BIBLIOTECA DE AUTORES CRISTIANOS interés na ci onaI EDITA AUSPICIIS ET INSPIRATIONE PON­ TIFICIAE UNIVERSITATIS SALM ANT I CENSIS CUIUS delegatio apud b. a. c. in HOC SALUTIS MILLESIMO NONGEN­ TESIMO QUINQUAGESIMO SECUN­ DO ANNO, SIC EST constituta: PfitAJESES : Excmus. et Revmus. Dom. Dr. Fr Franciscus Barbado Vie­ jo, 0. P., Episcopus Sahnanticensis, Magnusque Pontificiae Uni­ versitatis Cancellarius vjciPRAEsr.s Ilmiis. Dom. Dr. Gregorius Alastruey, Rector Magnificus. R. P. Dr. Aurelius Yanguas, S. I., Decanus Facultatis Theologiae ; R P. Dr. MarcELLINUS Carreros, C. M. F., Decanus Facultatis luris; R. P. Dr. Iesus Valbuena, O. P., Decanus Fa­ cultatis Philosophiae; R. P. Dr. Albertus Colunga, O. P., Cathedraticus Scripturarum Sacrarum; R. P. Dr. Bernardinus LlorCA, S. I., Cathedraticus Historiae Ecclesiasticae. vocAj.es snvso scriba sive secretary's: Doin. Dr. Laurentius Turrado, Pro­ fessor. LA EDITORIAL CATOL1CA, S. A. MATRITI MCML1I AP. 466 INDEX MH IL OBSTAT : Henricus Vai.carce, Censor. Λ IMPRIMI POTEST: Candidus Mazôn, S. 1. Prov. imprimatur ; snvao w η t Iosephus Maria, aux. et J7ic. f/ral Matnti, 30 Septembris 1952 'adui. jra, s. a. Pasco Onésimo Itcdondo. 26.—Madrid. GENERALIS INDEX GENERALIS Pao. χνιι Praefatio ............................... EiBMOGRAPHIA GENERAI.IS SlCLA ET BREVIATIONES ................................................................................................. XXI .......................................................................................... XXVII 3 Introductio ............................... THEOLOGIA MORALIS FUNDAMENTALIS Tractatus I.—De fine ultimo Caput Caput Caput I.—De line ultimo hominis ....................... II.—De indole finis ultimi in se et quoad hominem ... 111.—De modo quo consummabitur finis ultimus ..... 34 45 54 Tractatus II.—De actibus humanis PARS I.—De actu humano inse considerato... SECTIO /.—De elementis netus humani ............................ Caput Caput § 1. § 2. Caput I.—De elemento cognoscitivo 67 67 .................................. 72 II.—De elemento volitivo ............................................. De voluntario ................................................................... Dc libero ............................................................... 77 77 90 III.—De elemento executive .............. 101 SECTIO II.—De impedimentis actus humani ..................... 105 TITULUS 1.—De impedimentis proximis ................................ Caput I.—De causis influentibus in cognitionem ............... Caput II—De causis influentibus in volitionem .................. § 1. De influxu in voluntarium ........................................... § 2. De influxu in liberum ................................................... Caput III—De causis influentibus in exeeutionem .............. 103 TITULUS II.—De impedimentis remotis .............................. Caput L—Obstacula remota non pathologica ....................... § 1. Obstacula intrinseca ...................................................... § 2. Obstacula extrinseca ..................................................... Caput II.—Obstacula remota pathologica ............................. 104 110 110 119 125 130 131 131 136 137 INPEX GENERALIS X Pag. PARS II.—De actu morali ........................................ 150 TITULUS I.—De moralitale in genere .................................... 150 I.—Conceptus et essentia moralitatis ........................ Caput II.—Norma moralitatis ................................................. Caput III.—Extensio moralitatis ad quemlibet actum, ad actus externos, ad effectus actuum .............. § 1. Actus indifferentes ........................................................ § 2. Actus externi ................................................................. § 3. Effectus actuum ............................................................. 151 157 161 161 164 169 TITULUS II.—De tnoralilate in specie. Fontes moralitatis ... 170 I.—Principia quaedam generalia ............................... II,—Moralitas ex obiccto ............................................ III.—Moralitas ex fine ................................................. IV,—Moralitas ex circumstantiis .................................. 170 177 182 195 Caput Caput Caput Caput Caput PARS III.—De imputabilitate niorali actuum hu­ manorum .!................. Caput Caput I, —De imputabilitate propriae actionis nis, earumque effectuum ...... II.—De imputabilitate actionum vel quae principaliter aliis debentur vel omissio­ 213 omissionum ..................... 202 216 PARS IP.—De actu morali honesto secundum esse supernaturale et meritorium . 221 Caput Caput I.—De actibus supernaturalibus ................ IL—De actibus meritoriis ...................... 222 225 Tractatus III.—De conscientia PARS Caput Caput § 1 § 2. § 3. Caput L· l.—De conscientia actuali ........................... I.—De conscientia morali secundum esse psycholo­ gicum ......................................................... IL—De conscientiae necessitate, veritate,certitudine. De conscientiae necessitate ........................................ De conscientiae veritate ............................................. De conscientiae certitudine ......................................... III.—De conscientiae formatione sub dubio remoto... 241 241 253 253 255 263 268 INDEX GENERALIS XI Pag. Articulus λ—Dc moralibus systematibus .................................. § 1. De aliis systematibus praeter probabilismum ........... § 2. De probabilismo .............................................................. Articulus II.—De recto usu probabilismi .................................... 270 272 279 304 PARS II.—De conscientia habituali ........................ 312 Caput § 1. § 2. § 3. I.—Dc conscientia tenera, laxa, perplexa ............... De conscientia tenera .................................................... De conscientia laxa ........................................................ De conscientia perplexa ................................................ 312 312 313 315 Caput II.—Dc conscientia scrupulosa .................................. .. 317 Tractatus IV.—De legibus I.—Dc lege in genere ................................................ 331 conceptu, divisione, proprietatibus, effectu generali legis ......................... 331 SECTIO II.—Dc legibus divinis ................................................ 340 L—De Caput IL—De Caput III.—Dc Articulus I— Dc Articulus II.—Dc 340 SECTIO Caput untc.—Dc lege aeterna ....................................................... lege naturali ...................................................... lege divina positiva ......................................... lege divina positiva in genere ...................... lege Mosaica seu Vetere inparticulari ------- 345 366 366 369 Articulus III.—De lege Christiana seu Nova ............................. 372 SECTIO III.—De legibus humanis ............................................ 379 I.—De conceptu et proprietatibus legis et de con­ ceptibusaffinibus ..................... 380 Caput Caput Articulus Dc conceptu et proprietatibuslegis .................. Articulus II.—Dc conceptibus legi affinibus ........................ § 1. Dc praeceptis ..................................................................... § 2. Dc instructionibus,decretis, statutis ............................. § 3. Dc rescriptis ...................................................................... Caput II.—De requisitis ad legem constituendam ............ Articulus L—De legis auctore ................................................... Articulus II— De materia apta ad legem .................................. § 1· Principia communia pro omni lege ............................. 380 386 387 390 392 403 403 417 417 χΐι INDEX GENERALIS Pag. § 2. Principia specialia de lege ecclesiastica ..................... § 3. Principia specialia de lege civili ................................. Articulus III.—De promulgatione, vacatione et acceptatione le­ gis ....................................... 431 § 1. Promulgatio legis ........................................................ § 2. Vacatio legis ................................................................ § 3. Acceptatio legis .......................................................... Caput III.—De effectu formali legis seu obligatione ......... Articulus 1.—De obligatione in genere .................................... Articulus II.—De obligatione quarundam legum in specie ..... § 1. De lege mere poenali .................................................. § 2. De legibus irritantibus et inhabilitantibus ................. § 3. De lege fundata in praesumptione ........................... Caput IV—De subiecto legis .................................................. Articulus l.—De subiecto cuiusvis legis humanae ................... Articulus II.—De subiecto legis ecclesiasticae .......................... Articulus III.—De subiecto legis civilis ....................................... Caput V.—De adimpletione legis ......................................... Caput VI.—De interpretatione legis ....................................... Articulus I.—De interpretatione in legeecclesiastica ............... § 1. Notio ct divisiones interpretationis ........................... § 2. De interpretatione authentica, doctrinali,usuali ....... § 3. Deregulis generalibus interpretationis ...................... § 4. Delegibus latae et strictae interpretationis ............... Articulus II.—De interpretatione in lege civili ........................ Caput VII.—De causis abimpletione legis liberantibus.......... Articulus I —De causis excusantibus ...................................... § 1. De ignorantia ............................................................... § 2. De impotentia ............................................................... Articulus II.—De causis eximentibus .......................................... § 1. De quibusdam causis eximentibus ct de liceitate ap­ positionis carum ..................................... § 2. Dc dispensatione .......................................................... § 3. Dc privilegiis .... ........................................................... Caput VIII—Dc cessatione legis .............................................. Articulus I.—Dc cessatione ab intrinseco ............................... Articulus II.—De cessatione ab cxtrinseco .............................. § 1. De revocatione legis a legislatore ............................. § 2. De cessatione legisper desuetudinem ........................ 423 429 431 434 436 440 440 452 452 463 471 476 476 483 498 501 512 513 513 516 518 522 526 531 532 532 535 541 541 542 569 581 581 583 583 586 INDEX GENERALIS • XIII Pag. Tractatus V.—De peccatis. Caput I.—De peccatis in genere ............................................ 597 Articulus Z.—Notio, divisio, principia generalia ..................... 597 Articulus II,—De peccato mortali et veniali eorumque condi­ cionibus .................................. 609 Articulus III.—De distinctione specifica peccatorum .................. 632 Articulus IV.—De distinctione numerica peccatorum ............... 637 II.—De peccatis in specie .......................................... 648 Z.—De peccatis internis ............................................. 648 Articulus II.—De quibusdam peccatis in particulari ............... § 1. De peccatis capitalibus .................................................. § 2. De peccatis in caelum clamantibus ............................. § 3. De peccatis in Spiritum Sanctum ............................... 663 663 677 679 III.—De causis peccatorum .......................................... 682 Z.—De causa efficiente peccatorum .......................... 682 Articulus II.—De causis impulsivis peccatorum ........................ § 1. De causis impulsivis exterioribus ............................ § 2. De causis impulsivis internis ........................................ 687 687 689 Articulus III.—De resistentia impulsibus malis opponenda ...... § 1. De obligatione fugiendi periculumpeccati ................... § 2. De resistentia tentationibus opponenda ....................... 693 695 697 IV.—De effectibus peccatorum .................................... 701 Z.—Effectus communes peccatorum ......................... 701 Articulus II.—Effectus proprii peccatorum sive mortalium sive venialium ................................ 708 Caput Articulus Caput Articulus Caput Articulus Tractatus VI.—De virtutibus in genere. Caput L—De notione ct divisione virtutum ....................... 715 Caput II.—De subiecto, obiccto,distinctione specifica vir­ tutum 719 Caput III.—De necessitate, existentia, causa, augmento ct valore virtutum .................................................. 722 IV—De proprietatibus virtutum .................................. 731 Caput INDEX GENERALIS XIV THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS PARS PRIOR I De virtutum exercitatione Tractatus I.—De virtutibus theologicis. Pag. SECTIO /.—De fide theologica et de vitiis oppositis ...... 742 Caput I—De fide in se sumpta ... ...................................... 742 Caput II.—De fidei necessitate ...................... - . . et exercitio · » w ' 754 § 1. De necessitate et exercitio fidei .................................. 754 § 2. De veritatibus credendis ...................................... ........ 765 Caput III—De peccatis contra fidem........................... 772 Articulus /.—De peccatis per omissionem............................ 772 Articulus II —De peccatis per commissionem ............................ 777 § 1. Peccata contra fidem per excessum ............................ 777 § 2.Peccata contra fidem internam per defectum ·............ 777 § 3. De peccatis contra fidem externam per defectum ...... 786 § 4. Peccata indirecte opposita fidei per defectum .......... 738 ■ ·*. I ' > ' SECTIO I/.—De spe theologica et dc vitiisoppositis............ 801 Caput I.—De spe in se considerata...................................... Caput II.—De spei necessitate et exercitio ......................... Caput III.—Dc peccatis contra spem ...................................... § 1. De desperatione ................................................ ............. § 2. De praesumptione .......................................................... ft · SECTIO 111·—De caritate et dc vitiis oppositis ................ 801 809 812 8’3 815 I—Dc ipsa caritate .................................................... II.—De necessitate, subiecto in particulari, ordine ca­ ritatis ..................................... 830 Articulus /.—De necessitate ct exercitio caritatis in genere... 818 Caput Caput Articulus //.—De caritate erga Deum, nosmetipsos, proximos in paniculari .................. ..... 833 § 1, Dc amore erga Deum .................................................. § 2. Dcamore erga nosmetipsos ........................................ § 3. De amore erga proximos ............. ................ ............. 818 830 833 837 839 INBEX GENERALIS XV Pag. Articulus § 1. § 2. § 3. Caput III.—De ordine caritatis De ordine caritatis inter De ordine caritatis inter De ordine caritatis circa .............................................. Deum et nosmetipsos ...... nos et proximos nostros... varios proximos ................ 852 852 853 861 III.—De actibus externis caritatis circa necessitatem proximi seu dc operibus misericordiae .......... 863 Articulus I—De misericordia in genere .................................. Articulus II.—Dc beneficentia materiali per eleemosynam ...... 864 866 Articulus III.—De beneficentia spirituali per correctionem fra­ ternam .................................... 880 IV—De peccatis contra caritatem ............................... Caput Articulus I.—De odio quod opponitur benevolentiae .............. Articulus II.—De scandalo quod opponitur beneficentiae.......... 802 892 896 Articulus III.—De cooperatione ad malum quae opponitur be­ 916 neficentiae ..................................... Tractatus II.—De virtutibus cardinalibus. Caput I.—De virtute prudentiae ............................................ Caput II.—De virtutc iustitiae ............................................... Caput III.—De virtute fortitudinis ......................................... Caput IV—De virtute temperantiae ........................................ Index operis analyticus ................................................................. 932 937 939 943 947 Sacrae Theologiae Summa, quam Patres Societatis lesu, Facultatum theologicarum in Hispania professores, consilium inierunt conscribendi, et quoad partem dogmaticam, quatuor voluminibus comprehensam, feliciter expleverunt, necessa­ rium complementum requirebat et postulabat partis moralis, unam et ipsam scientiam theologicam cum dogmatica efficien­ tis, eandemque in ordine ad vitam Christianam definiendam et scopum supernaturalem proponendum perficientis. Hanc, igitur, Sacrae Theologiae Summae reliquam par­ tem conscribendam suscepimus, eodem criterio et animo duc­ ti, parandi, scilicet, “aptum subsidium alumnis, magistris vero utile etiam instrumentum, quo in scholarum praelectionibus uterentur” \ Quare, dogmaticos imitati, bibliographiam prae­ misimus tam generalem quam particularem ad initium saltem singulorum capitum, annotationesque adiecimus, “quarum subsidio proposita doctrina plenius comprehendi et abundan­ tius illustrari valeret” 12. Brevitati minus quam dogmatici consuluimus, tum quia indoles practica theologiae moralis maiorem declarationem exigit, tum quia conveniens plenitudo in re morali plus spatii requirit quam in dogmatica, ne quaestiones saepe difficiles et consectariis plenae, principiis nimis compendiariis inclusae, falsis applicationibus dent ansam propter insufficientem ac­ commodationem ad praxim, iis praesertim qui communem culturam sacerdotalem aegre attingunt vel non facile superant. Ne tamen alumnis onus quo obruerentur imponere, potius quam auxilium praebere videremur, partes minus principales minoribus characteribus scripsimus, ut eae attenta lectione cursim expediantur, dum aliis sive conceptibus sive principiis diligentius studium reservatur. 1 Sacrae Theologiae Sunfma (BAC) I, praefatio. ’ Ibid. Χνπΐ PRAEFATIO Doctrinam moralem methodo cum positiva tum scholastica accurate et solide tradere pro modulo nostro conati sumus, eamque non solis iuris naturalis principiis nisam, verum etiam Magisterii ecclesiastici ac Sacrae Scripturae Sanctorumque Patrum atque Ecclesiae doctorum selectis testimoniis, ubi lo­ cus erat, imprimis fundatam. Et quidem, materiam ita pro­ ponere studuimus, ut ad instituendos positive mores Christia­ nos, magis quam ad peccata, negativa quadam ratione descri­ benda ac distinguenda, attenti essemus, quod sane exigendum est in disciplina de motu creaturae rationalis ad Deum oc­ cupata. Ubi vero diversae sunt opiniones catholicorum, vel novae quaestiones iuridico-morales agitandae proponuntur, Doctoris communis, cuius doctrinam Ecclesia fecerit suam, necnon clarissimi Sancti Alfonsi de Ligorio, confessariorum ac Moralistarum caelestis Patroni, aliorumque clarissimorum doctorum, quorum laus est in Ecclesia, principiis inniti no­ bis cordi fuit, nimiam sive severitatem sive benignitatem pa­ riter evitare conantes, honestamque illam iusta in libertate aemulationem profitentes, unde studia progrediuntur, ad men­ tem ac critérium Romanorum Pontificum qui de hac re sa­ pientes normas tradiderunt3. Ordinem quod spectat, tripartitam amplexi sumus univer­ sae disciplinae divisionem,, in theologiam sci. moralem fun­ damentalem, in moralem specialem de virtutibus exercendis, et moralem sacramentariam. Totam vero hanc tractationem tribus voluminibus comprehendimus, quorum primum mora­ lem fundamentalem et tractatum de virtutibus theologicis continebit; alterum de reliquis virtutibus doctrinam, necnon et officia quorundam statuum particularium complectetur ; tertium doctrinae moralis sacramentariae ac iuri poenali ec­ clesiastico dedicabitur. Tn postremo volumine, quoniam tracta­ tus dogmaticus de re sacramentaria separatin'! tradendus sup­ ponitur, expositio fere tota versabitur in exponenda potius quam probanda vera doctrina ac disciplina vigente in Ec­ clesia. Aliorum placitis magis quam proprio criterio indulgens, auctor secundi voluminis de virtutibus moralibus disseruit non secundum scholasticum virtutum systema, sed viam se­ cutus decalogi ac praeceptorum Ecclesiae. Haec quippe or’ Cf. Leo XIII, Encycl. Aeterni Patris. ASS 12 (1879) 108-115; Pius XI. Encycl. SluJio-um duceni. AAS 15 (1923) 323-324; Plus XII, Sermo Sollemnis conventus: AAS 31 (1939) 246-247. PRAEFATIO XIX dinatio, quamquam minus scientiftca et alumnum perniciosis quibusdam scopulis intricans, in universum utilior et ad mentalitatem totamque institutionem nostram moralem accommo­ datior visa est, id quod in scientia ad praxim ordinata maxi­ mi faciendum est, sicut verbis et exemplo suo S. Alfonsus tradidit. Ceterum incommoda indolis theoreticae quae in hac via occurrunt, aliis incommodis practicis systematis virtu­ tum fere compensantur; sed et pro captu nostro ea vitanda vel minuenda curavimus. Faxint Sacratissima Corda Icsu et Mariae ut hoc opus, clero, sive futuro efformando sive iam efformato, ad sacrum ministerium in aedificationem Corporis Christi melius geren­ dum inserviat, sicut nobis in ipso aggrediendo cordi fuit, et in eodem, posteriori labore ad ulteriores editiones, si sors tulerit, indefesse perficiendo, animum adiciet. BIBLIOC,RAPHIA GENERALIS PRO UNIVERSA THEOLOGIA MORALI In hoc subsidio litterario tradendo non ea est mens, ut omnes moralistas omnesque eorum tractatus recensentes exhauriamus; id nobis fuit in animo, ut cos tantum commemoraremus, qui pro stu­ dio scholarum vel potiores sunt et principes evaserunt, vel occur­ rent frequentiores, vel denique inventu existunt faciliores atque pro labore commodiores. Generali, igitur, hac bibliographia ad aliqualem introductionem in theologiam moralcm opera generalia, valde incomplete, intendi­ mus recensere, sive sclectiora sive magis assequibilia ; neque illos adducemus moralistas, utcumque egregios, qui singulares tractatio­ nes ediderunt aut quaestiones peculiares illustraverunt ; horum enim commemoratio opportuniorem locum ante singulos tractatus vel in­ ter disceptandum inveniet. 1. Pro historia generali theologiae moralis Dublanchy, E., Morale, praesertim § 4: Histoire sommaire: DTC 10,11,2435-2453. Bellamy, E., La théologie catholique au XJX siècle * (Paris 1904). Deman, Th., Aux origines de la théologie morale (Paris 1951). DiEBOLT. J., La théologie morale catholique en Allemagne au temps du Philosophisme et de la Restauration (Strasburgo 1926). FerrerES-Mondrîa, Compendium theologiae moralis T1’ p.XXIII-LTV (Barcelona 1949). Grabmann, ΧΓ., Die Geschichte der katholischcn Théologie seit dem Ausgang der Pafcrzcit (Friburgo de Brisgovia 1933). Exstat versio eiusdem hispana: Historia de la teologîa catôlica desde fines de la era patrislica hasta nuestros dias, auctore D. GutïÉrrez (Madrid 1940). Hocrdez, E., Histoire de la théologie au XIX" siècle. T. I.: Déca­ dence et réveil de la théologie (1800-1831) T. III: Le règne de Léon XIII (1878-1903) (Bruselas 1949.1947). Mausbach, L, Geschichte der katholischcn Moral, apud HinnEberg, P., Die Kultur der Gcgenwart 1 (Leipzig 1906). VilliEN, A., Histoire des commandements de ÏEglisc (Paris 1909). Ziegler, Th., Geschichte der chrisllichen Elhik * (1892). χχπ BIBLIOGRAPHIA GENERALIS 2. Tractationes de universa ferme theologia morali a) Usque ad medium saeculum XVIIL Petrus Lombardus, Magister Sententiarum (t 1160), Libri IV Sen­ tentiarum (Quaracchi 1916). Alexander Halensis (t 12-15). Summa Theologica ( Quaracchi 1924ss). S. Thomas Aquinas Doctor Angelicus ct Communis (γ 1274), Sum­ ma Theologica; Summa contra gentiles (t.4-15) inter Opera om­ nia iussu impensaque Leonis XIII P M. edita (Roma 1882ss). — Quaestiones quodlibetales ; Quaestiones disputatae (Roma 1942). S. BonavenTura (t 1274). Commentaria in IV libros Sententiarum ; Opuscula varia theologica (t.1-5) inter Opera omnia (Quarac­ chi 1882-1902). Ioannes Duns Scoto (t 1308), Commentaria oxoniensia ad IV libros Magistri Sententiarum (Quaracchi 1912-1914). Capreolo, I. (t 1444), Defensiones theologicae divi Thomae Aqui­ natis (Venecia 1483). S. Antoninus archiepiscopus florentinus (t 1459), Summa theologi­ ca (Venecia 1571). Caietanus, Th de Vio (t 1534), Commentaria in Summam Sancti Thomae (Lyon 1540): Peccatorum summula (Duai 1627). SuÂrf.z, F. (f 1617), Opera omnia (Paris 1856-1861). Ioannes a S. Thoma (+ 1644). Cursus Theologicus in Summam theo­ logicam D. Thomae (Paris 1883-1886). Azor, I. (t 1608), Institutiones morales (Roma 1611). Lavmann, P. (t 1625), Theologia moralis (Venecia 1700). Bonacina, M (t 1631), Opera de morali theologia (Venecia 1693). Castropalao, F. (t 1633), Opus morale (Venecia 1702). SalmanticenseS, CiirjHJ theologicus Summam theologicam Angelici Doctoris D. Thomae complectens (Paris-Roma 18/Oss); Curius Theologiae morulis (Venecia 1764). Busembaum, H. (t 1668), Medulla theologiae moralis (Lyon 1670). Gonet, I. B. (+ 1681), Clypcus theologiae thomisticae (Lyon 1681). Reiffenstuel, A. (t 1703), Theologia moralis (Venecia 1718). Sporer, P. (t 1714), Theologia moralis, decalogalis et sacramentalis (Venecia 1766). Lacroix, Cl. (γ 1714), Theologia moralis (Venecia 1731). Roncaclia, C. (t 1737), Universa theologia moralis (Venecia 1760). BIBLIOGRAPH ΙΑ GENERALIS XXIH Elbel.» B. (γ 1756), Theologia moralis (edit, nova, curante Bicrbaum, Paderborn 1891-92). Billuart, R. (t 1757), Summa Saudi Thomae hodiernis academiis accommodata (Paris 1872). REUTER, I. (t 1762), Theologia moralis quadripartita (Colonia 1750). Collet, P. (ΐ 1770), Continuator Tournely, Institutiones theologiae moralis (Paris 1745). S. Alfonsus M. de Liguori (t 1787), Theologia moralis (Roma 19051912); Homo apostolicus (Paris 1834). b) Opera manualia nostro tempore magis in tw«. Aertnys-Damen, Theologia moralis16 (Turin 1948). /Xrregui-Zalba, Compendium theologiae moralis ” (Bilbao 1952). BallERINI-Palmieri, Opus theologicum morale6 (Prato 1899). Bucceroni, I., Institutiones theologiae moralis6 (Roma 1914). Busquet-Garcîa Bayôn, Thesaurus confessorii* (Madrid 1934). D’Annibale, I., Summula theologiae moralis6 (Roma 1908). Davis, H.» Moral and Pastoral Theology6 (Londres 1949). Dumas, J., Theologia moralis thomistica (Paris 1930ss). Fanfani, L. J., Manuale theorico-pradicum theologiae moralis (Ro­ ma 1949-1951). FerrERES-Mondrîa, Compendium theologiae moralis ” (Barcelona 1949-1950). Genicot-Salsmans, Institutiones theologiae moralis1' (Bruselas 1951). Gôpfert-Staab, Moraltheologie* (Paderborn 1923). Gury, P., Compendium theologiae moralis (In diversis nationibus accommodatus a Bulôt, Dumas, Fcrreres, Ballcrini, Tummolo, Sa­ betti). Hurth-AbellAn, Notae ad praelectiones theologiae moralis (Roma 1947-1948). Jone, II., Katolische Morallheologie ” (Paderborn 1940). Larraga-Lumbreras, Prontuario de leologia moral (Madrid 1950). Lehmkuhl, A., Theologia moralis12 (Friburgo de Br. 1914). Lotano-Grizzana, Institutiones theologiae moralis (Turin 1934-1939). Marc-Gestermann-Raus, Institutiones morales Alfonsîanae20 (Lyon 1939). Mausbach-TiEscblEder, Katholische Morallheologie * (Munster 1937). Merkelbach, B. H., Theologia moralis* (Paris 1942). xxrv BIBLIOGRAPHIA GENERALIS Müller-Seipel-Ujcic, Theologia moralis10 (Ratisbona 1925), Noldin-Schmitt, Sumina theologiae moralis” (Barcelona 1941). Piscetta-Gennaro, Elementa theologiae moralis9 (Turin 1945). Pkümmer-Mvnch, Manuale theologiae moralis9 (Friburgo de Br. 1940). Sabetti-Barret-Creeden, Compendium theologiae moralis34 (Nueva York 1939). SaEtler, Th., A Manual of Moral Theology (Londres 1925). Schilling, 0., Lchrbuch dcr Moraltheologie (Munich 192S). Tanquerey-Cimetier, Synopsis theologiae moralis10 (Tournai 1937). Theologia Mechliniensis (Malinas). Tummolo-Iorio, Compendium theologiae moralis9 (Nâpoles 1939). L’bach, I., Compendium theologiae moralis2 (Friburgo de Br. 1935). Vermeersch, A., Theologiae moralis principia, responsa, consilia* (Roma 1937). Vittrant, I., Théologie morale19 (Paris 1944). WoUTERS, L., Manuale theologiae moralis (Brujas 1932.1933). 3. Opera theologiae pastoralis Aertnys, J., Theologia pastoralis tradens practicam institutionem confessorii9 (Gulpen 1916). Gonzalez, M., Theologia pastoralis (Valladolid 1936). Micheletti, A., Summula theologiae pastoralis2 (Roma 1925.1929). Noppel, C., Aedificatio Corporis Christi, Aufriss der Pastoral (Fri­ burgo de Br. 1937). Pruner-Seitz-Thi. rnhofer, Lehrbuch der Pastoraltheologie* (Pader­ born 1928). X RüLAND, L., Handbuch der praktischcn Seelsorge (Munich 193l-19d6). Schüch, J., Handbuch der Pastoralthcologie* (Innsbruck 1925). Stocchiero, G., Pratica Pastorale9 (Vicencia 1936).4* 4. Casus conscientiae Berardi, Ae., Praxis confessoriorum' (Facnza 1904). Bucceroni, 1 . Casus conscientiae9 (Roma 1913). Escanciano, E., Casus conscientiae (Shanghai 1948). Eerreres, I. B., Cajiw conscientiae9 (Barcelona 1926). BIBLIOGRAPH IA GENERALIS XXV Genicot-Salsmans, Casus conscientiae1 (Bruselas 1938). Gennari, C.j Consultationi morali su casi e materia svariate che specialmente riguardano t nostri tempi* (Roma 1913.1915). Lehmkuhi,, A., Casus conscientiae* (Friburgo de Br. 1913). Slater, Th., Cases of conscience for english speaking countries (Nueva York 1911). Ter Haar, F., Casus conscientiae de praecipuis huius aetatis peccan­ di occasionibus* (Turin 1939); Casus conscientiae de praecipuis huius aetatis vitiis eorumque remediis* (Turin 1939). Villada, P., Casus conscientiae (Bruselas 1884-1887). 5. Subsidia generalia laboris tbeologico-moralis Acta Apostolicae Sedis, ab anno 1909. Acta Sanctae Sedis, inter annos 1872-1908. BuccEroni, I., Enchiridion morale (Roma 1887). CavallERA, F., Thesaurus doctrinae catholicae ex documentis magis­ terii ecclesiastici (Paris 1936). Codex iuris canonici. Collectanea S. Congregationis de Propaganda Fide (Roma 1907). Collectio authentica decretorum S. Rituum Congregationis (Roma 1898-1901.1912.1927). Denzinger-Bannwart-UmdERG, Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum*1 (Barcelona 1951). Enchiridion clericorum Documenta Ecclesiae sacrorum alumnis in­ stituendis (Roma 1938). Enchiridion de statibus perfectionis. Documenta Ecclesiae Sodalibus instituendis (Roma 1949). FernÂndEz Regatillo, Interpretatio et iurisprudentia Codicis iuris canonici (Santander 1949). Fontes Codicis iuris canonici (Roma). Patrologiae cursus completus, series latina et graeca, accurante I. P. Migne. Rouet de Journel, M. L, Enchiridion patristicum. Loci SS. Patrum, Doctorum, Scriptorum ecclesiasticorum ” (Friburgo dc Brisgovia 1937). Sylloge praecipuorum documentorum recentium SS. Pontificum et S. C. de Propaganda Fide, necnon aliarum SS. CC. Romanarum ad usum missionariorum (Roma 1939). |g3E ■■ ■ B| 1 XXVI BIBLIOGRAPH IA GENERALIS 6. Lexica Catholic Encyclopedia, accurante G. Herbermann (Nueva York 19071922). Dictionnaire apologétique de la Foi catholique, accurante A. D’Ales (Paris 1911-1922). Dictionnaire d'Archéologie chrétienne et de Liturgie, accurantibus F. Cabrol et J. Leclercq (Paris 1907ss). Dictionnaire de Droit canonique accurante NAZ (Paris 1935ss). Dictionnaire de spiritualité ascétique et mystique, accurantibus M. Viller, J. de Guibert, F. Cavallera (Paris 1932ss). Dictionnaire de théologie catholique, accurantibus A. Vacant, E. Mangenot, E Amann (Paris 1909ss). Enciclopedia Cattolica (Vaticano 1949ss). Enciclopedia de la Religion catôlica (Barcelona 1949ss). Hurter, H., Nomenclator litterarius theologiae catholicae theologos exhibens... (Innsbruck 1895ss). Kirchenlexikon3 (Friburgo de Br. 1882-1903). Lexikon fiir Théologie und Kirche2 (Friburgo de Br. 1930ss). Slaatslexikon der Gorresgesellschaft* (Friburgo de Br. 1926ss). ET BREVIATIONES SIGLA AA S .............................. AnalSacraTarrac ....... Ang ...... ........................ Ant ............................... Apol ............................ ArchPh ........................ ArchTG ................. .<.... ASS ............................. BOE ............................. BullThom .................... c, cc.................. Ccomm ......................... CiencTom ..................... CivCatt .......................... CH ............................... CHA ............................. CIC .............................. CollatBrug ................... CollatGand .................. CollatNamurc .............. CollcctMcchlin ........... CPF ............................. ComRel ........................ D .............. .................... DA ............................... DAFC ......................... DictDrCan ................... DirEccl ....................... DivThom (Fr) .......... DivThom (Pi) .......... .... DSpir ........................... DTC ............................. EphThLov ............. . EstEcl ......................... Et ................................ FomSoc ....................... Grcg ............................ IlustCler ...................... Acta Apostolicae Sedis. Analecta Sacra Tarraconensia. Angelicum. Antonianum. Apollinaris. Archives de Philosophie. Archivo Teolôgico Granadino. Acta Sanctae Sedis. Bolctin Oficial del Estado Espanol. Bulletin Thomiste. Canon, Canones. Côdigo Espanol de Comercio. Ciencia Tomista. Civiltà Cattolica. Côdigo civil espanol (hispano). Côdigos Hispano-Amcricanos. Commissio Pontificia ad Codicis canones authentice interpretandos. Collationes Brugenses. Collationes Gandavenses. Collationes Namurccnses. Collectanea Mechlincnsia. Colledtanea S. Congr. de Propaganda Fide. Commentarium pro religiosis. H. Denzinger-I. B. UmberG, Enchiridion Symbolorum” (Barcelona 1951). Decreta authentica S. Rituum Congrega­ tionis. Dictionnaire Apologétique de la Foi Ca­ tholique. Dictionnaire de Droit Canonique. Di rit to Eclesiastico. Divus Thomas (Friburgo de Suiza). Divus Thomas (Placencia). Dictionnaire de Spiritualité. Dictionnaire de Théologie Catholique. Ephemerides Theologicae Lovanienses. Estudios Eclesiâsticos. Études. Fomento Social. Gregorianum. Thistraciôn del Clero. χχνίπ SIGLA ET breviationes Ius Pontificium. I Mélanges de Science Religieuse. | J. P· Migne, Patrologiac cursus completus. Series latina. Series graeca. I MiseCom ................... Miscellanea Comillas. ; Ί MonEccl .................... Monitor Ecclesiasticus; olim 11 Monitore Ecclesiastico. NouvRevTh .............. Nouvelle Revue Théologique. I OrChP ....................... Orientalia Christiana Periodica. | PerMorCanLit ........... Periodica de re Morali, Canonica, Liturgica. R ................................. M. J. Rouet de Journel, Enchiridion Patristicum. RazFc ......................... Razôn y Fe. RechScRcl ............... Recherches de Science Religieuse. RechThAncMéd ........ Recherches de Théologie Ancienne et Mé­ diévale. ' RevApol .................... Revue .Apologétique. RevComRel ............... Revue des Communautés Religieuses. ! RevEcclL .................... Revue Ecclésiastique de Liège. RevEspDC . .............. Revista Espanola de Derecho Canonico. RcvEspir ............ .·....... Revista de Espiritualidad. RcvEspT .................... Revista Espanola de Teologia. RevMétaph ................ Revue de Métaphysique. 1 RevNéoscolPh ........... Revue Néo-scolastique de Philosophie. RcvScPhTh ............... Revue des Sciences Philosophiques et Théologiques. RevScRel ................... Revue des Sciences Religieuses. RevThom ................ Revue Thomiste. R. I............................. Regula luris. SalTer ...... ................. Sal Terrae. Sap ............................. Sapienza. Schol........................... Scholastik. scl................................ scilicet. ScuoCatt ............. ....... Scuola Cattolica. S. Th........................... Summa Theologica Sti. Thomae Aquina­ tis. Stimm ........................ Stimmen der Zcit. ThGl .......................... Théologie und Glaube. ThPraktQschr ............ Theologisch-praktische Quartalschrift. ThQschr .................... Theologischc Quartalschrift. ThSt ........................... Theological Studies. VieSpir ...................... Vie Spirituelle. 1 ZAszMyst ................. Zeitschrift fur Aszese und Mystik. ZKirchgesch ............... Zeitschrift fur Kirchengeschichtc. ZkTh ..................... Zeitschrift für katholische Théologie. lusPont ...................... MélScRcl .................... ML, MG .................... VOL UM EN I Theologia moralis fundamentalis. Tractatus de virtutibus theologicis Auctore P. Marcelling Zalba, S. I. NTR0DUCT10 “Et hoc oro: ut caritas vestra magis ac ma­ gis abundet in scientia et in omni sensu, ut pro­ betis potiora” (Phil 1,9). “...ut occurramus om­ nes... in virum perfectum, in mensuram aeta­ tis plenitudinis Christi, ut iam non simus par­ vuli fluctuantes... Veritatem autem facientes, cres­ camus in Illo per omnia...” (Eph 4,13). Summa rerum dicendarum: 1. Ad meliorem intclligentiani nostrae disciplinae iuvat prae­ mittere brevem expositionem de ipsa notione et obiecto theologiae moralis, de eius relatione similitudinis et discrepantiae cum scientiis affinibus, dc fontibus, momento, divisione et ordine, de melodo ad­ hibenda, denique dc historia. S. Thomas, Prologus in 2 partem; Prologus in 2-2; Patvzzi, Prodromus ad universam morum theologiam (Apud J. P. Migne, Theologiae cursus comple­ tus t. 11, 10-63). Zaccmaria, Dissertatio dc casuisticae theologiae originibus, locis atque praestantia (a S. Alfonso operi suo in posterioribus editionibus praemissa): BoüQUILlon, Institutiones theologiae moralis fundamentalis3. In­ troductio n.1-195 (Brujas 1903); BruznaY, Clavis theologiae moralis (Fnbur­ go Br. 1914); Dublanchy, Morale (théologie): DTC 10,2396-2458; J. Mausbach, Die katholischc Moral und ihre Grgncr3 (Colonia 1921); Aertnys-Damen. Theologia moralis1*, XIX-XXXV; TaNQVEREY, Synopsis theologiae moralis et Pastoralis IIe,13-55; A. Vermeersch, Theologiae moralis principia, responsa, consilia I \l-26. Catalogos auctorum qui de theologia morali scripserunt praemit­ tunt suis Manualibus inter alios Prümmer et I’errEres-MosdrIa. 2. Theologia moralis, a moribus dicta1, est scientia theologica de actibus deliberatis hominis (necnon dc inter­ no statu ab co deliberate assumpto et retento) prout relatio­ nem dicunt ad regulam morum in ordine supernatural! vi­ gentem et ad finem ultimum supernaturalem per ipsos actus et per media salutis obtinendum. Dicitur: a) Scientia: tum quia veritates metodice in unum systema et in unum corpus doctrinae logico nexu coordinatas vel rationali con­ clusione deductas proponit, tum quia est cognitio ex causis, osten­ dens non tantum quid, sed etiam cur verum sit, idque ex princi­ piis aut evidentibus, v.gr. bonum est faciendum et malum vitan­ dum, aut saltem certis, v.gr Deus colendus secundum praecepta re­ ligionis catholicae. .. · · __ 1 Dc etymologia et significatione adicctivi moralis erudite disserit J. M. Κλμιβκζ, De hominis beatihitline 1,36-43. 4 INTRODUCTIO Hinc, apud illos auctores qui principia clare affirmant sed sine systematica expositione ac sine rationibus, qui conclusiones non re­ ducunt ad principia indubia, contenti mera explanatione casuistica (necessaria quidem sed non nisi subsidiaria et complementaria in hac disciplina), theologia moralis privatur debita sibi indole scientiae ra­ tionalis, quae in conclusionibus ex principiis methodice deductis sis­ tit. b) Theologica: utpote quae ex principiis revelationis potissi­ mum deducta, "a Deo et de Deo et ductiva ad Deum” 9 est, tanquam ad primum omnium rerum principium et exemplar, necnon et finem ultimum; ideoque non ad philosophiam sed ad theologiam Christia­ nam spectat, ct quidem ut pars integralis ad totum specifice indis­ tinctum. Habet enim idem obiectum formale quo primarium cum reliquis partibus theologiae, veritates sci. revelatas qua tales divino fidei lumine illustratas (quibus accedunt principia naturali rationii lumine innixa, tanquam principium quo secundarium), etsi differat obiecto materiali, quod non est in speculativa mysteriorum Dei cognitione (res fidei, credendae) sed in veritatibus theologicis qua­ tenus imprimis praxim actuum humanorum (res morum, agendae) spectant et moderantur. Neque obstat quod theologia moralis plura habet communia cum ethica, et quod saepe principiis non revela­ tis sed naturalis rationis lumine apprehensis utitur; id enim facit, ut diximus, secundario, et postquam compertum est Deum in ordi­ ne supernatural! confirmare et sancire ordinem naturalem. | c) De actibus deliberatis hominis: sic designatur obiectum ma­ teriale speciale huius disciplinae, contradistinctum ab obiecto theo­ logiae dogmaticae, seu id circa quod theologia moralis immediate versatur, sci. actus hominis qui sunt sub eiusdem potestate ct or­ dinari debent ad finem ultimum seu Deum possidendum. Unde op­ time concepit S. Thomas (S.Th. 1 q.2 introd.) hanc disciplinam tan­ quam motum creaturae rationalis ad Deum. Actus humani hoc loco latiori sensu debent intelligi, quia theo­ logia moralis non agit solum de activitate humana presse sumpta, sed etiam de statu interno inde resultante, v.gr. de statu peccati, fidei, etc., qui consequitur actus ipsos; imo, praecisione facta ab illis, aliquo modo agit etiam de morali dispositione interna quae in hac oeconomia salutis requiritur ut homo sit ordinatus ad suum finem supernaturalcm, id est, de elevatione entitativa qualis habe­ tur v.gr. in infante modo baptizato. 1 d) Prout relationem dicunt ad regulam morum: sic spccifi· catur obiectum materiale speciale. Nimirum, actus humani multipli­ citer considerari valent ; ut vitales, ut ab hac vel illa facultate elici­ ti, etc., et sic ad diversas scientias spectant; sed in theologia mo­ rali considerantur prout relationem dicunt ad regulam morum com­ pletam (cf. n.141). Nec mere descriptive, ut in psychologia, cos con­ sideramus, sed normative, secundum quod ordinantur vel deordinati sunt ad finem ac voluntati proponuntur faciendi vel omittendi. Quae­ rit sci. vel proponit theologia moralis quae voluntati sunt agenda, exhibendo iudicia spcculativo-practica et dictamina practico-practica. quibus principium generalius, v.gr. damnum est resarciendum, ’ A. DK Halxs, iumin.i theologica I, Tractatu-j introductorius q.l c.2 sol RELATIO ΤΗ. Μ. Λ» ALIAS DISCIPLINAS. Ν.2-3 5 vel applicatio ad casum particularem, v.gr. licita est haec negotiatio, concluditur in ordine ad praxim. Aliqui minus recte addunt “necessariam" relationem ad regulam morum, ut theologia moralis stricte dicta distinguatur, secundum eorum placita, ab ascetico-myslica, cui attribuunt doctrinam dc acti­ bus supererogatoriis vel in perfectiori gradu exercitis, theologiam moralem perperam ad actus praescriptos circumscribentes. Re tamen vera, theologiae morali incumbit ordinare totant activitatem huma­ nam, in foro tam interno quam externo, secundum fidei articulos absque ulla limitatione’; nec “quisquam putet ad paucos quosdam lectissimos id [estote ergo vos perfecti] pertinere, cetcrisque in in­ feriore quodam gradu virtutis licere consistere. Tenentur enim hac lege, ut patet, omnino omnes, nullo excepto" *. e) In ordine su per natur ali vigentem.: tum quia pro universis hominibus viget exclusive oeconomia ordinis et finis supernaturalis, tum quia considerantur normae positivae per liberum Dei de­ cretum traditae ct ordini supernaturali propriae, v.gr. lex fidei et sacramentorum, tum quia vel ipsae regulae naturales, seu ex re­ rum et hominis indole profluentes, etiam in fontibus revelationis continentur ct pro fine quoque supernaturali obligatoriae exhiben­ tur’ atque in sua applicatione subsunt authenticae propositioni et interpretationi Magisterii ecclesiastici, propter necessariam connexio­ nem quam habent cum fine supernaturali. Unde errant qui, hominem fingentes qualis esse potuit in statu naturali ct consideratur in ethica, extollunt figuras laicismi per­ fecti ct humanismi moralis pagani tanquam prototypos hominis idcalis. In ordine enim historico nullus est homo nobilitatus, qui non sit religiositate supernaturali catholica insignitus ct imbutus. f) Ad finem ultimum supernaturalem per ipsas actus obti­ nendum: nam moralitas in ordine supernaturali mensuram sumit a supernaturali fine, qui est Deus ut Deus, et homo adultus debet tendere in suum finem per proprios actus morales fini supernaturali corrcspondentcs. Gratia est quidem condicio ac principium, ct ha­ bitus caritatis radix nostrorum meritorum; sed stricte iudicabimut secundum actus, non secundum habitus, ct in actibus est nostra cooperatio necessaria cum gratia ad obtinendam beatitudinem, se­ cluso quolibet quictisrno pseudo-mystico vel fatalista et excitato nobili spiritus impulsu per considerationem gloriae tanquam merce­ dis meritorum sub gratia libere cumulandorum, secundum probatum illud: ora ct labora. g) Et per media salutis: quia theologia moralis agit etiam dc principalibus mediis gratiae, id est, de sacramentis in quantum res­ piciunt vitam moralem ct iuvant ad finem supernaturalem adipis­ cendum, itemque de aliis secundariis, proxime ab Ecclesia institutis, ut indulgentiis, sacrcmentalibus, censuris. 3. Relatio ad alias disciplinas affine». Ex definitio’ Cf. G. J. Waffh.aert, Dc methodo seu modo procedendi in th. m.: EphThLov 1 (1924) 9 14. ‘ Pius XI, Encycl. Rcruni omnium: AAS 15 (1923) 50. ' Cf. v. gr. Mt 19,16-22: Rom 2,12; 13,8-10. 6 INTRODUCTIO ne patet theologiae moralis relatio similitudinis et discre­ pantiae : g a) ad dogmaticam: cum qua convenit quatenus idem habet subicctum attributionis, Deum assequendum, idemque obiectum for· male quo, revelationem, quam ex Tridentino scimus "fontem omnis ct salutaris veritatis et morum disciplinae” (D 783). Hinc non pia­ res, sicut accidit in disciplinis philosophicis, sed unica est scientia *, theologica cum pluribus partibus integralibus, quas coniunctim ex­ ponebant scholastici classici, licet apte postea ad meliorem ordina­ tionem et tractationem in duas sectiones fuerint divisae, in quibus ad­ discendis aeque acquirimus impressionem quandam ct sigillationcm unius ciusdemque simplicissimae scientiae divinae1; differt ta­ men, tum materia proxima, quia theologia moralis non est imme­ diate de ipso Deo sed de actibus humanis in quantum ordinantur ad Deum, neque de mere cognoscendis scicntificc et credendis re­ bus fidei, sed de cognoscendis simul superno lumine ct praesertim agendis rebus morum, quae constituunt obiectum theologiae secun­ darium, subordinatum obiecto principali et proprio, scu rebus fidei; tum praesertim fine, quia theologia moralis non tendit directe et unice et propter perficiendum intellectum ad cognitionem veritatum speculativam, sed principaliter ct directe quaerit veritatem prout est proxime directrix voluntatis ct activitatis exeeutivae, scu propter perfectionem voluntatis, ideoque veritate detecta ulterius tendit ad rectam operationem, speculando circa praxim”. 1 b) ad ascetico-mysticam, scu theologiam spiritualem : cum qua convenit quatenus ' etiam theologia moralis considerare debet non tantum necessaria ad finem (viae purgativae) sed etiam supererogatorium exercitium virtutum vel in altioribus gradibus (viae illuminativae ct unitivac), quin debeant approbari illi qui ad mora­ lem strictam referunt obligationes (Genicot, Iorio, Merkelbach, Noldin-Schmitt, etc.) et praecepta (ArrEGUi, Ferreres, Tanquerey, etc.), ad theologiam autem spiritualem ea quae sunt perfectio­ nis ct *consilii ; differt tamen, quatenus theologia spiritualis, tanquam pars subalterna moralis, penitiorem explicationem perfectio­ nis praestat, tum supplendo circa bonas et meliores actiones quae . • "Sacra doctrina... una existens, se extendit ad ea quae pertinent ad diversas scientias philosophicas propter rabonem formalem, quam in diversis attendit, sci. prout sunt divino lumine cognoscibilia..." S. Thomas, 1 q.l a.4; cf. a.3. Aliter sentiebat praecursor multorum modernorum G. Vazquez (In Summam Th., 1 d.7 c.S n.10. Compluti 1508); sed invicte refutatus fuit a F. SuÂRtz (De legibus, prooem.). S Circa locum quem occupare debeat theologia moralis in systemate theolo­ gico cf. HOrth-Abki-I.ax, Notae ad praelectiones theol. mor. I, 4. ’ Cf. J. M. Ra.mjh>îz, De hominis beatitudine I (Madrid 1942) 11-31; R. Garrigou-Lagrange, Du caractère nietaphysique de la th. m. de Saint Tho­ mas: RevThom 30 (1925) 341-355. • Circa indolem thcoricum cf simul practicam theologiae moralis cf. O. LoTTlK, Principes de morale I, 13-25, defendentem traditionalem doctrinam adver­ sus Mantain ct alios recentiorcs. De relatione inter dogmaticam ct moralem bene apt M. J. Vievjean, Dogmatique ct Morale: RevEcclL, 27 (19351936) 333-338. • Cf. A. Vermkersch, Theologiae moralis principia, responsa, consilio I’«2,2; J Rimato, Le caractère spirituel de la morale chrétienne: RechScRel 24 (1934) 385-401; 25 (1935) 159-169; I. pe Güibert, Theologia spiritualis, Quaestiones selectae q.l IV (Roma 1936); Lanza, 1,6. RELATIO ΤΗ. Μ. ΛΠ ALIAS DISCIPLINAS. Ν.3 7 in manualibus theologiae moralis sufficienter evolvi non possunt, per modum technicae et artis cuiusdam spiritualis vitae describen­ dae et promovendae, tum quaerendo media exercendae virtutis, tum definiendo vias supernaturales quibus homines in bona atque melio­ ra semper ulterius procedant, easque sive solas ordinarias et ma­ gis activas ex parte ipsorum (ascetica), sive etiam extraordinarias et magis passivas quibus anima uniatur cum Deo eiusque divinam actionem subeat (mystica). Unde errant qui putant moralistam invadere provinciam alienam dum ad ea attendit quae sunt de consilio ct de perfectione; rectius laudantur auctores qui, ut Vermeersch, parti praeceptivae ct obli­ gatoriae prudenter subiungunt nimis saepe in similibus tractatibus scienti ficis neglectam, sed non minus opportunam, partem consilio­ rum et perfectionis10. c) ad pastoralem, quae a morali duobus ultimis saeculis fre­ quenter separabatur cuique separandae maiorem fortasse occasio­ nem praebet c. 1365 § 2, cum qua convenit quatenus pastoralis est moralis theologiae pars subalterna, intendens homines in vita Chris­ tiana et in observatione mandatorum iuvareu; differt tamen, qua­ tenus pastoralis non tam normas ct leges morales proponit quam officia pastoris, viasque ct media ad modum artis cuiusdam et ins­ tructionis, quibus directores utantur ut animas secundum principia ascetico-moralia ducant ad perfectionem. d) ad ius canonicum (et liturgiam) : cum quo convenit quia etiam hoc, saltem consequenter, plures actus humanos dirigit per leges positivas quae, debitis vestitae condicionibus, obligant in cons­ cientia; differt tamen multipliciter: tum obiecto materiali, nam theo­ logia moralis non versatur circa leges nisi mediate, et quidem in quantum relationem dicunt ad finem ultimum potissimum privatum et valent in foro interno conscientiae, dum ius canonicum imme­ diate intendit scientificam legum cognitionem (originem, interpre­ tationem, mutuam relationem), in quantum proxime ordinatur ad regimen societatis christianae et bonum potissimum commune, ideoque immediate versatur circa determinationes ordinis externi (et cultus publici) ecclesiastici ; tum amplitudine, quia attendit ad quodcumque bonum, sive sociale sive individuale, et ad omnes actus hu­ manos, sive externos sive internos, ipsasque obligationes morales ortas ex iure canonico ct civili explicat, dum ius canonicum prima­ rio et directe solos respicit quosdam actus externos ac bonum so­ ciale, et tantum secundario et indirecte attingit forum internum ct bonum individuale; tum modo considerandi, quia theologia mora­ lis perpendit actus humanos immediate prout in se et coram Deo spectant ad forum internum conscientiae, dum ius canonicum non nisi consequenter ad studium et interpretationem iuridicam perpen­ dit actiones hominum externas, quatenus relationem dicunt in foro externo ad Ecclesiam et ad bonum commune1’.*11 ” Cf. Card. P. Gasparri, Epistola ad R. P. Pcnneersch (in introduc­ tione ad prunum volumen theologiae moralis huius auctoris). 11 Cf. S. I/Jzano, Unidad de Ia cientia sagrada v de la vida santa (Sa­ lamanca 1943). u Cf. F. X. Wernz, Ius decretalium I*,S7; I. Zeiger, De mutua inter canonicum ct th. m. habitudine: PerMorCanLit 31 (1942) 333-345. 8 INTRODUCTIO c) ad ethicam: cum qua CONVENIT non tantum quia utraque est de actibus humanis, verum etiam quia theologia moralis continet ex parte ipsam ethicam, cum finis supcrnaturalis non excludat fines naturales sed cos potius assumat et elevet”; differt tamen multi­ pliciter: tum viribus ct mediis salutis, nam ethica attendit solas vi­ res naturales et naturalia media**, dum theologia moralis simul et magis considerat virtutes supcrnaturales ct media gratiae praestatque motiva supcrnaturalia; tum fine in quem ordinantur actus morales, nam ethica respicit finem naturalem, hypoteticum et fictum, homi­ nis ut creaturae Dei qualis esse potuit sed nec fuit nec erit, dum theologia moralis considerat finem supcrnaturalcm realcm hominis ut filii Dei ; tunc subtecto (seu requisita subiecti dispositione) de cuius actibus moralibus agit, nam ethica respicit hominem secun­ dum cius vires naturales, dum moralis supponit elevationem entitativam (sive facultatis vel actus per gratiam actualem, sive substan­ tiae animae per gratiam habitualem) ; tum obiecto sive absolute spectato, quatenus in ordine supernatural! habentur actus qui in na­ turali non inveniuntur, sive etiam relative, quatenus actus morales ipsius legis naturalis in theologia morali considerantur prout in finem supcrnaturalcm ordinantur et revelationi subsunt; tum me­ dio cognitionis, nam ethica non adhibet tanquam medium positi­ vum nisi lumen rationis, dum theologia moralis, etsi eo multum utatur quia revelatio rationem non destruit sed potius sublimiore Circa infhuntiam juris canonici in theologiam moralem cf. praeterea: Id, Dc condicione theologiae moralis hodierna: ibici. 28 (1939) 179-182. Necessitatem cognoscendi ius canonicum pro theologia morali omni tempore multi theologi testabantur: “theologis qui pontificum canones ignorant, multa desunt ad usus theologiae necessaria”. Cano, Dc locis theologicis 1-8 c.6. “luri nullatenus operam dare ct theologum moralem nc polliceri, des pere est”. D’Anni· bale, Sunimula th. m., proocm. sect.2 n.16. Cf. etiam R. Biuagor, De nexu iti­ ter theologiam ct ius canonicum ad mentem Francisci Suôrcs: Grcg 28 (1947) 455-473. Propinquitatem inter theologiam moralem et ius canonicum exaggerari a D’ Annibale ct Znger opinatur Peinador, 1,21 nota. Confusionis theologiae moralis cum iure canonico funestas consequentias bene definit J. KeIn, Kanonistischc und moraltheologischc Normicrung in der kaiholischcn Théologie (Tubinga 1940). u Bene observat Lottin, Principes dc morale 1.40-43 theologiam mora­ lem. si praescindat a philosophia (ethica ct psychologia praesertim), non sa­ tis respicere characterem naturalem hominis; sicut nimis segregata a dogma­ tica, parvipendet characterem supcrnaturalcm eiusdem. Sed recte reicit theoriam J. Maritain dc philosophia morali intermedia inter puram philosophiam ct theologiam, quae iuvetur veritatibus fidei in definiendis obligationibus homi­ nis historici ad ordinem supcrnaturalcm elevati. w Theoriam specialem circa obtectum ethicae eiusque cognitionem pro­ posuit J MarItain, Science et sagesse suivie d’éclaircisse ment s sur la philo­ sophie morale (Paris 1935) 227-240 ct alibi; Les degrés du savoir (Paris 1932) 618-627, 879-896. Cum in statu humanitatis actuali homo sit ad ordinem supcrnaturalcm elevatus, philosophia moralis non potest esse completa nisi agaf de homine completo, prout cum sci. praesentat theologia ad ordinem superna· turalem elevatum et per peccatum originale lapsum; unde philosophia moralis complenda est per fidem ct subaltcrnanda theologiae cum qua idem obtectum materiale habet, quin tamen honorem scientiae theologicae obtineat, quia pro­ priis fontibus rationis naturalis utitur, revelatione complendis. Hanc theoriam aliqui approbabant, v gr. adhuc recenter M. Labourdette in articulo Connais­ sance pratique ct savoir moral: RcvThom 48 (1948) 142-179; sed plu res im­ petebant, praesertim J. M. Ramirez, Dc philosophia morali Christiana: DivThom (Er) 14 (1936) 87-122 (cf ctiam BullTom 4 (1934-1936) 427-342): Th. Deman, Questions disputées de science moral: RcvScPhilTheol 26 (1937) 2^4-406 (cf ibid. 23 (1934) 270-280); recenter etiam C. Boyer, Morale et surnaturel : . Greg 29 (1948) 527-543 (ci. ibid. 30 (1049) 408-411). FONTES THEOLOGIAE MOHAI.IS. N.3-4 9 lucc perfusam perficit, imprimis adhibet revelationem fontesque ha­ bet proprie theologicos, communes cum dogmatica (cf. D 1757)®. 4. Fontee theologiae moralis in genere sunt origi­ nes unde promanant principia theologiae moralis, et docu­ menta atque opera in quibus talia principia tradita reperiuntur. In particulari, autem: a) Fontes constituendae theologiae moralis sunt : ius natura­ le, ius divino-positivum, ius ecclesiasticum ct ius civile, quibus, in­ tra diversos limites, moralitas actuum humanorum determinatur. b) Fontes cognoscendae theologiae moralis primarii sunt: Scrip­ tura Sacra, Magisterium et Traditio Ecclesiae. De his aliquid in particulari declarandum est. I. Quoad S. Scripturam, hoc testatur apostolus: “omnis Scrip­ tura divinitus inspirata utilis est ^d docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus" (2 Tim 3,16-17). Et re qui­ dem vera exhibentur in S. Scriptura, non quidem systematic sed multiplici forma practica, “plena sanctitatis praescripta, suavitate ct vi condita hortamenta, exempla in omni virtutum genere in­ signia; gravissima accedit, ipsius Dei nomine et verbis, praemio­ rum in aeternitate promissio, denuntiatio poenarum" Eius tamen usus in theologia morali difficultate non vacat. Nam in E T. apprime distinguenda sunt praecepta caerimonialia ct iudicialia, per Novam Legem abrogata (cf. Hebr 9.7-8) et solum in pau­ cis quibusdam reassumpta, a praeceptis moralibus quae in libris sa­ pientialibus et propheticis praesertim inveniuntur, et permanent utpote cx ipsa lege naturali dimanantia ct ad suam integritatem, ubi opus erat, per lesum Christum restituta17; insuper acta dictaque prae­ clarorum virorum in Eo mere revelata, non possunt semper appro­ bari et sine prudenti disquisitione admitti1". In N. T aliqua secun­ daria derogata sunt, vel desuetudine vel quia ad tempus lata fue­ rant, v.gr. prohibitio dc non manducando suffocato (cf. Act 15,29); sed pleraque vigent nobisque proponuntur sive ut stricte praecepta sive ut consilio commendata; unde in his quoque imponitur disqui­ sitio ct rccla interpretatio, eo magis quod aliqua, proverbialiter vel etiam paradoxe prolata, non ad litteram sed ad sensum sunt intelligenda. In utroque sunt aliqua, etiam de officiis moralibus, v.gr. dc divortio (Mt 5,32), iuramento (Mt 5,34), communione sub utraque specie (Mt 26,28), quae authenticam interpretationem postulant. 11. Quoad Magisterium ecclesiasticum, eo potissimum utitur thecilogia moralis non solum ut critcrio negativo, sed ut positivo ” Unde differentia specifica agnoscenda est inter obiectum ethicae et obioctutn theologiae moralis. Cf. Noldin, I, 5. Et ethica omnino subordinari debet theologiae morali, non aliter atque aliae scientiae ab ethica dependentes, oeco­ nomicae, iuridicae, etc. Cf. D 1689 1739-1740 1756-1757. Dc relatione inter ethicam ct moralem latius agit J. MavSBACH, Katholischc Moralthcologic 1,2· 14. 162-178. “ Leo XII. Encycl. Provide niùsimus Deus: ASS 26 (1893-4) 272. . S* Cn,,'chlJ”oo Concilii Trident ini p.3 introd. VII. Cf. S. Thomas, 2-2 q.110 a.3 ad 3; Pbinadob, 1,14 10 INTRODUCTIO fonte veritatis, etiam in illis quae “quoad id quod” continentur in lege naturali. Nam potestas Ecclesiae, praeterquam ex verbis Chris- ) ti, mensuram sumit ex fine propter quem instituta est, sci. ut do­ cendo, regendo, sanctificando homines ad finem supernaturalem se­ cura via praeceptorum legis naturalis et positivae perducat, idcoque ei sine dubio competit ius auctoritative declarandi quid in iure na­ turae contineatur et quid ex eo praestandum sit. Accedit quod Ec­ clesia saepe sibi vindicavit hanc potestatem, etiain in rebus socia­ libus et politicis, ius naturale declarandi et interpretandi totamque doctrinam de moribus authentice et exclusive tradendi (cf. D 1831 1839), ac proinde talis potestas ei indubie competit, cum solius Ec­ clesiae sit ambitum facultatum sibi a Christo collatarum declarare. Porro Ecclesia, “custos et magistra verbi revelati” (D 1793), ma­ gisterium authenticum exercet sive extraordinarium, in sollemnibus definitionibus conciliorum oectimenicorum aut Romanorum Ponti­ ficum, quibus debetur assensus plenissimus et irrevocabilis, sive or­ dinarium, in Encyclicis Litteris, declarationibus doctrinalibus, condemnatoriis decretis1*, etc. a Vicario Christi latis; in legibus et dispositionibus conciliorum particularium (plenariorum, provincialium, etc.) et instructionibus pastoralibus episcoporum; in sensu et praxi Ecclesiae, praesertim liturgica*. Haec documenta magisterii ordinarii diversae sunt auctoritatis et ambitus*1, prout ab episcopis vel a Sancta Sede proveniant, prout dogmatica sint vel mere disciplinaria, prout decisionem contineant universalem vel sint responsum particulare, etc. In genere omnibus praestandus est assensus externus a respectivis subditis, immo et internus tanquam doctrinis vel resolutionibus per se veris, non tamen infallibilibus, quibus neque interne quis dissentire potest nisi ex gravissimis rationibus:1 ; resolutionibus tamen vel nor­ mis particularibus a S. Sede latis ii solum obtemperare tenentur di­ recte quibus datae sunt; pro reliquis sunt plerumque norma tantum di recti va. III. Quoad Traditionem, admittenda est ut fons complementa* ris Scripturae; nam, ex conciliis Tridcntino et Vaticano, catholica ve­ ritas et disciplina continetur “in libris scriptis et sine scripto traditio­ nibus”, casque traditiones “tum ad fidem tum ad mores pertinentes, tanquam vel oretenus a Christo vel a Spiritu Sancto dictatas et con­ tinua successione in Ecclesia catholica conservatas”, pio affectu ac re­ verentia suscipere iubemur2*. •w In theologia morali traditio est maxime attendenda, cum plura nobis non nisi ex ea innotescant, v.gr. circa materiam et formam quorundam sacramentorum. Eam autem novimus ex vita Ecclesiae, 19 In th. m. frequentius considerandae veniunt plurcs propositiones dam­ natae ab Alexandro VII, Innocentio XI, Alexandro Vili, Pio IX, etc. Praeci­ puae inveniuntur in Denzingkr-Baxnwart-Umdkrg (D), Enchiridion symbolorum, (Friburgo). Cf. etiam A. Konings, Theologia moralis P, p.IX-XLVIII. Sed dili­ genter considerare oportet qua censura singulae propositiones damnentur. Clas­ sicum commentarium conscripsit D. Viva, Damnata* theses ab Alex, VII, Innoc. XI. Alex. VIII (XApoles 1708). » Cf. Peinadou, 1,16. 21 Cf. I. Sala verri, De Ecclesia Christi (Sacrae theologiae Summa, BAC) 1,540-683; ° Cf. HCrth, Tuto doceri non potest: Schol 5 (1930) 260-267. E. DvBLAXCUY, Morale: DTC 10 (II) 2409-2410. * Vaticanum, Constit. de fide cath. c.2 (cf D 1787). FONTES THEOLOGIAE MORALIS. Ν'.4 verbi gratia ex actionibus et signis liturgicis, ex doctrinis catecheticis, exemplis sanctorum, constitutionibus Institutorum religiosorum, legibus canonicis; praesertim vero ex doctrinis SS. Patrum et theo­ logorum. Circa hanc traditionem aliqua sunt innuenda: a) diversa est vis diversarum traditionum, divinarum vel divino-apostolicarum, ex qui­ bus doctrina moralis reveiata augebatur objective usque ad mortem apostolorum, et ecclesiasticarum, in re dogmatica vel disciplinari etc. b) Scripta SS. Patrum vim capiunt incontroversam in quantum ii unanimes vel etiam communiter genuinae doctrinae sunt testes ac transmissores ; non ex personali eorum auctoritate, quae, praesertim in rebus controversis, probabilitatis limites non excedit, et semper tantum valet quantum probat. c) Paria dicenda sunt de theologis, quorum nemo ex se ipso doc­ trinam aliquam necessario tenendam facit ; quod valet etiam de illis qui, ob specialia merita, specialem Ecclesiae approbationem merue­ runt, imprimis S. Thomas, pro tota theologia praeclarum decus et lumen ac omnium catholicarum scholarum caelestis patronus et com­ munis doctor24, atque S. Alfonsus, specialissime de theologia morali meritus, quem "tuto omnes in morum doctrinis sequi possunt , nani errorum tenebras dispulit, obscura dilucidavit, dubia declaravit, et “inter implexas theologorum sive laxiores sive rigidores sententias, tutam [stravit] viam per quam christifidelium animarum moderatores inoffenso pede incedere possent”5*. Tamen, d) Recedere a communi sententia Patrum aut theologorum, etiam in his quaestionibus in quibus Ecclesiae definitam doctrinam non tes­ tantur, est valde temerarium; imo, etiam a sententia quorundam ipso­ rum sine gravibus rationibus dissentire non est prudens, praesertim quando specialem approbationem Ecclesiae in illis rebus meruerunt, nt v.gr. S. Alfonsus in doctrinis ordinis practici. Salva tamen ma­ net semper debita libertas in rebus controversis adhaerendi aliis opi­ nionibus probabilibus, sive contra S. Augustinum in rebus de gratia, sive contra S. Thomam in tota theologia, sive contra S. Alfonsum in re morali, habita quoque ratione progressus scientiae theologi31 Cf. Lro XIII. Encycl. Aeterni Patris: ASS 12 (1879) 108-115; Pius XI. Encycl. Studiorum ducem: AAS 15 (1°23) 322-324; M. SaNCITKZ, jPor que San­ to Tom'às no sAlo en doamâtica sino tambiïn en moral?: RevEspTeol 11 (1951) 283-206; V. Mc Nabb, Saint Thomas and Moral Theology: Xenia thorn. II, 187-202. y Sic Pins X ïn epistola ad L. Gaudé. priores declarationes Sanctae Sedis confirmans. Nimlrutn, saepius (18, V, 1803; 26, V, 1839; 23, V. 1871) mani­ festavit Ecclesia. nihil in operibus Sti. Alfonsi repenti censura dignum, posse magistrum theologiae eius opiniones tuto sequi et profiteri, illius scripta esse «aera eruditione ac pietate referta. Quoad usunt practicum eius doctrinae, exstat responsum S. Paenitentiariae (S. VII. 1831: ASS 1 (1865/6) 314), iuxta quod non inquietandus est confessarius qui in tribunali pacnitcntiae sequitur opiniones Sti. Alfonsi, quatenus ab Ecclesia nihil postea aliter receptum vel declaratum «it, ut in nonnullis evenit; “quin tamen inde reprehendendi censeantur, qui opiniones ab aliis auctoribus traditas sequuntur”. Cf. A. KoNINGS, V.LXXXVIIXC; D. PkOmmer, 1.7. Recenter constitutus est caelestis Patronus sacerdotum qui confessari munere funguntur nccnon eorum qu» theologiae morali tradendae dant operam Cf. AAS 42 (1950) 595-597; D. Ruiz Gofh, EI Breve apostôlico 327^336Λ<^ ° d? Potiono de los confesores: RcvEspDerCan 6 (1951) “ Pius IX, Decr. Inter eos: ASS 6 (1870) 318. 12 INTRODUCTIO cae ac verae illorum mentis, habuerintne profecto aliquid ut sibi pro­ batum an solum ut non improbatum, et vitata servili ac quasi su­ perstitiosa repetitione verborum ipsorum”. c) Quoad vitas et exempla sanctorum, notandum saepe biogra­ phes absque spiritu critico plura illis false tribuisse, atque in eorum gestis interpretandis normam excessisse, quasi omnia illorum fuerint recte concepta aut saltem nostrae imitationi apta. Rectius “non omnia quae a sanctis vel iustis viris legimus facta, transferre debemus in mores" ®, ct plura illorum acta laudem potius quam imitationem me­ rentur. f) Accedunt Collectiones et Codices legum ct decretorum etc., praesertim ecclesiastici, sed etiam civiles intra ambitum legitimum cuiusque nationis, quibus nova vis accedere potest si canonicentur se­ cundum dispositiones Ecclesiae, de quibus cf. c.1080.1508.1529 etc. IV. Quoad usum rectae rationis in theologia morali (ut fontem sci. secundarium accedentem ad principia supernatural i a conclusio· nesque ab iis derivatas) quamquam per peccatum obscurata, capax manet veritatem detegendi ct prudenter applicari potest ac debet prin­ cipiis ct documentis sanae doctrinae perscrutandis, absque ullo timore contradictionis cum assertis fidei (D 1797), dummodo vere sit recta ac fide illuminata ct positive normata. In ea autem adhibenda, sicut repudiamus moralem independentem a fide quam plures patrocinantur, carpimus quoque ieiunam et parum fundatam illam tractationem theo­ logiae moralis quae promptuariis practicis concludatur, et stimulan­ dos censemus auctores ad aemulandam profundam illam expositionem rerum moralium qua doctorcs aureae aetatis theologiae, saeculis XVI et XVII, de vera scientia tam bene meriti fuerunt. V. Alios fontes, ut ethicam, scientiam socialem, psychologiam, historiam, etc., commemorasse sufficiat. 5. Momentum theologiae moralis multiplici respec­ tu maximum est, tam cuilibet homini, cuius non parum in­ terest cognoscere normam cui conformare debeat suam cons­ cientiam et modum agendi ut Deo placeat rectaque via pro­ cedat, quam praesertim theologo et sacerdoti. Profecto, 31 Canon 1366 § 2 statuit: “Philosophiae rationalis ac theologiae studia ct alumnorum in his disciplinis institutionem professores omnino pertractent ad Angelici Doctoris rationem, doctrinam et principia, eaque sancte teneant”. Quod valet etiam pro theologia morali; nam S. Thomas “solidam theologiae doctrinam de moribus condidit, quae ad dirigendos totos huipnnos actus valeat supernatural· hominis hni congruenter”. (Prus XI. F.ncycl. Studiorum ducem: Λ AS 1S (1923) 319 In. hac tamen fidelitate servanda, ne “quid eo amplius alii ab aliis exigant, quam quod ab omnibus exigit omnium magistra et mater Ecclesia; neque enim in iis rebus dc quibus in scholis catholicis inter melioris notae auctores in con­ trarias partes disputari solet, quisquam prohibendus est eam sequi sententiam quae sibi verisimilior videatur”. (Pius XI, ibid.324). Sane, vel ipse Leo ΧΠΕ qui Encycl. Aeterni Patrie dederat, i ussit ut “omnes, maxime sodales Societa­ ti·., magm faciant et diligenter consulant probatos illos ct eximios Societatis docnoVo^^J31!! ΰ Ecc,csîa est”. Cf. J. Dalmau, Orientacioncs! Est Sci 23 * Q Institutiones methaphysicaf generalis ρ.78-93. b. Aücvstinüs, Pe tnendacio c.9 n.22 (ME 40, 532). DIVISIO ET ORDO. N.4-6 13 I. Quoad praestantiam, eminet inter scientias practicas ob ex­ cellentiam finis, qui in theologia morali nulli ulteriori ordinatur, sed est ipsa bcatitudo aeterna; ob amplitudinem obtecti, complectentis totum ambitum humanae activitatis; ob certitudinem assertionum, verbo Dei et infallibili Ecclesiae magisterio ultimatim innixarum. Quin etiam, ipsi theologiae dogmaticae praestat secundum quid, prop­ ter maiorem usum in ipso ordine ad vitam aeternam; etenim haec quidem agit dc Deo ipso, ad cuius perfectam speculationem in caclo praeparandam ordinatur, estque, in conclusionibus credendis quas ex fide theologica deducit, radix et fundamentum necessarium pro mo­ rali; at aliunde “minus laudabilis esset theologia si mentem illustra­ ret, non mores dirigeret, si divinae Majestatis notitiam conferret, ne­ que ad eam colendam viam modumque ostenderet” % idcoque spécu­ lant! theologiam dogmaticam adhuc restat “theologiam quam profite­ tur aemulari” atque ad ea explicanda descendere quae nos Deo de­ bitum cultum edocent M, sicque fructus ex illa radice sugere palatium­ que super illud fundamentum aedificare. II. Quoad necessitatem, maxime pro pastore animarum, pon­ deratione non indiget: ct quia docere, dirigere, promovere debet in recta salutis via non sine magnis periculis errandi, et quia error com­ missus in eo munere saepe funestus est ob consequentias ac difficul­ ter reparari potest ob sigillum, et quia decisio saepe sine longa deli­ beratione dari debet, ct quia nullo subsidio haec disciplina suppleri potest. Hinc S. Alfonsus non dubitavit affirmare “in statu damnatio­ nis esse cum confcssarium qui sine sufficienti scientia ad confessiones excipiendas se exponit” ” ; et iure quidem merito, nam “nulla ars do­ ceri praesumitur, nisi intenta prius meditatione discatur; ab imperitis ergo pastorale magisterium qua temeritate suscipitur, quoniam ars est artium regimen animarum" ”, III. Quoad utilitatem, denique, ea ex finibus obtinendis appa­ ret; intendit enim fidelibus lumen veritatis praeferre rcctamque viam ad beatitudinem adipiscendam ostendere, sua actuatione Deo coope­ rari ad fructus uberrimos in animis viatorum producendos, ipsarumque animarum regimen fructuose exercere. Quare sedulo erit “mo­ ralis theologiae studium prae aliis excolendum..., huic quamdiu vivi­ tur omnino danda erit opera" eo magis quod mutatis continuo vitae humanae condicionibus, veritates morales novis adiunctis cum magna circumspectione applicare oportet. 6. Divisio et ordo dicendi. Genera tim distinguunt theologiam moralem fundamentalem, quae est de notionibus et principiis universalibus quibus actus morales tanquam fun­ damento nituntur, et theologiam moralem specialem, subdi­ visant in duos tractatus: alterum de virtutibus, seu de offi­ ciis spectantibus ad actus bonos ac virtutes secundum nor— fc F. Suarez, Dc religione prooemium» F. Suarez, I, c. Praxis confessorii 18.3; cL Id., Theol. mor. 1.6 n.628» S. Gregorius, Regula pastoralis officii p.l c4 : ML 77» 14. J. Mabiulox, Traité des études monastiques (Paris 1691) p.3 Cf. S. Lozano 1,8-11. * Λ 14 11 ” c 2. 14 INTRODUCTIO mas moralitatis exercendas et ad actus malos ac vitia vitan­ da ; alterum de sacramentis, seu de mediis iuris divini prin­ cipalibus ad salutem, quibus accedunt alia, ut sacramentalia, indulgentiae etc., quae sunt iuris ecclesiastici. I. In morali fundamentali, quia homo destinatur ad finem supernaturalem per corrcspondentcs actus deliberatos mediis salutis adiutus, et quia omne quod est ad finem mensuram sumit a fine, pri­ mo loco tractari debet de ipso fine, ultimo quidem in exeeutione sed primo in intentione, ad quem et secundum quem omnes actus ordinan­ di sunt. Deinde agendum est de gressibus quibus homo ad eum acce­ dat, qui sunt simul materia regulanda, sci. de actibus humanis secun­ dum esse morale consideratis. Tertio, de modo quo eos actus ponere oportet, seu de normis quibus in eis exercendis homines conformari tenentur; et quidem, tum dc norma interna et subiectiva, seu con­ scientia, tum dc externa et obicctiva, seu lege, secundum quam homo recte dispositus suos actus ponere debet ut correspondcant fini ultimo: in his exponendis sunt qui velint (Lehu, Loiano, Prümmer, Lanza. Fanfani, etc.) contra praxim fortasse communiorem praeponere trac­ tatum de legibus, quia ad conscientiam pertineat applicare leges uni­ versales ad casus particulares, quae applicatio supponit legum cogni­ tionem *. Quarto dc virtutibus ct dc his quae sunt praeter ordinem, sci. peccatis, nondum in particulari sed in genere, siquidem potest homo aut recta via virtutes exercendo procedere, aut ab ea per pec­ catum declinare. II. In theologiae specialis parte priore agendum est spcciatim de singulis actibus bonis ct malis, virtutibus et vitiis, praeceptisque ad haec pertinentibus. In qua tractatione, plures post Busenbaum et S. Alfonsum, postquam doctrinam de virtutibus theologicis tradi­ derunt, rem totam ordinant secundum schema praeceptorum divino­ rum ct ecclesiasticorum, quia divisio ista, etsi minus expositioni scientificae et systcmaticac conveniat, propter indolem practicam praefe­ renda ipsis videtur, ct revera vulgatior et clarior forte demonstratur in praxi ; sic v.gr. Arrcgui, Ferrercs, Gcnicot, Noldin, Ubach. Alii cum S. Thoma totam hanc materiam disponunt secundum virtutes theologicas et cardinales, ita ut exhaustive considerent virtutem cum suis actibus et vitia ac peccata opposita, donum Spiritus Sancti respcctivac virtuti correspondcns ct praecepta affirmativa vel negativa ad illam pertinentia; sic v.gr. Mcrkelbach, Prümmer. Vcrmcersch Alii (Lehmkuhl, Mausbach, Tillmann, etc.) specialibus conceptioni­ bus reguntur”. * Imo, est qui censeat quaestiones dr conscientia magna ex parte aman­ dandas esse ad tractatum dc prudentia. B. H. Mkrkelbacii, Quelle place or· signer nu traité de conscience ; RcvScPhTh 12 (1023) 170-183: R. GarricovLaOrakCE, Du caractère métaphysique dc la th. m. dc Saint Thomas, cn Par. ticulicr dons 1rs rapports dr la prudence et dr la conscience : RevThrrm 30 (1925) 344-347; O. Lott in. Comment organiser la théologie morale fondamentale: Miscellanea moralia in honorem Λ. Janssen» 153-168. “ Cf. O Lottis, Principes de Morale T.32-43; P. Lumdreras, Theologia moralis ad decalogum : Αηκ 20 ( 1943) 265-290. Rrccntcr P. Haorossek, Dic Bednitung des Systcmqcdankcs fur dic Moralthcolooic (Munich 1950) nimis extollebat differentias inter utramque ordinationem indeque provenientia consectaria Similiter sub alio respectu W» ScholgEN, Grcnrmoral, sociale Knsû ili. Pars posterior theologiae moralis specialis considérât im­ primis sacramenta, seu media a Christo instituta ad animarum sancti­ ficationem, per quae “omnis vera iustitia vel incipit, vel coepta auge­ tur, rei amissa reparatur” (D 843 a), eaque considerat in quantum in eisdem conficiendis, suscipiendis, administrandis, plures obligatio­ nes sunt adimplendae. Secundo loco accedunt tractatus dc sacram en· talibus, indulgentiis, censuris Ecclesiae. 7. Metodus tractationis. Quaecumque adhibeatur, prae oculis habendum est agi de scientia theologica practica, ideoque semper conandum erit ut ex principiis a Deo reve­ latis definiantur veritates de Deo aliisque in ordine ad Deum possidendum ; curandum tamen simul erit ut principia ipsa et exinde derivatae conclusiones ad casus practices condu­ cantur, iisdemque parce illustrentur, et ad munus confessarii vitamque rcalem aptentur. Attamen pro intentione principali et modo procedendi distinguunt diversas metodos, quarum iuvat describere praecipuas : I. Speculativam (analyticam, deductivam) quae a principiis uni­ versalibus profundius consideratis, illustratis, comparatis inter se et cum aliis, descendit ad particularia et deducit normas concretas pro praxi, quam non negligit. Sic procedunt S. Thomas, Caictanus, Billuart, Suarez, Lugo, Molina, optimi quique moralistae antiqui. Pro maiore usu documentorum vel rationis humanae ad extruendas pro­ bationes, conclusiones, systematis ordinationem e propriis fontibus, haec metodus dicitur vel positiva vel scholastica sensu magis presso, non aliter atque ipsa theologia dogmatica. II, Casuisticam (syntheticam, inductivam) quae a principiis ge­ neralibus fere abstrahens, magis in normas et solutiones particulares (textus Scripturae, decisiones S. Sedis, décréta conciliorum, dicta Patrum, etc.) inquirit, ct ex his, ad modum analogici argumenti, aliquas normas agendi generaliores componit et ad casus similes applicat ·; non tamen sine magno periculo errandi, quia ex mutata aliqua circumstantia saepe tota solutio est mutanda ". Ad hanc metodum accedebant plures Summistae medii aevi, ct posteriore tempore Navarro, Diana, Sa, Escobar, Villalobos, Gobât, etc., iam ante col­ lapsum theologiae moralis saec. XVII, pluresque alii posteriori tem­ pore. Habet quidem suam non parvam utilitatem haec metodus, et quilibet confessarius debet in quibusdam rebus casuistas legere; tamen scientia moralis nimis in ca restringitur ad moralitatem exter­ nam actuum individualium, ct plus aequo coarctatur ad licitum et illicitum, ad peccata gravia, ad “pathologiam spiritualem”, ut quidam never Aufbau (Düsseldorf 1946). Circa ultimum hoc opus cf. M. Pribil· U, Crcnxmorai.· StimZeit 141 (1948) 55-62. « Cf. F.. Dublanchy, Casuistique: DTC 2 (II) 1859-1870; I. Ki.Xin, Urs1‘rvng und Crense der Kasuistik: Festschrift f. F. Tillmann, 1950, 419-438. n Cf. R. Brouillard, Un jugement recent sur la casuistique et les ca· 52 65-74; E. Baudin, La casuistique: RechScRel 16 INTRODUCTIO dixerunt, quin sufficienter consideret obligationes sociales et nisum internum ad virtutes *. Ideo praestat ulrantijue melodum armonice componere3*, docu­ menta revalationis et Magisterii ecclesiastici solidasque rationes natu­ rales, diligenter consideratas ac systematico ordine redactas, ad ca­ sus practices applicando: fini enim obicctivo theologiae moralis non ita attenti esse debemus, ut finem subiectivum parandi aptos confessarios animarumque moderatores, non solum speculatores apologctas moralis Christianae, negligamus, illud etiam prae oculis habentes, quod “sermones universales minus sunt utiles, eo quod actiones in particularibus sunt" e. Sub alio quoque respectu conandum ut theologia moralis indivi­ dualis apte coniungatur cum sociali: id est, ne hominum singulorum officiis exponendis ita incumbamus, ut considerationem socialem ho­ minum in societate constitutorum negligamus, requisitionibus Sum­ morum Pontificum postremi temporis non obtemperantes. Nam veri­ tates morales, quae obiectivc et in se immutatae manent, subjective et quoad nostram cognitionem progressum facere debent, quatenus vitae sese evolventis condicionibus melius aptentur, progressui scien­ tiarum socialium accommodentur, novis quaestionibus et difficultati­ bus obortis occurrant. In qua re felici auspicio laborare coeperunt rccentiorcs quidam moralistac, ut Merkelhach, Schilling, Venneersch, obligationes hominum ut membra societatis sollerter perscrutantes. IU. Alias metodos alii nunc tentarc non desinunt. Sic mora­ lem ascetico-mysticam instaurare intendebant Ae. Mersch 14 et F. Till­ mann"; ille a dogmate christologico et ex nostra plena in Christo per gratiam habitualem incorporatione virtutes sociales totamque vitam moralem derivans, quia operari Christianum debeat sequi esse in Christo; hic vero, postulata revelationis examinans et internum hominis dynamismum concitans et impellens ad ideale concretum quod est in imitatione et sequela lesu Christi. Sic moralem kcrytnaticam, mediam inter speculativam ct practicam, immediatae utilitatis pro pastoribus animarum, propugnabant quidam post 1. Jungmann43, anxii de tradenda doctrina in forma apta ad praedicationem et ad animos fidelium commovendos, per expositionem “vitae Christianae quam homo in suscipiendo baptismo promittit se ordinaturum esse ut memM Tamen earn plus «aequo forte depressit T). PrOmmer in Prologo ad suae th m. volumen I, rt ibid. n.9. Λ En quid senserit S. Ai.fonsus: “Asserunt satis esse notitiam principio­ rum. et sufficere ad theologiam moralem comparandam eos tantum libros per­ volvere. qui eruditionis specimen prae sc ferentes, in generalibus principiis totam huius longae artis seriem consistere putant, necessariis quaestionibus du­ biisque praetermissis, celebriorum auctorum auctoritates elate ct inepte despicientes; sed prorsus falluntur... Maxima quippe difficultas in hoc consistit, ut principia ad casus particulares bene applicentur et diverso modo prout diversae occurrunt circumstantiae, ex quibus resolutionum pendet varietas.” Dissertatio de usu moderato opinionis probabilis» Cf. Hürtii-Abellan, 1,7. u S Thomas, Summa Thcol. 2 2 prol. 41 Morale et corpt mystique (Paris 1937); L/objet de la théologie, le Christus totus: RechScRei 26 (l'>36) 129457* 42 /iandbuch der kalholis<.hen Sittcnlehrc IP, Dic Idee der Nachfolgr Christi (Ihiscldorf 1939). * 41 C f. Kcrygmatischc Fragra: ZkathTh 65 (1941) 153-160. Praeterea H. Rah­ ner, Fine Théologie der Fcrkiindujung (Friburgo 1939), cf. RET 1 (1941) 617 619; versio bispanica: Tcologia de la Prcdtcaciôn (Buenos Aires 1950). HISTORIA MORALIS. N'7-9 17 brum corporis Christi et Ecclesiae”***’. Hacc quidem optimo lure pro­ pugnantur ut finis obtinendus. Revera Christus sit oportet in medio vitae Christianae, cuius summum studium sit illum imitari, impellen­ tibus ad hoc pastoribus animarum. Via autem quae ab istis proponi­ tur, quatenus contradistinguatur a melodo classica ct accommoda­ tioni pastorali nimis proxime consulat, approbari forte non debet cum agitur de studio scienti fico . ** 8. Historia theologiae moralis, paulatim et per gra­ dus, sicut reliquae scientiae, progredientis, nondum sufficien­ ter est investigata. Pro nostro scopo satis est brevis conspec­ tus, secundum ea quae a ** Concilia 3, Patuzzi *T, Zaccharia*\ Bouquillon *°, Hurter50 praesertim, depromere solent aucto­ res. Eam plures dividunt in tres periodos, quarum prima decurrat usque ad saeculum XII, in quo theologia separatur a iure canonico; altera usque ad saeculum Χλ'ΙΙ in finem vertens, quando theologia moralis disiunctim tradi incipit a dogmatica; tertia a sacculo XVIII ad nostra tempora. 9. Prima periodus: A condita Ecclesia usque ad Decretum Gra­ tiani. 1. In S. Scriptura continentur notiones et principia fundamen­ talia moralitatis, itemque veritates ascelico-morales exemplis confir­ matae, non quidem systematic sed multiplici forma practica (catcchctica, casuistica, praescriptiva, precatoria, promissoria, polemica, apologetica). E.r /. 7'., imperfectiore quam N. T. (cf. Ez 20,25; Gal 4,9) moralia quidem confirmata sunt a Christo ct in perfectionem de­ ducta; cetera autem, non solum mortua sed etiam mortifera eva­ serunt per mortem Redemptoris, quatenus ab Ecclesia non fuerint reassumpta. N . T., tum in evangeliis, tum in scriptis canonicis apostolorum, summam quandam moralem claris principiis, praeceptis, consiliis, concretis solutionibus exhibet cloquentissimisque vitae practicae exem­ plis illustratam proponit. Idea eius centralis apte reponitur in subM Noldin-Sciimitt, I”, introductio 2. G. Thils vellet ut centrum totius expositionis theologiae moralis poneretur virtus caritatis. Cf. Tendances actuelles cn théologie morale 43-46.111-114. u Cf. Λ. Stolz, De theologia kerygmatica: Ang 17 (1940) 337-351: C. Fa­ bro, La teologia delta prcdicasionc : DivThom (Pi) 19 (1942) 202-215; H. WeiswïiLER, Théologie der Verkiindigung : Scho) 13 (1938) 481-489. *· Apparatus ad theologiam Christianam (Roma 1751) 2 vol. 4’ Prodromus ad universam inorum theologiam, apud J. P. MicnX, Theolo­ giae cursus completus, t.l 1,10-63. “ Dissertatio de casuisticae theologiae originibus, locis atque praestant.a (a S. Alfonso in postremis editionibus operi suo praemissa). “ Theologistolarum decretalium in Collectione Dio­ nysiaca, ibid. 67,231-346. (line ad peccatorum classes et paenitcntias haud moderate describen­ das; quorum evolutio in Summas confessariorum pro historia theo­ logiae moralis non parvi est momenti. I» Oriente huiusmodi libros paenitentiales conscripserunt praeser­ tim Io. Ieiunator, Theod. Studita, Nicaephorus ConstantinopoliTANUS. In Occidente primo elaborari coeperunt pro adiumento confessariorum in Hibernia ct Anglia, ubi paenitentia publica non erat in usu; mox transierunt in Continentem et, non obstante condem­ natione quorundam conciliorum particularium (propter eorum incer­ tam originem, diversitatem ct nimium interdum rigorem), per plures nationes (Galliam, Italiam, Germaniam, Hispaniam) divulgati fuerunt, adeo ut quilibet fere confessarius aliquod eorum prae manibus ha­ beret. Existit e sacc. VI pacnitentiale Vinnianum, cui accesserunt decur­ su temporis alia multa, quorum alia ab aliis dependent : Paenitcntiale Columbani de paenitentiarum mensura taxanda; Cummcanum, dc mensura paenitentiarum ; Theodorianum seu iudicia Theodori Cantuariensis, Paenitcntialia Egbcrti, Rabani Mauri, Halitgari, Cor­ rector Burchardi etc.M. Pro Hispania, in qua non multo ante saec. VIII recepti fuerunt, habemus Albcldense, Silensc, Cordubense”. 10. Secunda periodus: A Decreto Gratiani usque ad separa­ tionem moralis a dogmate. Actas scholastica et ratiocinativa medii aevi (saec. XII-XVI) maximi est momenti pro historia theologiae moralis. Saeculo XII fit separatio theologiae a iurc canonico, postquam decretum Gratia­ ni et Decretales subséquentes determinant florentissimas elucubrationes decretistarum et dccretalistarum. Sed moralis adhuc simul cum dogmatica plerumque solet exponi in schola theologiae scho­ lasticae a S. Anselmo fundata, cui contraponitur schola iuris ca­ nonici, metodo in dies magis scienti fica ; magis didactica, magis principiis sanae philosophiae informata6*. I. Tentamina integri systematis theologiae dogmatico-moralis, iam antea incepta in Libris sententiarum ct Summis ad usum dis­ centium secundum ordinem symboli apostolici (a S. Isidoro, Taione, Anselmo, Laonc, G. Altisiodoro etc.), ad maiorem perfectionem ve­ niunt in celeberrimo opere Sententiarum libri quatuor Petri Lom­ bardi. In classico isto textu, quem per plura saecula commentaban­ tur maximi quique auctores (Albertus Mg., Bonavcntura, Thomas, Scotus), praeter ea quae in libro II sunt de gratia, peccatis etc., ad moralem spectant altera pars libri III dc virtutibus et liber IV dc sacramentis. Eiusdem commentatores, postquam Magistrum sententiarum illusM Pro libris pacnitentialibus fundamentalia opera adhuc sunt: WassERSCHLEbeh, Dic Bussordnungen der abendlandischen Kirchc (Halle 1851); Schmitz. Dic Bussbüchcr und Bussdissifilin der Kirche (Maguncia 1883 et Düsseldorf 1R92). Praeterea: P. Fournier-G. Lk Bras, Histoire des collections canoniques, 2 vol. (Paris 1931.1932). IT J. PtREz de Urbet., Un nuevo penitencial espanol: Anuario dc historia del Derecho espanol 14 (1942/3) 5-32; S. Gonzalez. Los penitenciales espano1er: EstEcles 16 (1942) 73-98; Ir>., La penitencia en la primitiva Iglcsia es· paiiola (Madrid 1950). “ Cf. J. d< Ghxllinck, Le mouvement théologique du XII siècle (Pa­ ns 1914). INTRODUCTIO 1 ! i i li I I ! I I I I I I I I I I I I j I I I I ■ I i I I I I II traverint, solebant edere opera personalia; et quidem quod ad mo­ ralem spectat, tum Quaestiones quodlibetales (sci. de quibuslibet quae quaererentur a discipulis), quas occasione data explanabant magistri, ut v.gr Henricus Gandavensis ; tum Quaestiones disputatas, in quibus profundius quaedam examinabantur, v.gr. a S. Thoma de iustitia, superstitione, Eucharistia, statu religioso; tum Summas pro­ prias, sive magis scholastico-speculativas (Alexander Halensis, qui prior Aristotelem adhibuit remque theologicam in fis quae ad moralem spectant multo melius qtiatn Lombardus oidinavit et in synthesim reduxit, Albertus Magnus, Scotus, qui in morali speculativa explicationes quarumdam rerum proprias exposuit circa naturam boni, immutabilitatem praeceptorum secundae tabulae, distinctionem theologicam peccatorum etc.), sive magis ascetico-mysticas, ut S. Bonaventura, imitatus S. Bernardum, Hugonem et Richardum a S. Victore. In his omnibus moralis et dogmatica fraterne iungebantur, atque rationalia et speculativa argumenta positivis documentis fulciebantur secundum metodum et formam scholasticam, quae a tendentia platonico-augustiniana feliciter in aristotelico-thomisticam evolvebatur. II. Quaestiones morales a dogmate separatae tractari coepcrunt eo tempore sub variis titulis, praesertim De virtutibus ct vitiis, v.gr. a P. BlESENsi (Dc confessionis sacramento, De institutione episcopi), G. Peraldo (Summa de vitiis et virtutibus, quae con­ siderari valet ut primum tentamen moralis separatae) ; Tancredo (De matrimonio) ; R. de Mediavilla (De sacramentis) ; I. Gerson (De praeceptis decalogi); Haerveo Natali (De virtutibus moralibus); H. de Langenstein, N. de Oresme, C. de Summenhart et Io. Nider (De contractibus et virtute iustitiae); G. BlEL (De monetarum potestate simul et utilitate) etc. Specialem mentionem in his meretur AbaELARDUS, qui separavit considerationem moralem a iuridica tanquam a nimis externa, ac pulchre (etsi non semper exacte) disseruit de elementis voluntarictatis in peccato, de relatione inter peccata et concupiscentiam, de attritione et contritione, de actu externo peccati quid addat actui interno etc. Sic via parabatur metodo cxpositivo-casuisticae mo­ ralis, qua usi fuerunt plures auctores saeculis XIII-XV, sive in Paenitentialibus (v.gr. R. de Flamesbury) sive praesertim in Sum­ mis confessoriorum. ' I i III. Summa Doctoris Angelici S. Thomae extitit pro theologia morali sicut pro dogmatica praestantissimum saeculi ΧΙΠ opus, in quo Doctor Communis veterum doctrinas, praesertim S. Augus­ tini, in unum collegit, miro ordine digessit ct magnis incrementis auxit: "eminet synthetica unitate simul ct amplitudine doctrinae, psychologica ingenii acuitate, metaphysica profunditate ac mensurato iudicio de rebus etiam practicis ct iuridicis” **. Primo loco egit dc Deo, tum in se tum ut omnium rerum principio; tertio autem dc Christi incarnatione, tanquam de via perveniendi ad Deum; pars intermedia fuit de motu rationalis creaturae ad Deum. Haec est tota moralis, methodo scholastica tractata, sed in complementum ct I li » B. H. Mekkei.dach, Ρ,δ,ΙΙ. Cf. G. M. Ghini, 3*. Tommaso genio mo­ rale: Sap 1 (1948) 22-34; I I I I I h——- HISTORIA MORAI.IS. N 10 illustrationem parce adhibita casuistîca ct ascctica. Eam autem sic concepit: posito principio generali, quod cuiuslibet motus est agere propter finem, incipit a consideratione finis ultimi, quia sit primum principium in operabilibus ; deinde agit dc ipso motu, seu de his per quae homo potest venire in finem, sci. dc actibus humanis sive in genere sive in specie; tertio de principiis motus, tum intrinsecis (habilibus et virtutibus') tum cxtrinsecis (legibus et gratia). Huic parti generali (I-II) accedit alia specialis (II-II) de singu­ lis actibus virtutum, peccatis, praeceptis; et quidem omnia ordi­ nantur secundum virtutes theologicas et cardinales, ita ut in eodem tractatu consideret virtutem cum actibus, vitia ac peccata opposita, donum Spiritus Sancti huic virtuti correspondens, praecepta affir­ mativa vel negativa ad eam pertinentia. Praeter virtutes considerat quoque sacramenta in generali et in particulari (III), quatenus ad moralem pertinent ut administranda et recipienda. Tandem agit de diversis statibus et vocationibus. Ex hac simplici enumeratione patet discrimen cum multis mo­ dernis, qui plura tradunt de praeceptis ubi S- Thomas considerat motum positivum creaturae, et plura de peccatis, quae sunt per ac­ cidens in theologia morali, ubi S. Thomas considerat virtutes quae sunt per se in ordine ad finem. IV. Diversae tendentiae quae iam isto tempore in re dogma­ tica locum dederant quatuor scholis augustinianae, nominalisticae, thomisticae et scotisticac, etiam in morali induxerunt differentias in concipienda et tractanda theologia, praesertim inter Scotistas et Thomistas M. Scotistae excolebant moralem magis subiectivam ct affectivam, ad voluntatem Dei imprimis attendentes ac bonam actionem mora­ lem intentioni alligantes, extollendo partes voluntatis. Sic essentia beatitudinis est in voluntate, non in intellectu, seu rectius in amore, non in cognitione; lex fundatur magna ex parte in voluntate, sal­ tem quoad praecepta secundae tabulae, et non in essentia divina; bonitas et malitia non quidem exclusive sed satis pendet ab elemen­ ti: subiectivis, voluntate Dei et intentione hominis; possunt esse ac­ tus indifferentes in individuo etc. Duns Scotus scripsit hanc sen­ tentiam elavem: “Omne aliud a Deo ideo est bonum quia a Deo volitum et non e converso”*1. Thomislae magis tuebantur necessitatem et immutabilitatem or­ dinis rationis, cum praeeminentia intellectus in voluntatem, magis objective mortalia peccata a venialibus separabant ; methodo ab scotismo inversa, “principaliter intendunt speculationi et postea unctio­ ni"". V. Sunanae casuum conscientiae, sive Manualia confessarioM Cf Vacant, Etudes comparées sur la philosophie de Saint Thomas d'Aquin d jur celle de Duns Scot (Paris 1891); Pluîüanski, Essai sur la philosophie de Duns Scot (Paris 1887). Praecipuas in rc morali differentias notat Pjîinauor, 1,27. Sententiarum, d.19 q.un. n.7; explicanda tamen iuxta n.9 Cf. quo­ que ibid, d.27 q.un. n.5.7. " S. Bonavxntota, In exameron collât.22 n.21. (Opera omnia, edit. Qua racchi, V.440.) 