes inaptes à le contracter du fait de l’impedimentum impotentiae. D’autre part, il est superflu d’observer que l'élément actif ne peut jamais être procuré licitement par des actes contre nature. Supplementum. Vol. III. 31 Bien que l’on ne puisse a priori exclure de nouvelles méthodes pour le seul motif de leur nouveauté néanmoins en ce qui touche la fécondation artificielle, non seulement il y a lieu d'être extrêmement réservé, mais il faut absolument l'écarter. En parlant ainsi, on ne proscrit pas nécessaire­ ment l'emploi de certains moyens artificiels destinés uniquement soit à faciliter l’acte naturel, soit à faire atteindre sa fin à l’acte naturel norma­ lement accompli. Qu’on ne l’oublie pas : seule la procréation d’une nouvelle vie selon la volonté et le plan du Créateur porte avec elle, à un degré étonnant de perfection, la réalisation des buts poursuivis. Elle est à la fois conforme à la nature corporelle et spirituelle et à la dignité des époux, au dévelop­ pement normal et heureux de l’enfant. Ex Allocutione Pii Pp. XII ad medicos catholicos in Congressu inter­ national! Romae congregatos, die 29 Sept. 1949 ; AAS 41 (1949) 559 sq. De fecundatione artificiali. Ridurre la coabitazione dei coniugi e 1’atto coniugale ad una pura funzione organica per la trasmissione dei germi sarebbe come convertire il focolare domestico, santuario de la famiglia, in un semplice laboratori biologico. Percio nella Nostra allocuzione dei 29 settembre 1949 al Con­ gresso internazionale dei medici cattolici abbiamo formalmente esclusa dal matrimonio la fecondazione artificiale. L’atto coniugale, nella sua struttura naturale, è un’azione personale, una cooperazione simultanea e immediata dei coniugi, la quale per la stessa natura degli agenti e la pro­ priété dell’atto, è la espressione dei dono reciproco, che, secondo la parola della Scrittura, effettua 1’unione « in una carne sola ». Ex allocutione Pii XII ad obstetrices catholicas Italiae Romae con­ gregatas, die 29 Oct. 1951 ; AAS 43 (1951) 850. 807. Ab acatholkis nati tenentur hoc impedimento. An ab acatholicis nati, de quibus in can. 1099, § 2, ad normam can. 1070 subiiciantur impedimento disparitatis cultus, quoties cum parte non baptizata contraxerint. R. Affirmative. CPI d. 29 Apr. 1940 ; AAS 32 (1940) 212. 815. De dispensatione a lege s. caelibatus. An Ordinarii, vi can. 81 et sub clausulis in eo recensitis, valeant dis­ pensare subdiaconos et diaconos ab obligatione servandi sacrum caeli­ batum. R. Negative. CPI d. 20 lan. 1919; AAS II (1919) 158. Supplementum. Vol. III. 32 * 838. De dispensatione huius impedimenti ad normam can. 1052 et 1053· Utrum can. 1052 ita intelligendus sit ut dispensatio impetrata pro certo et determinato impedimento valeat etiam pro alio impedimento eiusdem speciei in aequali vel inferiori gradu, quod in supplici libello bona vel mala fide reticitum fuerit ; an potius ita tantum ut dispensatio ab im­ pedimento expresso non vitietur per reticentiam alius impedimenti eius­ dem speciei in aequali vel inferiori gradu. R. Affirmative ad primam partem, negative ad secundam. CPI d. 8. Iui. 1948 ; AAS 40 (1948) 386. Utrum verba can· 1053 « facta permissio transitus ad alias nuptias » intelligi debeant dumtaxat de permissione facta a Sede Apostolica, an etiam de permissione facta ab Ordinario loci. R. Negative ad primam partem, affirmative ad secundam. CPI d. 26 Mart. 1952 ; AAS 44 (1952) 496. 858, 2. De potestate dispensandi vi can. 81. An vi can. 81, conlati cum can. 1045, Ordinarius dispensare valeat ab impedimentis matrimonialibus intra fines eiusdem canonis 81, etsi nondum omnia parata sint ad nuptias. R. Affirmative. CPI d. 27 Iulii 1942; AAS 34 (1942) 241. An sub verbis can. 81 «a generalibus Ecclesiae legibus» comprehen­ dantur vota Sedi Apostolicae reservata. An Ordinarii, vi can. 81 et sub clausulis in eo recensitis, valeant dis­ pensare subdiaconos et diaconos ab obligatione servandi sacrum caeli­ batum. R. Negative ad utrumque. CPI d. 26 lan. 1949; AAS 41 (1949) 158.