24 INTRODUCTIO ruin*1, debebantur reactioni contra expositionem nimis abstractam Summarum et Commentariorum in eas, itemque necessitati traden­ di instructionem aliquam elcmcntalem his qui non assisterent cur­ sui completo theologiae scholasticae, quae necessitas aucta fuerat post decretum concilii lateranensis IV de obligatione confessionis annuae (D 437). Primus in excolenda hoc modo theologia morali practica post R dc Flatnesbury fuit S. Raymundus DE Penafort in celebri Sum­ ma dc casibus poenitentiae, quae etiam commentariis magis scicntificis et speculativis (G. Rhedonensis, Io. Friburgensis) adornata fuit, imo etiam metro conclusa (Ad. Coloniensis), et complures imitatores suscitavit praesertim inter dominicanos: (B. de Sto. Concordio, S. pisanella; Io. de Tabia, S. tabiena; B. Fumo, S. armilla; S. Antoninus, S. confessionalis ; S. Prierias, S. sylvestrina seu Summa summarum ; posterius quoque Savonarola, Manuale confes­ sionum; Th. de Vio, Summula peccatorum), et franciscanos : (Fr. Astesanus, S. astesana; A. C. dc Clavasio, S. angelica, ordine alphabetico; Monaldus, S. monaldina; Io. B. dc Salis TrovaM/U.a, S. rosclla; Pacificus Novariensis, S. pacifica)**. Inter hos omnes liceat nomen extollere S. Antonini, qui totam theologiam moralem systematice dispositam egregie illustravit insigni opere Summa theolo­ giae moralis, quod per plura saecula magnum exercuit influxum laudemflue obtinuit etiam in re sociali et pastorali. VI. De theologia morali ascetico-mystica optime meriti fue­ runt sub influxu S. Augustini, Pseudo-Dyonisii, Grcgorii Mg. et postea S. Bernardi, doctoris vere melliflui, plures scriptores praeser­ tim in Germania ct Flandria: Dominicani Eckart, Io. Tauler, H. Suso; B Ruysbroek, G. de Suphten, Io. Gerson, Τη λ ΚεμΡΕΝ, insigne exemplar devotionis modernae, D. CarThusianus etc.*3. VII. Aurea aetas resplenduit saeculo XVI, post collapsum quem studia sacrae theologiae, sicut tota vita Christiana, passa fue­ runt sacculis XIV-XV. Floruit haec aetas, occasione potissimum Concilii tridentini, “theologis praestantissima ct disputationibus exer­ citatissima’'usque ad tempora iansenismi duratura. Commentaria in Summam S. Thomae praecipua sunt egregio­ rum doctorum huius temporis, et “tunc exiguntur scientiae monu­ menta soliditate, amplitudine, pulchritudine incomparabilia”*”. Sacculis sci. XVI et XVII, exemplum Capreoli et Card. Caietani secuti, plures theologi Summam communis Doctoris commenta­ riis plus minus amplioribus et interdum satis independentibus, sive cx toto sive in specialibus quaestionibus moralibus, praesertim iustitiac et rei sacramentariae, erudite ac sapienter illustrarunt. Ut summos quosdam referamus, iuvat commemorare ex Ordine Praedicatorum ° Cf. F. DoEUJE, Johannes von Erfurt cin Summis! : ZKirchgesch 31 (1910) 214-248, et praesertim ibi citatus. Joh. Diettcrle. ** Cf. E. Dübi.anchy, art. Casuistique : DTC 2 (II) 1871-1877, ubi am­ plam relationem tradit auctorum qui melodum casuisticam scientificam exco­ luerunt. ω Pro historia theologiae spiritualis cf. P. PovrRAT, La spiriiunliti chri· tienne (Paris 1919ss). * ΙΤΑλμβαι.Β, Summula theologiae moralis I prooe-m.5. r Th. Bouquiij.on, Theologia moralis fundamentalis3 171. HISTORIA MORALIS. N.10 F. dc Vitoria, instauratorem i uris gentium B. de Medina, paProbabilismi ; D. Basez, in re morali auctorem probabili stam ; θ. Soto, iusta fama ob insignem tractatum dc iustitia ct iure celcbratuni; P. Passerini, simul insignem canonistam; Io. a S. Tho­ ma, Io. B. Gonet etc. E Societate lesu, F. dc Toledo, diligentem fontium investigatorem ; G. Vazquez, praeclarum in re nostra ex­ positorem de fine ultimo et de actibus humanis ; G. de Valentia, restauratorem theologiae catholicae in Germania, doctrinae solidi­ tate, rerum claritate, eruditione eminentem ; F. Suarez, de re mo­ rali sicut de dogmatica optime meritum, in operibus vere eximiis de legibus, dc virtute et statu religionis, dc triplici virtute theolo­ gica, dc sacramentis et censuris etc. ; L. de Molina, L. Lessio, Io. dc Salas, Io. de Luco, quorum tractatus Dc iustitia ct iure, sicut illi quos a Banez ct Soto commemorabimus, nemo nescit qua eruditio­ ne, amplitudine, penetratione phaenomenorum oeconomico-politicorum exhaustive fuerint conscripti; Th. Sanchez, notissimum ob egregiam clucubrationem de matrimonio Christiano; Ch. Hau.noldus, amplissimum commentatorem de contractibus; M. Becanus, A. Tanner etc. Commemorandi quoque occurrunt Io. B. Lezana, O. Carm.; B. Ponce, O. S. A.; F. Sylvius, N. Isa.mbert, aliique c clero saeculari. Insuper Scotistae plures, ut F. Lychetus, B. Mastrius, G. Herincks, F. Bordonus, A. de Castro etc. VIII. Universam fere theologiam moralem, a saeculo XVII paulatim a dogmatica separatam, excolebant V. Candido, V. Baroxio, V. Contenson, P. de Ledesma, P. de Tapia, Io. Martinez del Prado, caetcri, ex Ο. Ρ.; Ιο. Azor, V. Filliucci, P. Comitolus, F. de Castropalao, Io. Granados, Ae. Coninck, Io. Dicastillo, P, Laymann aliique c S. I. ; P. Sporer, H. de Villalobos, A. Reifixnstvel, 0. M. F. ; M. Bonacina, Io. Ac. Trullench, etc. IX. Magis ad praxim attendebat, vestigia insectantes docto­ ris Navarro (M. dc Azpilcueta, Caietani, Toleti aliorumque qui praeter opera magis speculativa conscripserant manualia specialia pro confessariis: ex Ο. P. plures ut v.gr. B. de Ledesma, L. Lopez, P. de Soto et M. Wigant; ex O. S. B., B. Sayr; P. Marchant et Io. Bosco, O. F. M. ; c Soc. lesu E. Sa, V. Reynaud, A. de Esco­ bar, L. de Torres, H. Henriquez, I. Illsung, H. Busenbaum; A. ab. Spirito Sancto 0. Carm., L. Abelly aliique plures. Eminent ob diversos titulos inter omnes, speciali commemora­ tione digni: A. TosTado qui in commentandis Scripturis plurimas quaestiones ordinis practici agitat ; Vitoria, fama celebratus ob suas Relcctioncs, in quibus, derelinquens sententias Lombardi, felici in­ novatione a posteris imitanda sollerter Summam Aquinatis com­ mentatus est, cum applicationibus ad quaestiones novas sui tempo­ ris; in quibus fundamentum scholasticum iuri gentium apposuit; Passerini, insignis specialista in expositione doctrinae circa diver­ sos hominum status ct officia; Soto, Banez, Medina, Lessio, Moli­ na, Lugo, praeclarissimi expositores doctrinae de iustitia et iure, quorum Lessio, nitidus et pius, summe commendandus habebatur a * J. Brown Scott, Francisco dc Vitoria and his law of nations (Oxford 19J4). luxta hunc auctorem probabiliter inspiratur Vitoria in Λ. Tostado, qui venis fuisset auctor iuris gentium. Cf. eiusdem, EI oriffcn cspafiol del dcrccho iMmwrionnl moderno (Valladolid 1923). 26 INT CT ΙΟ S. F. de Sales, Lugo a S. Alfonso'* doctissimus est celebratus ct talis "qui, post D. Thomam, non temerc,. inter alios theologos fa­ cile princeps dici potest" ; approbantibus et confirmantibus 1) Anni­ bale et Bouquillon ’° ; Th. Sanchez, subtilitate, perspicuitate, dili­ gentia insignis, cuius classicum est opus de matrimonio, a Clemen­ te VIII ct a Congregationibus romanis summe consideratum; F. Sua­ rez, apud quem commentaria ad Summam Sti. Thomae nanciscun­ tur propriam pcrsonalitem, ct plenitudinem scientificae expositio­ nis attingunt, cuius “moralis est positiva, speculativa, polcmica ct casuistica, omnibus sci. partibus absoluta; in ca miramur ubique coniuncta eruditionem, vim ct subtilitatem, diligentiam, sobrietatem ct prudentiam, pietatem’”1; P. Laymann, mira gravitate, ordine, cla­ ritate, eruditione, spiritu iuridico eminens; Ioh. Cardenas, maturi­ tate ingenii, ponderatione iudicii et prudentia insignis, A. de Cas­ tro, notus inter moralistas ob theoriam legis poenalis; Ioh. a S. Tho­ ma, egregius expositor doctrinae dc habitibus, virtutibus et donis supcrnaturalibus ; nec ultimo loco H. Busenbaum, cuius notissima Medulla theologiae moralis ducentas circiter rceditioncs in diversis nationibus et linguis habuit inter annos 1645-1770, quaeque ut ma­ nuale universale adhibebatur ad hauriendam formationem moralem in ordine ad praxim pastoralem. Ita incredibilis fuit eius influxus in aulis theologiae, consecrationemque accepit quando S. Alfonsus Medullam explanandam suscepit, sicut iam pridem fecerat Lacroix; sic, per S. Alfonsum saec. XVIII et per P. Gury sacc. XIX, perre­ xit Busenbaum influere in studio theologiae moralis usque ad nos­ tra tempora in manualibus scholaribus accommodatis a Gury-Ballcrini, Gury-Sabetti, Gury-Ferreres, Gury-Dumas, Gury-Tummolo etc. Ipse Busenbaum in conficienda Medulla attenderat ad providendum discipulis pro cursu speciali theologiae moralis, qui, praeter scho­ lam casuum, in aulis S. I. ex professo, solide etsi succinte, traden­ dus commendabatur iam initio saeculi XVII, cum in cursu gene­ rali professores non satis exercerent alumnos in iis quae ad efformandos mores spectant, controversiis speculativis nimis detenti. 11. Tertia periodus. A sacculo XVIII usque ad tempus ac­ tuale. Cum in dies magis ac magis negligerentur solida principia scho­ lastica et speculativa, auctoresque occuparentur dc solutionibus mere practicis et de iuridicis cavillationibus, circumstantiae aptae erant pro controversiis, in quibus ingenia sine magna utilitate et potius cum vero detrimento exercerentur; quod et evenit, quando contro­ versia una prae aliis evasit acuta circa efformationem conscientiae et de usu opinionum probabilium. Nimirum, sententia quae pridem fuerat et semper remanere debebat unanimis dc obligatione sequen­ di partem tutiorem quando ageretur de dubio ultimo-practico num “ Theologia moralis 1.3 n.552. ” Prior scribit "omnium antea, uno Angelico « xcepto, et postea mornhstarum maximus”. Summula theologiae moralis 1,5. Posterior vero: "Certo profun­ ditate, ingenii acumine, perspicaci opinionum crisi, subtilissima rerum analysi, nulli secundus.” Theol. mor, fundam.* 173 p.116 nota 7. M Boüqü!U.ov, o. c. 173 p.114 nota 9. Circa vim formativam operum P. Suarez asserit idem auctor: "Nullus est qui amnes simul perfecti theologi dotes plenius cumulaverit... nullus cuius assiduum studium tanti valeat ad sen­ sum theologicum apud discipulos evolvendum et perficiendum" (/. c.). HISTORIA MORALIS. N.10-11 27 aliqua actio esset honesta vel inhonesta, non eadem unanimitate sus­ tentabatur inter rigoristas et laxistas, probabilioristas ct probabilistas, in quaestione de liccitatc actionis positae ab eo qui ducitur opi­ nione remoto-practica non certa. I. In controversia probabilismi postquam B. de Medina quaes­ tionem expresse proposuerat (cf. q.19,6) et secundum systema quod hodie vocamus probabilismum, ut pluribus videtur, ad mentem Sti. Thomae15 resolverat, auctores fere universi eidem adhaerebant etiam in aulis O. P. usque ad tempora Io. a S. Thoma. At vero post Ca­ pitulum generale Ordinis a. 1654 et post opus morale critcrio probabilioristico confectum a R. Billuart, plcrique dominicani profi­ tebantur probabiliorismum, quem sustentaverant iam tempore prio­ re I. Mercorus, V. Contenson, P. Fagnanus, Io. B. Gonet, etc. E contra AA. scotistae, ut F. Bordonus, Io. Bosco, etc. et iesuitae, paucissimis exceptis, adhaerebant probabilismo, etiam postquam Th. Gonzalez propugnavit” ct introducere voluit probabiliorismum in S. I.; nam, praeter M. de Elizalde, Th. Muniesa, I. Camargo, Io. B. Taberna, Io. Gisbert, G. Antoine, vix aliquos sectatores habuit, quin imo ex professo impugnatus fuit post A. Terillo ab A. Men­ do, M. de Esparza, Ch. Rassler, P. Segneri, etc. Nihil mirum quod exaggerationes hinc inde proferrentur in aestu controversiae, et sententiae intra limites sanae libertatis diversae acrius a diversis sustentarentur. Sic probabiliorismum rigidiorem, addita saepe impugnatione probabilismi non sine plausu iansenistanim, profitebantur plures ut Natalis Alexander, V. Baronio, D. Concina, V. Patuzzi, etc., ex O. P. ; P. Comitolus, A. Bian­ chi, etc., e S. I. ; H. Tournely, continuatus a P. Collet, etc. Sanum probabilismum prosequebantur pleriquc franciscani et iesuitae, quam­ vis personaliter essent interdum austeri, ad hoc adducti et fere obli­ gati propter sollicitudinem pastoralem et impugnationem iansenismi; nccnon alii plures, etiam ex O. P. ut Ferre et Larraga. Limites aequitatis excedebant ex una parte tutioristae : Sinnigh, Merenda, Steyaert, H. a S. Ignatio, L. Habert, C. Iuenin, etc.; ex alia, nimis benigni quidam scriptores, ut cultissimus Io. Caramuel 0. Cist., Io. Sanchez, M. Moya S. I. (non vero A. Escobar, ut calumniose asseruit Pascal), theatinus A. Diana, Leander a SS. Sacramento 0. SS. Trin., quorum nonnullir propositiones laxas inter­ dum proferebant in nimia reactione adversus tutiorismum; quibus proximius accedebant alii ut St. Bauny, G. Gobat, Th. Tamburini, S. Fagundez e S. I., Z. Pasqualigo theatinus, etc. Hinc factum est ut ultimo tertio sacculi XVII plures propositiones ob nimiam aut severitatem aut laxitatem proscriptae fuerint a Pontificibus Ale­ xandro VII, Innoccntio XI ct Alexandro \ZIII”. Impugnationes iansenistarum nccnon ct plurium catholicorum, v. gr. Patuzzi, moverunt ipsum S. Alfonsum ut, saltem verbotenus, recederet a probabilismo n Sic v.gr. U. Lopez, Thesis probabilismi ex Sto. Thoma demonstrata: PcrMorCanLit 25 (1936) 3S-49.118-136.157-170; 26 (1937) 17-33. Cf. n.268 et nota 89. ” Potissimum in opere Fundamentum theologiae moralis, id est tractatus theologicus de recto usu opinionum probabilium (Roma 1694). ’· Cf. D 1101.1145 1151-1215 1291-1321; D Viva, Damnatarum thesium twlogica trutina* (Padua 1717); I. Doi.i.ingkr-II. Reusch, Geschichte der Mfralslrtttiakeiten... scit der scchschnten Jahrhundert 1,3-478. 28 INTRODUCTIO quem initio (1755-1762) fuerat professus etsi in probabiliorismo ins­ titutus, et systemati cuiusdam medii aequiprobabilismi adhaereret, a iesuitis F. Rebelo, Ch Rassi.hr (?), A. AIayr, a benedictino Schmier, ab E. Amort aliisque iam prius professi, sed per filios S. Alphonsi demum quasi consecrati, et a pluribus dominicains posterioribus, ut I. Moran, Saralegui, Gardeil, Mandonnet, etc., approbati. II. Morali ascetico-mysticae laudabiliter navarunt operam saecu­ lis XVI-XVII, inter plurimos quos referre nimis longum esset, L. Buossio, L. de la Puente, Io. E. Nuremberg, Io. Bona, praeser­ tim S. F. de Sai.ES, tam bene de morali ascetica meritus in appli­ catione eiusdem ad vitam fidelium. III. Ineunte saeculo quando, substituta metodo scho­ lastica pro ratione cartesiana ac saeviente lue iansvnistica, magna confusio in disciplinis ecclesiasticis aderat, distractis etiam animis optimorum ad controversias inter probabilistas et antiprobabilistas, rapido cursu decessit e suo splendore moralis scientia, quae iam sacculo XVII progrediente magis ac magis declinarat. Attamen huius temporis fuerunt aliqui minime spernendi moralistae, ut F. CUNIliati, V. Gotti, F.Scarpazza, ac praesertim C. R. Billuart, O. P. ; R. Sasserath O. Min. C. ; C. Luydl, Cl. Frassen, P. Sporer, A. Holzmann, A. Reifeenstuel, B. Elbel, O. M. F. ; N. Mazzotta, C. Lacroix, G. Antoine, Wirceburgenses, Io. Reuter, E. Voit, S. I.; C Roncaglia, Mc. Struggl, E. /\mort, P. Collet, P. Lambertini,· imprimis vero Cermalitani Sai.manticenses (praesertim A. a Matre Dei), qui insigne monumentum, a S. Alfonso valde miratum ct usurpatum, theologiae morali erexerunt, synthesim thomisticam moralis et dogmatis, sicut et Billuart, retinentes ct usui valedicendi quaestionibus speculativis morem non gerentes. IV. Medio tandem saeculo XVIII (1696-1787) divina providen­ tia egregiam figuram suscitavit S. Alfonst, cuius auctoritate, pru­ dentia et pondere, nimia severitas ct nimia benignitas a scholis ca­ tholicis feliciter expulsae fuerunt, ct optata quies animorum, vel ad ipsum progressum scientiarum necessaria, agminibus probabilistarum ct antiprobabilistarum allata fuit. “Eminet S. Doctor sapienti opinionum delectu ct eximio sensu christiano, potius quam profun­ da eruditione aut ordinata rerum expositione; uno verbo dicere li­ ceat, parte prudentiali (quae ipsi quasi unice cordi erat) plerisque praestat, parte vero stricte scienti fica (quam immensis laborius dis­ tentus minus curare potuit) multis cedit" Eius ergo opera moralia et pastoralia non tam propter originalitatcm vel profunditatem quam propter maturitatem et prudentiam practicam commendantur, idcoque imprimis ab Ecclesia specialiter in doctrina morum est approbatus. V. Post S. Al/onsum, tempore quo gentium Christianarum re­ bellio adversus principia traditionalia consummabatur, moralistae egregii vix prodiere. Sed profligatis definitive iansenismo et gallicanismo, superatis etiam rationalismo gcrmanico et iosephinismo austriaco, id obtentum est ut, commendante Sede Apostolica", ,3 Th. Bouquiijzjs, Theologia moralis fundamentalis introd. n.184 p 140-141 nota 7. ’« Cf. I.ZO XIII, Encycl. Aeterni Patris- ASS 12 (1879) 97 115; S. C. R Decretum concessionis tituli Doctoris Sto Alfonso: ASS 6 (1870) 289-320. HISTORIA MORALIS. N.I 1 29 S. Thomas pro tota theologia ac philosophia Christiana, S. Alfonsus pro quaestionibus practicis, duces ab omnibus acciperentur, et paulatim ad studium fontium positivorum fidei et morum Christia­ norum recederetur ubique; vel in ipsis regionibus germanicis adhuc rationalismo ct illuminismo infectis, ope praesertim B. Stattler, H. Oberrauch, M. Schenkl, Io. M. Sailer et Io. B. Hirscher, quibus accedebant ad finem sacculi XIX plurcs expositores theo­ logiae moralis maxime positivo-systcmaticae, omissis fere applica­ tionibus casuisticis ct iuridicis in favorem considerationum asceti­ carum, ut F. Probst, C. Martin, Th. Simar, Io. E. Pruner, F. X. Linsenmann, J. Schwane”. VI. Muralem praesertim practicam excolebant S. Alfonso inhaerentes, inde a medio saeculo XIX, plurcs moralistae bonae notae, tam saeculares (Io. B. Bouvier, Th. Gousset, I. D'Annibale, E. Müller, D. Delama, A. GopferT, Ρ. Scavini, I. Frassinetti) quam religiosi (I. Moran et Saralegui, ex O. P. ; P. van dcr Velden, I. C. Vives, de Varceno, H. Gatterer a Sexten, O. Min. C. ; P. Glry. A. Ballerini et D. Palmieri, A. Lehmkuhl, A. Bulot, Th. Slater, M. Matharan, A. Sabetti, e S. I.; T. Aertnys, Cl. Marc, P. Kenrick, A. Konings e C. SS. R. ; R. A S.Iosepii, O. Carm. Disc, et cetera). VII. Tractatus speciales ampliores ediderunt M. Rosset, Th. Bouquillon, I. Carrière, P. H. Marres, J. G. Waffelaert, A. van Gestel, G. Crolly, G. I. Walsh, A. Lopez Pelaez, etc. VIII. De theologia casuistica et pastorali bene meriti fuerunt, inter alios iam citatos, D. Ricci, P. Villada, Ac. Berardi, C. Gennari, I. Alberti, I. Schüch, L. Ruhland, etc. IV. Saeculo demum XX, studium theologiae moralis in dies ma­ gis promovebatur in operibus universim notis ab E. Genicot, I. Bucceroni, H. Noldin, Io. B. Ferreres, B. Ojetti, A. Vermeersch, I. Ubach, I. Salsmans, F. Hürth, G. Payen, L. Rodrigo, etc. e S. I.; D. Prümmer et B. H. Merkelbach ex O. P. ; S. A. Loiano et H. Jone ex O. Min. C. ; Io. B. Raus, F. X. Gestermann, C. A. Damen, F. Ter Haar, L. Wouters e C. SS. R. ; I. Busquet et I. Gar­ cia Bayon, A. Peinador, C. M. F. ; A. Piscetta et A. Gennaro S. S. ; A. Koch, P. Gasparri, A. de Smet, A. Tanquerey, I. Mausbach, Io. B. Pighi, O. Schilling, F. Tillmann, etc., etc. Hinc patet instauratam esse scientiam theologicam ultimis hisce temporibus etiam in parte morali, quamquam “maiora et vere scicntifica opera de rc morali, adhuc plurimum desunt”, et nondum dis­ paruit “noxia illa separatio dogmaticae et moralis, speculativae et practicac, quae nocet profundiori et vere scienti fico studio practicae doctrinae" ”. ” Cf. J. Diebolt, La théologie morale catholique en Allemagne ou temps du Phdosophisme et de la Restauration (Strasburgo 1926); P. Hadrossek, Die Dedeutung des Systemgcdankcs fur die Moralthcologie im Deutschland scit dcr Thomas-Renaissance (Munich 1950). Posterius contra oppugnationes ct calum­ nias adversariorum (P. v. Hocnsbrocck et R. Grassmann) moralem catholicam defenderunt: J. Mausbach, Dic hatholischc Moral und ihre Gegncr (Colonia 1021); O. Schilling, Apologie der katholischen Moral (Paderborn 1937). ” B. H. MmncLBACH, I’,8,111. 30 INTRODUCTIO 12. Quare hodiernis moralistis haec imprimis incum­ bere videntur officia: a) “Ut, redintegrata metodo scholastica, rationalem in­ vestigationem plenius perficere ct intrinsecam rerum ratio­ nem magis inspicere studeant”70; id autem spiritu et criterio plane theologico, informato veritatibus christologicis, et modo constructivo, reiecto nimio ethicismo philosophico et cxtrinsecismo iuridico quem interdum sapiunt theologica opera, at­ tenta tamen indole hodiernae societatis a sensu religioso ct pio nimis alienae. ά) “Ut non solum de peccatis, praesertim mortalibus, agant, sed etiam doctrinam de virtutibus exponant, etiam in his quae sunt de perfectione aut consilio”b0, et “sublimis evangelii perfectio apertius et audacius praedicetur” 81 insis­ tendo aspectui positivo et supernatural} vitae Christianae ; est enim theologia moralis “schola caritatis Christi”, ut quondam (a. 1926) exposuit Pius XI alumnis Collegiorum Urbis, et Venneersch laudes pontificias meruit quod in suo opere “la pietà religiosa fa seguire prudentemente alla parte precettiva cd obligatoria, quclla troppo spesso negletta iu simili trattati scientific!, ma non mono opportuna, la parte di consiglio c di perfezione cristiana” 82. c) “Ut novis factis ct hodiernis necessitatibus, quae ex psychologicis, politicis, socialibus aut oeconomicis adiunctis natae sunt, magis attendant atque accuratiores solutiones pro­ sequantur” 83. Sane angunt bonorum hominum animos nos­ tris diebus: in re ascetica, sic dictus americanismus, cui ac­ cedunt ex adverso renovatio suspecti mysticismi, quaestiones de metodo spirituali, de liturgica informatione pietatis; in re politica, configuratio et iura nationum, institutio iuventutis ab Statu; in re sociali, communismus ct sociales reformatio­ nes; in rc psychologica, obscuritates non paucae, quibus frequentissimae alterationes animi et depravatio sensus moralis ob modernas libertates dant locum, in examinanda et mensu­ randa responsabilitate morali etc. lam vero theologiae mo* Idem, ibid. M Idem, ibid. , , - t M A. VermEErsch, P,22; cf. eiusdem auctoris art. Soixante ans de théolo­ gie morale: NouvRevTh 56 (1929) 878. M P. Card. Gaspare i a Sccr. Status, in epistola ad P. Vcrmeersch 4,11, Ιλ£. Cf. Van der IIeeren, Modi distribuendi partem theologiae moralis specialis quae de virtutibus et vitiis procedit: CoIlBrug 13 (1908) 376-380. « B. H. Merkeldach, l.c.; cf. U. Ι.όΐ'Εζ, Quo vertitur probabilities· PerMorCanlJt 31 (1942) 14. JNCUMBENTIAE HODIERNAE. N.12 31 rail’s est non solum aptos et prudentes confessarios ef forma­ re. sed etiam viros doctos et expertes consiliarios in multi­ plicibus quaestionibus vitae modernae. Ita satisfiet desideriis Romanorum Pontificum, optantium ut per rectam et solidam principiorum Christianorum expositionem deve­ niatur iterum ad clarum conceptum vitae individuals et collectivae cum obligationibus religiosis, personalibus et socialibus sociandae, superata ista confusione et quasi insensibilitate morali quam fatum nostri temporis mundo attulit. Simul etiam satisfiet postulatis opti­ morum quorumque qui in studio theologiae moralis iure censent cavendum a nimia illa casuistica in qua potius probabilitati quam prudentiae Christianae consulatur, et cuidam extrinsecismo arido, inconnexo cum dogmate theologito, incapaci propulsandi ad vitam moralem, mos geratur. Sic denique effugient Manualia nostra accu­ sationem qua dicuntur fovere minimismum quendam moralem, at­ tenta ad detegendam excusationem a lege, cum eis imprimis incum­ bat definire et proponere virtutes quarum exercitio ad Deum acce­ damus M. M Cf. I. Mausbach, Die katholischa Moral uitd ihre Gcgitcr (Colonia 1921); G. Tints, Tendences actuelles en théologie morale (Gcmbloux 1940); J. Leclercq, L’enseignement dc la morale (Paris 1950). PARS PRIMA 13. Prima seu fundamentalis pars describit hominis tendentiam ad suum fuient per actus humanus, —regendam norma aliqua, tum interna, conscientia, tum externa, lege, —frustabilem peccato, —pro­ movendam excrcicio virtutum. Unde sex tractatus. TRACTATUS I * De fine ultimo 14. Theologia moralis est scientia de actibus mora­ libus quatenus sunt inedia ad finem supernaturalem ; unde eos considerat relate ad finem. Sed “finis ita se habet in operativis, sicut principium indemonstrabile in speculativis” et “ex fine sumitur ratio eorum quae sunt ad finem” 1 2, secun­ dum auream regulam ignatianam tanti quanti. Hinc recte iam philosophi pagani: “quidquid agis pruden­ ter agas, et respice finem”; et Psalmista: “Notum fac mihi, Domine, finem meum”3; nam qui ab eo declinant, “simul inutiles facti sunt” ‘. Similiter sancti a Deo illustrati, ut S. Ignatius de Loiola, qui a consideratione finis ultimi aggre­ ditur exercitia, et optimo quidem iure, nam “finis, etsi pos­ tremus [terminus] in exsecutione, est tamen primus [princi­ pium] in intentione agentis, et hoc modo habet rationem causae” Ergo in theologia morali, antequam de eius obiecto ma­ teriali, seu de actibus humanis, sermo fiat, exordiendum est a consideratione finis ultimi ad quem isti actus ultimatim 1 ■ » ‘ » S. Thomas, 1-2 q.72 a.S. Iu., q.2 ad 3. Pc. 35,8. Ps. 13.3. S. Thomas, 1-2 q.l a.l ad 1. ThxovMor. 1 2 34 ^>E FINE ULTI MO HUM IMS destinantur, exponendo quis sit, quaenam eius indoles, quo modo attingatur. Summa rerum dicendarum: Unde expositis notionibus Ct divisio­ nibus, rem totam tribus propositionibus et correlativis consequentiis totidem capitulis absolvemus, explicantes: finem ultimum hominis tam ex parte creantis Dei quam ex parte creati hominis (§ 1); in­ dolem huius finis sive in se (supernatoralis) sive quod hominem (ne­ cessarii ct sub adiutorio gratiae supernaturalis obtinendi) (§ 2); mo­ dum quo consummabitur finis ultimus (§ 3). S. Thomas, 1-2 q.l-S; Suarez, De fine ultimo hominis; Less tus, De perfec­ tionibus diinnis 1.14; De summo bono ct aeterna bcatitudine hominis; SalmanTl CENSES, Cursus theologicus tr.8 de ultimo fine, tr.9 dc bcatitudine; Billuart, Summa S. Thomae, Tr. de fine ultimo; J. DidIot, Morale surnaturelle fonda­ mentale c.l (Paris 1896); Th. Meyer, Institutiones iuris naturalis I, Dc acti­ bus humanis 4-70 (Fnburgo de Br. 1897); Bouquillon, Thcol. mor. fundamentalis3 4-18; Lehmkuhl, In. 1-50; CaThrein, Moralphilosophic P, 1,2 p.100153; J- M. Ramirez, De hominis beatitude (Madrid 1942ss); Me.rkelhach, P.0-46; Hurth-AhelUn. T,11-43; G. de Broglie, Dc fine ultimo humanae vitae (Pans 1948); Ahrtnys-Damen. I1®,1-17; L. Fanfan i, 1,9-19; A. Gardeil, Beatitude: DTC 11,497-515; T. Richard, Din dernière: DTC V,2477-2504. De fine ultimo hominis 15. I. Notiones. FINIS est : α) etymologici·: termi­ nus, sive in genere cuiusque rei, sic v. gr. mors est terminus vitae, sive strictius, alicuius tendentiae vel actionis particu­ laris, quo obtento agens quiescit- ct cessat agere; b) rHaliter, id propter quod aliquid f't aut est, vel id propter quod agens operatur. Dicitur: Propter quod aliquid fit, nempe vel ex desiderio et indigentia ad obtinendum, ut plerumque in creaturis; vel ex amore et generositate ad communicandum, ut semper in Crea­ tore, qui nulla re indiget et omnes in se eminenter continet. Finis, igitur, determinat tendendam vel actionem, adeo ut eo obtento agens cesset tendere vel agere. Consequenter pot­ est considerari et ut principium volendi et ut terminus ac­ tionis, v. gr. sanitas pro medico faciente incisionem tumoris. Spectari potest in fine: obiectum quod intenditur, seu fi­ nis qui; subiectum cuius gratia aliquid ad finem ordinatur, seu finis cui; actio qua eius possessio obtinetur, seu finis quo Haec tria non sunt in concreto fines ad invicem disparati, sed elementa integrantia eundem finem totalem. Sic: in ’ CREATORE finis qui est bonitas onlologica communicanda, seu gloria Ipsius interna; finis cui, ipse Deus qui per hanc com­ municationem sit actu fons bonitatis; finis quo, ipsa communi­ catio, seu gloria Ipsius externa. In creatura linis ultimus qui est bonitas divina participanda (gloria interna) ; finis cui, Deus ipse (ita tamen ut subiectum utilitatis sit creatura); finis quo, bonitas divina participata (gloria externa). Finii materialiter identificatur cum bono. Nempe, volun­ tas nequit moveri neque allici nisi a bono, vero vel apparen­ ti; ideoque finis actuum deliberatorum hominis est semper aliquid sub ratione boni apprehensum, ut aptum ad perficien­ dum agentem ipsique congruum. Tamen, quia bonum conci­ pitur ut aliquid conveniens appetitui, formaliter distinguitur a fine. Est autem bonum: ratione perfectionis: supremum seu PERFECTUM, si naturam plene perficit, ut finis ultimus; et par­ ticipatum seu IMPERFECTUM, si eam aliqua solum ratione per­ ficit, ut finis intermedius; ratione appetibilitatis: rationa­ le seu honestum, si in se ct propter se est appetibile ut na­ turae rationali conveniens; utile, si propter aliud appetitur, iuvans ut medium ad illud obtinendum; delectabile, si ap­ petitur ut quietans appetitum sui fruitione. 16. II. Dividitur: 1. Ratione subiecti in finem: o) operis (intrinsecum), ad quem res vel actio obiective ex natura sua ordinatur (obiectum morale actionis) in morali ho­ minum existimatione ; b) operantis (extrinsecum), ad quem res vel actio subiective cx intentione agentis fertur (motivum morale actionis), sive idem sit cum fine operis sive diversus. 2. Ratione termini, finis operantis est: a) ultimus, si intenditur ut aliquid extremum, sive absolute seu simpliciter in omni linea, ita ut reliqui fines appetantur propter illum, sive relative seu secundum quid, quando solum in aliqua serie ac­ tuum est ultimus, v.gr. respectu sanitatis recuperandae; b) in­ termedius, ad quem actio vel res ordinatur, sed cum rela­ tione ad finem ulteriorem, et sic intenditur in se, non prop­ ter se. Similis est divisio in finem remotum et proximum, prout aliquid a voluntate intendatur mediante alio fine vel nullo interposito. 3. Ratione intentionis in: a) primarium, si per se mo­ vet et ratione sui intenditur, v.gr. cultus Dei in sacerdote missam celebrante ,sivc ratione causalitatis sit adaequatus ad 36 deTIne ultimo hominis movendum agentem (totalis), sive non (partialis) ; ά) secun­ darium, si movet propter coniunctioncm cum alio cui subordinatur ut magis principali, impellendo ad illum, ut in sacer­ dote qui celebrat etiam ob stipendium. 4. Ratione mediorum in : a) Naturalem, si naturali­ bus mediis attingi potest; ό) supernaturalEM, si per sola media supernaturalia obtineri valet. 17. I. BEAT1TUDG est status omnium bonorum ag­ gregatione perfectus (Boetius). Dicitur: Status, seu condicio stabilis et absolute indeficiens, sine ullo amissionis timore aut periculo, ac proinde aeternus pro anima immortali. Omnium bonorum aggregatione perfectus, et sic in­ cludens non solum beatitudinem essentialem, quae est in sta­ bili possessione Summi et perfecti Boni, omne malum exclu­ dentis, omne desiderium implentis, sed etiam accidentalem, quae comprehendit bona in se insufficientia, sed accessorie accumulata ad bonum perfectum. 18. II. Distinguitur: a) Subiectiva seu formalis, quae est boni sufficientis ct completi possessio ac fruitio stabilis; b) Objectiva, quae est obiectum beatificans; sive es­ sentiale, seu bonum terminans tendentiam animae rationalis in felicitatem ac totaliter quietans et satians eiusdem appeti· tionem °, sive accidentale, seu accessorie additum, ut supra expositum est; c) Naturalis et supernaturalis, prout obiectum bea­ tificans eiusque possessio non apprehendatur ct possideatur nisi secundum facultates ac exigentias naturae, vel excedat omnem capacitatem naturalem. 19. III. Principium generale: Deus est finis ultimus hominis eiusque actuum, ita ut homo in omnibus suis actio­ nibus debeat tendere ad Deum glorificandum eundemque possidendum. Cum dicimus Deum esse finem ultimum hominis eiusque activitatis, iure praesupponimus Deum habuisse aliquem finem subiectivum in creando homine, est enim ens rationabilissi· mum, et omnia rationalia, deliberate agentia, agunt propter • Cf. S. Thomas, 1-2 q.2 a.8. tincni. 1 lune Qutcin finem consideramus! tum c.v parte crean~ lis Dei, quatenus indicatur non quidem causa finalis proprie dicta, cum Ipse omnis boni plenitudo sit, sed ratio motiva explicans in Deo volitionem hominis ad existentiam vo­ cati; tum ex parte hominis creati, ct in eo sub duplici respec­ tu, pro duplici quem habet a Deo sibi praefixum finem, alium extern uni, sci. Dei glorificationem, cuius obligatio exponitur, alium internum ei proprium, sci. perfectionem et bonum sui ipsius. Hinc ergo: 20. 1. Finis operantis Ee i est ipsius infinita perfectio et intrinseca bonitas manifestanda et communicanda (gloria interna). Ipsius perfectio et bonitas manifestanda; unde ipse Deus est finis cui absolute hominis (etsi non subiectum uti­ litatis) sicut totius universi7 ; ut sci. actu sit fons bonitatis, cuius infinitae perfectiones manifestentur ct communicentur per bona et in bonis quae creaturis impertitur. Quod sic pro­ batur : Ecclesia (D 1783): “Hic solus verus Deus, bonitate sua ct omnipotenti virtute, non ad augendam suam beatitudinem nec ad acquirendam, sed ad manifestandam perfectionem suam per bona quae creaturis impertitur, liberrimo consilio simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creatu­ ram spiritualem et corporalem...”8. S. Scriptura inter innumera testimonia refert Rom 11,36: "Quoniam ex Ipso, et per Ipsum et in Ipso (rectius in Ipsum) sunt omnia: Ipsi gloria in saecula. Arnen”; Apoc 22,13: "Ego sum α et ω, primus et novissimus, principium et finis.” Prov 17,4: Universa propter semetipsum operatus est Do­ minus, impium quoque ad diem malum. Traditio patristica pulchris abundat documentis: v.gr. Athenagoras (R 168): “Liquet Deum, si prima et latius patens consideretur ratio, propter seipsum et elucentem in 7 “Universa propter semetipsum operatus est Dominus” (Prov sci. non propter bonitatem cx illis repetendam sibi, neque propter gloriam exter8«n, quae formaiiter manet extra Deum, sed propter gloriam suam creaturis communicandam. Ideo, quamquam gloria divina est finis primarius hominis, Deus homines vero amore benevolentiae prosequitur, quia gloriam in cis quae­ rit non propter se sed propter illos. Cf. J. Grivkt, Dc Véaoùmc de Dieu: Et 125(1910) 753-768. 1 Similiter Catcchismtis rom, p.l c.2 n.15: “Neque vero ulla alia fuit causa quae illum ad opus creationis impelleret, nisi ut rebus quae ab ipso effectae essent, bonitatem suam impertiretur.” 38 FINE ULTIMO HOMINIS omnibus ipsius operibus bonitatem ct sapientiam adductum fuisse, ut hominem faceret”. S. Irenaeus (R 231): “Igitur initio, non quasi indigens Deus nostro ministerio indigens iussit ut cum sequeremur, sed nobis ipsis attribuens salutem.'' Cf. ulterius ibid. 462 884 1005 etc. Ratio nos docet : a) obicclum primarium divini amoris esse ipsam divinam Bonitatem, quae non potest augeri sed solum manifestari et communicari; quaelibet extra Deum non posse amari aut intendi a Deo nisi ratione suae Bonitatis et quatenus sint participatio eiusdem9; b)finem extra operan­ tem positum intendi ut aliquid nondum habitum. Iam vero, cum Deo causae primae nihil deficiat, finis Ipsius hominem crean­ tis et ratio cohonestans hominem ab Eo creatum non pot­ est esse extra ipsum Deum, sed est agnitio et complacentia Dei in sua infinita perfectione eiusdemque manifestatio; ex qua sequitur gloria externa Creatoris et perfectio creaturae. 21. Unde concludes: Inexhausta Dei bonitas seu essendi pleni­ tudo, in quantum summe communicabitis seu imitabilis ad extra, fuit ratio cur Deus creaverit mundum; eadem, in quantum summe sibi sufficiens, est ratio cur potuerit non creare. Utraque sita in Deo est unum idemque, sci. gloria Dei interna in exercitio suae liberta­ tis. Recte Catcchismus rornatius (p.l c.2 n.15); “Deus... mundum... ex nihilo creavit, idque nulla vi aut necessitate coactus, sed sua sponte et voluntate instituit”. 22. 2. Pinis obice tivus hominis creati externus et pri­ marius est manifestatio perfectionum divinarum in scipso (gloria Dei externa). Finis obieclivus primarius, nimirum, ex ipsa essentia­ li relatione creaturae ad Creatorem ct secundum divinam or­ dinationem homo debet glorificare Deum in omni actu deli­ berato, ad imitationem Icsu Christi 10, divinas perfectiones agnoscendo, amando, laudando, non quidem necessario ex­ plicite et expresse, sed saltem implicite ct virtualiter, quate­ nus nihil agat quod agnitioni, amori, laudibus divinis oppo­ natur, seu quod natura sua aversetur a fine ultimo, praeci­ piente Apostolo: “Sive manducatis, sive bibitis, sive aliud • Cf. S. Thomas. 1 q.44 a.4 c; L. Lrssio, Dc perfectionibus moribusque divinis 1.14. Hoc libro, cui titulus De fine ultimo, magnum influxum exercuit Lrcssto ut doctrina sitionc actus causatur, indirectum vero quod non intenditur ct omissioni αχ!· pabili debetur; qui modi loquendi diversi prae oculis habendi sunt in legefr j dis auctoribus. Cf. Merkeldach, 1,59; supra nota 37. j 40 Circa hanc divisionem cf, G. KiselstK!^, La causalité accidentels t* théologie morale: EpbThLov 3 (1926) 493-502; Λ. Janssen, L’histereclw pendant la orossese ibid. 12 (1935) 335-349, qui plures auctores refert occa­ sione controversiae particularis hanc divisionem evolventes. Analysim dutc- I . j | voluntarium: principia, n.65-67 portionata effectui, qui non producitur ab ea nisi alia causa concurrente. 3. Ratione influxus in effectum: a) Proxima, si per se notabiliter influit in effectum, ita ut hic plerumque ex ea sequatur. b) Remota, si leviter influit, ita ut effectus raro ex tali causa sequatur. 67. IV. Principia: 1. Ut aliquid sit voluntarium requi­ ritur ut sit cognitum, et praeterea a voluntate intentum; cogni­ tum autem debet esse sub illo respectu secundum quem di­ citur voluntarium. Utrumque assertum patet ex ipsa notione voluntarii. 2. Voluntarium virtuale omnino sufficiens est ad actum humanum. Nam voluntas, quae prius fuerat actualis, manet aliquo modo vere activa in effectu qui ex illa actuatione pro­ cedit, ut supra declaratum est (n.65,4). Amplius saepe non potest exigi ab hominibus etiam in rebus summi momenti et responsabilitatis, id vero plane sufficit ex omnium consensu ad actum humanum. 3. Voluntarium habituale non satis est ad actum /zztmawinn; utique ad effectus quosdam spirituales et iuridicos per­ cipiendos. Ratio prioris partis est quia actu nullatenus in­ fluit; posterioris, vero, quia susceptio actualis alicuius bene­ ficii antea explicite vel implicite approbati non requirit ullam actionem positivam ex parte suscipientis, unde in quibusdam adjunctis baptismus ct extremaunctio valide conferuntur sen­ sibus destituto. 4. Voluntarium interpretativum nihil efficit in ordine aJ actum humanum vel ad effectus iuridicos. Nihil est enim dc tacto; et consensus voluntatis neque est neque fuit un­ quam, sed futurus fuisse rationabiliter conicitur, si obiectum fuisset propositum; unde etiam minus accurate dicitur in­ terdum praesumptum de futuro. Nunquam licet agere ex interpretativa disf>enwfione vel facultate necessaria ad valorem actus, utique vero ex interpretativa licentia. Nam in posteriore casu “ad honestatem actus which quod non sit alteri involuntarius” ; in priore, autem, "neUnde concludes: ·/ processus in doctrina circa principium duplicis effectus cf. apud J. T. h'Jtor'co1 of the principe of doblc effect; ThSt 1Û 86 DK ACTIBUS VOLUNTARIUM : PRINCIPIA. HUMANIS expressus consensus requiratur ex dispositione legis, ut v.gr. in concedenda iurisdictione ad audiendas confessiones (c.879 § 1), consensus tacitus non valet. ccssaria est positiva voluntas seu positivus influxus alterius, pro­ cedens ex voluntate cius”u. Ergo religiosus praesumere potest li­ centiam egrediendi c domo ad assistendum moribundo, quia per eam actus de cetero validus, debite subordinatur voluntati Supe­ rioris; e contra non potest praesumere iurisdictionem ad excipien­ das confessiones, quia iurisdictio non obtinetur nisi positiva et rcali concessione Superioris, quae in casu non est, sed esset si veriticaretur condicio aliqua irrealis, Huc^ faciunt regulae turis 43 ct 44 in VI: “qui tacet consentire videtur ; “is qui tacet non fatetur, sed neque utique negare vide­ tur". Nimirum: a) In favorabilibus, v.gr. in donatione acceptanda, qui tacet censetur consentire, in casu acceptare; b) in deliberatio­ nibus in communi habitis, tacentes pariter censentur accedere ad opinionem aliorum; et in genere qui poterat ct debebat loqui, si ta­ ceat, censetur consentire; c) in odiosis vero et praeiudicialibus, qui tacet potius indicatur non consentire, nisi facile possit contradicere aut dissentire; d) in disputationibus, quando agitur de affirmanda vd neganda re aliqua, qui tacet adversari intelligitur opinioni illius qui mentem tacentis inquirit w. 5. Quando piares intentiones incomponibiles concurrunt, aliquando invicem destruuntur ; plerumque efficacius concer­ ta elidit ceteras. Quaestio versatur, igitur, circa praevalen­ tiam, quae s:l, ex cis imponatur reliquis et subsistat. In hac re : Lugo explicat ex duabus vel pluribus volitionibtts illam praevalere quae habeat in se modum volendi ma­ gis universalem, consistentem “in reflexione quadam formali vel virtuali quam una voluntas habet supra alteram ad revo­ candam illam, et non e contra’ 12 ; ideoque unum est volitum efficaciter, quod in sua efficacia explicite vel implicite impor­ tat revocationem oppositorum. I Ratio posterioris est quia in voluntario praesumpto, quod Unde concludes: a) Si intentiones sunt simullaneae, illa est prat- ' valens quae eligeretur si incompatibilitas cognosceretur ; v.gr. si ali­ cuius voluntas feratur efficaciter, etiam implicite tantum, in vena ' matrimonium contrahendum, revocat implicite aliam intentionem vt-| leidosam, fortasse explicitam, ineundi contractum dissolubilem; st: | 5» nulla est praevalens, oppositae ad invicem destruuntur, b) Si i»- ; tentiones sunt successivae, praevalebit posterior, si serio fiatabtc’. 1 qui memor est prioris, vel etiam regulariter si fiat ab immemottl prioris; nisi tamen prior ita concepta fuerit ut subséquentes virtus-1 liter excluserit ; sic v.gr. praevalet intentio prius concepta cclebrar.: [ tali dic missam gregorianam, etsi postea ex oblivione alia intent.: : concipiatur. 6. Quando ad valide agendum requiritur alienus consiti sus, voluntarium tacitum aliquando sufficit; nunquam w voluntarium praesumptum. 87 I Ratio prioris est quia alienus consensus ad valorem acte’ fortasse requisitus adesse debet; iam vero huiusnvxli ce-1 sensus sufficienter adesse significatur, non modo semper manifestatione voluntatis expressa, sive explicita sive imp ■ cita, sed etiam in manifestatione tacita in aliquo facto··: facti omissione vel silentio quod non explicari valet sine cefr| sensu voluntatis ct concessione facultatis requisitae. Si lar ' ** Suahbz, De voluntario ct involuntario d.l s.4 n.4. 1 « Dc sacramentis in pcncrc d.8 s.8 n.121-122. Subtiliter ibi duoi^ praevalentia in intentionibus concurrentibus. vere tale sit et non habituale implicitum (cf. n.65,4), consen­ sus voluntatis neque explicite adest neque implicite, sed tan­ tum conicitur prudenter ad futurum fuisse sub quibusdam adiunctis irrealibus; iam vero consensus nullatenus existons nequit in actum influere, quodsi ad valide agendum requira­ tur, actus sine eo positus invalidus erit 4‘. Unde concludes: Consentiunt: a) membra alicuius collegii in de­ terminationem sumptam a collegio si, dum possunt et debent, nou contradicunt determinationi; b) custodes in furtum latronum si, po­ siti ad vigilandum et impediendum furtum, passive se habent ct dis­ simulant; c) Superiores in indisciplinam subditorum, si transgres­ sionibus regularum connivent; d) catholici in falsam fidem, quando silentium in non profitenda propria aequivalet negationi eiusdem. 7. Voluntarium negativum quod est per meram omissio­ nem actus non videtur dicendum esse voluntarium, nisi ad­ fuerit obligatio ponendi actum omissum. Nimirum, secundum aliquos 45, voluntarium quod dicitur negativum, sive sit directum ct in se sive sit indirectum et in causa, non solum est voluntarium quoad ipsam omissionem* 44 ° Ad rem Frins (Dc actibus humanis 1,233): “Si ex silentio consensus «lentis cum morali certitudine infertur, actus consensum illuni ad valorem requirens moralitcr certo validus est, ct pro valido tractatur, nisi positiva lex obu.it quae expressum consensum ad valorem actus requirit. Quando vero con­ tus internus cx silentio tantummodo colligitur probabiliter, actus de se etum valet probabiliter. Sin vero in utroque casu nullus consensus revera ad­ iit, actus dc se et objective invalidus est.” Cf. etiam Lanza, 1,55. 44 Sed “si ad honestatem actus [unius] sufficit quod non sit alteri invo­ luntarius, v.gr. quod non sit prohibitus a superiore, tunc satis erit voluntas intcrprclativa" seu praesumpta. SuAKrfz, Tract, dc voluntario ct involuntario disp.1 scct.4 n.4. . Ü. Cf· A Peinador. 1,64 65, qui cis adhaeret, putatque S. Thoinam patrocinn non obstantibus verbis in 1-2 q.6 a.3 c. 88 ACTIBUS HUMANIS actus, quod verum est, sed etiam quoad sequelas huius omis­ sionis semper atque actus poni potuerit ; fortasse quia censent ex volita omissione actus unde sequitur effectus negative vo­ luntarius, hunc procedere iam a principio intrinseco cum cogni­ tione finis, ac proinde vere esse voluntarium. Rectius tamen videntur alii distinguere 4l>, admittentes ip­ sam omissionem actus semper esse voluntariam, si quis ad­ vertentur et volenter ab agendo abstineat; sequelam autem ta­ lis omissionis, quae significatur per expressionem volunta­ rium negativum, tunc solum esse voluntariam, cum vitari de­ buit ponendo actum omissum. Nam causa negativa et pura omissio ratione propriae formae et sui esse non possunt es­ se causae inde provenientis sequelae, sed tantum causae qui­ bus per accidens accidit coniungi cum illa sequela, in quam nullum influxum realem possunt habere. Unde voluntas, ta­ lem sequelam pure permittens ex omissione alicuius actus, nullam voluntatem habere videtur circa illam nisi habeat obli­ gationem eandem evitandi; posita autem ea obligatione, vo­ luntas quae nihilominus permittat effectum vitandum, moraliter censetur et velle et efficere illud quod positive vitare debuerat, ut statim amplius declaratur. Sic ei qui abstinet ab auxilio ferendo alicui periclitanti in naufragio, quia non pot­ est illud praestare sine discrimine maiore proprio, nullatenus dici debet voluntaria periclitatio naufragantis; quodsi eam animo suo intendat, erit quidem ipsi volita, sed non volunta­ ria, siquidem intentio agentis (aut non agentis) nequit mutare naturam causalitatis positivae vel negativae quam exercet. 8. Ut effectus sit voluntarius in causa, seu indirecte, re­ quiruntur tria: quod fuerit praevisus saltem in confuso; quod causa ipsa fuerit voluntarie posita· vel saltem sustentata; quod adfuerit nexus causalitatis inter causam voluntariam et ef­ fectum eius. Primum patet ex notione voluntarii ; alterum, ex eo quod effectus non potest esse magis voluntarius quam sua causa; tertium, quia si id quod dicitur effectus actionis voluntariae revera talis non sit, nullatenus dici potest voluntarium agenti ratione illius actionis cum qua non connectitur. Dicitur autem semper adesse hunc nexum effectus cum causa per se, nam qui vult causam censetur velle effectum « ea naturaliter ct necessario procedentem ; sed quando causa est per accidens respectu effectus, videtur istum non esse volunta· H Sic post Caictanum rt Sahnanticenscs, v.gr, Merkki.bacii, 1,60. num nisi vitari debuerit, omittendo sci. illam causam nc hic effectus sequeretur. Et ratio est quia effectus per accidens non continetur in tali causa, sed evenit alia causa nova non voluntaria interveniente ; ac proinde deficit nexus inter cau­ sam voluntariam et effectum, non modo physicus verum etiam moralis, cum agens non teneatur ulla obligatione circa illum effectum causae sibi non voluntariae debitum, a sc mere per­ missum, nec volitum nec voluntarium4T. Unde concludes: 1. Effectus qui per se producitur ab aliqua causa cum sufficienti praevisione, etsi non intendatur in se, neque in multis casibus imputetur iuxta inferius declaranda, potest dici voluntarius in causa secundum ordinem physicum, quatenus per po­ sitivum ct rcalcm influxum a voluntate procedit cum cognitione finis. Sic v.gr. ebrietas praevisa ab eo qui ex rationabili causa po­ tum inebriativum in nimia quantitate sumit ad depellendum mor­ bum, est ipsi in causa voluntaria, etsi non imputetur in peccatum; ncc potest dici in ordine physico mere permissa, nisi in quantum voluntas ad talem effectum in sc spectatum permissive sc habet, etsi in ordine morali, sub adiunctis expositis aequivalcat effectui per ac­ cidens non voluntario w. 2. Effectus qui per accidens sequitur ex aliqua causa in se vo­ luntaria, quoniam non habet in ea rationem suae existentiae sed in alia causa non voluntaria, nullatenus est voluntarius in ordine phy­ sico; potest autem esse voluntarius in ordine morali, quatenus prae­ ceptum cavendi talem effectum obligaverit voluntatem ad vitandam causam cui accidit coniungi cum hoc effectu, qui moraliter dicitur voluntarie admissus, imo causatus ab auctore causae per accidens cum eo coniunctac, ct propter cum vitandum non ponendae<9. 9, Effectus voluntarius in causa non ap pellatur hoc modo propter tendendam voluntatis in cum, sed propter connexionem physicam vel moralem cum causa voluntarie posita. Re quidem vera tendentia excluditur ex ipsa definitione voluntarii in causa, quod est mere permissum, hoc est, mere praevisum sine affectu ; est contra experientiam ; faceret ut effectus malus imputaretur aut semper aut saltem quando non est vera necessitas ponendi causam duplicis effectus; denique, effectus bonus mere praevisus, quia similiter esset t Cf. Bouquilt.ox, Theol. mon fund. 328; Peinador. T.57-60. Agitur hoc loco de voluntarietate effectus huiusmôdi in causa voluntarii; non de mora­ liste causae ratione istius, ncc dc imputabibtate eiusdem. M Concise ad rem Gredt (Elcm'cnta philosophiae 911): “Effectus malus aliquando est voluntarius in causa mere physice tantum, non moraliter.*’ Pei· I/O existimat effectum in se non intentum non esse voluntarium quan­ do aeque immediate sequitur ex causa atque effectus in se intentus et necesnno obtinendus per communem illam causam; quia in tali casu non pendeat ausa a voluntate ut est Causa effectus non intenti; quae sententia verbis mi­ ps quam re discrepat a nostra. ° Cf. Lehukuhl, 1,73; Frins, Dc actibus humanis 1,221. 90 PE actibus humanis voluntarius, pari iurc imputaretur agenti, quod tamen nemo admittit. Aliunde, tamen, quando effectus praevisus et non intentus sequitur ex aliqua causa per se, vel etiam per acci­ dens, ita tamen ut propter effectum istum impediendum a ponenda causa fuerit abstinendum, talis effectus eo sensu est voluntarius quod is qui voluit causam voluit in ea moraliter effectum coniunctum, siquidem volendo causam quam velle non licuit propter talem effectum, censetur hunc in causa vo­ luisse, imo moraliter produxisse. Unde concludes: Attentis ultimis tribus principiis, hacc haben­ tur: oj EFFECTUS VOLUNTARIUS IN CAUSA pOtCSt CSSC in SC Ι1ΟΠ Voluib tarius, si non intendatur ; imo, involuntarius, si displiceat, v.gr. si miles machinam bellicam explodat in arcem, nolens occidere perso nas civiles ibi cum militibus commorantes; b) effectus in se non voluntarius potest cssc volitus, si nem- | pe placeat vel etiam intendatur in actione cx qua sequitur per acci· I dens quin sit obligatio eam vitandi ne hic effectus sequatur, v.gr.s | quis ponat laqueum in proprio agro, praevidens inimicum furtive in· I ducturum suum animal in illum agrum ct desiderans ut illud, inc- | dat in laqueum, casus animalis erit ipsi volitus, sed non voluntarita j quia ab cius voluntate effective non procedit; c) effectus in se volitus et intentus potest non cssc vote I tarius, si nempe non procedit a causa posita a volente, vel ρωκ· I dit per accidens a causa ab eo posita sine obligatione vitandi taloa effectum ; nam intentio subiecti non mutat occasionem vel coni­ ci on em in causam, nec causam per accidens in causam per se; à verbi gratia si quis furetur avaro 30 pesetas praevidens eum pr«·. tristitia moriturum et hoc intendens, vult quidem mortem, sed mon ei non est voluntaria. UBERUM, n.67-68 9) Se determinantis, sci. ubi adest libertas, etiam positis omnibus ad agendum prae requisitis °1, voluntas potest adhuc determinare quid agat, propter indifferentiam activam positi­ vam quam habet ab intrinseco ut seipsam determinet, cum do­ minio in quemlibet actum cuius obiectum non appareat unde­ quaque bonum. Nimirum, praeter indifferentiam obiectivam, scu indicii reprae­ sentantis rem ut ex parte bonam ex parte malam, requiritur indifjtrenlia subicctiva, seu voluntatis, et quidem non mere passiva quae possit inclinari, sed activa quae valeat se inclinare, non modo ne­ gative per praedeterminationem ab agente superiore, sed positive per autodetenninationem ex qua pleno iurc dicatur domina sui actus. Sub ratione indifferenti, sci., quamvis libertas formaliter sit in sola voluntate, radicaliter et praesuppositive est in intellectu, et non existit nisi quatenus intellectus practicus proponit cum indifferentia obiectiva seu itidicii bo­ num imperfectum seu inadaequatum voluntati52; haec enim, utpote capax ad omnia bona, eminet super quodli­ bet bonum particulare, et quia non expletur nisi bono uni­ versali, indifferens manet coram quoli-bet bono quod non est vel non apparet ut undequaque bonum. habente potestatem ad suspendendum illum, seu eliciendum oppositum. ... in potentia libera in actu primo duplex potestas intclligitur, prior ad eliciendum ictum, posterior ad retinendum dium; quatenus ergo elicit actum, utitur prio­ ri potestate, ct ille influxus praecise consideratus sufficit ad voluntarium, quia hoc ipso est actus a principio intrinseco cum cognitione; at vero cx vi illius influxus praecise non intclligitur actus liber, nisi intclligatur facultate ope­ rante. altera potestas, per quam ut sic nihil influit in actum, quia non est potestas agendi sed potius non agendi. Ergo actus non consummatur in cssc liberi per positivum influxum potentiae, sed per denominationem a potentia, quatenus potest non agere: ergo non constituitur per aliquod intrinsecum ad§ II. De libero ditum actui supra rationem voluntarii.” (Suarez, Dc voluntario ct involuHtano <1.1 s.3 n.18-19.) 41 Sci. bonum ab intellectu propositum, una cum motivis ad illud admit68. 1. Liberum dicimus actum voluntatis sc detertev lendum vel rciciendum; horum motivorum consideratio; potentia volendi; pro­ nantis sub ratione aliquo modo indifferenti, cum potesta-I pensiones voluntatis; animi affectio sive habitualis sive actualis. u Ex eo quod libertas voluntatis non sit in independentia eiusdem a prete non agendi illud quod facit aut aliter agendi; seu acte το iudicio, minus feliciter fortasse concludit Lottin (Principes dc morale, I.S6-89) libertatem residere in ipso iudicio, vel in arbitrio quod est in homi­ voluntatis ita operantis ut potuerit illud non operari aut i nis potestate, proptcrca quod ratio aestimat nullum cx bonis particularibus conter operari. Dicitur: ' vderatis imponi electioni faciendae vel execution! post electionem factam. Ci. tamen Suarez, Disput. mctaphysicae disp. 19 sect.5 η. 13.14.17. Sed ipsa /Ictus voluntatis, nam libertas est qualitas animae cte libertatis ct voluntatis .liberae notio, usu saeculari consecrata, contradicere vi­ detur huic conceptioni, quae cctcroquin falso supponere videtur cum Sertilsubiectum proximum est voluntas, a qua in actu primo tel 1AXGU (Lo Kif intellectuelle 49 [1937] 265) intclligentiam e dominam dequantum ad specificationem; rectius fortasse cx influxu volunta­ distinguitur realiter ; in actu autem secundo est character opt Vbentionum ti! unum aliumvc aspectum rerum omittit interdum considerare, et sic iudirationis denominans liberum actum voluntatis, propterea q: ·· rium practicum indifferens praeparat, etiam circa res undequaque bonas vel nuhs. Quodsi S. Thomas libertatem dixit facultatem liberi indicii dc agendo haec potuit aliquid non agere vel aliter agere50. | m non agendo (De verit. q.24 a 1), hoc intclligimus non quatenus indicium lit formaliter liberum, sed quatenus fundat libertatem, obiectum ut indifferens 60 “Dicendum vero est actum esse liberum, praeter voluntarium pttfect· proponendo appetitui rationali. solum addere habitudinem, seu denominationem a potentia eliciente ' Λ 92 de actibus humanis Cum potestate non agendi illud, sou cum tali dominio supra proprium actum circa rem determinatam, ut saltem pos­ sit illum omittere (libertas contradictionis seu exercitii). Aut etiam aliter agendi, sci. cum potestate eventual! eli­ gendi inter actus diversos unum prae alio, ct quidem aut con­ trarios ratione obiecti intenti (libertas contrarietatis), aut ah- I qualiter oppositos (libertas specificationis)53. Cf. n.76. ’ Unde concludes: 1. Libertas, si formaliter ct praccisivc suma­ tur, non esi probabilius aliquid additum actui libero cui >nest, sed est mera denominatio extrinseca a potentia voluntatis, quatenus hacc actum ita producit ut simul sit proxime apta ad cum vel non producendum vel aliter producendum. Cf. n.68 nota 50. 2. Actus liber non est actus sine causa ct pro arbitrio positus, sed voluntas illum elicit consideratis agendi motivis quae actum illum ut hic ct nunc appetendum suadentM; unde voluntas deter­ minatur sub influxu eorum, agentium in unitate subiccti operantis ut concausa vel potius ut condicio praerequisita ad actum liberum; sed actus liber tandem est voluntatis, vi ingenita instructae ad illum sua causalilate totaliter eliciendum. 3. Omne liberum est ex necessitate voluntarium, sed non vice versau; sic necessarium est v.gr. in viatoribus quoad specificatio­ nem desiderium beatitudinis, ct in beatis amor essentialis beatificus sive quoad specificationem sive quoad exercitium; neutrum tamen est liberum. 4. Attamen liberum ct voluntarium reapse iunguntiir in actibus quibus homo viator normalis tendit ad finem, sive quoad exercitium in omnibus sive quoad specificationem in plcrisquc; siquidem intel­ lectus potest non cogitare de Summo Bono vel de beatitudinc ne­ que in communi, et sic voluntas non tendet actu in eam; si autem cogitet, quia nullum obiectum ei ostenditur ut undequaque appeti­ bile vel undequaque odibile, ideo nec voluntas in ullum tendit vel ab ullo avertitur necessario, quia sub aliquo aspectu omnia appa­ rent ut non appetibilia vel appetibilia. ‘‘In his autem quae ad ulti­ mum finem ordinantur, nihil invenitur adeo malum, quin aliquod bonum admixtum habeat ; nec aliquod adeo bonum, quod in omni­ bus sufficiat” M. ω Attentus ad concursum rationis ct voluntatis in elaborando actu libero WoHoxiECKt proposuit hanc definitionem: ‘‘Libertas est proprietas voluntatis dc terminandi per indicium rationis proprium actum circa quodlibet obiectum r. capax determinandi illam sufficienter a se ipso" (Ang 14 [1937) 151). Ιυη autem animadvertit Gkmmei. (Schol 12 11‘Ά7] 547-551 ) partes motrices vulutali*· in hac notione non sufficienter extolli. Quoad inlluxum reciprocum rato nis et voluntatis in actu libero cf. Λ. D. Sertii.i,am;>:s, Saint Thomas deign* 11,211-288; J. Mahitajn, L'idée thomiste de la liberté: RevThom 45 (193 440-459. “ Cf. M. Browne, De intellectu et voluntate tn electione: Acta l’ont. Acad Rom. S. Thomae H (1935) 32-45; B- M. Xiuf.rta, De constitutione actuum h* manorum ibid. 153-161. M Omne voluntarium esse liberum a-scrunt Vazquez, Lcssius, Mend bach, etc,, contra SuArcz, Medina, Io. a Sto. Ί homa, Prins, etc. Cf. Ι.λχ/α 1,67, M S. Thomas, In II d.25 q.l a.2. 69. II. Dividitur libertas : 1. Ratione vinculi ex­ clusif in : a) Moralem, si excludit obligationem per legitimam dispositionem superioris impositam, cui parere necesse est ad recte agendum ; solum in iis habetur in quibus nulla lex homrnes urget, eslque naturalis facultas ea omnia peragendi quae nulla lege prohibentur °7. b) Physicam, si excludit necessitatem physicam, seu de­ terminationem ad unum °8. 2. Ratione vis negatae, in libertatem: a) A coactione (exceutionis, spontaneitatis), si excludit vim extrinsecus illa­ tam contra inclinationem agentis, sive hic necessario proce­ dat sive non ; est potius libertas agendi quam volendi, quia actus voluntatis saltem in se coactus, repugnat. b) A necessitate (naturae, electionis), si excludit vim intrinsecus necessitantem ad unum, seu determinationem ante­ cedentem naturae; unde servato ordine finis, adhuc voluntas potest eligere media 60, ct scipsam per deliberationem deter­ minare. Hacc libertas dicitur: «) contradictionis, circa actum voluntatis, si permittit eligere inter duo contradictoria, velle agere et velle non ague; P) specificationis circa obiecta actus voluntatis, si permittit eligere inter bona diversa, velle studere vel ambulare; 7) cotitrarielotii, circa ordinem finis, si permittit eligere actus contrarios circa tandem rem, amare et odisse. Nobis quaestio est de libertate physica et a necessitate, ex qua sola est homo dominus suorum actuum. Hanc autem defendimus et probamus contra plurimos, praesertim fatalistas ct deterministas, tam negantes, et contra plures pseudo-reformatores et iansenistas tiusdem qualitates deturpantes w. M Libertas moralis saepe latius sumitur pro immunitate a vinculo impedi□tntorum quae libertatem physicam hominis lapsi in suo exercitio coarctant ct 2 suo fine avertunt, in quantum faciunt “ut mens voluntati proponat quod ncquaquam sit reapse bonum, sed habeat adumbratam specitm boni, atque in id sc voluntas applicet”. Leo XIII, Encycl. Libertas: ASS 20 (1887) 595. In ea Encydica S. Pontifex optima dissent dc vera ct falsa notione libertatis. Cf. Lc. Re έ w Haec post lapsum physice mansit integra in homine, sed moraliter saud-ta dicitur, quatenus homo amisit immunitatem a servitute peccati, concupiscen­ tiae, expeditionis salutariter operandi. Quam amissionem Deus gratus salutaribus Hipplet, ct sic libertatem lustitiae quae est fil orum Dei (Rom 6,18.22) restituit id bonum faciendum. • * Circa libertatem voluntatis in electione mediorum, non autem in finis (generalis) intentione, cf. Suarez, Disputationes metaphysicae d.19 s.8 n.7-8 I Ci. quoque S. Thomas, 1-2 q.13 a.3, q 1 I a 2. Jk III ethL. 1.8 *“ In genere adversatur determinismus, seu doctrina iuxta quam, positis «Tidicionibus ad actionem praeviis, nonnisi una actio certo ct necessario sequi· i n In specte, autem: determinismus matérialiste· negat liberum arbitrium, inniV-» m necessitate vinum physicarum, quarum actus humani essent effectus; -ctrrnnsnus psychologicus asserit actiones humanas determinari a praeviis cogmt*r -ui ct affectionibus agentis; determinismus theologicus (cf. D 1039 1041 94 DE ACTI nu S HUMANIS 70. III. Principia. 1. Essentia liberi arbitrii01 non consistit in solo voluntario quod liberum sit a coactione, sed requiritur libertas a necessitate saltem contradictionis. Hoc manifeste constat tum ex magisterio ct traditione ecclesiastica, tum ex ratione ea. Ecclesia damnavit has propositione Bai (D 1039) : “Quod voluntarie fit, etiamsi necessario fiat, libere tamen lit; (D 1066): “Sola violentia repugnat libertati hominis naturali”. SS. Patres abundant testimoniis, et unanimem eorum consensum exhibent haec S. Augustini verba: “dicere ani­ mas et esse malas et nihil peccare, plenum est dementiae; di­ cere autem peccare sine voluntate, magnum deliramentum est; et peccati reum tenere quemquam quia non fecit quod facere non potuit, summae iniquitatis est et insaniae. Quamobrem illae animae quidquid faciunt, si natura, non voluntate faciunt, id est, si libero ct ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent... peccatum earum tenere non possumus” “Nunc vero, usque adeo peccatum voluntarium est malum, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium; et hoc qui­ dem ita manifestum est, ut nulla hinc doctorum paucitas, nulla indoctorum turba dissentiat. Quare, aut negandum est peccatum committi, aut fatendum est voluntate committi... Et quoniam peccari non dubium est, nec hoc quidem dubium vi­ deo, habere animas liberum voluntatis arbitrium” Ratio: a) Ad veram et propriam libertatem requiritur ul actus sit sub voluntatis dominio, i.e. ut agens possit non agere, lam vero, voluntas quae in unum fertur, etiam spontanee, non potest eligere inter agere vel non agere. Ergo neque actionis domina est. b) Ad meritum requiritur libertas in actu meritorio, ut suo loco dicemus, lam vero, ut haeretica damnata est proposi1066) docuit ad liberum arbitrium sufficere libertatem a coactione, actusque hu manos sive a concupiscentia sive a gratia victrice esse determinatos intrinseca necessitate, sed non sine spontancitatc. Cf. Lanza 1,64. C1 Liberum arbitrium “ipsa voluntas est, quatenus in eligendo habet delec­ tus facultatem. (Leo XILL Encycl. Libertas: ASS 20 (1887) 595); unde non est diversa potentia a voluntate sed una cadcmque, cum hac tamen differentia, quod voluntas dicitur prout fertur in finem, liberum vero arbitrium prout fertur in ea quae sunt ad finem. ° Cf. BauchER Liberté: DTC 9,660-684; G. FonsEcrive, Detcrmin DTC 4.641-647; T. Bouche, Fatalisme: DTC 5,1095-2098. α De duabus animabus contra manichacos c.12 n.17: ML 42,107. C t. abi testimonia apud R 123 244 1151 2118 etc. w De vera religione c.14 n.27: ML 34,133-13 L * 95 tio lansenii (D 109 I) : ad merendum et demerendum in statu naturae lapsae non requiritur in homine libertas a necessitate, sed sufficit libertas a coactione”. 71. 2. Ad essentiam Ubertatis indifferentiae activae suf­ ficit libertas contradictionis. Nam per eam agens vere est do­ minus sui actus. Specificationis libertas est de perfectione, ct habetur etiam in Deo ct beatis erga plura bona non necessa­ ria. Libertas vero contrarietatis in moralibus, ut statim dice­ tur, nedum requiratur, est defectus statui viatorum inhaerens qui in termino disparebit, non aliter ac possibilitas errandi perlinet ad defectus intellectus humani ex infirmitate natu­ rae, et dicitur signum libertatis fere sicut aegritudo est sig­ num vitae °5. 3. Libertas contrarietatis, seu potentia faciendi malum, non est vera libertas sed abusus Ubertatis et imperfectio. Quod sic probatur a Leone XIII: “Libertas, igitur, si in voluntate inest, quae natura sua appetitus est rationi obediens, consequitur ut et ipsa, sicut voluntas, in bono versetur ratio­ ni consentaneo... {Unde voluntas] quando quidquam appe­ tat quod a recta ratione dissideat, vitio quodam funditus in­ quinat libertatem, cadcmque perverse utitur... De qua re Doc­ tor Angelicus multa saepe disputat, ex quibus effici cogique potest, facultatem peccandi non libertatem esse sed servitu­ tem. Subtilissime illud in verba Christi Domini (lo 8,34) “qui facit peccatum servus est peccati”. Unumquodque est illud quod convenit ei secundum natu­ ram. Quando ergo movetur ab aliquo extraneo, non operatur secundum se, sed ab impressione alterius, quod est servile. Homo autem secundum suam naturam est rationalis. Quan­ do ergo movetur secundum rationem proprio motu movetur et secundum se operatur, quod est libertatis; quando vero pec­ cat, operatur praeter rationem, et tunc movetur quasi ab alio, i retentus terminis alienis, et ideo qui facit peccatum servus I est peccati’”00. 72. 4. Homo, etiam post .'Idae lapsum, veram habet li­ bertatem indifferentiae activae, seu non tantum a coactione, sed etiam ab interna necessitate °7. “ Uo XIII, Encycl. Libertas: ASS 20 (1887) 595; cf. S. Thomas, In II vnl. dist 25 q.l a.l ad 2. * Encycl Libertas L c., 595 596. Cf. quoque S. Thomas 1 q.82 a.8 ad 3: lf Cf. A, D’AÜS. Liberté, libre arbtre: DAFC 2, 1851-1862; A. Dondeyne Ηωηο ittnc libero arbitrio donatus: CollatBrug 32 (1932) 95-101. Pro sententiis modernorum atheistarum, matcrialistarum aliorumque deter- Ecclesia, in Concilio tridentino, postquam statuit cxistentiam liberi arbitrii, quantumcumque viribus attenuati (1) 793), hominemque ad iustificationem disponi divinae “gratiae libere assentiendo ct cooperando” (D 797), ana­ themate prosequitur doctrinam lutheranam negantem li­ berum arbitrium prout hic intelligitur, illudve rem de solo titulo fingentem (D 814): “Si quis dixerit liberum homi- I nis arbitrium. . nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti... neque posse dissentire si velit... A. S.”; (D 815): “si quis liberum hominis arbitrium post Adae peccatum amissum et exstinctum esse dixerit... A. S.” (cf. D 776). Imo, homo lapsus non habet solam libertatem contradictionis qua. possit non facere malum, sed etiam specificationis inter contraria, eligendo bonum reiccto malo (cf. D 816) : “Si quis dixerit non esse in potestate hominis vias suas malas facere... A. S”. Doctrinam lansenii de tractione necessaria naturae lap­ sae per delectationem quae in ipsa sit victrix, sive bona fuerit sive mala, ut haereticam damnavit Innocentius X (D 1093) : “Interiori gratiae in statu naturae lapsae nun­ quam resistitur”. Cf. etiam D 1095 1791 1814 etc. S. Scriptura pluribus locis vel formaliter et explicite asserit, tam in V. quam in N. homini inesse facultatem eligendi, vel virtualiter et indirecte eam subintelligit in consiliis, exhortationibus, praemiis, poenis proponendis: ct quidem eas solas actiones ut morales et meritorias vel demeritorias exhibendo, quae hominis dominio subsunt". Unum alterumve locum classicum afferamus: Eccli 15,15.16.18: “Adiccit [Deus] mandata et praecepta sua; si volueris mandata servare, conservabunt te... Ante ho­ minem vita et mors, bonum et malum ; quod placuerit ci. dabitur illi”. Eccl 31,10: “Beatus vir... qui potuit trans­ gredi et non est transgressus, facere mala ct non fecit”. Similiter Gen 4,7; Is 1,19 etc. S5. Patres, inde ab apologetis, explicite praedicant li­ bertatem, eamque contra gnosticismum et manichacismum ministarum negantium existentiam liberi arbitrii cf. Cat h re in, MoralfhUw* P p.41-57. w Damnata fuit propositio baiana (D 1011): "Is libertatis modus, qui ei a necessitate, sub libertatis nomine non reperitur in Scripturis, sed solum men libertati*» a peccato/’ Ex adverso notat S. AgusTinus: "Ubi |m Scriptor! dicitur: noli hoc, ct noli illud, ct ubi ad aliquid faciendum vel non faciendum η divinis monitis opus voluntatis exigitur, satis liberum demonstratur arbitrée (De gratia cl libero arbitriot c.2 n.4: MI/ 44,884). propugnant, et contra pelagianismum veris limitibus de­ finiunt. Breviter Theophilus Antioch. (R 184): “Liberum enim Deus et sui iuris hominem fecit”. S. Irenaeus (R 244): “Illud, autem, quod ait : Quoties volui colligere filios tuos et noluisti, veterem legem libertatis hominis manifestavit; quia liberum eum Deus fecit ab initio, habentem suam potestatem, sicut et suam animam, ad utendum sententia Dei voluntariae, et non coactum a Deo.” S. Hieronymus (R 1380Ί : “Liberi arbitrii nos condidit Deus; nec ad virtutes nec ad vitia ne­ cessitate trahimur ; alioquin ubi necessitas, nec corona est.” Similiter R 1558 1710 etc.60 Ratio multipliciter idem demonstrat70: a) Metaphysice et a priori, propter proportionem inter potentiam apprehensivam ct appetitivam; nam sicut obiectum formale intellectus est verum universale, ita obiectum formale voluntatis est bo­ num universale. Atqui omne bonum finitum quatenus est boj num potest eligi a voluntate, quatenus vero est limitatum potest respui, utpote non perfecte satiativum. Ergo bonum finitum non potest imponi voluntati normali ut obiectum ne­ cessarium n. 5) Psychologice et a posteriori, ex invicto conscientiae testimonio; sive directe, per introspectionem qua homo ap­ prehendit libertatem tanquam proprietatem suis voluntatis ac­ tibus inhaerentem ; sive indirecte, per deductionem ex factis « a conscientia relatis, ut deliberationibus, remorsibus, consolationibus etc., quae explicationem non habent nisi in liber­ tate c) Consensus humani generis circa libertatem humanam, cui consequitur imputabilitas operum praemiis vel poenis pro­ prie dictis afficiendorum 73, omnino cohaeret cum argumento psychologico. ® Patres “copiosissime libertatem hominis a quavis necessitate immunem iditruunt ct etiam contra adversarios propugnant... provocant ad sensum intimum; respiciunt apertissima S. Scripturae testimonia; «locent hominem esse ad imaginem Dei creatum, ratione liberi arbitrii; observant omnia praecepta, tive sint divina sive humana, exhortationes et obiurgationes, itemque merita et demerita, praemia pariter atque poenas, in suppositione libertatis humanae fun­ din'' (Müller, I 1.1 tit.3 §85 prop.l). * Cf. M Wittmann, Ethik (Munich 1923) 355. n Etiam ad bpnum infinitum, Deum, voluntas viatoris libere fertur, tum Tjoid specificationem, siquidem proponitur a ratione practica cognitione analonca imperfecta non ut bonum imdrquaque, tum etiavn quoad exercitium, quia tOMumuA avertere attentionem ab Eo in agendo. n Cf. P. Siwex, La conscience de Ia liberte: Greg 16 (1935) 52-73. n Cf. 1. Petersen, Willcnsfreihcit, Moral und Strafrecht (Munich 1905). ThxouMor. 1 4 93 DE ACT J BUS HUMANIS J) Tandem, si secundum veram Ecclesiae doctrinam ad merendum ct demerendum requiritur libertas a necessitate, et in Scriptura exhibentur merita et poenae nostras actiones secutura, invicte constat hominem lapsum illa libertate gau­ dere. 73. Scholion. Quoad ambitum libertatis in homine viatore haec tenenda sunt: a) Circa bonum in communi habet libertatem contra­ dictionis cx probatis, non vero contrarietatis, quia cum non appre­ hendatur sub ulla ratione mali, voluntas nequit illud odisse, natura­ liter tendens in bonum, b) Circa bonum determinatum infinitum ha­ bet libertatem etiam contrarietatis, quia hoc non semper apparet viatori tanquam bonum, c) Circa bona particularia finita habet pa­ riter plenam libertatem contradictionis et contrarietatis, quia nequt in se (ut Deus) neque respectu hominis apparent ut undequaque bona **. 74. 5. Libertas humana sufficiens est cum auxilio gra­ tiae ad obligationes morales adimplendas, dummodo homo re­ vera faciat quod est in se. Est veritas fidei tum hominem sine gratia non posse salutariter observare ullum mandatum (D 811-812), neque simpliciter diu totam legem naturalem etiam quoad substantiam (D 832), tum cum gratia hominem iustificatum (itemque nondum iustiiicatum, ut deductive eruitur) posse implere mandata, si fideliter Deo cooperetur. Hoc ul­ timum, quod in quaestione est, probatur: Ecclesia tradit contra protestantes (D 804) : “Nemo temeraria illa et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti [debet], Dei praecepta homini iustificato ad observandum esse impossibilia.’ Unde (D 828): “Si quis dixerit Dei prae­ cepta homini etiam iustificato et sub gratia constituto esse | ad observandum impossibilia A.S. Si quis dixerit iustiiicatum, vel sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare posse, vel cum eo non posse A.S.” SS. Patres in hac doctrina abundant. Sufficiat testi­ monium S. Augustini ab Ecclesia pluries usurpatum (K 1795): “Non igitur Deus impossibilia iubet. sed iubendo ad­ monet et facere quod possis et petere quod non possis." •* Ratio theologica idem concludit. Nam Deus impossibili; non iubet. Iubet autem finem supernaturalem tanquam core nam bonorum operum adipisci, servando sci. mandata (M' 19,17). Ergo homo, si faciat quod in se est, poterit cum aux: fio gratiae suas obligationes morales adimplere. n Cf. Mxrkeluach Ij88. uberum: PRINCIPIA, N.72-76 99 Unde concludes. Vehementer a vera humanae vita» conceptione deliciunt qui, auxilia supcrnaturalia parvipendentes, omnia sperant ex industriis naturalibus, et observantiam ac correctionem laicam ut optatam metam perfectionis humanae considerant. Cf. n.38. 75. 6. Nullatenus licet homini in re morali semper pas sive se habere, sed in multis debet facultates suas positive exercere et tanquam dominus de actibus per exercitium li­ bertatis determinare. Ecclesia ut veram doctrinam proponit “humanae obedientiae laborem divinae gratiae esse iungendum” (D 160a 797 798 etc.), et iam pridem damnavit errores contrarios quietismi, inter quos has propositiones (D 1221 1222): “Opor­ tet hominem suas potentias annihilare, ct haec est via inter­ na. Velle operari active est Deum offendere, qui vult esse ipse solus agens ; et ideo opus est seipsum in Deo totum et totaliter derelinquere et postea permanere vehit corpus exa­ nime.” S. Scriptura, qua frequentia tribuit Deo et coniunctioni cum Christo nostram sufficientiam ad finem supernatu­ ralem obtinendum (cf. Io 15,1-5; 2 Cor 3,5 etc.) eadem sup­ ponit salutem nostram propriis actibus cum timore et tremo­ re esse operandam (cf. Phil 2,12), sortemque nostram exhi­ bet in termino dependentem ab operibus in via factis (Mt 25,35.42) iuxta rationem quam reddemus talentorum accep­ torum pro negotiatione (cf. Lc 19,12-26). Ratio manifeste idem ostendit. Nam cum homo non habeat in pluribus libertatem moralem, sed obligatus sit ad leges instas servandas, posita cius vera libertate indifferen­ tiae activae seu a necessitate, debet ponere actus qui sint obligatorii secundum legem, aliosquc quos libere suscipiat semper curare tenetur ne praescriptis legitimis offendant. 76. 7. Infirmitas moralis non modo per se non aufert libertatem hominum in suis actibus, sed neque necessario aut frequenter laedit eiusdem substantiam ita ut actus iam non sini plene humani. Hoc dicitur contra falsas opiniones recentiorum, iuxta quas observatio factorum ostenderet crimi­ nales aliosquc male operantes homines plerumque privari vtro dominio erga suos actus malos, ideoque responsabilitattm saltem gravem non habere. Nam concupiscentia, passio­ nes, criteria laica ct materialistica in dies ingravescentia aliae- que causae impedirent, secundum placitum istorum, quomi­ nus actiones criminosae cognitione, aestimatione, assensu sal­ tem pleno procederent ab hominibus qui dicuntur per­ versi. Probatur: Ecclesia huic opinioni manifeste adversatur, tum doc­ trina generali de concupiscentia rebelli orta ex peccato ori­ ginali, quae liberum arbitrium attenuavit quidem iuxta ipsam, minime vero extinxit (L) 181 793 815), tum consideratione speciali, quod manentibus etiam post lapsum Adae disposi­ tionibus Dei naturalibus et positivis in suo vigore, Deus im­ possibilia non iubet, sed nisi homines “illius gratiae defuerint, sicut coepit opus bonum, ita perficiet, operans velle et per­ ficere” (D 806). Ratio facile detegit observationes et conclusiones quae proponuntur ab illis recentioribus, quos dixi, multiplici de­ fectu laborare ne probent quod intendunt, ut ex considera­ tionibus statim faciendis patebit. 77. Unde concludes: 1. Statisticae morales quae dicuntur, ii quibus colliguntur series factorum, praesertim criminosorum (suiddii, prostitutionis etc.), inquirendo eorum causas sive internas sive externas, potissimum hereditatem psychologicam: a) Caute admittendae sunt, cum hodie constet apud peritos ea! | elaborari et interpretari sub praeiudiciis et ex rationibus valde im­ perfectis, et interdum quoad explicationem phaenomenorum arbitra­ riis ; b) Ad valorem demonstrativum quem contra libertatis exista· tiam in certis hominibus possent efferre propter constantem moduc agendi sub iisdem passionibus et adiunctis, haec opponenda sunt: « [ actiones humanae non procedunt arbitrarie sed secundum normas sir physicas sive morales plus minus constantes; unde nihil mirum qu i concurrentibus similibus condicionibus, impellentibus passionibus c: voluntas humana, praesertim male educata, procedat secundum impxsos quos patitur, non ex coactione sed ex malo usu libertatis, ε saepe testatur conscientia; β) ad summum probabunt istae statistical quando bene conficiantur, magnum numerum personarum in sinuibus adiunctis ad similia crimina patranda processisseTi, sed nihili cent, nec dicere poterunt, de multis aliis qui sub iisdem adiunctu passionibus restiterunt et recte egerunt, cum tamen hoc facto rai totum argumentum contra libertatis inexistentiam corruat; 7) por magna dependentia quam homines habent ab habituali voluntatis de­ positione et a condicionibus externis (exemplum aliorum, sociale ar biens, languor vitae religiosae, morum levitas etc.) in dies augebv »» Quid quod in multis omnes homines eodem modo semper agunt sub nide adiunctis, libere tamen, v.gr. quando propter calorem vestes magis ttr.* propter frigus autem crassiores induunt? ELEMENTUM EXECUT1VUM. N.76-78 101 fur quaedam crimina (suicidia, iniustitiae), non cx defectu libertatis, sed fortitudinis et spei ac fidei supernaturalis ” 2. /btfhropologia criminalis”, iuxta quam delinquentes non tales fiunt sed tales nascuntur per transmissionem delinquentiae ex gene­ ratione in notis sive psychicis sive somaticis: a) fundatur in arbitra­ nts ct inadaequatis experimentis, hypothesibus, explicationibus, non sine magnis exaggerationibus, ut hodie apud omnes constat; b) tn qua farte statisticas reales exhibet, probat aut quod supra dictum est, homines, praesertim male educatos, in similibus adiunctis sub influxu passionum et sine vigore morali indulgerc propensionibus naturae infsae, aut etiam, quod saepius in dies accidet, eos non plane sui compotes esse, idcoquc pleno dominio et gravi responsabilitate in quibusdam actibus carere CAPUT III De elemento exeeutivo 78. Elementum exeeutivum intelligitur actus qui ex deliberata voluntate procedit et facit vel omittit illud quod et quatenus actus voluntatis internus faciendum vel omittendum detenninavit. Hoc elementum deficit quando actus humanus, totus quantus, absolvitur deliberata volitione, quin tendat in aliud ulterius obtinendum vel efficiendum. Respicit: a) Strictiore sensu tum actum externum, qui id extra manifestatur per actionem et motum facultatum ex­ teriorum et musculorum, tum etiam effectum huius actus, quem agens ex deliberata voluntate per talem actum intendit. • 3 Ceterum, statisticae ct proportiones quas psychiatrac conficiunt analyzando influxum hereditatis quoad criminalitatem, dementiam psychicam ct moralem etc. variatissimae sunt. Influxum hereditatis alii detexisse se censent in 90 % in­ firmorum examinatorum, alii non nisi in 10 %. Reccntiorc tempore plures psy­ chiatric diversarum regionum tribuunt hereditati defectum mentalem in 30 % circiter infirmorum, in 15 % autem influxui ambicntali. Cf. Cammach, Moral Problems of mental defects (Londres 1939); Krose, Moral und Moralstatistisk: Aiu Ethik und Leben (1931). n Praenuntiata fuit diversa ratione a Morel in Gallia et a Mandsley in Anglia, sed cam evolvit ac per discipulos divulgavit C. Lomrroso praesertim in noto opere, L*uomo delinquente in rapporto all'antropologia, alia giurisprudensa it alie discipline economiche (Milan 1876). Cf. Gemelli, Lombroso, Confutazionc della teoria del delinquente nato (Florencia 1911). 3 Cf Λ. GEMELLI, La personality del delinquente nei suoi fondamenti bio* lopci c Psicologici (Milin 1946); E. de Greef, Introduction à la criminologie (Bruscias 1946); H. Verger, L'évolution des idées médicales sur la responsabi· hil des delinquents; Codon-Lopez Saiz, Psiquiatria juridica, penal y civil (Burgos 1951). 102 DE ACTIBUS HUMANIS b) Latiore sensu significat quemcumque actum, etiam internum, imperatum et determinatum a deliberata volunta­ te, sive sit immediate ab ipsa voluntate elicitum sive ab alia facultate interna sub imperio voluntatis. 79. Principium: Tum actus quicumque sub imperio t luntatis positus, tum eiusdem effectus praevisus, homini tr buitur. Etenim per voluntatis deliberationem vere ab homint procedit, cum effectivo eiusdem dominio in utrumque, actur sci. et effectum cum eo coniunctum. De impedimentis actus humani 80. In actu humano voluntarietas et libertas non semper sunt in eodem gradu, sed saepe augentur, minuuntur, etiam penitus tollun­ tur ex diversis causis. Eas nunc inspiciamus oportet. Etenim non pani momenti et saepe etiam difficultatis est in praxi pastorali dis­ cernere reatum culpae et valorem promissionum ct obligationum sus­ ceptarum, propter interventum causarum influentium in elementis actus humani. Hinc praesens tractatio de causis quae, rationem vo­ luntarii ct liberi aliquo pacto modificantes, efficiunt ut actus non sint pertecte humani, id est, ut non procedant ex perfecta cognitione, vel non ponantur cum perfecto consensu deliberato, vel, quatenus distinctus actus exccutivus habeatur, is non servet perfectam depen­ dentiam a voluntate libera dominium in ipsum exercente; nam actus eo sunt magis humani, quo maiori advertentia, voluntarietate, dominio ponuntur. Haec impedimenta possunt vel ipsum exercitium actus immedia­ te afficere (impedimenta proxima), vel pro termino habere ipsas fa­ cultates aut facultatum habituales dispositiones (impedimenta remo­ ta). Possunt esse momentanea aut plus minus permanentia. Possunt habere radices quae etiam in homine sano et normali inveniuntur (impedimenta normalia) vel fluere ex dispositione morbida in psycho­ pathes (impedimenta pathologica) ”. De his omnibus breviter agemus duobus titulis, quorum primus considerabit impedimenta proxima, alter remota eaque sive non pathologica sive pathologica. TI TU LUS I Di·; impedimentis proximis II. Summa rerum dicendarum. Primo loco considerabimus impedimenta pro­ ma» quae immediate afficere possunt actus elementum aut co y noscit ivum (sci. ignorantia, c.l), aut volitivum, idque sive ratione voluntarii (concupiscentia et metus) sive ratione liberi (passiones ct habitus, c.2), aut cxccntivum (violentia, ( 3). Nam cum actus humanus procedat cx praevia cognitione, a principio intrinindifferenti ad illud agendum vel non agendum, cum dominio in actum, pitet in triplici hoc stadio posse obsistere imped menta tum pro actibus bonis tum pro malis» I JfjV *i r Faxfasl 1,39-58; Lan/a, 1.68-106; Loiano-Grizzana, 1.34-47; Mtrkh.bach, 1.65-J3.SM7; Pei.nawr, 1,88-102.210-221 ; Vermeerscii, 1,48-82; λ\ outers, 1,27 17. Λ De influxu horum impedimentorum in valorem iuridicum ct religiosum c:uum pauca hic indicabuntur per transennam, relicta pleniore explicatione ΡΓΟ suit locis, curn valor pendeat ex singulorum actuum indole ct ex peculiariha iuns dispositionibus. DE ACTIBUS HUMANIS CAPUT I IMPEDIMENTA PROXIMA VOLUNTARII. N.82-84 tegralis, ignorantia poenae (non talis poenae), imminentis de­ linquenti b) Facti, si 'versatur circa factum aliquod a quo legis applicatio dependet, vel circa existentiam condicionum appli­ De causis influentibus in cognitionem cationi legis postulatarum. Sic, qui ignorat in vigilia Assump­ (ignorantia, inadvertentia, oblivio) I tionis esse ieiunandum, laborat ignorantia iuris; qui autem, huius obligationis conscius, ignorat hodie incidere vigiliam illam, laborat ignorantia facti. Notum quidem est nullam actualem volitionem ex ignorantia di· recte oriri posse; potest autem procedere ex ignorantia indirecte ct per 2. Ratione subiecti, in : a) Invincibilem, si non potest accidens, quando sci aliquid est volitum secundum aliquem respec­ tum, quod foret simpliciter non volitum si cognosceretur sub aliis deponi sive absolute sive saltem adhibita diligentia quae morespectibus. Ignorantia est igitur impedimentum voluntarii in radie-, raliter possibilis est in talibus adiunctis: absolute invincibilis sua cognitionis intellectualis. Ei autem accedunt inadvertentia et obli­ est, quando subiectum aut non cogitat de rei veritate (inad­ vio, quae, si sunt perfectae, acquivalent ignorantiae invincibili; si vertentia plena, oblivio perfecta), aut cogitat, sed nullatenus imperfectae autem, assimilantur ignorantiae vincibili (cf. c 2202 § J) advertit periculum errandi et obligationem illud avertendi, 82. I. IGNORANTIA est defectus habitualis scienti? aut hoc considerando frustra applicat extremam diligentiam ad veritatem detegendam ; moraliter autem invincibilis est, in subiecto capaci80. Dicitur : si cogitat de re et advertit obligationem, sed frustra applicat Defectus, sive per proprie dictam privationem scienti? media moraliter possibilia ad ignorantiam deponendam. debitae cum vera deficientia, sive per simplicem nescientiar b) Vincibilem, si potest deponi adhibita diligentia or­ seu negationem scientiae non debitae tali subiecto, ceteroquir dinaria, secundum possibilitatem non physicam sed moralem, capaci illam habendi. et secundum modum quem homines prudentes in talibus Habitualis scientiae, quia ignorantia dicitur circa ren adiunctis et pro talibus negotiis adhibere solent vel deberent; non notam simpliciter, et sic contradistinguitur ab inadver­ unde diversa est pro gravitate rei, condicione personae, tentia et ab oblivione, ut statim dicitur. loci etc. 83. II. Differt ignorantia : a) Ab inadvertentia, qua Haec est: «) affectata, si quis cani aut directe ct in se vult et de est carentia attentionis actualis ad rem notam. industria fovet, aut indirecte sustentat, evitando debitam inquisitio­ &) Ab errore, in quo est positiva difformitas, ex ignoj nem vel ponendo sine sufficienti ratione causam ex qua sequatur; rantia procedens, inter intellectum ct obiectum prout est in s sive haec faciat ex contemptu legis et auctoritatis, sive ex debilitate voluntatis ad aliquid faciendum determinatae, quae aut timeat ne ex c) Ab oblivione, quae est privatio scientiae antea la­ remorsu conscientiae investigantis veritatem in vacillationem incidat, aut velit obscuritatem habere ad aliquam mitigationem remorsus et bitae, habitualis vel transitoria81. diminutionem culpae certo contrahendae; β) crassa vel supina*, si 84. III. Dividitur: 1. Ratione obiecti, in: a) lutë nullum aut fere nullum studium adhibetur ad eam depellendam, prae­ quando ignorans, ex officio et ratione status obligabatur ad si versatur circa legem (naturam, extensionem, obiectum) r sertim scientiam habendam, aut cum quis diu quasi supinus in ignorantia legis existentiam 82, cui reducenda videtur, tanquam parse4 * perseverat”; 7) gravis, si in re gravi negligitur ex magna parte et cum gravi negligentia inquisitio moraliter possibilis; δ) levis, si in re M Alii auctores, attendentes ad officium subiecti, definiunt ignoranti»1 levi omittitur inquisitio etiam totaliter. defectum scientiae debitae. Sed quia defectus scientiae sive debitae (igr.w stricte dicta) sive non debitae (nescientia) perinde influit in voluntarius, v lumus hoc loco cum paucis (Frins, 1,315; Mf.rkei.bach, 1,80) eam dt^ attendendo ad capacitatem subiecti; nondum enim agimus dc imputatoactus sine cognitione positi. Cf. E. Carton de Wiart, Ignorantiae notio ct divisiones: Collect)!#4 (1930) 441-444. Minus stricte tamen, iuxta Vf.rmeerscii, 1,52; siquidem existentii * inexistentia est aliquod factum, etsi reducatur ad ignorantiam iurij. ° Cf. VttMESftscn, De contumacia quae committendae censurae est requiΛβ: PerMorCanLit 22 (1933) 39-42. M Sunt qui supinam distinguunt a crassa, quia illa inferat sive maiorem diutumitatrm sive intensiorem aversionem a consideranda obligatione inquiroidi ven’atem, dum crassa solani negligentiam fere absolutam arguat; alii cn^tn dicunt cam quae fere pmnimodae sed simplici negligentiae debetur, cum supinam designant eam quae habetur in rebus proprii officii. Haec in rc levi erit levis; unde per hoc etiam distinguitur a gravi. 106 IMPEDIMENTA PROXIMA VOLUNTARII. N.84-85 DE ACTIBUS HUMANIS Ignorantia vincibilis non affectata dicitur simpliciter talis, i , <1 u provenit ex insufficienti vel nullo studio adhibito ad eam depel en am. est indirecte ct in causa voluntaria. 3. Ratione responsabilitatis, in : a) CULPABILEM, si sustinetur cognita et neglecta obligatione et occasione eam deponendiso. b) Inculpabilem, si aut ignoratur obligatio eam depo­ nendi aut, ea cognita, non habetur moralis possibilitas id ob­ tinendi. Unde concludes: omnis ignorantia invincibilis est involuntarii (ac proinde inculpabilis) ; vincibilis vero est voluntaria saltem icausa (idcoque et culpabilis), supposito quod saltem suspicio de ig­ norantia et de obligatione eam deponendi exorta est in subieci 107 inquirit, sed explodit ex ignorantia culpabili. Causa quidem actionis non est ignorantia sed malitia voluntatis; voluntas tamen ignorantiam eligit et formaliter vult ut directivam ac­ tionis 8e. 85. IV. Principia: 1. Ignorantia antecedens tollit volun­ tarium, et efficit ut sit involuntarius actus ab ignorante eli­ ditis circa id quod ignoratur, sive sit obiectum sive obiecti circumstantia 80. Probatur: Ratio est quia agens caret cognitione et voluntarietate, tum in se ut patet, tum in causa cx hypothesi absolutae invincibilitatis; et aliunde talis est eius dispositio ut, si sciret, aliud ageret. Unde, supposita voluntarietate ad peccatum ne­ cessaria, iure damnata est propositio (Γ) 1292): “Tametsi de­ tur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu natu­ rae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali.” Cf. etiam D 1068 °1. Ratione actus voluntatis simul et effectus 6T, in Antecedentem si, non voluntaria neque in sc neque in cau­ sa, antecedit omnem voluntariam negligentiam—ex quo eq invincibilis—et ifsa est causa negativa83 faciendi quod fit su: Canon 104 statuit : “Error actum irritum reddit, si versetur circa ea et secus nullo modo fieret; v.gr. quando venator ex igne-I id quod constituit substantiam actus. .”. CH autem art. 1265: “Sera rantia inculpabili explodit in hominem quem invincibiliter it- ' nulo cl consentimiento prestado por error...”. Quae dispositiones in ram putaverat, vel pius fidelis qui legem abstinentiae fideliter Ipso iure naturae fundantur. Christus Dominus apud Io 15,22.24 indicat ignorantiam revelatio­ observare solet, ex ignorantia die veneris carne reficitur. 4. nis inculpabilem excusaturam fuisse a peccato iudaeos: “Si non b) Concomitans, si comitatur actionem, sive praeceden­ venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent... Si ope­ ra non fecissem in eis... peccatum non haberent. Nunc autem excudo pariter omnem voluntariam negligentiam—ex quo est; jationem non habent de peccato suo”. Quod per modum conclusio­ vincibilis—sive non, sed quin sit causa operis quod ponere­ nis theologicae ad quamlibet ignorantiam extendendum est. tur eodem modo sine ignorantia ; v.gr. quando venator λ ignorantia explodit in feram non cognoscens prohibitione sed determinatus ad explodendum etiamsi vetitum cognofi· set, vel si quis legem abstinentiae semper praetergredi solite feria sexta carnibus vescatur non attendens quae dies sil. c) Consequens, si provenit ex actu voluntatis eam . recte vel indirecte admittentis—ex quo est vincibilis—et sirest causa volendi actum, v.gr. quando venator suspicatus te in quam est explosurus posse hominem esse, non sufficier Assertio tamen limitatur ad id quod ignoratur, quia sub alio respectu actio potest esse perfecte voluntaria ; sic v.gr. qui sciens volens occidit hominem quem invincibiliter igno­ rat esse patrem suum amarissimum, committit homicidium et solum liberatur a parricidio. Haec ignorantia excusat agentem. 2. Ignorantia concomitans efficit ut opus sit non volun­ tarium, siquidem elicitur sub ignorantia invincibili vel non • Circa hanc divisionem cf. Lanza, T.69. Minus accurate dicitur aliquando: ignorantia invincibilis scu ίηαΰ * Cf E. CabTON i»E Wiart, Dc influxu ignorantiae in voluntarium: Collectlis, ignorantia vincibilis seu culpabilis. Profecto, quaelibet ignorantia ian bilis est etiam inculpabilis, sed non quaelibet ignorantia vincibilis est g.’·, MtcHin 4 ÎIOJ0) 537-540; J. BrVS. Dc ignorantia ciusque influxu in actum fawnum: Collât Brup 30 (1930) 116-121. bilis, licet ignorantia culpabilis sit semper (vel fuerit) vincibilis. n Baius docuit peccatum originale includere ignorantiam quae semper est r Antecedens ct consequens primario dicuntur respectu actus interiors * Kcaminosa; unde in statu naturae lapsae, ne ignorantia quidem invincibilis luntatis, et causant opus quod fit cx ignorantia (inculpabili in priori cm fans naturae a peccato formali excusaret. Similia tenuit Innsenius. Uterque pabili in secundo); concomitans primario respicit opus externum quod pr« ’ «rtern nitebatur alio errore ab Ecclesia damnato, sci. ad peccatum sufficere ab actu voluntatis quern comitatur, nihil influens in cius moralitatea, * ’ibertatan qua actio voluntaria ct libera fuerit in causa, scu in voluntate Adaopus fit cum ignorantia. 3i peccantis. Cf. Le Bachelet, Baius: DTC 2,02; Alexander ΠΙΓ: DTC M Seu removens prohibens; quia “cum sit non-ens, nihil positive UwSsR■ ■! sed removet obstaculum quod scientia opponeret” (\- ermeersch, !.·'£- r* 108 IMPEDIMENTA PROXIMA VOLUNTARII ^^TaCTIBUS HUMANIS influente in opus; non autem ut sit positive involuntarium, nam voluntas non est contraria, sed tenderet in illud etiamsi ignorantia non adesset. Sic qui, legem ecclesiasticam habitualiter violare solitus, carnes edit in feria sexta ignorans esse talem diem, non peccat quia non vult violare legem, sed neque carnem edit positive involuntarius. Haec ignorantia non accusat, sed neque excusat agentem02. I I I [ 1 86. 3. Ignorantia consequens: a) non impedit quominus I opus sit simpliciter voluntarium, b) efficit tamen regularity ut xit secundum quid involuntarium, c) excepta in aliquibus l casibus ignorantia affectata93. Probatur: | Ad a): Non obstante ignorantia actus potuerunt et dibuerunt praevideri, ideoque effectus eorum sunt voluntan: in causa ; unde et culpa moralis habetur proportionata negligentiae ut alibi explicatur ; v.gr. si quis suspicabatur rem in quam erat explosurus probabiliter esse hominem, reus fit ho- I micidii si hominem revera occidit, lure igitur damnata es ■ propositio Abaelardi (D 377) : “Quod non peccaverunt qv Christum ignorantes crucifixerunt, et quod non culpae adseribendum est quidquid fit per ignorantiam.” S. Paulus (Rcc 1,18-19) exprobat impietatem eorum qui impediunt quominu.· Dei notitia ad se perveniat, sci. cum “per ca quae facta sunt sempiternam virtutem et divinitatem sufficienter Deus mari festaverit, “inexcusabiles” sunt. Ad b): Quia hic et nunc deficit cognitio perfecta, q-j stante actus non fieret, voluntarietas minuitur pro gradu çJ ipsa cognitio est diminuta. Unde Christus Dominus (Lc 23^ I hanc excusationem plenissimae malitiae affert pro veniar/ daeis obtinenda. Cf. etiam 1 Cor 2,7. Ad c); Ignorantia affectata si foveatur: a) exnicreir..' dinata voluntate, ne propter clare perspectam obligations retrahatur a perversa actione vel maiores remorsus patiat prodit quidem magnam in rem propensionem, sed volunt rietatem aliquantulum minuere videtur, quatenus rei accura notitia ab actione retraheret eam ve impediret01 ; β) ex i ’ temptu legis et auctoritatis, quia res ignorata et supen" praescribens prorsus despectui habentur, voluntarium non: M Cf. Lgiano-Grizzana, 1,36. ; w Cf. Mesmaeckxr, Tract, dc act. humanis p.32-33. M Tamen etiam in hoc caeu, in iure poenali ecclesiastico (c.2229 fljj nullis latae sententiae poenia ignorantia affectata sive legis sive solius excusat/’ 109 nuitur, siquidem voluntas tunc maiore inclinatione et intensitate opus amplectitur, v.gr, si determinata est ad vindictam, sive liceat sive non °5. Haec ignorantia non excusat sed ac­ cusat. 87. 4. Ignorantia nunc invincibilis olim vero vincibilis: a) efficit ut non sit voluntarium in se quod fit ex tali igno­ rantia; b) sed non impedit quominus voluntarium in causa possit esse. Probatur: Ad a): Patet ex dictis; sic v. gr., confcssarius qui olim studium theologiae moralis neglexit, nunc erroneam resolu­ tionem proponere potest paenitenti omnino involuntarius et erroris inconscius. Ad b): Si id nimirum quod nunc fit ex ignorantia prae­ visum olim fuerit ct praecaveri debuerit, v'oluntarium dici debet secundum ea q'uae exposita sunt n.67,Vll. Unde concludes: 1. Ignorantia habitualis eorum quae semper sciri debent, ut theologiae moralis a sacerdote, artis medicandi a me­ dico etc., facit ut qui ea conscius laborat sit in habituali voluntarietate respectu effectuum nocivorum qui ex eius actuatione subsequentur; voluntate cos admittet quoties advertenter negligat occa­ siones discendi quae scitu sibi sint necessaria, itemque quoties prop­ ter ignorantiam se committet probabili periculo inferendi damnum, nisi in hoc postremo casu urgeat necessitas interveniendi ct agat maiore qua possit diligentia. Unde hi ab exercendo ministerio vel munere debent abstinere donec sine periculo probabili possint ca exercere. 2. Dari potest inadvertentia et inconsideratio actualis culpabi­ lis, quatenus quis positive impediverit in causa vel non adhibuerit eam attentionem quae secundum prudens hominum indicium requi­ rebatur. Hinc qui habitum blasphemandi habet, nec emendationi stu­ det retractando efficaciter suum habitum per applicationem medionun quae videbuntur opportuna ad illum eradicandum, non caret vnluntarietatc in singulis blasphemiis posterioribus, quae debuerunt praevideri et praecaveri, licet in confcssionali non debeat torqueri sine magna spe obtinendi accuratum numerum peccatorum sic com­ missorum. E contra, si vi habitus ponatur actus sine ulla adverten­ tia actuali postquam consuetudo fuerit efficaciter retractata, talis * S. Thomas (1-2 q.76 a.4) generaliter dicit: “Ignorantia [affectata] vi· detur augere voluntarium ct peccatum: ex intensione enim voluntatis ad pec­ candum provenit quod aliquis vult subire ignorantiae damnum propter libertitrm peccandi/’ Distinguit autem, accuratius fortasse, Lugo (Dc partiit. d 16 n 183) in modum nostrum. Ceterum distinctio valet etiam pro actibus bonis limihten Sic v.gr. quando aliquis ignorare vult mores indigentis, determinatu!» misericordiam illi facere in quacumque hypothesi, ut maiore generositate pro­ cedat in eo sublevando. Omnes autem admittunt magis voluntarium esse actum ex ignorantia affectata quam ex gravi aut supina positum; etenim illa est directa, hae vero sunt indirectae, et quo magis ignorantia est voluntaria, eo nugis actus ex ea proveniens est voluntarius. Cf. BallKrïni-Palmierï, 1,51. 110 Di: ACTINGS m MAMS in advertent ia censenda est invincibilis et liberat omnino a voluntarietate actus. 88. 5. Ignorantia legis vel poenae: a) in foro externo generalim non praesumitur nee attenditur ; b) in interno tol­ lit voluntarium quoad id quod ignoratur Probatur: Ad a): Ix tURE CAtfONieo constat ex c.16 § 2, iuxta quem “ignorantia vel error circa legem aut poenam generatim non praesumitur”; sed si adest inculpabiliter, excusat, non quidem propter exigentias boni communis- a lege irritan­ te vel inhabilitante, nisi aliud caveatur (c.16 § 1), sed utique in aliis legibus ab imputatione morali et poenali sive totali sive partiali secundum gradum responsabilitatis (c.2199 2202 § 2); si fuit gravis, non tamen affectata, pro diverso gradu excusat vel non ab omnibus vel a quibusdam poenis (c.2229). Ix ivre civili passim eadem norma exprimitur: si tamen adest ignorantia, non solet inferre mitigationem obligationis iuridicae vel poenae 96 ; confert tamen interdum iudici potes­ tatem ut diminutam responsabilitatem attendere possit. Ad b): Patet ex dictis, et quoad ius canonicum in mul­ tis locis confirmatur. v.gr. c. 2202 § 1 : “Violatio legis igno­ ratae nullatenus imputatur [deficiente sci. voluntarietate] si ignorantia fuerit inculpabilis ; secus imputabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiae ipsius culpabilitate.” De causis influentibus in volitionem Summa rerum dicendarum. Quatuor sunt causae quae influere possunt in ele­ mentum volitivum actus humani, quarum duae illud afficiunt ratione voluxtmIU I sel. concupiscentia et metus, duae vero ratione liberi, sci. passiones ct habitus De cis cx ordine agemus. § I. De influxu in voluntarium (concupiscentia, metus) 89. A. I. CONCUPISCENTIA multipliciter sumitur a) sensu vulgari, et considerata potius ut potentia, est liobitualis inordinatio quam peccatum originale reliquit in affi'■* Sic v.gr. CH art.2: La ignoranci» de las leyes no excusa dc W pbmiento. litu hominis lapsi sensitivo et rationali, in quantum tendit ad malum et ad actus contra rationem, ac dicitur fomes peccati ; sic plerumque in S. Scriptura, sci. prout a peccato originali ist et ad peccatum inclinat 07 ; b) sensu stricto est passio qua appetitus concupiscibilis fertur in bonum sensibile, absens, dc laetabile, et opponitur timori seu motui appetitus refugientis malum; c) sensu latiore hoc loco intclligitur motus appetitus sensitivi vel voluntatis ortus ex repraesentatione boni sensi­ bilis, tendens ad tale bonum obtinendum M. Dicitur : Motus, i.e. non habitus, sed tendentia actualis. Appetitus sensitivi vel voluntatis, unde subiectum pro­ ximum est facultas appetiti va, sive sensitiva sive rationalis. Ex repraesentatione boni sensibilis dirigente imagina­ tione, et quidem ita ut pro obiecto habeat illud bonum sensi­ bile in quod tendit sive ordinate sive inordinate, stimulante phantasia 00. 90. II. Differt: a) A passionibus, quae sunt motus appetitivae virtutis ex repraesentatione boni vel mali sensibilis, prosequentis bonum vel refugientis malum. Cf. n.98. b) Ab habitu acquisito, seu dispositione firma et per­ manenti, iteratis actibus sive bonis sive malis acquisita, qua quis facile ct prompte ad similes actus excitatur. c) A consuetudine, quae est ipsa actuum frequentatio, ex parte causans habitum, et interdum potentias organicas vehementer afficiens, ut luxuria vel ebrietas, ex parte prop­ ter habitum continuata, quin potentias spirituales in suis func­ tionibus impediat, ut blasphemia vel mendacium. 91. III. Dividitur ratione actus voluntatis in: a) Ante­ cedentem, si, orta ex causa a voluntate deliberata indepen­ dent! (dispositione somatica, hereditate etej, omnem delibe­ ratum actum voluntatis praevenit, et in volitionem influit cau­ sans consensum; unde actus ponitur ex concupiscentia. b} Concomitantem, si, orta ex causa a voluntate deli­ berata independent!, coexistit cum actu voluntatis, at sine r Sic v.gr. Rom 7,8; lac 1,14; cf. Loiano-Grizzana, 1,42. w Alii concupiscentiam appellant omnem passionem; sic v.gr. Noldin Schmitt, 1,51; I’rümmkk, 1,72. Alii omnem motum appetitus sensitivi, qui sit boni prosecutivus; sic v.gr. Frins, Dc act. hum. 1,296. Nobiscum, ut videtur, S. Thomas (cf. 1-2 q.73 a.6 ad 2) ; Merkelbach, 1,76. * Cf. J. A. de Laburu, Los st ntimientos. Su influjo en la conducta del kùtnbre (Montevideo 1946). 112 DE ACTIBUS HUMAN IS ulla actuatione deliberata circa ipsum; unde actus ponitur cum concupiscentia. c) CONSEQUENTS, si in ordine causalitatis consequitur actum voluntatis ab eoquc procedit (vel continuatur, si con­ cupiscentia indeliberate inceperat) ; unde actus ponitur cum concupiscentia dupliciter; a) alias per redundantiam, ex ve­ hementia et intensitate qua voluntas deliberate fertur in ob­ iectum, naturaliter excitando in appetitu concupiscentiam quae sic est voluntaria in causa, et deinde vicissim in vo­ luntatem agit augendo eius tendentiam ; β) alias per excita­ tionem studiose jactam, quando voluntas sive consentit in concupiscentiam antecedentem indeliberatam, eam de indus­ tria protrahendo, sive immediate aut mediate suscitat vel fo­ vet concupiscentiam, ad augendam tendentiam in obiectum mediante influxu quem illa per intellectum exerceat in vo­ luntatem, unde est voluntaria in se 10°. a 92. IV. Principia: 1. Concupiscentia potest influxum in voluntarium augendum exercere. Probatur: Nam “secundum naturae ordinem, propter colligandam virium animae in una essentia, ct animae et corporis in uno esse compositi, vires superiores et inferiores, et etiam anima et corpus invicem in se influunt quod in aliquo eorum superabundat” m. Quod fit mediante phantasia ; haec enim, per phantasma boni sensibilis, motus excitat in appetitu sensiti­ vo, exhibetque intellectui obiectum voluntati praesentandum ut conveniens. Unde anima, secundum appetitum sensitivum iam inclinata in obiectum vel ab eo aversa, facilius trahitur in ipsum vel ab eodem retrahitur. 2. Concupiscentia omnino antecedens in quantum talis: a) tum quoad se tum quoad cius effectus est involuntarii, | sed ipsa causai voluntarium ; b) in actu vero ex ea posite a) auget voluntarium simpliciter dictum, β) minuit vero lib rum et y) aliquando deliberationem notabiliter vel ex Io:, subtrahit. Probatur : Ad a): Primum patet ex ipso conceptu; alterum indecooeluditur quod voluntas inclinatur ad volendum illud quo: concupiscitur; unde concupiscentia, contrario modo ac me· v» Huc facit vis psychologica quam includit illud quod vocant iiet'-t ■ aliquid agendtnn vel vitandum. Cf. Eymieu, EI gobierno de H miimo» (B* eclona 1937); 1. I.indwobsky, El poder de la voluntad (Bilbao 1950)! J. A J I.ABVKU, El poder de la voluntad en la conducta del hombre (Montevideo 1H w’ S. Thomas, De veritate q.26 a. 10. tus, per se nunquam facit involuntarium, sed ad hoc confert ut aliquid sit voluntarium. Ad b, a) : Voluntarium eo magis est voluntarium quo magis a voluntate procedit; iam vero per concupiscentiam, tum directe per subtractionem vis electivae voluntatis, tum indirecte per suggestionem mediante intellectu, voluntas in­ clinatur ad magis volendum illud quod concupiscit et in ipsum intensius et magis propendit 10", etsi secundum quid interdum retrahatur propter malum coni unctum quod habeat, v. gr. si ad satisfaciendum gulae debeat pecuniam solvere10S. Ad b, β) : aliunde vero, cum suis illecebris avertat intel­ lectum a consideratione motivorum retrahentium ab actu, et ex influxu externo in unam partem inclinet voluntatem, ut iam dictum est, facit ut intellectus minus percipiat rationem mali in obiecto, et ut magis amabile illud sibi proponat; unde minuit indifferentiam iudicii et deliberationem voluntatis104. Ad b, y) : aliquando potest esse tam vehemens ut, pertur­ bato iudicio, impediat quominuâ actus sit perfecte humanus; imo fieri potest ut, impetu caeco impellente ad actum, plane auferatur cognitio deliberata ; hoc tamen rarius eveniet10δ. 3. Concupiscentia concomitans, in quantum talis, tum quoad se tum quoad effectus est non voluntaria. Patet ex notione; coexistit enim cum actu voluntatis, sed nulla habetur deliberatio circa ipsam. 4. Concupiscentia consequens, in quantum talis: a) quoad se et quoad effectus praevisos est voluntaria et Ubera; b) quae­ sita de industria, auget voluntarium, minuit liberum in se, non autem Uberum in causa; c) orta per redundantiam, non qui­ dem auget voluntarium, sed est signum intensioris voluntatis Hoc fit tum directe, remittendo vel interdum totaliter impediendo mo­ tum proprium voluntatis quae, propter radicationetn in eadem essentia animae cum ceteris potentiis, captivatur ct trahitur ad suum obiectum ab appetitu sen­ sitivo intenso, tum indirecte per influxum passionis in indicium mediante vi­ vida repraesentatione obtecti sub aspectibus concupiscibilibus qui percellunt in­ tellectum et inducunt cum ad pronuntiandum de convenientia rei ad subiectum, unde fit ut voluntas per intellectum inclinetur ad rem concupitam minore de­ liberatione admittendam. Cf. D. Chollet, Concupiscence: DTC 3,803-814, ma­ xime 809-810· , ,D Cf. S. Thomas, 1-2 q.6 a.7; Merkelbach, 1,77-78. ** Inde est quod in praesenti statu horno indiget gratiis medicinalibus quae cum expeditum faciant ad superandas illecebras concupiscentiae lato sensu in­ tellectae. De facto saltem in fidelibus gratiae pure medicinales non dantur, sed sunt gratiae actuales ordinis supcrnaturalis. Cf. Suarez, De voluntario ct involuntario d.3 s.3 n.7-8. 11 “Potest autem intellectus ita rapi delectabilitatc obiccti ob'ati, ut nihil militiae moralis in illo advertat” (S. Alfonsus, 1.5 n.3). Similiter S. Thomas, 1-2 q.77 a.7. 114 DE ACTIBUS HUMANIS ct potest fieri antecedens quoad ulteriorem exacutionem ofe­ ris vel quoad novum opus aggrediendum. Probatur: Ad a); Patet ex notione, nam est voluntatis liberae ef­ fectus. Ad b): Directe excitata facit ut voluntas intensius prose­ quatur obiectum, applicando ad illius obtentionem etiam tendentias inferiores, ac proinde augendo voluntarium intensive et extensive. Quod autem ad liberum spectat : in causa nulla­ tenus minuitur, cum nondum influat concupiscentia pertur­ bando deliberationem ; in se vero, quando actus sci. ponitur a voluntate sub influxu excitatae passionis, libertas est di­ minuta. Ad c): Patet ex ipsa notione. 92‘. B. I. METUS est trepidatio animi angustiosa prof­ ler malum sibi aut proxime coniunctis instans vel futurum. Di­ citur: Trepidatio animi propter malum, est enim metus a principio intrinseco 100 ; unde quod fit cx metu procedit ab » ipsa voluntate quodammodo coacta. Sibi aut proxime coniunctis, quod enim sanguinis vel I amicitiae vinculo ligatis malum evenit, id proprium cen­ setur 10T. 93. II. Differt: a) A timore, stricte sumpto, qui est malum sensibile, futurum, arduum, dum metus potius residet in appetitu spirituali. b) A tristitia, quae animum ingrato modo afficit propter malum praesens. c) A coactione et violentia, quae est a principio extrinseco, et physice agit in hominis facultates ad executioners alicuius actionis externae. 94. III. Dividitur: 1. Ratione intensiiatis, in: o) L· vem, si timetur malum leve, aut grave quidem sed ex causa parum probabili. ** Cf. S. Thomas, In IV Sent, d.29 q.l a.2. Quando metus est in pr* sensitiva cum motione organica, est passio timoris deinde recensentia. Taor vita humana timor et metus coniunguntur gcncratim propter interdependent-inter partem sensitivam et spiritualem. ™ Cf. E. Raxwez, De metu: Colla t Nam urc 22 (1928) 250-256; E. Cm* Wiart, De metu: CollectMechlin 6 (1932) 195-200; Rocmaxk, Dc t**t (Luxemburgo 1913). b) Gravem, si malum quod timetur cum magna proba­ bilitate imminet saltem putative, est difficilis vitatu, et prae­ terea magni momenti, ut mors, gravis mutilatio, magna diffa­ matio etc.—Hic potest esse: a) absolute gravis, si afficit etiam virum fortem et constantem, unde homines communiter multum movet ; β) relative gravis, si non quamlibet, sed solum hanc vel illam personam multum movet, v. gr. metus reverentialis, ex quo quis metuit ne sibi offensas habeat personas quas debet revereri103. 2. Ratione causae, in metum: a) Ab intrinseco seu susceptum, si imminet a causa intrinseca, v. gr. a morbo, vel etiam ab extrinseca sed necessaria aut naturali, v. gr. a naufragio. />) Ab extrinseco seu incussum, si malum quod timetur ab alia causa libera imminet. Hic potest esse: a) iustus, si a persona competenti legitime quoad rem ct quoad modum incu­ titur, id est, a persona quae potest exigere id quod minatur, et exequi illud quod minatur, et quidem propter id propter quod minatur, servato in omnibus ordine iuris; v. gr. si stu­ pratori index dicit: aut nubes stupratae aut solvis pro dote; β) iniustus, si, attenta re aut saltem modo, persona metum incutiens iustitiam violat, v. gr. si index qui ex actis debet absolvere, proponit reo quem aliunde scit sontem : aut solvis pecuniam aut ibis in carcerem 10°. 3. Ratione operis, in: a) Antecedentem seu impellen­ tem, si est causa cur actio ponatur, sci. ex metu actioni ante­ cedente et ad hanc impellente, v. gr. in tradente pecuniam latroni ad salvandam vitam. b) Concomitantem seu repellentem, actione peracta cum metu, a qua divertit; causet, impediret nisi ipse reprimeretur, exigit pecuniam cum metu ne poenas sit suum delictum. si coincidit cum quam nedum non ut in latrone qui soluturus propter l" Diversitas quae apud auctores invenitur in explicatione metus reveren· natis potius est de verbis quam de ipsa re. Hac explicatione pacifice omnia componi videntur iuxta veritatem: quod simplex metus reverentialis secundum "t levis; metus autem reverentialis in quo, ordinariae turbationi propter offensionem rt indignationem superioris, accedant minae, diuturna indignatio. :>recrs in «tantissimae ct huiusmodi, possit esse gravis, vel etiam sit per se ta­ bi Similiter alii, ut Νόμπν-Schmitt, I.5S c. Cf. Baixf.risi-Palmikri, 1.75. Sunt qui pro hac divisione mere attendant ad causae originem, ipsi netuenti intrinsecam vel ext rinsecam. Hi ulterius debent subdistinguere cauum extrinsecam necessariam rt liberam, pro judicio moralitatis actionis post· ut sub metu çjtirinsçco. 116 DE actibus humanis 95. IV. Principia: 1. Ac lus positi ex metu, quantumvis gravi, sunt generarim voluntarii simpliciter et involuntarii se­ cundum quid. Nam ex una parte voluntas deliberate fertur in illum actum, ut sic effugiat malum imminens quod magis timet, ex alia vero inefficaciter retrahitur ab actu prout est in apprehensione. Unde iure statuere potest c.103 § 2: “Actus positi ex metu gravi et iniuste incusso... valent nisi aliud iure caveatur” “°. 2. Metus antecedens, quantumvis gravis, a) generatim non aufert nec voluntarium simpliciter et absolute tale nec liberum; b) plerumque tamen facit actionem secundum quid involuntariam et semper minuit Ubertatem; imo c) aliquando ex magna parte debilitat aut etiam tollit voluntarium proprii dictum ct Uberum. Probatur : Ad a); Quamdiu propter metum ratio non plane pertur­ batur—quod accidere potest v.gr. in terrore panico—voluntas deliberate et libere eligit sub metu quod aliis quidem in adiunctis non eligeret, in praesentibus autem mavult acceptare ad instans malum arcendum ; unde ex metu eligit quod sibi est simpliciter voluntarium. Ideo Concilium Tridentinum tradit (D 915) dolorem pecca- i torum ex metu gehennae conceptum esse voluntarium et salu­ tarem; et damnatae fuerunt propositiones (D 1201 1940) I iuxta quas famulus ex metu gravi proxime cooperans pec­ cato domini non peccaret mortaliter, et duellum acceptans ex metu infamiae liberaretur a culpa. Similiter in S. Scriptura (v. gr. Mt 3,7) hortamur ad fructus paenitentiae ex timore irae venturae, id quod supponit sub metu actus illos manere l voluntarios. Ad b): Etsi voluntas ad illud tandem inclinetur illudque ( libere amplectatur, ita procedit plerumque cum aliqua repug­ nantia, et secundum quid involuntarie 1U, propterea quoi ' secundum se et praecisum ab his circumstantiis non fieret; 1 v. gr. merces non proicerentur in mare nisi propter tempesta­ tem navis nimis onusta periclitaretur, proiciuntur tamen quii , navarchus magis aestimat vitam navigantium quam merce? et ideo praecipit ut hae proiciantur, simul volens, etsi ineffi­ caciter, eas conservare. 1,0 Cf. E. Leroux, De metu eiusque influxu in moralitatem actev*: Rn EcclLiége 21 (1929/30) 295-299. U1 Cf. Ioh. Λ S. Thoma, In 1-2 q 6 d.4 a.2 n.6; ubi lucide anilyutur M voluntas efficax, impellente metu electa, ct alia ei opposita quae est inttafl non voluntas sed velleitas. IMPEDIMENTA PROXIMA VOI.U^WfcJi \ 95-r ’ I 7 Hoc involuntarium secundum quid obtinet plerumque, non sem­ per; sci. obtinet quando metus non excludit affectum ad minus bonum oppositum cui de facto renuntiatur, unde haec renuntiatio appareat ut aliquatenus mala, v. gr. ad merces proiectas; non autem quando "simul cum metu ad agendum impellunt aliae causae partia­ les, quae actionem potius gratam quam molestam reddunt, vel quando nullus est affectus ad oppositum illius cuius metus est cau­ sa, vel quando affectus ad oppositum tollitur per affectum fortio­ rem c metu provenientem uno verbo, quando accedentibus aliis rationibus cx quibus bonum minus oppositum apprehenditur simpli­ citer ut malum, renuntiatio illius apparet ut bona, causante inter­ dum ipso metu ut affectus inefficax ad illud bonum minus opposi­ tum penitus excludatur, v. gr. in détestante peccata propter me­ tum inferni, ex quo deponit etiam quemlibet affectum conscium ad peccatum, siquidem etiam ex huiusmodi affectu infernus ipsi im­ mineret, adeo ut dispositio eius definitiva sit nequaquam peccandi, non vero, peccandi si non esset infernus Ad c): Metus adeo potest turbare rationem, ut impediat actum perfecte deliberatum ; imo, eum gradum perturbatio potest attingere, ut auferat usum rationis, ideoque voluntarietatem et libertatem. Sed isti effectus, postremus praesertim, non facile admittuntur, sicut dictum est de concupiscentia similiter. 3. Metus concomitans actionem sinit actum perfecte vo­ luntarium et Uberum. Indicat enim firmiorem voluntatem, quae ipsum metum oppetit et superat, v. gr. quando Christus occurrit militibus in horto113 114. 96. 4. Metus gravis: a) excusat plerumque a lege positi­ va, sive divina sive humana, ex qua aliquid est malum quia prohibitum; imo b) metus gravis iniustus, actus iure naturae validos reddit saepe rescindibiles et aliquando naturaliter irritos; c) saepe etiam actus sub metu gravi positi, ex dispo­ sitione legis positivae invalidantur. Explicantur summariae haec quae alibi ex professo tractabuntur. Ad a) : Lex positiva divina aequo iure censetur non ur­ gere in oeconomia ordinaria gratiae, lex autem humana non potest communiter urgere, cum incommodo nimio seu improportionate gravi ipsi legi cxtrinseco, id enim minime esset ad bonum commune; v.gr. custos domus per se non tenetur eam 113 Mksmaecker, Tractatus dc actibus humanis 23. n’ Metus sci. inferni omnem affectum ad peccatum virtualiter excludit, nam subsistente illo affectu infernus timendus maneret. Cf. Suarez, Dc volun­ tario ct involuntario d.3 s.3 n.8-9; Billuart. Dc actibus humanis diss.l a.7. Cf. S. Thomas, 1-2 q.6 a.6; Suarez, Dc voluntario ct involuntario diip.3 sect.l n.6. 118 DK ACTIBUS HUMANIS defendere a latronibus cum imminente periculo mortis, et metuens insidias in via ad templum, potest omittere missam dominicalem. Id autem minime valet applicari ad legem na­ turalem negativam; quod enim per eam prohibetur semper illicitum est. Ad b): Etsi metus ex natura rerum plerumque non invalidet actus humanos, tamen itis sese liberandi a gravi vexatione iniusta, quod habet is qui iniuriam passus est, facit saepe ut actus et contractus ex metu initi rescindi possint115, faven­ tibus huic iuri etiam dispositionibus legum humanarum ex ne­ cessitate naturali boni communis. Sic v. gr. c.103 § 2, 1317 § 2, 1648116. Aliquando metus ipso iure naturae invalidât actus qui omnimo­ dam voluntarietatem et libertatem requirunt, v. gr. donationem minis extortam, utpote quae propter gratuitatem essentialiter vitiatur si fit invita. Similiter pluribus accidere videtur in suscipiendis quibusdam determinationibus quae irrevocabiliter ligant personam, quantum est ab eis, per totam vitam, v. gr. in consensu matrimoniali per metum extorto, qui saltem ex iure positivo (c.1087 § 1) invalidatur. ; Ad c): In actibus in quibus ex natura rei perfectius libe­ rum requiritur, aequo iure lex positiva irritat actus positos sub metu gravi iniusto. Sic v. gr. : a) in iure canonico quoad ingressum in novitiatum (c.542 l.°), professionem religiosam (c.572 § 1 4.°), renuntiationem officii ecclesiastici aut bene­ ficii (c.185), votum (c.1307 § 3)117, matrimonium fc.1087 § 1, nisi tamen hoc iuxta dicta in ipso iure naturae fundetur), suffragium in electione ecclesiastica (c.169), assistentiam parochi aut Ordinarii ad matrimonium (c.1095 § 1 3.°), ab­ solutionem a poenis ecclesiasticis (c.2238) etc. ; b) in iure civitatum, v. gr. CH 1268: “La violentia o intimidaciôn anularân la obligation, aunque se hayan empleado por un tercero que no intervenga en el contrato” n8. 115 Haec, ut patet, non possunt habere applicationem quando actus positui sub metu omitti nequit sine peccato, quia omissio est intrinsece mala in x vel propter adiuncta. Cf. c.2205 S5 2-3, 2218.2220 § 3 3.® 111 "Compatiuntur humana iura his quae nictu fiunt, libertatem plenam fo­ vendo, non voluntarium in his negando.” Caietanus, In 1-2 q.6 a.3, Quoad pacta intrrnationalia, cf. E. Ranwez, Dc pactis c nictu proccdcntibur: Coîlat· Namurc 29 (1935) 259-268. nT Non sic in juramento (c.1317 δ 2) ex vetere dispositione; ne, allefib metus excusatione, occasiones peicrand» augerentur quando, in antiquitate, m juramentum assertorium facile confugiebatur. Cf. Rejffenstuf.l, Ius canonum 1.1 t.40 n 58-59, Cf F ClaBYS de Roùîjaert. Dc metus influxu ni valorem tum mi lem fum juridicum actuum: CollatGandav 13 (1926) 71-78, I I I | | 97. 5. Metus levis: a) generatim in foro externo non atten­ ditur; b) in interno minuit voluntarium et Uberum, et, si fuit iniustus, potest dare ius reparandi quod ex metu factum est Probatur : Ad a) : Agens praesumitur sua sponte egisse cum facile potuerit metum contemnere; ideoque metus levis nunquam habetur ut causa determinans actionem, et “vani timoris iusta excusatio non est” secundum veterem regulam iuris. Ad b): Primum patet ex dictis. Quoad alterum: Repara­ tio illius quod ex metu iniusto factum est, alias bet per retrac­ tationem actus, alias per compensationem, alias per dispen­ sationem ab obligatione sub metu suscepta, etc. Imo, proba­ biliter metus iniustus dans causam quibusdam actibus quibus congruit ut omnino libere eliciantur, eosdem naturaliter invali­ date dicendus est ; sic, v.gr., votum sub metu levi iniusto emis­ sum probabiliter est invalidum, deficiente divina acceptatione propter modum coactum quo emittitur. § ΙΓ. l)e influxu in liberum- (passio, habitus) 98. A. I. PASSIO, seu affectio, est motus appetitivae virtutis prosecutivus boni vel aversativus mali sensibilis ab imaginatione repraesentati, cum insueta corporis mutatio­ ne™. Dicitur: Motus appetitivae, i.e. actualis tendentia appetitus sen­ sitivi, sive concupiscibilis sive irascibilis 120, quod principium habet in imaginatione boni vel mali ope alicuius facultatis sen­ sitivae provocata. Prosecutivus boni vel aversativus mali, duplex enim est obiectum diversarum passionum, et per hoc discrepat inadaequate a concupiscentia et a timore, quae sunt passiones Rccentiorcs theologi solent agere potius de passionibus quam de concu­ piscentia, tanquarn de obstaculis actualibus voluntarii. Et non sine motivo, quii concupiscentia vulgo suscipitur pro fomite peccati ct est una ex passionibus. Nos maluimus concupiscentiam latius sumere, eamdenique considerare, sicut et metum, secundum influxum quem exercet in voluntarietatem ; dum passiones intelligimus affectiones appetitivae virtutis per concupiscentiam vel metum exci­ tatas, secundum influxum quern exercent in liberum arbitrium. Secus habetur juaedam contusio, non satis evitata a quibusdan auctoribus. Cf. MsrkELBACH, 1,76.78 in notis. . Qfia^cnu5 appetitus fertur in bonum delectabile simpliciter, dicitur coricupùcibilis; quatenus fertur in bonum ut arduum et difficilis obtentionis, dici­ tur irascibilis. : speciales, quarum altera consistit in tendentia ab bonum absens, altera in recessu a malo imminente. Insueta corporis mutatio est effectus distinguens pas­ siones tum a motibus voluntatis, qui sunt et ipsi affectus in bonum vel malum, sed non implicant has mutationes, tum a cognitione sensibili, quae solam importat mutationem intentionalem; insueta mutatio exigitur, quia soli motus vehementiores producunt huiusmodi transmutationes corporales et ve­ niunt nomine passionum121. 99. II. Recensentur ab scholasticis cum S. Thoma post Aris­ totelem undecim passiones ab appetitu concupiscibili (circa bo­ num vel malum simpliciter) aut irascibili (circa bonum vel malum in quantum arduum) quae habent manifestationem in commotioni­ bus "praecipue circa cor", sci.: sex in concupiscibili (amor, deside­ rium, gaudium, circa bonum; odium, fuga, tristitia, circa malum), quinque vero in irascibili (spes, desperatio, circa bonum ; audacia, timor, ira, circa malum) m. 100. III. Dividitur ratione actus voluntatis liberae, in antecedentem, concomitantem, consequentem, sicut de concu­ piscentia dictum est n.91. Passio consequens etiam, alias est per redundantiam, cum vehemens motus voluntatis naturali­ ter excitat passionem, alias per directam excitationem a vo­ luntate procuratam, ut ipsa ardentius vel intensius obiectum prosequatur. 101. IV. Principia: 1. Passiones possunt influxum exer­ cere in minuenda libertate actus humani. Res explicatur ex colligantia virium animae in una essentia, et animae et corpo­ ris in uno esse compositi, sicut dictum est de concupiscentia n.92. Passione sci. excitata, homo speciali dispositione afficitur * qua Ht ut intellectus singulari vi vel intensitate apprehendat tanquam bonum vel malum quod sine passione remissius sic : Cf. H. D. Noble. Les passions dans la vie morale (Paris 1931); bfic Passions: DTC 11, 2221-2241; E. Blaton, De animae passionibus psychologici: CollatGandav 18 (193!) 210-216; E. Carton de Wiart, De passione: CollectMechlin 7 (1933) 47-53; S. MaSf.ro, Sobre las mutuas influendas dc las fi sio ne s y dei voluntario libre: RcvFil 8 (1949) 401-433; Descvret, La medwi | des passions (Paris 1880); K. Schmitt, Die mcnschliche Willcnsfrcihcit t* ikrem Pcrhâltnis su den Lcidcnschaftcn (Engelberg 1925). Cf. S. Thomas, 1-2 q.23 a.4; Prümmer, 1,72-85; Wouters, 1,35; no~Gri£zana, 1,41, 4 ,2J Dantur etiam "aliac minus principales, quae habent obiectum magis de· . terminatum cl particulare, inter quas attenditur differentia quasi accidentali? · five] secundum intentionem et remissionem, sic zelus est amor intensus, |<ιπ] secundum materialem differentiam boni ct mali, [sic] invidia est tristitia de prosperitate aliqua in quantum aestimatur malum proprium; misericordia est titia de adversitate aliena in quantum aestimatur proprium malum MIURMC 1,91 nota. apprehendisset ; imo, aliquando totus absorberi potest consi­ deratione convenientiae vel disconvenientiae. Inde evenit ut motus voluntatis qui sequitur indicium rationis, magis vel minus libere tendat ad obiectum vel ab eodem fugiat, secun­ dum maiorem vel minorem indifferentiam iudicii. Unde se­ quitur quod libertas restringitur erga obiecta circa quae sus­ citatae fuerint passiones 12\ in quantum hae agunt directe in intellectum et per hunc afficiunt deliberationem et influunt in iudicium practicum 123. 2. Passio antecedens’ a) aliquando auget aliquando mi­ nuit voluntarium; b) liberum autem minuit semper, ita ut saepius impediat plenam et aliquando etiam incompletam de­ liberationem. Probatur : Ada): Ex passione aliquando minui voluntarium patet verbi gratia in timore, ex quo homines saepe ducuntur ad agen­ dum voluntarium quidem simpliciter sed involuntarium se­ cundum quid ; augeri autem voluntarium, v.gr. per desiderium boni, apertissime testatur cuique conscientia. Utrumque in superioribus probatum est, agendo sci. de concupiscentia et metu. Ad b); Liberum semper minui sub passione evidens est, nam ea impellente claritas mentis obnubilatur et indif­ ferentia iudicii debilitatur, propterea quod obiectum praesen­ tatur ut magis appetibile et conveniens, vel magis odibile et disconveniens; unde iudicium est minus indifferens et vo­ luntas minus indeterminata. Imo, passio valde vehemens im­ pedit plenam deliberationem, ideoque actum perfecte huma­ num; aliquando etiam, rarius quidem, totalem deliberationem auferre potest, sicut de concupiscentia et metu notavimus. 3. Passio consequens 120 : a) non minuit voluntarium et liberum in se; b) in causa autem auget voluntarium si quaesita fuit de industria, dum liberum in se absolute minuitur sub aestu passionis. Pro explicatione cf. analoga quae dicta sunt de concupis­ centia, n.91 II a. Cf. I. BtYS, De influxu passionum in moralitatem actuum: CollatBrug 30 (1930) ’86-190; E. Leroux, De influxu passionum in moralitatem actuum': RcvfccdL 21 (1929-30) 99-102. m Circa modum quo passiones influunt in rationem, cf. O. LoTTIX. Principes dc ntorale 1,103-104. JJuoad passionem concomitantem, ct. doctrinam de concomitante concu­ piscentia n.91, III, quae identidem applicatur çt valet in hac rc. 122 DK ACTIBUS HUMANIS Potest quidem accidere ut voluntas per consequentem passionem excitata, ulterius progrediatur in agendo quam initio statuerat, abs­ que deliberatione ct libertate. Sed quoad istum excessum improvi­ sum, concupiscentia est antecedens, v.gr. si quis excitaverat in se desiderium vulnerandi inimicum, et deinde, aestu passionis obcaecatus, procedat ad illum occidendum. Quodsi passio directe excitetur ut per eam intensius prosequatur voluntas obicctum intentum, non modo voluntarium sed etiam liberum in causa augetur; inde prin­ cipium: quod deliberate fit cum passione, non est minus liberum sed magis voluntarium. Unde concludes: Congruenter cum ista doctrina in iurc eccle­ siastico poenali haec traduntur (c.2206) : “Passio, si fuerit volunta­ rie ct deliberate excitata vel nutrita, imputabilitatem (quae supponit et consequitur voluntarietatem et libertatem) potius auget; secus eam minuit plus minusve pro diverso passionis aestu; et omnino tollit, si omnem mentis deliberationem et voluntatis consensum prae­ cedat et impediat”. 102. In praxi pastorali director animarum passiones ita mo­ derari debet, ut hae vires constantiamque addant voluntati pro bo­ nis actionibus. Nimirum: a) Passiones in se nihil inhonesti habent, cum ex hominis na­ tura sensitivo-rationali et ex intima unione a Deo volita corporis organici cum anima rationali procedant; tamen saepe ad peccatum alliciunt nisi recte ordinentur et rationi, ut congruit, subiciantur" Ut haec subtectio ct ordinatio obtineatur, enitendum est: ut mens avertatur ab obiccto delectabili inordinato, attentionem et animum ad alia convertendo; ut actus externi ad quos incitant passiones, quam diligentissime caveantur, ct actibus contrariis quantum fieri j possit substituantur; ut externae occasiones evitentur, quae ex com· I muniter contingentibus passiones excitare solent ; ut tendentiae pas­ sionum, ad meliora applicentur, v.gr. cupido magnorum gestorum ad apostolatum animarum vel socialem, amor sensibilis ad humani- | tatem sacrosanctam lesu Christi in sacramento altaris nobiscum , commorantis, etc. b) Bonus animarum moderator ulterius progredietur, ct curabit f vim passionum humanarum ita sublimare ut, cas applicando ad vir­ tutem, propter ipsarum sublimationem iucundum sibi faciat exerotium vitae Christianae. Ad rem S. Bernardus: “Neque hoc dico u: sine affectione simus, et corde arido solas moveamus manus ad opera Legi inter alia quae scribit apostolus magna ct gravia homi­ num mala, hoc quoque adnumeratum : Sine affectione sci. esst (Rom 1,31). Sed est affectio quam caro gignit, ct est quam rati regit, et est quam condit sapientia. Prima est quam apostolus leg: Dei dicit non esse subicctam, ncc esse posse (Rom 8,7) ; secunda, quan perhibet e regione consentientem legi Dei, quoniam bona est (Rw 7,16); nec dubium distare inter se contentiosam ct consentaneam Longe vero tertia ab utraque distat, quae ct gustat ct sapit quoniar 1,5 Pro omnibus scribit apostolus: "Qui autem sunt Christi, carnem crucifixerunt cum vitiis et concupiscentits; *>i spiritu vivimus, spiritu ct ur Icmus" (Gai 5,24-25). Hanc necessitatem vel ipsi educatores laici agnowr. ut v.gr. J. Payot, Education de la volonté (Paris 1904). IMPEDIMENTA PROXIMA VOLUNTARII. -105 123 suavis est Dominus (Ps 33,9), primam eliminans secundam remune­ rans. Nam prima quidem dulcis, sed turpis; secunda sicca, sed for­ tis; ultima, pinguis et suavis estm. 103. B. I. HABITUS est constans inclinatio iteratis actibus comparata aci similes actus ponendos. Dicitur: Constans inclinatio, sci. postquam acquiritur initialis facilitas et promptitudo, saepe in naturali propensione initia­ ta, mox efformatur et radicatur inclinatio plus minus vehe­ mens. Haec inclinatio aliquando potentias organicas afficit, verbi gratia in habitu se inebriandi, aliquando non, v. gr. in habitu blasphemandi. Iteratis actibus comparata, sci. ex frequentatione ac­ tuum seu modo agendi solito, qui proprie dicitur consuetudo, acquiritur dispositio permanens ad facile prorrumpendum in actus similes. Unde consuetudo se habet ad habitum sicut causa ad effectum; habitu tamen semel acquisito, et ipse est causa cur consuetudo retineatur et continuetur. Moralistae promiscue loquuntur de habitu et consuetudine. 104. II. Dividitur in : a) Involuntarium et indeliberatuin, si inadvertenter contractus et retentus est, v. gr. propter constitutionem psycho-physiologicam aut ex influxu heredi­ tatis, vel etiam relate ad conservationem, si voluntarie et libe­ re contractus, efficaciter retractatus est, adhibitis remediis aptis ad eum eradicandum. b) Voluntarium et deliberatum, si scienter et libere contractus est; vel etiam, relate ad conservat ion em, si indeli­ berate contractus, scienter et libere retinetur, negligendo re­ tractationem et extirpationem. 105. III. Principia: 1. Habitus vel consuetudo: a) generatim deliberationem non tollit neque actum humanum sub­ stantialiter vitiat ; b) aliquando tamen sufficientem cognitionem actualem impedit, ideoque actum facit indeliberatum in se, non tamen semper in causa. Probatur: Ad a): Habitus contractus afficit ut, propter facili­ tatem agendi comparatam, habituatus ponat quosdam actus secundum consuetudinem cum minore advertentia, interdum etiam contra propensionem naturalem, v. gr. cum in somno Sermones in Cantica sermo 50,4: ML 193,1022. Cf. J, L*habitude, Essai J·· métaphysique scientifique (Pa· ris 1929). DE ACTIBUS HUMANIS suggestiones pravae repelluntur, quod est signum diuturni exercitii castitatis; sed plerumque talis consuetudo non im­ pedit quominus sufficiens attentio praestetur ad actus secun­ dum consuetudinem elicitos, ut maneant humani. Ad b): Aliquando fit ut ex consuetudine actus eli­ ciantur sine actuali advertentia, ideoque etiam sine delibera­ tione quae requiritur ad actum humanum, vel saltem cum semiplena advertentia et deliberatione, quae impedit actum perfecte humanum. Tunc, igitur, tales actus non sunt liberi, sive totaliter sive partialiter, in se; sunt tamen, vel esse pos­ sunt, in causa, ut ex dictis constat, secundum voluntarietatem vel involuntarietatcm ipsius habitus contracti vel non retrac­ tati cum praevisione istorum effectuum130. 2. Habitus seu consuetudo a) semper auget sub aliquo respectu voluntarium in actu qui fit ex habitu, b) minuit au­ tem liberum semper in se, non vero semper in causa. Probatur: Ad a): Voluntas quae sciens procedit ad aliquem ac­ tum vi habitus influentis, vehementiore tendentia et propen­ sione fertur in illum quam si per habitum non esset inclinata. Nam etiam habitus involuntarie contractus vel conservatus, facit ut tendentia voluntatis in obiectum habitudinis sit maior, aucta facilitate et promptitudine. IMPEDIMENTA PROXIMA V per ct aliquando tollit in sc, non autem semper infirmat vel tollit in causa. Unde concludes: 1. Qui habitum deliberate contractum effi­ caciter retractaverit adhibitis mediis opportunis ad illum superan­ dum, nullam habet voluntarictatem, neque in se neque in causa, res­ pectu eorum actuum quos in posterum ponet inadvertenter vi ha­ bitus retractati; si quem vero paenitet de habitu contracto, sed postea non adhibet media necessaria ad illum extirpandum, iterum iit propter suam negligentiam voluntarius in causa erga actus qui consequentur praevisi conservationem habitus. 2. Cum vohmtarictas ex consuetudine semper augeatur, liber­ tas quoque in causa non minuatur quando habitus voluntarie con­ servatur cum praevisione actuum futurorum, sequitur istos actus, etiam sub actuali minore libertate, esse pleniore sensu humanos, ideoque consuetudinem voluntariam generatim actum ipsum magis humanum facere, ut infra dicetur etiam quoad malitiam vel boni­ tatem **. De causis influentibus in exeeutionem (violentia) 106. VIOLENTIA est motio quae 'procedit a princi­ pio extrinseco, contranitente passo. Applicata ad entia cognoscitiva dicitur etiam coactio, estque vis physica a causa Ad b): Quando voluntas procedit vi habitus contrac­ exlrinseca alicui illata, repugnante huius voluntate,33. Di­ ti: a) aut unice movetur ex eo, sublata advertentia et delibe- ' citur: ratione actuali, ct tunc tollit’ penitus liberum in se, sinit autem I A causa exlrinseca, sic differt a naturali et voluntario, liberum in causa, si habitus deliberate contractus est vel re­ quae sunt a principio intrinseco sine violentia. tentus cum praevisione istorum effectuum 131 ; β) aut fnovetur Repugnante voluntate, seu conatum adhibente ad repel­ ex habitu, sed cum advertentia sufficienti simul habita, et , lendam violentiam, non solum interne sed etiam externe tunc infirmatur liberum in se propter obnubilationem intel­ quantum determinat iudicium rationis; si enim disposita sit vel lectus et diminutionem deliberationis, sed liberum in causa saltem non indisposita ad subeundam vim ab extrinseco, non nullatenus minuitur si habitus deliberate contractus fuit ve! patietur eam violenter nisi secundum quid, permissive vel retinetur; nam in eo non compescendo voluntas ostendit suam voluntarie vel naturaliter acquiescens violentiae. firmiorem adhaesionem ad huiusmodi actus, siquidem fovet 107. II. Differt: a) A necessario, quod potest esse a in causa diminutiones libertatis ut facilius vel frequentius principio intrinseco, etiam spontaneo et secundum naturam. transeat ad actus. Unde breviter: habitus simpliciter auget b) Au involuntario, quod latius patet, et est pariter voluntarietatem eorum actuum; liberum autem infirmat semab intrinseco ex cognitione mali quod agens positivo actu “° Cf. Roland-Gosselin, L'habitude (Paris 1920); L. ΛΝΧέ, De naturi n aversatur. bitus: CollatGandav 23 (1936) 125-129. .... xu Si deliberatio actualis non habetur propter habitum, et habitus ipse i liberate acquisitus est et retentus, patet effectus illius non esse voluntarios f Jibcros ullo modo. ® Ci P* Guillaume La formation des habitudes (Pans 1936). ® Cf. E· Camton dj> Wiart, Dc violentia: ColIcctMechJin 6 (1932) 313-317. 126 DE ACTIBUS HUMANIS aliisque arbitriis e) A metu externo, qui minis alusque morali4 ·­ a · arourus · S · moralibus causal violentiam internam moralem improprie dictam114 et mere impellentem ad agendum, salva tamen per se liber­ tate ,8<5. 108. III. Dividitur in: a) Perfectam si infertur alicui interne nullatenus adhaerenti, et externe resistenti quantum potest. b) Imperfectam, si infertur alicui interne non omnino repugnanti, vel externe vim eiusve influxum non repellenti quantum potest130. 109. IV. Principia: 1. Actus elicitus: a) a voluntate, nulla violentia extorqueri potest; b) ab aliis facultatibus, siv: externis sive internis, potest esse coactus. Probatur: Ad a): .Ictus eliciti a voluntate sunt iuxta ipsam volun­ tatem, utpote qui consistunt in ipsius voluntatis inclinationi ad aliquid, procedente ab intrinseco principio cognoscente convenientiam ; dum actus violentus, procedit a principio extrinseco. Ideo, quia actus elicitus voluntatis est eiusdem in­ clinatio, “coacta voluntas voluntas est” tandem aliquando, et “velle non potest invitus, quia velle non potest nolens velle, nam omnis volens ipsum suum velle vult”13T. Hinc neque Deus potest cogere proprie voluntatem humanam ad elicien­ dum actum, cum id in se repugnet, nam si in voluntate ei! inclinatio ad obicctum, nequit simul ab eodem abhorrere re­ nitendo; potest autem improprie, ct quidem ipse solus, tan­ quam causa voluntatis et eius actuum, eam sci. immutando j et per successionem inclinationum faciendo volentem de no­ lente, volentem hoc de volente contrarium 138. Tamen sunt qui admittant violentiam internam circa internet consensum voluntatis, qui sub tali violentia erit extortus, et elici­ tus a voluntate contra aliam simultaneam voluntatem deliberatae. Talis consensus extortus non erit liber in se, distinguetur vero 1 U4 Sub violentia morali aliquis agere tum potissimum dicitur quando, « resistat, violentia physica ipsi applicabitur cui non potent resistere, v gr qwr: quis sponte egreditur e domo quia secus vi expelleretur. m Cf Bii.luahT, Dc actibus humanis ; MraKELPACK, 1.69, Plures tamen existimant vel ipsum intellectum posse ibangclu ct daemoniis moveri, v.gr. NîkswaMcker, Tract, dr act. hum. 27, Quae potentiae praeter voluntatem possint in suis actibus violentari, explicant Salman· ntWls, tr.lO dlsp.5 dub.3 n.33. 128 ΠΚ ACTIBUS HUMANIS quos persona sive physica sive moralis ponit ex vi extrinseca, cui resisti non possit, pro infectis habentur. Cf. c.220? § 1. CTT 1265 similiter: “Sera nulo el consentimicnto prestado por... violencia.” Porro, “hay violencia citando para arrancar el consentimicnto se emplea una fucrza irresistible." (a. 1267). Ad b): TuXta duplex membrum disiunctivum resisten­ tiae imperfectae distinguendum est: a) Si quis extentam re­ sistentiam praestat absolutam, interne vero consentit, facit ut actus eiusque effectus sint sibi non quidem voluntarii ne­ que involuntarii, sed voliti ; consensus autem internus est sibi magis vel minus voluntarius et liber, pro gradu diminuti domi­ nii ex resistentia initialiter praestita, ex delectatione partis in­ ferioris etc. fi)Quodsi interne nullatenus consentiens, extente tamen non resistat quantum potest ct debet, sed passive se ha­ beat ex parte vel ex toto, pro ratione violentiae factae et re­ luctandae eidem oppositae, voluntarium magis vel minus mi­ nuitur, sed in causa sua non aufertur, nam actus qui in aliis quidem adiunctis displicerent, in hoc casu aliquo tandem modo acceptantur. « Dixi “generarim” ; excipitur enim casus in quo, exclusis motive scandali et periculo consensus interni, resistentia externa non sit obligatoria ’«’, sive quia inactivitas materialis est erga actum in s? non malum, sive quia est erga actum in se quidem malum, sed in talibus adiunctis adhibenda, ut resistendi media sint plane inutilia et aliunde extraordinaria, praesertim si simul sint periculosa; in tali casu inactivitas illa et quasi cooperatio materialis negativa mere permissa ex iusta causa, quae aeque immediate liberat a pe­ riculo vel nimio onere resistendi. Unde concludes: 1. Mulier quae violentiae resistat qua>ilnn potest, opprimitur involuntarie. Si externe resistat interne vero con­ sentiat, consensus est ipsi voluntarius ; ipsa autem oppressio exter­ na est sibi volita et peccaminosa propter voluntariam et liberae: hanc volitionem, etsi peccatum complicitatis et iniustitia realis adul­ terii non habeatur. Si interne nullatenus consentiat, sed externe not resistat quantum debet, patitur violentiam secundum quid; sed qua consentit ut fiat in ipsa quod non debet, actus qui fit est ei se· pliciter voluntarius, non secundum actionem sed secundum pass: nem seu coactionem cui consentit Tandem, si interne non consu tiens, externe non debeat resistere in adiunctis concretis propter ,w Resistentia externa normal-ter requiritur, sive ex se ipsa, quwdo eoo? ratio materialis est mala, sive saltem ex adiunctis scandali, periculi contos» in malum etc.; at non est semper indispensabilis, quia, cfTam si nitatur dt « mala, non resistentia interdum potius est inactivitas materialis quam cocpra tio, et potest abesse scandalum, periculum consensus etc., et simul adeste n: iustificans non-resistentiam. Cf- Wai.sk, De act. human. 347. *** Cf. S. Thomas, 1-2 q.6 a.5 ad 2; BallErimi-PalmiMbi 1,72. IMPEDIMENTA PROXIMA VOI V 110-1 129 inutilitatem absolutam resistentiae vel damnum gravissimum ex ea attentata vel medium extraordinarium ad quod deberet recurre­ re, etc., secluso semper periculo consensus, non probatur adesse pec­ catum in hac mere passivitate144, etsi laudabiliter adhibebit aliquan­ do resistentiam, etiam gloriosam inortem oppetendo. 2. Omissio resistentiae non solum potest esse sine culpa, ut patet ex praecedentibus, sed etiam interdum laudabilis; imo, assen­ sus quoque potest interdum praestari, non quidem actioni sed pas­ sioni, sci. quando vim inferens ipse solus actionem malam pera­ git, v.gr. tyrannus in occidendo martyre. Obligatio resistendi tunc non habetur, quia per resistentiam ad summum vitaretur, cum magno incommodo resistentis, vxeeutio externa peccati quod halet seque­ lam martyrii. Curandum est tamen ut in ipsa actione mala nulla participatio habeatur secundum moralem aestimationem; talis esset praesentatio materialis thuris coram idolo, non autem ascensio ma­ terialiter non coacta scalae ad supplicii locum conducentis. 3. Quoad influxum in valorem iuridicum actuum, generatim ius canonicum eandem vim tribuit violentiae (magnae) atque, metui gravi; v.gr. quoad matrimonium c.1087 § 1, novitiatum c.542 1.°. professionem c.572 § 1. assistentium ad matrimonium c.1095 § 1 3°, remissionem poenae c.2238. 4. Generalius eruitur ex toto hoc articulo plura esse elementa quae, etiam in homine normali, influunt in voluntatem et liberum arbitrium. Inde est quod multi actus hominum deliberate agentium non sunt, nihilominus, plene et perfecte humani. Quod valet non solum dc actibus malis, in quibus manifestius apparent causae de­ terminantes augmentum vel diminutionem voluntarietatis et liberta­ tis, sed etiam dc actibus bonis in quibus illae causae aequa fere proportione influere solent. 5. Cum valor vitae moralis sit in relatione cum gradu perfectio­ nis et intensitatis actuum humanorum, quo magis firmentur indicia usque ad intimam persuassionem et intentio actuetur, quo frequen­ tius advertentia et attentio excitentur in operando, quo ferventius adhaereat voluntas bono et dominetur passionibus, habitibus aliisque obstaculis liberi arbitrii, eo securior conservabitur vitalitas voluntatis tendentis ad bonum, ct independent ia liberi arbitrii eminentior. 111. In praxi, igitur, quam diligentissime et fidelissime foven­ da sunt illa elementa quae actus hominum bonos ad perfectionem evehunt; abicienda vero absentia persuassionis in agendo, defectus reflexionis, attentionis, fervoris; deordinatio passionum, tepiditas in aggrediendo bonos actus, etc., nam ab his provenit ruina valorum humanorum. Nec timenda est imminutio istius vitalitatis ex ,M Sic nobis videtur cum sententia solide fundata propter rationem ind’Cïtam, ct quia in his adiunctis mulier vult avertere a se malum crave et id obtinet per illam omissionem, dum simul praebet concursum materialem peccato alterius. Sic existimant plures, ut Billuart, Dc actibus humanis diss.l a.6; Xotmx.ScitMiTT. 1,68; ΡκΟμχγει, 1.66 etc. S. Aifonsus (13 n.43(b hanc sen­ tentiam probabilem agnoscit, ct reicit vim probativam contrariam Deut 22,24, Jr/ ir * ! blés nerveux (Paris 1922); Barrens, Introductio pathologica ad studium tlr J gtac moralis (Tarragona 1917); Bessmer. Storungen in Seelenleben (Fnlr. ' 19Q7); Bergmann* Dic Scclcnlciden der Nervosen (Friburgo 1923); Bless / I qu:atr\a Pastoral (Madrid 1942); Brenninkmeyer. Traitement pastoial d pleta potest esse voluntaria in causa, quatenus agens non modera­ tus fuerit proprium characterem cum praevisione istorum effcctutm. Frequenter tamen huiusmodi praevisiones vix habentur, nisi forti modo valde indefinito. 2. 7 emperamentum, quod mullum pendet a factoribus hereditariis, minuit similiter liberum arbitrium sed non tollit, nec generatim plenam deliberationem impedit. Explicatur: -Agnoscendum est secundum leges biologicas transmitti a parentibus in filios, sive stricte et immediate ope chromosomatum, sive media» ex aliis influxibus praenatalibus (syphilis, pthisis), qualitates ct dt"— —■ ■ ■■ functionem primariam inlelligit actionem quam in nobis excreent i«u> gi nes, cogitationes, emotiones, etc., dum m conscientia sunt; secundariam \a actionem quam pergunt exercere postquam c conscientia centrali disparuere^ remanentes in peripherica inconscia vel subconscia. Tres relatae proprietates sic m diversis typis combinatae apparere* nervosi: cmolivi, inactivi, functionis primariae; sentimentales: emotivi, inactivi, functionis secundariae; sanguinei: non-cmotivi, activi, functionis primariae; phlegmatici: non-cmotivi, activi, functionis secundariae; cholerici: emotivi, activi, functionis primariae; passionales: emoti vi, activi, functionis secundariae; amorphi: non-emotivi, inactivi, functionis primariae; apathici: non-cmotivi, inactivi, functionis secundariae. Cf. J. Donceix, Une psychologie des caractères: NouvRcvTh 65 (ΓΦ) 727.831-854; apud quem inveniuntur observationes opportunae circa spuo t.xationem istam. λ» r Cf. Banuelos, Personalidad y carâcter (Madrid 1942); M. S. Gru& La education del carâcter (Buenos Aires 1946). lectus non solum somaticos (daltonismus, haemophilia, etc.) sed etiam psychicos cum corpore aliquo modo ligatos (aptitudo mentalis, imo ct propensiones morales ad ebrietatem, lasciviam, etc.)™. Proprie­ tates vero psychicae, quae ab organismo minime influi possunt, nullo modo haereditatis legibus subesse queunt, cum gencrationismus ct traducionismus quoad animam prorsus sint reiciendi Influxus tamen temperamenti, secundum leges physiologicas he­ reditatis w necessarias magna ex parte definiti, a pluribus psychiatris modernis exaggeratur in his quae spectant ad condiciones actus humani. Sane hereditariae propensiones obnubilant quidem rationem ct vim voluntatis aliquantulum enervant, sicque minuunt liberum ar­ bitrium, at non tollunt saltem plerumque, neque substantialiter vi­ tiant, impedientes deliberationem completam. Admitti debent tamen fortasse casus in quibus a genitoribus vitiosis traducuntur disposi­ tiones somaticae quae impediunt plenum usum rationis ct exerci­ tium libertatis. 3. Character hereditarius istarum propensionum non reddit eas inexpugnabiles in homine rationis compote, ut as­ seruit schola lombrosiana. Ideo ope educationis dirigendae sunt, inculcando bona principia quae evehantur quasi in ideas directrices actionum, exempla prae­ bendo ct proponendo quibus intellectus illustretur ct voluntas tra­ hatur, animam excitando et alliciendo ad bona opera et ad aemu­ lationem optimorum, passiones denique moderando. In quo educa­ tionis influxu magna vis reponi debet r:, et eius neglectui maxima pars est tribuenda defectuum qui hereditati sensu deterministic©XM saepe tribuuntur. ”... cx corporis dispositione aliqui sunt dispositi vel melius vel peius ad quasdam virtutes... ct secundum hoc unus homo habet naturalem aptitudinem ad scientiam, alius ad fortitudinem, alius ad temperantiam?’ S. Thomas, 1-2 q.63 a.l. Cf. M. Caullkry, Les conceptions modernes de Γ hérédité (Paris 1935). Hic auctor observat (p.10): “Tout ce qui passe d’une génération à la suivante ne relève pas de l’hcrcdité proprement dite. Certaines maladies qui »ont sûrement transmisi blés, sont souvent faussement appelées héréditaires, telle l’hirédo-syphilis. Il s’agit là, en réalité, d’une contamination du germe par un agent infectieux, indépendant de l’organisme lui-même.” Cf. Frobes, Psychologia speculativa II 1.2 c.2 § 1. 1:4 Cf. ]. Carles, Problèmes d'hérédité (Paris 1945). W. Schôlcen, Vererbung und siltliche Freiheit (Dusseldorf 1936); F. Castellano, Hcrcncia y agenesia: Sapientia 1 (1946) 146-163. Hereditas in multis quaestionibus mora­ libus diudicandis occurrit; v.gr. in theoria ct praxi eugcnica, in examine praenuptiali, m impedimento matrimoniali consanguinitatis, etc. nî “Exemplum habetur in Ospisio dei figli dei carcerali, prope sanctua­ rium B. M. Pompcianac, in quo inulti iuvenes qui a ph reno logis putabantur omnino incorregibiles propter hereditarias propensiones ad quaedam crimina, per smam ct religiosam educationem optimi iuvenes evaserunt.” Fanfan i, 1.62. Cf. B. de TvLLtOi Medicina pcdagogica emendativa per la rceducasionc (Ro­ ma 1946). l* Confectae sunt statisticac familiarum quarum descendentes normales ct xnomali determinati sunt (in familiis Jukes, Ben Ismael, Kallikak, etc.); sed rafiuxus hereditatis morbidae in his arbitrarie saepe statuebatur ct responsabilitas personalis facile parvipendebatur, neglecta etiam consideratione educa­ tioni*. Hodie apud praeclaros psychiatras influxus hereditatis mitior proponitur, C(. Λ. Lehmkuhl, Selbstmordung und Misshandlung der Statistik: Stimm 22 (IW2) 345-365; J. S. Cammach, Moral problems of mental defects (Londres l‘W). J. A. de Laburv, Anonnahdadcs del carâcter (Montevideo 1943). 134 DE ACTIBUS HUMANIS 4. Perturbationes corporales regulariter non adeo in­ fluunt in psychismum, ut sive in se ipsis sive in causa tollant substantialiter libertatem. Id nunc iam conceditur ab ipsis psychiatris incredulis, qui the­ rapiam earum perturbationum, sive sint ex atavismo a parentibus transmissae sive personaliter contractae, praesertim quaerunt in sug­ gestione ct persuassione morali. 116. In praxi pastorali, qui morbosa hereditate sint gravati, magna quidem benignitate et comprehensione attendendi ct adiuvandi sunt; sed hoc non impedire debet quominus moderator ani­ marum onus hereditatis prae oculis habeat, potissimum ubi agitur de electione status immutabilis in relatione ad bonum commune vel tertiae personae. 117. I. B. Aetas his potissimum in stadiis conside­ randa venit in quibus homo ad conscientiam sui expergiscitur in eave plene confirmatur vel ab eadem decidit, in pueri­ tia sci. et pubertate ct senescentia 13°. Sexus differentiam somatico-psychicam clare aspecta­ bilem ponit in personis, et sub tali respectu hoc loco aliquae indicationes opportunae videntur ieo. 118. Principia: 1. In pueritia duplex phasis est distinguen­ da: a) altera prae moralis (1 ad 6 annos), in qua, pro graduali evolu­ tione cerebri a qua dependet activitas animae, paulatim expergiscuntur elementa quae conscientiam moralem post hanc aetatem red­ dent possibilem (conscientia ordinis, auctoritatis, sanctionis, finis propria activitate obtinendi), ita tamen ut in ea infans ducatur generatim motivis hedonisticis et egoisticis; β) altera moralis (6-7 ad 12-13 annos), in qua progressus fiunt notabiles in evolutione cons­ cientiae, incipiendo a vago sensu obligationis ex motivo auctorita­ tis et gradatim procedendo ad iudicia magis obiectiva, complicata et generaliora sub respectu morali. Progressus tamen non sunt simultanei in omnibus rebus, neque ad perfectionem indicii et responsabilitatis moralis in omnibus ma­ teriis pari gressu proceditur. Sunt quidam auctores qui existiment usque ad decimum (Huber) vel undecimum (Engert) annum pueros non esse capaces peccati mor­ talis1'12; sed haec norma saltem sine discretione regionum, medi.' ambientis, etc., uniformiter non potest applicari ; nam plenam adver­ tendam quae pro peccato gravi requiritur non omnes et ubique eader aetate acquirunt. Certum est tamen pueros in ea aetate ad praetenti vel futura consideranda vix esse capaces, facile et intime absorberis, commoveri praesentibus sed aeque facile mutari; unde et maxim dociles sunt ct apti ut in eis influxus exerceatur, efformando set?* 160 ’» Cf. FrobES-MenchaCA, Psicolopia empirica y experimental 11‘,514-5?> 160 Cf. Fkobes-Menciiaca, o. c. 509-514. Cf. Th. MünckER, Die psychologischcn Crundlaoen der kathelutM*^ tcnlchre (Dusseldorf 1934) 114. sum vitae moralis et religiosae, ac motiva agendi in dies magis obiectiva et Christiana suggerendo’®. 2. Pubertatis periodus magnum habet momentum non solum pro evolutione physiologica sed etiam pro vita morali ct religiosa Nam cum pubescentia physiologica cocxistit alia psychologica et moralis, in constanti progressu usque ad 16-18 annum, et tandem sistit circa 21-24 annum ,M. Haec pubescentia spiritualis, quae cum somatica ali­ quam relationem, non tamen magnam habet, in phasi initiali characterizatur per quandam insurrection em spontaneam contra moti­ va auctoritatis quibus eousque pubescens libenter obtemperabat; sed nunc iam inconscius independentiam ambit. Inde conflictus molesti oriri possunt, si parentes ct educatores hanc rerum condicionem non attendant aut perperam intcrprctcntcr, ideoque manifestationes na­ turae nimis severe coerceant. 3. In aetate adulta homo normalis potest facultatibus superio­ ribus activitatem suam perfecte dirigere, et plenam rcsponsabilitatem habere censetur in eis extra illos status transitorios somnii, ebrietatis, etc., in quibus omnimoda aut saltem plena deliberatione privatur 4. In aetate provecta habentur commoda experientiae, passio­ num frigescentia, mortis propinquantis salutaris influxus ad cordis Purificationem ; at etiam incommoda non parva egoismi, suspicaciae, auctoritarismi, avaritiae, infirmitatis virium ; interdum etiam moles­ tae difficultates in re venerea redeunt, fortasse cx influxu arte­ riosclerosis in nerveum systema. Rcsponsabilitas ipsa moralis non raro minuitur propter repucrcscentiam in provectiore senectute. 5. Sexus multum influit ad vitam moralem '®. Generaliter lo­ quendo: vir non tam cx affectu quam ex principiis cum quadam pertinatia, asperitate, egoismo, sensualitate moveturM; femina vero difficilius abstrahit ab affectu in indicando, ct quadam suggestibilitate, instabilitate, pudore, altruismo afficitur’®. Quidam etiam eventus proprii sexus feminei manifestum influxum exercent in cius vitam psychicam; sic cmotivitas, depressio moralis, anxietas, sus­ picacia, etc., interdum notabiliter alterari solent tempore menstrua­ tionis, praegnationis, praesertim climactcrii, et in deliberationem in­ fluunt eam minuendo. 119. Unde concludes: 1. Cum cx conscientia ordinis, sanctio­ nis, finis, etc., nccnon ct pudoris instinctivi, aliqua inter bonum ct malum distinctio sat mature in ipsa infantia habeatur, quae tamen sufficiens non est ad responsabilitatem moralem saltem gravem, ca,,J Cf. De la Vaissière, Psychologic pédagogique (Paris 1920). 1,3 In iurc canonico infans infraseptennis, etiam sui compos, legibus mere ecclesiasticis non tenetur regulariter (c.12; cf. c.88); impubcr excusatur a poeni» latae sententiae (c.2230); minor non adstringitur lege ieiunii (c.1254 §2) et diminutam responsabilitatem poenalem habet (c.2204), etc. IM Frôies-Mjsnchaca, Psicotogia 11,550-575. !U Secundum plerosque determinatur sexus ab initio conceptionis, vel sal­ tem post breve tempus. Determinationem vero tribuunt diversae combination! chromosomatum confluentium in fecundations. Cf. II. Crovzel, Cite nouvelle (1943) 1127-1139; A pel Hocar, Maternidad (Bilbao 1949). * Cf. A. pel Hocar, EI matrimonio, libro del csposo* 43-54 (Bilbao 1952) :r Cf. A. DEL Hocar, EI matrimonio, libro dc Ia csfosai 43-56 (Bilbao 1950). 136 DE ACTIBUS HUMANIS vcantur torturae in examinandis et ponderandis actibus infantiae Quorum memoria retinetur, eo magis quod facile quis cos interpretabitur sub indicio morali actuali. 2. Cum pubescens insurgat quasi ex instinctu contra auctoritatem dum propriam personam affirmat, curent parentes et educatores ne istam tendentiam tanquam rebellionem moralitcr culpabilem interpretentur, et animum pubescentis sibi conciliare studeant per quandam libertatem salutarem ipsi concessam, in qua fiduciam erga filium manifestent et sensum responsabilitatis in eodem foveant. Sic poterunt eum dirigere quando, post aliquod tempus, pubescens influxum directionis quaerat. § Π. Obstacula extrinseca 120. I. Influxus socialis, ex medio familiari, gymnasiali, so­ ciali, imo cx ipsis clementis naturalibus regionis planae vel montanosae, calidae, etc., agnoscendus est; adeo ut, salva libertate, ad quasdam decisiones capiendas propter influxum in critérium non raro fere dccisivam orientationem vitae conferat. 121. II. Principia: 1. Educatio maxime conferre potest siti in bonum sive in malum; in bonum quidem, per recta principia in­ culcata, passiones moderatas aut repressas, bona exempla proposi­ ta, etc ; in malum vero, ignorantiam tempestive non removendo, praejudicia et errores fovendo, ad malum incitando, etc. Eam autem peragunt non solum parentes ct magistri, sed etiam socii conver­ sationis, quorum bona electio diligenter curanda est. 2. Familia mediumque familiare indubium influxum habet in I vitam moralem et religiosam, non solum in aetate juvenili sed etiarr in adulta, ut exemplis demonstrare licet numero copiosis1*. 3. Medium quoque sociale claram actionem exercet sive in prin­ cipia et criteria thcorica sive in praxim et mores hominum confor­ mandos, ut clare constat ex differentia moralitatis ruri ct in urbi­ bus, tempore tranquillitatis socialis ct perturbationis politicae, etc ' Sic ex migratione in civitates et ex servitio militari vita religiosa et moralis plurimorum, maxime iuvenum, perturbatur; cx crisisciali, bellis, operistitiis arbitrariis, etc., iniustitiae sive publicae sivr privatae in contractibus, acquisitione bonorum, observatione pacta­ rum, fraudes, mendacia, etc., quasi connaturales fiunt1*42; 3problem habitationum repercussionem habet in morum honestate, natali te, etc.; spectacula, opera litteraria, relationes ephemeridum, rtc pluribus suicidiis, furtis, fornicationibus, etc., ansam dant. Accede Cf. C. Lepi.ac, Pratique religieuse et milieux sociaux (Lovairu IW 79; P. Dri.ootz, La foi des élèves de l’enseignement d'Etat en Belgique Xoc< RevTh 73 (1951) 30-36. i* Huc facit animadversio generalis a Noddin-Schmitt, Γ.61 cira af» xum educationis et societatis: "Êiusmpdi persuasiones [ falsae et erroneae]? pediunt quominus intellectus vera bona consideret atque aestimet et vok·!·· proponat, quae proinde de solis sensibilibus, profanis ct saepe prohibitu lectatur. Peccatum quod in hoc statu committitur, materiale est si persurs. falsae invincibile» sunt; formale vero, si vincibiles sunt. I I I , ' I OBSTACULA (VOLUNTARII) PATHOLOGICA? 137 opinio publica cx mente temporum, ut dicitur, ex praciudiciis et opinione officiali Status laici, etc., formata, quae multum influit in moribus populorum 122. In praxi pastorali moderator animarum non tantum ho­ mines individuos, sed etiam medium sociale eiusque in vitam religioso-moralem influxum prospiciat oportet, tum ut ministeria medio ambienti accommodentur, tum ut ambiens ipsum ad sensum Christia­ num iterum reducatur m. Obstacula remota pathologica 123. Magni interest confessorii et directoris animarum aliquam notitiam habere de morbis psychicis, non quidem ad nova principia moralia condenda, sed ad principia fundamentalia pro omnibus com­ munia diverso modo applicanda in mensurandis gradu imputabilitatis, causis excusantibus a lege positiva, etc., vel saltem ad suspen­ dendum iudicium vel prudenter dubitandum in casibus insuetis. Ac­ cedit utilitas tum paenitentis, cuius bene perspectae situation! effi­ cacius et opportunius auxilium praestari poterit, tum ipsius confessarii aut directoris, ne in errorem inducatur non sine irrisione im­ piorum, ne candide omnia credat psychopathis circa visiones, dia­ bolicas invasiones, etc., imo ne artibus hystericorum seipsum misere irretitum inveniat. Aertnys-Damen, 1,45.45 bis; Lanza, 1,110-118; Mj.'rkEi.baCH, 1,99-100; Mesuaecker, Tract, dc act. hum. 37-49; Primmer, 1,91-98; Tanquerey, 11,175-184; Vermeersch, 1,83-92; Codon-Lopez Saiz, Psiquiatria juridica penal y civil (Burgos 1951); A. MuRoyerro, Moral mêdica en los sacramcntos3 (Madrid 1951) cap. 7. 124. I. Obstacula pathologica sunt illae difficultates speciales quae actibus humanis peragendis occurrunt ex anomala dispositione, sive mere psychica sive psychica simul et somatica, quaeque in homine sano non inveniuntur. Passim ea vocant psychopathias seu morbos animi, non quod intel­ lectus et voluntas morbo proprie laborent, cum sint potentiae spirituales, sed quia propter disturbationes centrorum cere­ bralium et potentiarum sensitivarum, quibus utuntur, facul­ tas recte indicandi ct libertas arbitrii tolluntur vel minuun­ tur, sive permanenter sive transitorie. ”· Cf. Le Bon, Psychologie des foules33 (Paris 1925); A. Joussin, l’sychologie des masses (Paris 1937). 1,1 Cf. H. Godin et J. Daniel, La France pays de mission (Paris 1943); G. Tints, Mission (ht clergé (Brujas 1943); L. DE Conjnck, Problèmes de Γ adaptation en apostolat (Tournai 1946); C. Noppel Aedificatio Corporis Chruh. Aufriss der Pastoral (Friburgo 1937). 138 DE ACTIBUS Ht MANIS Ratio autem istius disturbationis in eo est quod, cum anima sit forma corporis, potentiae spirituales in suis actibus dependent a sensibus, phantasia, appetitu sensitivo, atque ab illis centris cerebri et systematis nervei qui functionibus harum potentiarum inserviunt Unde, quando potentiae sensitivae male affectae sunt, etiam intel­ lectus et voluntas in suis functionibus per redundantiam turbantur et anomalo modo agunt, alias quia plena intellectus cognitio impe­ ditur, alias quia vigor voluntatis debilitatur. 125. II. Divisio: 1. Ratione causae, in: a) Organicas, si perturbationes debentur laesioni in materiali organo exis­ tent!, sive sint congenitae per generationem vel contaminatio­ nem germinis, sive in decursu vitae accedentes, v.gr. intoxi­ catione, tumore cerebrali etc. b) Functionales, si debentur aliae causae absque lae­ sione organica, ut accidit v.gr. in paralysi vel anaesthesia ex suggestione hysterica, causante alterationcm nervorum sine ulla laesione. 2. Ratione manifestationis, in: a) Physicas, quae ma­ nifestantur in functionibus somaticis et spectant ad physiologos, neurologos etc. 5) Psychicas, quae manifestantur in facultatibus cognoscitivis, appetitivis, exceutivis. Nimirum : a) Quoad facultates cognoscitivas : perceptiones sensuum alte­ rantur, tum quantitative (anaesthesia, hypaesthesia, hyperaesthesia) I pro vario vitio proportionis inter excitationem et perceptionem, tum qualitative multiplicibus sive illusionibus sive hallucinationibus, prout habeatur erronea interpretatio obiecti perceptionis aut simpliciter de- J ficiat obiectum. Functiones memoriae perturbantur: sive amnesia par­ tiali vel generali, qua imagines non recipiuntur vel conservantur; sive 1 dysmnesia, qua cum nimia difficultate evocantur; sive hypcrmnesii qua nimia facilitate rcproducuntur ; sive paramnesia, qua obiccta dr- j formantur diversis gradibus, usque ad deformationem maximam t mjthomania. Activitas intellectualis multipliciter alterari potest ex mor­ bida acceleratione vel cohibitione idearum, cx perturbatione qua w ; eis connectendis ad confusionem minorem vel maiorem progredia­ tur, ex praevalentia ideae obsidentis, seu ut abnormis notae, vc' fixae, seu ut abnormis non agnitae, vel delirantis, seu abnormis d absolute erroneae nec tamen ut talis perceptae, quae aliquando a.' expansionem (megalomania, illusionismus, etc.) aliquando ad de­ pressionem (sensus dignitatis, culpabilitatis, persecutionis, etc.) is· pellit, in qualibet vel in sola determinata materia (religiosa, sexuli, etc.). β) Quoad facultates appetitivo-affectivas, anomaliae manifes­ tantur hinc in sensibilitate emotionali exaggerata et in absoluta a^ thia, in alacritate in fundata morbida et in melancholia; inde tat' IL OBSTACULA (VOLUNTARII) PATHOLOGICA. X.124-125 139 versis impulsibus ut clepto—, pyra—, toximania1”, vel in inhibitione abulica, etc. 7) Quoad facultates EXECUTIvas, existunt disturbationes in po­ tentia motrice, obstinatio ad quosdam actus ponendos, aversio infundata ab aliis, affectatio exaggerata, etc. Physico-psych icas, quae habent manifestationes tum somaticas, tum spirituales, ut accidit v.gr. in idiotismo et im­ becillitate, in quibus, propter defectuosam evolutionem orga­ norum, ipsae potentiae animae manent sopitae ex integro vel minori proportione. c) 3. Ratione alterationis mentalis, in : a) PSYCHOSES SIMPLICITER (phrenesis, alienationes mentis, etc.), in quibus ratio ipsa solet esse affecta sive ex toto ct sub omni respectu, sive ex parte ct in deter­ minata materia, cx multiplicibus causis: alias ex insufficienti evo­ lutione cerebri, unde debilitas mentis, idiotismus, imbecillitas usque ad dementiam; alias cx agentibus pathogenis, v.gr. meningo- et neumococis influentibus transitorie, vel dementia paralytica siphilidis, etc., influente permanenter; alias ex intoxicatione sive exogena (alcoholismus, stupefacientia, etc.) sive endogena (secretiones tiroideac, hepaticae, rhcnales, etc.), sive cognitae sint sive incognitae; quibus comitantur altcrationcs substantiae nervosae cerebralis aliaeque manifestationes in dementia artcriosclerosica, senili, paralytica, in schizophrenia, dementia cyclica, diversis statibus maniacis depres­ sivis’0. b) Psychoses systematicae, in quibus non ipsa ratio sed sola intelligcnlia quarundanu idearum solet affici, adeo ut per longum tempus inobservatae existere possint, donec in aliqua confidentia vel actione prodatur idea delirans (paranoia), per ratiocinium ab­ surdum quod cius auctori videbitur optimum m. Sic produntur plus minus repentina manifestatione: interpreta­ tores, qui rcalitatem falsificant, eam intelligentes secundum praeoc­ cupationem, timores personales, desideria (megalomani, pseudomystici, autoaccusatores), quae in diversis personis et epochis diversa solent habere motiva. Inventores, qui saepe ita halluci nantur, ut sibi videantur audisse, vidisse, tetigisse ea quae sua tantum imagi­ natione creaverunt, ex minimis nullisve apparentiis inducti. Perse­ cuti, qui rara penetratione gaudent ad interpretanda facta omnino inocua tanquam iudicia vel argumenta machinationum, et acute res­ pondent procurantibus cos in tranquillitatem revocare‘°. Perversi morales, qui sensui normali gratitudinis, pudoris, pietatis, etc., vi­ dentur inaccessibiles, et absque ullo remorsu feruntur ad actus viCf. R. Kothen, Les toximanes : Collect Mechlin 5 (1031) 624-638. :n Eminet melancholia seu status tristitiae ct depressionis angustiosae in quo tem sicut abstulerat, sine interventione factorum practernaturalium. onstacυi.λ (ν<·ι.ι xt\kid ι·.ντπΝ|® ·»»Π>-128 141 rando pure phantasticas apparitiones, sollicitationes ad peccatum, etcetera w. Formam habet alias convulsivam, in qua perturbatio facultatum non sinit actum esse perfecte humanum, saltem in se; alias non convulsivatn, cum anomalibus sensationibus, emotionibus. etc. quas diximus, sub quibus perturbatio psychica maior vel minor habetur Ad aetiologiam, seu explicationem morbi, quod attinet, hysterismus consistit probabiliter in evolutione pathologica imaginatio­ nis normalis ct in tendentia huius imaginationis ad exequenda om­ nia obiecta per ipsam constructa Hinc, ad suegestionandos hyste­ ricos oportet agere in eorum imaginationem. Praeter dispositiones hereditarias et influxum educationis, praeter impressiones animi (somnium vigile, etc.), intoxicationes aliaque quae causare pos­ sunt hysteriam. pubertas et sexus (frequentius in feminis), fortas­ se propter debilitatem systematis nervei, influere videntur in mor­ bi manifestationibus. Gencratim post annos 45-50 non observatur. Nunc maxime attribuunt debilitationi facultatis activae voluntatis cum excitatione morbida quae debeatur disturbatis functionibus systematis cndocrini-sympatici autonomi ; unde vera phaenomena hvsterica essent involuntaria, exenta autosuggestionis responsabilis. 127. IV. Epilepsia est quaedam systematis nervei alteratio vi cuius crisis oritur in qua epilepticus sui compos non esi. Huiusmodi crisis (coma epilepticum) praesentari solet generatim forma subitanea 18°, interpositis longioribus inter­ vallis, eaque perdurante cum diversis phaenomenis physicis epilepticus plene amittit dominium suorum actuum. Extra tempus autem manifestae crisis, licet plena libertate non careat aeger, vario gradu perturbari potest quoad vitam psy­ chicam, praesertim si crises non multum inter se distent; et in tempore proximiore accessibus crisiaeis benigne indicandus est quoad responsabilitatem, ct facile praesumendus non sui plene compos. 128. V. Psychasthenia est appellatio gencrica plurium disturbationum congenitarum indolis nervosae, quae non exs­ pectant neque ad hysterismum neque ad neurastheniam pro­ prie dictam seu adquisitam. Psychasthenicus conscius quidem est sui status anormalis ct psychicae debilitatis, sed propter characteristicam animi depressionem qua intellectus ct volun­ tas afficiuntur, laborat quadam anarchia psychica ex qua de­ ficit attentio quoad imagines, ideas, emotiones, impulsus, den Utiles animadversiones pro sacerdotibus qui *n ministerio pastorali age­ re debent cum neurasthenias colligit MxsmaECickr, Tract, de act. humanis 45. Aliquando tamen praecedunt signa satis characteristic.! (aura epileptica) excitationis, depressionis melancholicae, palpitationum, etc. 142 PE ACTIBUS HUMANIS cisiones etc., impedito indicio practico et dictamine volun­ tatis. Ex compluribus manifestationibus recensemus pro nostro sco­ po praecipuas: a) Ideas fixas obsessivas, quae ita mentem occupant, ut psychastbenicus ad quaedam cogitanda atque execution! mandanda adstringatur, licet ut abnormia et noxia ea recognoscat, ideoque in mente repugnantiam eis opponat **. Circa innumera possunt versa­ ri istac ideae et impulsus obsessivi, et saepe quidem praecise circa ea quae opposita sunt modo habituali cogitandi et volendi patien­ tis, ita ut personis piis obversentur cogitationes blasphematoria., praesertim in loco sacro ct vacando rebus religiosis; animabus cas­ titatem colentibus occurrant immundae cogitationes rerum a quibus proctd absunt, etiam aspiciendo vel peragendo sacra ; cupientibus vivere persequatur idea suicidii, timor infundatus canceris, phthisis contractae, etc.; imo, variae maniae in forma benigna (clepto—, pyro—, toximania) obsessivis ideis possunt acccnseri b) Impulsus obsessivos (procesos forzados) qui impellunt, sive mere mechanice ac sine affectu, ut apud idiotam, sive psycho-mtchanice seu cum distincta perceptione ct affectu, ad commissioner vel omissionem rei, quae tandem ex suggestione peragitur sive in­ continenti sine deliberatione, sive post frustraneam resistentiam. Ni­ mia ista docilitas pendere videtur ab intensitate abnormi alicuius phantasmatis. In praxi non facile distinguuntur impulsus ab ideis obsessivis, v.gr. in casibus supra citatis clepto- vel toximaniac. in impulsibus suicidii vel homicidii cum simultanca repugnantia impo 1 diente generatim exeeutionem impulsus. c) Phobias et manias quae sunt infundatae anxietates quibus psychasthenic! obsidentur et a quibus saepe se tranquillo indicio li­ berari non possunt, aucta anxietate et fixitate phobiae ex ipso ti­ more. Intime nectuntur cum ideis et impulsibus obsessivis. quos norraro causant vel intensiores faciunt in subiectis physice debilioribus Medici multiplicant phobiarum manifestationes, multiplicatis nomi­ nibus linguae graecae mutuatis (agorofobia, ereuthophobia, claustro- | phobia, microphobia, etc.). Tales sunt casus eorum qui passim lavani manus, vel tactum quorundam obiectorum vitant ob metum microbio­ rum. vel recitatione breviarii toto die absorbentur1”; huc quoqc. I recidunt repugnantiae erga determinatam occupationem quam benr i possent peragere ratione virium, in qua tamen dc facto, si operar 1,1 Notanda mutua actio, hinc anxietatis ex reprobata idea criminis, r.p homicidii, exortae, inde autem vigoris istius ideae in anima fixae: anxieui dum animum opprimit, fortiorem reddit ideam in mente; exinde minuitur b editas avertendi attentionem ad alia, indicium dc possibilitate sceleris enti» i di obnubilatur ct libertas consequenter minuitur. Tpse rursus horror «cdrf quod videtur imminens, auget anxietatem animumque coarctat, unde idea i’ I magis ac magis coactiva. m Quoad curatn obsessionum, cf. MesmaKCKER, Tract, de act. humanii·.'' 113 Plures sunt manifestationes secundariae phobiarum, v.gr. examen -·' tutum ab obsesso circa obiectum obsessionis, num ianua sit bene cliiiu, π dicium nullum sit morbi, etc.; lotiones manuum, motus capitis, etc., expbciof"* similiter ex desiderio se tutandi contra illa quae ex obsessione timent; quidam actus compensatorii peccatorum quae verentur, v.gr. pacnitefltiâe ultro impositae, vota innumera emissa ct alia hutusmodi. (. irca phobiarum d* rapiam, cf. Vf.rmeeksch, 1,81. OBSTACULA 143 applicent, experiuntur disturbationes cordis, respirationis, etc., ita ut debeant cessare M. Ipsi scrupuli v.chementiores ad obsessiones re­ duci posse videntur, v. gr. in illis qui in formula consecrationis pro­ nuntianda ingens problema habent, etc. d) Abuliam, quae animam facit quasi impotentem ad volendum \el ad efficaciter imperandum, ita ut pro minimis quibusque indi­ geat abulicus adiumento aliorum, quin secus e iudicio practico ad actionem transeat. Abulicus sine consilio aliorum, quorum influxui maxime est obnoxius, vel otiosus manet, vel quasi invitus contra ludicia sua practica aliqua agere vel quaerere cogitur ; et quidem, ut videtur, potius quam ex intrinseca debilitate voluntatis, ex difficul­ tate obtinendi motiva efficacia pro actione, propter psychicam cons­ titutionem et deficientem nexum associationum. c) Hypochondriam, seu statum morbidum provenientem ex mo­ lestia generali sensibilitatis et organismi, cui adiungitur angustia animi circa momentum istius status. Hinc evenit quod hypochondria­ cus sc existimet affectum innumeris morbis imaginariis, eorumque ndicia sibi in signis omnino innocuis recognoscere videatur, v.gr. in levi irritatione pellis, syphilidem; in gravitate capitis, encephalitim incipientem etc. /) Tic motores, seu anarchiam in agitationibus motricibus psychasthenicorum quae manifestantur in pluribus motibus sine finalitate, provenientes, ut videtur, ex activitate interna non adhibita. Sic scrupulosi habent plures motus ex quibus possunt observari in suis intimis praeoccupationibus; cuin se solos putant, loquuntur alta voce, quasi velint compescere aliquem adversarium ; et si tentationes diabolo attribuant, hunc increpant terminis parum academicis, qui­ bus sublevant animum. g) Crvci.OTHY.MiAM, seu transitum altcrnativum ex statu excitatio­ nis ad depressionem sine ratione bene definita ; unde habent quandam similitudinem cum psychosi cyclica, a qua tamen discriminantur propterea quod usum rationis, licet perturbatum et debilem, conser­ vant; phasis depressiva cum profunda tristitia et quasi vaga despera­ tione solet esse diuturnior; alia vero phasis exaltationis et alacritatis ideo est partim minus intensa, quod praevidetur proximus lapsus in depressionem. h) Status crepusculares, qui consistunt in offuscatione mentis et conscientiae, quam comitantur plerumque hallucinationes, incons­ tantia idearum etc. Ad aetiologiam quod attinet, in pluribus casibus habetur absque dubio clara praedispositio naturalis hereditaria vel acquisita, cui ac­ cedere potest educatio inadaequata. Praeter haec autem plures theo­ riae excogitatae sunt, sed nulla est satisfactoria. P. Janet dedit ex­ plicationem nimis materialisticam, et tandem potius descriptivam juam declarativam: psychasthcnicus, captus suis ideis obsessivis, tur­ batus suis phobiis, tics, agitationibus, non habet mentem sufficienter promptam et liberam. S. Freud supponit vitam spiritus resultare ex combinatione trium systematum : systema conscium, cum complexi­ bus confessis conscientibus, sensibus, instinctu etc. admissis in edu* "Actu, seu hic et nunc, non raro invincibiles sunt, ac tunc a peccatis omiuionis excusabunt” (Vkrmeersch, 1,81). 144 tu: Aerinus humanis catione et humana societate; systema incottscitint, cum complexions inconfessatis inconscientibus, imprimis instinctu sexuali, quos vita socialis non sinit evolvi et manifestari libere, ut sunt egoismus, sen­ sus odii, zelotypiae ct huiusmodi ; systema praeconscium, in quo exer­ cetur censura frenans complexus inconfessatos, cosque repellens ad subconscium, si forte tendunt ad manifestationem in campo conscien­ tiae. Secundum Freud psychasthenia ct hysteria deberentur repres­ sion! excessivae libidinis in dominio pracconscientis ; complexus oed? pi esset nucleus cuiuslibet neurosis. R. Vittoz accedit aliquantulum i ad Freud, quando derivat psychastheniam ab statu inacquilibrii inter functiones conscias ct inconscias cerebri, vel melius ab insufficienti directione ex consciente in inconsciens. Psychotherapiam vero felici I successu adhibet, faciendo ut attentio defigatur in obicctis, vitand. I divagationcs mentales et acquirendo dominium idearum, ex quo etiar I defatigatio mentis allevatur ***. 129. VI. Neurasthenia est status pathologicus cousis-I tens in fatigatione et excitatione habituali systematis nerti ' ex causis vel organicis (Hartenberg, Fleury, Deschamps) vd psychicis ( Dubois, Dejerine, A. Thomas), vel potius utrisque ut videtur pluribus associantibus in unum theorias ineoI pictas praecitatorum, id quod non est sine momento ad ap-1 plicandam therapiam pro diversa origine morbi. Manifestationes habet tum somaticas tum psychicas, a) /Id ; malicas pertinent: defatigatio quaedam generalis propter minim actuationes, manente firma voluntate—deficit posse; non, velle- ' unde non raro oritur depressio animi “°; dolor capitis spécialiser:..' tempora, et praesertim quaedam quasi distensio ad occiputium; rc-' mor acutus ad auditum ; impressiones molestae coram lucc, strepiti ct cetera; insomnia cx quibus defatigati exsurgunt, cum vel ipse~ somnium habeant leve, breve ct non sedativum. Inde augescit imprer I sionabilitas, ex qua perturbantur multae functiones organicae, prats;· tim digestivae, —nisi forte neurasthenia debeatur istis disturbati:" bus, ut accidit in organoneurasthenia—et sic stabilitur pro fui..· circulus vitiosus. Habentur quoque alia signa somatica access.-, hyperaesthesiae variis in sensibus, palpitationum cordis cum arh" mia, pollutionum frequentium, impotentiae relativae etc. in divers; casibus, secundum quod agatur de neurasthenia dyspeptica, corii I genitalium etc. β) Juter manifestationes psychicas recenseri possunt: depress: in activitate voluntaria, ex qua difficultates oriuntur ad muniat-/ ordinaria et facilia obeunda, anxietates praesertim circa evoluticrr ct consequentias ipsius morbi, quem minutatim analyzant ct mirr curis attendunt, ita ut cx desiderio sanitatis conservandae «τ: cogitent de vitandis causis possibilium morborum. Neurasthenia accidentalis in stibicctis praedispositis sanatur r liter; constitutionalis, est fere insanabilis. Cf. R. Vittoz, Tratenient des psychonévroses par la contrôle cérébral; N. Ικλι.λ, Control cerebral (Buenos Aires 1947). “♦ Cf. Dr. Fleury, Les états dépressifs ct la neurasthénie (Paru). I 145 130. VII. Principia 1. Existere, ct in dies frequen­ tius occurrere obstacula pathologica, negari non potest, etsi diίfici 1 limum sit determinare quousque se protendant impe­ dimenta liberi arbitrii in casibus concretis et quaenam potue­ rit esse voluntarietas in causa circa illa. Specialis momenti et applicationis sunt in praxi pastorali status angustiae pa­ thologicae, ideae ct impulsus coaclivi, pathologica vehementia passionum. 2. Bene distinguendum est inter ipsa obstacula vel im­ pulsus pathologicos et actus in quos influunt, seu inter pa­ thologicam dispositionem et modum agendi quem sub illius influxu habeat homo. Dispositiones pathologicae saepe dominio voluntatis subtractae sunt, at inde minime fluit actus quoque ad quos ponendos impellunt, vel a quibus ponendis arcent, dominio voluntatis pariter esse subtrac­ tos. Indoles morbida minime habenda est cum quibusdam modernis ut indomabilis. Attendenda est etiam eventualiter voluntarietas in causa circa actum hic et nunc libero arbitrio subtractum. Pariter dis­ tinguendum est inter actus qui cum anormalitatibus psychicis non cohaerent ct actus qui cum eis connectuntur ; illi, ut patet, sunt mi­ nus imperfecte humani quam isti. 3. Quidam status pathologici totaliter impediunt usum rationis, ideoque responsabilitatem moralem plane tollunt ; alii aliquem usum rationis relinquunt, et sic gravem sed non to­ tam responsabilitatem impediunt. Ad priores pertinent: phrenesis acuta cum delirio, crisis epilepti­ ca, somnium hypnoticum plenum, dementia plene idiotizati, dementia paralytica1**, obsessiones acutissimae in quibus determinatae ideae obsesso obtruduntur impulsusvc exiliunt indelibcrati et irreprimibiles. Ad posteriores, crisis hysterica abulia valde acuta, praesertim ad quosdam actus vel certa tempora limitata, melancholia intensa sub forma anxietatis morbidae aut cum neurasthenia coniuncta, ali­ quando etiam simplex neurasthenia valde progressa, obsessiones, pho­ biae, ideae fixae intensiores, somnum hypnoticum imperfectum, sug­ gestio posthypnotica ”* etc. Cf. F. Hürth, Dic ddgmattsch-inoralischcn Lcitsatse Uber ycranticorthchkeit und Hire Amuendung auf seelisch Krankc (Düsseldorf 1927). ’** Est sequela syphilidis in tribus centesimis eorum qui hoc morbo labo­ rant; tertia cius phasis, post decem circiter annos ab infectione, paulatim des­ truit manifestationes vitae superioris, et syphiliticum ad condicionem entis vegetativi degradat, post duos tresve annos moriturum. “· L. Bout.E, Les questions de responsabilité: NouvRevTh 42 (1910) 8 sic opinabatur: "Quaedam facta viderentur statuere hystericum retinere conscien­ tiam perfectam suorum actuum vel ipsa crisi perdurante. Sed hoc non sufficit ad affirmandam eius responsabilitatem absolutam etiam in his casibus. Quam­ vis enim hystericus retineat conscientiam, potest subire influxum alicuius im­ pulsionis irresistibilis, sub qua proferat verba, adoptet resolutiones aliaquc faciat ipsi nullatenus imputabilia.” ”* Nimirum, sunt qui contendant hypnotizatum non posse moraliter rejistcrc in statu vigiliae suggestionibus sibi in somno impositis, dtnn alii existi- 146 DE ACTIBUS HUMANIS 4. Generarim libertas plus minus minuitur in diversis aegrotis, quin possit tamen statui aliqua regula generalis. Un­ de neque in universum licebit eximere psychopathas a culpa, saltem gravi, et a responsabilitate ipso facto quod statuatur eorum condicio pathologica ltH, neque ex adverso eos, non obstante pathologica debilitate facultatum superiorum, plene inculpare dum conscii propriorum actuum manifestentur. Singuli potius casus erunt examinandi, ct in dubio indican­ dum erit secundum communiter contingentia et secundum dispositionem habitualem deliberate assumptam et retentam, inclinando ad excusandam gravem responsabilitatem in odio­ sis et substantialem actus validitatem admittendam in favo­ rabilibus. In universum quando vita sensitiva, tam cognoscitiva quam concupiscibilis, perturbata apparet, actus non sunt plene humani. Hinc hysterici, psychoneurotici, psychasthenici195 ordinarii dimi­ nutam quidem sed plerumque substantialiter completam responsabili­ tatem habebunt in suis cogitationibus, desideriis, obsessionibus etc, et a fortiori in actibus externis ad quos coopérante tentatione transi­ bunt, fortasse subconscie quaerentes lenitivum sui status psychologici. Praeterea quoad eorum imputabilitatem indirectam seu in causa, sive relate ad ipsam anormalitatem sive ad eiusdem effectus, pariterque quoad actus qui sint extra anormalitatis influxum, consideranda et applicanda erunt communia principia. 5. Morbus psychicus saepe potius quam voluntatis deliberationem externae actionis dominium afficit. Id v. gr. accidit interdum cum aegrotus angitur idea obsessiva. Actiones tunc coactae videntur; at de carum imputabilitate indicium caute ferendum est. Itidem morbui sphaeram psychomotricem interdum afficit, ita ut impulsus stimulo non sit commensuratus, atque raptim aegrotus in actionem irruat; qui casus in omnibus fere psychopathiis occurrere possunt, atque in­ terdum etiam ex causa fugaci oriuntur. Quae et quanta sit tunc ac­ tuum imputabilitas difficillimum est aestimare’”. 6. Status pathologici qui consequuntur activitatem liberam, ut accidit saepe in toxicomanie, opio, morphina etc. abutentibus, quoad mant eorum libertatem posthypnoticam non tolli sed solum minui. Unde ia praxi examinanda erit voluntarictas in causa, ct prudenter discutienda volufr tarirtas in se. m Ad rem hoc principium Sti. Thomae: “In quantum ergo ratio manet li­ bera, ct passioni non subiecta, in tantum voluntatis motus, qui manet, non α necessitate tendit ad hoc, ad quod passio inclinat: et sic, aut motus rota* tis non est in homine, sed sola passio dominatur, aut si motus voluntatis fit non ex necessitate sequitur passionem" (5*. thcol. 1-2 q.10 a.3 c). Plurcs auctores notant neurasthcnicos satis facile excusari posse do cedunt taedio cuipiam, quo negligunt praecepta quaedam positiva, unqcr nimium onus, praesertim si mere ecclesiastica [vel civilia] sint. Per a time peccare iudicandi sunt si, prae tristitia, quaerunt turpes delectationes au Qv-· morbus ipse prr se non impellit” VermkKRSCH, 1,91 ; cf. 1·Η0ΒΕ$·λιΐ>ιΗ<ίι Psicôluyia empirica y experimental II4 p.588-592 (Madrid 1950). Sic Lanza, 1,113,3. OBSTACULA (VOLUNTARII) PATHOLOGIT^^I^Ri 147 ><■’ d quoad effectus luxuriae, brutalitatis etc. ex illo statu provocatos, indicandi sunt praesertim secundum principia de voluntario in causa; in se ipsa autem activitas humana erit attenuata vel sublata pro gra­ du indeliberationis sub effectu toxinarum. In qua re hoc etiam no­ tandum, quod aliquando retinetur conscientia mere psychologica, ad­ hibendo activitatem intellectualem ad combinandam actionem, sed agendo automatice sine libertate morali sicut in sonambulismo. 7. hnmoraliias constitutionalis, quae consisteret in absoluto sen­ sus moralis defectu, non deficientibus aliis elementis vitae psychicae, cautissime indicanda est. Facilius praesumpserunt quidam psychiatrae existentiam moralis amentiae in subtectis cactcroquin intelligen­ te et capacitate volendi praeditis, qui nullo alio defectu in vita psy­ chologica notantur JW. Res sane difficillima est indicatu in singulis casibus, sed principialiter capacitas imputabilitatis in sic dicto amente morali sustinenda est,0 cf. Frobks-MfxcitaCA, Psicoloftia empirica TT.5R 4-5^6. I Hac quoque ratione non possumus assenti ri opinioni Lottin. Privi> de irtnrale I. p.106. nota 2; cf. n.122 nota. Saepe perspicacia naturalis et p dentia supernatural’s confessarii notionibus generalioribus psychopathotoffiat tr diti, intimius percipiet veram condicionem pacnitentis: praesertim vero u fessarii est nnidentialiter iudicarc dc conscientia pacn’tcntis. ad hoc «te? iuvant descriptiones istac manualium, quae ceterum ad spécialistes rente j solent. Cf. G. Cortt, Psicopatnlogia c diredone spirituale: morbi fndii r respoHsabilita : ScuoCatt 63 (1935) 469-490. I 202 En praeclarum testimonium alicuius medici “libere cogitantis”, et · nrotestantismo educati: “Fides religiosa posset esse optima omnium pm*· vatio contra morbos animi, et cfficact^mmm medium ad cos ) Consistit in memorata habitudine seu relatione tu­ tus ad regulam morum, quatenus decet vel dedecet hominu ut rationalem, vel indifferenter se exhibet ad hanc norman. ideoque bonitas et malitia obiectiva, a quibus repetitur π ralitas subiectiva, desumuntur et constituuntur per proper* tionem vel disproportionem obiecti ad normam moralita'.:· Quae relatio, cum non sit rationis, debet esse rcalis, ct quide a) pro inultis auctoribus, praesertim ex Ο. P., est relatio transatdentalis, sci. intrinseca habitudo qua actus tendit ad obiectum quantum substat regulis morum cisquc est conformis vel diforirnam cum agatur de relatione perfcctibilis ad perfcctivum, bomtü ♦ Cf. Dukandus, In II Sent, dist.38 q.l ct 3; Scotus solet citari In 11 Sn1.2 dist.4O q.un., sed cius mens non satis constat, et potius cxplicud» s secundum distinctionem formalem ex natura rei inter actum liberum ex moralitatern; similiter dicendum dc Tannkk, In H Sent. disp.2 dub.2 nJ 11 S. Mauwus, Opus theologicum II 1.5 q.22 n.7; SciiekbEK, HandM i' kath. Dogmatik I 1.2 n.594-596. t ,, « Cf Vazquez, In 1-2 disp.73 c.9 n.42-47, in relatione cum disp.9) c n.46-50; Mast κι üS, Disp, theol. disp.5 a.l n.4; De Coninck, De««^»1 tuum supcrnaturali disp.l dub.2 Cf. Frins, Dc actibus humanis II, . ■■ et malitia moralis debent esse qualitates transcendentalcs entitati physicae actus accidentalitcr superadditae7; b) pro aliis vero aucto­ ribus, praesertim e S. I.. est relatio praedicatnenlalis, sci. dependen­ tia actus a voluntate libere operante et ratione advertente ad ho­ nestatem vel inhonestatem obiecti, triplici, ut apparet, elemento in­ tegrata: denominatione intrinseca voluntarii, et denominatione ho­ mini agenti intrinseca sed ipsi actui cxtrinseca duplicis dependen­ tiae, a voluntate nimirum libera et a ratione advertente ad regulam morum*; nam posita vel sublata hac dependentia habetur vel tolli­ tur moralitas, ct nulla alia ratio formalis moralitatem constituens assignari potest, siquidem relatio intrinseca conformitatis vel difformitatis quae veniret in quaestionem, non potest esse regula, quia moralitas est quid commune actibus et bonis et malis, dum inter conformitatem et difformitatem nihil commune intercedit*. 137. III. Divisio. 1. Ratione subiecti, moralitas qua bonitas est: a) obiectiva scu materialis, consistens in ea actus moralis condicione propter quam, in se et in abstracto con­ sideratus per ordinem ad obiectum, conformis est cum sua regula obiectiva (lege), vel non ; b) subjectiva seu formalis, consistens in ea actus moralis condicione propter quam, con­ siderata persuassione qua hic ct nunc agens deliberate proce­ dit, actus conformis est cum sua regula subiectiva (indicio practico conscientiae) vel non. Quamquam moralitas subiectiva per se essentialiter de­ pendet ab obiectiva, una potest esse sine alia, nam homo fallibilis est in suis indiciis: sic qui procurat abortum ex igno­ rantia invincibili, existimans hoc modo esse subveniendum matri periclitanti, ponit actum materialiter malum sed formalitcr bonum; vicissim qui se legitime defendit contra in­ justum aggressorem, existimans sibi non licere cruentam il­ lius repulsionem, ponit actum materialiter bonum sed formaliter malum. Apud auctores saepe bonitas obiectiva sumitur pro bonitate obiecti ; formalis vero pro bonitate actus. 2. Ratione fundamenti, moralitas obiectiva est: σ') in- : Ct. Merkelrach. 1,116; Lehu, Philosophia moralis ct socialis (Paris 1014) I p.77-95; Pkinador 1.155-161. Obici possit quod moralitas non videatur dis· tingui reali ter ab entitate actus liberi, quia quidquid ea inducit pertinet ad ordinem physicum; sane eleemosyna v.gr., ex se est tnoraliter bona, antequam sic apprehendatur a mente vel intendatur a voluntate. 1 Mabtixez del Campo, Philosophia moralis generalis (Mexico 1950) 36, perpolitam vult hanc sententiam modo sequenti: “Ipsa volitio est formaliter mo­ rali*, quatenus supponit quidem denominationem extrinsecam a praecedente deliberatione, sed includit denominationem intrinsecam, scu tendentiam intrintfcam ad terminum extrinsccum”. Unde actus moralis non est quidem merum nomen, sed neque physica entitas reabter ab entitate actus liberi distincta; est “proprietas rcalis, non vero rcaliter distincta”. ’ Cf Suabez, De bonit. ct malit, actuum hum. disp.l sect.2 n.16-17; Frîns. Vc act. hum. 11,10.58-63; Μλητινκζ pel Campo, Philosophia moralis fcncrohj 1}2Ί3β. I =>4 OF. ACT I Bl'S HUMANIS SPECIES MORALITATIS. N 137-138 155 Allerum a plerisquc 10 negatur; sed sunt nonnulli qui cen­ si convenit actui ab intrinseco, natura sua ct cx ipso | suo obiecto, ex relatione sci. actus ad ordinem rerum natu· | sent contrarium, cum homines videantur aliquando deliberate ralem ; b) externa, si accedit aliunde ab extrinseco, v.gr. cx i quidem agere circa esse physicum, sed sine advertentia ad in­ praecepto superioris circa suum obiectum, ideoque ex rcla- I dolem moralem rei vel actionis qua occupantur, sive quia tione actus ad ordinem positivum efficienter constitutivun. 1 nondum moralitatem eius apprehendunt, ut non raro pueri, sive quia ad eam non attendunt, ut aliquando adulti, praeser­ moralitatis. tim si rebus indi florentibus occupantur11. Indubium est, contra positivismurn moralem, subiectivuir etcetera, discrimen inter bonum et malum non peti in mulli' 2. Duae sunt species moralitatis supremae completae, al­ rebus ab extrinseco, sed dari actiones intrinsece bonas tera bonitatis, altera malitiae, sub uno conceptu generico mo­ malas, independenter a qualibet voluntate ; ideoque muta ralitatis. prohibitas quia malas, ut eruitur ex consectariis logicis ad· I Species supremae, quia species infimae plures existunt, versae sententiae, ex testimonio conscientiae atque historica*, pro diversis specifice obiectis. inductionis, ex universali ct perseveranti persuassione, α Species completae, quia plerisquc 12 videtur tertiam dari evidenti ratione philosophica qua, consideratis relationfe cum Deo, rebus exterioribus, societate, aliae actiones impo­ speciem moralem proprie dictam, sci. indifferentiam, cum nuntur ut convenientes aliae ut disconvenientes homini ta·· ■ existant in abstracto actus qui ratione obiecti non sunt neque boni neque mali in ordine morum ; incompletam tamen eam quam enti creato, rationali, sociali, supernaturaliter elevato esse indicant, quia probabilius non habentur actus indifferen­ nec ideo, tamen, negamus esse multas actiones malas quia pn hibitas. tes in individuo, propterca quod in concreto semper versan­ tur circa obiectum cum circumstantiis et fine, a quibus mora­ 3. Ratione obligationis est : a) libera, si actus hah relationem ad regulam morum mere consulentem vel penm:· 1 litatem bonam vel malam necessario accipere videntur. Sunt tamen pauci qui censent actus indifferentes rectius compu­ tentem actionem aut omissionem; b) obligatoria, si actush tandos esse inter amorales 13 , cum non dicant respectum ad bet relationem ad regulam imperantem aliquid facere velor regulam morum, sed a moralitate praescindant. Cf. n.146,1 II. tere. Probatur : 1. Ratione perfectionis est: a) incompleta, si haVl Ratio est quia actus humani qui ponuntur cum adver ­ habitudinem ad solam naturam rationalem, unde nondum e! praemio vel poena digna: b) compléta, si habet praetenA tentia ad regulam morum vel sunt in omnibus huic regulae conformes, vel sunt eidem non conformes aut saltem in bitudinem ad divinam voluntatem, legem ferentem, undep aliqua re difformes. Si primum, habentur actus boni; si al­ mio vel poena digna fit. Supposita creatione vult Deus, et quidem necessario: terum, actus mah ; nec tertium existit. Ad rem S. Thomas11: “Differentia boni et mali circa obiectum considerata compa­ videtur, ordinem moralem ab homine servatum, id quod st' ratur per se ad rationem, sci. secundum quod obiectum est sua lege aeterna ; unde bonum ct malum discriminantur facto etiam propter relationem ad voluntatem divinam et - ei conveniens vel non conveniens. Unde manifestum est quod gem aeternam, quamvis bonitas moralis multo latius {t? μ Sic v.gr. Lehmkuhi., T.95; Vekmeersch, 1,30; PrCmmer, 1,28; Aemtnys· ίΜιαν, 1,50 etc.; et favet cis S. Thomas (1-2 q.l a.3) cum assent: “idem sunt quam obligatio. actus htrmani et actus morales”. terna, 138. IV. Principia: 1. Non potest dari actus n. '■ quin sit humanus; potest autem iuxta aliquos dari quin sit moralis. Primum patet, quia actus moralis est ipse actus Iw positus cum advertentia ad regulam morum. 11 Sic opinantur aliqui ut Noloik-Schmitt, 1,63,2. n In favorem invocare possunt S. Thomam, 1-2 q.92 a.2: "Sunt tres diffetentiae actuum humanorum, nam... quidam actus sunt boni cv genere, qui sunt ictus virtutum...; quidam vero sunt actus mali ex genere, sicut actus vitiosi; qublim vero cx genere suo sunt indifferentes, ct respectu horum lex habet per mittere”. Cf. etiam Dc malo q.2 a.5. " Sic v gr. Bouquiu.on, Th. »». fundat». 384; Tanquerey, 11.185; Lanza. If 1*4»· “ 1-2 q-18 a.Sc. y 156 DE ACÏUIUS HUMANIS bonum et malum di versificant speciem in actibus moralibus, differentiae enim per se diversificant speciem. 3. Sunt actiones intrinsece honestae vel inhonestae. Intrinsece, i.e„ natura sua et necessario, independent» a qualibet auctoritate eas praecipiente vel prohibente, et antecedenter ad praeceptum vel prohibitionem sive divinum sive humanum, fortasse in eas incidente. Honestae vel inhonestae, i.e. continentes specialem con­ venientiam vel disconvenientiam ad naturam rationalem; haec autem convenientia vel disconvenientia, licet in multis actio­ nibus proxime pendeat ab auctoritate libera praecipientis vel prohibentis, in aliis mullis necessario coniungilur cum natu­ ra rationali atque ultimo fluit ex essentia et intellectu divinis et ex ordine sapientiae infinitae, quae praecedit et dirigit voluntatem eius. Sic constat in genere contra posilivismum moralem sive divinum (Occam, Gerson, Descartes, Pufendorf), qui petit discrimen a libera Dei voluntate, sive humanum (sociology· tae, ut Durkheim, Lévi-Brühl, et psychologistac, ut W. Jamn cum pragniatistis, et Dil they cum historicistis), qui discrimen petit a societate vel ab individuis sese perficientibus secun­ dum leges evolutionis. Probatur: Ratio probat multipliciter, et potissimum: a) ex ipsi axalvsi ACTUS honesti et inhonesti, qui in pluribus actionibunaturaliter, necessario et immutabiliter dicit specialem conformitatem vel di f formitatem ad dignitatem creaturae ratio­ nalis; sunt enim actiones talis indolis quae humanae naturae, quoad essentiam immutabili, necessario conveniunt vel dis- ' conveniunt v.gr. actiones quae hominem erga Deum recti j disponunt vel partem ipsius animalem rationi subiciunt, r f eundem ordinant sive relate ad alios in vita sociali sive cin res materiales et inferiores, quibus uti debet solum tanquar mediis ad finem etc. 15. b) Ex persuasione communi oniniir gentium, etiam infimae culturae, erga multas actiones, sains erroribus qui ex falsa applicatione principiorum universali» prodeunt circa casus particulares, c) Ex consectario lmcCEPTABIM quod haberetur, si ordo moralis penderet a dispsitione positiva; nam si voluntas divina vel humana ad lic­ tum decerneret ordinem rectum, et sic causa esset bonr. et malitiae, posset permittere etiam blasphemiam, odium IV j ,s Ci. S. Thomas, Contra fftntct 1.3 c.129. / machinationes in societatem humanam aliaque quae sic eva­ derent bona et nihilominus offenderent divinam sanctitatem, introducerent collisionem inter titulos Dei ad subtectionem humanam et liberam actuationem hominum in disponenda moralitate rerum etc. CAPUT 1 1 I Norma moralitatis 139. I. NORMA MORALITATIS intelligitur omne id quod ad rectitudinem actus moralis constituendam, manifes­ tandam, imponendam pertinet. 140. II. Distinguitur: a) constitutiva illud sci. cum quo actus humanus conformari debet, ct a quo mensuratur quoad suam moralilatem ; est terminus habitudinis in qua consistit moralilas actuum humanorum, et ab aliquibus dicitur norma obicctivo-nianifestativa, vel manifestativa ut terminus ad quem communis persuasio obiectum seu actum comparat, ut in eo detegat moralitatcin obiectivam seu proportionem ad normam 1β. f>) Mani i'E stativa, illud sci. quo conformitas dignoscitur, seu quo moralitas intrinseca detegitur, non per modum ter­ mini comparationis, ut pro priore divisione dictum est, sed per modum potentiae detegentis, c) Praeceptiva, illud sci. per quod cognoscitur obligatio sive ponendi quasdam actiones sive vitandi alias. 141. III. Proponitur· alia ab aliis, non solum si consi­ derentur diversi respectus, sive remoti sive proximi, entitatis moralis (constitutae, manifestatae, praescriptae, verum etiam si quaestio circumscribatur ad solani normam constitutivam modo definitam. In qua re : a) Omnino reprobantur cx ethica ut falsi: «) Utililarismus, sive individualis ct cgoisticus (Spinoza, Bentham, von Hiring) sive so­ cialis ct altruisticus (Fichte, Schelling, Hegel, Locke, St. Mill, Cum­ berland), qui nonnam ponit in bono utili pro felicitate temporali ; P) hedonimus seu sensualismus moralis (Diderot, D'Holbach, Scho­ penhauer, v. Hartmann), pro quo norma est bonum delectabile scu voluptas sensibilis in terra capienda (cf. D 1758); 7) subiectivisinus MaktinCz del Campo, Philosophia moralis ycncrahs 1Î8. scnlinientalis (Montaigne, Hobbes, \\ cstcrniack, .Nietzsi lu, LépBriil, Durkheim), qui censet normam identificari cuni subicctnu iudicio sentimental! ; δ) inliiitionisnius (Shaftesbury, Herbart), iuxta quem existit sensus et gustus moralis quo infallibiliter percipimus quid sit bonum vel malum; f) aiitoiioiuia kaiiliaiia, praenuntiata iam pridem ab stoicismo et recentius a Th. Reid, quae, supposita cogni­ tione solorum phaenomenorum (non noumenorum), ethicae funda­ menta decernit statuenda per rationem practicam, ex qua lex mo­ ralis universalis se exhibet homini plura imperans non condiciona­ liter “si velis esse beatus", sed absolute “fac hoc”; cui imperativo categorico rationis practicae obediendum est sine ullo respectu ad obiectum, consectaria actus, etc., agendo iuxta et propter officium; f) rasis mus seu ethica stirpis biologicae (Rosenberg), et fere comni un is tn us, qui proponit normam moralitatis relativam, dependen­ tem a sanguine et stirpe (vel respective ab exigentiis proletariatus) communitariam, pragmatisticam, heroicam ; habetur hic etiam impe­ rativus categoricus, pulsatio cordis stirpis vel proletariatus, non ei rationis ductu quae odit vitam, sed ex instinctu sanguinis vel clas­ sis socialis, qui manifestatur sive in singulis sive, in casu dubii, in Fiihrer-conductor, in quo stirpis vel classis vox eloquentissinu est ct nunquam fallitur*7; m) positivisinus moralis, iuxta quem moralitas constituitur sive a lege civili (Rousseau, Compte, Littré, Tai­ ne), educatione, gentium opinione et consuetudine ( Montaigne, St. Lambert, etc.; cf. L) 1691), sive ab statu culturae decursu tem­ porum sese evolventis (Spencer, Wundt, multi ethnologi), sive a li­ bera Dei dispositione (Nominales, Oceam, Gerson, Descartes, Pc ïendorf)Λ quin admittat thesim in ethica ct in theologia certissi­ mam de actionibus pluribus cx se et intrinsece bonis vel malis. b) Probabiliter proponuntur et libere defenduntur aliae opiniones, quae fortasse partem veritatis omnes habent et inter se discrepant, potius quam ipsa re, quia cardinem quaes­ tionis non bene distinguunt10. Nimirum, agendo dc nonna constitutiva, non tam quaeritur, ut nobis videtur, de ratione universali quae indicat de moralitate actuum in universali, ut putat v gr. Merkelbacii (1,124), quam de elemento quod constituit moralitatem obiectivam, dc eo sci. cx quo prin:< et per se et formaliter aliquod obiectum et aliqua actio po­ nuntur in ordine morali ct in certa specie moralitatis; al:· verbis, quaeritur elementum mctaphysicam essentiam boniK Cf. NouvRcvTh: Racisme ct Christianisme 66 (1039) 129*231; pratitim: P. Lorson, Le racisme politique du JI! Reich* 157-78; J. Εοιλιετ, L· nr. I la raison et le Christ: 204-231. Litterae S.C. de Seminariis et Studiorum tr versitatibus 13-IV-1938, apud NouvRcvTh 66 (1939) 235-236. n Cf. Tanquerev 11,90-114; Cathrein, Moralphilosophic P p.26Ml$ 11 Sane natura humana nihil aliud est quam essentia divinitus homini prout dicit principium operandi in ordine ad finem ultimum; unde omnes fini ultuno conformes, etiam naturae rationali sunt congruentes ct vidss Quod simili pacto observari licet dc recta ratione. Cf. E. Van Roey, fitw* te caritatis. Quaestiones selectae (Malinas 1919) p.16-17. Attamen, ut r”» videtur, actus constituuntur in ordine morali per conformitatrm vel ir-ftcrs^ tem cum natura rationali complete spectata; manifestantur nutem in siu ■ " tate obtcctiva per rectam rationem. tatis vel malitiae obiectorum et actionum moralium consti­ tuens, non solum manifestans, neque ulterius obligatorie im­ ponens. c) In qua quaestione : a) Plures ex O. P. proponunt tanquam normam constitutivam proximam ct intrinsecam rectam rationem humanam practicam, i.c. dictamcn rationis obiectivum, impersonate, iudicans conformitcr ad legem aeternam; remotam autem et extrinsccam, rationem divinam seu legem aeternam50; P) alti diversi, ut Lessius, Mausbach, Grcdt, Billot, Donat, Noldin, Lanza, etc., dicunt normam constitutivam esse ordinationem seu conducentiam rerum ad ultimum finem, quia “ea quae sunt ad finem non dicuntur bona nisi in ordine ad finem”51; 7) plcrique e S. / , tam antiqui (Sua­ rez, Laymann, Lugo) quam moderni (Sçhiffini, Frins, Liter, etc.) aliique, ut Bouquillon ct Tanqucrey” in ultimis editionibus, rectius, ut nobis videtur, contendunt normam constitutivam proximam esse naturam humanam complete cxpcctatam, cum omnibus sci. suis re­ lationibus essentialibus, ut creata, vegetativa, sensitiva, rationalis, individualis, socialis, supernaturalitcr elevata; remotam autem esse naturam divinam53. Nam moralitas obiectiva respectu hominis de­ bet dicere convenientiam vel disconvenientiam cum aliquo termino intra ordinem subiecti, ad quem ultimo comparentur obiecta et actus ad detegendam bonitatem vel malitiam ipsis obicctivam ct intrin­ secam. Conveniens autem vel disconveniens aliquid dicitur prout perficit naturam vel eidem nocet. Iam vero, cum haec bonitas vel malitia sit suprema in genere convenientiae vel disconvenientiae, ex qua sd. homo dicitur simpliciter bonus vel malus, debet ei conve­ nire vel disconvenire secundum supremam suam perfectionem, ideoque secundum naturam rationalem54. Hinc patet veritas effati bene intellecti: vivas secundum naturam. Unde concludes: “Recte agit qui corpus rationabiliter nutrit, ani­ mum excolit, vitam cum moderamine tuetur, et praesertim qui, per Λ Sic v.gr. LEHUj Philosophia moralis ct socialis T (Parts 1014) 145449; La raison règle de moralité d'après St. Thom'as (Paris 1930) ct Merkei.uaCH, Î,124-128, innixi in co quod ad rationem practicam spectat detegere finem ulti­ mum et media ad eundem attingendum; quibus accedunt alii ut Lottin, Prin­ cipes dc morale 1.109-159 (cf. II p.115-125). Secundum Merkelp.ach (1.127) auctores recensiti sub β) confundunt normam cum suo fundamento ob ectivo. 51 S. Thomas. 2-2 q.23 a.7. Tamen favorem Sti. Thomae quaelibet cx aliis quoque sententiis sibi vindicat. Videtur tamen S. Doctor rem non tractasse cum ea distinctione quae nunc proponitur. Circa veram cius mentem disserit, resu· mens ampliorem elueubrationem, O. Lottin, Principes dc morale 11.127-137; itern Catiireix, De bonitate et malitia actuum humanorum (Lovaina 1926) 65 ss. Ei.ter existimat diversas formulas quoad rem aequi valere, ct a S. Thoma m diversis locis ut tales adhiberi. Cf. Greg X (1927) 338-339. E Hi duo citari solent saepe pro alia sententia; sed cf. Bovqihi.lon, Th. m. fund 65, ct Τλ-.quErev IP,79-81 185. Ultimo hoc loco dicitur tamen: ** unusquisque pro suis viribus eleemosynam conferat, pani:: refert apud Deum quantum confuderit materialiter, aequale enim animi promptitudinem aequali modo appretiat Deus. SS. Patres similiter loquuntur: S. Augustinus, v.gr.: y cui etiam non contingat facultas concubendi cum coniugt, aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupcre, et s potestas detur facturum esse, non minus reus est, quam? in ipso facto deprehenderetur”37. S. Ambrosius comment? > tur his verbis laudem Domini erga viduam mittentem :i.-Bjxrbavx, I,h\ influit paucos quondam scotistas deserere opinionem Magistri in hac rc H Cf. circa valorem ct consequentias eruendas ex his textibus Ι,αν/a, J,IH Λ be libero arbitrio 1.1 c.3 n.8;,MI< 32, 1225, 11 De officii* 1.1 c.30: ML 16,67. * Sermo 4 de ieiunto: ML 54,175-176. MORAI.ITAS ACTUS ι,χτεκχι. X 149-1?! 167 wluntas pro facto reputetur, ubi factum excludit neces­ sitas?’*0. Theologi, communiter fere extra scholam scotistarum, sic sentiunt. Ratio est haec: quod in se nullam habet bonitatem ii malitiam formalem sed solum denominative, non potest •ϋπ aliis communicare. Atqui actus externus, siquidem per -, et proprie non est liber, ideoque caret fundamento mora­ batis quod est libertas, nullam habet moralitatem formalem, sed tantum improprie per denominationem ab actu interno voluntatis tanquam a causa extrinseca imperante, et sic proprium actum perficiente et complente 41. Ergo. Ad argumenta scotistarum respondetur: «) Deum distinctis prae­ itis convenientissime significasse malitiam quae potest adesse etiam in'actibus mere internis, vel inefficacibus, quam multi horni­ us secus minus attendissent; β) actum externum esse accusandum, <:ve per se, quia est vere peccatum simul cum actu interno et totum xccatum manifestari debet, sive per accidens ut confessarius mu'ire suo iijdicis ac divinae iustitiae ministri fungi valeat in impo'ir.da restitutione, urgenda fuga occasionum etc.; 7) rem mente : aceptam ct opere execution! mandatam plerumque non habere 2’jdcm moralitatem, propter accidentalem variationem quae expli­ catur n.152 °. 150. Unde concludes: 1. Qui concipit voluntatem efficacem dandi eleemosynam pauperi ct impeditur a fure, coram Deo simi?.?r meretur ac.si dc facto dedisset eleemosynam: non tamen inter­ ni omnino eodem modo, quia actus externus, etiam in hoc exem;h, aliquando informat et complet internum ubi adest43. Vicissim, serio intendit furari et impeditur ab officiali publico, malitiam furti similem habet, etsi obligatio indemnificandi non existât, prop­ ere quod damnum non fuerit efficaciter causatum. 2. Voluntas omnes infideles evangelizandi, dolores martyrii perf.rcndi, etc., non quidem habet eam bonitatem quam haberet ipsa mentio eiusdem voluntatis, siquidem non est medium proportio­ nem ad illos effectus, quorum obtentio requireret actus voluntamulto magis numerosos, intensos, diuturnos; attamen utilissirum est optima haec desideria inefficacia favere, quia aliquid par■ pant dc ipsa bonitate actus exterioris. • Tndalut de baptisuto c.2 n.8: MT, 182,1037. 11 Ü 0. Lotiik, Principes dc morale 1,190-191. CL Bju.vaut, Dc act. hum. diss.4 a.8. 11 Rrtte VfiMEtMCtt: “Vcruhl siquidem est in actionem quae fit, mentum i intentione derivari; unde dictum est: quantum intendis tantum mereris; '. xttniio stricte non supplet actionem quae non fit... Dici possit: intentio t .ctonnn quae fit, actionem vero quae non fit non supplet" (1,99,3). ’ , «nitui momlilatis tunc solum aequalis manet, addito actu externo ad ini·, cum opus externum quod impeditur non efficit dc se ut actus inte· ■-· niteatur. 168 DE ACTIBL'S HUMANIS 3. Etsi praecipua cura de actibus internis recte ordinandis esse debeat*44, minime praetermitti vel parvipcndcn potest recta actuum externorum ordinatio! nec iurc quis sibi persuadebit actus internos vere efficaces se elicere, si non progrediatur ad actus externos quando hi sunt possibiles. 151. 4. rictus externi materialiter saepe conferunt ad moralitatem actus interni, eius bonitatem vel malitiam augen­ do, tum ratione ipsius actus interioris tum ratione effec­ tuum 45. Ximirum: a) Ratione actus interioris, quatenus actus externi se habent ad modum materiae a voluntate informan­ dae, eiusque; intensitatem amplificant in quantum in exceutione actus, voluntas maiore vehementia fertur in obiectum vel propter delectationem allicientem vel propter difficulta­ tem superandam ; durationeni protrahunt, quatenus voluntas in perficiendo opere diutius perseverare debet quam in eo concipiendo; multiplicationem provocant, quatenus occasione actuum externorum interni actus saepe renovantur; tenden­ dam ad actus internos renovandos excitant, quatenus actus externi eorumque effectus sunt quaedam experientia ct re­ velatio in anima, eam confortans vel inducens speciali vi ad rem iam gustatam iterum experiendam 4C. b) Ratione consectariorum, quatenus cum intentio non suppleat actionem externam, eidem ascribi nequit efficacia quae actui externo connexa est : etenim saepe ex actu exter­ no vel sequitur malum, ut scandalum, damnum reparandum, etcetera; vel e contrario bonum, ut proximi aedificatio, mo­ tio et facilitas ad virtutem etc., ex quibus praevisis et per­ missis vel intentis, moralitas actus externi modificatur; vel ha­ bentur sequelae speciali dispositione positiva actui praecise externo alligatae, v.gr. poenas canonicas incurrunt qui delic­ tum externo actu complent etc. Unde concludes: 1. Fornicatio vehementer desiderata de facti minus nocet animae quam fornicatio reapse perpetrata; nam haec praeparat tentationes frequentiores ct vehementiores, estque ali­ qua prava experientia omnino insanabilis quae nocet virginitati corporis, et animae tollit irreparabiliter secretam vim et aspiratiH Ci. E Ranwkz, C'est l'intention qui fait l'action: Coll Namurc 22 (1921) 135-140; LOTTIX, ZAw du culte. Lu vertu dr religion d'afirh St. TKf J D'Aquin (Lovaina 1920) 31-37; Fkînadok, 1,200-201. Cf. E. Raxwez, Moralitas actus externi: CollNamurc 30 (1036) I0S-1U 44 Notat Lanza, 1,164 miniis accurate fortasse dicere quosdam auctotr “actum externum posse per accidens addere actui interno bonitatem ve! litiam accidentalem, siquidem actus externus nihil proprie addit, nec per κ nec per accidens actui interno; sed potius ipse actus internus augetur rarer vel difficultatis vel durationis operis”. moralitas effectuum, n.150-152 169 ntm quae ipsam confortabat ct quadam securitate contra peccatum r borabat ; rosarium devote recitatum maiorem de facto requirit .-.liberatae voluntatis devotionem, quam merum propositum illud rrtitandi; magnum discrimen habetur inter communionem sacramentalctn ct spiritualem. 2. Quia actus externus imperatus a voluntate libera vere est bonus vel malus, utpote conformis vel difformis rationi, etsi moralitalcin formalem habeat derivatam ab actu interiore, ct quia cum <1 praecepti ct influit ad obligationes paenitenti urgendas, in con· fnnone declarare oportet non tantum interiorem voluntatem sed (.'tui» exteriorem actum, siquidem peccatum accusandum est non tan­ tum secundum malitiam formalem, sed ut de facto evenit, scilicet «impletum ct perfectum. 3. Actus externi magnum habent momentum in re morali; et­ enim, ut iam dictum est et bene extollunt scotistae, ipsi quoque sunt obiectum praecepti ut patet in VI et VII mandato (sed cum hiatione ad actus internos qui simul prohibentur, etsi in IX et X praecepto iteretur prohibitio ne rudes existiment actum internum sine externa exeeutione non prohiberi) ; praeterea tere semper actus citerior de facto meliorem reddit actum interiorem bonum, el actus exterior malus ad integrandum unum peccatum cum interiore con­ currit. Imo, plerumque actio efficaciter proposita sed impedita, va­ lurent moralem habet minorem (piam actio exeeutione completa; cam cum voluntas propositum exequitur, in variis imperiis durat, repetitur, ut dictum est. § III. Effectus actuum 152. Effectus seu eventus, similiter: a) per se nihil conïnoif ad moral i la Ion formalem actui interno superadden­ tem; b) per accidens tamen saepe eam modificant el augent. Ad a): Ratio prioris partis patet ex praecedentibus. Ad b): Quoad posteriorem vero: d) saepe ex dispositio­ ne positiva, divina vel humana, alligantur actui praecise ex­ terno speciales effectus qui ex sola voluntate agentis, quanlumvis efficaci, suppleri vel obtineri nequeunt, v.gr. gratia «cramentalis, aureola martyris vel virginis, indulgentiae etc,; i similiter, determinatae sequelae non habentur nisi ex actu xtirno effective posito, v.gr. irregularitates ex delicto, cen­ surae etc.; c) pari modo, ratione actus externi cum effectu habentur interdum bona vel mala specialia quae modificant actum internum, quatenus fuerint praevisa et intenta, v.gr. aedificatio proximi, onus restituendi etc. 153. In praxi pastorali: 1. Ex doctrina circa non existentiam iduum in individuo indifferentium sequitur consequentia consola· 170 DE ACTIBUS HUMANIS toria: quod scnipcr atque homo agit saltctn implicite ex motive ho· I nesto, agit bene; imo, ut postea dicemus, etiam meretur aliquid pro | fine supernatural!,· ct hoc extenditur etiam ad eas actiones minus ' bonas quae imperfectiones positivae dicuntur, et sunt non malm I sed minus bonae, attestante quoad castitatem 1 Cor 8,38: “Qui ma­ trimonio iungit virginem suam, bene facit; et qui non iungit, uti­ lius facit". 2. Aegrotis et impeditis significetur voluntatem, quantum est de | se efficacem, a Deo pro facto reputari, ut solamen et utilitatem habeant ex piis desideriis, impellentibus simul ad maiorem patien- i tiain, fortitudinem, etc. ; illis autem quibus facultas est ponendi ac- I tum externum clare manifestetur vellcitatcm nullatenus acquiparari voluntati cx se efficaci ; in omnibus denique foveantur alta deside­ ria, etiam inefficacia, quia aliquid participant de bonitate ipsius ac· I tus externe completi. | 3. Anxietates piorum caveantur, explicando cis ex negata existentia actuum indifferentium in concreto non deduci obligationem intendendi finem honestum in omnibus ct singulis actibus, ne eva­ dant inhonesti. Nam illi actus qui pro scotistis sunt indifférentepro nobis sunt boni, modo in bono delectabili quod intenditur mhJ sit rectae rationis ordini adversum (cf. n. 170-173). Accedit quod plurimi actus ponuntur ab hominibus indeliberate, quin sint boa vel mali, ex eo quod non intendatur neque implicite finis honestus vel inhonestus. 4. Quamquam moralitas formaliter cx actu interno provenit I attenta unitate compositi humani, a mutuo concursu corporis et ο«ί· mae praescindere non possumus. Id prae oculis praesertim his ha­ bendum est qui educationi juventutis incumbunt; haec enim incom­ pleta, et quodammodo nociva erit, si ad unum tantum clementuc circumscribatur. TITULUS II De moramtate in specie: fontes morai.itaiis Summa rerum dicendarum. Acturi de morali tate in specie et dc monHtiw fontibus, primum proponemus principia qitaedarn generalia (§ 1), deinde w los fontes in particulari considerabimus: obicctum (§ 2). finem (§ 3) nirn* stantias (§ 4). Azrtnys-Damen, 1,52-62; Lanza, 1,135-183; Loiano-Grizzana, 1,60-87; to keluack, 1,138-188; Noldi.n-Sciimitt, 1,69-95; Primmer, 1,110-135; rey, 11,185-236; Vekmeersch, 1,110-112. CAPUT I Principia quaedam generalia 154. I. Fons moralitatis est principium et fwidow· tum immédiat uni unde moralitas actus humani derivatur d secundum speciem bonitatis vel malitiae determinatio luo creto sunt illa elementa efficienter causantia determinatam actuum moralitatcm, circa quae versatur cognitio et delibe­ ratio voluntatis in actu humano ponendo ; versari autem pot­ est, et generatim versatur, tum circa obicctum. immediatum in quod, tum circa finem extrinsecum scu operantis, qui est obiectum mediatum voluntatis, propter quod agit ct ad quod obicctum immediatum ordinatur, tum circa reliquas cicumstanlias sub quibus homo agit. Obicctum est fons immediatus primarius: finis et circumstantiae sunt per se fontes secun­ darii: ex tribus istis elementis fluere potest moralitas actus humani, etsi non in quolibet actu cx tribus simul hauriatur, 155. II. Principia; 1. Quia actio humana, ad valorem cl moralem aestimationem· quod attinet, esi una, defectus boc-latis moralis provenire potest tum cx obiecto, tum ex cir­ cumstantiis, tum ex fine; ideo non sufficit ad actionem bo­ nam quod moralitas eius non deficiat ex parte obiecti, si dé­ liât ex circumstantiis aut ex Ime; non autem deficit ex eo quod obiectum vel aliqua circumstantia est mere indifferens, tunc enim actus moralitatcm trahit cx aliis fontibus, et pot­ est remanere bonus. t λ Exinde patet sensus axiomatis: bonum ex integra causa, nidum cx quocumque defectu 47id est, ex nullo fonte fluat immoralitas oportet, ut actio sit cx integro et simpliciter bo­ na15; quodsi cx aliquo fonte profluat, actio corrumpitur ex toto vel ex parte iuxta inferius (licenda (cf. n.155), nam vo­ luntas quae amplectitur aliquid aliqua ratione malum, fit mala. 2. Ut actus sumat bonitatem ab obiecto, fine et circum­ stantiis bonis, requiritur ut bonitas eorum praevideatur ct in se intendatur, saltem in actu exercito. Ratio est quia obiectiva bonitas non afficit voluntatem nisi quatenus fit propria actus humani. Sed actus humani principia intrinseca sunt intellectus et voluntas. Ergo si non detur tendentia voluntatis in praecognitum obiectum, finem vel circumstantias, haec agenti cxtrinseca manent et non in­ fluunt in eius voluntatem, ideoque actus eius non est bonus α illis; bonitas enim est aliquid positivum, quod non attri-----... 1'1 r Cf. Circa originem ct sensum axiomatis, cf. Vermeersck, 1.110. • Rcctc notat E. Rawsxz (CoIlatNamurc 22 (192$) 136): “Ut simpliciter “ â d’cattir actio, sufficit ut sit non totaliter bona, quia malum cx quocumÇüt defectu. Lt tamen sit totaliter mala, requiritur ut nihil boni momlitcr re· jenatur in ipsa... Quandoque vox totaliter malum legitur ubi simpliciter ma· inscribi debuisset, ct vicevcrsa. Inde confusio perpetua.” οβ ACTDH’S HUMAXIS buittir sublecto contra vel praeter citis voluntatem, sed posi­ tivum actum requirit intendentem bonitatem per se. Attamen sufficit intentio confusa et directa seu exercita, quae nimi­ rum obiectum aliquo motio apprehendat ut bonum illudque appetat conscia bonae naturae actionis, quin reflexa intentio requiratur. 3. Ut actus sumat malitiam ab obiecto, fine et circum­ stantiis malis sufficit ut malitia, saltem in confuso praevisa, non vitetur cum vitari possit et vitari debeat. Nam voluntas, nedum appetere permittatur malum in se, id quod ceteroquin impossibile esset, positive debet illud vitare quantum potest, secus autem afficitur malitia actus cui malum cx obiecto an­ nexum apprehendit : malitia enim per solam privationem vel carentiam actus haberi potest, ct amare quod est prohibitum, etiamsi non ametur quatenus prohibitum, iam est contra le­ gem atque adeo peccatum. Hinc, qui ad satisfaciendum fami manducat escam quam cognoscit esse alienam et vellet ut es­ set propria, ponit actum participantem malitiam furti quam­ vis secus sit bonus. 4. Idem actus 49 potest habere: a) multiplicem moralitatem sive bonam sive malam, b) imo, et bonam simul et ma­ lam 60. Ratio est .ad a); quia moralitas multiplicari potest sal­ tem intra eandem speciem supremam tum ex solo obiecto, quatenus una eademque materia potest esse infecta multipli­ ci malitia obiectiva quae apprehendatur vel multiplici boni­ tate quae intendatur, tum praesertim cx obiecto simul et fine vel finibus ad quos ordinetur et ex circumstantiis quibus cir­ cumdetur. Disputant num unus idemque actus internus secundum esse physicum po«sit esse multiplex secundum esse morale, et accipere cx diversis obicctu finibus, circumstantiis, multiplicem ct diversam moralitatem. Et quoad militiis quidem multiplicem facilius conceditur, quia sufficit eam praevidisse ct noc vitasse cum deberet vitari; quoad bonitatem autem, sunt qui censent non appeti eodem actu formali duplicem bonitatem formalem ut obiectum proxb mum, quîa non possit intendi nisi unicum obiectum formale proximum (cf CaTHRUIN, Ethica 145; Frins, Dc act. hum. 11,155.436ss) et quia idem actui internus non possit accipere ex diversis finibus vel circumstantiis multiplice» moralitatem, tunc enim poneretur in diversis speciebus idem actus rntitatiK indivisibilis (cf Erins, o.c. 1,42-46). Ceterum quaestio non habet motar­ ium practicum. quia agens considerans singulas bonitates obtecti materialis saltem potest “circa illas tanta celeritate varios actus elicere, ut hi quodis modo unus actus cssc videantur” (PftSCH, Prae Icet io fies doumathae I1I.64S1. Et saltem hoc serum procedit nostrum principium. Cf. etiam Mf.rkuiac», Haec est sententia fere communis contra paucos, ut Saluanticïssrs, P/ bonit. fi malit, act. humt d.6 dub.l n.l. FONTES MORALITATIS. Κ15>156 Ad b): quia idem actus potest esse partim bonus, vçr. ex obiecto vel aliquo line extrinseco vel circumstantia, p;rlim malus, v.gr, ex alio fine vel circumstantia, ut inferius (n.166) explicatur. 156. 5. .-Id moralem bonitatem actus humani: a) requi­ ritur ah qua relatio ad finem ultimum; b) non vero ex moti­ ve caritatis vel fidei aliove supernaturali, nequidem inehoati:r;c) iicipu’ relatio actualis vel virlualis explicita; sed d) suf­ ficit obiectiîa seu naturalis. Propositio refert quoad rem doc­ trinam hodie communem inter moralistas, condemnatis qui­ busdam erroribus protestandum, baianorum et iansenistarum, vt derelicta sententia quorundam augustinianorum. Sed sen­ sus propositionis ante probationem aliquatenus explican­ dus est. Ad moralem bonitatem actus, i.e. ad eius naturalem honestatem; nam ad actiones supcrnaturaliter bonas et me­ ritorias requiruntur ulteriores condiciones alibi explanandae (cf. n.203-204.210-212). Molivum caritatis et fidei exigebat Baius, contendens finem naturae humanae esse Deum, prout est fidei et carita­ tis obiectum; unde is qui careat fide et caritate Spiritus Sancti poterit quidem virtutum officia implere, sed, deficiente rela­ tione in finem verum, non habebit ipsas virtutes, sed “vitia virtutes imitantia”, lansenius tradidit amorem creaturae, nisi per caritatem ad Deum virtualiter referatur, esse peccatum quia, cum non liceat quietari nisi in Deo per caritatem, si quis tendit in creaturas eisque utitur non servato isto ordine caritatis, dominatur prava concupiscentia et peccat, nihil enim est medium inter caritatem et culpabilem cupiditatem. Inchoatione fidei et caritatis supernaturalis ordinandos • 'se actus nostros ad Deum in actuali providentia tradide­ runt post Gr. Ariminensem quidam augustiniani 81, ne sint saltem extrinsecus ct venial iter mali. Relationem actualem et virtualem actuum humanorum 1 Deum commemorans S. Thomas, docuit sub praecepto ca­ dere non actualem sed virtualem ; tamen virtualem vocat eam quae habetur vi primae relationis seu ordinationis quae in ” Sic potissimum Bertî. Theologia historico*dogniaticQ-scholastica 1.1 c. 18.10. aliera iniuste ablata; circumstantia est indoles sacra obiecti; finis seu motivinn rei alienae auferendae, luxuria salienda. I lace duo accedunt ad modificandum actum furti, constitutum per obiectum. Obiectum non consideratur materialiter ct ontologice, seu secun­ dum esse physicum, cui competit necessario bonitas entis et natu­ rae, sed formaliter seu secundum esse morale, cum relatione ad regulam morum, prout sci. subest indicio rationis, illud proponenti ut homini conveniens vel disconveniens, i.e.: a) quoad elementum obiectivum, prout est obiectum talis actus, v.gr. Deus prout odic habendus est obiectum malum; peccatum prout paenitentia de­ struendum est obiectum bonum; β) quoad eleinentitm subiecliium, prout tale obiectum est in conscientia operantis; potest enim acci­ dere ut obiectum malum apprehendatur propter ignorantiam invin­ cibilem tanquam bonum, et viceversa. In qua re hoc notandum : a) obiectum materialiter hones­ tum posse evadere moral i ter malum et viceversa, ut in exem pio supra allato de Deo ut odio habendo, peccato ut paeni­ tentia delendo; β) obiectum physice unum posse esse bonum ! et malum, v.gr. res. aliena ut rapienda vel restituenda; γ) mdem physice actum posse esse diversae speciei moralis, ut dare pecuniam ad restituendum, ad eleemosynam, ex donc etcetera : δ) eundem actum possp esse bonum vel malum, prout 1 a diversis subject is vel ab eodem, diverso tempore ponitur, verbi gratia actus carnalis ; e) actum eiusdem speciei physicae posse evadere diversae speciei moralis, v.gr. cognoscere mu- I lierem propriam vel alienam. I 160. II. Divisio. 1. Ratione relationis ad residam morum, obiectum consideratur: a) materialiter, quatenib ex se habet relationem ad regulam morum; b) formalités quatenus haec relatio simul ab agente cognoscitur. Haec du- I plex consideratio obiecti moralis saepe, sed non semper, con- I venit in eodem agente, et propter eam inducitur distinctio inter peccatum materiale et formale, actum materialiter t! formaliter honestum. 1 2. Ratione differentiae specificae, obiectum potest e I se: a) BONUM, si est consentaneum regulae morum, b) MALO' si eidem regulae est disconforme ; c) indifferens (pro mul­ tis), si ex se nec conforme est nec disconforme rcguL· morum. 3. Ratione nexus moralitatis cum obiccto, actus potes' esse: a) ab intrinseco et in se seu quoad substantiam bonis | MORAMTAS EX OUIECTO X lo9-161 179 relmalus, propter intrinsecam et necessariam relationem conformi latis vel difformitatis actus cum natura rationali, ct quidem tam absolute ut nunquam possit fieri contrarium, \erbi gratia amare Deum, blasphemare, formaliter contemnere virtutem; quae nunquam, neque a Deo, possunt aliter, dispo­ ni”; à) ab i:\trinseco, non in se seu quoad substantiam, sed ratione alicuius adiuncti aut circumstantiae quae dependet a potestate divina vel humana, v.gr. a dispositione superioris cK B rogiJE, Comment la malice de l’acte Ik/win dérive de son objet: RcchScRcl 24 (1934) 578-605· in actu homicidii est homicida et fur; nani actus internus quo intendit furari praevio homicidio, ct externus quo occi­ dit ut possit furari, constituunt unum eundeinque actum mo­ ralem completum, et tinis propter se intentus malitiam suam potiorem communicat medio non propter se adhibito, in quo, nihilominus, tanquam obiecto actus, est malitia primaria ct fundamentalis'17 ; quia tinis operantis qua talis, utpote extrin­ secus, accedit actui interno in esse morali iam ex obiecto es­ sentialiter constituto, tribuitque moralitatem secundariam, etsi actus completus consideretur praesertim secundum finem qui est magis voluntarius et per se amatus, ideoque magis speciticativus unius moralis conflati ex actu interno ct externo. Ratio: l inis extrinsecus, pro sua habitudine erga re­ gulam morum, efficere potest in actu morali tum ut sit conformis vel di fformis, tum ut sit magis vel minus confor­ mis cum illa regula; v.gr. magis disconveniens est normae moralitatis furari ad se inebriandum, quam merum furari, sicut vicisim magis conforme est dare eleemosynam etiam ad satisfaciendum pro peccatis, quam solum propter misericor­ diam. Hinc in S. Scriptura Christus et apostoli extollunt sim­ plicem oculum seu rectam intentionem, exprobant vero men· w Cf. 1-2 q.17 a.4; q.18 a.6 etc.; Vermesrsch, 1,107. I.ottin, Principes dt moralf I» 166-167 ct alias contendit actus spccificari a fine specificatione pri­ maria. Ita profecto si actus consideretur integralitcr, prout sci. voluntas inten dit obiectum illudquc ordinat ad alium finem qui sic efficitur obiectum for­ male actus completi, sicut ccteroquin fiunt ipsae circumstantiae. Sed relate ad actum interiorem voluntatis intendentis obiectum, finis addit bonitatem vel rar littam extrinsecam. Ad rem Sektillances. La philosophic morale de Saint Tho· mas (Paris 1944) p.48: “La bonté du vouloir intérieur, comme celle de tout acte humain, dépend d'abord de son objet. On peut même dire qu'elle en dépend exclusivement, sans préjudice de restrictions qui ne briseront qu'en apparence h rigueur de ccttc formule. A la différence des autres actes: actes de l’intel­ ligence, des sens, ou des puissances motrices, l'acte de volonté a rapport jd bien et au mal par lui-même: les autres seulement par lui, vu que, par sa nature, la volonté est pouvoir du bien, comme l’intelligence est pouvoir du vrai, et que à son égard, dans l’ordre moral, le bien ct le mal doivent donc constituer des différences propres. II suit de là que le* circonstances des actes ou leurs fins surajoutées ne «ont occasion de bien ou de mal pour le vouloir, que dans la mesure où ils lui imposent un nouvel objet; dc sorte que, à parler en rigueur, c’est l’objet qu'elle se donne, et lui seul, qui rend la volonté bonne ou mauvaise. Exemple: je veux tuer; ma volonté est qualifiée mauvaise par la malice dr cet objet: l’homicide. Je veux tuer pour voler; ma volonté est qualifiée ntuivauc par la malice de ce double objet; l’homicide, le vol. Je veux tuer pour voler ir· trésor d’cglise; ma volonté est qualifié mauvaise par la malice dc ce triple objet l'hornicide, le vol, Je sacrilège. Et ainsi du reste. Ne disait-on pas plus hwl: on est bon selon ce qu’on le propose Or, ce qu’on se propose, c’est l’objet dtf vouloir. Objet ct fin, pour la volonté, c’est tout un. On ne les distingue qur pour marquer le pouvoir qu’a la volonté d’enchaîner scs actes; dc rapporte* les fins aux fins, les objets aux objets. On appelle alors objet, à titre spéwl, la fin immédiate, et Ton appelle fin l'objet ultérieur. MORALITAS EX 1ΊΝΕ Ν.165-166 185 tem iniquam ct vanae gloriae capiendae (cf. v.gr Mt 6 121 22.33; 1 Cor 10,31). Unde concludes: Qui vult in vita spirituali progredi ct uberio­ ra merita acquirere, puritatem et perfectionem suae intentionis cu­ ret ncccsse est, pluresque bonos fines amplectatur; quo enim pu­ rior, perfectior, eminentior ct multiplicior erit intentio, eo per­ fectior evadet agendi modus. 166. 2. Haec moralitas secundaria multiplici modo acccdcre potest ad moralitatem quam habet actus cx obiecto, sci. o) Finis intentus bonus: a) bonitatem specificam cx obiecto provenientem saltem auget, v.gr. si quis visitat tem­ plum ad audiendam missam, actum religionis cx fine corro­ borat; saepe etiam novis speciebus bonitatis exornat pro di­ versitate finium intentorum, v.gr. si quis erogat eleemosynam pauperi in eius conversionem ct ad satisfactionem proprio­ rum avaritiae peccatorum, exercet actum misericordiae ex obiecto, caritatis et paenitentiac ex fine; β) indifferentiam moralem, quae esset ex obiecto, tollit, et actum reddit bo­ num, ei primam et essentialem bonitatem tribuendo, v.gr. si quis canit ad laudem Dei, vel a vino abstinet non propter temperantiam, de qua nihil curat, sed propter continentiam; γ) malitiam specificam ex obiecto non tollit, quia ad mentem Sti. Pauli finis non sanctificat media °8, vel secundum vocem unanimem scholae, bona, quidem intentio finis vitiatur cx mala electione mediorum, sed mala electio mediorum non cohones­ tatur ex bona intentione finis, et quia non obstante fine bono voluntas intendit malum obiecti in se etsi non propter se, verbi gratia si quis mentitur ad liberandas animas e purgatorio. Tamen finis bonus, quamquam proprie non minuit actionis ma­ litiam, minorem denotat affectum ad malum00, v.gr. si quis furatur ad eleemosynam faciendam ; imo facile potest fovere conscientiam male formatam, qua quis in eo excusetur a pec­ cato et ponat actum subicctivc bonum. Unde concludes: Numquam licet eligere minus peccatum ad gra­ vius vitandum; cuius rei ccteroquin nunquam dabitur obiective necessitas. “Sane quispiam praevidere potest fore ut, nisi tale pcc* Kom 3,8: "Non faciamus mala ut eveniant bona”. Impugnatores Icsuitafun ^arpe his tribuebant doctrinam contrariam calumniose. Cf. Goyau DAFC II.M7; Stimm 107 (1924) 73-75; Reich mass. Der Zwcck hcilifjt die Mit tel (FriUirço 1903). Cf. tamen infra conci.3. Pro difficultatibus motis ex S. Scriptura tt cx actis Sanctorum, cf. Iorio i,42; infra n.167. • Hinc S. Augustinus, Contra mendacium* lain c 8 n.19 (ML 40,529): ’Pnor cm qui concupiscendo quam qui miserando furatur”. Et S. ThUmas 2-2 q 110 a.2c.; “quanto bonum intentum est melius, tanto magis minuitur culpa oodicii"· 186 DE ACTIBUS HUMANIS catinn committal, mains dein sit (v.gr. nisi cum persona soluta pec­ cet, peccaturus sit cum coniugata) sed libere * jitruinquc peccatum committet, et a neutro quod faciat excusabitur 1 '°. b) Finis intentus malus a) bonitatem specificum ex obtecto provenientem corrumpit, saltem partialiter (cf. in­ fra III), nani bonum ex integra causa, seu non tantum ex obiecto sed etiam ex fine, secus voluntas non intendit sim­ pliciter bonum sed etiam malum, imo potissimum malum; β) indifferentiam cx obiecto tollit et actum reddit malum, ei primam ct essentialem moralitatem tribuendo71; γ) mali­ tiam specificam ex obiecto saltem auget, quin imo, saepe no­ vis speciebus maculat, prout malitia finium intentorum eadem sit vel diversa a malitia obiecti, v.gr. si quis furatur ad se inebriandum, contrahit malitiam furti et intemperantiae. c) Finis intentus indifférons probabilius non existit, ut dictum est contra Scotistas, cum quilibet finis delibera­ tus relationem aliquam convenientiae vel disconvenientiae di­ cat ad regulam morum. 167. 3. Pinis malus ad actum ex obiecto bonum acce­ detis, istum cx integro vel partialiter vitiat in hunc modum72; a) Totaliter vitiat moralitatem obiecti, ct totum actum reddit graviter vel leviter malum, si linis malus est totalis et adaequata ratio actionis et graviter vel leviter ma­ lus; sic enim bonitas ex obiecto non intenditur in se ullo modo, sed intenditur tantum ad malum et adhibetur ut me- i dium ad illum finem ex quo primo specificatur actus, v. gr. si quis facit eleemosynam unice ad avertendum aliquem a fide I vel unice ad vanamgloriam 73. I b) Partialiter solum vitiat actum, etsi simpliciter malum: a) certo, si finis malus est partialis, sive prima­ rio sive secundario intendatur74, et sub levi prohibitus; •J V’EHXrj-.pscH 1,111. Utrum liceat consulere minus malum ct qui paratus est ad maius committendum, videbimus alibi, agendo dc caritate. Cf. E. Raxwez, C'est l’intention qui fait ruction: CollatNamurc 22 (192â) 135-140. r ... :a Nrmirum, finis vel unicus agentis vel concomitans ahum finem bcotr vel ad eum incepta iam actione accedens, vitiat ipsam actionem touliter vel partialiter; dum finis malus praecedens actionem bonrrm, eique prtfebensix'J sioncm, ipsam nullatenus vitiat. n Cf. logio, Γ.30.41, qtn adducit ct explicat textus S. Scripturae Mt 6,!. quibus addi solent ilii ut 1 Cor 5,6; item Frins, Dc act. hum. 11,460-461, çj tamen, probabilitatem concedit sententiae affirmanti actum positum unice Μ malum finem retinere partem bonitatis quae adsit ex obiecto. 14 Sunt aliqui. ut GuryJorio 1,30, qui censeant finem eviter mate. < sit primarius, actum totaliter corrumpere, quia tunc actus eligatur «t π ' mentum ad malum; sed iurc censent plcriquc contrarium, quia finwmild, primarius sit, non est ratio totalis agendi, quia finis bonu* non su » λ · I i I I I I I I nam in tali casu voluntas intendit simul utrumque70 sub diverso respectu, ct bonitatem ex obiecto et malitiam cx fine, quin tendentia in bonum destruatur per tendentiam in malum 'eviter peccaminosam, quia per hanc voluntas non avertitur 2 fine ultimo, et finis malus concomitantcr vel consequenter se habens ad actionem, non influit in huius substantiam, v.gr. si quis det eleemosynam ex vero sensu misericordiae et simul ut vanam capiat gloriam7*0; β) probabiliter, si finis partialis malus est sub gravi prohibitus ; nam etiam in hoc casu actus manet ex obiecto bonus, quia finis intrinsecus et fines extrinseti boni sunt sufficienter independentes ab extrinseco con­ comitante, et solum inficiantur aliqua malitia propter rela­ tionem subiectivam cum fine malo, v. gr. si quis sincere vult adimplere praeceptum assistendo missae die dominica, etsi in­ tendat aliquid in templo furari 7T. Contrarium sentiunt plu­ res:ï, quia impossibile sit ut opus bonum cum fine partiali gra­ viter malo placeat Deo (cf. Mt 6,2; Eccl 21,27); sed haec consideratio valet pro merito supernatural!, non pro bonitate naturali actionis (cf. D 1035). Nec obici potest contra hanc doctrinam cx Mt 6,22-23 locus dc oculo simplici et nequam qui totum corpus lucidum et respective te­ nebrosum reddit (cf. etiam 1 Cor 5,6) quasi Dominus approbaverit mnes actus positos oculo simplici seu ex bona intentione, plane condemnaverit alios positos oculo nequam seu cum mala intentio­ re; nam sensus sententiae dominicae est magis limitatus. Nimi­ rum Christus significat hominis actiones dependere ab affectuum directione (cf. ibid. 6,21) ; unde nequit animus esse purus ubi cor seu intellectus est avaritia plenus ct viccversa Pariter mendacia quorundam patriarcharum, oppetitio mortis a quibusdam martyribus, etc., non justificantur cx fine, sed sunt aut e! retinet bonitatem. Ex antiquis auctoribus plures docuerunt finem pra· na, etiam inadaequatum, destruere totaliter bonitatem obiectivam actionis, sic *Λι gratia Suarez, Dc bonit ct malit. act. hum. disp.8 scct.l; Salmanticen· üà tr.ll diip.6 dub.l; Ioh a S. Thoma, In D2 q.21 disp.9 a.4. w Utrum unico jmmerice actu physico, qui multiplex sit secundum speciem tsralcm, an duplici actu physico eodem tempore elicito, utrimque probabiliter daputanl; pro aliis est unicus actus, partim bonus partim malus, ideoque comr’aus io cwc moris; pro aliis verius habentur duo actus et duo fines paralleli, q ’ considerantur per modum unius, vgr. in eo qui flammas extinguit partim ad ‘Jrandunj puerum, in quo bene facit, partim vero ad furandum, in quo male .! Ci. n.155, IV, nota 49. r‘ Ad rem Vermeersch 1,106: “Cum enim observationem ordinis recti in r.a re, ciusque violationem in altera re simul velle possunus, non est absur­ do ut duae actiones vcluti parallelae, altera moraliter bona, altera moraliter tdi nmul existant.” " Sic v.gr. Prümmer, 1,123; VhrmEErSCH, 1.106.3; MkrkeehaCH, 1.155.156,4.°; j* tamen subiungit: “In praxi... fere nunquam fit ut actus moraliter malus hUat finem bonum sufficienter disparatum”. Cf. L. Marchal, Moralité de Cacte frvwn DTC 10,2466. ’ V.gr. Lehmkuhl 1,100; TanquErey 11,196; Noldin 1,77,2; GenICOT-Saesfi 1,37,1; MarcRaus 1,306. in priore casu restrictio mentalis in secundo autem inspiratio di­ vina, aut obicctivc peccata quae in utroque explicautui ex conscientia erronea, I I Ι ηισ physice actus (vel fortasse plu­ res qui in unitatem moralem colligantur) potest esse multiplex spe­ cie secundum esse morale, si habet obiectum ct finem (vel fines) diversae speciei ad invicem subordinates, ut si quis furatur ad ine­ briandum proximum ct secretum in ebrietate extorquendum (tri· I plex malitia), vel facit eleemosynam ad sublevandum pauperem ct . satisfaciendum pro peccatis (duplex bonitas); imo probabiliter est multiplex numero secundum esse physicum si fit ob plures fines morales aeque principales et independentes, v.gr. si datur eleemo­ syna propter vanamgloriam et concupiscentiam (cf. supra, n.167 nota 75); si autem obiectum et finis sunt eiusdem speciei, morali­ tas remanet unica etsi intensior. 168. Unde concludes: 1. 2. Fines intermedii, qua tales, nihil ad bonitatem finalem ad­ dunt. siquidem non intenduntur nisi ut media ad ulteriorem finem; coordinate et simultané!, quorum neuter propter alium existit, diam ! aeque principales, actum moralem faciunt virtualiter multiplicem, qui diversorum finium moralitatem participat, ut cx priori conclu­ sione constat. 3. Finem sanctificare media eo sensu recte potest admitti quod linis bonus bonam facit actionem cx obiecto ct circumstantiis indif­ ferentem, vel etiam ex obiecto lege positiva prohibitam, sed ita ut in casu concreto habeatur ratio ab observatione legis plane excu­ sans. Ex duobus vel pluribus finibus quorum alter est primarius, alter (vel reliqui) secundarius, primarius dat actui moralitatem friitcipalem; secundarius vero accessoriam. Actio ipsa erit tunc virtua­ liter multiplex, ut dictum est; potest esse etiam partim bona et partim mala. 4. fideles praesertim aegroti aliique qui ad multa opera virtutum sunt impotentes, hortandi sunt ut sibi proponant multiplices fines bonos et excitent plurium virtutum motiva, amoris erga Deum, compassionis erga Redemptorem, sa­ tisfactionis pro peccatoribus, impetrationis pro infidelibus, etc, ut iuxta eorum bonam voluntatem et intentionem perfectio moralis suarum actionum augeatur. 169. In praxi pastorali, 170. 4. Ut finis conferat vel augeat bonitatem actui tuo· rali, debet intendi ut honestus honestate saltem implicito, exercita ac negativa; unde non videtur illicitum, moderanti ratione, agere propter delectationem, dummodo linis operis po­ sitiva non excludatur. Conferat vel augeat, prout sci. actus cx obiecto sit in­ differens vel bonus, et ex fine proximo agentis accipiat pri­ mariam vel accessoriam bonitatem. Honestus honestate saltem implicita, sci. actus qui, iuxta superius (n.156) dicta relationem obiectivam ad Deum requirunt, non debent explicite cogitari ct necessario ordinari ad aliquem finem proximum apprehensum ut honestum ; sed sufficit ut, line operis positive non excluso, apprehendantur ut non illiciti in se ipsis et in toto complexu actionis, et ordi­ nentur iuxta praescriptum rationis modum atque mensuram ; verbi gratia si quis deambulat mere ad se recreandum et videt suam actionem ex nullis adiunctis loci, durationis etc. offen­ dere praescriptis rationis seu esse illicitam, non ponit actum moraliter malum nec indifferentem cx line delectabili, sed vere bonum, quia in tali agere delectabili, ut infra probabimus, con­ tinetur motivum honestatis ratione circumstantiarum. Exercita ac negativa, quatenus sci. agens apprehendat se nihil agere quod fini honesto contrarium sit, idcoque a line operis explicite attendendo mere praescindat, cumque a Crea­ tore illi delectationi praefixum reapse implicite admittat et intendat in actu objective honesto, quippe quem nulla ratione positive excludat in intendendo opere 70. Unde non videtur illicitum..., est consequentia practica, applicata in casu a moralistis hinc inde disputato, num liceat, moderante ratione, appetere delectationem non tantum ut me­ dium ad operationem bonam, sed ex actu in se non peccaminoso, ut finem proximum operantis, praescindendo a tine ope­ ris ct a relatione delectationis ad eum 80. Agere propter delectationem quadnjpliciter occurrit m homine: a) (juin attendatur ad convenientiam delectationis cum ordine morali, et tunc actus non est humanus sed homi­ nis; βι amando ct quaerendo delectationem ut subsidium utile po rectis actionibus, et tunc participat honestatem ipsius ac­ tionis rectae ; y) quaerendo delectationem apprehensam ut non voloni, et tunc voluntas sistit in delectatione tanquam in fine negative ultimo, non quidem agentis sed talis actionis, ad (piam movetur non propter puram delectationem sed propter delec’ In illusfrntioncm sic Sai.manticknsks ad casum concretum dc matrimonio !,‘urnc fh. mor. tr.9 c.3 punct.3 n.24): “qui contrahit (matrimonium] vel actum i':u*nlrTn exercet non excludendo finem matrimonii, m intentione operis »-·. hnem ilhu* intrinsecum, quamvis ad illum non attendat; ct sic, quamvis ihoi nnes matrimonium vel copulam sollicitet, hoc fit retento fine proprio Sane, omnes concedunt delectatione m esse a ratione moderandam; cx actu t to nunquam licite quaeri; cum actu bono naturaliter connexam, recte appeti; Imm, stimulum vel subsidium utile ad operationem bonam, licite intendi; • icn ultimum m quo sistat tendentia voluntatis, semper esse peccaminosam. 190 OK ACTWUS hi manis lationem nt non malam apprehensam; δ) sistendo in delecta­ tione tanquam in fine simpliciter ultimo, et tunc agitur prop­ ter solam delectationem, cum virtual! contemptu ordinis divini, in quo est peccatum. 171. Propositio ista non refert doctrinam unanimem in quaes­ tione. Ei adversantur: a) De facto, Baiani, iansenistae, quidam augustiniani, ut No­ ris et Berti, qui requirunt ad actus honestatem ut explicite refera­ tur ad Deuin finem ultimum; item alii qui exigunt ut finis inten­ datur formaliter ut honestus. b) Saltem quoad expressionem”: a) / turcs rcc entières'- exir· scholam scotisticam, qui requirunt intentionem positivam finis qui sit honestus et cognoscatur qua talis, ad hoc ut actus sic tendat explicite ad finem ultimum, quamvis non sit necessario amandus praecise et expresse quia honestus; secus, opinantur, inverteretur ordinatio divina quae adncctit delectationem operationibus, tanquam medium et stimulum earum; β) scotistae, qui sentiunt finem delecta­ bilem, etiam eum qui non sit contra praescriptum rationis, semper facere actionem moraliter malam, quando actus ex se ipsis ’ pcs dc Morale 1,178-180. , . w Sunt etiam qui distinguunt inter delectationes magis ammiH, r* verbis gratia vel tactus, quas non liceat unquam propter sc apptterr, ct J magi'» elevatas, auditus v.gr. vel intellectus, quas liceat niodcratA pfOp^ * appetere. Sic v.gn Viva, Damnatarum thesium theologica ΙπιΙιμ ad ·«1 Intererrares lanscnistaruin ab Alexandro VIII (B 1300 IJOJi i’ moramtas ex γίνε, n.170-172 191 b) Finis qui abstracte consideratus apparet indifferens, verbi gratia delectatio, in concreto autem, attentis indole operis et circumstantiis temporis, loci , moderationis etc., ordinatur se­ cundum rationem, est moraliter bonus; nam sub his adiunctis re vera actio delectabilis non tantum naturae animali sed etiam naturae rationali est conveniens, ct homine plane digna. Sane, qui delectationem quidem quaerit, at secundum normam ra­ tionis temperatam ct circa obiectum licitum, is minime more brutorum sed vere ut ens rationale procedit; proinde secun­ dum normam moralitatis, cum in intendenda delectatione iuxta rectam rationem temperata ct ut tali cognita, voluntas reve­ ra. etsi modo implicito et exercito, intendat bonum hones­ tum85. Profecto, delectatio ex Dei ordinatione ct ex intentione naturae adnectitur operationibus ut homo ad eas alliciatur ; sed ut delectatio possit allicere, debet excitare appetitum. lam vero, quod appetitum excitat iuxta divinam ordinationem et intentionem naturae est digne in se et propter se appetibile «eu habet rationem linis partialis, nihilque deordinatum appa­ ret si homo cedit illis invitamentis dummodo teneat modum temperantiae, quia sic implicite intenditur ipsa operatio prop­ ter quam posita est delectatio. Ergo ex ipsa ordinatione divi­ na delectatio, quae est propter operationem et sub hoc re­ spectu medium ad opus, est etiam finis operis in quantum ex­ citat ad opus, quod sub hoc respetu habet rationem medii. c) Praxis quoque fidelium suadet; nemo enim, quantum­ vis pius, censet se peccatum committere quando delectationi­ bus naturae moderate iuxta praescriptiirii rationis indulget, de nullo fine honesto sollicitus. Alia doctrina cos angeret et innumeris exponeret scrupulis, adeo ut etiam theologi contra­ rium nobis opinantes, in praxi ad nostram doctrinam acce­ dant*. d) Theologis anterioribus Patri Ballerini, quidquid inter­ im insinuetur, haec doctrina quoad rem non fuit extranea. ' v.gr. Suvrez scripsit : “duobus modis potest homo ope10 qtn quis detestatur malum et prosequitur bonum mere, ut caelestem obti:eai gloriam, non est recta ncc Deo placens. QuiquU crtiam aeternae mercedis Deq famulatur, caritate si cantcrit, vitio non caret, quoties intuitu licet *’ operatur.” * “Dum vult acturn ceu rationis ordini consonum, profecto virtualiter vuh α pttpter quae actus est consonus ordini rationis, quamvis dc his tunc non ■d,'tno. -89; Bouqvii.lon, Th m. fund. 361; Taxqverey 11.202-203; Waffkuik thcol. de tin. cardinat. Γ (Bruja- 1889) p.118-119; Cn. Pescii. Pw/r.L ! III.673; Genicot-Salsmans, 1,181; Frins, HciuI hum. ΙΓ.501-50Ο; \r>vir ■ J.J05; Dr. la Barre, La morale d’après St. Thomas et les thMoguns s;·· ques (Parts 1911) 51 54; Lanza 1,152. n Ex apocrypho Breviarium in Psalmos Is. 16; .'II, .6,'10. ” S. Thomas, In 11 d 40 a.5 ad 8. H Exercitia spiritualia n.40. tus caret culpa ac defectu veniali" (D 1158-1159). Ergo dclcctaionc uti ob solam voluptatem, quin ulterior finis intendatur, est R a) Sed doctrina loh. Sanchez, unde 1.* propositio deprompta ut*, agebat de manducatione “absque necessitate solum ob dclecta: nem captandam", i.e. dc voluptate sine respectu ad normam ratio­ nis quae mensuram ac modum praescribit, ne usus delectabilium bona altioris ordinis impediat sed potius promoveat, ct implicite intendat in delectatione ad agendum secundum ordinationem divi­ nam impellente; nam ordini rationis consentaneum est quod homo allidatur ad agendum appetitu delectationis, quippe quae in talem finem actibus hominis annexa est °". 3) Accedit quod propositiones istac simul cum aliis et globatim damnatae sunt “sicut iaceiit", i.e. sine distinctionibus ct “ut mi­ nimum tanquam scandalosae ct in praxi perniciosae” (D 1215). Iam vtro id in eis absque dubio obtinet, nisi declarationes ct restrictio­ nes apponantur. Profecto in propositione prima ratio universalis ad­ ditur “quia licite potest (quis) appetitus naturalis suis actibus frui", cum nemo nesciat appetitum hominis saepe tendere ad illicita, ct vocem “frui” proprie applicari delectationi quae rationem finis ul­ timi habet; praeterea moderamen rationis nullum aliud ponitur nisi quod non obsit valetudini, quo attento non tantum ad saturitatem, ot decet hominem, sed ad sacictatcm more brutorum edere ct po­ tari approbatur. In propositione secunda, autem, cum “sola" voluptas indica­ tur tanquam finis, positive excluduntur restrictiones quoad mode­ rationem, relationem convenientiae ad bona matrimonii, etc., quas recta ratio exigit in delectatione ex opere non malo petita, ct per actum obtenta qui natura sua ad finem operis finesque ulteriores implicite scu virtualitcrw dirigatur. r) Principium posuit S. Thomas”: est delectatio propter ope­ rationem ct non c converso”. Unde licet quidem agere cum delecta­ tione, vel etiam delectationem petere tanquam medium, sed non age­ re propter eam, testante etiam S. Augustino: “non licet uti fruendis aut frui utendis”, i.e. adhibere finem quasi medium vel viccversa. ; R. Hanc doctrinam omnes admittimus” in quantum considera­ tur ordo lotius naturae; sed in quantum consideratur actio aliqua delectabilis in concreto, delectatio potest esse in se appetibilis, utpote quae excitat ad agendum secundum ordinationem divinam; in ca ergo delectatione quaerenda secundum modum et mensuram quam recta ratio postulat, homo agit ut ens rationale, etiam si agatur 45 Stlatae disputationes 2 n.14. M Ci. J. Becker, Die moralischc Beurtcilnng des llondclns aus Lust, ZhtbTh 26 (1902) 44S.465J 73 700. Ad rem, ut videtur, S. Alfonsus 1.5 n.44: “quamvis aliquis accedens ad DTAim non cogitat dc conservatione vitae, sed solum de cibi delectatione..., proptem peccat, quia talem delectationem, saltem virtu alit er [i.e. implicite] rjt propter conservationem vitae”. Sane merum moderamen rationis normali‘u includit implicitam ad finem operis relationem • Con/ra /teutes 1.3 c.2f»; cf. 1-2 q.4 a.2 ad 2. * VnfcnXRSCH audacius sic respondet (I,105,4d): “nihil nos obligat ut u-.c-n qua legislator intentione agamus: finis legis non cadit sub legem”. TieqlMoi. 1 194 de actibus humanis dc sensuum delectatione. Est enim homo rationalis simul et animal; unde appetere quae naturae suae animali conveniunt sub ductu ra­ tionis, nullatenus dedecet cius naturam rationalem, cui cura est etiam dc parte animali. Imo, oportet moderatam delectationem capere, ut animus fiat promptior ad virtutem. Non licet delectationem capere cx actu pcccaminoso, neque in opere delectabili finem operis ipsius po­ sitive excludere; quodsi positive excludatur affective simul et ef­ fective, aderit peccatum grave in materia gravi ; si vero affective tantum ct non effective excludatur, peccatum erit leve, siquidem voluntas primaria ct efficax, quae manifestatur in operando, im­ ponitur vellcitati ct intentioni secundariae ac inefficaci contrariae; imo aliquando ratio deordinationis in ea exclusione mere intentionali finis operis, fere nullum peccatum erit’00. 2 Licet delectationem cum actu bono naturaliter connexam ex­ periri; eandem, moderante ratione, ut medium ad operationem in- i tendere; imo etiam ut finem proximum explicitum, a quo finis ope­ ris negative sit exclusus in quantum animus ab eo praescindit, ita tamen ut per ipsam rectam positionem actus, implicite ille finis in­ tendatur ct non agatur propter solam voluptatem. 174 Unde concludes: 1. 175. In praxi pastorali: 1. Attendatur nos minime vnfetere nostra doctrina exercitium mortificationis christianae, aut negare periculum quod in quaerenda delectatione existit dic- | tamen rectae rationis transgrediendi, aut non vehementer commendare delectationis cuiuslibet, praesertim sensibilis, moderationem, mediante ratione ct praxi christianae austeri­ tatis. Si liceitatem actus propter delectationem secundum dictamen rationis positi vindicamus, consulimus tranquillitati conscientiarum piarum, minime in hoc intendentes viam per­ fectionis christianae proponere. 2. “Ferendi non sunt theologi, qui hinc, negant dari actus in individuo indifferentes, inde vero ad moralem bonitatem actus absolute exigunt ut positive intendatur finis honestus: rigor enim huius doctrinae nimium adversatur menti et praxi fidelium, quibus persuassum non est in omnibus actionibuquaerendum esse finem positive honestum, ne sint malae... E: sane intelligi nequit cur, e.g. mala sit actio, qua quis conatur abigere sensum frigoris solum ad levandam hanc molestiam absque altiore fine; ergo bona est vel saltem indifferens:sco· tistae eam dicunt indifferentem, sed iuxta theoriam expositam, dicenda erit moral iter bona, si agens eam in concreto licitar iudicat et qua talem explicite intendit” 101. • 101 Cf. MesmaECKKR. Tract, dc actibus humanis 67. Noldin-Schmitt, 1,95. MORALITAS EX CIRCUMSTANTIIS. CAPUT IV Moralitas ex circumstantiis 176. I. Circumstantiae sunt condiciones morales quae ad moralitatem actus iam constitutam accedunt tanquam acciden­ tia, eamque sive quantitative sive qualitative sive utroque mo­ do modificant. Dicitur : Condiciones morales, i.e. adiuncta quae se habent sive ex parte obiecti, sive ex parte subiecti, sive ex parte rerum et condicionum externarum adiacentium quae extra moralem actus substantiam versantur : et quidem adiuncta moralia, non physica, nam haec sunt moraliter indifferentia, ideoque ad mo­ ralitatem modificandam non influunt, v. gr. quod quis fure­ tur mane aut vespere, ope falsae clavis vel verae etc. ; e contra circumstantiae morales quas consideramus attingunt actum secundum esse morale, bonitatem aut malitiam sive au­ gendo vel minuendo, ut si quis auferat rem alienam magni vel parvi pretii, sive quoad speciem mutando, v. gr. si auferat rem sacram. Ad moralitatem actus iam constitutam, i.e. actus habet iam moralitatem ab obiecto independenter a circumstantiis, et ea moralitas modificatur per circumstantiam, v. gr. quod sit aliena res quam aliquis furatur non est circumstantia furti, utique vero quod talis res sit summi pretii vel sacra. Quodsi actus ratione obiecti sit indifferens, vel si aliqua ratione eius esse morale essentialiter mutetur a circumstantia, tunc mora­ litatem specificam capit cx circumstantia intenta, quae ideo convertitur in obiectum actus ; v. gr. si quis volens furari, non a divite, sed ab inimico paupere furatur propter odium, haec circumstantia finis non manet extra substantiam actus sed transit in huius obiectum. Unde concludes: Λ circumstantiis stricte dictis distinguere opor­ tet actus sive internos sive externos qui passim ponuntur durante actu principali, sed ut actus omnino distincti, v.gr. distractiones du­ rantibus exercitiis spiritualibus, curiositas in assistentia missae, etc.; tunc exercitia pietatis peraguntur ct misssa auditur cum distractio­ nibus, sed non propter distractiones, quae ipsum actum missae audien­ dae non afficiunt. U··1’1 177. II Divisio. 1. Ratione influxus in moralitatem, circumstantiae sunt: a) Mutantes sveciem 102> si genericam vel specificam naturam actus sic afficiunt ut moialitati quae est cx obiecto aliam superaddant, cx qua constituitur nova species moralis (cf. 1-2 q.SO a.10; q.88 a.5) sive a) theologica, si actus ex obiecto levis fit propter circumstantiam gravis, verbi gratia mendacium propter damnum inde proveniens, vel viceversa, v.gr. furtum propter quantitatem parvam, sive β) moralis, si moralitati quae est cx obiecto alia adiungalur ob specialem relationem ad regulam morum quam habet circum­ stantia, quae sic convertitur in partiale obiectum vel specialem circumstantiam obiecti, v. gr. ratio sacrilegii in furto rei sa­ crae ; b) Non mutantes speciem108, si naturam actus intra eandem especiem tantum modificant, quia non important quid­ quam specialiter conveniens vel repugnans naturae rationali, sed tantum ratione prioris circumstantiae aut condicionis ob­ iecti habent moralitatem, v. gr. secundum magis et minus, in­ tense ac remisse, diutius vel brevius etc. ; et hae quidem sunt sive a) notabiliter aggravantes vel minuentes si in materia quantitativa circumstantiae seorsim sumptae, ratione numeri, ponderis, mensurae, sufficerent ad constituendum peccatum grave, v. gr. si quis auferat horologium aureum; in aliis autem materiis (duratione, intensitale etc) notabiliter excedant mo­ dum ordinarium agendi, v. gr. si quis per totum annum in odio patris perseveret; sive β) leviter aggravantes vel ininiiHttes, si seorsim sumptae in materiis respecti vis non excedant ordinarium modum agendi. 2. Ratione termini quem afficiunt: a) Subiectivae,si pertinent ad sublectum agens ct actum ipsum non attingunt nisi externe, v.gr. maior vel minor advertentia, voluntaries per metum, passionem etc. modificata; b) Obiectivae, quae pertinent ad obiectum illudque extrinsece attingunt, ut v.gr. ratio iniustitiae in adulterio, sacrilegii in fornicatione sacer- | dotis etc. i Frcquentiores occurrunt: circumstantia falsi in detractione; rei aut ta I sacri in furto; voti, matrimonii, consanguinitatis aut affinitatis in luxunac xt I bus externis, et plerumque in internis. .Mesmae i lk, Tract, de hum. l·· I nn Frcquentiorcs occurrunt: quantitas, praesertim in iniustitia; istw- I in ira, invidia etc.; durat io, in peccatis internis odii, delectationis morosa* * cft I ct in quibusdam externis, ut iniusta dilatione restitutionis, occasione I • ctt Mksmaf.ckcr, o. ct Le, **· Aequo iure dicunt aliqui circumstantias stricte munientes moralité non cssc, sed potius non addentes actui maiorem bonitatem vel malini®» rff I in cO qui brevi tempore orat vel levem quantitatem furatur. MORAT. ITAS EX CIRCUMSTANTIIS. N.177-178 197 178. III. Recensentur septem sequentes: quis, quid, ubi, qui­ tus auxiliis, cur, quomodo, quando. Quis, denotat non ipsum subiectum operans secundum se, sed specialem condicionem seu qualitatem accidentalem eiusdem (digni­ tatem, officium, particularem obligationem), v.gr. quod sit sacerdos, medicus, voto constrictus, etc. Quando officium vel specialem oblijaHonem indicat, actui bono vel malo novam bonitatis vel mali­ tiae speciem affert (sacrilegium, iniustitiam, impietatem) v.gr. si Emicatur persona voto castitatis ligata; sectis est mere aggravatis, urbi gratia si vidua pauper mittit duo minuta in gazophylazium (cf. Mc 12,41-44). Quid denotat non ipsum obiectum seu materiam (quae ad substantiam actus pertinet) sed accidens illi coniunctum, puta quanti­ tatem vel qualitatem, quatenus influunt in moralitatem actus, v.gr. furtum in magna vel parva quantitate dc bonis laicis vel religiosis. Saepe mutat speciem, ita in actibus circa alterum in materia casti­ tatis, ratio complicitatis ; in materia religionis, ratio rei sacrae. Quan­ do sd circumstantia ex parte agentis speciem mutat, id quoque facit eadem qualitas cx parte obiecti ; unde duplex est malitia in adulterio, iniustitiae et intemperantiae; in carnalitatc cum eo qui habet votum castitatis, intemperantiae ct peccati contra religionem linfidclitatis secundum communiorem sententiam, si votum erat pri­ matum; certo sacrilegii, si votum erat publicum); in incestu, pecca­ tum contra temperantiam et pietatem, etc. Ubi non nudum locum denotat, sed qualitatem loci conferentem actui aliquid bonitatis aut malitiae specialis, raro notabile si intra eandem speciem manet; exemplo sit locus sacer respectu orationis. Sui/JW mutat speciem in actibus “externis” ; addendo modalitatem specialem religionis vel caritatis. Quoi! speciatim rationem loci sa­ cri spectat, peccata externa omnia, etiam occulta, in loco sacro commissa inde contrahunt malitiam sacrilegii et quidem gravem si ' ab Ecclesia specialiter prohibita sunt (cf. c.1172) aut loci sanctitati .raviter adversantur, ut homicidium, choreae, repraesentationes thea­ trales, furtum rei sub Ecclesiae custodia repositae. Rarius aggravat, sci. in actibus internis, qui non ita directe cum loco habent rela­ tionem, v.gr. meditatio in ecclesia peracta, turpis cogitatio in eadem, etcetera. Quibus auxiliis, denotat media specialia adhibita ad agendum, quatenus modificant moralitatem, v.gr. pecunia furto ablata ad se inebriandum, arma prohibita ad occidendum. Speciem modificant si media specialem moralitatem important, uti usus magorum ad puel­ um seducendam vel confessionis ad sollicitandum. Secus aggravant, urbigratia, si sacerdos inducitur ad mentiendum, arma eliguntur quibus inimicus occidatur inter cruciatus, etc. Cur, ut circumstantia distincta a line de quo actum est in para.ripho praecedenti, denotat finem extrinsecum operantis (non in­ trinsecum operis), ct quidem talem qui exerceat influxum ordinis ■ undarii, seu non sit determinativus voluntatis ad agendum: ne­ ce totaliter, quia tunc efficit obiectum formale unicum actus vo­ ratis, neque superadditus principali eique paralleus, quia tunc ■ b unico actu essent duae vel plures formalitates, v.gr. munuscu-n datum ex vero motu misericordiae simul cum spe conciliandi ulr. animum donatarii. 198 de actibus humanis Quodsi aliquando identificatur cum fine intrinseco operis, v.gr. si detur eleemosyna ad sublevandam pauperem, desinit esse specialis circumstantia finis, de qua nunc. Quomodo, denotat specialem modum moralem, accidentalem, sub­ jectivum, positivum vel negativum, quo fit actus internus vel ex­ ternus (iussio, consilium, consensus, palpo, recursus, participans; mutus, non obstans, non manifestans), v.gr. cum perfecta delibera­ tione, intense, malitiose, subdole. Aliquando, praesertim cum mo­ dus intrinsece operi coniungitur, mutat speciem; sic violentia facit de simplici furto, rtpinam; de fornicatione, struprum; pariter modus in luxuria contra naturam. Ordinario (in intensione, remissione, vo­ luntate directa et indirecta, etc) aggravat vel minuit, ut dolus vel metus gravis, passio, etc Quando, denotat condicionem accidentalem temporis, ut quanti­ tatem seu durationem et qualitatem, v.gr. si odium diu protrahatur, si actus malus fiat die festivo, etc. Quantitas temporis est circum­ stantia aggravans vel minuens; qualitas autem, per se et seclusa inten­ tione honorandi vel inhonorandi, non multum facit ad augendam moralitatem, nisi actus de se bonus aut malus fuerit specialiter praeceptus vel prohibitus ratione temporis, v.gr. missa vespere ce­ lebrata sine motivo; aut nisi per illum cultui divino specialis re­ verentia vel irreverentia irrogetur aut scandalum adsit, v.gr. si quis dic Parasceves exhibeat ludos publicos; item si actus de se indif­ ferens tempore sacro praescribitur vel prohibetur, quo in casu cir­ cumstantia temporis transit in rationem obiecti et dat primam moralitatem, v.gr. laborare die festo. Exemplum classicum ad ostendendum quomodo in uno actu concurrere possint omnes circumstantiae solet proponi: Iohannes, custos ecclesiae, ciborium aureae, consecratum, continens hostias ad communionem paschalem necessarias, adhibitis sociis, intentione sacramentum profanandi, ipsa feria V in Cocna Domini ic ecclesia violenter e manu parochi arripit! En habetur: quis? custos; quid? π tione tum quantitatis (aureum) tum qualitatis (consecratum) tum effectus (pri­ vatio communionis paschalis); ubi? (in ecclesia); quibus auxiliis? (sociis); cur? (ad profanandum); quomodo? (violenter); quando? ((cria V in C«u Domini). ,, 179. In praxi pastorali: Si circumstantiae non influunt ullo modo, aut tantum leviter, in moralitatem actus, non sunt ncccssurio declarandae in confessione; ct saepe expediet ut confessarius impediat quominus narrentur. Non raro potius obsunt integritati confessionis (etiam in sacerdotibus et religiosis), quia eis fuse nar­ ratis, ipsa res suboscurius significatur. 180. IV. Principia. 1. Circumstantiae morales qua tela actibus humanis conferunt moralitatem secundariam ct acci­ dentalem. Circumstantiae morales, i.e. consideratae non physice in se, sed in quantum conforme est vel difforme regulae mo­ rum ut actus cum istis circumstantiis ponatur cognitis σ parte agentis ; nam sunt circumstantiae quae nullam bonita­ tem vel malitiam prae se ferunt, v. gr. hora diei in qua fur- MORAI.ITAS EX CIRCUMSTANTIIS. N.178- 199 tum fuerit commissum, quae, ut patet nihil influunt moraliter in actum. Qua laies, in quantum non sint primo et per se intentae, et sic evectae ad condicionem obiecti respectu actus, sed actui moralitcr iam constituto accedant. Moralitatem secundariam et accidentalem, siquidem primariam et principalem habet iam actus ex obiecto105. Ecclesia in Concilio Tridcntino definivit in confessione esse declarandas circumstantias speciem peccati mutantes in rationem peccati mortalis (D 899 917 ; cf. c.901). S. Scriptura inducit Christum declarantem viduam pauperem eleemosynam maioris valoris in duobus illis minutis fecisse, quam divites in magnis quantitatibus (Me 12,41-44). Ratio: Circumstantiae efficiunt in actu morali tum ut sit conveniens vel disconveniens naturae rationali, tum ut magis vel minus conveniens sit ; v. gr. manducare temperate vel in­ temperate, occidere extraneum et inimicum vel occidere pa­ trem amantissimum. 2. Circumstantiae mutant : a) aliquando speciem moralem actus, novam sive bonitatem sive malitiam addendo; b) ali­ quando sfeciem theologicam, malitiam gravem in levem con­ vertendo vel ziceversa; c) aliquando gradum moralitatis intra eandem speciem. Species theologica actus mali mutatur quando, intra eandem speciem moralem, malitia ex se gravis fit levis, v. gr. propter parvitatem materiae in quibusdam rebus, vel propter imper­ fectionem actus humani circa quascumque materias malas. Ada): Saepe fit ut bonitas vel malitia quae accedit ex circumstantiis sit diversi ordinis quam bonitas vel malitia quae est ex obiecto. Iam vero specialis ordo ad regulam mo­ rum, novam affert speciem moralem actui, v. gr. malitiam im­ pietatis ad homicidium commissum in proprium patrem vel fratrem, bonitatem religionis ad obedientiam quae praestatur ex voto10e. M Nili forte obiectum sit indifferens, quia tum cx circumstantiis, ct potiiimum ex fine, accipit primam moralitatem. Praeterea dantur casus in quibus propter circumstantias tollitur malitia obiectiva actus quae sit cxtrinscca obiec­ to, iuxta axioma: quod in lege non est licitum, necessitas facit licitum. Cf. Aert«uDamex, 1,41. * Disputatur utrum circumstantiae speciem actus mutantes distinguantur 1 moralitate obiectiva quasi per genus ct differentiam, an sint totidem obiecta r.ouliicr distincta. Sunt qui prius affirmant, quia peccatum videatur unicum ctcuD unico obiecto quod sc extendat ad illas malitias; et sunt qui posterius 200 ne actibus humanis^ Ad b) et c): quamquam' maius et minus dicuntur non mutare speciem, hoc intelligitur de specie morali, intra quam revera magis et minus non habent peculiarem con formitatem vel difformitatem cum regula morum, sed moralitatcm iam determinatam mere augent vel minuunt ; sic v. gr. maius pec­ catum est furari mille quam centum pesetas, sed utrumque furtum continetur intra eandem speciem moralem furti. Sed quoad speciem theologicam accidere potest in actibus malis quod circumstantiae efficiant ut deordinatio moralis magis vel minus laedat ordinem statutum, accedente specia­ li ratione deordinationis augendae vel minuendae intra idem genus, idcoque ut graviter vel leviter displiceat Deo; sic v. gr. exigua advertentia vel substantialiter vitiatus consensus efficit ut iniustitia aut irreligiositas per se gravis, in casu fiat levis, et parvitas materiae facit ut res aliena retineatur cum solo veniali peccato. Et hoc quidem valet quoad deordinationes graves quae ex circumstantiis fiant leves; nam si agitur dc deordinationibus per se levibus, ut eveniant graves ex circumstantiis intercedere debet nova deordinatio alterius generis, v. gr. scandalum, con­ temptus formalis etc. ; nam quod ex se est leve, per meram < aggregationem non potest mutare deordinationem quae natu­ ra sua mutationem non patitur. 3. IIaec moralitas secundaria, et acciden talis multiplici mo­ do accedere potest ad moralitatcm quam habet actus ex ob· iecto, sci. : a) Circumstantia intenta bona: a) bonitatem specifi­ cam cx obiecto provenientem saltem auget, v. gr. si quis dat eleemosynam cum ipse sit pauper ; saepe etiam nova specie | bonitatis exornat, v. gr. si quis colit castitatem ex voto Dto I consecratam ; (i) indifferentiam moralem, quae sit ex obiecto. tollit, actui primam bonitatem tribuendo; γ) malitiam specifi­ cam ex obiecto non removet, minuit tamen actus malitiam. b) Circumstantia mala admissa: a) bonitatem specifi­ cam obiecti corrumpit saltem partialiter, v. gr. si quis facit eleemosynam quia multi cum aspiciunt (cf. infra 4);$in· differentiam ex obiecto tollit, ct actum reddit simpliciter ma­ lum, ei primam moralitatcm tribuendo, v. gr. si quis edit car· sustineant, quia circumstantiarum malitia accedit in causa ad malitiam dyffin se iam determinatam, quin cam intrinsece mutet ct compleat, ut accdf* solet cum differentia specifica interne et formalitcr coniungitur cum ofcrfCf. Frins, Dc act. hum. 11,155-156. MORALITAS EX CIRCUMSTANTIIS. N.180-181 201 nem in die abstinentiae; y)malitiam specificam ex obiecto sal­ tem auget, inio saepe nova specie maculat, v. gr. si quis fura­ tur rem sacram ex ecclesia paupere. c) Circumstantia indifferens actum moralem non afficit. 4. Circumstantia mala ad actum ex obiecto bonum acce­ dens hoc vitiat totaliter vel partialiter in hunc modum : a) to­ taliter vitiat bonitatem obiecti, et totum reddit graviter vel leviter malum, tum si actus prohibetur propter illam circum­ stantiam, v. gr. eleemosyna ex bonis alienis, quia circumstan­ tia in tali casu totum obiectum inficit, tum si ratio unica et adaequata talis actus ex obiecto boni est illa circumstantia graviter vel leviter mala, sic enim bonum obiecti convertitur in merum medium ad illam circumstantiam a qua primo et principaliter spccificatur moralitas actus; β) partialiter tantum ritiat bonitatem quae est ex obiecto, si non est causa totalis actus ponendi sed tantum partialis, quia in hoc casu, etsi cir­ cumstantia sit graviter mala, actus conservat illam bonitatem quam habet ex obiecto. Haec duo postrema principia magis patebunt ex compara­ tione cum similibus assertionibus latius expositis cum age­ bamus de fine. 181. Unde concludes: In confessione necessario exponendae sunt circumstantiae tum novam speciem moralem mortaliter malam ad­ dentes, ut si quis committat peccatum carnale cum alia persona coniugata, tum speciem theologicam quae peccatum secus veniale faciat mortale, v.gr. si quis dicat mendacium ut alius damnum gra­ ve patiatur. Circumstantiae vero notabiliter modificantes peccata in­ tra eandem speciem theologicam vel moralem non sunt per se ex «.’ricta obligatione manifestandae; imo aliquando neque convenit eas manifestare, id quod a fortiori valet de circumstantiis leviter mo­ dificantibus. J)e imputabilitate morali actuum HUMANORUM 182. Postquam de actibus humanis secundum esse sive ontologico-psychicum sive morale egimus, dicendum est breviter de imputabilitate morali quae ex eorum indole libera necessario con­ sequitur, et quidem tum si agitur de actione vel omissione propria earumque effectibus, tum si agitur de actione vel omissione alie­ na, cui aliqua cooperatio praestetur. Quaestio eo est maioris mo­ menti practici, quod hominis destinatio suprema, per actus mora­ les obtinenda, pendet praecise ab istorum imputabilitate. Limita­ tur autem hic ad imputationem quoad moralitatem, nam quoad meritum supernaturale in sequenti parte describuntur ulteriores condiciones in actibus moralibus bonis requisitae. Hoc loco denuo occurrunt, sub speciali respectu responsabilitatis, quaestiones de permissione mali in actione duplicis effectus a nobis vel cum nos­ tra cooperatione posita, quarum tam frequens est usus in theolo­ gia morali. De permissione mali quatenus per scandalum praebe­ tur aliis occasio peccandi, agemus alibi, quando recensebimus pa­ cata contra caritatem. S. Thomas, 2-2 q.64 a.7; Suarez, De actibus hum?anis tr.2 d.l $ecl44; Waffelaert, Etude de théologie morale sur la coopération (Brujas 1883); H. G. Kramer, The indirect voluntary or voluntarium in causa (Wâsiisj· ton 1935); Mesmaecker, Tr. de actibus humanis (Malinas 1939) 89-102; æ· mas, Th. m. thomistica th.9; I'anfani, 1.83-97; G. Kiseî.stkin, La causalité I cidcntelle en théologie morale: EphThLov 3 (1926) 493-502; Hurth-AiTuI* I. 455-462; Lanza, 1,166-178; Lottin, Principes dr morale 1,192-199; II4SS-175; I Merkelbacm, 1.60-63.172-178; Nolihn-Schmitt, 1,79-86; Vermeerscw, 1,113421 I Summa remm dicendarum. Tractatio dividitur in duo capita, quorum prises I agit de imputabilitate actionis vel omissionis propriae earumque effectura (cap.l); alterum dc imputabilitate actionum vel omissionum quae aliis dtittàr I principaliter, quibus tamen aliqua cooperatio secundaria a nobis tanquara es causis physicis vel moralibus praestatur, sive participando in actione pbp i earn ve ex mandato aliorum exequendo, sive favorem vel auxilium praertini' in ordine morali actioni vel omissioni agentis principalis (cap.2). Relinquat ad tractatum de caritate quaestionem dc scandalo ct bono exemplo, in qtbs non concausa sed occasio praebetur actioni malae vel bonae alterius. IMPUTABILITAS ACTUUM. Ν.182Ί3Ι 203 CAPUT I Dei; H putabilitate propriae actionis vel omissionis earumque effectuum 183.1. IMPUTABILITAS est proprietas actus vel effec­ tus actionis aut omissionis humanae, vi cuius illi tribui possunt ac debent alicui homini tanquam vero eorum auctori et domi­ no. Dicitur: Effectus actionis vel omissionis, qui est “ulterior actio­ nis in se completae vel omissionis efficientia seu resultantia, quae distinctum voluntatis obiectum esse potest” \ Finis, igi­ tur, qui primam moralitatem tribuit actioni non potest pertinere ad effectum, cum actio moralis completa non possit esse sine aliqua voluntatis intentione; sed “ut aliquid possit esse effec­ tus, opus est ut idoneum sit ad constituendum voluntatis ob­ iectum distinctum ab actione”; tunc autem erit actio vel effec­ tus actionis, prout sub immediatam intentionem cadat vel secus. Sic v. gr. eductio gladii e vagina et motus brachii quo eductus gladius inimicum vulnerat, possunt esse distincta vo­ luntatis obiecta, plerumque tamen considerabuntur in actione vulnerativa quae immediate intenditur 2. Tribui possunt ac debent, quia sci. auctor talium actio­ nem vel omissionum egit requisita praevisione, voluntarietate, libertate, et cum tali relatione suae agendi rationis ad effectus, ut tam actiones vel omissiones quam effectus earum ipsi sint tribuendi, propterea quod eos vel intenderit vel saltem non vitaverit cum debuerit vitare. Tanquam vero auctori et domino, qui, prout auctor est et dominus suarum actionum et omissionum, contrahit responsabilitatem circa eas, seu obligatur ad respondendum desuis actibus ; unde responsabilitas sc habet ex parte agen­ tis, sicut imputabilitas ex parte actus 3. 184. II. Divisio: Imputabilitas potest esse: a) Iuridica, quando actus vel effectus tribuitur alicui tanquam auctori » Vtuuenscn. 1,1 IS. * Sic VunCEtUCH, 1. c. 1 Ci. MnictUMCK, 1,48. 204 DK ACTWltfS IU'MAMS responsabili in foro externo et coram societate ; b) Morai.is, quando similiter tribuitur in toro conscientiae ct coram Deo. Haec in iure civili non semper requiritur ad responsabilitatcm iuridicam, utique vero in canonico (cf. c.2218 § 1). Ilocloco agimus solum de imputabilitate morali. 185. III. IMPUTATIO est iudicium quo actus eorumque effectus alicui ut proprio illorum auctori et domino tribuuntur. 186. IV. Principia: 1. Fundamentum cuiuslibet immu­ tabilitatis est voluntas deliberata et Ubera. Sci.: Radix irnputabilitatis est libertas voluntatis in agen­ do, per quam agens constituitur auctor ct dominus suorum j actuum, sine qua non contrahit responsabilitatcm ullam; ideo ponitur “deliberata et libera”. Fundatur, igitur, imputabilitas in relatione dependentiae actus ad suum principium internum liberum, ut causam proximam. Potest autem versari cir- I ca actionem vel omissionem, sive propriam sive alienam, vd I circa effectus utrisque; ideo ponitur “cuiuslibet imputabilitatis”. I 2. Ad ini putatio nem actus moralis requiruntur: cogni­ tio, deliberatio ct consensus circa obiectum imputandum ciusque moralitatem. Cognitio debet sese extendere ad obiectum ct circumstan­ tias obiecti quae imputentur et ad relationem eorum cum re­ gula morum; nihil enim volitum quin praecognitum; cira elementum appretiativum seu aestimativum istius cognitio­ nis (cf. n.61,1). Deliberatio, qua possit eligi unum vel aliud ct advertentia normarum moralitatis, similiter requiritur ad hoc ut quis possit dici dominus actuum et effectuum, eorumque contrahere responsabilitatcm moralem. Consensus deni­ que quo perficiatur activitas hominis capax responsabilitath requiritur in actibus bonis; nec confundendus est cum sim­ plici advertentia vel cum impressione grata psychologica ab obiecto causata ante vel praeter consensum voluntatis. Unde concludes: Deficiente libertate ad agendum deficit rçponsabilitas; mutato giadu libertatis, mutatur gradus imputabi tatis. Actionis respectus qui in deliberatione non exhibentur rt consequenter ad liberum volitum non pertinent, neque ad anp®tabilitatem pertinere possunt. Quo maior vel minor est influxo voluntatis liberae in producendo actu morali, eo maior vd tr . est istius imputabilitas. IMPUTABTIJTAS ACTUUM. N.184-187 205 187. 3. Ad imputabilitatem bonitatis provenientis ex li­ bera actione vel omissione propria, quae voluntaria sit sive in se sive in causa, praeter libertatem actionis vel omissio­ nis* sub intellectus cognitione, requiritur apprehensio ct in­ tentio bonitatis quae est in actione vel omissione, non tamen formalis scu reflexa, sed implicita et in actu exercito. Nimirum: cum voluntas nullo vinculo morali iuncta sit cum bonitate obiecti cxtrinseci, erga quam ex se ipsa non afficitur sicut iam dictum est, nequit ipsa dici bona ab illa bonitate non intenta; si vero hanc cognoscat saltem in con­ fuso et intendat, sibi imputatur secundum eas dumtaxat no­ tas bonitatis quas intenderit saltem in actu exercito, seu qua­ tenus actum intenderit qui ex ipsa sua natura est conformis rectae rationi, non qua honestus sed sub ratione ex qua est honestus; sic v.gr. donatio eleemosynae imputatur ut actus misericordiae donatori qui intenderit eam exercere ; sed scrip­ tori boni operis non imputabuntur boni effectus lectionis in lectoribus, si opus conscripsit dumtaxat ad lucrum capiendum. 4. Ad imputabilitatem malitiae quae est ex libera ac­ tione vel omissione propria, quae voluntaria sit sive in se sive in causa, requiritur cognitio et apprehensio saltem in confu­ so talis malitiae, sed satis est ut non vitetur cum possit ct debeat evitari. Nimirum : cum voluntas debeat malum, non solum non in­ tendere, sed positive evitare in quantum potest, erit mala non solum a malitia quam intendat, sed etiam ab ca quam vitare debet et non vitat, ct quidem secundum omnes respectus quos cognoverit; non tamen ab ea quam neque in confuso cogno­ verit5* , v.gr. si quis inebrietur propterea quod vini vim igno­ rabat omnino. 5. Ad imputabilitatem effectus boni liberae actionis vel omissionis propriae, in. se voluntarii ac intenti, requiritur: a) si est ex actione ° bona vel saltem indifferenti, ut cius bonitas apprehensa sit et intenta, secus enim effectus non pendet a voluntate ; Z’) si est ex actione vel omissione mala, 4 Cf. MstKnoACK, 1,60-61. 1 Bene animadvertit Torio, 1.7 in nota: "Neque d’eas ad culpam sufficere quis potuerit aut debuerit effectum praevidere ; nam necandum est suppoMtmn, scii, aut deberi praevideri quod quis nescit, et ideo de facto neque m confuso praevidet; prima enim idea alicuius rei non est in hominis potestate.9* 1 Non additur cx omissione; narn in puna omissione non continetur positi· effectue moraliter imputabitis omittenti, deficiente quolibet nexu inter omis· •nem <-t f tec tura ; erit effectus cum bona intentione, sed non cx bona intenbQ°C’ aC ^ro,n<^ intentio et omissio libera imputabuntur, sed non effectus 206 DK ACTIBUS HUMANIS imputari videtur ut bonus in quantum non intendatur ut for­ matter per eam viam obtinendus, sed quasi ex quadam ne­ cessitate, v.gr. si quis, ex magna misericordia erga paupe­ rem, reluctans furatur aliena ad eleemosynam ; tota actio ta­ men remanet simpliciter mala, ct intentio ipsa bona per elec­ tionem iniqui medii corrumpitur, sed malitia aliquantulum cx effectu intento mitigari videtur. 6. Effectus malus liberae actionis vel omissionis pro­ priae, in se voluntarius, semper imputatur, sive procedat ex­ actione vel omissione in se mala vel indifferenti, sive cx ac­ tione vel omissione in se bona ; malum enim quod semper quoad fieri possit vitandum est, nunquam appetere licet7; qui, quamvis talis effectus ex actione in se bona licite for­ tasse potuisset permitti iuxta statim dicenda, praesertim si non esset positivo influxu productus, quando est voluntarius in se, necessario vitiat actionem vel totaliter vel saltem par­ tialiter, prout sit causa motiva totalis vel partialis eiusdem. (Cf. n.167.) Unde concludes: “Effectus malus qui ex natura actionis sequi­ tur, ita ut actio alium effectum habere non possit, item effectus malus intentus... ut medium ad alium, semper imputantur”**; in utroque enim casu effectus malus est voluntarius in se, licet in secundo non sit propter se. Sic imputatur medico mors fetus, quan­ do peragit craniotomiam ad salvandam matrem; ct re vera cum vult craniotomiam, quae non habet alium effectum immediatum nisi mortem infantis, vult hanc mortem in se, etsi non propter se. 188. 7. Ad imputabilitatem mali9 effectus liberae ac­ tionis vel omissionis propriae, in causa voluntarii ac prae­ visi, requiritur: a) si est ex actione mala, ut mere ex ea se­ quatur cum habetur obligatio impediendi talem effectum prout est a tali actione vel omissione ; b) si est ex omissione sive bona sive mala, tunc solum imputatur quando adest obli­ gatio ponendi actionem omissam ne talis effectus malus se­ quatur; c) si est ex actione in se bona vel indifferenti, im­ putatur quando est praevisus ct existit obligatio effectum im­ pediendi omittendo actionem cui consequitur. Effectus erit praevisus quando aliquo modo, etiam con­ fuso, attentio dirigatur ad eum certo vel probabiliter eventuT Sic v.gr., iudex sententiam dictans iuxta legem iustam in damnum Petri, intendens istud damnum qua tale, peccat. • NoUHtfSCHWfTT, 1,82. • Quaestio restringitur ad effectum malum; quia bonus effectus mere in causa voluntarius nunquam imputatur sive cx actione bona, sive cx mala, sire ex indifferenti, quia bonitas debet positive intendi. IMPUTABTMTAS EFFECTUUM. N.187-1 207 rum si talis vel talis actio ponatur, vel si saltem aliquo modo cognoscatur obligatio ad hoc advertendi ; sic v.gr. medicus conscius suae imperitiae, in confuso praevidet malos effec­ tus ex exercitio artis suae imperfectae secuturos; et venator qui in illud explodit quod suspicatur esse hominem, in con­ tuso praevidet homicidium quod fortasse sequetur cx actio­ ne, utique unius tantum effectus in hoc exemplo. Ad a): Quamquam actio mala semper est inhonesta si complete expectatur, tamen ratione mali effectus mere prae­ visi et solum in causa voluntarii non iit magis inhonesta, nisi quando in adiunctis illis concretis adest obligatio positiva specialis vitandi illum malum effectum, seu quando actio ex qua ille sequitur praeter intentionem, ideo etiam est vetita ne talis effectus sequatur; quod eveniet saltem quando ef­ fectus ille sequitur per se cx actione mala, sed etiam in aliis casibus in quibus praeceptum generale vitandi malum, licet non absolutum nec urgens universaliter, in illo casu concre­ to permanet in vigore et prohibet quominus actio vel omis­ sio ponatur, etiam ne malus ille effectus sequatur. Deficiente hac prohibitione, actio quidem erit inhonesta, sed effectus malus non imputabitur. Sic v.gr. blasphcmiac quae praevi­ dentur proferendae in ebrietate, licet in se non intendantur, imputabuntur nimis potanti, quia blasphcmiae ita absolute prohibentur, ut inculpentur etiam in sola causa per accidens voluntaria, si causa non est proportionata ad tale peccatum materiale permittendum. E contra comedere determinatos ci­ bos vetitos propter legem abstinentiae cum praevisione pollu­ tionis quae ex comestione per accidens sequetur, erit pecca­ tum intemperantiae in cibo, sed non in luxuria ; quia prohi­ bitio talium ciborum tali die non urget ratione pollutionis vitandae, et haec non imputari videntur ullo modo attenta refocillatione virium in se aestimabili, quae per se sequitur ex illis cibis sola lege positiva prohibitis. Sed pollutio mere prae­ visa ex nimio potu hausto ob solam passionem deordinatam, sine ullo effectu salutari neque in ordine naturali, nobis vi­ detur imputari in peccatum, leve quidem propter connexio­ nem valde debilem inter eam et nimium potum 10. Ad b): Quando ex iustitia, caritate aliave virtute ur­ get obligatio positive impediendi ne producatur effectus ma­ lus praevisus, iuxta aestimationem omnium intercedit nexus “ Cf. VEBJttERSCH, 1,116; MjtKKEi.HAcn, 1,172; KiselstEIN, La causalité Koanlcllt en th. mor.: EphThLov 3 (1926) 498. 208 de actibus humanis causalitatis non quidem physicae (cum ei tectus posilnus in causa negativa non contineatur nisi influente alia causa) sed Curte moralis, inter omissionem cui debetur cflectus et ipse effectus propter eam eveniens. Sine ea obligatione effectus fuisset mere permissus, deliciente nexu morali inter effectum ct omissionem, nec posset in se ullo modo imputari volunta­ ti 11*13 ; sed obligatione stante, censetur vere volitus et in causa voluntarius, eique imputabilis qui passive se habet erga eum; sic verbi gratia magister qui ex officio debet consulere bonae educationi alumnorum, tenetur impedire influxum pravorum sociorum. Ad rem S. Thomas n: “Non tum actionis reducitur, sicut in agit, sed solum tunc cum potest non posset navem dirigere, vel navis, non imputaretur ei navis bernationis contingeret”. semper id quod sequitur ad defcccausam, in agens, ex eo quod non ct debet agere. Si enim gubernator non esset ei commissa gubernatio submersio quae per absentiam gu· Ad c): Existit quidem generalis obligatio abstinendi ab actionibus cx quibus praevidetur effectus malus per se eventurus, urgentibus ad hoc speciali ratione virtutibus reli­ gionis, iustitiae, caritatis aliisque, cum effectus ille sit cir­ cumstantia actus necessario pertinens aliqua ratione ad agen­ tem obligatum in genere ad malum vitandum ; existit pariter obligatio, non quidem generalis, sed certe particularis in mul­ tis casibus, evitandi ex eisdem virtutibus effectus malos per accidens eventuros ex actione mala et aliquando etiam ex bona. At vero hae obligationes non sunt ita absolutae et uni­ versales, ut nunquam liceat tolerare malum aliquem effectum mere praevisum ex actione aut omissione bona vel indiffe­ renti, etiamsi talis effectus per se seu natura sua sequatur1’ cx actione praeter intentionem agentis; neque enim tolerabi11 Esset enim ad summum volitus, si nempe desideraretur a voluntate (et in hoc haberetur peccatum) sed non esset voluntarius, utpote qui neque pbystf neque moraliter contineretur in omissione. u 5*. Thcol., 1-2 q.6 a.3. 13 Minus accurate dici interdum nobis videtur effectum malum per se ex aliqua actione profluentem semper agenti imputari, sive fuerit immediatus lire mediatus (cf. Lanza, 1,170). Verum quidem est quod terminus alicuius aefe* nequit ab eadem separari, et quod causa ct effectus sunt in tali casu umr moralitcr cui applicatur adagium: “causa causae est causa causati"; sd ka evenit necessario solum in ordino ontoloyico ; dum in morali voluntas potat unice ferri in effectum bonum, ct honeste ferri etiam sub praevisione vel ptf missione effectus mali, propter motivum proport.onatum ad hunc lolennd/ ratione boni effectus secus non obtinendi. Quo autem effectus malus, minus vel remotius vel inefficacius contineat/ in causa, facilius permitti poterit, cum non existât obligatio evitandi ootw effectus malos qui absolute impediri possint, et cum obligatio caritatis, relu nit etc. urgens communiter in casibus similibus, facile cedat incomtno o pr* portionale gravi quod esset in absolute impediendo cttectu malo. le esset hominibus onus impediendi omnes malos efectus mere praevisos, a modo eorum agendi dependentibus 14, prae­ sertim quando producerentur simul cum alio effectu bono notabiliter praevalenti, qui solus esset in intentione ct alia via nequiret obtineri, vel quando ageretur de excqucndo officio vel exercendo iure ad illam actionem vel omissionem, cuius praeteritio incommodum afferret16. Potius habetur principium in theologia morali sequens circa ac­ tionem in se bonam vel indifferentem (ct idem valet de omissione per sc non vetita) quae praeter effectum bonum unice intentum, causât etiam malum permissum : licita est actio bona non obstante effectu malo qui praevidetur secuturus, modo intendatur effectus bonus saltem aeque immediate obtinendus cx causa ac malus, ct hic non intendatur, et adsit ratio proportionate gravis ad eum per­ mittendum in causa posita. 189. Quatitor, igitur, requiruntur condiciones ad liccitatem actionis duplicis effectus: a) ut actio sit bona vel in­ differens, quia si est in se mala 10, quamvis non necessario et semper augeat malitiam ex malo effectu mere praeviso, tamen nunquam potest esse licita, etiamsi solos effectus bo­ nos producat; fl) ut bonus effectus non producatur mediante malo, secus enim malus, licet non propter sc, tamen in se in­ tenderetur cum peccato, tanquam medium inhonestum non sanctificandum propter finem honestum ; γ) ut solus effectus bonus intendatur malus vero non, sed mere permittatur seu toleretur, nam si voluntas feratur implicite vel explicite in effectum malum, ex huius affectu corrumpitur ct in tali ac­ tione peccat; 8) ut adsit ratio proportionate gravis ad ponen­ dam causam (cf. D 1181) propterea quod omnibus rite per­ pensis prudenti aestimatori rationabilis appareat positio talis causae non obstante malo effectu praeviso, sed ad habendum bonum necessario17.*11 M Cf. E. Lkroux, La cause à double effet: RevEcdL 19 (1917/8) 2S8-259. 11 Cf S. Thomas, 2-2 q.64 a.7, Ad rem exacte Ver.meersch, NouvRcvTh 60 (1933) 694: "tine action, bonne en elle-même, n’est pas viciée à raison d’une conséquence mauvaise ou fâcheuse, non désirée, qu’entraînent certaines cir­ constances qu’une volonté humaine est impuissante à eloigner; il faut toutefois que le bien attendu de l’action compense le dommage dc l’effet mauvais qu’on regrette”. ’ Actio dignoscetur in se mala, si malitia detegatur iuxta pnidentum com­ munem aestimationem non in circumstantiis, vel iis solis, sed in ipsa actione praecisive a circumstantiis. n Minus placet modus loquendi quorundam, cum dicunt rationem propor­ tionum tunc haberi cum bonum in se quaesitum compensat damnum permis­ so; licet enim hoc recte intelligi valeat, attendendo quantitatem naturamque pncceptorum et influxum causarum in effectus, tamen specietenus inducit ali­ quod critérium comparationis ct compensationis materialis, quod minime esset «curatum. Nec inconvenientia plane vitatur, si dicitur rationem habendam “roo solum singularis cuiusque casus, sed et communis omnium incommodi”, 210 nt: actibus humanis^ Ih determ'utanda ratione proportionate gravi, attendenda sunt omnia elementa, commoda et incommoda, sive individualia sive socialia 1S*, sive proxima sive remotiora, quae ad rectum indicium effonnandum conferunt. In universum eo facilius adest ratio proportionate gravis quo: et quantitas et natura praecepti positivi fortasse existentis gravioris est urgendae, et obligationes pressius instant propter indolem virtutis exercendae vel propter ius vel officium adimplendum, et effectus bonus est magis per se, proxime, immediate ac certo coniunctus cum causa; maioris momenti, necessitatis, utilitatis; minoris quoque efficacitatis ad impediendum ef­ fectum malum; dum ex adverso, malus effectus magis per accidens10, remote et mediate ac improbabiliter connectitur cum causa ; minoris momenti ; maioris quoque probabilitatis vel facilioris existentiae mediante alia causa quae eum pro­ duceret, deficiente ea quae est in quaestione20. cuius evitatio "exaequet malum quod permittitur” (Ballerini-Palmeri, 1,40. Cf. Lanza, 1,1 / λ Quoad permissionem mali effectus, notat Mesmaeckcr p.9’ nota 2 permitti actiones alienas; ideoque malum effectum ex actione propria voluntarium in causa, mere non intendi. XB Praeter consequentias immediatas pro individuis particularibus conside· ran da e sunt etiam consequentiae pro bono communi. Propter bonum commues existi! facultas protegendi vitam temporalem contra iniustum aggressores, etiamsi vim illius repellendo ipse constituatur in proximo periculo aeternadamnationis. Ex eadem ratione boni generalis administratur communio peccatori occulto publice eam petenti, vel lustificantur experimenta valde periculosa quae ductores navium aerearum interdum subeunt pro utilitate reipublicae. Cf. Ê ΐΛΒουχ, La cause à double effet: RevEcclL 19 (1927/8) 264. w Quoad expressionem effectus per se et per accidens, quae hic adhibetur I dumtaxat ad connexionem indicandam inter causam ct effectum, notari potest I cum E. RanwEz, Dc voluntario tn causa: “Ad exprimendam connexionem plus I minus arctam inter actionem et effectum, solent proponi verba per se et fer I accidens quae, eheu! frequentem sccum ferunt ambiguitatem. Etenim, modo I per istas voces significatur ontologica relatio quam inter actionem et effectua I malum revelat utriusque natura vel in abstracto considerata. Modo praescindi· I tur ab efficacitate essentiali actionis qualis a priori determinari posset, atqce I sola docente experientia, dicitur per se vel per accidens prouti "in pluribus' I vel “in paucioribus” contingit effectus talis in talibus concretis adiunctis. Modo, I seposito prorsus ordine ontologico, de sola voluntate agentis curatur, et dicitcr I per se effectum id quod intenditur, per accidens autem quod praeter intt» I ttonem accidit, adeoque permittitur; quo in casu liquet, vox per accidens n&J I explicat, sed solutum iam supponit problema nobis solvendum. Quae cum ita I sint, non est mirandum si breves regulae apud multos receptae iuxta divisiones I in per se et per accidens, sub specie claritatis multa relinquant obscura, d inadacquate respondeant infinitae varietati casuum”. CollatNamurc 22 (1925) 25-26. J2 £ \ ] x Ad rem scribit RanwEz in laudato articulo (CollatNamurc 22 (192SJ 27): I "Si quis nos urgeat ut in medium tandem aliquando adducamus classica κ«· I bula per se, per accidens, praefata possimus resumere sic: I o) Non licet actio quae ita per se ad effectum malum exclusive deitinaîsr I ut bonus hnfa obtineri nequeat nisi mediante malo. I b) Licet agere, si effectus nocivus ita per accidens sequitur, ut ridicula I foret aut nimis onerosum humanis viribus, renuntiare actioni propter improbi, I bilem omnino sequelam valde remotam; aut minimi momenti respectu habito d Utilitatem actionis. c) Praeter eas hypotheses extremas, cautius est judicandum: ceteris μηbus: a) facilius erit permittendus effectus, si non per se, i. c. si non ex accu­ sitate rerum, sed per accidens, puta, si ob solum casualem concursum ausu 190. Unde concludes: 1. Licet ponere causam vel omittere actionem ex qua sequitur duplex effectus, bonus alter et alter ma­ lus, dummodo: a) ipsa causa sit bona vel indifferens; β) solus ef­ fectus bonus approbetur et intendatur, malus autem nullatenus, ne fiat voluntarius vel saltem volitus”; 7) effectus bonus sit saltem atque immediatus ac effectus malus, eo sensu quod non obtineatur mediante malo53, quia secus vere intenderetur in se etsi non prop­ ter se, sed tanquam medium, v. gr. si quis mentiretur ad liberandum innocentem; 5) adsit ratio proportionate gravis ad ponendam causam propter effectum bonum cx quo, omnibus perpensis, causa agendi rationabilis appareat, v. gr. si deficiente alio recursu ad conser­ vandam vitam, invasor cruenter vulnere letali repellatur, vel si duplicata merces denegetur aurigae cum praevisione blasphemiae ab eo hac occasione proferendae. 2. Potest esse effectus voluntarius in causa qui in se sit non voluntarius, imo involuntarius; v. gr. si quis velit explodere impru­ denter et insufficienti motivo in aliquod obiectum cum praevisione quod possit occidere hominem, quod tamen ipsi displicet. E contra potest esse in se voltius, si desideretur vel etiam intendatur, quin tamen sit voluntarius, quia sequitur cx causa per accidens et decst obligatio eam omittendi ne talis effectus sequatur; v gr* *., si quis in proprio agro fodit foveam ad evacuandos incursus aquarum ne­ cessariam, simul desiderans ut in cam incidat animal inimici illuc possibiliter quidem sed valde improbabiliter accessurum, quamvis de facto videat impletum desiderium conceptum erga inimicum, non fit responsabilis dc animalis casu, siquidem is non est effectus vi­ tandus actionis, quae rationabilitur posita est non obstante praevi­ sione et volitione talis eventus. Peccat tamen in pravo desiderio fovendo. naturalis, aut agentis liberi fortuitum interventum (occasio), timenda est noxia; β difficilius e contra excusabitur agens, si nocivus effectus praevidetur per se • "i regulariter oriturus cx actione suapte natura ad hunc ordinata; γ) inter effectus prr se orituros, eo citius erunt repudiandi, quo peiores ct magis intime sh actione dependentes. Inter effectus per accidens eventuros, eo citius per­ nitendi erunt quo leviores ct minus intime connexi cum actione in se volun­ taria. Pronuntiare quod universtm sunt imputandi effectus per se secuti, aut pronuntiare quod universim sunt permittendi effectus per accidens contingen­ ter.. hoc nobis videtur non tantum inadaequate dictum, sed apprime falsum... niii prius definitae sint voces ct sedulo quidem, prouti singulae materiae conreniant.'* f ’ 3 Notetur discrimen inter effectum malum cx omissione actus non obligatorii, γη potest esse volitus sed non voluntarius, ut supra declaratum est. ct effectum raltim per accidens seu non cx necessitate rerum sed ex concursu alterius uuue vel fortuiti eventqs productum; is potest esse non modo volitus, sed r'im voluntarius in positione causae ex qua per accidens sequitur cum coniunrtur cum alia causa; quare actionem stricte damnificantem ponere dixerimus Hâta qui laqueum parat in proprio agro si forte incidat in illum animal sui t mici, et teneri ad reparationem damni quod eo modo sine ratione catisct nanto 3 Scribit Phümmer, 1,59: “Immediatus effectus est finis operis. Tamvcro inii operis est unus et non duplex, sicut una est essentialis forma uniuscuiusque rei et non duplex." Et hac ratione vult infitiari possibilitatem duorum dfectuum, boni ct mali, aeque immediatorum unius causae. Sed quidquid dc :oc ut, quando auctores loquuntur in hac re dc duobus effectibus aeque immediatii, significare volunt effectum bonum non obtineri mediante malo, sive •.f'tquc debeatur physice eidem causae sive non. sive effectus bonus in tempore uste salum producatur sive secus. Quoad emendatam formulam ab eo proposi­ tus, cf. Lottin, Principes de morale 1,127 nota. 212 τί: actibus IMPUTAHIIJTAS humanis 3. Halde urgens causa requiritur ut ancilla pergat famulatum praestare in domo in qua a persona de familia frequenter requiritur ad cooperandum peccato (cf D 1201) vel ipsamet inducitur .id peccatum; multo minor si inductio est a persona extranea raro ad illam domum accedente. Similiter eo facilius Justificatur mutilabo, quo maius sit periculum vitae cx non interventu chirurgico et maior spes boni successus; facilius potest medicus vel moralista legere librum periculosum sibi ad officium implendum necessarium, quam alius qui legeret mere ad recreationem; vel proprietarius aedificium locare personis quae eo sunt abusurae, quo maiorem habeant istae personae possibilitatem alia aedificia similia acquirendi. 4. Gradus imputabilitatis effectus mali non desumitur ex gravi­ tate ipsius effectus, sed cx malitia actus interni voluntatis circa causam cius ut talem spectatam, i. e. prout in effectum influit, ct non prout est in se independenter ab effectu, iuxta axioma “effec­ tus in causa voluntarius non est magis culpabilis quam ipsa causa”2 3. Consequenter: a) Causa per se, proxime ct graviter influens in I effectum malum, praeter malitiam propriam gravem vel levem, ac­ quirit malitiam gravem vel levem effectus, v. gr. si leve mendacium fit causa homicidii, ad peccatum leve causae accedit peccatum grave homicidii; viccversa, si ebrietas causât iram levem, ad pec­ catum grave intemperantiae accedit leve irae; b) causa per accidens, vel etiam per se sed leviter et remote influens in malum grave, ra­ tione talis influxus non contrahit nisi levem malitiam, cum parvos influxus in rem gravem non sit aliquid notabile ad culpam; nisi tamen effectus stricte et omnino ita prohibeatur, ut caveri debeat sub gravi etiam per remotionem causarum quae ad eum leviter concurrunt, urgente speciali aliqua ratione Justitiae, officii etc. Imputatur occidenti inimicum ad pe­ cuniam rapiendam, non solum furtum sed etiam occisio; sacerdo­ ti, porrectio eucharistiae peccatori quem potuit repellere quia cius indignitas publice nota erat; puellae cx delicto gravidae, aborta quem ad vitandam infamiam sibi procurat; domino rei pani pretii, mors causata furi qui volebat eam rapere. 191. Unde resolves: 1. Xom imputatur matri omissio missae ad assistendum filio aegroto cui alius assistere non potest; edenti cibos sibi gratos, pdhitio quam mere praevidet naturaliter secuturam”; medico abortus productus per medicinam praescriptam directe et immediate ad sanandam matrem; ministro sacramenti, porrectio eucharistiae peccatori occulto publice eam petenti, ad vitandum damnum commune, permisso illo sacrilegio particulari. 2. 23 Ad rem Bouqujllon: Hoc adagium "non debet intclligi nisi de cicu formaliter spectata in sua relatione ad effectum, non vero dc causa spccUU/ u et independenter ah effectu; fieri enim potest ut actus in sc bonus vel leyiltf tantum culpabilis, gravem malitiam contineat praecise ratione effectue qui ic-· oritur; et vteissim fieri potest ut actus in sc gravier culpabilis, non nbi lena mal hab< - ib effectu” (77i. furtjarf· 3^3). 34 Non enim esus talium ciborum est prohibitus ad vitandam pollutionict ipsa bonitas actus in se est ratio Justificans pollutionem naturalem; t&r si cibi illi essent aliunde vetiti, v.gr. cx praecepto ecclesiastico,. frnwsu» pollutionem sub levi imputari, siquidem adest aliqua obligatio drordinafioix-" πάΙχιτάο impediendi nisi accedat ratio justificans permissionem. Contranua rit Mzrkcliiach, J,172 sub fine; cf. tamen ibid. 174,2. I I I I ' I I j I I I I I I I Ij I effectuum ν.Γ*·· 213 3. Grave peccatum est in mendacio quo praevidetur causa­ tum jri grave damnum oeconomicum, vel in potatione leviter im­ moderata ex qua praevidetur homicidium stricte vitandum; levis ad summum est malitia accedens ad ebrietatem ex pollutione quae mere praevidetur secutura, vel cx parvis rixis quibus dabit locum. 4. Sufficit motivum leve ad ponendam actionem duplicis effec­ tus propter bonum effectum, si alius effectus est quidem gravi­ ter malus sed remotissime dependens ab ista actione ; bonum enim commune et conveniens libertas agendi personalis postulat ut ef­ fectus remotissimi solum aliquali incommodo caveantur; similiter sufficit quaelibet ratio honesta, vel ipsum exercitium sanae liber­ tatis, ut quis aspiciat obiecta in se honesta cum praevisione pra­ vorum motuum concupiscentiae, sed sine periculo proximo consen­ sus, dum non sufficeret ad aspiciendas res impudicas, quia indoles prioris actionis facilius permittit inordinationem naturae ex posses­ sione iuris ad eam ponendam 5. Licet occidere iniustum aggressorem quando alia media de­ ficiunt ad defendendam vitam propriam, quamvis aggressor periditetur etiam de morte aeterna dum aggressus ornatur gratia sanctificante; bonum enim sociale postulat ut tales aggressores cruente repelli possint in huiusmodi adiunctis, non obstante malo spirituali ipsis inferendo multo graviori quam bonum quod per defensionem obtinetur, ne audaciorcs evadant, cum discrimine pu­ blicae securitatis. 192. Noto. “Caveas ne regulam dictam a duplici effectu tra­ ducas ad casum diversum actionis quae vel hoc vel illud esse potest, verbi gratia id quod video est fortasse homo, fortasse bestia. Volun­ taria sclopeti explosio in istam rem directa, erit fortasse homicidium, fortasse utilis venatio. Hinc non agitur de causalitatc partiali qua cffccttts malus mere permittitur, sed per causalitatem plenam alte­ rutrum disjunctive fit. Ergo homicidium hypothetice accipitur ct eligitur. Quare in hominem probabilem facere non licet quod in hominem certum fieri nunquam potest. Seu universalius /'quotiens dubitas ne id quod vis forte sit aliud, utrumque in pravis vel no­ xiis a tc volitum dici" debet 193. 8. Imputabilitas effectus inchoative ct radicaliter contrahitur eo momento quo quis voluntarie ponit causam vel otnillil actionem cum praevisione talis effectus et cum inten­ tione eiusdem, quatenus positiva intentio exigatur secundum superius explicata. Ratio est quia responsahilitas non dependet per se ab existentia effectus, sed a positione deliberata causae in cuius voluntate continetur voluntas effectus; ideoque reatus idem per se permanet etiamsi effectus non sequatur, vel diversi mode sequatur ac praevisus fuerit. Ipse tamen effectus non imputabitur, ut videtur, in sc ut peccatum, si deliberatio dea VrsMEEBsen, 1,120,2. 214 DE ACTIBUS HUMANIS sinat, ac proinde deficiat actus humanus circa eum, certo autem non imputabitur in se, si serio retractetur antequam eveniat28; sed in utroque casu damnum iniustum eventuale erit reparandum, utpote quod erit effectus peccati. 9. Actus mali ex prava consuetudine praevisi ponendi vel in facto positi: a) non imputantur in peccatum si neque in se neque in causa sunt voluntarii; b) imputantur in pec­ catum si in causa non retractata sunt voluntarii, ct quidem, c) tot sunt peccata quot negligentiae moraliter distinctae ha­ bentur in non retractanda prava consuetudine, vel quot pec­ cata cum actuali advertentia etsi vi habitus ponuntur. Principium effert applicationem particularem generalio­ ris alius principii de voluntario in causa. Profecto si aliquis pravam consuetudinem contraxit, facile fertur, ut iam dic­ tum est, ad ponendos actus quibus consuetudo exercetur et firmatur. Sed: Ad a): Si agentem sincere paenituerit pravam consuetu­ dinem contraxisse, actus qui postea sine advertentia vi illius exerceantur non imputabuntur neque in se, quia inadvertentcr positi, neque in causa, quia consuetudo iam fuit retractata. Ad b): Si agentem non paenituerit pravam consuetudi­ nem contraxisse, omnes et singuli actus, in confuso saltem praevisi secuturi vi pravae consuetudinis quae voluntarie re­ tinetur, erunt sibi imputabiles, quia voluntarii in causa re­ tenta a qua procedunt, ideoque pcccaminosi ; sed. Ad c): Non tot erunt peccata numcrice distincta quot actus inadvertenter positi, sed quot omissiones graviter cul­ pabiles retractandi pravum habitum committat habitudinarius, vel quot actus cum actuali advertentia ponantur ; nam in hoc ultimo casu etsi habeatur aliqua diminutio culpabilitatis prop­ ter vim habitus infirmantem deliberationem, singuli actus sunt in seipsis voluntarii, ideoque singulatim imputabiles. 194. Unde concludes: 1. Non imputantur in peccatum for­ male decem blaspheniiac quas aliquis inadvertenter profert ex pra­ vo habitu sincere retractato; imputantur in unicum peccatum de­ cem blaspheniiac, singulae graviter pcccaminosae, quas quis prae» Tamen non ideo fugiet quis excommunionem vel irregularitatem qtne tenent procurante.* abortum effectu secuto, secundum c.ZJ'îO § nam hac n dicaliter contrahuntur ipsa actione procurativa abortus ct perficiuntur quando abortus ex illa actione sequitur effective. Si tatnen aliquis inter procuration» abortus et ipsum abortum plane liberetur a reatu culpae per contcstionta, probabilius non contrahet cxconrmiinioncrn quando sequetur abortus, qihj punc disparuit culpa moralis pro delicto requisita. imputabilitas effectuum, x. 193-195 videt prolaturus sine actuali advertentia, si non ponat actum sin­ cerae detestationis peccati. Z. Imputabilitas peccati ex habitu pravo: Qui contraxit habi­ tum alicuius peccati, v.gr. blaspheniiac, contrahit rcsponsabilitatem singularum blasphemiarum, si ad singulas attendat, earum ma­ litiam advertens; si vero inadvertenter vi habitus blasphemat, quamdiu consuetudo voluntaria est, blasphemiae ipsi imputabun­ tur ut voluntariae in causa, non autem postquam consuetudinem per paenitentiam et contrarium propositum serio retractaverit, sive advertenter sive inadvertenter eam contraxerit. 3. Iinputabilitas periculi peccandi libere admissi: Qui volunta­ rie admittit periculum peccandi, quia sic ponit causam mali, vel saltem non sufficienter vitat effectum malum, peccat: a) graviter, si se exponit proximo aut gravi periculo graviter peccandi ; nam cum teneatur omnino ct sub gravi vitare peccatum mortale, tenetur etiam media ad hoc necessaria adhibere, vitando pericula; b) leviter autem, si periculum proximum aut grave est peccandi leviter, vel etiam si periculum est graviter quidem peccandi, sed non nisi leve et remotum. Dixi qui voluntarie admittit; nam si non admittit, sed potius subit invitus periculum ex ratione proportionate gravi, non amat malum, sed causam boni periculosam, ideoque potest talem causam rationabiliter ponere sine peccato, si adest spes fundata pe­ riculi superandi adhibitis cautelis. 195. Unde resolves: 1. Qui se inebriat noscens ex experien­ tia sc in ebrietate blasphemare et rixari, eo ipso momento quo ni­ mio potui indulget responsabilis fit ebrietatis, rixarum et blasphcmiarum. Qui sciens obligationem audiendi missam, exit deambula­ tum, contrahit malitiam peccati contra religionem eo ipso momen­ to; quodsi postea voluntatem retractans velit redire, sed iam non possit, ipsa praeteritio missae in se non imputabitur ei. Si quis por­ rigit venenum suo inimico ct statim voluntatem retractat, reus est non mortis in se sed causae efficacis mortis; proinde si iam ante­ quam inimicus moriatur culpam suam confitebitur, non debebit dein­ de, post mortem illius, confessionem iterare; utique vero damna reparcrc quae praecise ex morte secuta proveniant. 2. Grave peccatum committit, etiam independenter ab scanda­ lo et cooperatione, qui ex mera recreatione adit theatrum vel cine­ ma ad contemplandam repraesentationem sibi graviter periculosam ; leve autem, abstrahendo iterum ab scandalo et cooperatione, si pe­ riculum habet omnino leve, vel remotum graviter peccandi; imo nullum, si accedat aliqua ratio honesta ct adhibeat cautelas, vel si periculum adest remotum leviter peccandi. 3. Qui ex prava consuetudine, quam corrigere studet, inadver­ tenter blasphemat, non peccat, quia singulae blasphemiae non sunt ti neque in se neque in causa voluntariae; si vero non studet cor­ rigere pravam consuetudinem, peccat quia blasphemiae sunt vo­ luntariae in causa. Tamen non tot peccata committit quot blasphemias profert, sed quot distinctas negligentias habet cum obli­ gationem extirpandi pravum habitum advertens, eam negligit. 216 DE ACTIBUS HUMANIS De imputabilitate actionum vel omissionum quae principaliter aliis debentur Cum homines in societate vivant, suis actibus sive bonis sive malis saepe influunt in actus aliorum. Hic autem influxus, si prae­ videtur, est verus influxus humanus, in aestimatione humana mi­ nime negligcndus. Ideo agendum in sequentibus de actibus huma­ nis cooperativis, i.e. de actibus deliberate positis, quos agens co­ gnoscit influere in actus aliorum, et de eorum imputabilitate. 196. I. COOPERATIO est concursus physicus vel mo­ ralis praestitus actioni alterius agentis, praesertim principalis. Concursus hic minus proprie sumitur, pro quolibet influ­ xu tam positivo, per positionem alicuius actus cooperativi, quam negativo, per omissionem actus qui vi officii, contrac­ tus etc., debuit poni ad evitandam actionem alterius; sic in­ fluxum negativum exercet “mutus, non obstans, non mani­ festans”, qui potuit et debuit loqui, resistere, denuntiare. Physicus vel moralis, sci. sive per actionem physicam immediate alium iuvando in exeeutione operis externi, sive per intellectum et voluntatem mediate influendo in alterius voluntatem formandam per mandatum vel consilium, aut sus­ tinendam per consilium, aut confirmandam per laudem. Patet influxum cooperativum exercendum esse per actus externos, nam mere interni, actiones alienas afficere nequeunt. Actioni alterius agentis, praesertim principalis, quia si duo vel plures aeque principaliter concurrunt ut coauctores et concausae, vel si ratio sese gerendi consideratur in eo qui principaliter agit, quaestio imputabilitatis solvenda est sicut in casu unius singularis agentis, addita circumstantia induc­ tionis ad bonum vel malum exercitatae erga proximum aliunde non determinatum ; ideo quaestio de cooperatione praesertim consideranda venit in agente secundario. 197. II. Dividitur cooperatio in: a) Positivam et nec v TIVam, prout influxus exerceatur per actum positivum, \el per omissionem actus qui debuerit poni ad vitandam coope­ rationem sr. 31 Cooperatio posit/va exercetur per actus qui influunt alias in ordine i* tenti on is (lubendo sua auctoritate, mandando vi contractus, colendo per —*<1 IMPUTABTLITAS COOPERATIONS. n.195-19^^^^ 217 b) Formalism seu intentam ct materialem seu non in­ tentam, prout quis suis actibus actionem alterius aliquo sal­ tem modo vult suis actibus determinare, vel nulla voluntate in actum alterius fertur. Itaque in cooperatione formali scienter et volenter prae­ statur concursus ad actionem alterius quatenus habet deter­ minatam moralitatem, idcoque cius bonitas vel malitia inten­ ditur et participatur saltem implicite, in intendendo sci. ct exercendo opere quod ad bonum vel malum ita ordinatur, ut nullum alium finem ct effectum habere possit nisi actionem bonam vel malam alterius ; sic v.gr. si famulus tradat claves arcae pecuniariae furi ut is possit facilius pecuniam arripe­ re, aut si quis in ritu sacro paganorum participet ad disimulandam veram fidem quam interne retinet. In cooperatione autem materiali, concursus praestatur actioni alterius quate­ nus physica est, sine ulla intentione participandi ct sine ulla participatione neque implicita in eius moralitatc, id quod in actione bona fit quando cius bonitas non intenditur ullo mo­ do, in actione autem mala quando est duplicis effectus et habetur ratio sufficiens ad permittendum malum dum quaeri­ tur bonus; sic v.gr. famulus qui sub minis mortis sibi secus inferendae invitus tradit claves domus furi, materialiter co­ operatur ad furtum istius, minime vero formaliter. Cooperatio materialis est: a) immediata, si concursus praestatur in ipsa actione physica, quamvis fortasse sine co­ operatione formali, v.gr. iuvando furem in asportatione ar­ cae pecuniariae, et β) mediata, si concursus praestatur ad ac­ tus qui ipsam actionem praecedunt ut praeparatorii, vel con­ sequuntur ut completorii, v.gr. dando claves quibus possit ape­ riri arca pecuniaria, vel furi protectionem promittendo. Haec potest esse magis vel minus proxima, v.gr. si feria sexta car­ nes praesentantur in mensa hospitibus, vel solum praeparatae servantur in culina. 198. III. Principia: 1. Λ otio vel omissio unius, eiusque effectus, possunt esse alteri aliquo modo et gradu immutabi­ les, sive propter concursum physicum praestitum sive prop­ ter influxum moralem exercitum. totitionetn motivorum vel exhortationes, consentiendo propositis aliorum, pal· fzndo ’■eu laudando aliorum voluntatem); alias in ordine exeeutionis (praefia· nrdo actus alterius per praestationem mediorum vel remotionem impedimento· nim, ponendo aliqua elementa constitutiva actionis exccutivae alienae, cive )Upp· ditando aut, denique, actus consecutivos et complvtonos addenoo, ut cius effectus consolidentur vel ingratae consequentiae vitentur). 218 Profecto, libera actio vel omissio aliena28 nunquam pot­ est haberi, neque moraliter, ut effectus physicus actionis pro­ priae, praecise quia apud alium est libera, ideoque nequit ea ratione esse voluntaria cooperatori, sed tantum volita. At ve­ ro in societate humana potest esse voluntaria sive cooperatio materialis ad alterius actionem, sive inductio moralis per con­ silium, omissionem debitae vigilantiae etc., ita ut actio quae sit, saltem ex parte, aliena quoad esse physicum, imputari pos­ sit alteri tanquam cooperatori physico vel morali propter in­ fluxum exercitum in illius causatione. 2, Actus qui est cooperativus, si in se et absolute spec­ tatur, diiudicari debet secundum ordinaria principia de acti­ bus moralibus. Ratio est manifesta. 3. Mus cooperativus, qua talis est, seu relative specta­ tus in ordine ad actionem vel omissionem alienam earumque effectus, imputatur hoc modo : a) Si actio vel omissio aliena est bona, debuit prae­ videri et intendi a cooperatore, cuius concursui physico, vel morali influxui debeatur praeterea aliquo modo; seu influxus i debuit revera esse praestitus et in se intentus seu formalis: secus actio bona alterius nullatenus coniungitur nobiscum ' tanquam coauctoribus eiusdem, propter intentionem ipsius i pure affectivam. b) Si actio vel omissio aliena est mala: a) quilibet I concursus formalis dijudicatur secundum principia de volun­ tario in se, ideoque est peccatum, quia includit approbationem peccati alterius, ideoque participat eius malitiam; /?) influxus materialis vero dijudicandus est secundum principia de vo­ luntario in causa, ideoque imputatur in peccatum, si influxus cooperativus non fuerit mere permissus in actione dupUds effectus legitime posita, vel etiam in actione illegitime per­ acta, sed tali, quae non fuerit vetita ullo modo illius influxus impediendi gratia (cf. supra n.188) 20. Quod ut magis in par­ ticulari pateat in actibus cooperativis ad malum, addimus ex­ pressius sequens principium. 4. Cooperatio in malum : a) formalis semper est illicito; b) materialis mediata potest esse licita, dummodo actio coopc» Patet quod actio vel omissio apud agentem per sc liberum, sed in tus non libere operantem, totaliter imputari cooperatori libero qui sit causa ccn.1 actionis, sicut imputatur actio mediante instrumento mechanico exerciti. » Facilius tamen potest quis effectus malos actionis liberae altenw ;c· mittere quam propriae; nam in cooperatione est causa secundaria; in Λ." — mera occasio; in correctione vel vigilantia omissa, causa negativa. raliva sit in se bona vel indifferens et adsit ratio proportionata ad permittendum malum cui materialis cooperatio prae­ statur; c) cooperatio materialis immediata illicita est quoties concrete sumpta et mala etiam pro cooperatore, non vero quando malitiam conservat solum relate ad agentem principa­ lem et non ad cooperatorem materialem. Ad a): Quaelibet approbatio actionis alienae malae, sive explicita sive implicita in influxu qui ex sua natura nul­ lum finem bonum habet, malitiam illius actionis participare dicenda est. Adb): In tali casu malitia ex hypothesi non habetur, neque ab ipsa actione cooperativa neque ab intentione cooperantis explicita; potest autem haberi ex modo agendi mate­ rialiter cooperantis, quatenus sine causa sufficienti praebeat alteri occasionem peccati per cooperationem materialem, in qua irrationabiliter praestanda etiam continetur approbatio implicita malitiae alterius; at vero non existit obligatio ab­ soluta evitandi omnem occasionem peccati alieni a nobis po­ sitam, sed ex motivo proportionate licet ponere meram oc­ casionem, sicut potest poni .actio duplicis effectus. Motivum proportionatum eo maius et urgentius debet esse, aliis non mutatis, quo concursus materialis est magis proximus ct ne­ cessarius, vel obligatio evitandi illud peccatum magis con­ stringens materialem cooperatorem. Ad c): Potest accidere ut actio malitiam retineat, etiam prout est a cooperatore qui non participat explicite voluntatem peccandi, quia sit intrinsece et absolute mala ct non iustificata propter bonum finem subiectivum, sed infecta ex malitia obiecti implicite admissa, quamvis subiective or­ dinetur ad bonum finem ; sic v.gr., si quis participat in actu idololatriae, quamvis affective nolit honorare falsa numina, effective ea honorat ponens actionem idololatricam. Sed pot­ est pariter accidere ut, licet actio sit in se mala, et mala re­ maneat pro agente principali, urgente gravissima causa legitimetur pro materiali cooperatore, propterea quod malitia non est ex intrinseca natura et absolute, sed ex defectu iuris, vel ex periculo coniüncto aliave ratione (cf. n.160) quae cessant urgere in circumstantiis specialissimis pro cooperatore secun­ dario; sic v.gr. famulus qui sub minis mortis operam furi praestat, etiam necessariam, in asportanda arca pecuniae do­ mini, quamquam cooperatur ad actionem quae relate ad fu- 220 DE ACTIBUS HUMANIS rem manet undequaque furtum, relate ad ipsum famulum fit indifferens, quia in tali periculo arca domini evenit bonum sibi commune, de quo in extrema necessitate potest sic dis­ ponere, et quia rationabiliter ponit causam duplicis effectus3". Concursus formalis ad actionem malam alterius, semper peccatum est. Concursus materialis mediatus, faci­ lius licitus fit, utpote qui remotiore et parvo influxu sc habet ad actionem, ideoque saepe ex levi incommodo excusatur, nisi quaestio sit de graviore peccato vel de damno publico. Concursus materialis immediatus maiorem rationem excusantem postulat, propter maiorem propinquitatem cooperationis et influxus, sed potest esse licitus cx diversis motivis, v.gr. quia cessat ratio peccati pro cooperatore se­ cundario, ut dictum est, vel quia cooperatio est ad rem quae, mu­ tata voluntate alterius, potest peragi sine peccato, ut si sacramen­ tum vivorum administretur alicui peccatori qui per contritionem pos­ sit rite ad illud disponi, vel propter alias rationes excusantes coope­ rationem materialem immediatam. 199. Unde concludes: Ex gravissima causa licet vehere aliquem ad domum suspectam, coque facilius quo plurcs sint qui in defectu unius vectoris, operam praestabunt ad eundem effectum; item ex­ cubias agere dum furtum perpetratur, vel litteras ad meretricem deferre, etc. Hae enim actiones cx se indifferentes sunt, etsi facilio­ rem reddunt peccatum alterius. 200. Unde resolves: -, b “Tunc ipsa cooperatio potius quam immediata evadit mediata; videlicet aliquid boni vel saltem indifferentis cooperans facit, quo agens principale abuitur ad peccandum” (Fan fani, 1,96). — De actu morali honesto secundum esse SUPERNATURALE ET MERITORIUM 201. Cum in actuali providentia non ad naturalem sed ad supcrnaturalem finem homines sint destinati, ad cum sci. qui omncm capacitatem debitumque naturae humanae, imo exigentias cuiuslibet naturae creatae vel creabilis transcendit, cumque hunc finem attingere debeant adulti non tanquam hereditatem, ut infantes bap­ tizat», sed tanquam praemium meritorum per gratiam Christi, non possunt sistere in actibus naturaliter honestis et fini natu­ rali conformes sed, praeter naturalem honestatem, necessario pracsupponendam, ulterius curare debent alias condiciones cx quibus actus eorum humani fiant ordinis divini, et fini supcrnaturali con­ formes, ut sint proportionali praemio. Hinc, postquam dictum est de actibus moralibus secundum esse ontologico-psychologicum et morale, agendum tandem est de eisdem secundum esse supcrnaturalc et meritorium. Considerandum est autem in actibus supernaturalibus non eorum elementum subjectivum seu principium eos elevans ad ordinem divinum, quod est gratia, de qua in tractatu dogmatico, neque elementum obicctivum scu obiectum particulare singulorum actuum supernaturalium, de quo in tractatu morali singularum virtutum, sed ipsa conducentia ad finem, in quan­ tum sci. ornantur condicionibus ct proprietatibus ex quibus causant moralitcr meritum vitae aeternae. Sub quo aspectu plene pertinent ad theologiam moralem, quae considerat hominem in quantum elevatum ad ordinem supernaturalem obligatorium et unicum, per suos actus proportionate attingendum. Summa rerum dicendarum. Et quia actus humani, ut sint bcalitudinis supernaturalis meritorii, debent esse intrinsece et ex natura sua fini supcrnaturali proportionali, seu cnl it alive supernaturales, ct lossim actus entitative supernaturales esse non possunt, quia natura' -r non sint honesti, praemissis ubi opus sit necessariis notionibus, ’.X ordine exponemus condiciones requisitas in actibus naturaliter ho­ nestis ut sint supernaturales (c.l) et meritorii vitae aeternae super­ naturalis (c2), ad quam ordinari debent secundum divinam disposi­ tionem. S. Thomas: 1-2 q.21 a.3.4; q.109 a.5.6; q.114; SuAHtiz, De gratia 1.12; ‘bm-.ncEsSM, De gratia tr.16; Bii.i.Uart, De gratia diss.8; LesnEkz, De gra· ri'dtmflorir (Roma 1934) 275-303; Beræza, Tractatus dc gratia Christi (Bit’•-11916); Lange, De gratia (Friburgo de Br. 1929); Ernst, iiber die Notivcn;■· ■! der gulcii Meinung (Friburgo 1905); S. Gonzalez, Dc gratia (HAC) il ^20-344; Mesmacckrr, Tr. de actibus humanis (Malinas 1939) 222 DE ACTIBUS HUMANIS De actibus supernaturalibus Summa rerum dicendarum. Exposita notione, breviter recensemus conduitties actuum supernaturalium, certa a controversis distinguentes. S. Thomas, De veritate q.14; F. Schmid, Dic Übernatürlichkcit der mentchiichen Hcihacte ZkathTh 12 (1SSS) 263-289.419-459; Noldin-Schmitt, 1,9699; Loiano-Grizzana, 1,87-91; Fanfan i, 1,98-105. 202. I. Actus supernaturalis est ille cuius “entitas (es­ sentia vel substantia) non debetur ulli creaturae, sed propor­ tionem servat cum visione Dei intuitiva”. Sic definiunt dog­ matici (III De gratia BAC 110) actus supernaturales quoad substantiam, de quibus in praesenti quaestione est sermo. 203. II. Principia: 1. Condiciones certo requisitae ad actum supernaturalem sunt: a) ut sit moraliter honestus; b) ut a principio supernaturali proveniat. Probatur: Ad a): Actus debet esse naturaliter seu ethice bonus iuxta unanimem sententiam, quia si esset indifferens (vel, a fortiori, malus) non posset habere Deum tanquam aucto­ rem principalem per gratiam excitantem et adiuvantem; prae­ terea actus malus non est praemio sed poena dignus, et actus supernaturales sunt aliquo modo meritorii ; accedit quod moralitas naturalis praesumitur ad ordinem supernaturalem ut in eo sublimetur, unde actus naturaliter mali inepti sunt ad fi­ nem supernaturalem. Ad b): Debet procedere a principio supernaturali, nempe a potentia animae elevata per gratiam sive actualem sive habitualem, seu per supernaturale Dei adiutorium quo homo saltem transeunter adiuvatur ad actus supra vires na­ turae eliciendos, illuminatus quoad intelligentiam, motus quoad voluntatem, adiutus quoad exeeutionem. Saltem transeunter dixi, quia iuxta paucos auctores1 in justificatis sufficeret concursus generalis cum gratia habitua­ li, seu qualitate illa quae entitative elevat justificatum ad or­ dinem supernaturalem cumque efficit naturae divinae con­ sortem. Sed “sententia longe communior tenet, etiam iustos 1 Cf. BERA2A, De gratia Christi 219-223, a quo citantur: Ba.uunso, D gratia ct libero arbitrio 1.6 c.15 sent,13; Molina, Concordia q.H 3.13 d-3; Valentia, In 1-2 d.8 q.3 punt.3 § dc gratia vocante. ■ 223 ad singulos actus supernaturales... indigere gratia actuali”2, secundum verba Tridcntini (D 809): '“Cum enim ille ipse Christus lesus tanquam caput in membra et tanquam vitis in palmites in ipsos justificatos iugiter virtutem influat, quae virtus bona eorum opera semper et antecedit et comitatur et subsequitur.” Necessitas istius principii supernaturalis evidens est, se­ cus enim effectus superaret causam. Probatur autem ex pro­ fesso in tractatu dogmatico cx fontibus revelationis. (Cf. De gratia, o.c., BAC 8-16.) 204. 2. Probabiliter ad actum supernaturalem non re­ quiritur: a) ut obiectum formale seu motivum sit supernaturale; b) ut actus in Deum finem supernaturalem sit sub­ ie clive relatus. Ad a): Plerique auctores censent obiectum formale per fidem apprehensum ita requiri ad actus supernaturales, ut agens actualiter vel virtualiter moveri debeat aliqua veri­ tate revelata, quam non ex ratione sed ex fide cognoscat3 ; verbi gratia si quis dat eleemosynam pauperi, non exercet ac­ tum supernaturalem nisi ducatur motivo ex fide apprehenso, quale est quod Christus sic praescripsit, quod iuxta Scriptu­ ram eleemosyna redimit peccata etc. Fundantur tum in argumentis dogmaticis tum in ratione. Nimirum : Ecclesia in Concilio Tridentino (I) 801) adhibuit locum declarativum Sti. Pauli : “Per fidem ideo iustificari dicimur quia fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis” ; si ergo in fide, arguunt, habetur radix cuiuslibet iustificationis sive initialis sive continuatae per ac­ tus supernaturales, id eo solum explicatur quod fides per ob­ iectum supernaturale in eos actus influit. S. Scriptura inter alia testatur quod “sine fide impos­ sibile est placere Deo” (Hcbr 10,38) et plura huiusmodi, quae similiter intelligenda essent de influxu fidei in omnibus acti­ bus supernaturalibus per motivum eorum supernaturale. Ratio quoque idem confirmaret notissimo illo argu­ mento; actus specificantur ex obiecto formali. Atqui actus ’ Van Noort, Tr. dc gratia Christi? 209. ’ Cf. v.gr, Suarez, Dc gratia 1.2 c.4-5; 1.12 c.9 n.4; c.10 n.14. S, Alfonsus, Th. m. 1.6 n.439; Lehmkuhl, 1,367. --— 224 ACTUS DE actibus humanis naturales et supernaturales specie differunt. Ergo specie di­ versum habent obiectum formale, cum diversitate in eo re­ ponenda quod alterum per rationem alterum per fidem ap­ prehendatur. Ceterum motiva quae ad actus supernaturales ab iis exi­ guntur non sunt sola motiva caritatis et amoris Dei supernaturalis, sed etiam alia quaelibet fide cognita, ut amor vir­ tutis, aversio a turpitudine quae est in peccato, timor inferni aliarumque poenarum, spes renumerationis etc. ; id quod in­ dubia doctrina magisterii ecclesiastici (cf. D 841 1301 1304 etcetera) et S. Scripturae in pluribus locis facile constati At vero non desunt quidam graves auctores, praesertim rccentiores’, qui censent ad actum supernaturalem non requiri obiectum supcrnaturale; ideoque supernaturalitatem non esse in actu neces­ sario cx obiecto, sed sufficienter haberi a principio, si nempe actus eliciantur viribus gratiae etiam circa obiectum naturale, cum habi­ tuali illustratione supernatural! circa agenda". Nam si radix ct prin­ cipium est supcrnaturale, aiunt, eo ipso fructus debent esse supernaturales; igitur influente gratia actuali, vel saltem habituali, nihil ulterius requiri videtur quod ponatur cx parte obicctorum, ut opus sit supcrnaturale. Profecto, qui actum fidei elicuit ct finem suum supernaturalem agnovit, ct obligationem tendendi in eum didicit et admisit, seque ipsum ad Deum supernaturaliter possidendum ordina­ vit, eo ipso videtur suis actibus honestis directionem in finem super· naturalem sufficientem dedisse \ Et re quidem vera, textus sive Concilii Tridentini sive S. Scrip­ turae hoc et nihil amplius supponere videntur; etenim fides quidem est necessaria ut homo finem supernaturalem cognoscat ct in eum moveri possit, ct hoc ccrtc indicant textus allati ; sed ulterius non exi­ gunt ut motivum haustum sit ex fide, nam si aliquis suscepit iam fi­ dem vel ad eam se disposuit, eo ipso accepisse directionem in finem supernaturalem dicendus est, camquc retinere semper nisi fidem abiciat (cf. Io 5,24), ideoque nihil amplius habere debet ut de facto in finem supernaturalem tendat in suis actibus, nisi ut cos ponat con­ fortatus auxilio gratiae. Accedit quod ante fidem susceptam ct sine cius influxu dantur apud infideles actus supernaturales qui ex gratiis actualibus procedunt (cf. D 1295 1377) et ad fidem amplectendam disponunt*. 4 Cf. Fanfaxi, 1,105. Cf. E. E INCES, Muss das Pormalobjact eines tibernaliirlichcn Actes iber· nafUrlich scinf ZkathTh 18 (1894) 293-335.593-626; David, Dc obiecto fn* ù artus supernaturalis (Bonn 1913); LerCHER, Institutiones th. doqmaticae IV,? 29; Lennerz, De vero sensu principii "actus spccificantur ab obiecto formsIT: Greg 17 (1936) 143-146. ■' Directionem habitualem operum in finem supernaturalem per actum nde aliquando elicitum nec revocatum, aliqui auctores, ut Fescii, Praelectiones der matteae V.408, clare proferunt; alii suboscurius loquuntur, quasi cam negarent, v.gr X'.-ldix-Schmitt, I.>7. T Cf. Lance, De gratia 72S-726. "Pro praxi haec controversia menti, cum illud motivum facillime adsit, saltem virtualiter, in quolibet ο· opere ho nia iustificati” (PrÜMMER, 1,139,2). • Cf. Noldin-Schmitt, f,98s, ct praesertim E- Lingens, Dtc hrchhcht 225 Ad b): Ordinatio acüus ad finem supernaturalem per intentionem saltem virtualem quam multi auctores defen­ dunt’, neque in divino praecepto niti, neque natura sua esse necessaria ostenditur. Primum patet ex recta explicatione textus S. Scripturae d Cor 10,31 ; cf. 1 Petr 4,10-11) afferri soliti, et per rectam interpretationem traditionis J0. Alterum quoque satis constare videtur, etenim: actiones fusti habitualiter elevati et ordinati ad finem supernaturalem, co ipso quod sint referibilcs ad ipsum, i.e. honestae et non peractae ex motivo mere humano excludente intentionem su­ pernaturalem, sufficienter referuntur virtute ct natura sua ad finem supernaturalem ; actiones quoque honestae peccato­ ris, per auxilium gratiae praestitae, ab hoc principio suffi­ cienter transferuntur in ordinem supernaturalem11. Posita hominis destinatione ad finem supernaturalem et obligatione tendendi in cum finem per actus de­ libratos, sequitur omnibus fidelibus semper praesto esse gratias quibus opera eorum fiant supernaturalia. Quod imprimis valet dc iustis, quorum opera moraliter bona iure censentur semper esse simul supernaturalia (cf. D 809). 205. Unde concludes: De actibus meritoriis Summa rerum dicendarum. Post notiones et divisiones exponemus cx ordine t?jjibilitatnn merendi, condiciones requisitas ad meritum, obiectum meritorum 4 quantitatem. Faxfam, 1,106-110; Lottin, Principes dc morale, 1.306-316; Merkelbach, USW97; Nouux-Sck.mitt, 1.100-104; PrFmmer, 1,135-140; Van Roey, De vir· caritatis, quaestiones selectae (Malinas 1929) praesertim 125-131; 166-180. 206. I. Actus supernaturaliter meritorii sunt illi actus I i I I I I I I MERÏTORir. N 20-1-206 ■.iRentalitralès qui rationem habent meriti respectu beatitu>sfcfvngshhcrc uber den Pewcggrund verdit nstlichcr IPerkc: ZkathTh 20 (1806) 1 ·ί, ubi cftam objection es contrariae fuse rciciuntnr ct argumenta cx traditione • S Scriptura fundata afferuntur. Circa mentem Sti. Thomae, cf. J. MüllenDic ll nordnung der IPrrkr auf Gott nach dem' hl. Thomas von Aquin: ZUtbTh 9 (1885) 1-46.208-240 (cf. ibid. 421-471). * Hrm qui recens ti sunt n.171 (cf. n.!56) circa honestatem naturalem ittai eugentes intentionem saltem virtualem honestatis. - Ct supra, n.157; Ballerini-Palmjeri, I,181ss. Equidem doctrina Sti. A unnsi rnpra relata, ct in verbis "quidquid egeris bene age ct laudasti D«m" compendio significata, etiam actus supernaturales comprehendere videtur n Cf. E. Ijncens, D e kirchliche überliefcrunf/slehre uber den Brtucggrund tlf&niilichcr llcrkc: ZkathTh 20 (18Q6) 22-35; Ernst, Pon der Obernatiirliduii der Heilsakte : Der Katholik (1913, II) 255-271. TmwlMom. 1 .• 226 DE ACTIBUS HUMANIS dinis supernalura/is, praeter entitatcm supernaturalem in­ trinsecam ex qua proportionati sunt ad ilium iincm. Meritum est proprietas actuwn bonorum qua digni sunt praemio seu mercede apud illum cui aliquo modo utiles sunt et accepti12; unde ex opere praestito, operanti remanet titu­ lus ad retributionem. In concreto meritum dicitur etiam ip­ sum opus bonum, quo operans iit dignus ut sibi aliquid re­ tribuatur13. Dicitur: Proprietas actus boni, non enim quilibet actus bonus, etiam supernaturalis, est meritorius ipso facto; bonitas quidem mo­ ralis est maxime fundamentalis pro merito, et prout in ob­ sequium Dei cedit atque ad finem supernaturalem vitae aeter­ nae refertur est causa huius meriti, quando ornatur debitis condicionibus. 207. II. Differt a: a) Satisfactions, quae in relatione cum debito morali vero significat compensationem vel expia­ tionem pro laesione honoris alicui illata14; unde‘satisfactio directum effectum habet ablationem reitatis. b) Impetratione, quae intelligitur “vis quaedam mora­ lis propria orationis... vel quatenus est obsequium Deo praestitum... vel quatenus est humilis confessio nostrae in­ digentiae et imploratio divinae misericordiae” 15 ; unde non movet per modum obsequii et ad retributionem sicut meri­ tum. neque per modum compensationis et ad placationem per­ sonae sicut satisfactio, sed per modum deprecationis et ad donum vel favorem liberalis benefactoris. Ceterum coniungi potest in eodem opere cum satisfactione et merito. 208. III. Dividitur: 1. Ratione praemii in: o) Natu­ rale, si cx naturae viribus procedit ct ordinatur ad praemium naturale in bonis ordinis naturalis consistens, et operibus ho­ minis non elevati conveniens; in ordine supernatural! hoc meritum non consideratur, licet existât in bonis ordinis tem­ poralis a Deo concessis et in dispositione negativa peccato­ ris ad gratiam supernaturalem per remotionem obstaculorum M Cf. S. Gonzalez, De gratia (HAC) III, 321-322. u “Fundamentum philosophicum meriti est in exigentia ordinis naturae, in lege naturali vi cuius activitas entta ipsi propria estr ct ideo ipsi prohertr debet, cum ipsam entis perfectionem pro fuie habet. Unde cum persona libere agens elicit actum in obsequium seu utilitatem alterius personae, illa persor praestitit aliquid quod suum est; unde aequum est ct iustum ut altera bonum retribuat, compensando bonum praestitum (Merkklualh. I.lfJl; \ theol. 2-2 q.106 a.3; q.65 a.2). 14 Cf. Solano, Dc Verbo incarnato (HAC) Hi, 6^bo2Z. u Cf. Gonzalez, De gratia (BAC) III, 90. DIVISIO .MERITI. N.206-20S 227 Supernatural^, si fit ex gratia et ordinatur ad prae­ mium unice vel potissimum in bonis supernaturalibus consis­ tens, et convenit operibus ex gratia factis3V’. 2. Ratione dignitatis in: a) De condigno, si, interve­ niente divina promissione et supposita operis praestandi et praestiti acceptatione a Deo, merces debeatur cx quadam ius­ titia 1: secundum aequalitatem, non omnimodam sed pro recta aestimatione cuiusdam proportionis inter opus libere a nobis positum et praemium a Deo concedendum, sicut est inter se­ men et plantam quae ex eo nascitur ; unde cius valor non est ab extrinseco38 sed ab intrinseco, et aequalis praemio aequa­ litate quadam morali, non quantitativa et materiali30. 6) De congruo, si merces debeatur solum cx quadam de­ centia cum valor non respondeat praemio, idque sive fallibiliter sive infallibiliter, prout statim explicatur; sic v.gr. fa­ mulus diligentissimus qui praeter servitium obligatorium praestat supererogator ia opera, de condigno salarium, de congruo ulteriorem renumerationem meretur20, 3. Ratione coninnclionis in: a) Infallibile, si adiunclam habet divinam promissionem, ut evenit semper in merito de condigno ct saepe in merito de congruo; unde pro sua fidelitate Deum semper exequetur promissa. b) Eallibile, si non habet hanc promissionem, ut evenit plerumque quoad meritum de congruo. •1. Ratione obiecti in: a) Essentiale, si comprehendit substantialia bcatitudinis, sci. visionem beatificam. b) 11 “Differunt eo quod primum sequitur ad omnem actum bonum ratione w bonitatis, secundum aliquam relationem iustitiae ad Deum a quo, saltem α convenientia, meretur saltem bonum temporale, et ideo importat mercedem tx ifsa ratione actus; alterum importat mercedem reddendam non solum cx ipsa ratione actus, sed etiam cx statu personae operantis, et ideo non competit nisi Ktibtis supernaturalibus ct quidem solius iusti...” (MerkELBACH, 1,192, B). n “Non est actus iustitiae simpliciter, quae in Deum factorem ac Dominum mirum absolutissimum cadere nequit, sed tantum iustitiae secundum quid: vita aeterna per comparationem ad causam proximam (opera iusti) per se con• knum. merces est iustitia deb ta, sed per comparationem ad causam remotam (potentiam operandi ct gratiam) donum misericordiae est” (Van Noort, 7* *r. de ytQta Christi1 204; cf. D 141 810), • Scotus (In I Sent, d.17 q.2) dicitur opinasse condignitatum operum bo­ norum ad praemium haberi cx sola Dei promissione seu gratuita acceptatione, adeo ut etiam actui mere naturaliter honesto potuerit respondere de condigno miodyna, Deo sic disponente. Cf. Van Noort, Tr. dc gratia Christi 200. Cf. F. Questiaux, Dc condigno; De congruo: CollatNamurc 29 (1935) 242 258., * “In priori merito adest exigentia ad praemium, in altero sola convenientia, rnus comparari potest stipendio quod debetur militi, ct mercedi quae debetur hnulo; alterum distinctioni honorificae... quam princeps non cx iustitia nec omnino gratis largitur militi pro rebus fortiter gestis, gratificationi aut dono inferiores aut famuli acceperunt propter occupationes plus minusvc suptrero gator iu, quae divisio est non univoca sed analoga” ( Merkelbach, 1,192). 228 de actibus humanis b) Accidentale, si continet alia bona quae, praeter \isioneni, beati in caelo obtinebunt, v.gr. aureolas virginitatis, doctrinae, martyrii; consortium angelorum, etc. 2Ô9. IV. Principia: 1. Homo iuslus potest mereri de condigno. Probatur : Ecclesia. Concilium Tridentinum (D 809) contra no­ vatores ex verbis Scripturae proponit vitam aeternam tanquam mercedem bonis operibus ct meritis iustorum fideliter reddendam iuxta misericordem promissionum divinam, idemque sollemnius definit in canonibus correlativis (D 836 842; cf. 812 etc.). Inferius ex eodem Concilio enumerabimus ob­ jecta huius meriti. S. Scriptura idem significat multis expressionibus quae aliter non possunt recte intelligi, v.gr. Alt 5,12: “Merces vestra copiosa est in caelis”; 2 Tim 4,8: “Reposita est mihi corona iustitiac quam reddet mihi Dominus in illa die, iuslus index.” Cf. lac 1,12 etc. SS. Patres prementes vestigia S. Scripturae, agnos­ cunt homines iustos mereri vitam aeternam; et quidem iis expressionibus quae verum meritum dc condigno significant. Sic v.gr. S. Ignatius (R 68): “Placete illi cui militatis, a quo et stipendia feriis.” S. Theophilus Ant. (R 173): “Cum mortalitatem deposueris et immortalitatem indueris, tunc Deum pro meritis videbis.” Tertullianus (R 311): “Bonum factum Deum habet debitorem, sicuti et malum, quia index omnis remunerator est causae” 21. 2. Quilibet homo, etiam peccator, actionibus cum gratia positis potest mereri de congruo. Probatur: S. Scriptura pluries loquitur de gratiis quas Deus con­ cessit intuitu meritorum vel ipsis peccatoribus et infideli­ bus 22, idque sive thcoricc, v.gr. dum dicitur “quoniam elee­ mosyna a morte liberat et ipsa est quae purgat peccata" (Tob 12,9) vel quod “timenti Dominum bene erit in extremis", sive practice, dum exempla proferuntur peccatorum qui Io­ nis operibus a ruina liberati sunt vel etiam conversionem m·.Ci. S. Gonzalez, De (jralia (HAC) 111,324-331, ubi haec latius prêtai ct a difficultatibus vindicantur. n Patet infideles positivos ct peccatores, dum sunt non mere m sutu ' m actu offensae Deum» nullatenus quidquam mereri posse, quia uiu ra accepta Deo esse nequeunt. Cf. Ionio, 1,4S nota. ruerunt, v.gr. Rahab (cf. los 2,1-7 et Hebr 11,31), Corne­ lius centurio (Act 10,4), etc. 210. 3. Condiciones ad meritum dc condigno recensen­ tura) Ex parte merentis, status viae, libertas a neces­ sitate, status gratiae, ut quis mereatur sibi; b) cx parte ope­ ris. honestas ethica, supernaturalitas theologica, aliqua rela­ tio ad Deum finem supematuralem ; c) cx parte Dei, prae or­ dinatio ct acceptatio. Probatur: Ad a): Status viae exigitur cx dispositione divina, nani accedente nocte mortis iam “nemo potest operari’’ (Io 9,4) amplius meritorie, sicut in pluribus aliis locis S. Scripturae (Eccl. 14,17; Mt 25,lss; Lc 16,9.22; 2 Cor 5,10; Hebr 9,27; Apoc 14,13) significatur. Unde fides universalis Ecclesiae (cf. D 464 530) et traditio indeficiens (cf. R 1364 1930) hoc semper tenuit congruenter cum ipsa ratione, nam qui ad ter­ minum pervenerit non potest amplius ad illum tendere. Libertas non tantum a coactione sed etiam a necessitate requiritur 24 iuxta doctrinam Ecclesiae contra lansenium (cf. D 1094), quia agitur de remuncratione actuum humanorum ct moralium qui necessario exigunt hanc libertatem. Aliam autem libertatem a vinculo morali minime requirunt, quippe quae non obstat vere libertati ; unde non solum operibus supcrerpgatoriis sed etiam obligatoriis potest viator de condigno mereri, attribuente Tridcntino (1) 836) aeternam retributio­ nem quibusvis operibus iustorum “quae in Deo fuerint facta”. Status gratiae requiritur secundum communem doctrinam inni­ xam in fontibus dogmaticis et in ratione. Sane: Ecclesia in suo magisterio meritum proprie dictum seu de con­ digno solis operibus iustorum tradit (cf. D 809 842 1012 1013 1015 1017 1018), licet non solis operibus caritatis, ut Quesnell voluit 11) 1405-1-108). S. Scriptura tradit palmitem non posse fructum bonorum operum ferre nisi manserit in vite Christo per gratiam sanctificantem (Io 15,4-5), et solis filiis per gratiam assignat here­ ditatem (Rom 8,16s). Ratio quoque cohaeret, nam in praesenti providentia qui non habet gratiam sanctificantem reus est poenae atternae, idcoque nequit in co statu ita operari, ut simul sit dignus praemio beatitudinis ; praeterea, etiam praestito bono et supernanrali opere per auxilium gratiae, adhuc indignitas peccatoris ob3 Ci. 11. Lamiroy. Condiciones ad meritum dc condiijno: CollatBniR 2S (t .0 220-232; Id.; Condiciones operis ad mertum condignum: ibid., 274-282. 3 Ci. L. RanwSz, De merito attentis libertate ct dcl.beratione actus: Collât30 (!'>3f>) 33S-345. Ostenditur praesertim quomodo consuetudo et haiin non impediunt meritum. 230 DK ACTIBUS HUMANIS stat praemio obtinendo, hoc enim proprium est filiorum per gra tiam adoptatorum ”. Sibi tantum mereri posse homines de condigno, et solum Christum, utpote caput omnium hominum, potuisse aliis hoc modo mereri, est doctrina communis; et iure quidem, nam gratia quae est necessaria ad meritum de condigno nobis non datur nisi ad propriam perfectionem, et soli Capiti nostro data fuit ad merendum pro corpore Ad b): Honestas ethica actus tam cx obiecto quam ex fine praerequiritur (cf. D 809); nam actus malus non est praemio dignus, praesertim apud Deum sanctissimum; in­ super quia honestas praesupponitur ad sequentem condicionem. Supenaturalitas quoque exigitur, et quidem entitatiya, quatenus opus procedere debet ex gratia, seu habere princi­ pium supernatural, ut sit proportionatum cum bcatitudine su­ pernatural!’. Relatio ad Duuni finem supernaturalem quàenam requi­ ratur infra, in principio 5, latius exponetur. Iuxta communiorem ct veriorem sententiam (cf. D 809 842), ad actum salutarem ct meritorium, etiam in insto, requiritur influxus I gratiae actualis, tanquam principii proximi operationis salutaris. Ad c); Praeordina fio operum bonorum in mercedeni d I acceptatio divina ad praemium ideo requiritur, quod Deus per se nullis hominum operibus obligatur reddere mercedem, sive quia homines essentialiter sunt servi sine iuribus erga Deum, cui omne obsequium debent27, sive quia humana opera nul­ lam utilitatem afferunt Deo, sive quia Deus est qui dat om­ nem virtutem operandi et ad ipsos actus cum homine coope­ ratur; unde si inter homines nemo tenetur ex iustitia ad re­ munerandum obsequium sibi factum, nisi praevie se ad ho. obligaverit per acceptationem, multo minus haec obligatio existit apud Deum, qui nullo modo potest esse debitor erga nos, nisi in quantum propriae sapientiae, voluntati et fideli­ tati debeat adimpletionem ordinationis divinae, qua consti­ tuerit remunerare bona opera iustorum. Accedente vero ea ordinatione et promissione, Deus fit debitor sui ipsius ut, ex titulis dictis, impicat in iustis quod M Cf S. Gonzalez, Dc oralia (BAC) 111,337. « S. Thomas, 1-2 q.114 a.6. 11 Hinc verissimum est effatum evangelicum apud Le 17,10; “Sic et w cum feceritis omnia quae praecepta sunt vobis, dicite: servi inutiles suaih· quod debuimus facere fecimus." O. I.ottin in dubium vocat nece» tat e® « ipbius acceptationis virtuaîis. Principes dc morale 1,315. CONDICIONES MERITI. N.210-2 231 libera voluntate constituit ipsis iuxta proportionem merito­ rum elargiri. Unde opera quidem bona condignitatem intrin­ secam ad praemium habent in actu primo cx gratia, independenter a promissione divina ; sed ius ad mercedem eis adiungitur ex ordinatione et promissione divina de ineritis accep­ tandis et de merccde reddenda 29. Quoad promissionem et acceptationem divinam in qua fundatur ius ad retributionem in actu secundo, disputant utrum debeat es­ si formalis an sufficiat virtualis, consistens in ordinatione qua Deus libere instituit in condenda oeconomia supernatural!, ut ope­ ra per gratiam facta essent medium perveniendi ad vitam aeter­ nam ut mercedem. Disputatio minoris est momenti, tum quia dc facto datur promissio ct acceptatio formalis (cf. lac 1,12; 1 Tim 4,8 etc.), tum quia duae sententiae parum differunt: “ordinatio enim, vera acceptatio est. et, si ab hominibus cognoscitur, promis­ sioni acquivalet; ct promissio formalis acceptationem divinam non constituit sed manifestat”. Tamen in ordine thcorico rectius sen­ tire videntur qui dicunt sufficere promissionem virtualem, contra sententiam quae Suarez tribuitur”. 211. 4. Condiciones ad meritum dc congruo sunt eaedem praeter statum gratiae ct acceptationem divinam. Quodsi opus bonum fiat in statu peccati, meritum erit de congruo fallibili, nisi habeat promissionem divinam, ut accidit v.gr. circa ac­ tum perfectae caritatis cui promittitur (Io 14,21) infusio gratiae. 212. 5. Ad meritum supernaturale non constat requiri ut agens moveatur neque virlualiler motivo caritatis, sed proba­ biliter sufficit ut opus sit honestum et supernaturale. Quaestio haec controvertitur inter auctores aliis aliter opi­ nantibus. Bene tamen observat Peinador 31 : “Sunt circa rem variae theologorum opiniones, vel potius varii modi explicandi illam cum fere omnes, hodie praecipue, quod substantiam con­ veniant, esto discrepent quoad verba”. Nimirum : o) Secundum Suarez 32 et plures alios 33 ut actus sint 3 “Hinc non existit iu stiti a stricte dicta inter Deum ct homines secundum ibiolutam aequalitatem..· tamen praeordinationc posita... adest aequalitas strictae njstitiae inter opus ct praemium a Deo promissum...” (Mhrkelhach, 1,194; cf. 5 Theoh 1-2 q.l 14- a.1.3). * H de Mesmaecker, 7**r. dc actibus humanis 108. * Ct Süariîz, Dc oratia 1.12 c.17-18; J. C. Martinez Gomez, Suârei y la ukrnaturalidad del mtrito: ArchTG 2 (1939) 71-127. n Cursus brevior th. m. 1,208. 1,12 c·8·10· Eîus opinionem resumimus iuxta relationem J. K. Vas Rosy, Dc virtute caritatis (Malinas 1929) 13; cf. Beraza, De uratia Ckruh 092-995. · " 5^n',Çrî kuco, Dc fidc d.10 sect.4 n.6O; S. Fr. de Sales, Tralado dd 112 C.8; W1RCEBURGEN8ES, 8,305-310; Ballf.rîn!-PalmîEri, 1,184ubi mentem bti. Thomae iuxta hanc doctrinam explicandam contendit. 232 DE ACTIBUS Hl MANIS meritorii, debent quidem referri ad I )eum cx ordinatione ct influxu alicuius virtutis infusae, sed non practise ex formali ordinatione caritatis: ideoque praeter actus elicitos et impe- . ratos cajritatis, actus ipsarum virtutum infusarum, sive theo­ logicarum sive moralium, sunt ex sese meritorii, quia ex na­ tura sua implicite tendunt ad finem supernaturalem sine ulte­ riore ordinatione caritatis ; actus vero moralium virtutum acquisitarum, ut sint meritorii, debent elici ex intentione su­ pernatural! actuali seu cum relatione explicita ad aliquam vir­ tutem infusam. Quae sententia perfecte correspondere videtur iis quae secundum Tridentinum (D 809 842) ad meritum re19 I TIQUIOREM ετ Secundum totam fere scholam multos modernos sententia Suarcziana probatur pro merito de congruo, sed ad meritum de condigno requiritur formalis ordinatio seu influxus caritatis, ita ut actus meritorii non tantum debeant elici cum caritate, sed etiam sub dependentia et ordinatione caritatis, quae est forma omnium virtutum’, quia per hoc mereamur stricte assecutionem finis per quod tendimus ad finem, i.e. per caritatem qua ferimur in Sum­ mum Bonum in se. b) Sed hanc dependentiam formalem a caritate alii aliter inlelliijHitl: a) pauci cum Baiiez* exigebant actualem ordinationem operis a caritate, adeo ut reliquis virtutum actibus sola gloria quaedam ac­ cidentalis deberetur; β) multi cum Bellarmino ”, invocantes S. Thomam’ requirebant influxum virtualem stricte dictavi, adeo ut open bona quae non fierent vi alicuius actus caritatis vere imperantis, es­ sent supernaturaliter indifferentia; 7) plures, praesertim recentiora, invocantes pariter S. Thomaiji ”, mitiorem quendam influxum :ύ· tualani latum sufficientem habent, quatenus caritas generali quadam ordinatione referat omnes actus honestos iustorum ad finem ulti­ mum. non quidem ut principium causans actus simpliciter, sed ut eos ordinans, in quantum ex dictaminc habito exercendi opera in amore sum obsequium Dei, determinentur perseveranter actus sub­ séquentes ut oblationes amicabiles Deo factae, licet hic et nurc I 14 En quomodo suam sententiam compendio enuntiat (Dc aratia I.l? cli n.4); “actus virtutum infusarum fictos ab homine grato esse meritorios ά condigno supernatnralis beatitudinis, ex vi suae bonitatis ct connatunlis R- I deris seu relationis in illum finem, absque alia relatione quasi cxtrmscca, çwt I per actum praetentum vel praesentem cis adveniat”. « Cf Vax Rosy, Dc virtute caritatis 118.162, Circa caritatem formam nr tutum cf R. M· Scmvltks, Dc caritate ut forma virtutum: DivThom (Pi· h (1928) 5-28; UitiMXOWidz, Dc formatione virtutum a caritate (Vilna 1911’1 Vax Rosy, Dc caritate forma virtutum: EphThLov 1 (1°24) 56-61. I In 2 2 q.24 a.6 dub.V . . r Cf Dc iujtificationc; 1.5 c.15. Secundum hanc sententiam procedere η· I derur S. Alfhonsus in 1.5 tr.pracamb. XL1V, • CfCf 1-2 q.lOO q.JOO a. a.10 10 ad 2. σ -» CL In II Sent., d.40 q.l a.S; Dc malo, a.5 ad 7. I determinatio ista menti non occurrat4041 *; 3) alii denique, praesertim recentiores4:, verbotenus contenti sunt cum influxu caritatis habi­ tuali, quatenus eo quod iustus eliciat suis temporibus actus caritatis praescriptos, quibus se suaque omnia referat in Deum, eosque non retractet, iam opera bona obicctive ordinata habet in Deum finem ultimum, etsi vis actus caritatis nihil hic et nunc moveat ad ope­ randum, imo etsi in eliciendis actibus caritatis non ordinet explicite, etsi generaliter, reliquos actus ad Deum sub dependentia caritatis43. 213. In hac varietate opinionum: o) Communite» reicitur : a) Necessitas ordinationis actualis operum a caritate, quae optima quidem est de consilio, sed impossibilis in praxi quoad omnia opera distributive sumpta; insuper, in hac sententia plura opera iustorum bona merito carerent, id quod sensui fidei nostrae repugnat ex su­ pra allatis (D 809; Mt 5,12 etc.), β) Necessitas ordinationis virtua­ lis strictae, quae similiter optima est et diligenter promovenda, sed incidit in eandem difficultatem dogmaticam modo indicatam: pro­ fecto si talis ordinatio esset necessaria, aut iusti saepius peccarent propter negligentiam vix superabilem in renovatione frequenti huius ordinationis, si sit de praecepto, aut plura opera facerent moralitcr bona sed naturaliter indifferentia contra sensum fidei nostrae, si ordinatio virtualis stricta sit de consilio". b) Probabiliter disputatur hinc inde inter defensores ordi­ nationis virtualis latae et ordinationis habitualis: a) priores invocant quosdam testas S. Scripturae, in quibus opera bona, etiam supernaturalia, explicite exhibeantur dependentia a caritate, v.gr. Io 14,21 ; I Cor 13,1-4, etc.; vel merita bonorum operum absolute ct ultimatim caritati adseribantur, v. gr. 1 Cor 2,9; lac 1,12 etc.; praeterea, ad mentem SS. Patrum “opus meritorium idem est ac opus perfecte ct vere bonum; opus autem non est meritorium, non perfecte et vere bonum, nisi procedat ex caritate”44; denique ex ratione natuCf. hanc explicationem apud J. E. Van RoEV, Dc virtute caritatis (Ala· linas 1929) 205.232-233, qui ita concludit: “videlicet, praecedens intentio, quando <* mente evanescit ut explicita intentio, relinquit aliquam virtutem, ali­ quam determinationem, aliquam dispositionem, quae sufficit ut opera, si fiant, m Deum dirigantur”. 41 Sic v.gr. Vazquez, In 1*2 d.217 c.2-4; Ripalda, Dc ente supcrnaturali 1.1 disp.20; Ballehim-Palmieri, 1,184-217; Schiffini, De gratia 371s; Ernst, Obir iitf Jfatwcndigkcit der guten Meinung (Friburgo 1905); J. AIÜllEniiorf, Die KcrdieMtlichkeit und das übcriiatiïrl che Motiv: ZkthTh 17 (1893) 42-78.496520; Billot, Dc gratia q.114 th.20 § 2; Lange, Dc gratia 725-727·, Vermeerscii, IL'·. Noldin-Schmitt, 1,104. etc. 43 Haec sententia, sic explicata, vix differt a praecedenti de influxu carita­ ti» virtuali lato, et patronos invocat etiam S. Thomam, Capreolum. Caietanum, Ferrarienscm, Soto, etc. (cf. Billot. Dc gratia* p.238 nota; Vermeersch, 1,128). Sunt quidem qui expressiones a Vazquez adhibitas ita referant, ut ei eiusque itqiacibus imputent opinionem secundum quam sola praesentia gratiae sancti­ ficantis cum caritate, sine ullo exercitio neque implicite ordinativo caritatis, 'afferret ad meritum; sed putamus patronos influxus habitualis excludere in· •luxum virtualem cantatis strictum, non autem latum prout explicatus est. Sic -atis manifestat v.gr. Van Noort ( Tr. dc gratia Christi 213), sententiam relatam probare studens: “omnis actus honestus, cum natura sua ordinem habeat m Deum et hic ordo a nobis saltem in confuso cognoscatur, in quolibet homine ett implicitus quidam actus amoris in Deum, in homine autem iustificato est implicitu* actus caritatis”. Unde* recte Prümmer (1.139.3) observat: “Sufficit iulem vel minimus influxus [caritatis|. Unclc in praxi est fere inutilis thuolotomm controvcrsi.1 de qualitate ct gradu istius influxus.” 43 Cf. Van Rqey. Dc virtute caritatis 214-215. u Sic Van Rosy, o.c. in quo evolvit argumentum p. 149-152. 234 DE ACTIBUS JH M \N » S rati afferunt post S. Bellarminum*43* quod virtutes morales non re­ feruntur ex natura sua ad Deum nisi ut Unem naturalem, lice., autem et spem respicere quidem Eum ut obiectum supernatural, sed non referri in Ipsum ut Summum Bonum, ergo omnes a can­ tate imperandas esse ct movendas. Sed textus Scripturae et Iraditionis potius referuntur ad praesentiam caritatis habitualis in anima, aut saltem perfecte eo sensu explicantur, quatenus opera et dona etiam sublimia nihil prosunt a caritate habituali disgregata; argu­ mentum autem Bellarmini et alia similia supponunt quod est pro­ bandum, sci. opera iusti sub influxu gratiae peracta nondum esse ordinata ad Deum finem supcrnaturalcm, etsi perficiantur ab agen­ te entitative elevato ad ordinem supcrnaturalcm ct filio Dei adop­ tivo, nisi procedant ex ordinatione virtual! caritatis late sumpta* β) Posteriores nullum specialem influxum requirunt quo opera ex caritate in Deum ordinentur, sed docent sufficere statum gratiae cum inseparabili habitu caritatis et illam ordinationem obiectivam ad Deum quam opera bona iusti natura sua habent, si per influxura caritatis voluntati iusti inhaerentis ponuntur*’. Moventur autem it I hanc sententiam quia: Concilium Tridentinum (D 809) recensens condiciones meriti de condigno, declarat “nihil ipsis iustificatis am I filius deesse... quominus plene illis quidem operibus, quae in Dec I sunt facta... vitam aeternam suo tempore... consequendam vert promeruisse censeantur", quin ullam mentionem faciat caritatis; ne­ que enim dici potest iure verba "in Deo facta” significare influxura ' caritatis, cum ex canone corrclativo (D 842) constet aequivalert expressioni "per Dei gratiam” facta. 5. Scriptura nullibi commemo­ rat ulla opera iusti quae non pertineant ad salutem, ct beatitudinem attribuit non solum actibus qui a caritate procedunt sed etiam aliis qui sunt a diversis virtutibus simpliciter nominatis absque de­ pendentia ab actibus caritatis; sic v.gr. Mt 19,16ss circa adeptio­ nem vitae aeternae ex mera observatione mandatorum, Mt 25,34ss circa possessionem regni ex operibus misericordiae sine virtuali fi­ dei vel caritatis motivo"; 1 Tim 5,4; 6,17-19 circa acceptionem c> ram Deo et apprehensionem verae vitae per opera naturaliter hones­ ta. Ratio quoque idem suadet, nam per habitum caritatis ct gratiam sanctificantem homo est ordinatus in finem supcrnaturalcm et est filius Dei cuius opera bona implicite ad Deum referuntur, ct digna sunt quae accipiant hereditatem ex iugi influxu gratiae insinuato i Christo (Io 15,5) et confirmato ab Ecclesia (D 809)*’. 214. 6. Obiectum meriti50: a) de condigno sunt: wmentum gratiae sanctificantis, vita aeterna, gloriae aeternat 45 De iustificaiione l.S c.lS. <· Ceterum, quid sit ista virtualis ordinatio, prout contradistincU ib tuali supra descripta, difficilius explicatur. Cf. Van Roey, o.c, 230*223. 30) /* quo intimius coniungatur cum divina per caritatem in ope­ rando, co praestantior erit actio ct meritum ex ea procedens : dum e contra opus difficilius vel laboriosius vel a delectatione alienum, non auget ex sc valorem meritorium actionis, licet plerumque implicat et denotat maius meritum in agente, prop­ ter momenta commemorata quae concurrunt, praesertim prop­ ter stimulos quos inicit fervori ad superandam difficultatem inhaerentem actui ex sua indole 5S. Hoc meritum de condigno, quod inest operibus supernaturalibus iustorum, nedum minuatur, augeri potest ex co quod dirigatur ad alias gratias pro nobis vel aliis impetrandas, wl ad satisfactionem Deo praestandam pro culpis propriis vel ..lienis. Ideo praestat in bonis operibus vota particularia Deo manifestare, orationem impetratoriam cum actione conjun­ gendo, saltem quatenus cx huiusmodi votis conceptis impelli­ mur ad ferventius orandum ct agendum, itemque ex caritate erga alios, praesertim erga animas purgatorii, fructum satisfactorium bonorum operum aliis membris corporis mystici indigentibus misericorditer cedere. 217. Unde concludes: 1. Etsi sufficienter probatum videatur nullum actum in concreto bonum elici ab homine insto, qui eo ipso non sit meritorius”’, utpotc qui natura sua et implicite ordinatus sit ad finem supcrnaturalcm, ct tanquam motivum ultimum habeat tandem aliquando voluntatem Deo placendi, indubia est maxima convenientia fovendi, actuandi ct purificandi intentionem supernaturalis caritatis, qua actus nostri laudabiliter referantur ad Deum explicite. Hinc, quamquam iuxta omnes opiniones probatas, etiam rigidiores, intentio supcrnaturalis sufficiens habetur in eo qui, Chris­ tiane ct pie vivendo, attento ac sincero affectu recitat cotidie v. gr. tres priores petitiones orationis dominicalis, enixe commendatur usus renovandi intentionem, in quo excreentur actus religionis ct carita­ tis; augetur honestas operum faciendorum per renovationem motivurum supernaturalium fidei, spei ct religionis; voluntas confirma­ tur in bonis propositis quae, pro infirmitate nostra, indigent frequentiore restauratione'0; fovetur desiderium ambulandi coram Do­ mino ct proficiendi in vita supernatural» ; certior redditur honestas quam actus per se contineat 2. Cum meritum augeatur cx aucta informatione operis a ca­ ntate, enitendum est ut puritas intentionis qua omnis ratio caritati Cf. Merkelbacii, 1,196; VekmeERSCH. 1,1.11; TaxquebEY, 11,242. ’ Sunt qui censeant cum Kipatoa (Dc ente supernatural» 1.1 d.20 s.2) riilium conatum moraliter bonum haberi in actuali providentia, quem aliqua mu «uprrnaturalis non praeveniat, non solum in iustis sed etiam in peccatonbui et in ipsis infidelibus. Sic, igitur, non essent actus ulli moraliter boni, qui i.pernaturiliter sint indifferentes, quod plcrique theologi negant. * Cf. Vxrmeersch, 1,138. — 238 DE ACTIBUS humanis apposita excluditur, quam maxime procuretur, ct actus magis ac ma­ gis ab imperfectionibus purificentur et per caritatem informemur. Aha autem forma puritatis intentionis, qua intentio minus sublimis quann is honesta arcetur, caute proponenda est; neque enim ex natu­ rali propensione meritum per se minuitur (licet per accidens actus psychologice fit minus liberum), ct saepe homines indigent ad agen­ dum illa propensione provide a Deo naturae indita8’. " Cf. Vesmkersck, 1,137. 218 Post considerationem dc fine hominis et de actibus hu­ manis in se, tum secundum eorum esse materiale seu ontologicopsychologicum—voluntarium et liberum—, tum secundum esse mo­ rale scu formale—moralitas ab obiecto, fine ct circumstantiis pro­ veniens—sive naturale sive supernaturalc, agendum est de actuum regulis, scu de criteriis et normis secundum quas dirigi debent, et iuxta quas in anima hominis per actus deliberatos imago Dei se­ cundum divinum archetypum formanda est. alia remota, obiectiva, extrinseca, quae est lex, a Deo sive immediate sive mediate lata et extra hominis mentem existons, dc qua in sequenti tractatu; alia proxima, subieclivfl, intrinseca, quae in mente singulorum existit, leges ad casus particulares applicat, actusque humanos ponendos vel etiam positos in sua relatione ad moralitatem exhibet. Haec vocatur conscientia. ex caquc ultimatim petitur responsabilitas coram Deo, testante S. Paulo (Rom 14,23) : “Omne quod non est cx fide peccatum est”. Dc ea agemus in praesenti tractatu, cum sit regula secundum quam debent dirigi actus humani, applicatis normis generalibus ad casus particulares. Agnoscendum est momentum istius tractatus ct solutionis quae proponatur in casu dictaminis remoti dubii circa moralitatem ac­ tionis ponendae fuisse omnino exaggeratum a pluribus auctoribus saeculi XVII, inscribente v.gr. Tu. Gonzalez suum tractatum theo­ logicum dc recto usu opinionum probabilium: Fundamentum theo­ logiae moralis, et I. Mercoro: Basis totius theologiae moralis. Regulae istae sunt duae: Agemus ex ordine, in parte priore dc conscientia actuali, ct quidem primum dc conscientia morali in suo esse psychologico (c.l); deinde, de conscientia in suo esse mo­ rali, prout regula actuum moralium (c.2) ; tertio, de formatione cons­ cientiae practicae secundum diversa systemata moralia, quando du­ bium speculativum de obligatione legis solvi nequit (c.3); tandem de probabilismi in particulari genuinitate, ambitu, recto usu (c.4). In altera parte videbimus de conscientia habituali, seu de condicioni­ bus generalibus applicatis ad quosdam status conscientiae erroneae, dubiae, perplexae, scrupulosae, laxae. In hac ordinatione sequimur plerosque auctores modernos, evol­ ventes ex professo tractatum qui sacculis mediaevalibus vix, aut Sumina rerum dicendarum. 240 CONSCIENTIA ne vix quidem exponebatur1 separatus a praecedenti. Sunt autem etiam inter recentiores, qui dicant moralem generalem non conside­ rare conscientiam nisi in generali, qualis debeat esse et quibus doti­ bus instructa; singulos vero status, species, modos ct generaliter formationem practicain indicii conscientiae, pertinere ad tractatum de virtute prudentiae 1 Cf. B. II. .Mehkklbach, place assigner au traité de la conscience. RcvScPhTh 12 (Γ'-’J) 170-183, ubi ordinem ., diver.M* auctonbiM statutum refert ct iudicat, utrum sd. immediate post tr. dc actibus humanis ante tr. de legibus, an postea ait collocandus, dc qua re non CSl consensus auctorum, an potius, ut ipse vult, pars generalis statim post tr. actibus humanis et pan specialis ubi agitur dc virtute prudentiae. 2 JL II. Mkrkeubacii, Quelle place assigner ait tinite dc la conscience RvvScPhTh 12 (1923) 178; R. Garrigoc Lagraxge, Du caractère mctûphysique de la th. m. dc S. Thomas, en partie ulter dans les rapports de la prudence et de la conscience: RevThom 30 (1925) 344-347. Sed cf. Lottjx, Principes dc morale 1,57. Recentius Th. Deçuan in editione opens Sti. Thomae Somme thio· logique: La prudence2 (Pans 1949) laudabiliter tuetur digniores partes virtuti prudentiae in theologia morali esse restituendas. Nec aliter Pcinador; cf. v.gr. Cursus brevior theologiae moralis 1,481. Sed hi omnes, quatenus insectantur moralia systemata quae consulunt subiectivae securitati agentis, ostendere de­ berent cur ex dictamme prudentiae non sit agendum iuxta tutior.smmn akso hilum quando prudens investigatio non pervenit ad cognitionem obiectivam veri boni moralis. P .4 H S / De conscientia actuali S. Thomas, 1 q.79 a.13; 2-2 q.19 a.3.5.6; Dc veritate q.17; S. Alfonsus, Il ir.l; ScareU, In 1-2 tr.3 d.12; Ballerixi-Palmieri, 1 n.130*159; BouWnuoN, Theol, mor. fund. n.253-282; Billuart, Dc actibus humans diss. 5 ct diK>.6; Beaudoin-GardEil, Tractatus de conscientia (Tournai 1911); Th. Mlnckkr, Die psychologischcn Gnindlagen der kath. Sittcnlchrc (Düssel­ dorf 1934); C. Cruysuerghs, De conscientia3 (Malinas 1928); Noble, La cons­ cience morale (Paris 1923); Le discernement de la conscience (Paris 1924); PctXAPOR, De iudicio conscient ac rectae (Madrid 1941); Roüsselot, Quaestiona de conscientia (Lovaina 1937); Chollet, Conscience: DTC 111,1 156-1 174; Funs, De actibus humanis IJI (Friburgo de Br. 1911); AV Orth, Dic psychologisckcn Gniiidlagen dor Gcwisscnsbiidung (Qltcn 1929). De conscientia morali secundum esse psychologicum In hoc capite praeliminari exponimus notionem ct divisiones conscientiae. Ιλχζα, 1,328-340; Wotrnis, 1,216-220. Loiano-Grizzana, 1,269-277; Mjerkelbach, 1,199-204; 219. I. CONSCIENTIA dicit: a) etymologice, commu­ nem cum aliis scientiam 3 ; b) improprie, notitiam sive memo­ riam sive obiectum quod est in conscientia 4 ; c) psychologice, immediatam cognitionem seu attestationem facti interni pro­ prii ipsa sua praesentia sesc nobis manifestantis, seu actum quo anima proprias affectiones ct actiones intellectivo-sensitivas percipit5, sive quas nunc experitur revelante sensu inti’ Cf. Cicero, Oratio 1* in Catilinam 1,1; Gen 43,22; S. Thomas, De verittlc q.17 a.l. 4 Ct v.gr, 2 Cor 4,2; 5.11; 1 Tim 1,5. 1 Aliqui facultatem qua homo discernit et percipit sensationes internas di­ cunt «cnaum intimum; ct nornen conscientiae reservant pro affectionibus ct actionibus spiritualibus; sic v.gr. Iorio, 1,49.3. Pro completa difinitione ct di· •louibut ct. tractatus psychologiac. Ibi distinguitur conscientia a) directa, qqc est: a) ut facultas, capacitas animi actus seipsum percipiendi immedite; 242 DE CONSCIENTIA mo, sive quas olim habuerit revocante memoria ; d) moraliter, actum intellectus practici quo secundum principia moralia iam nota iudicatur de moralitate actionum in singulari. Igitur: Conscientia moralis est dictamcn intellectus pradici seu iudicium ultimo prae licum rationis, de moralitate actus hic d nunc a nobis ponendi vel omittendi, aut etiam positi vel omis­ si, secundum principia moralia. Dicitur: Dictamen, sci. non mera apprehensio simplex, neque ha­ bitus ° neque potentia, sed verum iudicium rationis practicae, manifestans non rei essentiam sed eius ad finem relationem; est nimirum conscientia formaliter actus categoricus intellec­ tivus, per modum conclusionis saltem virtualis cx principiis moralibus generalibus, obtentus, sive via stricti ratiocinii, sive ex quodam sensu et intuitu honestatis 7 quo cognoscimus quid rectus ordo a nobis postulet. Intellectus practici, sci. subiectum conscientiae non est voluntas, ut existimaverunt H. Gandavensis 8 aliiqueu, inter quos plurcs protestantes, sed intellectus, a quo elicitur per ap­ plicationem scientiae ad casus particulares, adiuvante ad rec­ tam formationem praecipue habitu prudentiae Christianae ; et quidem intellectus practicus, cui iudicia ultimo-practica in­ cumbunt. Nimirum sunt indicia: a) Speculativa, de sola rei veritate, quid sit vel non sit, absque respectu ad operationem, dc quibus non indi­ cat conscientia moralis, v. gr. terra habet formam sphaericam, existit Deus; b) Speculativo-practica, de principiis generalibus morum, seu moralitate actionum in genere et in abstracto, sine ordine ad subicctum hic et nunc activum, id est, de honestate obiectiva rt materiali, per iudicia moralia sive omnino universalia synderesis, ver­ bi gratia Deus colendus est, sive magis determinata ab ictoilia mo­ ra/», v. gr. missae sacrificio assistendum est diebus festis, testamen­ tum informe valet in conscientia; c) Practico-practica, de morali­ tate actuum in particulari ct in concreto hic et nunc a subiccto agen­ te ponendorum, quibus applicantur principia universalia synderes β) ut actus, immediata perceptio seu experientia animi actus praesentis a sripr. b) replkxa, quae est: a) «t facultas, capacitas cognoscendi novo actu id ςη conscientia directa percipitur; β) ut actus, novus actus quo cognoscitur ii quod conscientia, directa percipitur. Conscientia directa datur in omnibus icti!. cognoscitivis ct appetitivis, caque percipiuntur obiectum actus, tp« ecMi» pm·.·: exietens et praesens, subiectum actus; in actibus voluntatis percipitur praeter» ipsa activitas agentis. • Habitum esse tradiderunt Scotus (hi Π d.30 q.2; edit. Quaracchi II. p.926) et S. BoNAVgHTURA (In 11 <1.39 a.l q.l; edit. Quaracchi II, p 899). ’ Cf. S. Thomas, 1-2 q.58 a.S; 2-2 q.45 a.2. • Quodlibetum 1 q.18. . » A. DK Haws. S. til. q.74 m.3; I.InsKnmann, Lehrbuch der ΜοηΙΙΜίφ 29,2; Koch, Moraltheologit 31,2. NOTIO CONSCIENTIAE. N.219-20 243 et scientiae moralis ad casus particulares in conclusione et dictaminc conscientiae particularis, v.gr. hodie missa mihi audienda est, pos­ sum hoc testamentum informe observare”. üe moralitate actus, etenim obiectum specificum ct finis conscientiae moralis est affirmare conformitatem vel diffor­ mitatem cum regula morum ex parte actus proprii in particu­ lari, num potest hic et nunc poni vel positus est licite vel illi­ cite, cum fine et circumstantiis omnino concretis. 220. II. Differt conscientia, etsi intime ab eis depen­ deat: tum a ratione, quae est potentia; tum a sensu ethico, "moral sense”, subiectivismi moralis, iuxta quem actus cons­ cientiae essent volitivi vel affectivi; tum a SYNDERESi, quae est ingenitus habitus primorum principiorum omnino univer­ salium rerum agendarum11, vel etiam innata quaedam promptitudo ad ea perspicienda ex dispositione intellectus ad co­ gnoscendam legem moralem et propensione voluntatis ad ean­ dem, cuius est dictare principia universalissima per se nota, ut bonum esse faciendum et huiusmodi, praecisive a particu­ lari et actuali applicatione eorum principiorum, capacitando subiectum ad habendam conscientiam cuius scintilla seu igni­ culus dicitur synderesis12 ; tum ab scientia morali, quae ex principiis universalibus per synderesim notis deducit ratioci­ nando alias veritates minus universales circa actiones morales sive proprias sive alienas in abstracto consideratas, gignendo cognitionem habitualem de moralitate actuum in genere, et for­ mando iudicia speculativo-practica etiam circa actiones alie­ nas; tum a prudentia, quae est virtus moralis dirigens ad rec­ tam discretionem singulorum actuum 13, ac proinde habitus dis­ ponens ad habendam conscientiam rectam et ad bene aestimanυ Addunt quidam, ut Cruysberghs, De conscientia 2; Mf.RKElbaCH, 1,200: ladicium ultimo-practicimi “non de moralité sed dc convenientia actus", sive Unus sive malus indicatus fuerit a conscientia; hoc indicium consequeretur conscientiam cique esset saepe contrarium. Sed alii, ut Aertnys-Damen, 1,64 nou, putant iudicium conscientiae non mere cognoscitive versari circa agenda» ltd ctio indicat in universali temperate osse vivendum, sed qtr' temperata haec vivendi ratio pro personis ct tempore exigat inquirendam est. ut iudictinn tn particulari casu feratur. Id prudentiae consultationem ivct. Et opportune meminit prudentiam non parum exercitio virtutis iurari, het inter alia proferendo cx S. Thoma (2-2 q.45 a.2): "de his quae ad castitates periment, per rationis inquisitionem recte indicat ille, qui d'dicit ideatii!» moralem; sed per quandam connaturalitatcm ad ipsa-m recte iudicat de eii nili habet habitum castitatis”. Cf. O. RExfc, Drr E-.nfluss des II illens uxJL' Tuoend auj dû U’ahrhcit nnd S’ichcrheit des G’r.ici «<->«. In /.h manorum dumtaxat desumi a conscientia anleccnti. ct quamlibet actionem itd candam secundum conscientiam eo tempore habitam. Cf. Fkins, Dc art hum. ΙΠ,70. 21 "Verum autem intellectus practici accipitur per conformitatem ad ippe titum rectum”, non per conformitatem intellectus ad rem, sicut verum inteHecr. speculativi. S. Thomas, q 57 a.5 ad 3. 22 Aliqui, ut Merkkeuach, 1.210, dicunt rxctam eam quae est ex errore speculative, v.gr. in Jacob accedente ad I/iam quam putabat Rachelem; 'ui RZC7AM, eam quae est cx errore proelii o, v.gr. in fure qui credit fieitirn tse furari in necessitate communi. Plures solam veram conscientiam, seu cuit» dictamen cum veritate concordat, vocant rectam; alii nobiscum omnem cons­ cientiam invincibiliter erroneam dicunt rectam; alii aliter. DIVISIO CONSCIENTIAE N 224-225 247 ad eleemosynam faciendam, aut malum, aliquid accipere ex alienis in extrema necessitate. Conscientia erronea potest esse talis: a) vincibiliter vel invincibili­ ter, prout error possit deponi vel secus adhibita morali diligentia opportuna ad illum sive animadvertendum sive depellendum”; nos consideramus ut conscientiam invincibiliter erroneam, in principio infra statuendo de conscientia certa, eam quae habetur quia agenti actualiter, suspicio erroris non occurrit; β) culpabiliter vel inculpabiliter, prout obligatio detegendi ct de­ ponendi errorem adest ct cognoscitur, neque tamen attenditur, aut non adest vel saltem homini non innotescit, et tunc acquiparatur conscientiae invincibiliter erroneae. Criteria autem quibus ignoran­ tia vincibilis agnoscitur, haec sunt: si versatur circa prima princi­ pia aut proximas conclusiones, vel circa obvias obligationes cuivis statui proprias, si agens aliquam indecentiam in actu adverterit, si egerit cum timore errandi, si conscientia dictabat ei consilium esse petendum etc.” · — — — 7) In se vel in causa, tam relate ad vincibilitatem quam ad culpabilitatem, prout possibilitas detegendi errorem adest ct obligatio illum deponendi animadvertitur hic et nunc, quando actus est po­ nendus, ct tamen negligitur, aut tempore priore, quando quaestio nondum fuit dc actu iuxta tale dictamen ponendo, aderat et ani­ madvertebatur. 225. 3. Ratione assensus est: a) Certa, si iudicat ali­ quid esse licitum vel illicitum firmiter seu sine formidine errandi, idque sive directe, propterea quod argumenta pro parte contraria non impediunt rationabilem assensum firmum praestare, sive reflexe, quia deficientibus principiis directis, reflectendo in quaedam generaliora principia, ratio certo agendi determinatur. Certitudo pro ratione fundamenti maior vel minor esse potest*, sci. a) m,elaphysica, si fundatur in ipsa rerum aut idearum essentia ct nexu, ita ut attributum essentialiter conveniat subiecto, ideoque certitudo sit immutabilis ct absolute necessaria, excludens etiam im­ prudentem formidinem deliberatam possibilem, v. gr. quod Deus sit colendus; fl) physica, si fundatur in constantia legum naturalium et ordi­ nis quo mundus regitur, non frustrata nisi leges physicae per mi­ raculum alterentur, et excludens formidinem imprudentem actua­ lem deliberatam, v. gr. quod ignis urat corpora combustibilia; ” Nimirum, conscientia invincibiliter erronea dupliciter contingit, vel quia suspicio aut dubium de errore in mentem nullatenus venit, vel quia iacta conveniente inquisitione veritas inveniri nequit. Patet in posteriori casu post inquisitionem veritatis perveniri ad dubium insolubile, quod ducit ad conscientiam (rotabilem. , * Cf. LoIano-Grizzana, 1,283. 8 Cf. Pius XII, Allocutio ad Auditores et Officiales S. Romanae Rotae: AAS 34 (1942) 338-343; PerMorCanLit 31 (1942) 360-362. 248 DE COXSCIEXTIA 7) moralis, si fundatur in testimonio vel in moribus hominum et in legibus quibus humani actus reguntur; unde attentis ordine cons­ tanti rerum carumque essendi necessitate, vel nullus sit locus for­ midini rationali actuali de re contraria, sed solum imprudenti*, verbi gratia quod nulla excusatio adest ab audiendo sacro in die festo si nullum impedimentum excusans apparet (certitudo moralis stricta seu perfecta), vel non nisi valde tenuis atque hic et nunc importuna suspicio exurgat, propter possibilitatem erroris summe difficilem77 et non satis probabilem, qua non obstante directio infallibiliter recta determinatur, quia in singularibus contingentibus, quae sunt materia prudentiae, maior certitudo non potest ab hominibus requiri verbi gratia quod R. Pontifex sit persona dignissima (certitudo moralis lata seu imperfecta). Praeterea certitudo, ut iam dictum est, alia est directa, quae ori­ tur ex immediata comparatione actionis cum lege, v. gr. cum aliquis certo cognoscit se non obligari ad audiendum sacrum in dic festo, quia gravi febri laborat ; alia reflexa, quae oritur ex mediata com­ paratione actionis cum lege, intercedentibus sci. aliis principiis cer­ tis, sicut dicetur de probabilismo. Utriusque autem motiva possunt esse sive intrinseca seu ex ratione, sive extrinseca seu ex aucto­ ritate. Z>) Dubia, vel rectius opinativa 20, si iudicat aliquid esse licitum vel illicitum, non firmiter sed opinative et cum formi­ dine errandi, propter incertitudinem utriusque extremi pro­ positionis mere probabilis, sollicitantis aliquatenus sed non * Ergo secundum partem positivam est charactcrîzâia co quod excludat omne iere fundamentum sen prudens dubium, ct ita essentialiter differt a magna probabilitate seu quasicertitudinc; secundum partem negativam subsistere sinit absolutam possibilitatem contrarii, ct per hoc differt ab absoluta certi­ tudine. Notandum est autem rationes probabiles in idem coordinates tot e» e posse, ut ex earum summa vi principii rationis sufficientis, certitudo morali*, imo ct deductive physica, eruatur. Quis dicat v.gr. solum morali certitudine logicorum constare existentiani Athenarum? Cf. Pinard, Essai sur la eoavergence des probabilités: RevNeoscolPh 22 (1920) 20 nota. 27 In quolibet assensu certo, qui non sit propter evidentiam obiccti propter iustas causas intrinsecas vel extrinsecas quae suadent depellere formi­ dinem, haec random excluditur, ut indicavimus, per nnpcrium voluntatis et bonis rationibu* .assensum exigentis. Cf. S. Thomas, Dc veritate q 14 a.k. 31 “Certitudo non est similiter quaerenda in omnibus, sed in unaquaque matcria secundum propnum modum. Quia vero materia prudentiae sunt singulam contingentia, circa quae sunt operationes humanae, non potest certitudo pru dentiae tante esse qua omnino sollicitudo tollatur** (S. Thomas, 2-2 q.47 ad 2). “Certitudo non est quaerenda similiter in omni materia. In actibus cnin humanis super quibus constituuntur iudicia et exiguntur testimonia non potest haberi certitudo demonstrativa, eo quod sunt circa contingentia ct variabilia: *tl ideo sufficit probabilis certitudo, quae ut in pluribus veritatem attingat, etsi ir. paucioribus a veritate deficiat" (Id. 2-2 q.70 a.2; cf. S. Alfon'SUS, Dissertati' a.1756 n.52). 39 Dubia stricte diceretur conscientia, iuxta notionem dubii, quae dictaaai suspenderet inter opposita; sed quia conscientia est dic tamen seu indicium, rc pugnat conscientia stricte dubia, ac proinde talis intclligitur abusive ct Latiore conceptu ca in qua habetur iudiciutn magis vel minus probabile eductum cx opinione cui assensus praestatur cum formidine. Conscientia indicam absque formidine acuonmt aliquam e» se dubi.-u i. perperam dicitur conscient» du>a; est enim certa, attestons dubiam moralitatem actionis, Cf. tamen BauxiwPaL· MttRX, I tr.2 n.S9, qui bene explicat hanc divisionem. Et admitti potc*t nota conscientiae dubiae, quae sci. certo vel opinative iudicat actionem esse du.vae honestatis. DIVISIO CONSCIENTIAE. N.225 249 nccessitantis intellectum ad assentiendum, quia cx insufficien­ tia motivorum vel cx rationibus pro utroque termino exur­ gentibus non est causa in ordine cognitionis necessaria30, unde indicium maneret suspensus nisi per imperium voluntatis sub aliqua ratione boni imponeretur assensus formidolosus in unam partem 31. Dubia seu probabilis conscientia potest esse: a) positiva vel negativa, prout adsint rationes appretiationis dignae ct sufficientis momenti ad formandam opinionem vere proba­ bilem, manente prudenti formidine oppositi, vel non adsint nisi forte levissimae et spernendae, quae in ignorantia relinquunt aut improbabilem opinionem generant82; β) iuris vel facti, prout versetur vel circa id quod in lege continetur (naturam, extensionem) aut etiam circa ipsius legis exsistentiam aut perseverantiam, v.gr. num attentio mere ex­ terna sufficiat ad recitandum breviarium, vel circa condicio­ nes ad applicandam legem requisitas, in materia, subiecto, loco, tempore etc., seu utrum aliquod factum dc quo est quaes­ tio contineatur sub lege an non, v.gr. num agatur dc vero voto elicito, an de mero proposito. γ) specuhiliva vel practica, prout versetur vel circa doc­ trinam et praesertim circa actionem aliquam, sed in abstrac­ to, v.gr. num liceat pingere in die dominica, num possit mulier mere passive se habere in casu oppressionis, vel circa actum hic et nunc ponendum ; δ) ab intrinseco vel ab cxtrinscco, prout motivum assen­ sus cx rationibus intrinsecis ab assentiente perceptis habeatur, vel cx doctorum auctoritate, magis ex competentia, prudentia, diligentia quam ex numero ponderanda ; quod est argumentum * Assensus opinativus infirmus respondet verisimilitudini contingenti pro· Ukililatii; neque excludit veram probabilitatem oppositi, totaliter adhaerens uni otitnvktioni* parti, ut voluit Richari>, Le probabilisme moral ct la philosothif (Paris 1922) 49*95. Haud dissimiliter Peinador, Pi indicio conscientiae fdac, 47.106 etc. n Cf. S. Thomas, 1 q.79 a.9 ad 4; 2-2 q.l a.5 ad 4; Dc veritate q.14 a.l; 0 boni?., Principes dc morale 1,206; Rut/SSIXOT, Quaestiones de conscienh. (Lovaina 1937) 50-61. ·’ Alii aliter dubium positivum et negativum intelligunt, prout in utraque Tei in neutra parte adsint rationes ad indicium ef formandum, ita ut dubium r.* uuifh tunc praesertim aeqinvaleat ignorantiae; pro alus cum S. /Xbonho. nicitivum est "quando cx neutra parte apparent rationes quibus possit in· ♦ Hictei iS'cntiri alteri parti, ct hoc debet in rigore appellari dubium, quod definitur: “suspensio aMctuus circa aliquod obiectum”; positivum autem est \undo pro utraque parte vel saltem pro una adest grave motivum suffic ens ave ambiguitatem aliudve nomen appellemus”, in quo rationes pro una parte ita trahunt intellectum, ut per imperium voluntatis aliaquc momenta subiectiva determinantia, non quidem indicii specificationem directe, sed utique exercitium, superetur strictum dubium suspendens quodlibet iudicium et praestetur illis rationibus quidam verus assen­ sus, formidolosus tamen, quia simul conspicitur persistentia ratio­ num inclinantium ad contrarium. Sed hoc concesso provocamus, pro secunda opinionis acceptione largiore vindicanda, ad cotidianam experientiam, iuxta quam eadem persona, v.gr. moralista, non modo passim admittit simultaneam probabilitatem duarum opinionum contrariarum in se considerata­ rum, quae proponuntur a diversis doctoribus circa eandem quaestio­ nem moralem obscuram, sed etiam ipsemet perpensis rationibus unius partis contradictionis easdem admittit tanquam simul probabiles, licet ipse unam assumat ut suam eique assentiat propter maiorem verisi­ militudinem quam sibi repraesentat, influentibus ad hoc, praeter ar­ gumenta speculativa, tam ipsa voluntate, quae movet intellectum ad consideranda et ponderanda quaedam argumenta aliis neglectis vel diminutis*, quam multiplicibus clementis subiectivis quorum influxus magnus est in opinionibus efformandis Neque in his est ulla conoperibus Le Probabilisme moral et la philosophie (Paris 1922); Études de thio· legit moral (Paris 1933) 177-347; A. Gaki>eil, La certitude probable: RcvScPhïb 5 (1911) 237-266.441-485; L·. Janssen, Cours de morale générale II (Lonina 1926) 103-119; Réponse à un plaidoyer probabiliste : RcvNcoscolPh 23 (1921) 275-288; C. Sentkoul (adversus E. Janssen), La vraisemblance du pro· beMe: RcvNcoscolPh 25 (1923) 311-318; Encore la logique de l’opinion: ib. 26 (1924) 81-84. e Nam ctiam iuxta cum opinans “habet aliquid assensus, in quantum adhae­ ret uni magis quam alii” (In III <1.23 q.2 a.2 sol.l); ct “quandoque intellec­ tus magis inclinatur ad unum quam ad alterum, sed tamen illud inclinans con sufficienter movet intellectum ad hoc ut determinet ipsum ad unam partium totaliter, unde accipit quidem unam partem, tamen semper dubitat de opposita; et haec est dispositio opinantis.(De verit. q.14 a.l). * Ab opinione in qua “ratio totaliter declinat in unam partem contradic­ tionis licet cum formidine alterius” S. Thomas discernit suspicionem, in qua ntdlectus “non totaliter declinatur ad unam partem contradictionis, licet magis inclinetur ad hanc quam ad illam” (In poster, analyt. 1.1 lcct.1 n.6; cf. etiam 2-2 q.2 a.l), S. Albertus distinguit a dubio ct ah opinione ambiguitatem, in qiu motus rationis ambit utramque partem contradictionis per aequalia motiva fiumma de creat uns p.2 q.53 a.l). 1 Ad formidolosi huius assensus praestationem intervenire voluntatem ex­ presse asserit S. Thomas (2-2 q.l a.4) : “Intellectus assentit alicui non quia wfbcientcr movetur a proprio obiecto, sed per quondam electionem volunta­ ry declinans in unam partem magis quam in aliam.” Profecto, rationes maioris re! minoris probabilitatis in ordine speculativo plus vel minus movent intellectum m unum sensum sed stante insufficientia motivorum speculativorum, ad de­ terminandum assensum accedat oportet impulsus voluntatis aliorumquc mo­ lliorum subjectivorum. Retineatur: “De ratione opinionis est, quod id quod quis exhtinut, existimet possibile aliter sc habere” (S. Thomas, 2-2 q.l a.5 id 4). n Elementa subiecliva speciali ponderatione extollit Rousselot, Quaestiones It conicwntia (Lovaina 1937) 50-56, non tamen alienus a veritate; quis enim Mfl agnoscat vim dispositionum ctiam inconsciarum cx quibus determinati doc- — 252 tradictio, ut opinantur adversarii, siquidem nemo sic assenticndo uni parti simul assentit contradictoriae canivc esse simul veram asserit, sed dicit esse verisimilem non obstante verisimilitudine contrariae, propterea quod existant rationes hoc suadentes ; siquidem assentiens uni parti, revera ignorat utrum criteria seu signa rei quae sibi com­ mendant opinionem in determinatum sensum sint vera an fucata, utrum nexum objective habeant cum ipsa re quam significare videntur, an solam speciem nexus quae m ordine obiectivo fallat". Ideo opinio sive in fieri eius sive in facto esse, nedum ad unum sit determinata, potest, pro consideratione motivorum. haec prae alia eligi sub imperio voluntatis et post electionem mutari. Et contra ex­ perientiam est quod homo adhaerens uni opinioni non iam amplius experiatur contrariam opinionem suam vim retinere, tunc praesertim cum argumenta pro una ct alia ex diversis fontibus inter se independentibus hauriuntur. Sic v. gr. pro aliis probabilius est ex iure natu­ rae non teneri ad restituendum pauperibus illum qui nescit quem damnificaverit furando, quia ius solum praescribat ut dominus iniuste laesus personaliter reparationem obtineat a damnis; pro aliis autem probabilius est contrarium, quia iniusta illa possessio iure naturali non possit sanciri; cur non possit aliquis, haec considerans, alterutri sententiae ita assentiri ut probabilitatem contrariae admittat?*. 227. 4. Ratione obligationis conscientia antecedens esi: praecipiens vel prohibens, consulens vel permittens, prout ac­ tum ponere vel repudiare obligatorio modo praescribat aut positive vel libere optandum exhibeat. 5. Ratione habitudinis m subiecto, cx qua sequuntur determinata indicia, seu secundum habitualem modum indicia ferendi, partim congenitum partim acquisitum, est: o) Te­ nera, si percipit etiam leves rationes honestatis vel inhones­ tatis actionum, casque suadet vel dissuadet anteccdentcr, ap­ probat vel reprehendit consequenter ; b) Perplexa, si statuit peccatum in utroque casu, tum positi tum omissi actus dc quo agitur, sive ob errorem, cum obiectiva officiorum collisio nunquam existât, sive ob mentis turbationem ; c) Scrupulosa, si actiones honestas habet pro illicitis ob inanes rationes, aut si ex futili motive peccatum timet ubi rationabiliter non est timendum. d) Laxa, si actionem habet pro licita aut saltem pro non graviter illicita ob vanas rationes. — I ■ ■■ * tores, cx %olo facto educationis in aliqua schola, iere unanimiter indicent quibusdam opinionibus determinato sensu, aliter indubie indicaturi $i in ahj schola fuissent educati? Hinc est etiam quod saepe sine novi» rationibus ipccj· lativis quis possit mutare opinionem, mutatis illis clementis subjective n Cf. ΠϋΛΤΗ AbEIXan· />rnn ι>ιυ 332-33'*; H. Pinawp. Outlet n logitique (respondens P. Gardeil): Études 137 (I^13) 404-412. ° Cf. RoUssKtOT, (JtiaestiOfh s dc conuhniui c.5, § 1-5. necessitas conscientiae, n 226-228 253 Laxa dicitur: a) pharisaica, quando magna peccata parvi pendet, dum ex adverso res quasdam exigui momenti exag­ gerat, “excolans culicem, camelum autem dcglutiens” (cf. Mt 24), 23,13a qua non longe absunt quidam a vera virtute et asccsi aberrantes, qui quasdam devotiones exteriores et praxes pias nimis extollunt dum virtutes fundamentales caritatis, luslitiae etc. negligunt; β) cauteriata, si ex diuturno habitu peccandi, obnubilato ut fit sensu morali, omnia vel quaedam peccata gravia non amplius pro mortalibus aestimat, ipso ho­ nestatis sensu corrupto (cf. 1 Tim 4,2-3). •C A P U T II De conscientiae necessitate, veritate, certitudine Triplici gressu consideramus Cons­ entiae moralis actualis ct antecedentis, necessitatem (§ 1) tum eius­ dem qualitates requisitas, veritatem sci. (§ 2) ct certitudinem (§ 3) Summa rerum dicendarum: Lanza, 1,341-363; Ι,οΙλνο-Grizzana, 1,278-287; Merkf.luach, 1,205 215; 1’ul’Mwu, 1.106-313.324-327; Tanquerf.y, 11,404-419; Vermiersch, 1 324 31. § I. M De conscientiae necessitate 228. Homo essentialiter est constitutus sub regimine et im­ perio Dei. Regimen autem et imperium divinum cum subiectivc non attingit nisi per conscientiam. Hic sequens propositio: Conscientia moralis antecedens recta, est regula necessaria actuum humanorum subiectiva ct proxima. Probatur: Ecclesia: Inocentius III tradit quoad sensum effatum toties invocatum: “quidquid fit contra conscientiam aedi­ ficat in gehennam” ’, quod valet etiam de conscientia invinci­ biliter erronea, cum ei quis contradicit faciens quod obiective rectum est sed subiective malum existimatur propter errorem. S. Scriptura: a) Rom 14.23, agendo de scandalo quod oriebatur apud aliquos cx usu ciborum iudaeis prohibi­ torum, pervenit ad hanc conclusionem : “Omne autem quod non est ex fide peccatum est.” Ergo omne quod formaliter 1 C.13 X 1.2 t.13 haec verba habet: "... Qui consanguinitatis [dirimentis **tnnnniuni] habet notitiam, nec exigere debitum contra conscientiam nec ‘ohtrc teneatur, quoniam, si secus egerit, aedificat ad gehennam.·.'*. 254 DE CONSCIENTIA honestum est, ex fide esse debet, i.e. ex persuasione seu dictaminc conscientiae 2. Ergo sine formata conscientia de bo­ nitatis actione, non potest existere actus humanus honestus, idcoque necessarium est ut in omni actione vel omissione pro­ cedamus ex intima persuasione bonitatis talis actionis vel omissionis. Cf. etiam 1 Tim 1,57. b) Praeterea Scriptura plura profert in laudem sapientum et prudentum hominum, commendat consilium a seniori­ bus desumere, vituperat iudicium stultum et imprudens. Conferatur v. gr. Prov 2,2-5; 22,17. I I i mac actionum humanarum, quae est lex aeterna, et in omnibus procedere iuxta exigentias naturae rationalis. lam vero, cum voluntas sit potentia caeca, ut recte ordinetur et sit reapse rationalis appetitus, indiget directione rationis, quae in casi­ bus concretis exprimat illam legem et dictet quid hic ct nunc agere oporteat aut liceat tanquam bonum, aut vitari debeat tanquam malum. Porro tale dictamen practicae rationis e.< conscientia3. Ergo ad eam spectat, ut normam moralitatis pro­ ximam et subiectivam, dirigere nostram vitam moralem, manifestando per rationem et applicando normam obiectivam et remotam cui subicimur4. b) Suprema regula obiectiva actuum humanorum quae est lex aeterna, aliaeque obligationes ex legibus tam divinis quam humanis derivatae, nobis non innotescunt neque ligant nisi applicentur ad animam per rationem et dictamen conscien­ tiae; sicut vinculum physicum non ligat nisi per contactum et applicationem ad corpus. Ergo cum neque Deus possit nos nisi per conscientiam obligare, eadem lege qua nobis imponit obligationes, urget ut obtemperemus praeconi carum, quae est conscientia 5. 229. Unde concludes: 1. Existit obligatio inquirendi verita­ tem in moralibus ut indicia nostra sint legi conformia, ct adhiben3 Cf. D. 439 ct commentaria in hunc locum S. Scripturae, v. gr. Laguxci Epitre aux Romains (Paris 1916) 334, quae una voce interpretantur /iJrm H pro dic tamine conscientiae certo, ita suadente ct exigente ipso contextu (cf. 14.22); Rousselot, Quaestiones de conscientia c.2 § 4. 1 Cf. V. CathreIN, Quo sensu secundum S. Ί hornam ratio sit c; tionum humanarum: Greg S (1924) S84-594. < Ci. Vermeersch I 324. * Cf. S. Thomas, De veritate q.17 a.3. In commentario sententiarum di­ xerat constientiam obligare per accidens, vi auctoritatis divinae. ■Μ CONSCIENTIA VERA N.228-230 255 i in inquisitione diligentiam rei proportionatam ; veritati autem certo cognitae conformari debent semper opera nostra. 2. Omnis conscientia aliquo modo ligat vel *obligat , non qui­ dem vi sui, cum sit regula solum proxima, sed vi imperii regulae •imotac, cuius est applicatio, in quantum sci. exprimit legem aeter­ nam et voluntatem divinam cui debemus nostram humanam confor­ mare; eo autem modo obligat, ut in agendo contra ipsam semper sit peccatum, quin ex adverso semper evadat obligatorium agere secundùm ipsam, v.gr. quando dictat consilium. Attamen non omnis •'scientia est norma moralitatis, potest enim carere dotibus in ea requisitis ut cius dictamen prudenter sequi possimus. 3. Docendus est populus Christianus, praesertim adolescentes, rmalem actum moralitatis dumtaxat a conscientia antecedenti de­ sumi, nullatenus a consequenti ; quae, quamquam per se ab anteceknte dependet eique conformis esse debet, aliquando valde diver«; est ex aucta scientia, educationis progressu, lectione librorum, auditione contionum etc. ; peccatum, sicut meritum, unice pendet a dictamine conscientiae antecedentis actuum 4. Conscientia plus obligat quam praeceptum Superioris, qua­ rius si dictat aliquid sub peccato esse faciendum vel omittendum, ea manente, superiori contrarium praecipienti obtemperandum non e$t’; non autem si mere dubitat dc convenientia praecepti, iure su­ perioris etc., quae non tangunt liceitatcm actionis praeceptae .* § 2. De conscientiae veritate Cum conscientia non sit norma constitutiva ordinis recti sed so­ lum manifestati va, patet eam ct essentialiter dependere ab ordine obkctivo, ct ab eo vim suam repetere, et munus habere normam nbiectivam manifestandi *. Unde sit principium : 230. 1. Conscientia objective vera est per se regula unica subiecltva et *Pro.rinta actionum humanarum. Dicitur: Per se, i.c.. ratione proprii dictaminis, in quo fideliter exhibet legem. Probatur : Ecclesia: Tam Magisterium ecclesiasticum quam S. Scriptura exhibent varia mandata quae hominibus obser­ vanda imponuntur, quaeque non observata excludent a vita terna. Sic v.gr. instructiones catecheticae de obligationibus moralibus; commentaria in plures sermones Christi, ut • “Li(/arr dicitur prohibens ne violetur, obligare praecipiens ut obediatur" tornor, Quaestiones dc conscientia (Lovaina 1937) 19. 1 Cf. Ioh. a S. Thoma, In 1-2 d.12 a.2 n.39 Patet conscientiam de peccaTjjoiiutc actus semper deponendam esse, quando peccaminoMtns peteretur cx xtttmtia leg’s »n quam habet potestatem superior actum illum iubrns. Cf. Fun, De act. hum. IIIJ 26. 1 Cf. Passcbixi, Dc hominum statibus, In 2-2 0.186 a.8 n.232ss. > Cf Laxza, T.342. 25_6 _ _ DE CONSCIENTIA Mt 19.17-20: in catalogos peccatorum S. Pauli apuddit novam culpam ad eam quam contraxit quando posuit causam erroris actualis. Per accidens, i.c., ratione ignorantiae, quia creditur con­ formis legi, quin tamen sit11. Probatur: Ecclesia: Iuxta celebratum effatum Innocentii III, quidquid fit contra conscientiam “aedificat in gehennam” si agatur de conscientia praecipiente vel prohibente. Etenim conscientia invincibiliter erronea, quando est praecipiens vel prohibens, non sinit locum libertati morali subiectivae quoad actionem praeceptam vel prohibitam, ideoque non modo non licet agere contra eam, sed agendum est secundum eam. Unde ut minimum sequitur cx effato non esse licitum agere contra dictamen conscientiae. Sed praeterea conscientia invincibiliter erronea certo tollit rationem peccati formalis ab actione posita ex eius dictamine; damnavit enim Alexander VIII propositionem lutheranonnsenisticam (D 1292): “Tametsi detur ignorantia invinci­ bilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato mortali”. S. Scriptura: d) Apud Io 9,41 Christus increpat pharisaeos quod “si caeci essetis non haberetis peccatum; » Cf Lio XIII, Encycl. Libçrtc.t: ASS 20 ( 1887/8) S«3-613. a 0. LoniK. La valeur obligatoire de lu conscience choc Saint Thomas fi t Cf. eliam 1 Cor 8.7; Gal 5.3. U Ex hoc Umeo argumento non sequitur conscientiam istam esse oor mam ; r accidens, ut annuntiat principium. 11 Thcol. inor. 1.1 n.6. Proprie, tamen, S. Alfonsus non assent actim CMe adaequate bonum, sed ex bono fmc agentis ei probabilius meritum tri­ buendum esse censet. conscientia vera, n.232-233 259 iffirmantem ut probabiliorem et communissimam, invocans etiam auctoritatem Sti. Thomae scribentis: “actus humanus iudicatur vir­ tuosi» vel vitiosus secundum bonum apprehensum in quod per se «oluntas fertur, et non secundum materiale obiectum actus" ”, Con­ trarium acriter sustinuit Concina” et non plane rcicitur a Priimmer (1,313) distinguente inter opus ct intentionem, ac referente in tistimonium hanc Sti. Thomae assertionem: “illud quod agitur con­ tra legem semper est malum, nec excusatur per hoc quod est se­ cundum conscientiam’’1’. Controversia exigui est momenti practici ; terto praemium meretur exeeutio saltem ob bonam intentionem, ut wl ipse Concina admittere cogitur (l.c.24) ct probabilius dicen­ dum ipsum actum secundum rationem formalem, scu prout impli­ cat studium recti ordinis et formalem obedientiam legis esse bo­ num et meritorium, secundum rationem vero materialem et obiectivam, scu prout implicat disconvenientiam cum recto ordine, non transformari in bonum. 233. Unde concludes: 1. Conscientia invincibiliter erronea sive praecipiens sive prohibens, obligat subiective eodem modo ac supra dictum est dc conscientia vera ct recta: consulens vel permittens licite praetermittitur, sicut licite attenderetur. 2. Ex essentiali dependentia normae subiectivac ab obicctiva sequitur conscientiam invincibiliter erroneam constitui per accidens normam agendi, non quidem directe ex lege quae rem de qua est dictamen conscientiae praescribat, quae nulla est, sed ex principio universaliori legis naturalis vetante agere contra dictamen talis cons­ cientiae; et ratio est quia ordini obiectivo corresponde! eam admit­ tere. Nimirum, in tali casu ordo rectus approbat formalem errantis subicctionem tali dictamini, non vero rem objective malam quam sise subiciendo facit ; seu, est quidem secundum ordinem rectum ut homo sic agendo conscientiae obediat ciusque dictamen sequatur, verbi gratia occidendo patrem cito moriturum cuius aolorcs acutis­ simi evaserint, non vero ut obediendo conscientiae sic agat, v.gr. ut occidat patrem *. Hinc est quod aliqui dixerunt conscientiam erroneam non obli­ gare sed mere ligare, sci. “obligationem qua quis tenetur vitare id quod falso iudicat esse malum, per se non oriri ex ipsa conscientia trronea, sed potius ex synderesi quae vetat ne quis velit quod iudi­ cat malum" - - -— · u Quodlibetum 3 a.27; cf. 1-2 q.57 a.5 ad 3 Sed cf. O. Lottjn, La i wr oHipdojrr de la conscience chez St. Thomas d1Aquin ci scs prèdeces· UM (Principes de morale Π.153-154). 11 Dc conscientia diss.l c.S. n Quodlibetum 8 n.13. Illud quoque memorandum, quod S. Thomas erro­ rem invincibilem in lege non admittit, sed in quolibet errore aliquam peccati nbonem detegit, propterea quod, iuxta ipsum, intellectus principia actuum naningit nisi ex parte voluntatis obiciantur impedimenta (cf. Dc malo J 3.7). Ct. J. Henwy, L'imputabilité dc l'erreur d’après S. Thomas: Rev SfvolPh 26 (192>) 225-242; O. Lottis. /.<· problèm'e de l'ianorantia iuris Gfaticn à Saint Thomas d'Aquin (Problèmes de Psychologie ct dc morale Xll· et XIII· siècles HI n.10). u Cf. HOrïh-AdkllaN, De principiis 317. ’ Vauscia, In 1·2 d.2 q 14 p.4 approbans sententiam Durandi, quam ρο· ’-i reiecerat Medina, In 1·2 q. 19 a.6, scribens: “Haec explicatio Durandi conscientia erronea non obligat sed ligat J mihi profecto non probatur, ÇQttiitn est controversia de solo nomine; nam recte convenit inter omnes 260 DE COX’SCIENTîA 3. In casu conscientiae invincibiliter erroneae Deus non prae­ cipit vel intendit actum prohibitum qui obiectiva malitia laborat, sed formalem obedientiam legi, “quatenus recto et obicctivo or­ dini congruit ut formalis haec obcdienlia, etiam in casu erroris invincibilis, existimato legis imperio praestetur” circa rem obiective malam *. Conscientia hic ct nunc invincibiliter erronea, sed culpabi­ lis in causa de actuali errore, similiter culpabilis est in causa dc actu nunc posito; sed malitia actus hic et nunc positi non impu­ tatur nisi in causa; imo neque in ea, si dc culpabili ignorantia vel errore iam paenituerit ct nunc debita diligentia procedat. 5. Primatus conscientiae subiectivae prae norma obiectiva ve­ rus quidem est quatenus habetur facultas et officium agendi iuxta dictamen conscientiae subiectivae certum, quod obiective sit in­ vincibiliter erroneum; at falsus esset quatenus vellet significare vel autonomiam a norma obiectiva vel praecellentiam conscientiae subiectivae invincibiliter erroneae per relationem ad ordinem obicctivum rectum, vel acquipollcntiam inter conscientiam veram et conscientiam invincibiliter erroneama. 6. Facultas moralis agendi secundum dictamen conscientiae invincibiliter erroneae non competit, sicut in conscientia vera, cui­ libet homini inviolabiliter. Sed qui cx invincibili errore agit, ius quidem habet ad dictamen conscientiae in foro interno exequendum, quin ab aliis propterca inculpetur et quin instigetur ut con­ tra propriam conscientiam agat; sed nequit apud alios eadem iura vindicare quae competunt conscientiae verae, et potest positiva re­ sistentia impediri ne, obtemperando suae conscientiae, aliorum iura invadat aut bono communi noceat, imo et cogi ut materialiter pas­ sive sustineat quod est contra cius conscientiam. Alii non possunt invincibiliter erranti cooperationem praestare ad actionem obiecti­ ve malam, utique vero ex iustis causis media indifferentia supptditare, sine intentione quidem sed cum praevisione usus illorum ad cxccutioncm erroris =. 4. 234. Unde resolves: 1. Qui invincibili errore putaret sibi cx caritate esse mentiendum ad amicum e carcere liberandum, pec­ caret contra caritatem non mentiendo; qui vero legeret librum quem invincibili errore putaret prohibitum sub excommunione, pec­ caret quidem contra fidem, sed censuram obiective inexistentem non contraheret; qui autem simili errore putaret pravas imagina­ tiones involuntarias esse peccatum, non peccaret si eis quantum posset resisteret, cum nemo peccet sine consensu. 2. Qui erronee putat esse ieiunium quando non est, peccat si non iciunat; sed si quis erronee putat se ad impossibilia teneri. quoncs : IllustrClcr 45 (1952) 249-252. ” Circa iura conscientiae subiectivae erroneae, cf. IIübth-Abclux, -r principiis 322. conscientia vera. n.233-235 261 verbi gratia ad audiendam missam cum incummunicatus custodi­ tur in carcerc, non peccat. 235. 3. CoHscicntia hic ct nunc vincibiliter erronea non est legitima regula subicctiva actionum humanarum. Probatur: S. Scriptura: Roni 14,24 dicit: “Omne quod non est ex fide peccatum est.” Iam vero, qui habet conscientiam hic ct nunc vincibiliter erroneam non agit ex fide seu cx intima persuasione, siquidem animadvertit se posse in tali iudicio conscientiae errare. Cf. Io 9,41 ; 15,24. Ratio: a) Qui conscientiam vincibiliter erroneam non excutit, in ignorantia voluntaria vult malum quod opera­ tur, vel sciens volens admittit periculum illud operandi sine iusta causa, ct sic hypothetice in legis transgressionem consentit. Ergo non excusatur a culpa quia non vitat quod vitare deberet, ideoque peccat tam agendo contra conscien­ tiam quod iudicat malum, quam agendo secundum conscien­ tiam quod apprehendit negligenter tanquam bonum, animad­ vertens suum dictamen posse esse falsum. b) Conscientia hic et nunc vincibiliter erronea aequiparatur conscientiae dubiae. Iam vero infra (n.240) dicendum est solam conscientiam certam esse legitimam agendi regulam. Unde concludes 1. Conscientia hic ct nunc vincibiliter er­ ronea non est attendenda, tam si praecipiens sit vel permittens aut consulens circa rem in cuius exeeutione est periculum peccan­ di, quam si prohibeat aliquid quod apparet posse esse obligato­ rium; nam in neutro casu ageretur prudenter, siquidem in primo fieret aliquid quod apprehenditur ut probabiliter pcccaminosum, in altero vero omitteretur quod apprehenditur ut probabiliter ponendum. Aliunde neque licet agere contra eam, quia fieret quod malum indicatur*5. Ergo deponenda est per convenientem inda­ gationem, orationem, consultationem doctorum etc., cum ipsa non praestet securitatem recte agendi ; vel secus supersedendum erit ab actionibus in quibus periculum est peccandi, non autem ab aliis. 2. Imputabilitas dictaminis conscientiae hic et nunc vincibili­ ter erroneae non solum supponit errantem, dum acturus est, ani­ madvertere possibilem errorem, sed etiam posse pervenire ad nor­ mam obiectivam sufficienter cognoscendam, vel saltem existimare sibi possibilem istam notitiam. 3. Qui agit contra conscientiam vincibiliter erroneam praeci­ pientem vel prohibentem bis peccat : primum in causa, quatenus Hinc, tamen, minime sequitur vincibiliter errantem cogi ad peccatum. » in z^endo ct secundum conscientiam ct contra conscientiam adsit pcc• •"w; habet < mni > ifugiiim. ilkidqtie obligatorium, quod in textu additur. Cf. S Tbmms, 1-2 q.1O a.6 ad 3. 262 DE CONSCIENTIA omittit diligentiam, et deinde in actu quatenus spernit dictamcn unicum actuale, et de facto agit quod iudicat esse malum; siqui­ dem subiective apprehenditur lex, unde ct obligatio urgens14. 4. Qui non deponit conscientiam vincibiliter erroneam adhibendo eam diligentiam quam viri timorati et prudentes applicare solent ad negotia iuxta eorum naturam, nisi velit agere quod tu­ tius est, eo ipso iam peccat peccato eiusdem speciei ac si verum esset dictamcn contra quod operatur, cum saltem indirecte admittat illud malum quod praevidetur forsitan secuturum; at granus quidem si agat contra eam, quam si secundum eam vincibilem. 5. Vincibiliter erronea ct culpabilis est conscientia discrepans a norma obiectiva; quae fovetur cx futili ratione, cum fere certo constet ordo rectus; quae affigitur difficultatibus, obiectionibus, obscuritatibus contrariis rei veritati sufficienter patenti et pru­ dens dubium excludenti; quae omittit inquisitionem orto dubio de difformitate a norma obiectiva, vel condiciones arbitrarias requi­ rit ut corrigatur, exigendo satisfactionem omnium possibilium obicctionum et contrariorum praciudiciorum. I | I ’> ' 236. Unde resolves: 1. Qui vincibiliter putat sibi furandum esse a divitibus ut succurrat pauperi, peccat sive furetur sive non furetur ex tali dictaminc conscientiae quod deponere tenetur; qui vero vincibili errore existimat sibi sacrum hodie esse audiendum, peccat non audiendo sub tali dictaminc, sed non peccat audiendo. 2. Qui vincibili errore existimat sibi esse mentiendum vel fu­ randum ut proximum succurrat, si in hoc sistat, non potest cons­ cientiam sequi nec contra eam facere antequam inquirat; nam agitur de errore vincibili. 237. 4. Peccatum commissum in actione vel omissione e.v conscientia dubia vel contra conscientiam vincibiliter erro­ neam est eiusdem speciei theologicae et moralis ac peccatum dc quo dubitatur. Quoad speciem theologicam, est grave vel leve pro subiecta materia circa quam erroneum conscientiae dictamen ha­ betur et pro apprehensione obligationis inquirendi eiusque negligentia ; quoad speciem autem moralem, est eiusdem spe­ ciei ac peccatum quod adesset si conscientia non esset erronea et res quae omittitur esset praescripta vel quae fit esset vetita. Nam in utroque casu obiectum tribuit actui speciem non prout est in se, sed prout hic ct nunc et in apprehensione agentis ab intellectu proponitur. “Transgressor incurrit in vitium con­ trarium illi virtuti, sub cuius specie conscientia illud dictat”25. 238. Unde concludet: Quando agens aliquid dubie vel ex vin­ cibili errore apprehendit ut leve vel grave, leviter vel graviter pec34 Cf. Io. a Sto. Thqma, In 1-2 , s* De a<*. hunt. CONSCIENTIA CERTA. N 235-240 263 care censendus est in hunc modum: a) Si simul cum possibili militia actus quantitatem et qualitatem in confuso apprehendit, lenter vel graviter, contra hanc vel illam virtutem peccasse cen­ sendus erit, prout confusam quantitatem et qualitatem peccati praeviderit; b) si non apprehenderit nisi in genere ct in confuso malitiam forte latentem in suo actu, quin do quantitate et quali­ tate cogitaverit, iuxta aliquos semper graviter peccabit, quia admissit possibilem malitiam gravem actionis; rectius peccatum di­ cendum erit semper leve, utpotc quod procedit a voluntate quae malitiam gravem non apprehenderat, vel saltem res ex indole et cultura agentis hoc pacto indicabitur: si agens sit doctior et excultior, praesumi potest cius apprehensionem confusam correspon­ disse ordini obiectivo, et proinde leviter vel graviter pro re pec­ casse; si vero rudior sed conscientiae delicatae, praesumatur nul­ lum dc gravi peccato dubium habuisse etsi res de facto sit gravis, ac proinde leviter reputetur peccasse; si denique laxae sit cons­ cientiae, assuefactae gravibus peccatis, facilius peccatum grave erit timendum, interdum etiam si res objective sit levis, quia paratus luerit facere quidquid sit. Sic, igitur, quaestio cx concretis adiunctis diiudicanda videtur, ct saepe iudicium ultimum Deo erit reser­ vandum. Unde resolves: Qui omittit mendacium quod sibi putat ex ca­ ritate vel cx iustitia erga amicum esse dicendum, peccat contra caritatem vel iustitiam; qui in confessione reticet peccatum venia­ le vel actionem indifferentem quam falso putabat esse necessario declarandam, committit sacrilegium; qui missam praeterit, falso existimans esse obligationem eam audiendi, recte confitetur se ac­ cusans hoc modo: sacrum audire omisi. 239. In praxi: 1. Confessorius, ut dignoscat utrum conscien­ tia fuerit invincibiliter an vincibiliter erronea, interroget paenitentem num de liceitatc actionis dubitaverit vel aliquam in ea inde­ centiam fuerit suspicatus; num conscientia dictaverit fuisse facien­ dam inquisitionem quam ipse ex indolentia, falso ruborc etc. omi­ serit. Si utrumque neget, error reputetur invincibilis. 2. Directores animarum ct concionatorcs curent recte instrue­ re fideles, cavendo exaggerationes in cum finem prolatas ut fa­ cilius eos avertant a periculis; non proponendo ut praecepta, quae non sunt nisi consilia; non accusando dc gravitate certa, quod cudenti ratione non uti tale apparet. Rudes in particulari edoceant dc actionibus praeteritis indicandum esse secundum conscientiam quam tempore actionum commissarum habebant. § 3. De conscientiae certitudine 240. 1. Conscientia csrta, sagus sola, sst legitima regula agendi. Conscientia certa, certitudine sive directa ex principiis rem immediate probantibus, sive reflexa, seu per reflexionem explicitam vel implicitam in quaedam principia generaliora, 264 Ι>1·; CONSCIENTIA quae demonstrant rationem agendi, quando deficiunt princi­ pia directa. Probatur: Ecclesia: in damnatione erroris iansenxstici supra me­ morati (n.232) satis ostendit conscientiam invincibiliter eironeam excusare a peccato formali, et proinde saltem per ac­ cidens conscientiam subjective certam esse nonnam legitimam. Benedictus XIV supponit dubium quoad fieri possit esse excutiendum, quando confessarios admonet “ut in rc dubia, propriae opinioni non innitantur, sed, antequam causam di­ rimant... in earn sententiam descendant quam ratio suadet ac firmat auctoritas” 2C. S. Scriptura: Rom 14,20-24, agens de esu ciborum quos quidam Christiani ex influxu iudaismi sibi quoque immun­ dos et prohibitos censebant, tradit cibos quidem in se non prohiberi, attamen graviter peccare eum qui manducat dis­ cernens, i.e. dubia conscientia procedens, quia non cx fide, seu ex dictaminc certo conscientiae agit ; omne autem quod non est ex fide, peccatum est” 27. In Gen 20,1-7, Deus ad­ mittit excusationem ignorantiae quam allegat Abimelech pre sua ratione agendi cum Sara. Traditio: S. Augustinus contra donatistas scribens de baptismo ait: “Accipere itaque in parte Donati, si incertum est peccatum, quis dubitet certum esse peccatum non ibi po­ tius accipere ubi certum est non esse peccatum ?”28. Tdenique concluditur ex plurimis testimoniis aliquando allatis ad pro­ bandum tutiorismum Patrum in dubiis. Ratio: d) Existit secundum postulata prudentiae obli­ gatio adhibendi convenientem diligentiam ut conscientia cuifonnetur legi qua homo ligatur. Atqui qui agit sub con­ scientiae dictaminc dubio regulariter non adhibet requisitam illam diligentiam. Maior patet, nam adest obligatio vitandi malum, sese conformando exigentiis legis naturalis, in quan­ tum moraliter loquendo conformatio haberi potest20. Minor: In adiunctis ordinariis et extra casum perplexitatis repentinae homo potest absque extraordinaria diligentia pervenire ad * Const. Apostolica constitutio (a. 1750) § 21. Bullariutn Bcned. XIV (Roma 1761) 70. n Alii textus allegari soliti (Eccli 3.37; 27,20; 1 Thes 5,21 etc.) non probant, quia sunt dc aliis. Ci. Bouqi ilî.on, Thcol. mor. fund. 272 ct nota 5. 'Λ Dc baptismo contra donastistas 1.1 C.5; ML 43,113. ° S. Thomas, Quodlibctum 8 a.13: “Manente dubitatione, periculo se com­ mittit bomo, et sic sine dubio peccat'*. ---- ·=* certitudinem moralem practicam sufficientem ad agendum30; quodsi non perveniat, voluntarie ct rcsponsabiliter amplecti­ tur quod sibi apparet ut forte offensivum ordini recto, ideo­ que pcccaminosum quia legis violationem hypotheticam con­ tinet; et ita agendo, necessario peccat, nam rationabilem for­ midinem de malitia et incertitudinem de bonitate actionis negligit, ct sic virtualiter consentit in eventualem transgressio­ nem legis et hypothetice admittit peccatum. Sane omnes fate­ rentur offendi amicum ab illo qui scienter et volenter poneret actionem quam suspicatur offensivam pro amico, licet revera talis non fuerit. Hinc concinne S. Thomas: “Qui aliquid committit vel omittit in quo dubitet esse peccatum mortale, peccat mortaliter, discrimini se committens’’31. b) Certitudo de rc agenda, quacumque via comparata, refert indicium aut verum aut invincibiliter erroneum, quod nobis necessario apparet ut verum. Ergo est legitima regula actuum humanorum. c) Ex consensu omnium theologorum, illorum quoque qui apud aliquos ut adversarii citantur 32 etiam inter probabilioristas; vel enim opinionem quam memorant intelligunt certitu­ dinem moralem latam, vel cum agunt de dictaminc conscientiae probabili non loquuntur dc dictaminc ultimo-practico sed re­ moto d) Confirmatur, quia conscientia, cum sit mensura ct regula mani festal i va actionum humanarum, cx suo ipso officio non potest esse ambigua 34. Nunquam licet agere cum conscicnlia dubia vel mere probabili, ultro admittendo periculum peccati; imo neque cum conscientia mere opinativa quoad dictamcn ultiinopracticum, si tamen fiat ut neque in actu exercito habeat certitu­ dinem implicite reflexam de liecitate actus sub tali opinionex. 2. Peccata omissionis vel commissionis posita cum dubio prac­ tice per se sunt eiusdem gravitatis ct speciei moralis ac si deor241. Unde concludes: I 1. * Admittendum sane est cum Vekmeehsch, 1,330 quod ipsa temporis «mia “a pleniore inquisitione, quae aliter facienda foret, dispensare poterit, ’(i indn proportionatum damnum cx ipsa mora timendum erit”. Tunc, igitur, ' 'icnle poMibilitatt diligentioris investigationis, ignorantia quae superest iure W ί potest pro invincibili. n lil d·** (l-2 ai* 3; cf. Quodlb. 8 a 13. » Cf. Pe anibus huiMW HI,94-9$; Ι.ΑΝΖΛ, 1,343. i u · iudicio conscientiae rectae 19 nota 27. Nrnn aliquis possit hàbere ignorantiam invincibilem de malitia actionis Mise cum conscientia dubia negat Peisadoh, quia saltem in actu exercito malitiam (Pe indic, coiisc, retiae 20); affirmant alii, ut SaNCHQZ» Udarum 11 c. 16 n. 18. Quoti negandum existimat Eanva, 1,354; cf. etiam 344. ' - - ______ -4 to - Î 266 DE CONSCIENTIA (linatio dubia esset certa (cf. n.237) ; per accidens tamen, propter imperfectam vel malitiae notitiam vel actus deliberationem, reatus illius qui cum conscientia dubia procedit non raro est levis, etiam si dubitat num actio sit graviter peccaminosa. Cf. n 238. Res ta­ men in praxi saepe non facile discernitur. In praxi: Conscientia recta et certa summo studio comparanda est, implorata Dei gratia qua intellectus tenebrae dissipentur, ct applicata naturali vi intellectus ct voluntatis in puritate intentio­ nis et sinceritate cordis. Ea enim est subsidium virtutis, internae pacis, verae beatitudinise. 242. 2. Sufficit conscientia morali ter certa, ct quidem in adiunctis ordinariis certitudine late dicta. Probatur. Ecclesia: .Alexander VIII damnavit propositionem (1) 1293): “Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam”. Iam vero probabilissima est opinio cuius contradictoria levi et non satis probabili ratione fundatur, ideoque certitudinem moralem latam alterius non destruit, et sinit agere secundum eam revera “ex fide” 35 *37. Nam qui opi­ nionem probabilissimam sequitur habet moralem certitudinem prudentialcm, cum intellectus firmiter proponat hoc medium eligendum, tanquam hic et nunc bono obtinendo conveniens. Ratio: a) Sola certitudo moralis lata, quae respondeat ' diligentiae a viris prudentibus adhiberi solitae iuxta personae et negotii naturam, est saepe possibilis in humanis actionibus practicis et cotidianis. Ergo ea sola exigitur ne vita reddatur anxietatibus plena ct intolerabilis, si expetatur maior certitu­ do per diligentiam extraordinariam obtinenda. 1 b) Confirmatur ex sententia et praxi communi. Dubium mere negativum nullatenus officit certitudini conscientiae, quia cum nulla ratione positiva fundetur, nihili faciendum est. Ad rem Vermeersch (1,353): “Ex qua parte dubium est negativum, nulla habetur ratio, saltem seria, quae 35 Cf. Boüquîllon, ThcoL vior, fundavi. 280; Prüm.mkr, 1.353*35$. r Optime ad rem Viva: “Sufficit ad humanas operationes certitudo mora­ lis, quin requiratur certitudo mctaphysica. quae est moralitcr impossibilis et homines ad angustias ct desperationem incitaret; et ob eandem rationem suffiet: opinio probabilissima; quamvis enim utraque opinio, tam probabilissima «puni morali ter certa, aliquos scrupulos admittat, nihilomus, ut notat Gerson, serapulos admittit non ut advertendos, sed ut contemnendos, cum ex philosopho aeque vitiosum sit mathematicum quaerere persuadentem, quam moralem quaerere demonstrantem.” (Damnator thrsrs, in prop. 3 damnatam ab Alexandro \ III, n.5). Inferius n.7 notat “opinionem probabilissimam esse formatter tutissima»· quippe quae non subest periculo proximo errandi; unde licitum est eam sequi, cum non teneamur evitare etiam periculum remotum”. Et n.8: "non contcnwit legem Dei qui operatur iuxta opinionem communem probabilissimam; hic enun non dicit intra se: volo quod mihi favet, etiam si subsit periculum transgre d.cudi legem; sed dicit: volo hoc quod m hi favet, quia cx Dei benignitate nubi permittitur, illud non positurus si prokiberctur”. * 1 · I iudicium probabile fundet ac proin appetitum rationalem pru­ denter dirigere queat”. 243. Unde concludes: Media ad procurandam conscientiam certam ct rectam, alia sunt directa, eaque sive cxtrinseca, sci. recursus ad Dei illustrationem ct sapienturn consultatio, sive intrinseca, sci. con­ sideratio rei et motivorum sub ductu prudentiae, confortatae fide et gratia supernatural! ct expeditae per remotionem impedimen­ torum quae cx temperamento, educatione, passionibus possunt pro­ venire; alia reflexa, sci. veritates exploratae quae id quod investi­ gatur directe non probant, sed tamen ferunt ad formandam cons­ cientiam certam cx probabili, quia reflectunt proprium lumen su­ per obscurum dubium practicum *. 244. 3. Requiritur certitudo perfecta in quantum obtineri fossit, si adest certa ct absoluta obligatio determinatum finem oblinendi, qui secus aliquomodo periclitatur. Si adesi certa et absoluta obligatio: nimirum, quoties dubium, utcumque leve, habetur de efficacia alicuius medii indispensabilis ad finem necessario obtinendum aut dc validitate alicuius actus absolute requisiti, illicitum esset agere cum cer­ titudine lata, ubi stricta haberi potest. Ratio: Exigentibus iustitia, religione, caritate aliisve virtutibus, in iis adiunctis imperat principium : in dubio de valorc actus vel effectus necessarii tutius est agendum, vitato periculo etiam tenui nullitatis, quod cx hypothesi non sub maiore aut maxima probabilitate sed absolute evitandum est. Obligatio ergo obiective incerta tutius agendi fit subjective certa, quia si honestas actionis pendet a nostra conscientia, non sic valor cius aut aversio damni, sed a statu obicctivo re­ rum; unde lex naturalis certa prohibet tunc se exponere aliquali periculo non obtinendi finem, aut malum inferendi. Unde resolves: 1. Non licet administrare sacramentum cum materia dc cuius validitate est aliquod etiam tenue dubium, nisi in casu necessitatis sub condicione, deficiente materia magis certa. 2. Quoties quis dubitat utrum actus quem hic et nunc est po­ siturus liceat necne, peccat peccato eiusdem speciei theologicae ct moralis cuius est peccatum de quo dubitat, nisi congruente di­ ligentia rei veritatem inquirat, vel secus alia via perveniat ad dic­ tam» ultimo practicum dc liccitate actus. Quid vero valeat si du­ bium removere nequeat ct in necessitate agendi inveniatur cf. n.245,a. 3. Index incertus num aliquis reus reapse sit criminalis, certo eum absolvere potest et debet ; nam nemo malus nisi probetur. " Cf Piinapo», De iudtc. cotise, rectae 27-37, 268 CONSCIENTI \ ad efformandum conscientiae certum iudicium, adhi­ beatur propria consideratio sub ductu virtutis prudentiae, remo­ veantur obstacula in scipso existentia (passiones, scrupuli etc), consulantur sapientes, illuminatio divina imploretur'1'. In praxi, • 245. 4. Conscientia practice dubia nunquam est legitima regula agendi, ideoque aut de ponenda est ante actionem, aut ea stante pars tutior amplectenda. Ratio: a) Agens sub dictaminc conscientiae dubio quoad actionem hic et nunc ponendam non agit cx fide. Si tamen inveniatur in casu perplexo, in quo sci. utrimque pec­ catum timet, Iam agendo quam non agendo, per se debet eli­ gere quod sibi minus malum videatur; quodsi utrumque aeque vel fere aeque suspectum appareat, liber erit ut alterutrum pro libitu in necessitate eligat sine ullo peccato, neque enim peccatum adesse potest in actu necessario sine mala voluntate interiore 40. b) Concluditur cx dictis de conscientia certa, unica norma legitima agendi. Qui agit cum conscientia practice dubia com­ mittit peccatum eiusdem speciei theologicae ct moralis dc qua practice dubitat, quia violat obligationem praecavendi transgres­ sionem voluntariam legis quae possit talem actum et sub tali reatu prohibere (cf. n237). Unde concludes: Qui dubitat utrum actus quem hic ct nunc est positurus licitus sit necne, debet diligentia congrua rei, loco, per­ sonae gravitati, obiectivum rerum statum inquirere; quodsi hoc non possit, nec alia via ad dictamen ullimo-practicuni certum per­ veniat, sequatur tutiores partes, i.e. talem agendi modum servet in quo magis caveatur vel ab ipso peccato materiali. Unde resolves: De conscientiae formatione sub dubio remoto 246. Ex dictis constat ad licite operandum aut tutiores partes esse sectandas, abstinendo ab actionibus dc quarum ho­ nestate dubium existit, aut dictamen conscientiae certum prae­ vie esse obtinendum. Iam vero, cum saepe directa certitudo dc honestate determinatae actionis nec habeatur, propterva n Cf. PeiNADOR, Dc iudicia COftJC. rectae 27-32. ♦* Cf. RouMn.or, Quaeetionce de contcientia c.2 | 3,III. ——3 i quod haec legi dubiae contraria appareat, nec per prudentiam Christianam dubium existons scivi possit, cumque durius eva­ dat tutiores partes semper*1 sub dubio imponere vel sectari, quaestio exurgit circa obligationem practicam legis theorice dubiae vel ignoratae; utrum sci. ex voluntate Dei supremi le­ gislatoris servari debeant etiam leges dubiae de quarum ur­ gentia non certo constat, an limitetur obligatio ad leges certo cognitas; et posito casu quod leges dubiae non obligent, qua ratione, manente dubio dc urgentia, ad conscientiam practice certam de liceitate actionum speculative non certo honestarum perveniri possit. Ut patet non quaeritur an liceat sequi sententiam probabi­ lem legi faventem. Nimis enim clarum est hoc licere; sed quia habitualiter ita agere importat onus valde grave, quaeritur an debeat ei suam agendi rationem accommodare homo ad vitan­ dum peccatum. Unde abstrahitur a quaestione quid magis correspondeat studio perfectionis, et res circumscribitur ad eventualem obligationem sub peccato investigandam. Similiter non quaeritur an conformetur ordini obiectivo is qui procedit iuxta opinionem probabilem ; nam haec con­ formatio non pendet a probabili vel probabiliori sententia, sed ab ipsa condicione obiectiva rerum. Hoc problema aliqui, ut Lchmkuhl (1.148-209) agitaverunt in tractatu de legibus sub titulo “dc necessaria legis certitudine’’, propterta quod in versanda ista quaestione invocatur principium dc necessitate certae promulgationis ut lex existât *. Sed oppor­ tunius examinatur in tractatu de conscientia, quatenus sola scien­ tia legis cx certa intimatione conscientiae legem imponit; imo iormaliter ad tractatum de conscientia spectat, cum quaestio im­ mediata sit quo pacto conscientia speculative dubia fieri possit regula proxima actionis humanae, cumque simul examinandum sit quomodo dubia facti solvenda sint’. Summa rerum dicendarum: Describemus svstcmata diversa cxingitata ad solvendum problema dc conscientia dubia’, ct defendemus ’ Ita quidem maior praecisio haberetur in propositione quaestionis et fabnr praepararetur mf ^l Orum, «mnnrrsso verbalistno in discussione probabilitatis relativae. Ad rem Dot ouü.lon (Thcol. inor. fundant.1 308): ”Lucc’CTtior autem profecto apparet consensus, si loco quaestionis, an licitum sit •.qui opinionem probabilem in concursu aeque probabilis vel probabilioris, propmtrttur quaestio: an observanda sit obligatio, quae, omnibus sincere consi· Gratis, non apparet certa Certitudine morali late dicta.” Cf. etiam VermeEKSCH, Π »w. 1,333. 1 Est etiam qui, ut Merkelbach, discussionem ist: m amandet tractatui de jrolrnta dmsiiana. Cf. RevScPkTh 12 (1923) 1/0-183, maxime 175-178. Cf. rl Foti. ’ Circa necessitatem systematis ad solvenda dubia cf Cbuysbociis, Dc twwifnlfo p.40-42. Recentius quidam auctores, ut 0. Rknu, Dic Syntcrcsis nath itm M Thomoi van Aquin (Minister 1011$ 174 175; Ριίνλοοπ (Dc iùdicio rectae 127) necessitatem systematis negabant ct, sicut rigoristae 270 inter ca probabilismmn, ut reliquis praeferendum (art.l), addemus quaedam de recto usu cius (art.2). » Pro quaestione historica, inter innumera scripta aliqua proponi· mus cx diversis tendentiis: Aertws Damen, 1,82-126; Bououillon, Th. m. fund. 283-314; Fanfani, 1,220232; Lanza, 1.364-400; Loiano-Grizzana, 1,304-329; Noldin-Schmitt. 1,225-256; PrOmmsk. L32S-352; Tanquerev. 11.420-444; Vkrmeersch, 1.333-352; Wolters, 1.223-237; Amann, Zarwxe: DTC 9,41-86; Deman, Probabilisme : DTC 13,417619; De Blic-Vermeersch. Probabilisme: DAFC 4.301-361; T. Richard. Études dc théologie morale, II. De la probabilité à la certitude pratique (Pans 1933). G. Arendt, Aequiprobabilismus ab ultimo fundamento discussus (Roma 1909); C. Arrisas, Estudio critico sobre el probabxlismo moderado u verdadero pro· babilismo de 5*. Alfonso2 (Barcelona 1909); Ballerini-Palm i Eri, Opus thcol. mor. 1. Appendix; J. de Caigny. De genuino probabilismo licito (Brujas 1901); De Blic, B. de Medina et les origines du probabilisme : EphTbeolLov 7 (1930) 46-93; 264-291; F DelERVF, Le système morale dc S. Alphonse de L. Étude his­ torique ct philosophique (S. Etienne 1929); T. Deman, Probabilisme au moyen âne: RcvScPliTh 22 (1923) 260-290; L. Gaude, De morali systemate Sti. Alphonsi 31. de Ligoriohistorico-theologica dissertatio (Roma 1894); A. LehmKUHL, Probabilismus vindicatus (Friburgo 1907); O. Lottin, Le lutiorismc du XIII siècle: RcchThAncMed 5 (1933) 292-301; P. Mandon.net, Le decret d'innocence XI contre le probabilisme (Paris 1903); A. Schmitt, Zur Ges· chichte des Probabilismus (Innsbruck 1004); J. Ternus, Zur Porgcschichte der Moralsystcme von l'itoria bis Medina (Paderborn 1930); WaffelaErt, De dubio solvendo in re morali, dssertatio (Lovai n a 18S0); L. Woutkrs, De Minusfrobabilismo* (Amsterdam 1908); De systemate morali dissertatio2 (Gulpcn 1918). De moralibus systematibus 247. I. Status quaestionis. Cum ex una parte nunquam liceat a>fcre cum conscientia practice dubia, cx alia vero saepe existât dubium practicum quod directe deponi non potest, neque per con­ sultationem doctorum neque per propriam investigationem, quaes­ tio exurgit utrum quis in tali casu debeat aut abstinere ab agen­ do aut necessario tutiorem agere partem, eam nempe in qua pe­ riculum peccandi excluditur, an possit, ope principiorum reflexo­ rum, indirecte ad dictamen ultimo-practicum certum pervenire stante dubio speculativo, ut iuxta ipsum agere valeat. Nimirum, quando non suppetunt principia directa quae imme­ diate et per se causent alicuius propositionis evidentiam vel in­ trinsecam vel credibilitatis, adhuc restant diversa principia refle­ xa seu nonnae generales rectae et perspicuae, quae rem quidem inquirendam per se ct directe non demonstrant, sed tamen inser­ vire possunt ad dubium removendum ct ad dictamen ultimo-practicum cum certitudine efformandum sine recursu ad tutiorismum*. et tutioristac, in dubio praeficam certitudinem directam obtinendam dicebant per applicationem prudentiae Christianae, sed fortasse m hoc ipso valorem probabiliami tacite agnoscebant et applicabant, sicut antea alii fecerant, ut A. Mutzarelli, Dc regula moralium opinonum pro confessoriis (Roma ISO/); A. Kocm, Li hrbuck der Moralthcologic2 § 35. 4 Per recursum ad tutiorismum semper habetur medium ex quo, sine neces­ sitate ullius principi, reflexi, dubitans dc moralitatc alicuius actionis certo in· veniat bonum extra casum conscientiae perplexae, eam sci. partem contradictio­ nis &i amplectatur, qua observata, certo certius lene non violatur ulla; ν.|Γ· 51 ——« Sic v.gr. potest quis invincibiliter dubitare per principia directa num hodie teneatur ad missam audiendam, num sibi liceat certam pecuniae quantitatem retinere etc. Eo dubio manente, deberet mis­ sam audire ad vitandum peccatum quod probabiliter faceret omit­ tendo sacrum probabiliter urgens, vel pecuniam tradere ne ad­ mitteret dispositionem sesc gerendi iuxta modum probabiliter peccaminosum. At ope v.gr. principii reflexi “lex dubia non obligat”, adesset via ad dictamen ultimo-practicum certum de non-obligatione perveniendi, secundum systema morale probabilismi, in hunc fere modum: Est vere dubia lex praescribens hodie missam. Atqui lex dubia non obligat. Ergo certo hodie non obligor ad mis­ sam. Sic attingitur quaestio de systematibus moralibus® ad depo­ nenda dubia speculativa. 250. II. SYSTEMA MORALE ab aliis dicitur ipse complexus principiorum quibus ex dubio speculativo de obli­ gatione legis devenitur ad conscientiam practice certam, ab aliis vero doctrina de metodo scu via perveniendi a indicio remoto speculative dubio de obligatione legis, quod directe removeri non potest, ad dictamen conscientiae ultimo-practi­ cum certum de actionis. honestate. Sane, quamquam SS. Pa­ tres et Doctores mediaevalcs quaestiones practicas dubias plenunque solvisse videntur sine ullo systemate speciali, recur­ rendo ad praesumptiones vel secus eligendo partem tutiorem, inde a saeculo XVI invaluerunt diversa systemata moralia, ex quibus optata ad operandum certitudo obtineatur stante dubio theorico de liceitate alicuius actionis. Certitudo ista quaeritur ex principio quodam universali, quod sit tanquam maior syllogismi, v.gr. cx hoc lo. a Sto. Tho­ ma quod approbant probabilistae : “licere sequi conscientiam et sententiam probabilem, dummodo dc cius probabilitate certo constet practice et prudentialitcr..., licet oppositum appareat probabilius et tutius”e. Indicium speculative dubium cons­ cientiae erit tanquam minor eiusdem syllogismi, in hunc mo­ dum: atqui de probabilitate sententiae permittentis talem ac­ tionem certo constat practice et prudentialitcr. Inde, compo­ nendo maiorem cum minore, fluet conclusio syllogistica qua probabilistis certo constabit hanc actionem, theorice dubiam, practice esse licitam vel secus : Ergo actio ista mihi certo est licita. Quacnam vero principia huiusmodi adhibenda sint ad duquii dubitat num sit dies dominica, tutius agit audiendo missam ea dic, et sic tertissime legem nullam violat. • Dicitur systema quia plura principia continet, logico nexu inter sc cohae­ rentia, ct quia in solvendis quaestionibus totius theologiae moralis maximum influxum exercet, normam agendi in plurimis suppeditans. 1 Cursus theologicus t.6 q.21 disp.12 a.3 ad 4. 272 DE CONSCIENTIA bium tollendum, id in quaestionem venit. Lude in sequenti­ bus diversa systemata moralia recensentur, addita brevi sin­ gulorum crisis, et pleniore demonstratione systematis proba­ bilistic!, cui adherendum censemus. § 1. De aliis systematibus praeter probabilismum 251. I. TUTIORISMUS ABSOLUTUS, seu rigorismus, fuit systema morale iuxta quod cx duabus opinionibus quae sibi invicem opponantur, ea eligenda dicitur quae tutior est, seu quae legi favet, nisi contraria quae est pro libertate sit certa. Ei adhaeserunt Ioh. Sinnich, hibernus, doctor lovanicnsis in doctrina morali rigidissimus, ct iansenistne (Pascal, Arnauld, Qucsnel); est autem extra controversiam, siquidem certitudo de liber­ tate ad agendum elidit qualemcumque probabilitatem rationabilem peccati etiam materialis in actione minus tuta. Reicltur plane: a) tum ex formali condemnatione lata ab Alexandro VIII in sententiam eorum cardinalem (1) 1293): "non licet sequi opinionem (probabilem) vel inter probabiles probabilissimam”, quae defenditur apud Sinnich7; b) tum ex fundamentali vitio ratiocinii quo, facta ordinis moralis ct ju­ ridici omnino factis ordinis physici aequiparat, non conside­ rans quod propter dubium existens fieri possit ut lex non exis­ tât vel subiecto non applicetur, quamvis obiectum materiale et praesuppositum physicum habeatur; c) tum ex falsa inter­ pretatione proverbii iuridici "in dubio pars tutior est eligenda”, quod valet de dictamine ultimo-practico, sed non remotopractico: d) tum cx gratuito supposito, aprioristico ct falso, de niorali obligatione vitandi etiam materialis cuiuslibet trans­ gressionis legum periculum, quasi lex ignorata vel non suf­ ficienter promulgata vim obligatoriam haberet, ct Deus sim­ pliciter nos ad tutiora urgeret non contentus quod tute aga­ mus ; e) tum denique propter impossibilitatem vitae moralis gerendae, si semper certitudo stricta dc actionibus directe esset habenda, recusata vel probabilissima sententia. T In opere Saul ex rex, 1.1 C.9S n.357. Imo. iuxta Sinnich ipsum iudicium opinativum circa quaestionem dubiam est peccatum, propter periculum errandi irrationaliter *usccptum, in quo est spiritus deordinabo. Ibid. c.‘>/ n*3M. Ci. Rolland, Λγ fondement psychologique du probabilisme: NouvKcun 63 (1936) 254 268.337.354, ubi etiam ostenditur tutionsmum non tam ut reactio­ nem contra probabilismuin apparuisse, quam ut principiis lanseimrni circa iripu Ubibtatem ignorantiae indulgcrct. EFPORMATIO CONSCIENTIAÊ. N 250-253 273 252. H. TUTIORISMUS MITIGATUS fuit systema8 iuxta quod non liceret sequi opinionem libertati faventem, > .si esset probabilissima.; inde effatum “tutior vel probabi­ lissima”. Ei adhaeserunt nonnulli doctores lovanienscs, lansenio plus aequo addicti, ut Styacrt, Ioh. Opstract oraculorum iansenistarum, L Neesen, H. A Sto. Ignatio, et posterius Card. Gerdii, Fagnanus, Habert”; haec pariter est extra controversiam nostris tempo­ ribus. Reicitur autem communiter : a) tum quia incidit in doc­ trinam proscriptam ab Ecclesia, quatenus opinio probabilis­ sima transit in certitudinem moralem, elidendo veram proba­ bilitatem contrariam ; b) tum quia, non admittendo principia reflexa, aut approbat actus positos sine certitudine morali cum conscientia practice dubia, et sic admittit probabilitatem peccandi, aut recedere debet in absolutum tutiorismum ; c) tum denique quia facit vitam intolerabilem. In supponenda etiam obligatione Autandi periculum materialis peccati praetermittit, sicut prior, fieri posse ut, propter dubium, cesset condicio ut lex existât vel subiecto applicetur. 253. HI. PROBABILIORISMUS est systema morale quod amplecti permittit eam ex duabus opinionibus sibi invi­ am oppositis quae est minus tuta, favens libertati, dummodo solide et manifeste tanquam probabilior exhibeatur quam altera quae fauci legi. Si vero opinio quae legi non favet est mere probabilis vel solum aequiprobabilis, standum est alteri. Huic systemati, praenuntiato a Gerson” et clare sustentato iani a Ioh. Nidcr, S. Antonino, Caictano”, adhaeserunt plures Fra­ ires 0. P. scholae recentioris, praesertim postquam anno 1656 Ca-*13 * Tam rigonsmus quam tutiorismus mitigatus in dubio certitudinem acqui­ rant cx principiis directis; unde inaccurate solent proponi inter systemata mo­ rd:.! m quibus adhibentur principia reflexa. 13 Seccundum Lanza, 1,365, etiam Th. Gonzalez, nomine probabil io ri sta, re Φ» est tutiorUta, “ipse enim eam solam sententiam probabiliorem habet quae in vincat oppositam ut haec improbabilis evadat”. Similiter A. Ederus, Das probabile bci Thyrsus Gonsales in seiner Kampfschrift gegen den Probabilismus dr Grundlw seines Moralsystcm's: ThcolQschr 127 (1947) 295-331. n In pluribus tractatibus, ut v.gr. Dc contractibus p.2 prop.13; Regulae rtkj n.8; Dc praeparatione ad missam consid.3. En locus ultimo loco cita­ tus: “Non omnis scrupulus aut dubitatio de peccato mortali... impedit de nec<tmo . 'H 274 *E CONSCIENTIA pitulum generale, cx indicationibus Alexandri VIII, istud systema commendavit ut efficacius impugnaretur laxismus, ipsumque susti­ nuerunt satis generaliter usque ad tempus in quo S. Sedes doctri­ nam Sti. Alfonsi approbavit, non autem postea generatim, salvis aliquibus exceptionibus Ad eos accesserunt etiam aliqui alii aucto­ res, ut Collet, Ikrti et nonnulli nioralistae S. I., ut Elizalde, An­ toine ct praesertim P. Thyrsus Gonzalez; recenter adhuc E. Jans­ sens Minus probatur ista sententia quia: a) arbitraria, ut nobis videtur, interpretatione invocat favorem magisterii pon­ tificii (cf. n.265); b) falso supponit opinionem probabiliorem magis accedere semper ad veritatem obiecti vani et esse solam prudentem 11 *15 ; r) opiniones contrarias se mutuo elidere ex ne­ cessitate, quasi semper peterentur argumenta pro una et altera ex iisdem fontibus 1ΰ, ita ut denique sola persistat opinio quae probabilior apparet, cui assensus praestetur tanquam unice probabili; vitam reddit molestam; in actuali statu controver­ siae cxtrinsece probabilius est, quia plerique theologi sic sen­ tiunt, in casu verae probabilitatis, etsi minoris, stantis pro libertate ab obligatione, hanc non urgere; approbatus et lau­ datus est ab Ecclesia probabilismus moderatus Sti. Alphonsi. Argumentum ab aliquibus desumptum ex magisterio eccle­ siastico, quasi aperte faveret probabiliorismo et aliqua ratione reprobationem ostenderit, saltem aliquando, erga probabilismum, ut interdum prolatum est, minus rei veritati cohaerere 11 Tales Mint praesertim T. Pegues, Commentaire de la Somme de S. The­ mes t.6 ρ 574-584; A. Cardeil. Election: DTC 4,2250; H. Nom E, Le disccrnement de la conscience (Pans 1934). et RevScPhTli 11 (1922) 436-438; P. ManDON.xETt De la valeur des théories sur la probabilité morale: RcvThom 10 (1902) 315 335. Cours de morale générale II p.100-129; Notes sur la conscience douteu­ se: RevNeoscolPh 22 (1920) 287-309; alios articulos ibid.23 (1921) 267-289, 363-377; 25 (1923) 209-219; 26 (1924) 68-81, Eius argumenta invicte impugna­ verunt D. II arm tc.si es, ibid.23 (1921) 41-58, et Ch. Sektroui,, ibid.25 (1923) 311-328; 26 (1924) 81-84. u Sic inter plurcs A. Gardeil, Lai certitude probable: RcvScPhTh 5 (1911) 441-485, praesertim 443.445.448. Verisimile a equipara tu r vero apud hos aucto­ res; neque omnes evitant confusionem quae est in exemplo librae quae naturali necessitate cedit in partem lancis graviore pondere onustae. Profecto libra vergit in lancem maiore pondere gravatam, quia independenter ab omni mentis appretiatione pondus obiective gravat in ea parte magis quam in alia; sed in casu probabilioritatis neque subiective neque objective perspectum est in qua parte sit realiter maior rationum allatarum vis, nam probabilioritatis excessus non ostenditur ut certo verus, sed cognoscitur posse esse putativus, ct prostant rationes positivae probabilitatis contrariae, quae suadent rem ita esse. Cf. Hürth· AhELLAS, De principiis 341. >· Concedendum est rationes cx eodem ordine principiorum desumptas pro opinionibus contrariis se mutuo elidere ct in statum dubii proprie dictum in· ducere. Cf. E- RAVwriz, Λ propos du probabilisme: NouvRcvTh 56 (1929) 5:1· S59; E Brisbots, Pour le probabilisme : EphTbLov 13 (1936) 80-89. Sed quando argumenta petuntur pro utraque opinione cx fontibus disparatis, rationes quae inclinant assensum oplnativum ad uium partem non impediunt sed intactum relinquunt aliud iudicium, iuxta quod’Rationabiliter assentiretur cltasn altcrt propter alia motiva quae eam bene fundatam manifestant. Cf. Lakza, / . censemus. Sane certuni est S. Sedem nunquam prohibuisse liberam expositionem probabilismi ; et quamvis agnoscenda est personalis praeferentia quorundam Summorum Pontificum, potissimum Alexandri VII et Innocentii XJ pro probabiliorismo, tamen nullam decisionem doctrinalem tulerunt in eius fa­ vorem, id quod valde significativum est, ct solam libertatem impugnandi probabili sinum et adhaerendi probabiliorismo vin­ dicaverunt etiam pro Societati lesu (cf. D 1219) K, quae, ceteroquin, talem lebartatem nunquam coarctaverat (cf. n.265, a γ). 254. IV. AEQUIPROBABILISMUS est systema iux­ ta quod, in concursu duarum opinionum oppositarum aeque frobabilium, licet illam sequi quae favet libertati, dummodo dubium sit de exislenlia legis; si vero dubitetur de cessatione legis antea certo e.vistentis, vel λ opinio minus probabilis non favet legi, tutiores partes servandae sunt19; nam, praeter auctoritatem Sti. Alfonsi, qui suam sententiam priorem in hoc puncto retractasse dicitur, effatum iuridicum profertur in rei demonstrationem, sci., in dubio melior est condicio possi­ dentis ie. Huic sistemati adhaerent generatim Rcdeniptoristac, censen­ tes sc in eo profiteri veram mentem definitivam quam S. Alfonsus habuerit ab anno 1762, relicto genuino probabilismo”, eisque 17 Cf. P. Mandonnet, Le decret d'innocent XI contre le probabilisme (Pa­ ns 1903); F. Ter Haar, Ven. Innocenta XI de probabilisme decreti historia et vindiciae (Tournai 1904); Ci.aeys Bouuaett, De S. Sedis declarationibus ct odit probablismo adversantibus vol faventibus: CollGandav 11 (1924) 66; I.ehmkuhî„ Probabilismus vindicatus (Friburgo 1906) p.78-111; P. Brucker, Le freténdu décret d'innocent XI contre le probabilisme : Et 86 (1901) 778800: 91 (1902) 831-846. w En exempla diversae solutionis iuxta aequiprobabilismum. pro diversa posfessionc legis probabiliter persistentis vel nunquam datae: “Probabiliter reci­ tavi breviarium, probabiliter non: cum certo essem obligatus, recitatione adhuc teneor. Probabiliter transacta est media nox, probabiliter non. Si fuerim inter feriam V et VI, possum carnes manducare, quia dubium est dc initio obligationis; non possum, si dubium inter feriam VI ct sabbatum oriatur, quia de cessatione obligationis agitur. Dubitans dc sua aetate 21 annorum, non tenetur iciunarc; tenetur dubitans de aetate 60 annorum”. VermeersCH, 1,336 nota. ®TER Haar, De systemate morali antiquorum probabilistarum (Tournai 1804) censet plures, ut Suarez, Valencia, Terillo, etc. fuisse aequiprobabilistas. Ve­ nus A. Schmitt, Zur Gcschichtc des Probabilismus (Innsbruck 1904) contendit eos fuisse probabilistas genuinos. Vel ipse Rassler, qui passim ut fautor aequiprobabilismi exhibetur, fuit in re probabilista. Cf. A. Eberi.E, Das Probabile bri dem Dillinger Moralprofessor Ch. Rassler (I)ilinga 1949); eiusdem: 1st der Dillinger Moralprofessor Christoph Rassler dor Bcgründcr des Aequiprobabitis· Mtuf (Friburgo de Br. 1951). * Circa genuinam mentem Sti. Alphonsi, utrum semper fidelis probabilismo adhaeserit, ut plures cum Bouquim.on (Th m. fund. 315-317) ct FerrF.res (1,132-138) sustinet, an in aequiprobabilismum declinaverit, sicut generatim exis­ timant Redemptoristac (cf. J. Kasnengifser, Saint Alphonse: DTC 1,914) copio­ ra nec semper serena exstat bibliographia, ex qua quaedam praecipua opera in­ dicantur: A. Balcerint, Dissertatio dc morali systemate Sti. Alphonsi (Ro­ ma 1864); Findictar Alphonsianae... (Tournai 1873. 1874); V. de Buck, KtnW Ballerinianae (Brujas 1901); X. Ex BachklET, La question ligourienne. 276 υι: conscientia accedunt alii auctores sive ante S. Alfonsum, ut Sclimirr (), > B. ct Amort, sive postea, ut Scavini, Gousset, Millier, Simar, rniner, ac fere D’Annibale, Schilling, ct ex O. P. Moran, Saralcgui, Beaudoin, Scrtillangcs, cui non videtur systema alienum a Sto. 1 ho­ rna **. Minus placet: a) tum quia logice recidere debet in tutiorismtnn vel probabilismum, ut dc probabiliorismo dictum est; b) tum quia erronee supponit etiam iste, ut nobis videtur, probabilitatum contrariarum incompatibilitatem, adeo ut altera alteri imponatur, relinquendo in casu acquiprobabilitatis primatiam alias legi alias libertati, secundum quod illa vel haec possidere dicatur: r) tum quia nimis molestas angustias cons­ cientiae creat; (/) tum quia gratuita ct erronea suppositione iudicat, ut censemus, sive legem cui opinio probabilior favet esse sufficienter intimatam, non obstante solida probabilitate opinionis contrariae, sive in dubio circa legis cessationem le­ gem possidere-2, cum rectius videatur libertatem possidere prae lege stricte dubia, siquidem natura et ratione semper ei praecedit* 23: e) tum quia illogice tenent acquiprobabilistae ab­ 21 solvendum illum qui vult sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, dum ex altera parte asserunt non licere sequi opinionem minus probabilem in concursu probabilioris ; /) tum, denique, quia principium possessionis ab eo prolatum, “in pari causa melior est condicio possidentis” semper valet in dubio pro libertate contra legem 24 cum possessio legis dubie existentis vel perseverantis sit incerta, ideoque ius incertum oppo­ nat naturali libertati praevalenti. 25S. Spcciatim quoad principium possessionis: tu dubio ruelior est condicio possidentis, refert apud moralistas aliquid simile regu­ lae iuris 65 in VI : “in pari delicto vel causa, potior est condicio possidentis”3. Hacc regula consulit cuidam rerum stabilitati, ita Probabilisme et (Pans 1899): 1. L. JaxsEN, La question lùjouricitnc. Réponse ait P. Le Bachelet (Gulpen 1800); Raus, Saint Alphonse ct les variations de son système morale: NouvRcvTh 55 (1928) 241-265.334-352. Alia initio huius capitis citata. 21 "L’rqwprobabilisme bien compris peut passer à bon droit pour une solu­ tion thomiste". La philosophie. morale de S. Thomas (Paris 1941) 550, F llnç teh, ex sua parte putat D. Soto posse haberi praecursorem aequiprobabilismt· ob locum Dc iustitia ct iure 1.3 q.5. Cf. Grcg 53 (1952) 228. a Principii possessionis applicationem praesertim extollebat, fere in speciale systema, IXAnnihalE (I 5 p.252-253), inhaerens sententiae iam pridem propue natae a V. Bolceni in opere II possesso, principio fondamentale per deciders i casi morali (Brescia 1811). 23 Breviter sic Lottix, Principes dc morale T.226-227: “dès l’instant que j’ai des raisons sérieuses dc croire que j’ai accompli mon voeu [idem dicito de qualibet alia obligatione] cette obligation objective ^devient à ce moment meme, douteuse, et du mA;ne coup cesse de “posséder’*. C f. n 261 et nota 37. * Cf. Lanza, 1,379.383,2. , . M Cf. Bolcext, Il possesso, qui in c.I5 perperam vult arguere ex hoc principio contra probabilismum purum; I. B. Raus, Dc principio quasupostfinc· < ut res litigatae, nisi aliud suadeat manifesta ratio, in eo statu permanere debeant in quo erant ante litigium, donec clarius elu­ ceat injustitia possessionis. Possessio enim certa non est mera et materialis rei detentio, sed fundat praesumptionem dominii ; ideo concedit ius retinendi rem donec defectus tituli probetur, fatente Alexandro ΤΙI “quod de iure divino et humano melior est condi­ cio possidentis" Principium, omnibus consentientibus, valet pri­ mario in materia iustitiae; sed per quandam analogiam extenditur a pluribus moralistis ad alias etiam virtutes, aliis tamen contradi­ centibus, cum homo habeat ius utendi sua libertate in qualibet materia, et libertas censeatur esse in possessione facultatis libere agendi, donec rationes convincentes afferantur ad ostendendum legem suffectam esse in possessionem obligandi”. Aequiprobabilistae tamen firmiter ad hoc potissimum princi­ pium confugiunt ad discernendum utrum aliqua lex obliget necne, et iuxta hoc solvunt v.gr. negative quaestionem de obligatione ac­ cusandi in confessione peccatum grave dubie commissum, quia tunc possideat libertas; affirmative vero similem quaestionem dc pecca­ to commisso, sed dubie iam debito modo accusato, quia tunc possi­ deat obligatio manifestandi certo contracta et dubie adimpleta. Rec­ tius tamen dicitur etiam in dubio dc cessatione legis possidere li­ bertatem, ut iam indicatum est, nam lex formaliter ligat cum cius obligatio urget, et certo possidet cum certo exist'd, neque enim cer­ tum dominium adseribi potest incerto subiccto; unde negari debet applicatio principii in favorem legis cum habetur dubium positivum de cius cessatione, quia eo stante possessio legis iam non est certa. Ut patet possessio, sicut in materia iustitiae non facit dominium, in alia materia non facit directe certitudinem, idcoquc ulterius pro­ cedendum est ad cfformandum dictamen conscientiae ultimo-practicum ope complcmcntarii alius principii. Aequiprobabilismus vix differt a probabilisme in delectu opinionum28, in aliquibus tamen casibus practicis ab eo re­ cedit propter applicationem principii possessionis ; ita, si so­ lum probabiliter transacta est nox feriae λ'Τ, vel probabiliter nondum confessa sunt peccata certo commissa, urget lex abs­ tinentiae et respective confessionis, in systemate acquiprobabilisnii. non autem in probabilismo. I 256. V. SYSTEMA COMPENSATIONIS, seu rationis sufficientis, docet legem dubiam generare obligationem quandani imperfectam, gradui cognitionis imperfectae quae de lege habetur proportionatam, ideoque iuxta prudentiam christianu: CommRcl II (1930) 87-97.171-186, iuxta quem applicatur etiam in re morali extra materiam iustitiae. * C. 6 X 1.2 t.26. a Negantes applicationem extra materiam iustitiae arguunt ex eo quod l iberi j»osm*mîo ccrtp ct ctun bon*» fide c> nun dubium evurgit dc lege yd de obligatione aliqua, quia eo ipso dubitatur dc librrtatc· Cf. Peinadox, Dc «Aoo consc. rcctac 110. * Id facile comprobatur percurrendo manualia eximia ab Aertnysr Mare» homngl, \\ outers etc. confecta. 278 — de conscientia • nam exigit, ad instar excusationis, rationem proportionalatn gravitati materiae et probabilitati et momento legis dubiae, ut liceat eam praetermittere, “Ponitur enim causa ex qua sequi­ tur duplex affectus, alter bonus, sci. libertas in actione, alter malus, nempe periculum transgrediendi saltem materialiter legem” Sic pauci auctores, ut Laloux et Manier, saeculo transacto, qui­ bus cohaerent Kruygsbcrghs, et ex O. P. Potton, Boisdron, ac fere Priimnn r, Hcring ct Lcu“; nec plane discordant Mc. Donald11 et, ut nobis videtur, Peinador C. AL F., cum suam sententiam de indi­ cio conscientiae in casu dubii sic explicat : "in casu dubii quod sit ultimus terminus investigationis dc re agenda, prudentiam praeci­ pere [dicimus] electionem favore partis quae agenti tutior, scu sim­ pliciter non periculosa videatur...· i.e. pars in qua agens iuxta di­ versas circumstantias, nullum animadvertit rationabile periculum peccandi" a. Minus placet: d) tum quia gratuitus ct obscurus est iste conceptus obligationis perfectae et imperfectae, proportionaliter ad gradum cognitionis legis ; b) tum quia falso supponit, ut videtur, legem probabilem esse legem objective existentem etsi impel tecte, ct causam excusantem ibi inquirit ubi quaes­ tio moveri potest, rectius negative respondenda, utrum excu­ satio sit necessaria; c) tum quia gratis existimat legem du­ biam semper per se obligare, nisi ratio ab observatione excu­ sans habeatur· (7) tum quia practice ini possibilis est propter laboriosas comparationes instituendas; t’) tum, denique, quia perperam justificatur ex assimila fi one ad actionem duplicis effectus, nam compensationismus non mere permittit violatio­ nem legis piobabilcm, sed hypothetice in eam consentit 23 Prümmzr, T. 344. Iuxta Lrnu compensationi^mus “non tam profert sys­ tema novum, quam novum modum exprimendi pr*nc‘pium prnbabiliorsmi, in sistendo sci. circa varios gradus requisitae certitudinis moralis*’. Philosophia moralis ct socialis 351. 50 Laloux S.S , De actibus humanis (1862) p.42-148; Maniér S.S., Com. pendiuni ph losophiae III Append ! (1877); Potton O.P., Pr theoria prob^ bilitatis dissertatio theologica (Paris 1874; cf. quoque in NouvRevTh 7 (1875) 382-390); M. A. Boisdron· Theories et systèmes des probabilités cn thcoloqif morde (Fr: burgo 1894); PrCmmf.r, 1,351; H. M. Hering, Quomodo solvendi sunt catus recurrendo ad sola principio, an etiam ad prudent am: Ang 18 (1941 ) 310 335. L. Lsnv, Philos, moralis et socialis (Paris 1011) 287-288; KkuysbCrchs» Parallrlismus campe nsatfonism'um inter rl probabUisinum : ColIcctMecblin 3 (1929) 581-584 Opportionern huic systemati factam recenset Vermef.rsch, 1,338. n The principles of moral science, cit. a Cruysderghs, De conscientia 12 K Dc iudicio conscientiae rectae 80. 13 Cf. O Scii Et FU out. De systemate compensationis : Collât Gand 21 (1°34) 179-183; 236-240. Huic systemati mrc conceditur hominem prudentem ita prac­ tice esse dispositum» ut Meilius tanquam moraliter certam habeat obligationem legis quae sit magni momenti et facilius neget obligationem legis cuius obser­ vatio sit difficilis. Bouquh.i.ox, Th. m, fund. 2(·7. Etiam TanquEpEy, probant· lista qui coœpcnsationismum ut systema generale non admittit, putat admitten­ dum esse "ut temperamentum quo prudentes confcssarii in usu aliorum 257. VI. PROBABILISMUS LAXUS fuit system a iuxta quod liceret uti opinione favente libertati, modo saltem tenuiter vel dubie probabilis appareret, neglecta contraria pro­ babilissima. Princeps systematis propugnator, Caramucl de Lobkowiez, ducebatur ex pio desiderio ne “damnarentur plu­ rimi quos sententia probabilis salvat”. Quamquam his terminis non fuit propositum, nam laxistac om­ nes, vel ipse Caramucl, requirebant aliquam exiguam probabilitatem cui prudens assensus tribueretur, huius systematis asseclae citantur, potissimum A. Diana theat., Ioh. Sanchez; St. Bauny, Mt. Moya et Th. Tamburini c S. 1. Sed aliqui cx istis, sicut etiam Escobar, erraverunt solum in quibusdam opinionibus et applicationibus par­ ticularibus nimis benigne diiudicandis, t. praesertim in limitibus probabilismi definiendis Reicitur universaliter laxismus; a) tum ex damnatione Innoccntii XI proscribentis hanc sententiam (I) 1153, cf. 1127): “Generatim, dum probabilitate sive intrinseca sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agi­ mus”; b) tum cx falso supposito quod lex sit onus evadendum et non via perfectionis rationabiliter sectanda, applicato intel­ lectu ad veritatem et notitiam legis acquirendam, secundum eius indolem veritatis, non probabilitatis cuiuslibet, inquisitricem; c) tum quia dum pro aliqua opinione non est ratio nisi tenuiter probabilis, contraria opinio est unice probabilis, ideo­ que moraliter certa, unde secundum eam agendum est quia dc lege sufficienter constat ; neque enim intellectus noster maio­ rem certitudinem saepe potest attingere, praesertim in mo­ ralibus. § 2. De probabilismo 258. PROBABILISMUS est systema morale iuxta quod atque agatur dc lege pure aut principaliter prae­ ceptiva, ideoque dc mera liceitate alicuius actus, licet sequi opinionem minus probabilem libertati faventem, dummodo sit vere et solide probabilis85, relicta contraria aeque vel etiam magis probabili, favente legi humanae vel divinae. qutemtum uti debeant", attendendo “non solum quid liceat, sed etiam quid expediat" ( 11,442). * Ci. K. Weiss, P. Antonio de Escobar y Mendosa ah Moralihcolove in PucM BclciichtuHfj und ini Liehle der Wahrheit (Friburgo de Br. 1911). w Nullo vero fundamento nititur distinctio inter pro babil is mum «absolutum et relativum, cum probabilismus purus veram ct solidam probabilitatem non admittat quae non subsistat etiam inspectis contrariae partis rationibus. Cf. Bal- 280 OK CONSCIENTIA Haec vera ct solida probabilitas opinionis, quam absolute requirit, est proprietas indicii opinativi quae, propter gravia motiva quibus fulcitur, apta est ad obtinendum assensum viri prudentis, etsi cum formidine de opposito, nullatenus contenta cum opinione dubie vel tenuiter probabili. Indicatis breviter sensu et ampli­ tudine probabilismi, exponemus principium generale eiusdem, ad­ demus probationes, insinuabimus principia coinplcmcntaria, expe­ diemus quaestionem specialem de dubiis negativis. Summa rerum dicendarum: 259. I. Sensus genuinus probabilismi hic est: quando agitur de legibus pure aut principaliter praeceptivis, in quibus solum quaeritur dc honestate actionis probabiliter licitae, sem­ per permissum est opinionem vere probabilem sequi, libertati faventem. Non agitur, proinde quid tutius, quid commendabilius sit; sed quid peccatum formale in scipso non importat. Cum autem vita Christiana non tam consistat in non pec­ cando quam in virtutibus exercendis, bene notant aliqui auc­ tores probabilistae, non debere ipsam limitari ad ea quae lex stricte ex principiis probabilismi postulat 30. Perperam autem inde nonnulli diffidunt de veritate probabilismi, male inter­ pretantes declarationem praedictam probabilistarum 37 ; sane Th Μ . lcrinî-Palmierî, Opus thcoL mor. 1,184; Noldix.Schmitt, 1,235. Quare, si ratio, nes pro una sententia militantes vim elidant argumentorum alterius sententiae ct solae subsistant, ut aliquando poterit evenire si argumenta utrimque hauriam tur ex Iisdem principiis et fontibus, aderit casus opinionis unicae probabilis, quam Th. RiCHARD^cxponebat (cf. A propos d'un article récent sur le proba· bilisine: RevThom 7 (1924) 408) et ci standum erit etiam secundum probabilistas. * Cf. Noldin-Schmitt, 1,244; Frîns, Dc act. hum. II 1.188. r Sic v.gr. Prümmer, 1,350, 4; Pcinado», De indicio consc. rectae 84.85, inexacte referendo verba, ct sensum deviando eorum quae apud Noldin, Frins aliosque probabiliste» traduntur, sicut similiter tradi possent apud probabdioristas. Optime ad rem O. Lottin (Prie pes dc morale 1,224-225); “11 reste cependant qu’en suivant la solution proposée, on s’expose au danger de violation matérielle d’une loi qu’on a des raisons sérieuses de croire exister, malgré les ra sons sérieuses en sens contraire. Et c’est là un mal objectif indéniable. L’idéal serait certes que les lois fussent toujours observées, que l’ordre moral objectif fût toujours respecté. C’est là le sentiment spontané de toute âme pé· nétréc dc la majesté de la loi, dc toute loi, qui est une participation dc la loi éternelle. Mais la théologie morale a pour mission de conduire les âmes à Dieu et,tout en respectant les exigences de l’ordre morale, de ne pas créer des obligations qui ne s’imposent pas. Or, s’il est mal objectivement que les lois douteuses soient violées, ne serait-ce pas la source d’un mal autrement grave d’obliger les hommes, sous peine de péché formel, à observer toutes les lois ou obligations objectives douteuses? Si les hommes sont déjà si peu enclins à observer les lois, même 1rs plus certaines, comment espérer qu’ils observeront les lois incertaines? Ce n’rst pas là une déchéance île la théologie morale, mais souci de ne pas perdre les âmes. Faut-il le dire—ct nous y reviendrons--on peut ct l'on doit engager les âmes à se rapprocher le plus étroitement possible d** l'enticre conformité de leur vouloir avec la volonté de Dim. Mais autre chose est de leur dire: “vous êtes libres dc suivre la solution plus large» vous êtes libres aussi de suivre la voie la plus sûre; ct pourquoi, par amour de b ipsi quoque tradunt licitum esse non ieiunarc extra dies ab Ecclesia designatos, vel missam non audire diebus feriatis etc. Ecquis diffidet de hac doctrina, quae non proponit charismata meliora aemulanda? 260. II. Amplitudo autem est omnino universalis, ita ut valeat pro lege naturali 33 et positiva, sive divina30 sive hu­ mana, in dubio tum circa existentiam legis tum circa eius cessationem'10 vel applicationem ad casum concretum, quando mere agitur de liceitate vel illiceitate actionis; siquidem, ut infra magis declarabitur, ratio non obligationis talium legum invincibili probabilitate dubiarum petitur ex ipsa natura re­ niai, propter inexistentiam sci. vel insufficientem applicatio­ nem carum quae, dum dubie cogunt ad unum extremum, li­ bertatem ad oppositum sinunt. Hinc ita enuntiari potest: 261. III. Principium generale probabilismi: In legibus moraliter praeceptivis, exclusive aut principaliter talibus, sive divinis sive humanis, in quibus quaestio est de licito vel illici­ to, quoties dubium habetur invincibile, sive iuris sit sive facti, licet sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta alia aeque vel magis probabili favente legi, cum tale dubium excludat ex ipsa rerum natura urgentiam saltem subiectivam respect i vae legis, idcoque liberet a culpa morali praetermissionem legis, sic dubiae. Dicitur: In legibus moraliter praeceptivis: principium, igitur, limitatur ad leges exclusive aut principaliter41 praeceptivas,* 11 vertu, ne le feriez-vous pas?”, et autre chose est de prescrire la voie la plus sûre sous peine de péché. Multiplier les péchés formels est autrement domma­ geable que de permettre la violation matérielle des lots.” RosmIni et discipuli eius negant applicabilitatem principii ad legem natu­ ralem prohibentem. In hac tenendus est tutiorismus; in reliquis autem legibus, divinis vel humanis, acqutprobabilisnius. Cf. Trattato dclla co scie riza morale, n.537. Sed cf. Bouquhxon. 77i. m. /unJ. 294; G. Matta!, Antonio Rosmini e i/ prcbabilsmo (Turin 1950). a Iuxta Bonal (hirtit. Thcol.** [Tolosa 1879] t.S n.143) in legibus di vinis sectandus est acquiprobalismns; in humanis, quae minus urgent quam divinae, licet adhibere probabilismum. H Aequiprobabilistae negant valorem probabilismi in dubio dc cessatione legis ceno antea existent is et urgentis; at nimis materialiter vinculum legis consi­ derare videntur, nam “lex fnnnabter ligat cum eius obligatio urget; antea vel pottea nonnisi obiectiva ct abstracta legis obligatio csAe potest. Quare lex con­ tinua singulis momentis urget scu, ut ita dicam, formaliter sua imperia renovat; neque potest legi rx eius continuitate, qua tali, ius certum ligandi conscientiam competere, si de eius existentia ct efficacia iam dubitatur”. Lanza, 1,379. 11 Notat Rodrigo. Dc relatione inter probabit sm'um iuridicnm stntutum in vcn. 15 C. i. c. et probabilismum moralem (MiscCom 1 (1942) n.53 p. 110): “Quod-i efficacia legi morali dubiae adnexa, distincta ab obligatione in con«cntM, ut puta efficacia irritativa aut poenalis, sit accessoria efficaciae moralis, tone cum haec in dubio vim suam non exserat cx insufficienti cius applicatione ad subiectum, neque propriam exserent ceterae, quippe quae accessoriae cum DK CONSCII'MIA__ 282 exclusis irritantibus et inhabilitanlibus, quae senipci obser­ vandae sunt donec non constet certo dc non existcntia aut dc cessatione carum ut comprehendentium casum de quo dubium movetur, si valor actus vel habilitas personae absolute debet in tuto servari 4243 . Xam ubi adest obligatio valorem actus assecurandi, certa erit eo ipso obligatio observandi legem dubiam quasi certam: non quia in ordine obiectivo certo urgeat lex sub nullitatc vel certo nullus sit secus actus positus, sed quia ex hvpothesi, actus in quolibet supposito in tuto reponendus est vi alterius legis certo urgentis cx caritate vel iustitia vel religione, vitato etiam probabili periculo nullitatis. Quoties dubium habetur invincibile, sci. supponitur dubium non posse congrua diligentia removeri, quia si vinci­ bile sit et ut tale apprehendatur, urget lex certa superior investigandi veritatem ad cavendum periculum legis forte existentis violandae; nam qui tenetur ad rem aliquam tenetur ad media ei proportionata adhibenda. De opinione vere et solide probabili agitur, de ea sci. quae non solum absolute verum etiam relative ad rationes quae stant pro parte opposita 13. certo sit talis, vel saltem talis certo appareat ipsi agenti ad hoc ut ultimum cius dictamen conscientiae sit certum. Unde excluditur: a) Opinio suium tenuiter (D 1153; cf. 1127) aut proba­ biliter tantum probabilis eo sensu quod sit dubie probabilis4445 , i.e. quae affirmetur propter rationem non certo sed probabi­ liter prudentem ct gravem: b) non innixa inotivo vere gravi, cui non refragetur ulla decisio Magisterii ecclesiastici, quaeve non destruatur per argumentum opinionis contrariae4’; sint, sequantur principalem... ct actu·» positus, licet forte materialiter illeplit, invalidus tamen non erit neque imputabitis ad poenam.” 45 Comprehenduntur in hoc principio, praeter leges pure praeceptivas et prohibiti van, etiam illae quae principaliter sunt tales, licet accessorie sint irri­ tantes aut inhabibtantes. 43 Cf. Bai.x >.i<» μ·Ρα!λπι at, I,tr 2. n.IOS; Noc.üin-Schmitt, 1,237-239. Undr minus recte insinuant aliqui, ut Merkf.i.iiaî. π (11.98), distinctionem inter probabilismum absolutum, qui non elidatur ulla relativa probabilitate contraria ct moderatum vtl purum, cuius ratione* infirmentur argumentis validioribus opinio­ nis contrariae. Nullus < st probabiltsta veri nomini* qui probabilismo moderato sic intellecto nitatur. 44 Opinio probabiliter probabilis potest etiam significare sententiam qtuc probatur propter rationem vere gravem ct prudentem, quo in casu licet ea uti» ( i Noldi S πμιττ, 1,237; VMMXgatcn, 1,343. 45 Cf NoUHN'SCIlMiTT affirmantem cum omnibus probabilistic recentionbus: HSi tamen opinio pro lege sit probabilissima vel notabiliter probabilior quam os»id, legent servare tenetur ” Nam t.ili* opinio acquivalct opinioni uni probabili et practice certae, Unde diffenntia inter probabiliste* ct acquiprobr bih r... t · exigua, ci S» AlphoWUa lltwn modum loquendi Mcpi) 2.· parte; A. Εβγ.μ,ι:, Probabili! bri dem Dillini/tr Moral· ttu/cs.wr Ch. Rasslcr (Dilinga 1949). “ Dubium iatud negativum quid operetur, cf scholion n.272. Quinam iuxta S. Alfonsum fuerint cx maioribus auctores probati cf. in ihmrtatiuat dt usu moderato opinionis probabilis n.88. 2Ô4 t>E CONSCIENTIA. probabilitas in una parte licet alia sit aeque vel magis proba­ bilis, non solum si argumenta hinc inde petuntur ex diverso principio, sed etiam si sumuntur ex eodem ; nam dum argu­ menta unius partis non generant moralem certitudinem, argu­ menta contraria manent vere probabilia. Faventem libertati: Libertas ab obligatione intelligitur subicctiva; nam obiectivitas materialis rerum nullatenus modi­ ficatur per nostram cognitionem, ideoque obligatio obiectiva minime tollitur per nostram ignorantiam vel dubium circa illam; inde, ergo, obligatio obiectiva, et consequens transgres­ sio materialis, aderit si lex quae videbatur probabiliter inexistens de facto extiterit ; sed talis trasgressio non imputabitur agenti, cum voluntas eius nec fuerit nec potuerit esse ligata per legem dubiam. Aperte, igitur, fatemur in probabilismo admitti pericu­ lum materialis transgressionis legis, etiam fréquentions, et ma­ terialis peccati, rarioris. Sed simul profitemur nullibi demons­ trari obligationem removendi istud periculum per recursum ad tutiorismum. Etenim quoties dubium serium exurgit de ali­ cuius legis exislentia, talis lex revera ignoratur ; lex vero ignorata, licet generaliter satis fuerit promulgata, neque obli­ gat neque potest obligare subjective propter defectum appli­ cationis ad subditum, deficiente scientia eiusdem per quam obligatio urgeatur43; neque enim lex particularis forte non existens potest necessitare moraliter nativam libertatem ho­ minis, neque norma ulla superior evincit obligationem agendi secundum legem dubiam, a conscientia denuntiatam ut pro­ babiliter non existentem, ideoque subditum in ordine subjectivo certo certius non attingentem. In legislatione canonica permittitur matrimonium, quod erit fortasse nullum ipso iure naturae cum consectariis pec­ catis materialibus non paucis, ei qui laborat impedimento im­ potentiae dubio, dubietate tum iuris tum facti (c.1068 § 2), quia, sic exigentibus rationibus utilitatis generalis, in dubio praevalet praesumpta possessio nativa iuris ad matrimonium; quidni praevaleat similiter praesumpta possessio nativae liber­ tatis, stantibus similibus rationibus utilitatis generalis4 y, in conflictu cum lege plerumque non naturali sed positiva et humana, ideoque minus sacra? Accedit quod saepe lex posiCf. O. Lorrrs*, Principi r df morale 1,218-225. 44 Cf. Vkrmkkrsck, 1,340; PARADOX, De iudtc. couse, rectae 79; Uwa, 1.376. t'ROn.ABiijSMüs. x 261-262 285 tiva humana ita apparet incerta etiam diligentibus iurisperitis, ut merito negetur ipsa eius existentia obiectiva propter insuf­ ficientem promulgationem. 262. IV. Universalitas. Ex limitatione principii ad le­ ges praeceptivas sequitur eas, quae ut exceptiones principii saepius efferri solent, proprie exceptiones non esse, nec lis est de verbo sed de recta intellectione ipsissimi principii, quae exinde nihil infirmatur quidquid aliqui dixerunt50. Nimirum: a) Dubia facti quae immediate versantur circa existentiam sive facti ipsius sive condicionum facti, quarum obiecti­ va existentia et realitas requiritur pro urgentia legis, faciunt ut, recidente dubio facti in dubium iuris, dubia sit ipsa ur­ gentia legis, ac consequenter nulla ut postea probabimus ; si­ quidem vel ex ipsa rei natura ct ex voluntate legislatoris, saepe expresse manifestata, lex non exerit vim suam nisi praesupposita obiectiva verificatione certa tum facti ipsius tum facti condicionum. Profecto, incertitudo facti quod sit praesuppositum pro urgentia obiectiva legis in se certae, eodem modo insufficientem intimationem voluntati importat ac incertitudo legis in seipsa ; sunt tamen, etiam probabilistae auctores non pauci, qui non accurate vel resolute hoc sensu loquuntur51. b) Axioma in dubio pars tutior est eligenda, applicatum ad dubia practica, eundem usum habet in omnibus systemati­ bus probabilistis, non excepto genuino probabilismo ; sci. quan­ do non agitur de mera liccitate vel illiccitate actionis, sed de necessario valorc actus vel necessaria capacitate personae in ordine ad aliquem finem necessario et absolute obtinendum vel ad aliquod malum necessario vitandum, aliis verbis quando quaestio est non de lege praeceptiva sed irritante vel inhabilitante quae sit simul obligatoria, eligenda est pars tutior seu favens legi ct magis praeservans a periculo non consequendi effectum omnino obtinendum; qui enim aliter procederet, exponeretur periculo non obtinendi finem ct sic certam obligationem certo laederet. Id potissimum evenit 52 ubi agitur: a) de medio ad saltiCi. Prümmer, 1,333; Peinador, Dc indicia consc. rectae 75 ct nota 8; 84 nota 10 ct ceterum istac exceptiones similiter applicarentur in probabihonsmo Ct acquiprobabilivmo. 1 Cf. V EHxrEr.RscH, Probabilisme : DAI'C 4,354-355; Lioano, 1.313 (rectius «423 328). Bene haec explicat M.E, Rolland, Le fondement psychologique du diurne: NouvRevTh 63 (1936) 351-353. α Nimis simplificavcrunt Matum quaestionis auctores qui ut Beaudouin Tf le conscientia (Tournai 1911) 84-87 et Sert IU.ANGES, La philosophie mo- 286 E CONSCIENTIA lem probabiliter necessario; tunc enim, quia salus aeterna om­ nino obtinere et aeterna damnatio omnino vitari debet, me­ dium probabiliter necessarium, certo ponendum est ex lege cer­ ta caritatis, cum forte requiratur ad finem absolute obtinen­ dum; unde, si copia habetur eligendi medium certo sufficiens, hoc eligendum est omissis aliis quantunicumque probabilibus et probabilissimis; /?) de valore sacramenti, nam cum reli­ gio erga Deum, caritas erga seipsum vel erga proximum, necnon ipsa iustitia exigat ut sacramenta valide confi­ ciantur, administrentur et recipiantur, ubi de re agitur a qua valor sacramenti conferendi vel etiam suscipiendi pendere potest, ea omnino assecuranda est per electionem medii certi, ne sacramenta frustrentur, nisi vel quoad plura (non quoad omnia, ut Eucharistiam ct plerumque Confirmationem) adsit necessitas administrationis condicionatae (cf. D 1151) vel re­ quisitum dubie deficiens certo non invalidet sacramentum, propterea quod in casu dubii assecurctur valor per dispensa­ tionem datam ad cautelam a legitima potestate, vel sup­ pleatur ab Ecclesia63 ; y) dc iure alterius certo, ne forte offendatur per actum ipsi probabiliter iniuriostim; nam cum illud ex iustitia extra casum legitimae excusationis, si forte detur, incolume servandum sit omnino, omittenda erit quae­ vis actio ei non solum certo sed etiam probabiliter contraria (cf. D 1152 1126). Ideo non potest v.gr. confessarius subire periculum violandi sigillum sacramcntale vel utendi scientia sacramentali cum gravamine paenitentis; nec medicus medici­ nam probabilis efficaciae praescribere nisi in certis casibus, quando alia certiora et tutiora remedia praesto non habet, et modo ex ea applicata gravior condicio aegrotantis non sit veri­ similiter evasura ; similiter, quasi-ccrtitudo, quae est quaedam fortis ct firma probabilitas, quin tamen excludat omne prudens dubium contrarii, ideoque omnem prudentem formidinem erraie de Saint Thomas d'Aquin principium tutiorismi applicabant ad operationes voluntatis ad alterum. Recte observat Merkelbach, 11,94,6 illud applicari tum in materia Justitiae proprie dictae, sed in solis dubiis facti quando ius alterius est incertum, tum in actibus religionis quando versantur circa validitatem a* cramcnti, tum in pluribus quae respiciunt solum operantem in iis quae sunt necessaria ad finem omnino obtinendum. 33 Cf. RoorICO, Da quibusdam celebratis casibus probabilismo morali csfrauds relectio theoloqico-moralis: MiscCoin 11 (1949) i 11-156, tibi etiam disse­ ritur dc applicatione probabilismi quando sola fructuositas sacramenti ve! sanc­ titas tigilli sacramcntalis est in quaestione. Sacramenta alia sunt aliis nuitis necessaria, et nulbtas unitis maiorem irreverentiam implicat quam nullités alte­ rius; quod in administrationc condicionata, propter dubium valoris, attenden­ dum ent, simul cum lege temperante nimium rigorem: sacramenta propter homines. Cf R. Bkovuj.aro, Sacramenta propter homines: NouvRevTh 51 1924) 464-473. probabimsmus. n.262-264 287 randi, non praebet sufficiens fundamentum quo innitatur sen­ tentia iudicialis de obiectiva facti veritate84 ; δ) generaliter ubi agitur dc bono publico vel alias superiore libertati priva­ tae assccurando, ut accidere potest in praescriptis auctoritatis ceterum dubiae urgendae, cx variis motivis incertae compe­ tentiae in mandante, honestatis mandati etc. cf. n.373. 263. In omnibus istis casibus non agitur de lege dubia, sed de efficacia dubia alicuius medii circa finem certo obti­ nendum; iam vero nimis clarum est factum dubium, neque per ignorantiam invincibilem neque per opinionis probabilita­ tem fieri certum, ideoque effectus necessario et certo obtinen­ dos non posse relinqui causis non certis, vetante lege certis­ sima caritatis vel iustitiae vel religionis, ut dictum est. Unde in his casibus sententia omnino certa est, partem tutiorem quantum fieri possit esse tenendam, et contrarium modum agendi esse illicitum, exclusa qualibet probabilitate ct in quoli­ bet gradu alterius opinionis M. 264. Unde concludes: 1. Index, cx lege sui muneris ct quasi-contractu, tenetur ferre sententiam in contentiosis iuxta opinio­ nem probabiliorem (D 1152) exceptis causis favorabilius, et cx obligatione iustitiae et caritatis non potest condemnare in crimi­ nalibus cum qui dubie est reus; creditor non potest satisfacere debitis per chartam monetariam dubie legitimam; sacerdos extra necessitatem non potest baptizare cum aqua dubia, vel eum qui non cognoscit mysteria Trinitatis ct Incarnationis, probabiliter pro­ fitenda ad salutem; dubius, etiam leviter, dc valore sui baptismi, tenetur sub condicione rebaptizari ; incertus de propria secta, gra­ viter obligatur ad veritatem investigandam ct certitudinem obti­ nendam. 2. Potest quis votum negligere vel breviarium non recitare, si probabiliter votum implevit vel breviarium persolvit; at non ex­ cusatur ab infidelitate infidelis non credens, ductus opinione mi­ nus probabili (D 1154), sed debet ulterius inquirere usque dum certitudinem attingat in re quae ei exhibetur ut necessitate medii necessaria, 3. Licet certam iustitiae obligationem cui probabiliter iam sa­ tisfactum est non amplius attendere, nisi culpabilis negligentia de­ bitoris in causa sit cur dubium dc solutione facta existât; nam, quamquam obligationi certae non satisfit per implctionem dubiam dubio facti, communissima sententia** tenet liberum esse ab ultc“ Cf. AAS 34 (1042) 338-343; PerMorCanI.it 31 (1912) 358-366, maxine 361. B Cf. Rnninco, De quibutdam cthbralit firobabilitmo morali tJi· fronry.· MiscCom 11 (IO4Q) 10Q-274, ubi exigentias boni religionis, auctoritatis, untatis et iustitiae tutandi conciderat in re sacramentaria, in praescriptis in· crri ic urgent ac superiorum, in postulatis caritatis et iustitiae assecurandis. Adversantur Concina, Collet, Antoine (cf. Ffrrf.rt.sMondria, 1,102) in· vocintes effatum in textu relatum: non satisfit obligationi certae per implebo- riorc obligatione cum qui iam probabiliter satisfecit, nani obliga­ tio cui vere probabiliter iam satisfactum est, incerta est, ideoque nulla. Sed non licet ponere actionem quae sit probabiliter lacsiva iuris alterius directe et immediate, quia cum existentia condicio­ nis requisitae ad honestatem actionis sit dubia, actio erit certo inhonesta propter implicitam admissionem eventualis iniustitiac, nisi permissio istius periculi ex alio fine aeque immediato actionis legitimetur. 4. Quoties in utroque termino possibili actionis existit pericu­ lum iniustitiac, ct tamen alterutrum agendum est, sive ex iurc na­ turali sive cx dispositione legum iuri probabiliori favendum est (cf. D 1152 1126), quia hic est unicus modus rationalis procedendi in talibus adiunctis. V. Postquam de sensu ct amplitudine generali principii sic disseruimus, liceat iam quatuor argumentis rem totam probare, prout a probabilismo admittitur. 265. 1. Ecclesia probabilismum: a) nunquam damnavit, b) neque in illis adiunctis in quibus, si fuisset nocivus et falsus, debuisset simpliciter condemnare ; sed c) potius illum implicite multipliciter approbavit, non minus quam probabilio­ rismum 37. Ad a): Nunquam damnavit, ut patet ex historia pro­ positionum reprobatarum. Niminum: a) anno 1665 prodiit decretum S. Officii sub Alexandro VIT, in quo condemna­ bantur plures opiniones quae vitae Christianae possent esse corruptelae; sed in eo, reprobatis duobus thesibus laxistis (D 1126,1127), probabilismus intactus relinquebatur. /?) Innocentius XI, personaliter probabilismo valde in­ fensus, neque episcoporum Galliae neque universitatis Lovaniensis acquievit supplicationibus, quibus rogabatur ut, inter alias theses pro damnatione sibi oblatas, etiam thesim proba­ bilismi condemnaret3S ; sed eam aliasquc genuini probabilisnem dubiam. Sed hoc effatum vim habet quando dubium est negativum, et «Hiando dubium dc solutione culpabiliter causatum est ab ipso debitor*·: nnttt in priore casu probabilitas satisfactionis non est vere et solide probabilis; in altero, autem, obligatio reparandi damnum causatum per dubium culpabdr pot­ est efficere ut obligationi dubiae aliqua mensura satisfaciendum sit. Cf. Suarez, Dc poenitentia disp.22 sect.9 n.6; Ionio. 1,109-110; Ubach, 1.26. n S. Leo Mr. haec habet satis explicita in favorem probabilismi; “In his quae vel dubia fuerint vel obscura, id noverimus sequendum, quod nec prae­ ceptis evangelicitf contrarium, nec decretis SS.Patrum inveniatur advcrstmT. Epi$t. 167: ML 54, 1202. Probabilismo favent \similitrr responsum Urbani VIII circa matrimonia in missione paraquarirnsi (cf. J. Cardenas, Crisis theologica diM c.8 a.4 n.5S3) ct documentum S. Officii circa sollicitationem a.1661 (cf. ÂLDfizi, De inconstantia in fide p.l c.33 n.66), dc quibus aliquid interius ex­ cerpimus ad c). > Septima cx propositionibus episcoporum Galliae pro condemnatione allatis sic efferebat: "qui operatur cx opinione probabili bene operatur ct sine peccato, mi propositiones ex utraque serie expunxit, quamvis plerasque alias laxismo indulgentes reprobaverit (cf. D 1151-1215); insuper praecipiens in virtute obedientiae ut “doctores seu scholastici aut alii quicumque... caveant ab omni censura et nota... contra eas propositiones quae adhuc inter catholicos hinc inde controvertuntur” (D 1216), inter quas erat thesis probabilismi. γ) Petitiones Thyrsi Gonzalez S. 1, enixe supplicantes primum privatim ab Innocentio XI, deinde in munere Pracpositi Generalis ab Innocentio XII et a Clemente XI ut probabilismus damnaretur, hoc solum obtinuerunt, quod prior Pontifex manifestaret P. Thyrso suam personalem complacen­ tiam in actibus et scriptis illius in favorem probabiliorismi, praescribcretque ut auctoribus S. I. liberum esset probabilio­ rismum profiteri (cf. D 1219) °9, id quod cetcroquin semper licuerat, attestante ipso P. Gonzalez quod “nec per ipsum nec per suos praedecessores fuerit unquam interdictum scribere pro opinione magis probabili, eamque docere’’. Adb): Iam vero, cum episcopi ct universitates catho­ licae recurrebant ad S. Sedem pro damnatione probabilismi, tanquam systematis perniciosi pro morali Christiana, haec non potuit tacere sine scandalo, vel cx propositionibus perniciosis thesim probabilismi non expungere sine stricta cooperatione negativa ad malum, si hoc systema vere nocivum fuerit pro morali Christiana. Imo, aliquando facillime et cum plausu eam thesim exprobasset, v.gr. quando ad supprimendam S. I. adducebatur tanquam argumentum ab adversariis; quod tamen Clemens XIV minime adhibuit. Ad c): Ecclesia, imo vero, probabilismum implicite approbavit multipliciter. Nimirum: a) S. Sedes, sicut alias probabiliorismo favorem praestitit, sic saepe genuino probabiton in iure naturali quam positivo, etiam probabiliore ct tutiore relicta”. Altera autem e serie ab universitate lovanicnsi praeparata: “Potes sequi opinionem pncticam probabilem circa honestatem obiecti, relicta quoque probabiliore et tutiore, quamvis tua, etiam in materia iuris naturalis.” Λ Hoc decretum disciplinare, non doctrinale, a S. Officio a. 1680 latum, per duo saecula falsa lectione Petri Ballcrim invocabatur tanquam condemnatonum probabilismi, donec Assesor Sti. Officii illud publici iuris fecit, ut ve· ritas omnibus pateret. Fuerunt, tamen, qui post publicationem authenticam m to viderint condemnationem probabilismi, ut F. Ter Haar ct P. Mandonnct. \cnm significationem decreti exposuerunt P. Brucker, A. Lehmkuhl; Frins, Pr edihiu humanis 111,299-302; AstraIn. Historia de la C. de J. en Ia JwIrvw df Espaiia t.6 p.119-372; Claeys BouuaXkt, Dc S. Sedit declarationibus tt utu probabilismo adversantibus vel faventibus: CollatGand 11 (1942) 66ss (cf n253, nota 17). ThiolMor. 1 10 290 HE CONSCIKNÏIA lisino favit et secundum eum resolutiones dedit''", v.gr. quanilo Urbanus VIII resolvit, circa quaestiones obortas apud indos in re matrimoniali: "Ubi doctorum sententiae concur­ runt utrimque probabiles, sequendas esse opiniones pro con dicione locorum ct hominum barbaris favorabiliores"01; si­ militer quando S. Officium in responsis super crimen sollici­ tationis a. 1661, a Benedicto XIV in Cons. Sacramentum Poenitentiae approbatas, saepius appellat ad vim opinionis probabilis ct non probabilis, reprobans modum agendi secun­ dum opinionem non probabilem, ct permittens opiniones quae gaudent sua probabilitate'12; nec significatione caret, ut iam insinuatum est, quod propositiones theoriam probabilismi ex­ hibentes nunquam condemnarentur, neque a Pontificibus huic systemati personaliter infensis. β) Ab incunabulis S. I., concrete a diebus Card. Toledo, theologus S. Pacnitentiariae fuit sacerdos S. I., etiam tempore istarum controversiarum et Societatis suppressae; nemo au­ tem non videt critérium istius theologi saepe multum influere in responsis et solutionibus emanantibus ab isto tribunali S. Sedis; iam vero, plerique et fortasse omnes theologi illi professi sunt purum probabilismum, imo aliqui eorum, ut Segneri, Palmieri et Arendt recentioribus temporibus, eun­ dem, sub oculis R. Pontificis et cum munere officiali in Curia, contra impugnationes etiam aequi probabilistanim de­ fenderunt °8. γ) Quidquid sit dc mente genuina Sti. Alfonsi circa Sunt auctores qui. ut D· PkCmmf.u (1,345) ct praesertim Μλμοοηνκτ, Λα position du probabilisme dans l'Ef/lhr catholique: RevThom JO (1902) 5 20, ( i. < tiam 11 (1^02) 503-520.676-698, verba ct facta Scdis A po stolide proférant sine dcbita analysi tanquam reprobativa probabilismi in favorem probaliorismi ab Eccleaia'proclamati, cum pleraque rorum quae referuntur neque spccietcmu l'tam vim habeant, et alia quae primo aspectu videntur probabilism» advenir», ex ratione diversissima condemnari potuerint; dc v.gr. propositio “Probabilismi» fuit Christo Domino summe familiaris", quae, ut sonat, significat Christum re­ currisse ad probabilismum ad effonmandam conscientiam, id. quod revera apud omnes catholicos hai reaim sapit. Praeterea MakdomwCT calculum adircit calumniae a Harnack alii que prolec­ tantibus obtectae, quod probabilisnws ducat ad laxiamurn. Cf. Cmuviskhgiis, conscientia 19. *’ Cf BuccKkom, 1.119; cf. quoque infra n.2o9 nota 97, testimonium Innocentis III, * Sic, v.gr,, “An sit denuntiandus confeisarius, qui dat pacnitenti chartam in confessione, postea domi legendam, in qua ad venerem sollicitub.it? Donum qua Hires tores r.ensucrunt esse denuntiandum ct negativam opinionem non « probabili m... An mandans confchsario, ut in confessione sollicitet, fit denm· liandus? Canuerunt opinionem negativam non carere *ua probabilitate". (f l.ijiM. uhc, 11,1253 nota •I Cf. P. SjX.mF.mi, Lcttcre ru la materia det probabile. Opere t · ( Iu rin 1856) 285-386; Amemot, /lequiprobabilismus ab ultimo fundaidenta ducMiut (Roma 1909)· PKÔHAIlHJSMI S. N 265 291 purum probabilismum ab anno 1761, d< qua nobis clare non constare videtur non obstantibus sententiis extra contextum clarissimis pro reprobatione, certum est sanctum Doctorem in pluribus operibus annorum praecedentium ct scripsisse iuxta \ :h nialis probabilistici principia et illud in nonnullis disserta­ tionibus explicite vindicasse M. Iam vero, cum haec quoque scripta habeant approbationem Ecclesiae negativam, ct opinio nes in eis contentae tutae pro praxi declarentur (cf. n.4, nota 25), absonum est dicere Ecclesiam infensis oculis pros­ picere systema secundum quod deducuntur ille opiniones tutae'". Accedit quod specialibus laudibus cumulatur S. Λ1funsus eo quod inter laxismum et rigorismum mediam viam straverit per suam doctrinam moralem**’; porro cius propo­ sitiones, vix non omnes, ex genuino probabilismo logice de­ rivantur vel cum eo concordant. δ) Ab anno 1577, in quo tempore B. de Medina Ο. P. systema probabilisticum, alias iam saepius in praxi applica­ tum, theorice primus proposuit 0T, communi plausu et appro­ batione fere per sacculum (1577-1656) adhibitus fuit ab omni­ bus scholis theologorum sine ulla animadversione S. Sedis; postea etiam optimi quique fere auctores franciscani ct iesui tae, riecfion alii plures sive saeculares sive religiosi benedictini, augusliniani doctrinam probabilismi defendebant et iux­ ta eam solutiones morales tradebant, nulla reprobatione aut censura ideo suspecti. Sane systema doctrinale quod aliquando omnes theologi admiserunt, et magna eorum pars constanter amplectitur, vindicat, in quaestionibus particularibus ut re­ gulam applicat sub oculis Magisterii ecclesiastici, non potest esse subversivum sanae morali tatis ct falsum; nam, testante S. Alfonso, Ecclesia tolerare potest prudenti silentio errores particulares, minime vero opiniones falsas “quae doctrinam generalem continent, ut est sententia benigna, quae importat cunctarum conscientiarum directionem circa omnes particu­ lares casus; unde si esset falsa, universi populi christiani de­ ceptio invecta fuisset” 0B, “ Cf FkhrerMS Momdjua, 1,90 96, et infra n 26« ct nota 93. * Animadvertit Gexicot Sai -mass, 1.70 quod “cx hia pluries repetitis S. Se­ di» oraculis argumentum accessit probabilismo universe sumpto, seu quatenus ier|iiipfobablli»nium et probabilistnum purum continet atque doctrinae rigidiori, tutiorismo nempe ct probabilioriatno opponitur Nemini enim dubium est S. AIforutim a rigidiore sententia, qua invenis imbutus fuerat, ad benigniorem tonimum' c»se”. * Cf. Decretum S. R. C. Urbis ct Orbis: ASS 6 (1870) 318. " Cf. n.26M γ ct notis 82.83. * niiirrtalio trholarlieo-moralit f'io usu moderato obinionit Orobabllij in rrurtu probabiliori) (a. 1755). 292 DE CONSCIENTIA c) Ex iure canonico, ct nominatim cx c. 15, probabilismus moralis formaliter non probatur, imo, neque directe confir­ matur etiam restrictus ad leges ecclesiasticas ; nam probabi­ lismus iuridicus qui in c. 15 generaliter statuitur quoad du­ bia iuris, et in aliis pluribus (v. gr. 17 § 2. 23. 84 § 2. 2233 § 1. 2245 § 4) ad casus particulares adhibetur, diversa ratione nititur, differentem efficaciam moralem habet et mo­ do distincto applicatur: sd. nititur in defectu substantiali ip­ sius legis institutae, non applicatae; eliminat formaliter ur­ gentiam legis obicctivam, nam lex est insufficicntcr instituta, et solum consequenter subiectivam ; excludit formaliter trans­ gressionem materialem legis dubiae, utpote quam declarat pro casu inexistentem, ct solum derivative excludit formalem °9. Attamen ex c.15 aliisque pluribus “animo probabilistico” scriptis, ut ait Vermcersch (1,337) indirecte confirmari vide­ tur moralis probabilismi positio. Nam si dubium iuris elimi­ nat in lege ecclesiastica ipsam obicctivam urgentiam, ut erui­ tur ex c.15 et ex ipsa ratione, nam talis lex est insufficicnter instituta, a fortiori et consequenter excludit obligationem subiectivam talis legis dubiae ; quod, si eveniat cx ipsa in­ dole legis dubiae, valet et applicatur in omni lege etiam di­ vina, si vero debeatur soli voluntati legislatoris ecclesiastici, quod non videtur, adhuc probabilismus moralis non erit adeo irrationalis, quando eius critérium imitatur ct applicat legis­ lator ecclesiasticus etiam in legibus gravissimis 70. Quodsi dubium facti non removeat urgentiam obicctivam legis, ut iterum supponitur in c.15, nullum inde argumentum eruitur contra probabilismum moralem ; etenim probabilismus iuridicus supponit remanere urgentiam obicctivam mere hy­ pothetice, dum moralis pronuntiat absolutam exclusionem ur­ gentia subiectivae dum lex sit dubia, innixus praecise in hac perseverantia obiectiva serio incerta urgentiae legis, sed vere possibili et probabili ; unde utilis ct opportuna erit Or­ dinarii dispensatio ad tollendam eventualiter urgentiam obicetivam legis, etiamsi lex dubia subjective non obliget, id quod Prümmer (1,350,1) cum aliis minus intellexit71. Cf. Rodrigo, Dc relatione inter probabilismum iuridicum statutum in can. 15 codicis iuris canonici ct probabilismum m'oralcm.: MiscCotn 1 (1942) n.76 p.l 26. <· CL Rodrigo. De rclat. inter probabil, iurid. ... ct moralem n.70 p 128-129, Tl Pcinador, Dc iudic. consc. rectae (106 nota 54) insinccritatem detegit in auctoribus qui canones probabilismo faventes proferunt, dum alios redicent sibit ut ille putat contrarios. A. Dumas mutuat tanquam contrarios c6 § 4.2J. 2219 S 2, ipse vero addit 1069 5 2. 1076 § 3. lam vero 6 ct 23 sunt de interpretatione legis cx determinatione legislatoris sine ulla relatione ad proba- PROBABILISMUS. Ν'.2ό5-2ό7 293 266. 2. S. Scriptura nihil exhibet in quo approbetur vel contineatur probabilismus; sed neque habet quidquam in quo reprobetur. Textus aliquando afferri soliti, ut v. gr. Eccli. 3,27: qui amat periculum in illo peribit; Eccli 37,20: Ante omnia opera verbum verax praecedat te; 1 Thes 5,22: Ab omni specie mala abstinete vos, etc., si exprobarent probabi­ lismum, simili, etsi minus constringente, ratione, exprobarent etiam probabiliorismum ct acquiprobabilismum ; sed revera in probabilismo nullum est periculum peccati formalis et consequentis damnationis aeternae, verax est principium re­ flexum gignens certitudinem practicam et permittens actum veritati conformem, exulat species peccati in actione quae undequaque licita apparet. 267. 3. SS. Patres similiter non possunt invocari ut eorum testimoniis conficiatur argumentum dogmaticum pro probabilismo; sed neque contra probabilismum doctrinam proponunt. Profecto textibus qui probabilismo favere viden­ tur alii plures possunt opponi sensu tutioristico redacti 72 ; at neutri debent invocari secundum aequivalentiam materialem verborum cum principiis sive probabilisticis sive aequiprobabilisticis sive probabilioristicis sive tutioristicis, sed obiective examinari quoad ipsam rem ab auctoribus significatam. Nihilominus, consideranti tendentiam praevalentem anti­ quitatis et medii aevi in solutiones rigidiores et tutioristicas, aliquid in favorem probabilismi revelant asserta et solutio­ nes quorundam SS. Patrum, cum dicunt in rebus dubiis vin­ cere humanitatem et facilitatem, vel indifferenter haberi pos­ se, i.e. in iis quae hinc inde probabilia habentur quamlibet partem licere amplecti, non necessario tutiorem neque pro­ babiliorem. Ex testimoniis afferri solitis pro probabilismo73 pauca excerpimus: S. Gr. Niaziencenus defendit contra rigoristas admissionem ad paenitentiam post baptismum, eos sic incre­ pans: "Quo argumento id confirmas? [post baptismum pec­ cantes fuisse exceptos]. Aut rem ita se habere proba, aut, si id nequis, ne condemnes. Quodsi res dubia est, vin­ cat humanitas et facilitas”7'. S. Hieronymus, contra sentenWiimum; 1069.1076.2219 versantur extra arcani applicationis probabilismi mo­ rali». Remanet solus c.15 explicandus quantenus tribuit Ordinariis facultatem dnpctmndi a legibus dubiis facti; sed explicatio sufficienter innuitur in textu. Cf Rodiico, l.c. 69-70. · ” Pro his cf. Billuart, Tr. dc act. hum. diss.6 a.l. n Cf· J. de Bue. Probabilisme: DAFC 4,302-306. *· Oratio 39 In sancta Lumina, 19: MC 36,357 B. 294 DE CONSCIENTIA _ tiam tutiorem ct communiorem excludentem ab ordinibus bi­ gamos successivos, constanter defendit interpretationem sibi probabilem, iuxta quam S. Paulus (1 Fim 3,2; lit 1,6) so­ lam bigamiam simultaneam significaverit ut impedimentum: “Interrogati a fratribus, quid nobis videtur, respondimus nulli praeiudicantes sequi quod velit, nec alterius decretum nostra sententia subvertentes”75. S. Augustinus saepius indicavit libertatem agendi pro lege vel contra legem in du­ biis sive iuris sive facti, sic v. gr. circa liceitatem, tunc non plane claram, matrimonii mixti : “quae nostris temporibus iam non putantur esse peccata, quoniam revera in Novo Testa­ mento nihil inde praeceptum est, ct ideo aut licere creditum est, aut vélut dubium derelictum” 750 ; ct alibi: “Mulier..., mortuo viro suo in potestate habet cui vult nubere, tantum in Domino, quod duobus modis accipi potest: aut Christiana permanens aut Christiano nubens. Non enim tempore revela­ ti T.N... sine ambiguitate declaratum esse recolo utrum Do­ minus prohibuerit fideles infidelibus iungi” 77 ; quamvis autem libertatem conscientiae doctor non audet restringere, saluti fidelium pastor sic consulit rem expediturus: “Non tamen , fiat, quia non expedit; non enim omnia expedire quae licita sunt, apertissime docet apostolus”. 268. 4. Theologorum qui probabilismum propugnant auctoritas certe non est tanta quae valeat probare systemata diversa a probabilismo esse falsa, sed valet nostra opinione ad ostendendum non imprudenter se gerere eum qui agit se­ cundum placita probabilismi tot tantisque doctoribus accep­ tati; unde vel ipsi auctores qui, ut Peinador, contendunt conscientiae rectae indicium efiormandum esse iuxta cons­ cientiam Christianam 7S, recidunt in probabilismum. Profecto: a) Quamquam primis Ecclesiae sacculis haec quaestio explicite non proponebatur, plura indicia habentur ad suspicandum in particularibus quaestionibus dubia secundum principium probabilisticum saepius fuisse soluta”. β) Medio aevo saltem canonistac, plures regulas iuris sensus pron Apologia adversus Rufinum 1.32: ML 23,434 D. w De fide etoperibus 19,35; ML 40,221. n De coniugiis adulterinis 1.25,31: ML 40,468. Alia testimonia similia apu<· fglc et operibus c.19 n.35: ML 40,221, etc. Dc iudicio conscientiae redae c.4. ·· Cf. Ch. de WvlF (Lupus), Dc antiquitate ct legitiiito usu sententiae fre· babiLs (Bruselas 1690). ——4 PROHAU 1M SM US. n.267-268 " 295 babilislici invocant ct applicant in materia iuris**, et mirum esset cos praesertim, sed alios quoque, non applicasse easdem regulas ad materiam moralem, cum ratio intrinseca, abstrahendo a dispositio­ ne expressa legislatoris, eadem esse videatur"’. 7) Praecursoribus Caietano, Vitoria, Soto, Cano, Mercado e, primus fuit B. de Medina qui a. 1577 quaestionem formaliter pro­ positam: “Utrum teneamur sequi opinionem probabiliorem relicta probabili, an satis sit sequi opinionem probabilem", sic resolvit alla­ tis primum argumentis pro probabiliorismo : "Certe argumenta vi­ dentur optima, sed mihi videtur quod si est opinio probabilis, lici­ tum est eam sequi, licet opposita probabilior sit"; et hanc doctri­ nam probat sex argumentis, occurrens simul difficultatibus ct in­ firmans deinde argumenta in contrariumM. 5) Doctrina haec non visa fuit nova illo tempore, et sic in pa­ cifica et communi possessione per integrum fere saeculum viguit in omnibus scholis, dum insignes quique doctores, etiam ex O. P. ut D. Baficz, B. de Ledesma, D. Alvarez, Toh. a Sto. Thoma etc., usque ad Capitulum Generale Ordinis celebratum a. 1656s** probabilismo adhaeserunt. «) Etiam postquam Alexander VIT traditur commendasse lau­ dato Capitulo Dominicariorum professionem probabiliorismi contra probabilismum, et Innocentius XI praescripsit ut ex sua auctoritate permitteretur in posterum in Societate lesu propugnatio libera pro­ babilismi quae nunquam fuerat vetita, auctores S. I. fere omnes probabilismum defenderunt usque ad nostros dies, cum Bonacina, Wiggcrs, Sylvio, Roncaglia, Carmclitanis Salmanticensibus, Franciscanis fere omnibus, ut Sporcr, Reiffcnstucl, F.lbcl, Mastrio, iuxta qw.m sententia ista est “communissima et receptissima in omni scho­ la””, multis scriptoribus reccntioribus ut Bouquillon, Mausbach, Tanquercy, Loiano, adeo ut, exceptis aequiprobabilistis C. SS. R. et * Fatendum est cos, “cum ignorent principia reflexa, atque nimis ad moralitatem obiectivam attendant, tutiorismo faventes potius” esse (Lanza, 1.372); 3t non desunt principia quae probabilismo viam sternunt. Deman, Probabilisme : DTC 13,422-423 plures textus iuris mente tutioristica interpretatur, cum versen­ tur extra quaestionem vel sic intelligent!! sint in iure cx dispositione positiva Ecclesiae. 11 Negat hoc Peinador. cui videtur Suarez fuisse primus “qui haec prin­ cipia a lurispnidcntia in theologiam transtulit: (De iudic, cotise. rectae n.94). At vero, nonne ipse tutiorismus mediaevalis nitebatur in regula iuris: In du· 1 ii tutior pars est eligenda? ° Cf. J. DE BtlC, Barthélémy de Medina et les origines du probabilistic: EphTbLov 7 (1930) 46-83.264-291.480-482; In., Probabilisme: DAFC 4,315-317; Ljlxza. 1,373· *- In q 19 a.6 concl.4. Sunt nonnulli, ut M. Gorce, Medina: DTC 10 (1923 ) 481-4 85, et I. Menendez Reigada. El pscudo-probabiHsmo de Pray Bar­ tolomé de Medina: CicncTorn 37 (1928) 35-57, qui negant Medina unquam tradidisse probabilismum, ct opinionem contrariam aiunt errare in interpretandis urbis auctoris antiqui mcntalitatc moderna: pro Medina probabile significasset, • eundum hos auctores, ccr/um in re contingente, At vero haec veritati ob cctim minus conformia videntur. Cf. 1. pe Bijc, a.6. p.264-291. 14 J. Martinez de Prado scripsit iam a. 1654 sensu probabilioristico Theol, w. quaestiones praecipuae 1 c.l q.4 § 2-3; paulo post, a.1659, edebat I. Merçoio opus cui titulus Basis totius theologiae moralis, in quo similiter probabiorùmo adhaerebat; sequentibus r.nnis hoc systema communius in dies fiebat inter Fratres Praedicatores ct ope praesertim C. R. BilluarT (De actibus hudiis.6) solide inter cos stabilitum fuit usque ad sacculum XIX. Th. mor, ad mentem DD, Seraphici ct Subtilis concinnata disp.5 q.2 a.l. 296 DK COXSCIEXÏTA Prümmcr, textus praelectionum moralium fere universim istud sys­ tema proponant ct defendant. Hinc recte monet Mcrkelbacb M : “Sim­ pliciter... tutum est agere ad modum... probabilistarum, quia certo removet periculum peccandi formaliler”. ζ) Imo, in praxi parum differunt probabiliorismus et acquiprobabilismus a genuino probabilismo, propter temperationem in dies maiorem priorum systematum et affirmationem definitivam proba­ bilismi in exigenda vera et solida probabilitate opinionis incertae ad evitandas conclusiones laxistas in quibus inciderunt aliquando incauti quidam cius asseclae”; unde fit quod “vix ullus prudens theologus opinionem suam affirmabit manifesto ct notabiliter pro­ babiliorem. (vel magis probabilem] quam diu oppositam agnoscit vere et theologice probabilem ; quae si cessat talis esse, cessat et quaestio”1". Dc authentica meute Sii. Thomae, et praesertim Sii. rllfonsi, mul­ tum disputatum est, nec potest quis paucis verbis suam interpreta­ tionem textuum istorum auctorum explicare. Sufficiat, igitur, haec indicare: Quoad. S. Thomam., textus qui desumuntur cx opusculo De ve­ ritate, q.17 a 3 (cf. infra n.269) et ex 1-2 q.90 a.4 circa necessita­ ti m notitiae ct promulgationis ut lex urgeat, probabilismo favent; e contra, quae in Quodlibeto 8. a.13 habet circa electionem inter opi­ niones morales, sapiunt tutiorismum thcoricum, quem ab Aristotele et S. Augustino acceperat ct suo tempore communiter admittebant DD. ad solutiones practicas problematum conscientiae dubiae®. Un­ de tum probabilioristac tum probabilistac, imo etiam aequiprobabilistac, sibi cum patronum habere gloriantur Rectius ipse fuit tutiorista practicus sicut omnes sui aequales, sed principia ab eo posita, nedum obstent, probabilismo positive favent**. Quoad S. .-llfonsum, incontrovcrsum est eum. apud magistros tirobabilioristas instructum, tamen usque ad a. 1761 purum probabilismum docuisse. Ab hoc tempore usque ad a. 1767 usurpat mo­ dum lôquendi diversum, ct duabus propositionibus in opere E. Amort inspiratis, suam mentem sic exponit: “non est licitum sequi opi­ nionem minus probabilem cum ea quae stat pro lege certo et no­ tabiliter probabilior est. Cum opinio minus tuta est aeque (vel fere 11.04. Quod si verum est, nunquam erit contra nnidentiam Christianam, saltem substantialiter, actus positus ex applicatione probabilismi, et sic theoria recenter proposita a Pcinador reduci potest ad probabilismt-m. sicut tandem aliquando reducitur totus apparatus confictus a Rickard. Cf. Etudes dc theo­ loge morale (Paris 1933) 225-226. Inde reactiones alias legitimae, ut apud quosdam DD. lovanienses, altas exaggeratae et calumniosae, ut apud lansrnistas, quae occasionem dederunt Magisterio ecclesiastico condemnandi praeter ipsum laxismum ct rigorismum, ut diximus, quasdam propositiones sive non vere probabiles (D 1151-1215) sive nitnis riitidas (D 1291-1321), “ WmcEHURcrssKS. De actibus humanis n.240. Recentius scripsit ad rem Vzrmeersch, 1,337: "Quocirca existimamus hodie inter probatos theologos, vix ullum repenri qui, pro usu sacramenti poenitentiae huic conclusionis formulae reft agetur: quotiescumque de solo liceitatc actionis nostrae ioimcdiatc quaeritur, tuto agit qui solid, probabilem sententiam amplectitur." ·" Cf l’ Ι.οι·ώ!. Thesis probabilismi · r S. Thoma demonstrata (Roma 1937). Excerpta ex PcrMbrCnnLit 25 (1936) 26 (193/). Cf. P Harmicme, Notes sur le probabilisme: RevNeoscolPh 23 (1921) 57.S8; O. LoTTix, Le tutiorisme moral du Xll siècle, Principes dc moral 11,177-183. r PKOBABIUSMUS. N 268-269 297 aeque) probabilis, licet cam sequi” “. In hoc tamen modo loquendi specietenus novo, mentem eandem retinuisse et genuinum probabilismum profiteri secutum luisse ex pluribus argumentis quibusdam indubium videtur; nam contra Concina probabilismum defendere pergebat in societate iesuitarum Scgneri, Terillo ct aliorum, se men­ tem antiquam retinere fatebatur a novis systematibus condendis sem­ per alienum, et certe nihil genuino probabilismo repugnans trade­ bat in utraque memorata propositione, cx quo opinionem notabili­ ter probabiliorem cum moraliter certa identificabat ct opinionem notabiliter minus probabilem pro tenuiter probabili habebat. Ab an­ no 1767 S. Alfonsus verbotenus probabilismum abiecit, sed plures intervenerunt circumstantiae ex quibus dubitare licet utrum genui­ num probabilismum vere fundatum, an probabilismum umbratilem «probaverit; nam auctores probabilistas optimae notae, ut Laymann, Castropalao, Lugo semper honore prosequebatur, ct princi­ pium classicum probabilismi, “lex dubia non obligat”, constanter re­ tinuit, et in sedando scandalo adversariorum pervenit verbotenus ad declarationem in favorem probabiliorismi, reiccto vel ipso aequiprobabilismo ” ; unde putamus non sine fundamento sustineri a plu­ ribus auctoribus, ut D’Annibale, Ballerini, etc., aliosque iam citatos, S. Alfonsum semper genuinum probabilismum admisisse' ·. 269. 5. Ratio argumentatur multipliciter. Duas tantum considerationes proferamus. a) Ex notissimo effato lex dubia non obligat, seu exac­ tius, obligatio obiectiva dubia est obligatio subiectiva nulla ab omnibus etiam probabilioristis ct acquiprobabilistis admit­ tendum nisi velint in tutiorismum incidere °5, in hunc mo­ dum: Lex contra cuius existentiam militat vera ct solida pro­ babilitas, est obiective incerta. Atqui lex objective incerta non obligat subjective. Ergo lex contra quam militat vera et solida probabilitas non obligat, ideoque est nulla. M Breve dissertatione delTuso drll'opinionc probabile (aA762). K In edit one 7.· theologiae moralis t.3 p.21 (a. 1772) scripsit “Tenemur implecti opinionem illam quae propius ad veritatem accedit, qualis est opinio probabilior.” Sed videtur intclligerc sub hac expressione, electa ad sedandos impetus adversariorum, opinionem non quomodolibet sed notabiliter probabilio­ rem, cuius opposita non sit nisi tenuiter probabilis, ac proinde reicienda secun­ dum ipsos probabilistas. M Cf. pro opinione negante mutationem vel evolutionem, Lehmkuhl ct Arendt; pro affirmante, de Caigny, Ter llaar, Wouters, ct recenter R. Telleha in opere magni valons, 3* *. Alfonso Maria de Ligorio, fundador, Obispo y Doctor (Madrid 1950.1951) II c.16. Copiosam bibliographiam anteriorem colle­ ct X, Le Bachelet, La question Ligouricnne (Paris 1898). Cf. n.265 c 7; item R Bayon, C6mo eseribiô S, Alfonso de Ligorio (Madrid 1940). M Cf. circa hanc substitutionem formulae suarcziano-alfonsianac E. Ran*15, De probabilismo: CollatNam 21 (1926/7) 248-253; A propos du probabi· Kmc: NouvRevTh 56 (1929) 560-561. K Nara, si hoc principium rcicitur, “logice nec probabiliorismus ncc aequiprobabilismum admitti possunt. Ambo enim systemata permittunt ut respondeatur pro libertate cui opponitur lex minus probabilis, ergo simpliciter dubia. Nec potest fortasse S. Alfonsum (1.1 n.74) aliosque auctores cf. U. Lorrt, Quo vertitur probabilismus: PcrMorCanljt 31 (1942) 18-28) nimia securitate Ccruuisse ex S Thoma applicandum esse axioma “nullus ligatur per praeceptum.,, nisi mediante scientia illius praecepti” ad solutionem dubiorum conscientiae. Sed status ignorantiae ct status dubii, psychologice quidem distincti, commu­ nem habent effectum generandi in conscientia incapacitatem ad ferendum dictamen de obligatione vel non obligatione legis probabilis. Unde Sti. Thomae axioma recte adhibetur a probabilistis ad negandam obligationem subiectivani legis obiectivc incertae, siquidem in casu dubii et tn casu ignorantiae deficit scientia praecepti, quae iuxta Doctorcm Angelicum ct sensum communem neces­ sario requiritur ut per eam applicetur subiecto obligatio quae sit ex lege. Cf. Q. Lottin, Principes de morate 1,218-222. probahii.ismus. n.269 299 unum, indeclinabiliter moralem obligationem proponens, sed contra, simul applicat moralem libertatem ad oppositum tanquam vere probabilem, cum lex cogens appareat incerta, insufficienter promulgata °0, invincibiliter ignorata, idcoquc insuffidenter applicata ct manifestata. Ergo obligatio objectiva legis per cognitionem incertam applicatae, quae pure aut prin­ cipaliter sit praeceptiva moraliter, non potest ligare subjecti­ ve liberam hominis voluntatem, cum mensura agendi vi legis mensuram obligationis assumere debeat a lege, quin effectus seu obligatio obédiendi a conscientia intimata superare possit causam seu vim obligandi legis probabiliter inexistentis ; un­ de stante mensura incerta, obligatio non potest esse nisi in­ certa, non constringens, nulla ’00. Nec obligatio quae ex lege particulari dubia non exurgit, exurgere potest cx norma aliqua superiore. Etenim “id, ne­ dum ab ordine obiectivo exigatur, ei potius obstat: praecep­ tum enim agendi conformiter ad legem dubiam nonnisi ratio­ ni ipsius dubii ab ordine obiectivo oriri posset : iam vero, non­ ne id esset contra munus ct vim conscientiae, quae ab ipso ordine obiectivo derivantur?... fd est, absonum videtur quod sit ab ordine obiectivo imperata obedientia legi quae objective forte non existit, quaeque, subjective, certo subiectum non attingit” 101. Nec refert urgere argumentum a fortiori iuxta quod, si in satisfaciendo iure aliorum huminum partes tutio­ res tenendae sunt, multo magis idem statuendum erit quando agitur de satisfaciendo supremo Dei iure, ut obediamus eius legibus; etenim neque est universaliter verum quod dicitur de iure alieno via tutiori assecurando, neque exinde sequitur quemlibet ordinem moralem obiectivtim ligare etiam subiective vd illum qui talem ordinem non cognoscit. Profecto lex di­ vina si adest obligat, ut concedimus adversariis 102, sed haec obligatio est obiectiva. nec fit subiectiva nisi per scientiam le* Bene animadvertendum non universaliter esse verum quod lex dubia propter defectum promulgationis est etiam objective nulla; lex enim naturalis promulgatur in ipsa natura rationali, ct lege positiva distinguendum est inter iromulirationcm ct divulgationem; saepius etsi non semper (cf. c.17) habetur defectu» divulgationis stante promulgatione. Cf. Lanza, 1,383,3. w Cf. S, Alfonsus, 1.1 n. 59.69.76. A. Pfjnador, Dc indicio conscientiae f/cfcc nJO insistit in eo quod notitia dubia non est obligatio nulla sed obligatio 1ubi> (n.97.100). Sit ita nostra pace; sed est obligatio ita obiective dubia, ut objective sit nulla; nam obligatio obiectiva incerta, quae est causa, non potest fenerare obligationem subiectivani nisi incertam, ne ab effectu superetur; pjrro obligatio subiectiva incerta iure dicitur obligatio nulla, siquidem dubitans de tituli ad obligandum existentia nequit habere cx isto titulo tudicium firmum de ιρα obligatione * Lanza, 1,383. .* Ci. Deman, Probabilisme; DTC 13,583. 300 PE CONSCIENTIA gis; ct a Dco est ordo secundum quem libertas subiectiva re­ tinetur quando obligatio non est nisi objective. Lex dubia non causât obligationem incompletam et imperfectam, ut aliqui supponere videntur, quasi haec obligatio incompleta corresponderct ignorantiae invincibili in­ completae quae haberetur in lege probabilius existente, in qua obligatio insufficienter appareret ex defectu perfectioris cognitio­ nis moraliter impossibilis. Nam, stante vera probabilitate contra­ rii, lex manet incerta ct fortasse non existit objective, atque in tali casu non incompleta sed nulla obligatio obiectiva adest; quodsi existit objective et obicctivam inferi obligationem, quia subjec­ tive non sufficienter intimatur voluntati per cognitionem adae­ quatam, nullam obligationem subicctivam causât cx ipsa condicio­ ne legis incertae, cui prudens legislator nequit adiungerc obliga­ tionem pro subditis, vel obicctivam absque sufficienti promulga­ tione vel subicctivam absque sufficiente cognitione. 2. Admittitur quidem a probabilistis, ut supra fatebamur (n.261), periculum transgrediendi legem moraliter existentem; sed periculum hoc versatur circa peccatum mere materiale, quia agi­ tur contra dictamen remotum legis probabilis, minime autem con­ tra dictamen proximum conscientiae. Iam vero nullibi exhibetur obligatio vitandi omne probabile periculum peccati materialis, ne­ que in Magisterio ecclesiastico neque in S. Scriptura, id quod ceteroquin admittit et in exccutionem mandat etiam probabiliorista; unde stantibus rationibus sufficientibus tuendi nativam libcrtâtem aliasquc percipiendi utilitates etiam ordinis humani, non impruden­ ter agit qui partes minus verisimiles, vere tamen probabiles ideoque fortasse obicctivo ordini conformes, sequitur103, 270. Unde concludes:, 1. 271. b) E.r difficultate prae liea reliquorum systematum non reprobatorum (probabiliorismi, acquiprobabilismi, compensationismi), qui applicationis moraliter impossibilis viden­ tur in pluribus casibus. Etenim : a) sententiam quidem probabilem non audent adoptare probabilioristae ct aequiprobabilistae, tutiorem vero saepe non possunt imponere paenitenti eam propter nimiam onerosita­ tem respuenti ct aliam probabilem amplectenti ; tunc vero de­ bent illum absolvere iuxta opinionem quam S. Alfonsus communem ct sequendam dicit ,0‘. Nonne in hoc habetur in­ consequentia ? β) quin imo, generaliter in tribunali paenitentiae debe­ bunt procedere secundum sententias vere probabiles ad con­ sulendum saluti spirituali paenitentium, qui aliter a confes­ sione deterrebuntur 105. Cf. Vehmkersch, 1,340. L.6 tr.4 n.604. Similiter loquitur in pluribus aliis locis. ,ùB Opinatur PxühacER (1,346,2): "Hodie forsan nullus confessarius est qui omnes logicas consequentias probabiliorismi in praxi tribunalis paenitentiae —«* 301 γ) Praeterea in utroque systemate probabiliorismi et acquiprobabilismi, ct haud dissimiliter in compensationismo, locus est innumeris anxietatibus in discernenda probabilioritate vel acquiprobabilitate inter opiniones interdum tam fir­ miter hinc inde sustentatas, idque etiamsi liceat duci probabilioritate vel acquiprobabilitate extrinscca, cum ipsi doctorcs saepe litigent de gradu probabilitatis ; quae anxietas in solo probabilismo vitatur, nam “oportet fateri hoc systema esse simplicissimum et clarissimum” 10°. 8) Haec difficultas practica dimetiendi gradum probabi­ litatis diversarum sententiarum generaret extra probabilismum magnam di (formitatem in legum observantia, non sine scan­ dalo et detrimento disciplinae, et confessarios poneret in ne­ cessitate agendi cum dubio practice, sive exigentes quod tu­ tius est quia ignorarent utrum sententia benigna esset acquiprobabilis vel probabilior, et sic imponentes onus incertum, sive permittentes quod fortasse esset illicitum. 272. Scholion 1. Praeter principium universale reflexum lex dubia non obligat, vel lex incerta non potest certam inducere obli­ gationem, vel obligatio obiectiva dubia est obligatio subiectiva nulla, quo utuntur probabilistac ad demonstrandum et legitimandum proprium systema et ad cfformandum dictamen practicum cer­ tum de honestate actionum speculative dubiarum, sunt quaedam axio­ mata complemcnlaria, sive in iure iam pridem usitata sive ex experientia mature hausta quae, per modum sive interpretationis legis sive praesumptionis applicata, adhibentur interdum vel ad du­ bium potissimum negativum removendum vel ad probabilismi ap­ plicationem expediendam et justificandam. Huiusmodi sunt, inter alia quae latius evolvuntur interdum1”, principia particularia quae in dubiis negativis iuris a quibusdam invocantur ad solutionem du­ bii vel ut ducant ad dubium iuris, sicquc ad probabilismum appli­ candum. a) Principium praesumptionis. In dubio standum est pro eo fro quo stat praesumptio, iam apud veteres canonistas ct moralistas in usu fuit, ct iure quidem, quia praesumptio ex validis indiciis desumpta efficit moralem certitudinem alicuius termini donec con­ trarium firmius probetur1W. Sic: <*) homo pius in quem incidat mera suspicio criminis, praesurrthibrt. aut qui sequitur opinionem Billuartii dicentis (De conscientia diss.6 1.4): Si opinio paenitentis sit certo minus probabilis et eam ut talem agnoscat pienitens, vclitque eam sequi, debet confessarius illi denegare absolutionem, tanquam indisposito, etiamsi dicat se esse probabilistam.” Rectius S. AlFOM«ts «aepius docuit non licere, ne confessario quidem, in alienis actionibus indi­ candis vel dirigendis, quemquain cogere ad sententiam suam derelinquendam nisi forte sit omnino ct aperte improbabilis aut evidenter falsa. Cf. 1.3 tr. 5 n.6W; 1.6 tr.4 n.604. M PrOmhek, 1,342. * Çf. v.gr. Lehmkuhl. T,197-201; Ferreres-Mondr ia, 1,97-101. « Ct. Vermeerscu, 1,344. 302 PE WM SCI ENTI A mitur innocens, nain “delictinn non praesumitur sed probari debet", et “quilibet praesumitur bonus nisi probetur malus’’, et “in dubio favendum est reo"; /3) subditus qui dubitat de vi obligatoria alicuius mandati sui superioris debet obedire, quia praesumptio stat pro su­ periore, cuius auctoritas non labefactatur pro mero dubio subditi, interveniente praeterea ct praesertim bono communi ad eam in casu sustinendam ; 7) clericus maior qui solet tali hora recitare horas minores, si quadam dic dubitat, utrum pro more recitaverit consue­ tam partem officii an mutaverit distributionem, stante dubio stare potest et ipse pro recitatione. Igitur in omnibus istis casibus, ope principii praesumptionis, per­ venitur ad dictamen ultimo-practicurn certum, diversa tamen ratione pro diverso casu ; nam in priore praesumptus reus ct potest et de­ bet absolvi ex iustitia, quin valeat crimen probabile ad illum dam­ nandum, siquidem in contrario modo agendi certo admitteretur pe­ riculum iniustificatum probabilis iniustitiae; in altero casu ex obligatione providendi bono communi fulcitur praesumpta superioris competentia, et subicerc se debet subditus mandato probabiliter le­ gitimo, cui resistere posset deficiente motivo superiore adicctitio ; In tertio potest omittere recitationem breviarii probabiliter iam semel recitati, quia legi probabiliter iam satisfecit. b) Principium valoris actus quod exprimitur verbis in dubio standum est pro valore actus facile reducitur ad principium prae­ sumptionis, et locum habet quando ponitur actus de cuius valore dubitatur propter dubiam aliquam circumstantiam substantialem In tali casu principium applicatur pro libertate, quando non obstat iustitia vel bonum superius publicum religionis etc.; secus vero contra libertatem, v. gr. in matrimonio, ordine, professione religiosa. Sic in dubio circa valorem matrimonii, professionis religiosae, or­ dinis, standum est pro valore actus et obligatione inde profluente, exigente sic bono superiore absolute tutando sacramenti, religio­ nis, communitatis. • * » 273. Scholion 2. Dubia negativa in particulari, cum non fun­ dent probabilem rationem ad prudenter dirigendum appetitum ra­ tionalem : a) Quando una soi.a pars est negative dubia non consideratur, sive agatur de existentia sive dc cessatione legis negative dubiae; quia rationes negativae opinionem contrariam relinquunt unice pro­ babilem et potius moralitçr certam, ideoque modum agendi deter­ minantem sub praecepto, consilio etc., ita ut alias quis deobligatus a lege, alias obligatus ad legem sc practice sentiat, secundum unicam opinionem positivam tunc attendendam. b) Quando utraque pars est negative dubia: «) .Alii solutionem volunt cx -applicatione principii possessionis, ut Sanchez1™, Merkelbach (11,86) et ex parte Noldin (1,252), ita ut si quis dubitet num dies abstinentiae iam inceperit, interca lege abstinentiae non teneatur, Utique vero si dubitet utrum desierit an non ; sed. princinium pos­ sessionis plures non admittunt nisi in materia iustitiae, ct frequenter impossibile erit determinare quis possideat lex an libertas, si cauceί,·ι··ι.·ι De matrimonio 1.1 q.41 n.33. ’ . ' » · 303 (lendum sit aliquando legem dubiam possidere prae libertate nativa h) Alii, ut Laymann ct iterum ex parte Noldin 1. c., confugiunt ad principium ufactum non praesumitur sed probari debet”, vel ad prin­ cipium valoris praesumptivi actus aliaque similia, velut "in dubio iudicandum est ex communiter contingentibus’1; sed praesumptiones quae in his principiis latent, saepe difficulter aut nullatenus obvie statui possunt, cum frequenter non reliquantur irtdicia factorum praesumptorum vel etiam nunquam extiterint, cumque facta ipsa, verbi gratia sitne hora vigesimacuarta an prima, vel feria quinta an sexta, incerta sint ex utraque parte, ideoque non sinant locum appli­ cationi principii; 7) alii, ut Vermcersch (1,355), repetunt solutioncjn < t metite legislatoris rationabiliter interpretata, ex qua ducamur ad dubium positivum probabile de non existentia legis vel de non urgen­ tia, in hunc fere modum: ubi agitur de lege humana mere prohiben­ te et nulla intercedit obligatio iustitiae vel caritatis urgens ad prae­ cavendum periculum erroris materialis, v. gr. in ieiunio eucharistico vel ecclesiastico, prudenter quis se reputat liberum ab observanda lege dubia, praesumens legislatorem in benigniorem partem incli­ nari; ubi agitur de lege aliqua etiam divina Positive implenda, vel dc condicione positiva ad aliquod officium vel usum praescripta, v. gr dc tempore apto ad divinum officium persolvendum, dc aetate ad ordinationem requisita etc., excusso dubio negativo sub quo non pos­ set actus ille poni, probabilis saltem opinio debet haberi de adimple­ tione legis vel de verificatione condicionis in modo agendi electo, id enim requirit bonum commune cui legislator mentem suam apta­ re censendus est; ubi denique, legislator vult subditos obligare so­ lum interveniente aliqua condicione, hi non obligantur nisi positive eis constet de verificatione condicionis. Sed si rationabilis mentis legislatoris interpretatio ad has inducit conclusiones, nonne radicalis solutio invenietur in ipsa natura legis qua talis? Ideo, 8) rectius Lanza (1,391) quaestionem solvendam putat attenta ipsius legis na­ tura, sequenti ratione: quotiescumque adest absoluta obligatio finem aliquem obtinendi, pars tutior eligenda est, cum fini certo obtinen­ do medium incertum non aptetur ; quando lex aliquid positive im­ plendum certo praecipit vel positivam condicionem exigit ut aliquid permittat, opus est ut tali legi meliori quo fieri poterit modo satis­ fiat, condiciones requisitas positive adimplendo; si, denique, lex ali­ quid vetat sub determinatis condicionibus, stante dubio negativo dc earum verificatione, lex non urget. 274. Unde concludes: 1. Qui negative dubitat utrum lex ali­ qua lata sit, vel utrum lex certo lata cessaverit, vel utrum officium divinum, sicut habet dc more, hodie quoque, nullo speciali impedi­ mento occurrente persolverit, liber est in primo et tertio casu a qualibet obligatione, non autem in secundo, quia libertati in illis, obligationi in isto nulla seria ratio obsistit; similiter exsurgente dubio negativo circa contritionem sufficienter praemissam confes­ sioni, circa intentionem in administrationc. sacramentorum etc., non tenetur sic dubitans ad quidquain supplendum vel reficiendum. 2. In dubio negativo de collatione baptismi, de applicatione » Theol. mor. 1.5 tr.l c.5 n.36. 304 DE CONSCIENTIA missae ad determinatam intentionem obligatoriam, dc solutione de­ biti certi etc., actus sic dubii iterari debent. 3. Licet communicare mane ei qui negative dubitat utrum nec­ ne post mediam noctem comederit vel biberit aliquid, quia in lege mere prohibente, absque ullo periculo violandae iustitiae vel ca­ ritatis propter errorem materialem, dubium facti efficit ut ipsa obligatio sit dubia111. Similiter licet edere carnes, in iisdem dubii adiunctis, ei qui dubitat utrum sit foria quinta an sexta; obliga­ tio enim abstinendi a carnibus tali die est ipsi incerta. Non licet inire matrimonium vel suscipere ordines sacros sub dubio mere negativo num actas iure requisita habeatur; nam exigente bono communi ut soli idonei ad ordines accedant vel ma­ trimonium celebrent, et religione praescribente ut sacramenta per sc non exponantur nullitati, condiciones ad haec positive requisitae probabili saltem ratione demonstrandae sunt. 4. ARTICULUS De recto usu II probabilismi Summa rerum dicendarum. Ex ordine exponemus asseqtlibililalem indicii probabilis, aestimationem probabilitatis sive extrinsccae sive intrinsecae, modum agendi confcssarii, usum denique diversarum probabilitatum, sive quoad oppositas sententias sive quoad diversam temporum supputationem. 275. I. Pervius est omnibus usus probabilismi,cio» nemo sit qui non possit, sive propria discretione sive saltem aliena auctoritate, iudicium probabile efformare de practica honestate cuiusvis actionis. Vel in ipsis casibus particularibus a moralistis non discussis poterit vir timoratus ct doctus, ex analogia doctrinae, solutionem probabilem eruere, indoctus autem nonnam prudentem facile a peritioribus obtinere. .Ma­ gis in particulari: d) Indocti in theologia morali plerumque auctoritate aliena duci debent, nominatim confcssarii aliusve sacerdotis quem noverint probum ac prudentem, cuius indicio simplici­ ter acquiescere possunt, alios ulterius non consulendo, nisi causam habeant positivam suspicandi illum in determinatis argumentis parum esse versatum ct insuper temerario ausu U1 “Nec damnandus est qui, in illo dubio siti vel fame invitatus, comedit vel bibit. Si morale medium habuerit cognoscendi horam, investigationem ncgli· gere honeste non posset nisi renuntiando communioni. Postquam autem hoc Sincere fecerit, i.e. renuntiaverit communioni, si dcin ratio vel devotio speciali* illi communionem suadeat, accessu ad s. mensam prohibendus non videtur. (Vxumeersch, 1,355,1.) —*** 305 res proprio indicio solvere. Quodsi plures probos et doctos consuluerint, ut eis licitum est etiam ad quaerendam mitiga­ tionem alicuius normae sibi ab aliquo impositae, et contra­ rias a diversis solutiones habuerit, propria auctoritate possunt aestimare rem esse positive dubiam et sibi liberam optionem relinqui. b) Sacerdotes ordinarii, parochi ct confcssarii studiis non dediti, sequi possunt auctoritatem theologorum probato­ rum, quin ipsorum intrinsecas rationes perscrutent ; imo in­ terdum vel uni auctori fidere possunt, qui in aliqua quaestio­ ne particulari examinanda praecelluerit sub oculis Ecclesiae112 vel in tota theologia morali fuerit probatissimus, ut de S. Al­ fonso declaratum est 113, solo eo facto ducti quod determina­ tam opinionem ut probabilem defenderit, nisi per ulteriorem legem, decretum, declarationem talis probabilitas evacuata fuerit; in universum possunt etiam testimonio unius pruden­ tis et probati scriptoris fidere, si opinionem aliquam ut extrinscce probabilem referat, nulla stante suspicione positiva erroris vel temeritatis talis relationis. c) Docti ipsi theologi, non tenentur omnia per se ip­ sos examinare, sed acquiescere possunt sententiae aliorum doctorum; imo expedit ut, saltem in rebus gravioribus, non adeo proprio iudicio indulgcant, ut aliorum opiniones non consultent1H. Quando aliqua doctrina olim disputata ct utrimque probabilis, sive decretis auctoritativc datis sive etiam studiis probatis doctorum in determinatum sensum plena vel suf­ ficienti ratione demonstrata fuerit, fit ut contraria sententia non amplius existât probabilis et derelinquenda sit, etiamsi olim a mag­ nis auctoribus fuerit sustentata; ita v. gr. certo incurrit excomunionem specialissime reservatam sacerdos qui fingit absolvere com­ plicem, sic decernente c.2367 contra opinionem olim ipsi S. Al­ fonso probabilem r“ ; nec fortasse sufficienti probabilitate intrin­ seca gaudet amplius sententia eximens probabiliter ab iniustitia Unde concludes: 1U “Quoties nempe auctor est omni exceptione maior, i.e. valde peritus iuris cum naturalis tum positivi, qui praeterea firmis ac validis rationibus con­ sueverit conclusiones suas roborare, qui ventatis potius quam novitatis censea­ tur amator, ct demum qui aliorum argumenta plane discusserit ct infirmaverit”. BauwinpPalmiîri, th. mor. I tr.2 n.186. IU Cf. n.4, III, c: ASS 1 (1865/6) 497-501. m Mirum videtur quod Peixador, /λ· iiidiciv consc. rectae 85.131 vel hanc utilitatem simul cum indole scientifica renuere velit probabilisme, dum perviam censet applicationem suae theoriae prudentiae Christianae quatenus contradistinctae a probabilismo. ω ThcoL mor. 1.6 n.556. 306 111·: CONSCIENTIA sacerdotem qui, dum onus missarum cclebraridarum aliis transmit­ teret, partem stipendii sibi retineret ”·. 276. II. ludiciuni de probabilitate sive intrinseca sive extrinseca alicuius opinionis, iuxta quam aliquid licitum vel tutum pronuntiatur, non semper omnibus est pervium, sed multi debent fidere aliorum testimonio. Nimirum: a) De intrinseca probabilitate alicuius sententiae soli periti, in ea quaestione versati, possunt ferre sententiam, cum ad hoc examen rationum ct difficultatum exigatur, quod in interpretandis legibus vel ipsi theologi non possunt saepe facere absque auxilio iurisperitorum. b) De extrinseca probabilitate quilibet mediocriter doctus valet indicare cum, intellecto statu quaestionis, possit examinare num quinque vel sex auctores boni nominis ab in­ vicem independentes, imo, interdum vel unus solus in re praestantissimus, quaestionem propositam habuerint ut acceptabilcm ex rationibus sibi probatis, nec aliis argumentis con­ vincentibus infirmatis 117. Sed cum probabilitas extrinseca ex praesumptione intrin­ secorum argumentorum repetatur, nam auctores non sunt le­ gislatores, evenire potest ut eo facilius doctior probabilita­ tem sententiae prudentis et docti theologi concludere deducat, quo noverit rem in se esse abstrusiorem et difficiliorem, cum­ que argumenta hinc inde diligenter considerasse", sicut eve­ nire potest ut praecise doctiores circa extrinsccam probabili­ tatem alicuius sententiae serio dubitent, quatenus perspiciant eius patronos infirmis innixos fuisse argumentis internis. Notandum vero est in legibus humanis, in quibus legislatores ipsi sinunt vel commendant interpretationes probatorum aucto­ rum, evenire ut quis possit sequi eorum sententiam, etiamsi illam noverit rationibus internis haud esse revera fundatam, et insuper ut post aliquod tempus recepta opinio, intrinsece forte parum con­ sistens, sit usualis interpretatio, limitans vel amplificans legem iuxta - effatum iuris in c.29 receptum, “consuetudo est optima legum in­ terpres". Frustra tunc ex monumentis demonstraretur genuinum sensum legis fuisse diversum; nam ipse codex c.6,2° vult ut “ca­ nones qui ius vetus cx integro referunt, cx receptis apud probatos auctores interpretationibus aestimentur”, ideoque maneret verbi gratia probabilis iurisdictio sacerdotis in peccata complicis alia a pecca“* n.7) a explosa missae Terrae Ratio enim dubitandi a Suarez indicata (f>r missae sacrificio d.S6 sect.3 S. Alfonso (1.6 n.322) iam bene impugnata, definitive, ut nobis videtur, fuit in discertatione P. Axi '·ι>Τ, Dr laesione mstitae commutaMve^n manualis stipendio alteri celebranti dato (Prato 1914). Ct. tamen Sal 17 (1947) 780. TT . Ci. Nouhn-Schwtt, 1,236; Τανο^εκκυ, Π,440 b. ω cojnplicitatis, licet aliquis demonstraret cx primitivis documentis totam jurisdictionem tali sacerdoti complici fuisse sublatam, ct non eam solam quae esset circa peccatum complicitatis ; nam, ut dixi, legislator admittit benigniorem interpretationem, et jurisdic­ tionem forte deficientem supplet. III. Confescarius: a) Nequit imponere obli­ gationem strictam secundum propriam sententiam, si de ca non certo constet, et potius in opiniones benigniores propendat, nisi creent periculum peccati formalis, ut facile eveniet in materia luxuriae, scandali, damni pro tertio; quodsi ali­ quando propriam opinionem imponat in re controversa, male aget, sed adhuc non tenebitur ad reparanda damna quae exin­ de paenitenti obveniant, cum consilium a se impositum non certo fuerit causa damni realiter iniusti, si sententia contra­ ria non proponatur communiter ut practice sequenda. b) Debet absolvere ex iustitia paenitentem aliunde rite dispositum, qui renuat admittere opinionem quam confessa­ nts tenet ut unice veram et amplectatur contrariam, dummo­ do haec sit aliis vere probabilis, sustentata a probatis aucto­ ribus; nam index dispositionis paenitentis, non opinionum eiusdem, constituitur confessarius118. Imo, aliquando potest et tenetur absolvere paenitentem bona fide adhaerentem sen­ tentiae improbabili, si secundum regulas prudentiae pastora­ lis non potest monere illum de suo errore; secus autem, si debet monere, et monitum videt in re gravi persistentem in adhaesione ad sententiam vere improbabilem. ei Potest pandere paenitenti sententias aliis probabi­ les, etsi sibi videantur improbabiles, non quidem consulens ut secundum eas procedat quatenus sibi persuasum sit de earum falsitate, sed pro rerum condicione insinuans cssc auctores et confessarios cas permittentes, quorum iudicio sta­ re possit pacnitens, ipsumque absolvere amplectcntem tales opiniones quae confessario videantur improbabiles. 277. 278. IV. Usus probabilitatum oppositarum, quae si­ mul vere probabiles sint ob rationes graves in quibus quae­ que earum fundetur, salva semper tamen relicta efficacitate legis ef cauto iurc tertiae personae: I Neque in hoc habetur ullus favor vel approbatio erga talem opinionem cootrarixn· «iqiudcm tota ratio absolutionis impertiendae stat in eo quod paenitenti non indisposjtio absolutio dari debet. Hinc etiam confessarius qui habeat “undatum non manifestandi ne indirectam quidem approbationem ullam deter· natae sentfn.tiae, pqte^t nilplonpnus abftçlvere paenitenti m qui secundum, çm,doctrinam procedat, quatenus ct doctrina sit vere probabilis aliis quibus Utri 'possit paonitens, ct hic pon sit in proximo periculo graviter peccandi. 308 DE CONSCIENTIA а) Licitus est in casibus numerice distinctis, etiamsi specifice conveniant, successive et in sensu diviso, scandalo semper vitato; nam nulla inter oppositas eas opiniones reve­ ra apparet cum veritate obiectiva coniuncta, et utraque ex supposito vere et solide probabilis est. б) Illicitus est in actu moraliter uno, cum quaestio est de una eademque rc in individuo ; nam in tali casu obligatio aliqua aut aliquod ius certo violaretur, etsi ignotum fuerit quodnam. c) Applicatur ad computationes probabiles diversas unius eiusdemque temporis in ordine ad actiones quae intra determinatum tempus perficiendae sunt, ita ut in diversis le­ gibus quae observandae sunt eodem actu vel saltem eodem momento locus videatur esse probabilismo applicando, sem­ per atque agatur de actionibus formaliter diversis absque intrinseca connexione, et evitetur vel corrigatur propositum agendi in praeiudicium praecepti, i. e. tali modo ut lex ali­ qua certo violetur. 279. Unde concludes: 1. Licet, pro arbitrio et utilitate de­ terminantis, cx duobus testamentis informibus aliud admittere quia probabiliter λ-alcat in conscientia secundum legem naturalem, aliud impetere quia probabiliter invalidum sit ex dispositione legis posi­ tivae; nam plene distincta sunt inter se ca testamenta, ct binae optiones nullo vinculo inter se coniunguntur atque separatim hones­ tae sunt ; attendendum est autem in particularibus ad scandalum, et a iudice cui copia fiat applicandi sive ius naturale sive humanum observanda est jurisprudentia quae sit in usu. Non licet autem circa unum idemque testamentum contrarias sententias ita applicare, ut secundum ius naturale testamentum habeatur v. gr. validum quoad dispositiones in quibus non agitur de legatis, ct secundum ius civile habeatur invalidum v gr. quoad legata; nam catcnus heres valet testamenti bona accipere, quatenus onera quoque ac­ cipiat ex eodem titulo determinata, unde testamentum aut totum valet pro eo aut totum corruit. 2. Licet confessario contradictoria respondere sine contradic­ tione duobus pacnitcntibus consulentibus circa idem testamentum, quorum alter quaerat num sibi liceat retinere hereditatem cx tes­ tamento informi, alter num possit impetere illud testamentum ut ipse succedat ab intestato. Utrique potest respondere affirmative, innixus pro primo in voluntate testatoris, pro altero in beneficio legis. 3. Non licet iciunanti mane plenam refectionem sumere, quod probabiliter hora non pertinet ad substantiam iciunii, et circa ves­ perum iterum laute prandere, quia probabiliter prandio matutino iciunium violatum fuerit; nam catcnus potuit plenam refectionem mane sumere, quatenus serio renuntiaverit plenae alteri refectioni I optio temporis, n.278-280 309 I tela illa die, stante lege certa dc unica plena refectione in dic iunii permissa. Similiter non licet, secundum plcrosque, sacerdo­ ti sequenti mane celebraturo vel fideli communicaturo laute cenare in die iciunii quia iuxta discrepantiam horologiorum probabiliter bora duodecima elapsa ct nondum elapsa sit ; nam ea agendi ratio­ ne legem iciunii aut ecclesiastici aut eucharistici certo violaret. ' Attamen, si quis renuntians communioni vel celebrationi laute ce­ naverit, quia diem priorem putaverit elapsum, et postea detexerit nondum fuisse elapsum, posset, detecto errore, missam celebrare ; imo etiam si utens probabilitate utraque simul sibi proposuerit cenare ct celebrare aut communicare, probabiliter liceret ei com­ munio vel missa postquam pacnitucrit dc tali proposito commu­ nicandi vel celebrandi non obstante cena, quia revera probabiliter plane iciunus est in illa die. At contra Vermccrsch (1,351) existi­ mamus eum non posse utrumque sibi simul proponere, cenam sci. U missam vel communionem, quia etsi agatur de actionibus dis­ tinctis, quibus distinctae probabilitates applicari per se posse vi­ deantur, in tali proposito implicite videtur resolutio contineri violan­ di aliquam legem, cum nullum sit temporis spatium inter diem iciunii ecclesiastici et tempus iciunii eucharistici. 280. V. Optio temf ris iuxta concessionem canonis 33 § 1 oblata quoad privatam missae celebrationem et divi­ num officium privatum, quoad sacram communionem et le­ gem iciunii et abstinentiae1’”, propter quandam analogiam hic venit indicanda. Principium est hoc: Licet eligere diversas temporis sup­ putationes, salva semper manente legis efficacitate, pro actio­ nibus formaliter diversis 12°, i. e. ita inter se independentibus, ut sub nullo aspectu considerari debeant ut quid unum et intrinsece inter se coniunctae, non modo quando agitur dc actibus materialiter diversis, qui respondent legibus pariter diversis, v. gr. comedo quia transiit dies legalis et recito pos­ tea breviarium quia adhuc versor in die solari, sed etiam quando agitur de diversis legibus per diversos actus eodem tempore adimplendis vel de uno eodemque actu respondente diversis legibus, modo hae leges ex se et de iure sint invicem independentes fundentque obligationes diversas, v. gr. ceno quia sum in dic sabbati legalis quoad iciunium ecclesiasti­ cum, ct communionem accipio sequenti mane quia quoad ieiunium eucharisticum eram in die veneris solaris quando ce­ navi; nam etsi praecepta haec diversa121 confluant urgeant• Minus probabilis videtur sententia quorundam, ut F. Rkcatillo, Insti­ tutiones iuris canonici 1,130, qui eandem optionem extendendam censent ad indulfmtias et requiem festivam. ClC 39 (1947) 375. Praecepta sunt diversa quia conceptum formalem habent plane diver­ sum, sci. unicam comestionem plenam in dic ieiunii, ct plenam abstinentiam a eho ct potu in dic communionis ante communionem. 310 DE CONSCIENTIA que eôdem momento, connexionem habent mere materialiter et cxtrinseee, ct in actu illo complexo salva revera manet ob­ servantia .çujusque praecepti concurrentis, cum Ecclesia non decernat tini dici quoad observantiam ieiunii ecclesiastici ne­ cessario succedere immediate initium sequentis diei quoad observantiam ieiunii eucharistici, et nulla adsit contradictio in hoc, quia non affirmatur simul ct negatur aliquid de eadem re sub eodem respectu, sed affirmatur diem unum esse abso­ lutum Secundum un.1m computationem, ideoque licere iam edere, ct non esse absolutum secundum aliam computatio­ nem, ideoque licere sequenti mane communicare ei qui modo comedit, tanquam ieiuno. Licet media nocte legali edere car­ nes quia feria sexta secundum illam computationem iari tint tu acta, et sequenti mane communicare quia secundum horam cela­ rem esus ille carnis evenit pridie, ac consequenter plane abstinen­ tia naturalis servata est in die solari sabbati. 2. Licet laute edere cibos esuriales hora duodecima legali, quia diem ieiunii quis incepturus sit demum post horam secundum sup­ putationem solarem, ct post 24 horas edere carnes in collatione ves­ pertina, quia manente adhuc die ieiunii, lex abstinentiae non ur­ geat, nam lex ieiunii et abstinentiae videntur formaliter diversae. At vero non licet post mediani noctem solarem celebrare binas missas, secus permissas in Nativitate Domini, sacerdoti qui missam primam celebravit immediate post mediam noctem legalem et dis­ tractus ablutiones deglutivit, cum tres missae materialiter quidem dixersae sint sed formaliter unam actionem efficiant, eidemque legi ieiunii naturalis ac proinde eidem supputationi temporis subiciantur (CIC 39 1947 375). 3. Licet dic sabbati hora duodecima nocturna legali interrum. pere ieiunium ecclesiasticum et plenam refectionem per horam integram usque ad mediam noctem solarem sumere, quia dies trans­ acta est, sequenti tamen mane communicare quia in illo die solar, ieiunium eucharisticum, ad communicandum requisitum, omnino servatum est Non vero licet ieiunium ecclesiasticum incipere hora solari et absolvere post 22 vel 23 horas secundum horam legalem, nam dies quaelibet constat 24 horis continuo supputatis a media nocte ad mediam noctem; nec per quadragesimam inter diem veneris ct sabbati in illa hora communi quam diximus plenam re­ fectionem sumere, quasi extra diem ieiunii, nam inter mediam noctem iovis ct inediam noctem sabbati certo nullum momentum est in qualibet temporis supputatione subtractum a lege ieiunii ec­ clesiastici. 281. Unde concludes: 1. 282. In praxi confessarius non potest denegare absolutionem, tanquam indisposito, pacnitenti qui vult agere secundum senten­ tiam vere probabilem, etsi contrariam opinioni personali confes­ sarii, etiamsi haec’sit probabilior, ut tradit S. Alfonsus cum sen- optio temporis, χ 280-282 311 tcntia quam communem et sequendam vocat contra paucos anti­ quiores, ut Billuart1== ; quia, ut dictum est, confessarius non constituitur index opinionum sed dispositionis pacnitcntis. Porro dis­ positio recta pacnitcntis ad absolutionem est in vera contritione de peccato commisso cum proposito non peccandi de cetero; et paenitens, aut non peccavit aut non tenetur accusare peccata mere prohabilia, nec tenetur adhaerere opinioni confessarii magis quam iudido aeque aestimabili aliorum confcssariorum,a. ’» Cf. n.271 nota 105. 13 Cf n.277 nota 118. i PARS ALTERA De conscientia habituali S. Alfonsos, 1.1 tr.l nn.10-19; Noble. La conscience morale II (Paris 1923); A. Gemelli, De scrupulis (Florcncia 1931); Eymiev, La obsesUn y cl cscrupulo (Barcelona 1937); P. Raymond, Guia dc nerviosos y escrupulosos (Barcelona 1913); Gearon, Los csci ûpulos. Palabras de consudo (Barcelona 1931); Na­ tale Turco, Il trattamtento morale dello scrupulo c deIPossessio ne morbosa (Turin 1919) ; Dubois, L’ange conducteur des âmes scrupuleuses ou craintivft (Brujas 1931); Duffner, Pour consoler et guérir les scrupuleux : NouvRcvTh 59 (1932) 804-814 ; 926-950; 60 (1933) 357-359. 283. Aggredimur iam descriptionem illorum statuum animi habitualium ex quibus oriuntur iudicia conscientiae actualis deter­ minatae indolis, in quibus proprissime consistit conscientia. Tamen moralistac de illa dispositione habituali, quae improprie venit no­ mine conscientiae, passim verba faciunt, loquentes dc conscien­ tia tenera, laxa, scrupulosa, perplexa, et eorum considerationes dc his statibus animorum maxime necessariae sunt pro animorum di­ rectione in ministerio pastorali. Unde breviter aliqua nobis quoque utiliora expedienda visa sunt, agendo summatim de conscientia tenera, laxa, perplexa, qua­ rum notiones et principia fundamentalia indicabimus (c.l), et paulo latius de conscientia scrupulosa (c.2)1 CAPUT I De conscientia tenera, laxa, perplexa Lanza, 1,401-417; Loiano-Grizzana, 1,292-303; Nomhn-Sciimitt. 1,213-21°; Prümmer, 1,314-323; Tanquerev, 11,445-459; Ver.mkersCh, 1,356-369; EsmîiïsMondria, 1,59-66. § 1. De conscientia tenera 284. I. CONSCIENTIA TENERA seu timorata ea dicitur quae de honestate vel inhonestate actionum habitua1 Recte quidem notat Lanza, 1,401 saepe commisceri in hoc tractatu nota* conscientiae prcuius dictae seu habitus indicandi et conscientiositatis seu ha­ bitus agendi. Sed pro fine practico istius tractationis simplicitati confert hart commixtio rerum intime connexarum, nec ullus error funestus imminet ex non accurata distinctione diversarum formalitatum. Unde nos quoque usui morem gerimus. conscientia LAXA, n.283-288 313 Hier rede pronuntiat, atque actiones peractas pro earum me­ rito vel laudat vel carpit, ct quidem ita ut vel leves etiam et delicatiores rationes honestatis aut inhonestatis percipiat in agendo et experiatur post actum. 285. II. Differt a rigida seu stricta, quae severius de obligationibus indicat, absque sensu debitae interpretationis legum et epikeiae. 286. II. Principium: Conscientia tenera et timorata omnino approbanda est et fovenda, utpote quae totaliter pro­ cedit secundum veritatem, suis indiciis ct incitamentis fons est bonitatis moralis exquisitioris cl fréquentions actuatio­ ns voluntatis in bonis operibus, ad exactam ct accuratam sta­ teram supremi ludicis proprius adducit, ct conscientiam sic timorate agentem, absque angustia tamen, vi spirituali robo­ rat, quiete pacificat, ineffabili laetitia perfundit. Periculum, tamen, vitare debet ne quodam minimismo spi­ rituali et egocentrismo angustetur, nimis attenta ad singula­ res actiones personales, et conccntrata in propriis negotiis et responsabilitatibus indi vidualibus expediendis. Hinc, optandum est amicabile consortium conscientiae tenerae cum conscien­ tia lata. Cf. n.289. 287. In praxi dotes ingenitae tam intellectus ad veras et ac­ curatas rationes perspicaciter apprehendendas, quam voluntatis ad imperandas vel prohibendas actiones etiam exquisitioris bonitatis vel levioris malitiae, promovendae sunt per studium veritatis ac sinceritatis, per profundiorem considerationem veritatum funda­ mentalium, quales sunt omnimoda nostra dependentia a Deo Crea­ tore et summo Benefactore, ineffabilis Christi caritas erga nos, mira assistentia ct dispositio Spiritus Sancti ad nos omni decore spirituali decorandos, per fugam cuiuslibet peccati, per fidelitatem in arcendis tentationibus, per humilem orationem qua deprecemur cum Psalmista: Cor mundum crea in me Deus! (Ps. 50,12). § 2. De conscientia laxa 288. I. CONSCIENTIA LAXA ea dicitur quae propIcr vanas rationes, ut tales sufficienter cognitas vel vehemen­ ter suspicatas, putat licitam esse actionem quae illicita est, rei leviter illicitam eam quae sub gravi vetatur. Eius igitur est, posita habituali dispositione ad libertatem plus aequo ex­ tendendam, absque sufficienti ratione indicium ferre in fa­ vorem libertatis, vel ad legem vitandam vel ad minuendam culpae gravitatem. 314 DE CONSCIENTIA 289. II. Differt a conscientia lata, quae casus et nor­ mas particulares scit recte aestimare in coniunctione cum principiis generalioribus et dependenter ab eis, quin absor­ beatur ct angustietur normis particularibus impedientibus sa­ nam libertatem ct convenientem subordinationem valorum moralium. Christus Dominus eos increpavit qui pharisaice scandalizabantur de transgressione requiei sabbaticac (Mt 6). 12,1290. III. Dividitur: 1. Ratione actus in: anteceden­ tem, si de actione ponenda iudical sine fundamento sufficien­ ti esse licitam, vel saltem non esse peccatum grave; conse­ quentem, si post actionem positam sibi persuadet illam caruisse malitia saltem gravi, ob praetextatam futili ratione ho­ nestatem obiecti, deficientem attentionem, imperfectum con­ sensum. 2. Ratione extensionis in : generalem vel particula­ rem, prout in mullis vel paucis rebus dirigatur laxis indiciis. Praeterea supra vidimus (n.227, 5, a) ab hoc conceptu conscientiae simpliciter laxae distingui ulterius conscientiam pharisaicam ct cauteriatam. 291. IV. Causae conscientiae laxae praecipuae nume­ rantur: passiones inordinatae rectum iudicium perturbantes, habitus peccandi, prava educatio a religiositate aliena, fami­ liaritas cum sceleratis, vita vitiosa inlluxui gratiae internae subtracta, omissio orationis, animi tepor, temporalium rerum sollicitudo. Inde, ergo, effectus facile supponendi et valde pe­ riculosi, quales sunt caecitas mentis, durities cordis ac con­ sequenter discrimen salutis aeternae. Quibus remedia oppo­ nenda sunt orationis frequentis, remotionis impedimentorum, reflexionis et examinis conscientiae, praesertim in ambiente propitio exercitiorum spiritualium 2. 291. V. Principia 1. Conscientia laxa quae scienter retinetur, acquiparanda est conscientiae vincibilitcr erroneae t el dubiae, et secundum eadem principia indicanda est. Quare qui conscientiam sequitur, huius laxitatis actu conscius, te­ mere sc exponit periculo peccandi, sive quia confusam pec­ cati cognitionem habet, sive quia obligationem cognoscit de­ ponendi talem conscientiam ad agendum; ideoque peccat pa­ riter ac si ageret conscientia hic ct nunc vincibilitcr et cui » Cf. PutMMKR, 1,315; Tanqukrky, 11,446-418. pabiliter erronea, graviter saltem cum videt gravem obliga tionem inquirendi aut peccati gravis periculum, imo secun­ dum quandani sententiam superius (n.238) relatam ct minus probatam, semper ac pro sua conscientia non iudicat pericu­ lum adesse leviter tantum peccandi ; unde, exorto dubio, di­ ligentius quam reliqui homines non laxi rem inquirere debet, et cavere ne inanibus argumentis rem decidat. Quodsi nesciat se esse laxae conscientiae, a peccato excusabitur propter igno­ rantiam; imo, qui scit se esse laxae conscientiae, sed neque malitiam actus neque obligationem investigandi, ne in contu­ so quidem advertit, pariter a peccato excusatur. L. Laxus qui de actionis peractae moralitate dubitet, in severiorem partem inclinari debet in indicando; siquidem ex ordinarie sibi contingentibus sufficienti certitudine moraji cognoscit rem sibi dubie gravem vel il licitam,in se certo esse talem. 3. Obligatio reformandi conscientiam laxam, eam corri­ gendo ope reflexionis, maioris considerationis, pietatis, ora­ tionis, etc., est objective gravis, propter grave damnum cui secus patet via; nam in conscientia antecedente latet summum periculum peccandi; in consequente, vero, summa difficultas conversionis post peccatum. Unde in universum, exorto du­ bio, persona laxae conscientiae diligentius quam ceteri inves­ tigare debet. 292. In praxi confessarius serio moneat paenitentes laxos dc damnis sui status, in quo indicia practica saepe inspirantur non in desiderio honeste agendi, sed in voluntate passionibus indulgcndi ; severius iudicet dc actibus accusatis in confessione ut dubiis, quia nisi fuissent graviora, non turbassent animum huius pacnitentis; nec permittat per se ut in dubio talis pacnitcns accedat ad'communio­ nem absque confessione. Remedia autem suggerat efficacia, potis­ simum ferventes orationes et assiduam meditationem, confessio­ nem sacramental em frequentem apud sapientem directorem, re­ motionem causarum quae induxerunt conscientiam laxam. § 3. De conscientia perplexa 293. I. CONSCIENTIA PERPLEXA ea dicitur quae, propter morbosam meticulosiiateni habitualem, peccatum timet in utroque extremo sibi repraesentato, sive sci. ponat actum sive illum omittat, v. gr. in festo praecepti timet offendere icligioni si omittat missam, ct pietati et caritati si derelin- 316 DE CONSCIENTIA quat aegrotum curis indigentem, ut praecepto dominicali sa­ tisfaciat. 294. II. Principia. 1. Conscientia perplexa qua talis, quia in utroque termino timet peccatum, non potest esse nor­ ma agendi in casibus concretis, sed ex aliis principiis nor­ mam rectam repetere debet; et quidem: a) si removere pot­ est perplexitatem inquisitione vel interrogatione, tenetur in­ quirere vel interrogare usque dum perveniat ad conscientiam rectam, interim actionem dubiam suspendendo; ά) si nequit ULLO modo removere perplexitatem : a) et actionem non pot­ est omittere sine proportionate incommodo, rea fiet peccati de cuius malitia prudentem suspicionem habet, nisi ope ali­ cuius principii reflexi, ut “nemo potest adigi ad peccandum” vel “lex non obligat cum tanto incommodo”, saltem tacite perveniat ad dictamen certum ; “non enim cogitur physica necessitate ad agendum sed tantum morali necessitate, cuius tamen vim excusandi a peccato ipse non percipit”3 ; fi) et actionem nullo pacto potest omittere, sed alterutrum agere tenetur, eligat quod sibi minus malum videbitur, reverendo magis legem naturalem quam divinam positivam, divinam quam humanam, virtutem theologalem quam moralem etc., et non peccabit quia nemo cogitur ad peccandum. Quodsi dis­ cernere nesciat quid sit minus malum, eligat alterutrum et immunis erit a peccato saltem in actu (fortasse non in causa, si actualis ignorantia in causa fuit vincibilis et culpabilis), de­ ficiente etiam in hoc casu libertate morali quae est praerequisituni necessarium ad peccatum3. 2. Si agit absque inquisitione, peccat et quidem gravi­ ter si in termino electo existimat probabiliter grave peccatum latere; pariter videtur graviter peccare illuni qui, necessitatus ad eligendum alterutrum, eligit terminum qui sibi nota­ biliter maius malum videtur quam alius, cum persistat obli­ gatio evitandi malum quatenus vitari possit. Si vero extre­ mum eligat quod sibi paulo gravius quam aliud videatur, le­ viter in hoc peccabit 4. 295. In praxi quia conscientia perplexa saepe coniuncta est cum scrupulosa, applicandae praesertim erunt nonnae mox dandae de scrupulis; sed semper iuvabit mentem illustrare et animum * Lanza, 1,362,2. 4 Sic post S. Alfonsum (1.1 tr.l c.10) communiter ΛΛ. Haec vera sunt etiam si quis falso existimaret sc peccasse, nam illa existimatio esset mere spe· culativa, non practice ipsam actionem ulla ratione attingens. Cf. Lamza, I,Jt·.’ CONSCIENTIA SCRUPULOSA. N.293-298 317 confortare, ne fucatis rationibus perturbetur ct serenitatem ad dis­ cernenda argumenta amittat. In indicandis actionibus agentis sub conscientia perplexa, confessarius mitius indicare debet generatim, et vix reatum gravem supponere, propter imperfectionem actus humani in talibus adiunctis. CAPUT II De conscientia escrupulosa Summa rerum dicendarum. Post conceptum et divisionem de­ scribuntur natura, notae, signa, causae, damna, principia generalia, remedia et praxis pastoralis. Sequuntur duo scholia, alterum de for­ ma secundariis conscientiae, alterum de eiusdem educatione. 296. I. CONSCIENTIA SCRUPULOSA, a scrupulo seu lapillo difficultante incessum, qui metaphorice est timor peccati ex inani apprehensione ortus, est ea quae ex inani­ bus et insufficientibus motivis timet aliquem actum ponen­ dum vel positum fore vel fuisse illicitum et peccaminosum. 297. II. Differt: a conscientia: a) TENERA, quae refu­ git omnia etiam minima et levissima peccata cx fidelitate di­ vinae gratiae et desiderio perfectionis, dum conscientia scru­ pulosa afficitur timore in fundato peccati, saepe in concreta aliqua materia dum in aliis laxius fortasse procedit ; imo, in­ terdum etiam in re quae est obiectum scrupulorum, a nimia cura ad peccatum quasi ex desperatione transit ; b) Erronea, quae habet indicium falsum quidem sed firmum, dum scrupulosus quadam phobia laborat ex qua in­ desinenter inducitur ad examinandam honestatem suarum ac­ tionum sive praeteritarum sive futurarum, quin perveniat ad aliquod iudicium stabile, sed impellatur ad iterum iterumque renovandum examen et tandem ad agendum sub anxietate quod procedat contra conscientiam. 298. III. Dividitur: 1. Ratione actus in: a) Ante­ cedentem, si morbida illa et infundata sollicitudine angitur quoad actus futuros ; b) consequentem, si actibus praeteritis occupata, perturbatur timore peccatorum forte commissorum; Ratione extensionis in : a) generalem, si in omni fere materia talis invenitur; b) particularem, si in paucis ac CONSCI E NT IΛ 318 SCR V J’LXOSA. 319 nfi CONSCIENTIA singularibus materiis eo modo angitur, dum in aliis normali vel etiam laxo iudicio regitur; Ratione originis in: a) Ingenitam, quae hereditate et 1 dispositione temperamental! praeparatur; b) adquisiTa.m, quae I institutioni, conversationi cum scrupulosis, accidentali com­ I motioni debetur. 299. IV, Natura conscientiae scrupulosae in hoc con­ sistere videtur: a) Negative, non est recta sed erronea, unde aliquando licebit contra eam agere, ut infra dicemus; neque sensu pro­ I prio vere est dubia, quia ad dubium requiritur aliqua ra­ tio saltem subjective ponderosa impediens assensum, dum scrupulosus afficitur inani timore quem suboscure cognos­ cit ut talem circa rem vel actionem, licet sine luciditate de­ siderata; unde iterum aliquando licebit agere contra con­ scientiam scrupulosam, ut infra dicemus. ! b) Positive, conscientia .scrupulosa detinetur formidine seu iudicio aliquo non fumo cum timore coniuncto ne in ac­ tione lateat peccatum, et quidem tali formidine quam, ut in­ nuebamus, sive ex propria scientia sive ex aliorum auctori­ tate aliquo modo cognoscit esse inanem, etsi non valeat eam affective omnino spernere; unde scrupulosus agens non ab­ stante dictamine conscientiae scrupulosae contrario, potest non peccare, si animadvertat se non habere dubium practicum sed inanem suspicionem. 300. V. Notae scrupulosi aliae desumuntur ex parte intellectus aliae ex parte voluntatis: a) Intellectus in percipiendis rebus quae ad sphaeram scrupulorum pertinent, coarctatur ad certa tantum momenta actionum positarum vel ponendarum, cisque dumtaxat con­ siderandis affigitur, non tam per ratiocinationem discursivaiti quam per vividam sed superficialem apprehensionem et dolo­ rosam ruminationem, omissis aliis pariter considerandis, qui­ bus priora illa momenta illustrarentur; insuper momenta illa exaggerata et saepe ridicula aestimatione ponderat, additis non raro momentis plane subicclivis ct figmentis imaginatio­ nis. Sed haec omnia elaborantur in intellectu, reluctante alio iudicio quo scrupulosus indicat suum scrupulum inniti ratio­ nibus falso ponderatis, deviatis a iudicio sano sani hominis, Ut notatum manet. b) \ oluntas ex sua parte non obtinet sensum quietalionis, libertatis, securitatis, qui per se indicio logico certo correspondet, sed afficitur illa anxietate et trepidatione quae per se debetur iudicio dubio in re magni momenti, ct impotentiam atque inefficaciain experitur in reprimendis vel negligendis molestis illis ct infundatis vacillationis ct timoris affectibus, nec per recursum ad confessarium quietari valet, siquidem dubitat de propria sinceritate, de recta explicatione ct consequenti notitia obiectiva veritatis in confessario, dc sensu verborum istius etc. 301. V. Signa conscientiae scrupulosae propria oriun­ tur ex his intellectus et voluntatis condicionibus. Confessarionim ct directorum animarum plurimum interest ea bene perspicere, ut veros scrupulos a falsis discernant, ct sic in­ gentes errores qui aliquando in hac re occurrunt caveant. Sunt autem praecipua : , n) Inquisitio rerum indefinite protracta et argutis rationibus reassumpta. ex quadam pertinacia indicii qua non parvipendet praecise argumenta intrinseca contraria vel auc­ toritatem cxlrinsccam confcsarii, directoris etc., sed, his ad­ missis, ad logicas conclusiones non transit, quia diffidit sui ipsius, sibi obiciens quod velit scipsum decipere, quod rem inexacte proposuit, quod solutio innitebatur in falso supposi­ to, aut non fuit bene intellecta, aut non accurate retenta etc. b) Iteratio actuum putative invalide aut insufficicnter positorum, sub nimia ac molesta anxietate quod eos hucusque non rite elicuerit, v. gr. propter distractionem quae actioneip etiam simplicem, ut clauderet ianuam, impedierit, vel propter omissionem alicuius requisiti ad actus complexos, v. gr. exa­ minis sufficientis vel doloris sinceri ad confessionem: quin despiciant meras possibilitates quas quilibet prudens parvi­ pendet, nec acquiescant iudicio unius viri prudentis aut confessarii, sed ab uno ad alium accedant ac exinde magis ac magis implicentur. c) Timor peccandi in rebus vel actionibus quas vident -ine ulla haesitatione fieri a viris prudentibus ct timoratae conscientiae; qui timor aliquando est generalis ct confusus irca peccata in genere, frequentius autem concretatur ad de­ terminatas materias, missam vel Officium divinum, verba, consecrationis, potissimum fidem vel castitatem, et coniungitur cum iudicii pertinatia, vel potius cum novis argutiis ad 320 ΠΕ CONSCIENTIA infirmanda responsa accepta, vel cum persuassione quod ac­ cedunt novae circumstantiae quae rem ac solutionem mutant, vel quaerit num immunis possit esse a peccato si obtemperet illi qui forte errat in resolutione, vel procedit sub falsa in­ terpretatione factorum, vel sine sufficienti notitia circumstan­ tiarum personalium. d) Obstinatio in considerandis prolixe circumstantiis quae ad rem non pertinent; in accusandis iterum ac saepius iisdem peccatis, quasi de omnibus praecedentibus confessio­ nibus dubium existât et de sola praesenti accusatione habea­ tur certitudo; in ponderandis ut peccaminosis actibus quos saepe innocuos esse audivit declarare, quin ex alia parte ab eis ponendis abstineat, ne infirmioris condicionis esse videa­ tur quam alii qui eos tranquilla conscientia ponunt; in dubi­ tando num consensum in pravas cogitationes, affectus, sen­ sationes praestiterit, praesertim si signa externa protestatio­ ni, ut alias solet, ob considerationes humanas non adhibue­ rit, quin audeat clare dicere adfuisse vel defuisse peccatum, exaggerando possibilem responsabilitatem in confessione ad maiorem securitatem, et detrahendo statim pondus ab ista ac­ cusatione, ne a veritate discedat, et huiusmodi plura. e) Insufficientia perveniendi ad conclusiones vel trans­ eundi ad actus ex principiis quae clare adhibent ipsi et ad­ mittunt, vel ex propositis quae omnino rationabilia et tuta iudicaverint8. 302. VII. Causae conscientiae scrupulosae, quas ali­ quando congenitas aliquando acquisitas esse diximus, magis in particulari describuntur: 3 Ad rem praegnanter Vermekrsch (1,360): “Homini qui cos diligenter observat scrupulosi videntur in inveniendis ct distinguendis rationibus arguti et quasi callidi ; in quadam suorum argumentorum aestimatione pertinaces; si­ mul tamen in conclusionibus timidi, ct quadam diffidentia sui suspicantes de­ fectum verborum in proponendis difficultatibus, defectum intellectus in capien­ dis vel interpretandis responsis, defectum memoriae in rctincfndis vel consilii· datis vel praeceptis, potissimum positivis, vel ipsis factis suis, ita ut de clauu a se ianua, dc extincto lumine, dc horis recitatis, de missa audita dubitent; ac ( maxime in proposito servandi pacem, silendi dc scrupulis, omittendi novam rei inquisitionem, simpliciter oboediendi, inconstantes et parum firmi. In nullo principio generali vel in dialectica syllogismi scu ratiocinii texturi, sed in applicatione principii ad statum suum vel ad facta sua, idest in “minore”, laborant vel haerent ancipites, ita ut de qualitate motivi (vani, serii), dihgeptiac adhibitae (sufficientis, modicae), causae ob quam omittere iciunium, alieni gesta improbare vel narrare liceat, et de qualitate status sui (tcntatlonb supera­ tae, admissae) pronuntiare ipsis molestum et quandoque impervium omnino sit. | * Morbus igitur non est solius intellegentiae, sed etiam, imo potius, voluntatis; et, qua parte intellectivus est, minus discursivam rationem quam intuiPonc* af­ ficit, non quidem altissirnas, sed quibus vel facta aut singula aut simul collecta directe, uno vcluti obtutu, aestimanda ct judicanda sunt." i CONSCIENTIA SCRUPULOSA N 321 a) Permissio Dei intendentis augere puritatem animi, umorem peccati, satisfactionem pro eo, purificationem praete­ ritorum, tanquam praeparationem ad gratias uberiores, signan­ ter ad contemplationem infusam, per patientiam, humilita­ tem, totalem sui abnegationem ; non quasi Summa Veritas falsas apprehensiones immittat, quod est absonum, sed quod has ab agentibus creatis permittens, lucem subtrahit, genera­ tim per breve tempus, ut homines redeant ad cor, oratio­ nem foveant etc. 'fl. b) Machinâtiones diaboli, quatenus adhibendo causas naturales, de quibus statim indicabimus, vel immediate in­ fluendo in phantasiam, intellectus iudicium et voluntatis de­ terminationem perturbare conatur, ut sic falsam ideam pec­ cati concipiat scrupulosus, in mente conturbetur, a profectu spiritus, ab oratione ct sacramentis retrahatur, in desperatio­ nem incidat, vel saltem suis scrupulis immersus, a virtutibus positivis exercendis impediatur 7. c) Dispositio physica, sive corporis sive mentis, alias congenita et atavica, alias acquisita ex debilitate nervorum, defatigatione cerebrali etc. ; non raro dispositio ingenita in­ clinat ad certum modum agendi, ct ex eo assumpto et habitualiter retento acquiritur permanens dispositio. Huc igitur faciunt functiones vitae organicae male affectae, imbecillitas ct inconstantia animae (psychasthcnia), temperamentum me­ lancholicum timori, suspicionibus, ideis fixis propensum et in eis conservandis tenax, nimia sollicitudo in rebus agendis quae vires debilitat et sic praedisponit ad scrupulos etc. ; un­ de res saepe potius est medici corporalis et psychiatrae quam directoris conscientiae, ct scrupuli cessant cessante patholo­ gica corporis dispositione. L : Non omnis scrupulositas est morbus nervorum, ut exaggerate dicunt mo­ derni, interdum etiam, theologi, contra id quod ex revelatione cognoscimus verbi gratia de activitate diaboli perturbantis homines. Frequentius quidem, ut vide­ tur, agunt causae naturales plus minus perceptibiles, sed agit etiam non raro diabolus, agit item interdum Deus, permissive se habens ut S. Ignatio, S. Franciaco de Sales aliisque multis sanctis evenit, ut post tempus, generatim breve, purgationis perducat ad ingentem pacem ct ad intimam aecum coniunctionem. TntOL.MOR. 1 1[ 322 DE CONSCIENTIA -conscientia scrupulosa. r) Defectus proportionis inter tensionem pshychologicam et difficultatem superandam, eo maior quo actus est ma­ gis complexus, est universaliter ratio immediata et psycholo­ gica cur scrupulosus, admissis principiis, haereat in conclu­ sionibus practicis acceptandis, propterea quod deficit re­ quisita comprehensio circumstantiarum omnium eiusdem ac­ tionis ponendae sub uno intuitu practico sufficienter sereno et firmo, ut per voluntatem imperari possit intellectui assen­ sus rationabilis super eo8. 303. VIII. Damna quae, praeter torturam ipsi scrupu­ loso et directori causatam, secum trahunt scrupuli cum non ex divina permissione oriuntur, sed cx defectu scrupulosi procedunt vel perseverant, alia sunt corporalia alia spiri­ tualia : d) Corpori nocent debilitando cerebrum et systema ncrvcum, et per hoc influendo in multis functionibus, quibus perturbatis animus impeditur a pluribus virtutibus positivis operibusque bonis exercendis. b) Animae nocent virtutes plures nec parvi momenti impediendo aut deturpando, signanter fidem, spem et obedientiam, fortitudinem, humilitatem, sanam filiorum Dei li­ bertatem, operositatem in obligationibus status exequendis, cum scrupulosus totus immergatur suis cogitationibus, et ab aliis rebus abstrahat minusculo suo et subiectivo mundo oc­ cupatus, et a negotiis pro Christo gerendis fere alienus; aliunde quia putat se diligenter laborare ct fructum non vi­ det, animum despondet et se credit a Deo derelictum. c) VlTAE spirituali praeterea nocet in universum, quia quoad vim mentis et animi fervorem quasi enervatus, ora­ tionem, praesertim affectivam et suavem, negligit, vitam gerit tristem quae interdum ducit eum ad amentiam, nec adeo ra­ rum est ut desperatus procidat in conscientiam laxam et vi­ tiis indulgeat aut saltem vitam sine virtutibus agat. 304. IX. Principia: 1. Scrupulosus potest, imo ple­ rumque debet agere obtemperando normis a directore pruden­ te acceptis, etiam cum dictamine conscientiae quod ipsi c.i scrupulo dubium aut etiam certum dc peccato videatur Ratio cur id possit non est quia liceat agere contra conscientiam sub dictamine practico dubio hausto cx rationibus spernen• Cf. Ι.λνζλ, 1,412. n.302-3(M 323 dis, sed quia scrupulosus qui a confessario vel moderatore spiritus rem cognoscente scrupulos contemnere iubetur, suf­ ficienter cognoscit se tuto posse dictamen ab scrupulo pro­ vocatum negligere ct alteri adhaerere, ex quo habet certam persuassionem de honestate actionis, perturbatam sed non ablatam per scrupulum ; ideoque sic agens tandem aliquando agit ex dictamine conscientiae genuinae certo, eique permit­ tente talem actionem, etiamsi per quandam superconscientiam lictitiam et per phantasiam sibi fingat et animo repraesentet quod conceperit propositum sic agendi ex obedientia non ob­ stante periculo peccandi, ac consequenter peccasse saltem cx hac ratione quod proposuerit “quidquid sit faciam rem, et deinde confessione luam hoc peccatum”. Ratio cur etiam hoc debeat agere est quia, cum non habeat expeditam facultatem proximam removendi scrupulum, eo manente aut ei obtem­ perat damna spiritualia quae diximus confirmando, aut bonis propositis desperatus valedicit ct se committit formalibus peccatis ut vivere possit, aut bonam voluntatem conservando scrupulos iuxta regulam sibi a viro prudente et gratia status illustrato spernit ct superat; quae ultima agendi ratio sola est rationabilis et salutaris. 2. Pieri potest, et casus non adeo raro occurret, ut scru­ pulosus in re circa quam versantur eius scrupuli, difficulter uid etiam nullatenus possit gravi peccato maculari, tum quia notabiliter perturbatur et advertendam plenam non potest praestare, tum quia ex pugna lassus, quasi caeco modo et absque pleno consensu se committit actioni peccaminosae re­ praesentatae; in utroque casu deficit illa advertentia completa quae ad peccatum grave requiritur. Unde confessarius decla­ rabit quibusdam scrupulosis eos esse excusatos vel a quolibet vel saltem a diligenti examine conscientiae circa illam mate­ riam; imo interdum hoc examen taxative debebit prohibere, etiamsi scrupulosus dicat sc posse iurarc existentiam gravis peccati in examine facile delecturum fuisse °, phantasia sic ei suggerente; nec fidem candide praestabit blasphemiis, apostasiae a fide aliisque figmentis, quae scrupulosi in statu acuto facile prae metu somniantur. 3. Ab integritate materiali confessionis necessariae et a pluribus aliis legibus positivis quae sub gravi principialiter ur­ gentur, scrupulosus in obiecto suorum scrupulorum saepe est • Cf. P. J. Gearon, Los rscrûpttlos (Barcelona 1931) 48. 324 »K COXSCIKNTM excusatus; nam quod spectat in concreto confessionem, talis integritas est ex praecepto divino positivo quod, sicut reliqua huiusmodi praescripta, non sustinetur cum incommodo improportionate gravi legi extrinseco, quale sunt scrupuli qui­ bus saepe constituitur in morali impossibilitate talis confes­ sionis integrae, nisi ipso suo morbo augendo operam navet. Haec sunt scrupulosorum privilegia quae dicuntur 10. Jn hac re illud quoque considerandum, quod scrupulosus ius habet adhibendi remedia efficacia et per se honesta ad sanandum, inter quae recensentur normae generales a direc­ tore prudenter propositae, etsi in applicatione ad casum par­ ticularem aliquae probabiliter sint erroneae; nam multo maio­ ris est aestimanda sanatio ab scrupulis cum aliquo peccato materiali rationabiliter permisso, quam perseverantia istius status cum tam magno detrimento corporis et animi. 4. Obligatio adest scrupulos impugnandi, nec raro obiective gravis propter damna quibus secus scrupulosus est expositus, sive quia ab officiis status gravibus adimplendis impeditur, sive quia gravi nocumento corporali vel spirituali se exponit ; subiective tamen responsabilitas gravis vix aderit. 305. Unde resolves: 1. Clericus in sacris dc suo Officio di­ vino rite persolvendo nimis sollicitus, existimet sc iam illud reci­ tasse quod timet ne omissent ; ob nullam causam bis idem reci­ tare permittatur; cum lex ecclesiastica non urgeat cum incommo­ do improportionato, potest mandatum accipere vel etiam normam ipse sibi imponere ne ultra horam cum dimidio impendat in bre­ viario recitando, adeoque omittat illas horas divini officii quas intra istud tempus non recitaverit. 2. Anxius de fide ct spe, ne ideo omittat pietatis exercitia in quibus has anxietates patitur, ct cum obsessiones recurrunt, ne defatigetur in actibus contraiis laboriose eliciendis, sed divinae providentiae quanta possit serenitate sc committat. 3. Agitatus phantasticis repraesentationibus obscenis, vel or­ ganicis commotionibus cx honestis vel etiam religiosis actionibus, enitatur pacem non amittere et attentionem ad alia tranquille de­ rivare; de phaenomenis vero involuntariis minime inquietus, ac­ tiones illas ponere ne omittat quas normales personae sine ulla anxietate ponunt; ab hoc pendet quod subiectivam difficultatem facile et cito superet. 306. X. Remedia scrupulorum consueverunt proponere moralistae et auctores de re ascetica, quibus morem ge­ rentes aliqua indicabimus. Medicus spiritualis prae ocu10 Cf. PbCmmMh, 1,323; Gr.s icor-Salsmans, 1,58. ' lis habere debet iam ab initio non solum ut immediatum subsidium praestet scrupulosi angoribus sed, etiam, id quod in aliquibus directoribus desideratur, ut ad comple­ tam sanationem attendat. Ad hoc, igitur, imprimis quidem confortare et consolidare debet scrupulosi voluntatem, ei fidu­ ciam communicando ; sed attendere simul debet ad opportunam intellectus illustrationem, ut voluntatis subiectio reapse sit rationabilis et durabilis. Magis in particulari: o) Removeantur causae scrupulorum quantum fieri possit, facta diligenti eorum perquisitione, pro qua, sicut pro therapia, non raro sacerdos remittere debebit scrupulosum ad medicum peritum et bonae conscientiae. b) Interdicatur severe migratio ab uno in alium confessarium vel directorem, ita ut eodem tempore scrupulosus plures non consulat, ne, cx diversis fortasse responsis accep­ tis, in suis obsessionibus magis ac magis implicetur; unitas directionis omnino est sustinenda. c) Distrahatur mens scrupulosi a perniciosis cogita­ tionibus per moderatum laborem corporalem vel spiritualem, per honestam recreationem et vitam'socialem, per exercitium deportivum, per lectionem librorum qui animum incitant ad superandam mediocritatem ct ad excelsiora personali nisu et ardore obtinenda, ita ut non relinquatur ipsi tempus derivandi attentionem ad suas ideas morbosas. d) Foveatur vita spiritualis, nominatim studium ora­ tionis, fiducia et spes erga divinam providentiam, patientia in laboribus ad imitationem Christi, studium exacte adimplendi obligationes status ct in cis exercendi tum fidelitatem erga Deum, tum activam caritatem erga scipsum, tum servitium erga societatem. e) Perfecta obedi entia summopere promoveatur erga moderatorem spiritualem, caeca, humilis, fiducialis, in qua est compendium remediorum ; etenim scrupulosus nequit seipsum dirigere et recte iudicarc in rebus circa quas scrupuli versan­ tur, idcoque tenetur se submittere directioni hominis pruden­ tis, cuius consiliis paulatim perducatur ad anxietates superan­ das et ad serene per sc ipsum casus solvendos. f) Opportune instituit confessionem generalem, sed semel tantum, quia fons reconditus quarumdam turbationum non adeo raro latet in sollicitudine plus minus fundata de insinceritate aliqua in vita transacta. 307. XI. Praxis pastoralis respicit regulas alias a directore alias a dirigendo applicandas. a) Paenitkns dirigendus, posita eius sincera manifestatione: «) admittat non sui sed directoris esse indicare utrum sit scrupulo­ sus an non, et concipiat sinceram voluntatem sanandi per applica­ tionem concretam mediorum sibi propositorum ; β) cius est, post sinceram animi manifestationem, cum caeca obedientia et magna humilitate acquiescere iudido confessarii, qui dc illo ct pro illo re­ spondebit ante Deum, ita ut ipse culpa vacet in obtemperando nor­ mis sibi a directore traditis, et securus esse possit quod, licet confessarius in casu particulari erraverit, Deus curabit ne pacnitcns propter obedientiam ruinam patiatur; 7) quendam indifferentismum et despectum erga scrupulos foveat ", nominatin'! erga pravas cogi­ tationes circa castitatem, fidem, caritatem erga familiam, eas despi­ ciens quasi phantasmata, sibique persuadeat licitas esse actiones in quibus scrupulos patitur, nisi statim ab initio et sine ulla haesita­ tione evidenter videat rem esse prohibitam ; simplex igitur dubium quod alii deberent attendere, ipse omnino negligat, fidenter agat quoti a personis bonae conscientiae fieri videt, ct caveat a quaeren­ da in rebus moralibus illa absoluta certitudine quae omnem etiam imprudentem formidinem expellit; δ) confessiones non repetat nisi certissime fuerint sacrilegae, praesertim quia aliquando certo grave peccatum celaverit vel dissimulaverit propter verecundiam; fere un­ quam autem, quia defecerit examen aut dolor vel propositum; imo examen in re circa qua scrupuli versantur, quando non suprimitur, sit semper brevissimum, unius vel duorum momentorum, quia id sufficit ad detegenda peccata gravia et aliud longius nocet scru­ puloso. b) Confessarius dirigens: a) directionem ne suspiciat nisi pac­ nitcns eius auctoritatem agnoscat, ipsi fidat ct promittat se illi ob­ temperaturum non exquirendo consilium aliorum; secus benigne in­ sinuet ut adeat alium, cuius indicio penitus fidat; libertas plena re­ linquenda est pacnitenti ut alium eligat ab initio, sed postea mo­ nopolium directionis ad efficacem therapiam requiritur; β) ne citius indicium ferat de scrupulositate paenitentis, sed diligenter inquirat num revera sit scrupulosus; quodsi affirmative, num in omnibus an tantum in quibusdam rebus, adeo ut in aliis fortasse laxus; 7) sus­ cepta directione studeat fontem scrupulorum delegere, ut convenien­ tia remedia applicare possit, alias pure supernaturalia (orationem, fiduciam in Deo, humilitatem cordis), alias praesertim naturalia, sive ope solius directionis spiritualis quae agat in phobias ct ideas fixas per media supra indicata, sive coopérante medico in sanandis disfunctionibus organicis, roborando systemate nerveo etc.; δ) paenitentem benigne excipiet, eundemque magna benevolentia, compasstone et patientia primis vicibus audiet, illius fiduciam plane abi j conciliando; sed postquam sufficienter prolixas circumstantiarum ex­ positiones audierit notitiamque obtinuerit dc rebus circa quas ver- ' saritur scrupuli, firmiter insistat ne semper dc novo eosdem aut si- 1 miles scrupulos proferat, sed acquiescat solutionibus; e) In colo- | quio cum paenitente ne multum ab eo exquirat, interrogatus bretiter respondeat, in proponendis rebus nunquam haesitanter loquatur " Cf. 0. Corhai., El confttor y et eicrupulota: SalTer 8 (1919) 836-S44. ”<*5i 32Ί ‘td auctoritativc, invocato etiam ministerio divino quod gerit, nor­ ms tradat cum imperio, simplices, et quoad fieri possit easdem ct i dem modo semper, ne scrupulosus credat se non bene intellexisse, non particulares et difficilis applicationis sed generaliores et valde practicas quae distinctionibus ct exceptionibus vix dent locum, nul­ lis additis rationibus nisi forte omnino evidentibus aut certo vali­ dis pro scrupuloso a, secus is deprehendet difficultatem ct de facto non obtemperavit, allegando agi de casu excepto. 308. Scholion 1. De aliis formis secundariis conscientiae ha­ bitualis. Reccntiorcs quidam describere solent alias quoque formas conscientiae habitualis, in quibus describendis quoad rem nihil af­ ferunt novi, sed aliqua indicant quae in aliis locis solent ab aliis proponi. Sic agunt dc conscientiis: a) Conservativa, quae inclinat ad retinenda vetera et cunctatur admittere nova, et libera, quae se emancipare vult a tradilionalibus tanquam antiquatis, et tendit ad axiomata nova. Prior laudanda est in quantum sustinet normas immutabiles, vel mutabiles quidem sed non legitime mutatas; at reprobanda in quan­ tum rutinario aut angusto critcrio reicit principia bene fundata pos­ terioris, quae exaggerationes ct incuriam conservativae conscientiae moderate ct prudenter corrigat. b) Ethica, quae magis attendit ad propriam personam ciusque evolutionem in moribus, ut seipsam perficiendo Deus colat, et reli­ giosa, quae primario attendit ad cultum latrcuticum Deo exhiben­ dum. Neutra est undequaque recta, ct talis divisio in sc caret funda­ mento; nam obiectivc ad cultum Dei spectat observare mandata Dei (Io 14,15.21; Mt 7,21-22; I,c 6,46) ct nulla est personae perfectio nisi primo loco ponat cultum Deo in orando ct laborando exhiben­ dum, cum homo in omnibus rebus secundum naturam suam totam «it ordinatus ad imitandam Dei perfectionem ad extra manifesta­ tam, ct ad Deum materialiter ct formaliter laudandum (cf. n.19-25). c) Genuina, quam quis dc facto habet circa actionem positam vel ponendam, et larvata, quam quis affirmat habere, sed animad­ vertendo saltem confuse eam non esse veram suam conscientiam, sed potius larvam qua verum dictamcn conscientiae obtegit. Adest ergo in conscientia larvata aliud dictamen verum, directum atque naturaliter exortum, etsi explicite repressum, et aliud fictum, reflexum ct artificialiter formatum; discrepantia utriusque initio clare innotescit ; quo vero saepius larva adhibetur, eo minus vera faoes animadvertitur, ct demum perveniri potest ad pervertendum iudicium et acquirendam conscientiam actuum invincibiliter error.am sed culpabilem in causa. Quoad therapiam, potius quam in lar­ vam agendum est in causas intimas quae illam determinaverunt. ” Uniusmodi sunt normae: Nihil tibi curae sit nisi liquido constet pecsicut 2 -f- 2 = 4; omne quod tibi dubium videatur, négligé,; ludica te ■ Ure, si nescis utrum dubites an non; solos actus externos attende, ncglit«do quamlibet quaestionem de advertentia interna, consunsu ct proposito vountati». Quibusdam paenitentibus bene moratis licebit dicere: age quasi in• I.:·.' pro libitu, et non quasi obligatus cx officio, incapax es in his adiunctis peccati in tali vel tali materia, propter nnperfcctioncm actus necessa­ rio ntnturam. 1 328 DE CONSCIENTIA bona ac­ tuum nostrorum regulatio, quae est munus conscientiae, tanti refe­ rat ad finem ultimum supcrnaturalcm, enitendum est ut conscien­ tia efformetur dux fidus in via ad aeternam felicitatem. z\d quod obtinendum applicanda veniunt media tam naturalia quam supernaturalia. a) Inter naturalia media, efficacissima existit bona educatio. Repraesentetur, igitur, pueris iam ab infantia discrimen inter bo­ num et malum, et inducantur ad actus bonos non tam propter mer· cedem aut laudem quam propter intimam persuassionem et sensum religiosum ponendos; inculcetur eisdem amor veritatis et legis, at­ tentio praestanda voci conscientiae, quae est praeco divinae sancti­ tatis, exercitium virtutum; commendetur ut in dubiis consulant pru­ dentes sacerdotes, abstineantque a consilio quaerendo cx hominibus non probatis; muniantur contra praeiudicia, passiones, animi mor­ bos qui iudiciorum moralium rectitudini obstant ; denique, quia ver­ ba movent sed exempla trahunt, ne omittant patres et magistri boni exempli incitamentum continuo offerre. Accedit, colenda quam, maxima cura, virtus rarissima ct difficilli­ ma sinceritatis hominis cum se ipso: audacis in examinanda con­ scientia absque tergiversationibus ct palliativis; logici in admittendis conclusionibus quae inde deducuntur; tenacis in applicatione reme­ diorum. Ad quod mirum in modum confert praxis examinis con­ scientiae generalis cotidiani ct examen particulare, in quibus propo­ nendis ct exercendis eminet S. Ignatius de Loyola et ascetica ignatiana exercitiorum spiritualium. Perficienda est praeterea ratio praclica per scientiam moralem ct Christianam prudentiam, ct dirigenda voluntas per exercitium virtu­ tum et per rectum modum operandi. b) Inter supernatural™ praecellit fervens ct sincera oratio jd Deum, implorando lucem supcrnaturalcm ct sensum spiritualem, qui­ bus homines “et quae agenda sunt videant, ct ad implenda quae vi­ derint convalescant”4. Accedunt, fidelis pugna contra passiones quae mentem obscurant ct sensum spiritualem pervertunt, sacramentorum pacnitentiae et eucharistiae frequentatio, in quibus sinceritas maxi­ ma exercetur et ad Icsum Christum fontem sanctitatis acceditur, directio spiritualis iuxta dispositionem divinam qua homo, ineptus iudex in propria causa, per homines dirigendus est”. Quibus remediis diligenter applicatis, absque dubio comparatur recta conscientia in qua est virtutis, internae pacis, omnimodae bcatitudinis subsidium praeclarissimum. 309 Scholion 2. De educatione conscientiae: Cum u Cf. PsEUDO-BtRN·ardus, Tr. de interiore domo seu de conscientia aedifi­ canda, praesertim c.l-S: ML 184,507-520. 14 Oratio dominicae infraoctavam Epiphaniae. ’» Cf. Tamjuebey, 11.456-459; S. Gii.let, La educaciôn de la conaencu, trad, de I. MeoiaVILLA (Madrid 1943). 310. Norma rcgulativa proxima actuum humanorum, quibus creatura rationalis moveatur in Deum, non modo debet esse sub­ jective certa, verum etiam per se vera, id est, ordini recto ct nor­ mae obiectivac conformis; siquidem conscientia est mensura men­ surans, sed mensuranda et ipsa per aliam normam priorem, in Deo ab aeterno existentem ct a Deo ad extra in tempore promulga­ tam, ut secundum illam dirigantur tum singuli homines singillatim tum maxime multitudo, in communitatem societatis humanae coa­ dunata ad unum cundcmque finem supcrnaturalcm. Talis norma ligans ct dirigens personas singulares ct commu­ nitatem humanam in finem personalem ct communem est lex, ct quidem non necessaria et physica, sicut pro entibus irrationalibus, sed moralis propria entium rationabilium. Propter dependentiam principii rcgulativi proximi ct mensurae intrinsecae actuum humanorum, quae est conscientia, ab hoc alio principio exemplari ct rcgulativo remoto ct mensura cxtrinseca, quae est lex, ct propter munus ipsum legis determinandi rectitu­ dinem materialem actuum humanorum, mensurando ipsam cons­ cientiam a qua dependet rectitudo formalis, agendum est nunc dc lege prout regula obicctiva actuum humanorum1. Et quia lex divino-naturalis non univoce convenit cum legibus positivis, praesertim humanis, quibus plene applicatur classica de­ finitio thomistica legis’, ad maiorem claritatem non praemittimus toto tractatui istam notionem cum proprietatibus et effectibus cx ea deductis, ut plerumque fieri solet, sed malumus, enucleato con­ ceptu gcnerico ct divisionibus atque effectibus generalibus, separatim agere dc singulis legum formis, quamvis quibusdam repe­ titionibus exponamur. 311. Momentum et necessitas tractatus facile patet. Agitur tnim de norma obicctiva actuum humanorum, cui ipsa conscientia conformari debet in quantum possit. Accedit continua applicatio ’ Plures auctores invertunt ordinem nostrum, et prius a^unt de norma olitftiva actuum humanorum, seu lege, deinde de norma subiectiva, seu cons­ cientia. Sic v.gr. Hürt-Abelldn I.oiano, Noldin, Prammer, I,ehu (defendens ex professo hunc ordinem in Philosophia naturalis ct socialis 1,341), Tanquercy. Rei est parvi momenti. Ordinem nostrum secutus est S. Alfonsus, ct post tum plures, etiam non Rcdemptoristae, ut Gcnicot-Salsmans, Merkclbach, Tummolo-Iorlo etc. ’ Cf. 0. LoTTiK, Principes dc tnorale 11,100-102. 330 de legibus legum humanarum in vita cotidiana, quae praesupponit cognitio­ nem legum divinarum. Unde “si res ipsa recte dispiciatur, palam erit, ita legum tractationem theologiae ambitu concludi, ut theo­ logus subiectum cius exhaurire non valeat, nisi legibus conside­ randis immoretur” *. Summa rerum dicendarum: .Agemus cx ordine, post expositio­ nem conceptuum generalium (Sectio 1.*), de legibus divinis, quae­ sunt typus et fundamentum legum humanarum, ct quidem ordine ontologico servato, imprimis dc lege aeterna, a qua quaelibet lex temporalis dimanat ; deinde de lege naturali ab aeterno principialiter ordinata; tandem dc legibus positivis V. et N. Testamenti (Sec­ tio 2.*) ; postea considerabimus leges humanas sive ecclesiasticas, latas a potestate spirituali Ecclesiae, sive civiles, latas ab Statibus temporalibus (Sectio 3.*). Pro fine nostro practico ct pro more aliorum auctorum, praesertim attendemus ad leges ecclesiasticas et ad eas considerationes circa leges civiles quae cfformationem cons­ cientiae spectant*4. S Thomas. 1-2 q.90-108; S Alfonsus, 1.1 n.99-208; SvarjIz, De leqibtu; Bonacina. Dc legibus in generali ct in particulari; Billuart, De legibus; Bâllïηινϊ-Ραιλππη Opus theologicum morale I tr3: Bautain. Philosophie des Lou (Paris 1860); Van Hove, De legibus ecclesiasticis (Malinas 1930); Rodkico, Tractatus de legibus (Santander 1944); BOUQUILLON, Thcol. mor. fundamentalis 52-245; Burs, Tractatus de legibus (Brujas 1942); Michikls, Normae generales iuris canonici2 2 vol. (Tournai 1949); Maroto-Alijarde, Institucioncs de de­ recho canônico (Madrid 1919) 2 vols. S». ’ Suarez, Dc legibus ct Legislatore Deo prooemium. 4 Hunc '‘tractatum quasi creavit HalEnsis» Summa II q.26-60; absolvit Angelicus, 1-2 q.90-108; ad omnimodam perfectionem perduxit SuARtz". Boüquillon, Th. mor. fundant. n.53 nota. De lege in genere CAPUT UNICUM De conceptu, divisione, proprietatibus, effectu generali legis. Summa dicendorum satis patet ex ipsa enuntiatione capitii. S. Thomas, 1-2 q.90-93; Svariîz. De lembus 1.1 et 1.2 c.1-4; Salmantt censes, tr.ll De legibus cl; Billuart, De legibus diss 1-11; Bouquillon, 53-64; Jan. viei, La loi 1.* * conf. (Paris 1909); Rodrigo, Tr. dc legibus 3-28. 312. I. LEX multipliciter intell igitur, sive etymologice sive secundum usum. Nimirum : o) Etymologice ab aliis aliter derivatur: a ligando, quia humanam libertatem vinculis moralibus constringit8; ab digendo, quia licitum ab illicito, i ustum ab iniusto secernit0; ?.kgando, quia mandata seu ordinationes datT; a legendo, cx ratione historica, quae verius refert genuinam etymologiam, quia apud romanos leges scribi et coram populo lectione pro­ mulgari consueverunts. Nec desunt philologi moderni qui alias etymologias proponunt. b) Secundum usum, omissis acceptionibus metaphoricis aut impropriis °, universaliter significat quodvis principium directivum actionum in finem. Sumitur autem: 2) Latissimo sensu, pro regula seu mensura actionum cuilibet agenti praestitutam, ne in agendo declinet a fine. 1 Sicv.gr. S. Thomas, 1-2 η.90 a.l: ”quîn obligat ad agendum”. * Sic v.gr. Cicero, De legibus 1.1 c.6 n.19; 1.2 c.ll n.U. ’ Sic Mommsen, Rdinischcs Staatsrecht 111,1 cui pauci rcccntiores assenthinL 1 Sic S. Isidords, Etymologiarum 1.2 c.10: ML 83, 130-199. Cf Sotillo, la cbligatoricdad dc las leyes civiles eu concienda: RevEspDC I (1Q46) 5-7; Menius, Nonnae generales I. C. 1,152-153; GüEneCHEa, Principia iuris 1 Sic S. Paulus (Rom 7.23) loquitur de appetitu tanquam de lege ”in ’w.bn·, repugnante legi mentis”; in conversatione aliquid concedimus ea lege (otrcpe, condicione), ut aliquid fiat etc. DE LEGE IN GENERE. N 312-3 Uniusmodi sunt leges physicae, quibus naturae inferiores ct irrationalia ad agendum teleologice inducuntur vel ab agendo retrahuntur, non moraliter vi obligationis, sed physice ex de­ terminatione vel necessitate (cf. Prov 8,29 ; Rom 7,23) qua tendunt in finem modo sibi consentaneo ; item leges morales quibus designatur modus agendi constans quem servant entia ccteroquin libertate praedita cx quodam naturae instinctu, verbi gratia quod nemo est gratis mendax ; tandem leges ar­ tium, quae exhibent rectam rationem factibilium quae confi­ ciantur iuxta regulas certas atque perfectas. Lato sensu, pro regula actionum respiciente solam crea­ turam rationalem et inducente moralem obligationem secun­ dum quam homo libertate praeditus, in ordine ad finem attin­ gendum. a Superiore ligatur ct ad agendum inducitur vel ab agendo retrahitur. Quo sensu contractus, praeceptum patris, votum, sunt lex contrahentium, filii, voventis. γ) Proprio sensu, gencrico tamen, pro regula morali qua legislator praescribit tum individuis tum potissimum membris communitatis, id quod est faciendum vel omittendum in ordine ad bonum, vel particulare a natura determinatum vel commu­ ne 10. Huiusmodi sunt, praeter legem aeternam, ordinationes a Deo statutae, sive ut auctore naturae sive ut auctore reve­ lationis, itemque illae quas in Ecclesia ct societate civili sta­ tuunt competentes superiores ad bonum commune. Dicitur: Regula moralis, sci. norma propria entium rationalium, non mere di recti va quasi per suasionem, sed simul obligativa per imperium quo aliquid iubetur poni vel omitti. Legislator est persona physica vel moralis quae habet potestatem jurisdictionis erga societatem perfectam, prout infra explicatur (cf. n.407). Tum individuis tum membris societatis, quia quamvis leges positivae feruntur pro communitatibus casque primario respiciunt, lex naturalis in aliquibus perinde valet pro indi­ viduis independenter ab eorum sociali condicione. Faciendum vel omittendum, quia obiectum legis potest esse positivum vel negativum, cum rcspcctiva obligatione quos­ dam actus determinatos ponendi vel a quibusdam abstinendi. non unico hoc nomine designatur, praesertim in S. Scriptura, in qua oro diversis aspectibus dicitur via, indicium, voluntas, sermo, testimonium, mandatum Domini. Fotiori ratione dicitur etiam praeceptum, nam et hoc est ordinatio Superioris inducens obligationem in subdito; unde iam in hire romino lex dicta fuit praeceptum commune (cf, D 1,3,1). __ ___ 333 Bonum particulare a natura determinatum, quia lex naturalis, quae sola fertur etiam ad providendum bono privato, non agit nisi dc his quae ipsa rerum essentia praecipiuntur vel prohibentur. Bonum commune est bonum communitatis qua talis, consistens in sumina tum condicionum physicarum, moralium, technicarum, quae faciunt prosperam aliquam societatem, tum mediorum quae ad procurandam progressivam perfectionem membrorum societatis inserviunt (cf. infra n.372). 313. II. Differt lex proprie dicta: a) consilio, quod est re­ gula moralis aliquid suasive proponens tanquam utile aut bonum, quin tamen illud praecipiat ; unde obiectum consilii qua talis est opus bonum, melius suo opposito ct sui negatione, nulla obligatione praeceptum sed commendatum (S. Thomas, 1-2 q.108 a.4). Insuper consilium ab aequali vel etiam inferiore potest procedere". b) Ab STATUTO, quod sensu proprio significat normas particula­ res latas ex potestate dominativa vel pro communitate legis reci­ piendae incapaci (cf. n.394). c) Λ decreto, quod presse sumptum intelligitur ordinatio pro­ cedens cx functione administrativa potestatis jurisdictionis, ordina­ ta potissimum ad applicandas leges et ad providendum necessitati­ bus societatis quibus lex sufficienter providere non potest (cf. n.393). d) Ab instructione, quae ad legis obligationem declarandam et urgendam stricte destinatur, quin per sc ullam obligationem creet; de facto tamen Instructiones ecclesiasticae quandoque novas obliga­ tiones addunt, pro forma ct modo quo promulgantur (cf. n.390). e) A praecepto, quod, specifice sumptum, est iussum Superio­ ris legitimi datum subdito in casu particulari (cf. n.376). 314. IV. Dividitur lex sub multiplici ratione multiplici­ ter, sci. : I. Ratione promulgationis in: σ) Naturalem, quae in­ timatur a Deo singulis hominibus per meram communicatio­ nem naturae rationalis et luminis rationis; b) positivam, quae intimatur a legislatore divino vel humano ipsi societati per actum positivum specialem ex libera ordinatione, aliquid addendo legi naturali, sive ratione materiae, quatenus praeci­ piat vel prohibeat quae iure naturae non sunt praecepta vel prohibita, sive ratione merae promulgationis, quatenus aliniod legis naturalis praeceptum externa locutione intimat ad­ dita nova obligatione. 2. Ratione auctoris in: o) Divinam, si auctorem im" Cf. Rodrigo, Tr. de letjibus 33; Bocquillon, Th. mer. fundant. 94. 334 ηε LEGIBUS mediatum habet ipsum Deum 12 ; ct quidem : sive necessario, ut auctorem naturae, et sic datur lex aeterna prout ordo rerum existit in mente divina, et lex divino-naturalis prout eadem ista lex participatur in creatura rationali, sive non necessa­ rio sed a libera determinatione Dei auctoris revelationis, et sic habetur lex divino-positiva, qua ordinationes divinae in primaeva, vetero et Christiana lege ulterius determinatae et amplificatae fuerunt intuitu boni communis; b) humanam, si auctorem immediatum habet hominem ; et quidem sive in so­ cietate ecclesiastica, et sic existit lex ecclesiastica ad bonum commune spirituale Christianorum, sive in societate civili, et sic habetur lex civilis ad bonum commune temporale. 3. Ratione formae in: σ) Scriptam, quae a solo legis­ latore immediate sumit initium et solet in scriptis promulga­ ri ; b) non scriptam (consuetudinem,), si immediate incipit a constanti et communi agendi modo subditorum ct mediate a legislatore cuius consensu perficitur. 4. Ratione materiae in: a) Favorabilem, quae per se et primario favorem impertit iis pro quibus datur, licet per accidens et secundario in incommodum aliorum possit verge­ re: b) odiosam, quae primario gravamen imponit vel liberta­ tem restringit, quamvis secundario in bonum aliorum cedat (cf. c.19); c) affirmativam, quae praecipit actus positionem, licet forma fortasse negativa exprimatur, v. gr. si dicatur: ne omittas missam dic dominica ; haec dicitur obligare sem­ per sed non pro semper, quatenus nullo momento liberatur subditus a vinculo legis, sed non quovis momento debet agere secundum legem; d) negativam, si actus positionem re, non praecise forma externa, prohibeat, v.gr. in lege ieiunandi; haec dicitur obligare semper et pro semper, quatenus singulis momentis ligatur subditus lege, et quovis momento debet eam implere. Utraque constantem obligationem infert, sed diver­ simode, ut indicatum est ct infra explicatur, 5. Ratione effectus particularis 13 in: σ') Obligantem, quae immediate creat aliquod vinculum morale vel iuridicum actus aliquos praescribendo (affirmativa) vel vetando (nega­ tiva); b) permittentem, quae non mere negat obligationem, n Immediatum dicimus, quia mediate quaevis lex est divina, siquidem Ia aeterna est fon< ultimus ct perfectissimum exemplar reliquarum omnium Ircum, et quaelibet auctoritas legifera hominum fundatur in communicatione potestatif a Deo (Rom 13,1). u Particularis dicitur, quia effectus generalis cuiusvis legis est obligatio aliqua. Cf. infra n.316. DE LEGE IN GENERE. N.314 335 'd positiva ordinatione vindicat libertatem, dictando aliquid nun esse illicitum unde indirecte obligationem causât pro diis, non impediendi sci. eum cui permissio data est; c) irrii ante.m, quae di recte obligat non ad actum aliquem omitten­ dum, sed ad standum iis quae intrinsece in ordine iuridico nascuntur ex invalidationc actuum vel inhabilitatione perso­ narum (cf. c.ll); d) punientem, quae ad subeundam poenam obligat eum qui legem violaverit,5. 6. Ratione indolis obligationis in: o) PRAECEPTIVAM, seu moralem, quae obligat sub culpa ad sui observationem ; b' poenalem, quae statuit poenam subeundam a transgresso­ ribus, quin obliget directe in conscientia ad ponendos vel omittendos actus lege determinatos; c) mixtam, quae obligat sub reatu culpae et simul statuit poenam contra trasgressores. 7. Ratione extensionis obligationis in: a) generalem, quae ad omnes subditos alicuius legislatoris in eadem socie­ tate suprema dirigitur, v.gr. lex civilis pro tota aliqua natio­ ne"’’; b) particularem, quae datur pro parte communitatis lege capaci, v. gr. pro aliqua dioecesi ecclesiastica vel pro­ vincia civili; c) singularem, quae statuitur pro determinatis [Krsonis, aliquod corpus morale integrantibus sine peculiari territorio, v. gr., pro Institutis religiosis, pro militibus etc. 8. Ratione termini immediate affecti in: a) Territo­ rialem, quae personas non attingit nisi indirecte et mediante territorio quod est sedes communitatis, ita ut neque obliget extra territorium, quia adhaeret glebae, neque generatim in territorio nisi cos qui sunt de territorio ratione domicilii (cf. tamen n.500) 17 ; b) personalem, quae directe et imme­ diate afficit ipsas personas, casque semper sequitur sine re­ latione ad territorium, quia adhaeret ossibus, ratione territo­ rii plus minus neglecta; c) mixtam, ut potest quadam ratioM Cf. Metek, Instit. im naturalis 1,235. Not dtn-Sciimttt. 1,110.3 contendit legem permittentem non çssc proprie legem, quia nullam obligationem inducat. u Minus recte addunt inturdum binas ulteriores divisiones, consulentem «I ct praemiantem; nam prior non inducit obligationem, posterior vero non afficit primario ct directe ipsam communitatem. Leges latae in Ecclesia pro solis fidelibus ritus latini vel orientalis saepe dicuntur leges generales, ct iurc quidem, quia feruntur a Suprema potestate, Sode Apostolica vel Concilio occumenico (c.7; 218; 228 § 1) ut ubique terra­ rum eos teneant; tunc terminus legis universalis habet sensum relativum, et designat legem latam pro tota Ecclesia, latina sci. ct orientali. Ceterum has di­ visiones alii aliter tradunt, et quoad term noloffiam et auond amplitudinem n Unde ulterius distinguunt legem territorialem: relativam, quae solos sub· àtos communitatis in determinato territorio sitae afficit, et quidem solum dum in proprio territorio manent (c. 13 § 2); absolutam, quae ligat omnes dum in illo territorio versantur, sive incolas aut advenas, sive peregrinos ct vagos (cl c.91)· 336 n E I. EG inus ne designari, lex quae quoad non subditos valet cum in terri­ torio degunt, ubique autem quoad cos qui ratione territorii sunt subditi, v. gr. facultas quam cx c.1245 § 1 habent Or­ dinarii ct parochi dispensandi a temporibus sacris suos sub­ ditos ubique, peregrinos in proprio territorio. Ex iure ecclesiastico, ct communiter etiam cx civili, lex pro communitate territoriali lata 18 potest quidem esse perso­ nalis (c.14 § 1, l.°), sed “non praesumitur personalis, sed ter­ ritorialis, nisi aliud constet” (c.8 § 2), et quidem territorialitate relativa (c.13 § 2) ita ut eadem non afficiantur regula­ riter nisi qui sunt ct de territorio ct in territorio; constabit autem esse personalem vel ex natura rei, v. gr. si lata fuerit pro communitatibus personalibus ut Institutis religiosis, vel ex expressa declaratione legislatoris. 315. IV. Proprietates generales legis cuiusvis sunt illae praerogativae quibus lex ab aliis institutis similibus dis­ tinguitur; lato tamen sensu dicuntur legis proprietates, quia neque solis legibus neque omni legi aeque competunt. Prae­ ter alia quae ei competunt , lex debet esse : a) Communis, quatenus omnes subditos quibus destina­ tur attingat collective sub ratione boni communis, non autem singulos sub ratione individual! (nisi lex naturalis ex parte). Quodsi dirigatur ad determinatas personas societatis, eas nihilominus attingit sub ratione boni communis, eisdem ut parti communitatis vel ipsi communitati per eas procurandi. b) Stabilis, quatenus negative in suo conceptu non ha­ bet quod lapsu temporis liniatur, sed potius perdurationem implicat ratione tum legislatoris, qui est vel agit ut persona moralis per se perpetua, tum communitatis, quae similiter per se non extinguitur et cuius bono futuro permanenti consuli­ tur in lege, tum finis legis, quod est bonum commune neces­ sario vel utiliter determinandum stabili modo per legem. Haec tamen nota non ita essentialis videtur, ut iussum principis ad tempus latum non possit vere lex appellari”. M Norma c.8 § 2 videtur applicanda ad solas leges particulares, non etiam ad generales. Cf. E. Pacelli, Lo prrsonalità c la h'rritnrialità dcUe Iraqi (Roma 1912); I N. GCf.nf.chea, Principia iuris politici 1 f ,267-270 (Roma 1939); G. OxcrjN, Dc territoriali vel personali legis indole par*, 2 c l p 3P> Sw legr* general· s quae latinos vel orientales afficiunt nequeunt esse extraltfri· torialcs cum valeant pro quov s territorio in orbe trrramm no# to. Al»qtp ut CHMtODl-BaaTACNOLr.r, Ius dc personis 70: OlEtti. larium in C./.C. I. p.163 aliter sentiunt; sed nostra opinio fulcitur sententu Vermeerscm, Throl. mor. 1,186; Brys, Tract, dc legibus c.l a.2 n 4; Ronyico. 17; Van Iîove, De legibus ecd. p.90; Vn· Geset'· -»t ':n'r Π-(Ι’·>Ιι···σ hir dir tin! rilll· rhr Weltordnung (Viena 1902); Rodric.o, Tr. dc Icidbus 565-5^0' Tavvifs, Li loi 2 * conf. (Paris 1909); MERKEt.BACK, T,238-243; Peinador, 1,427-433. Tradita notione, breviter agemus dc existçntîa ct proprietatibus legis aeter­ nae, de obiecto ct subiecto eiusdem, de relatione ad alias leges. ‘ C. Γ. Th. 1-2 q.8 a.lt q.103 a.l. 321. I. Lex aeterna definitur a S. Augustino * 12* “ratio divina vel voluntas Dei ordinem naturalem conservari iubens perturbari vetans”. Dicitur: Ratio divina vel voluntas Dei, sci. dictamcn divinum practi­ cin’, secundum quod creaturae diriguntur in respectives fines proximos et ultimatim in finem universi iuxta propriam singula­ rum naturam, non est actus intellectus mere discursivus, sed est actus intellectus simul et voluntatis, scu conceptio ct ordinatio dircctiva ad debitum finem efficax, in quantum irrationalibus im­ primit inclinationem in finem necessariam, rationalibus vero obli­ gationem moralem imponit, sufficienter sancitam, circa relationes essentiales quas habent ad Deum, ad scipsa et ad proximos. Ordinem naturalem conservari iubens... sci. divina sapientia, dictamine quodam practico, physice vel moralitcr movet omnia ad debitum finem, etiam supernaturalcm supposita Dei libera insti­ tutione; ideoque lex aeterna non est aliud quam "ratio divinae sapientiae secundum quod est dircctiva omnium actuum et mo­ tionum"4. secundum ordinem ab aeterno contemplatum ct in hypothesi creationis praescriptum. 322. Ex communi conceptu et modo loquendi hominum leges dicuntur normae ligantes communitatem eamque ordi­ nantes ad bonum commune. Tam vero, in lege aeterna non adest ab aeterno neque communitas cui lex intimetur, neque finis communis ad quem lex ordinem habeat ab aeterno, ne­ que potissimum promulgatio quae fiat communitati, cum lex aeterna sit actus Dei immanens. Inde aliqui deduxerunt legem aeternam non esse legem proprie dictam*; et quamvis hoc non concedatur ab aliis, fatendum est le­ t’em aeternam non consulere in creatura rationali primaria ratione soli bono communi, sed aeque principaliter etiam bono singulorum individuorum, candcmque ab aeterno promulgatam revera non fuis­ se’, imo neque in se posse cognosci a viatoribus, cum sit ipsa ratio 5 Cnntra Fauttum 1.22 C.77: ΜΓ, 42.418, 1 Recte notavit Suarez, De legibus 1.2 c.6 n.13 particulam vel sumendam ese sensu copulativo pro ct 4 S. Thomas, 1·2 ο Ο3 a.l; cf. 1-2 q.91 a.l Igitur, in sensu morali ct proprio lex aeterna est dictamcn practicum quo Deus ab aeterno ordinat suam voluntatem ad creaturas rationales, cis indicens ut servent ordinem in sua mente iam praestitutum. Cf. Cathrein Philosophia moralis n 205. Cinn notione Wusrinpna convcnU S. Thomas cum definit “ratio divinae sanientac. secun­ dum quod est dircctiva omnium actuum ct motionum” (1-2 q.91 a.D itemque bec not’o miam mulli tradunt anplicandam soli creaturae rationali: “Ratio sive dictamen mentis divinae, praescribens quid creaturae rationali qua tali conveniat vel diwnvrniat”. Cf. X Th. 1-2 a.l. ’ Cf Becanus, Summa th. schol p.2 tr.3 c 2 o.O S. A sponsus, 1.1 tr.l e.3 n.75 Marc-Raus, T.116; Rodrigo, De legibus 567; Fanfanî, 1.118. 4 Cf, Prümmer 1,149, Mi rkeliiach. 1,238 Quamquam isti auctores ase­ runt in solvenda quaestione legem esse essentialiter in. legislatore, et promutntionem non esse dc eius essentia/ (vel esse quidem ut facta, sed non ut cf. Loi ano, 1,160), hoc neque est omnino incontroversum neque dif­ ficultatem removet; etenim promulgatio sive ut pars essentiali· »ive ut condi· 342 BE LEGIBUS divina, sed solum indirecte in suis effectibus, i.e. mediantibus le­ gibus naturali ct positivis, quae sunt eiusdem participationes. Ideo dicendum esse videtur conceptum nostrum communem legis valere pro lege temporali, et non applicari univoce ad legem aeternam, sicut neque ad omnem legem temporalem ut infra patebit. 323. II. Differt ab: d) Idea divina, quae est “ratio divinae sapientiae in quantum per eam cuncta sunt creata” idcoque exemplar rerum faciendarum antecedens legi aeter­ nae scu ordini rerum iam factarum efficaciter gubernanda­ rum in finem. A) Providentia, quae est ratio divinae sapientiae media a'fUc'ans ad fines et quasi conclusio quae legem consequitur, in quantum normae generaliter latae a lege aeterna in parti­ culari applicantur ad fines a providentia ; unde et magis quam lex aeterna quae praesupponitur, respicit bonum particulare uniuscuiusque pro quo est quasi exeeutio legis aeternae *. 324. III. Existentia legis aeternae clare eruitur ex dog­ mate creationis, providentiae et gubernationis rerum a Deo. ( Imnia enim concepit mens divina et omnia ordinavit consi­ lium divinum et omnibus disposuit directionem aptam et ef­ ficacem in finem a tota aeternitate °. Iam vero in his continetur lex aeterna, cuius notitia ab ipsis ethnicis philosophis non ignoratur 10 ct praesertim in libris sapien­ tialibus V Testamenti evolvitur: “Dominus possedit me [sapien­ tiam] in initio viarum suarum . quando praeparabat caelos ade­ ram... quando appendebat fundamenta terrae; cum eo eram cuncta componens... Qui me invenerit inveniet vitam...; qui autem in me peccaverit, laedet animam suam; omnes qui mc oderunt diligunt mortem" (Prov 8,22-36). 325. IV. Proprietates praecipuae legis aeternae recen­ sentur: a) immutabilitas eiusdem quoad se, identificatur enim cum essentia divina; mutabilitas autem quoad nos, in quancio sine qua non, absolute requiritur ad hoc ut quaedam leges sint institutae. Cf. Suarez, Ih levibus 12 cl n.ll. Tamen, quoniam prout est actus legis­ latoris, cx se efficax ad obligandum, plene erat constituta ab aeterno in actu primo ct active, ita ut creaturis in tempore existentibus eo ipso in actu secundo applicaretur vi decreti aeterni infrustrabilis, haud absonum est eam denomi­ nare legem. 1 i. Th. 1-2 q.03 a.l. • S. THOMAS, Dc veritate q.5 a.l ad 6. Cf. SüAitz, De legibus l.f ·< n.llss; Lehu, Philosophia moral's et socialis n.295. » Hinc est quod omnia entia rationalia, cum aliquam principiorum natur·· 1 utn notitiam habeant, etiam legis aeternae aliquam notitiam habere censentur; quare iuxta S Augustinum “aeternae leg»s notio nobis impressa est (S*. TA. Ι·ΐ q.93 a.2), ipsique pagani philosophi eam cognoverunt et laudibus extulerunt cf. Cicero, Dc legibus 1 2 c 4). 19 Cf Cicero, Dc legibus 1.2 c 4, 343 tum diverso gradu attingitur ab eodem intellectu humano in via et in termino, itenique a diversis in eodem stadio viae vel termini. Nimirum, pro maiore vel minore cognitione legum aliarum quae participant de lege aeterna, haec ipsa lex magis vel minus cognoscitur ab eodem vel a diversis viatoribus. b) Quod sit regula omnis moralitatis, discriminans quas­ vis actiones bonas a malis, et fundamentum omnis obligatio­ nis moralis; ea enim, in quantum est actus intellectus divini, bonum distinguit a malo; et in quantum est actus divinae voluntatis, est fundamentum omnis obligationis moralis. Unde patet error: posit ivismi moralis, c medio auferen­ tis discrimen essentiale inter bonum ct malum; utilitarismi, qui meram actuum utilitatem habet ut fundamentum mutabile illius distinctionis; moralitatis independentis, quae obligatio­ nes morales deducit ex sola conformitate actuum cum na­ tura rationali, nulla habita ratione voluntatis aeternae Crea­ toris. c) Quod omnes prorsus creaturae ei subiciantur, quate­ nus irrationales vi quadam necessaria ei conformantur, ratio­ nales libera voluntatis determinatione conformare iubentur; quodsi non obtemperent creaturae rationales directioni huius legis, in eiusdem vim coercitivam incident, ct gloriam quam per actionem voluntariam Deo renuerunt, per poenam ineluc­ tabilem invitae praestabunt, etiam in sua deviatione adim­ plentes finem ad quem Deus omnia ordinavit n. d) Quod omnis lex a lege aeterna derivatur; sive tan­ quam a causa exemplari, quatenus nulla lex potest esse iusta nec ordinatio rationis, quae non sit legi aeternae conformis (cf. 5. Th. 1-2 q.93 a.3 ad 3), sive tanquam a causa efficiente, quia omnis potestas legislativa imponens obligationem est a lege aeterna seu a Deo praescribente rectum ordinem in quo subditi superioribus iusta decernentibus obtemperare debent. 326. V. Obiectum legis aeternae; a) Minus proprie sunt actus naturae irrationalis, omnisque activitas necessaria cuiuslibet creaturae per leges physicas ad finem ordinata : “nullo modo... aliquid legibus Summi illius Creatoris Ordi­ natorisque subtrahitur, a quo pax universitatis administra’·* Prov 16,4: Universa propter seinetipsirm creavit Dominus, impium quo· &d diem malum. Cf, Müllmj, I I.l tr.3 $ 29. 344 DE LEGIBUS tur”12; et revera “ignis, grando, nix, glacies, spiritus procel­ larum... faciunt verbum eius” (Ps 148,8; cf. Mt 8,27). b) Proprie sunt actus liberi naturae rationalis, quae so­ la est capax imperii et obligationis strictae solaque regitur le­ gibus moralibus quas pleno iure respicit lex aeterna. 327. VI. Subiectum legis aeternae : a) Minus pro­ prie sunt etiam res vita aut ratione expertes, siquidem Deus omnibus creaturis indidit normas agendi iuxta definitum mo­ dum aptum ad finem: per proprietates et vires impressas re­ bus anima vel vita sensitiva carentibus ; per instinctum et tendentias inditas rebus sensitivis. Quodsi causae particula­ res in aliquo deficiant ab ordine normali, adhuc isti defectus non existant contra ordinem Causae primae, sed divinae Pro­ videntiae vere subiciuntur. b) Proprie sunt creaturae rationcles quibus imprimitur non tantum inclinatio ab bonum sed etiam cognitio divinae ordinationis, quoad omnes earum actiones et motiones13 ; un­ do a Deo diriguntur in finem debitum per illuminationem intellectus et motionem voluntatis, quibus possunt ipsae re­ sistere sive obtenebrando cognitionem naturalem per passiones, sive deflectendo voluntatem per pravos habitus. Deus ipse divinaeque operationes non subduntur legi aeternae, quia haec non differt realitcr ab Eo, et quia nemo potest sibimetipsi esse subicctus. Quodsi Deus tenetur non agere malum, hoc non est a lege aeterna, sed a repugnantia quae oritur ex exigentia propriae naturae ct perfectionis divinae, unde Ipse per suam essentiam est sibi lex’*. 328. VII. Relatio ad alias leges haec, est: Lex aeter­ na ipsa est sibi norma, et respectu aliarum regularum et le­ gum existit fons supremus a quo omnes derivantur, cuique omnino conformari debent ut leges esse possint; simulque est exemplar quod necessario imitari debent, et quasi virtus nuclearis de qua participant, quatenus sunt rationes guberna­ tionis in inferioribus gubernatoribus a Supremo Guberna­ tore derivatae et nobis manifestant eam ordinationem quae ab initio est in mente divina. Hinc Prov 8,15-16: "Per me [sapientiam] reges regnant [quan­ tum ad potestatem] ct legum conditores iusta decernunt [quantum* 11 n 11 14 gibus S. Augustinus, Dc civitate Dei 1.19 c.12 n.3: ML 41,640. Cf. Th. 1-2 q.93 a.6. „ „ „ n , Cf. S. AnseemuSj Cur Deus homo 1.1 c.12: ML 158,378; Suarez, Pr 6'· 1.2 c.2 n.2ss. ad rectitudinem] ; per me principes imperant et potentes decernunt justitiam”. Nimirum, nulla voluntas creata aliam voluntatem ligare potest nisi a voluntate divina et a lege aeterna ligandi potestatem acceperit, ex sola enim natura omnes homines sunt aequales; in li­ gando autem non servabit rectitudinem rationis nisi exemplari legi aeternae conformetur. 329. Unde concludes: Lex aeterna participatur: a) a tege na­ turali intellectualiter in suscepta natura rationali a creaturis; b) a lege divina positiva, quatenus lex aeterna est vehit norma secun­ dum quam voluntas divina leges positivas constituens iusta est et recta (cf. S’. Th 1-2 q.93 a.4); c) a lege humana, quatenus haec tri­ pliciter derivatur ab illa, sci. : a) ut a causa exemplari, nam lex non potest esse iusta nisi conformetur rectae rationi, ac proinde legi aeternae tanquam normae mensuranti; β) ut a causa efficiente, nam vim obligatoriam legislator inferior imponit communicatam a Deo, teste Rom 13,1: “non est potestas nisi a Deo”; 7) ut a causa directiva, nam lex aeterna dirigit legislatores ut, applicato lumine rationis ct fidei, perspiciant quaenam leges secundum diversas cir­ cumstantias sint instituendae, et sic, testante S. Augustino, “in tem­ porali lege nihil est iustum atque legitimum, quod non ex lege aeterna sibi homines derivaverint" (.S’. Th., 1-2 q.93 a.6). CAPUT II De lege naturali S. Thomas, 1-2 q.94; Suahez, Dc legibus 1.2 c.5-16; Gonet, Clypcus theol. fhomisticae tr.6 <1.3; Bilt.vart, diss.2 a.2-4; Müller. Γ S 30-35: Meyer, Instit. i. net. 1,242-286; Bouquillon, 65-83: Janvier. La loi 3a conf. (Paris 1909): ViRMEERSCH, 1,146-152; TanquEREY. 11.252-269: 0. Lottin', La loi morale «flturclle ct la loi morale positive d'aprts St. Thomas d'Aquin (Brujas 1926); Rodrigo, Tr. de legibus 570-584; F. Wagner, Dos natürliche Sittcngesets iiach der Lchcrc des hl. Thomas vont Aquin (Friburgo dc Br. 1911). Summa remm dicendarum. In expositione generali legis naturalis moralis abstrahimus a diversis eiusdem praeceptis, dc quibus in decursu theologiae mo­ ralis erit sermo, ct distincte agemus de ipsa notione, de existentia, proprieta­ tibus, obiccto, subiecto, promulgatione, cognitione, valore ct sanctione. 330. I. Lex naturalis est divina creaturae rationalis in finem ultimum naturalem ordinatio, necessaria, in ipsa natu­ ra expressa, naturali lumine rationis percepta. Dicitur: Divina ordinatio, quatenus nonna obligans est divinum imperium ab aeterno existens sed in tempore manifestatum, quod ordinem naturalem conservare iubet et perturbare vetat ; ideoque lex naturalis “nihil aliud est quam participatio legis aeternae in rationali creatura” (S. Th. 1-2 q.91 a.2). Nam, supposita creatione, Deus necessario amat et efficaciter vult 346 DK LECK NATURALI notio n.330-331 rectitudinem creaturae rationalis, sicut necessario prohibet quamlibet actionem recto ordini oppositam. In ipsa natura expressa, nimirum norma proxima discriminativa actionum humanarum honestarum ab inhonestis est ipsa natura rationalis complete et adaequate spectata in sua constitutione et in suis relationibus socialibus, in suo fi­ ne transcendente, imo in suis inclinationibus essentialibus quae toti naturae respondent ut partes sunt eiusdem5; rec­ tam enim vel non rectam naturaliter dicimus actionem, prout conformis sit vel difformis naturae sic consideratae, non vero cx conform itate cum aliquo mandato libero. Iam vero, obligatio naturalis imperfecta, proxime exurgens ex intrinseca convenientia vel disconvenientia actionis cum ordine na­ turali, remote vero ex natura divina, quae fundamentaliter adest in actionibus ante divinum imperium iubens vel vetans *, redditur pro creatura rationali obligatio moralis perfecta quando, praelucen­ te indicio practico divini intellectus necessario, intercedit volitio Dei pariter necessaria, praecipiens actiones ad ordinis conservationem necessarias, prohibens autem alias quascumque rectitudini opposi­ tas *. Creaturae rationalis, nam leges physicae quibus subdun­ tur entia infrarationalia per similitudinem ct improprie in­ cluderentur in ambitu legis naturalis, siquidem non partici­ pant legem intellectualiter et rationabiliter ut verum dictamen a ratione practica constitutum. Ad finem ultimum naturalem, siquidem “lex naturalis nihil aliud est quam conceptio homini naturaliter indita, qua diriguntur ad convenienter agendum in actionibus propriis"’, ideoque normam a line capiendo ; nam quodlibet rationale convenienter agens, propter finem sibi proportionatum agit, sive in se ultimum sive ad hunc debite ordinatum. Necessaria ordinatio, ea nempe quae homini competit quatenus est creatura, corpore et anima composita, socialis, ad Deum destinata, non immediate ex libera Dei dispositione sed vi ipsius humanae naturae complete spectatae, in qua ha­ bentur relationes corporis ad animam, personae ad societa­ tem familiarem, politicam ct religiosam, creaturae ad Creato­ rem : et quidem relationes necessariae, utpote proxime fun­ datae in ipsa hominis natura, remote autem in essentia divi­ na. ideoque independenter a voluntate Dei vel hominis; sup­ posita igitur creatione, Deus necessario amat et necessario vult rectitudinem creaturae rationalis4. 1 Hoc sensu interpretanda sunt verba Vazqve?.: “quaedam ita ex se n»h sunt, ut ex nulla voluntate, etiam Dei, eorum prohibitio pendent... Imo, ita sunt ex se mala, ut eorum mal tia praecedat secundum ratOnrm ' nne c.j divini intellectus,.· ex quo illud efficitur, ut ante omnem Dei voluntatem et imperium, imo ante omne indicium, aliquia cx se sint bon;i opera” (In 1-2 <1-150 c-3). 2 Nimirum divina voluntas, cum approbat et vult obligationem imperfec­ tam antecedentem, novam ct veram inducit obligationem, ita ut si antecedent illa non daretur, ex divina voluntate exurgeret vera obligatio ponendi vel omittendi quasdam actiones, propter earum intrinsecam convenientiam difrconvenientuim cum ordine naturali. ’ S, Thomas, In IV dist.33 q.l a.l. . 4 Plurimi quidem auctores, ut A. Vat.knsin, A travers la metaphynque (Paris 1025) 207; E. Janssens, Cours de morale générale 1,190.232-233; C. Mai· 347 Naturali lumine rationis percepta, quatenus absque re­ velatione aliovc actu positivo auctoris sui, ipso lumine ratio­ nis sibi indito, homo percipit ordinem operabilium et simul voluntatem Dei, ut secundum illum procedat; aliis verbis, ap­ plicata rationali cognitione, homo intelligit quid sit conforme quid difforme recto ordini independenter a divina voluntate, et simul quid Deus praecipiat, vetet, permittat circa illum ; unde ratio humana est quasi praeco divinae voluntatis, dis­ crimen ostendens ct obligationem denuntians, ct ipsa lux na­ turalis, prout est in homine, nihil aliud esse videtur in actu primo quam “lumen intellectus [naturaliter] insitum nobis a Deo, per quod cognoscimus quid agendum ct quid vitandum” '°. naturalis non est: a) Soi.A Dei voluntas, praecisive ab intellectu divino, sive libera (nominalistae, Descartes, Puffcndorf; minime vero Suarez, ut aliqui calumniose asserunt), sive necessaria (Liberatore, de Bie, Gutberlct ’) ; nam vo­ luntas divina est quidem causa obligans, sed non regula discriminans, et actiones lege naturali praescriptae vel prohibitae, non ideo sunt bo­ nae vel malae quia a Deo praecipiuntur, sed necessario praecipiuntur vel vetantur quia intrinsece sunt bonae ct necessariae ad rectum or­ dinem vel malae*. Unde si per impossibile Deus non vellet legem na­ turalem, haec tamen eodem modo nobis innotesceret, imo et imper­ fecte imponeretur propter intrinsecam convenientiam vel disconvc331. Unde concludes: Ti.xtAV, L'obligation morale peut-elle exister sans la connaissance dc D eu: RevApol 60 (1935) 3S6, etc.. Crnfent characteri ni obligationis absolutae, etiam imperfectae, quarn lex naturalis prae sc fert, non explicari sine recursu imme­ diato ad Deum legislatorem supremum; sed attenta indole moralitatis naturalis et connexione absolute necessaria quorundam actuum cum natura rationali, me­ lius nobis sentire videntur qui cum Cruysbcrghs, Meunier. Ιλη: n etc, existimant conceptum obligationis moralis non exigere rccur-um immediatum ad Deum, utique rcro mediatum· Cf. O. Lottin, Principes dc morule 1,141 145; 11,73-76. 1 5*. Th, 1-2 q.94 a.2; a 4 ad 3; item q.91 a 6. 1 S Thomas, Opusc. theolog. III m duo praecepta caritatis cl; cf. Bougomoif, Theol. mor. fundam. 65. 1 Sic refert Mkrkkldach. 1.246. 1 Cf Svabez, De legibus 1.2 c.6 n.lL 348 DE LEGE NATURALI nicntiam actionum cum ordinc naturali ct cum ipsa natura dviina . b) Imperativum categoricum rationis practicac aut voluntatis autonomac (JKant, rationalistae) ; nam autonomia non patitur effica­ cem obligationem directam moralem, siquidem sola voluntas vel ratio praefica nequit constituere debitum rationale absolutum ; quia istud ct solum resultat ex necessaria connexione mediorum cum fine et a voluntate, sicut sibi imponi, sic ct removeri ad libitum posset. Accedit quod nititur falso fundamento, quasi homo, essentialiter a Deo de­ pendens et ad Deum destinatus, sibi ipsi esset terminus et tanquam finis in se*1011 *. c) Natura rationalis, sive lumen rationis nostrae, sive cius dictamen; nam haec sufficiunt quidem ad constituendam et mani­ festandam moralitatem intrinsecam actionum humanarum, ideoque etiam ad requirendam legem quae obligationem imponat secundum exigentias illius moralitatis intrinsecae; sed quia neque natura ra­ tionalis ipsa neque eius dictamina sunt ex se ipsis prohibentia vel vetantia, dicendum videtur legis essentiam non explicari sine volun­ tate Superioris exigente observantiam normae moralitatis sive cons­ titutivae sive exigitivae’1. 2. Lex naturalis obiective est ipse ordo moralis quo homo, attenta sua natura, ad finem ultimum dirigitur: a) subicctivc ct in actu primo est habitualis inclinatio naturae rationalis in finem et media; β) in actu secundo sunt ipsae “propositiones universales ra­ tionis practicac ordinatae ad actiones”13 i.e. indicia quibus ratio practica modo universali dictat quid bonum quidve malum sit1’. 332. II. Differt lex naturalis: α) A legi·: aeterna multipliciter: quia non est ordinatio omnium creaturarum, sed solius rationalis ad finem ultimum; quia non est ordina­ tio active spectata et in ipso Deo manens, sed passive sump­ ta et in creatura rationali expressa ; quia non a solo Deo co­ gnosci potest qua talis, sed etiam lumine rationis percipitur; quia non est aeterna sed temporalis. Tamen formalitcr non est aliquid diversum a lege aeterna, sed cius participatio in creatura rationali, ut dictum est14, et obiective nihil pracci• Tunc autem postularetur actus voluntatis divinae, perficientis obligatio­ nem moralem, et ante illum non adesset peccatum in transgressione; siquidem merum dictamen rationis exhibet sed non constituit obligationem. 10 Cf. D 1703; Meyer, Instit. i. nat. 253ss. 11 Cf. Suarez, Dc legibus 1.2 c.6; GUenEchea, Principia iuris politici 1,259. Aliter alii, quos refert ct approbat Merkelracii, 1,246. n 5. Th. 1-2 q.90 a.l ad 2. « I. ·., 1,282. 14 '‘Concipi igitur debet lex naturalis tanquam manifestatio seu extern promulgatio ipsius legis aeternae in tempore facta, ct quidem pro et in ratio­ nali creatura, non tanquam afiquid huic extrinsecus superadditum, sed ita ut ipsa natura rationalis per inclinationem naturalem (divinitus impressam) ad suos proprios actus sit legis aeternae participatio ct promulgatio, quemadmodum est rationis divinae creata quaedam imago” (MXYER, Inst. iuris nat. 1,243). Inde est etiam quod lex aeterna aliqua ratione est immanens rationi naturali, utpote quae est participatio Rationis divinae. Cf. E. Dhanis, Dc natura religioso cMu gationis moralis: Acta secundi congressus thomistici internationalis (Roma I *3/) 454-467. pilur a lege naturali quod non praecipiatur a lege aeterna; utraque habet insuper eandem supremam normam rectitudi­ nis, totaque legis naturalis materia continetur in lege aeterna. 6) A synderesi, scu habitu non stricte innato sed ex in­ tellectu profluente, quo facile enuntiamus prima principia moralia, dum lex naturalis proprie est ipsa ordinatio et dic­ tamen fundatum in lumine intellectui naturaliter indito a Deo. c) A consciencia, scu dictamine ultimo-practico de agen­ dis in particulari, quod non facit sed denuntiat obligationem, lum lex naturalis est norma agendi quae ad rectum ordinem sunt necessario intimata, sive habitualiter per rectam ratio­ nem sive actualiter per conscientiam. d) A lumine RATIONIS, nam lex naturalis formaliter est imperium divinum creaturae per rationem intimatum, lumen autem rationis est principium per quod intimat Deus effective suum imperium, sicut dictamina rationis practica sunt princi­ pium quo illud formaliter intimat15. 333. III. Existentia legis naturalis, prout modo des; cripta est, ex doctrina catholica, imo ex proprie dicto dogI mate fidei propter claram doctrinam Magisterii universalis et Scripturae, admittenda est contra atheos, materialistas, mo­ rales positivistes, evolutionistas, asseclas scholae historicae respuentis legem praeter positivam. Eius vero cognoscibili­ us per naturale lumen rationis, doctrina est certa contra traditionalistas. iuxta quos in actuali condicione naturae lapsae homo nequiret legem naturalem cognoscere nisi supernaturali revelatione aut traditionis lumine illustratus. Unde contra hos omnes affirmatur : 334. Propositio: Existit in creatura rationali lex natu­ ralis, cum natura indita et essentialiter eidem coniuncta, naturali rationis lumine aliquo modo cognoscibilis et cognita. Probatur : Ecclesia frequenter hoc proposuit in suo magisterio: a) CaTECHISMUS ad parochos: “Nemo est quin sibi, a Deo lijcm in animo insitam esse sentiat, qua bonum a malo, hontstum a turpi, iustum ab iniusto possit secernere’’1M. b) Leo XIII: “Talis est princeps omnium lex naturalis, quae scripta 1 Rodmico, Dc legibus 570 b. * Pars 3 c.l n.3. 350 DE LEGE NATURALI est et insculpta in hominum animis singulorum, quia ipsa est humana ratio, recte facere iubens ct peccare vetans. Ista vero humanae rationis praecriptio vim habere legis non potest, nisi quia altioris est vox atque interpres rationis, cui mentem libertatemque nostram subiectam esse oporteat... Ergo con­ sequitur ut naturae lex sit ipsa lex aeterna, insita in his qui ratione utuntur, eosque inclinans ad debitum actum et finem, eaque est ipsa aeterna ratio Creatoris universumque mundum gubernantis Dei” 1T. S. Scriptura, inter alia plura, in loco classico Rom 2, 1-4-16 (cf. 1,32): “Cum enim gentes quae legem [positivam divinam] non habent, naturaliter [duce ratione] ea quae le­ gis [mosaicac] sunt faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex [seu: lex eis inestj ; qui ostendunt opus le­ gis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis cons­ cientia ipsorum, ct inter se invicem cogitationibus accusanti­ bus, aut etiam defendentibus”. Sic ergo, gentiles qui mosaica lege non utebantur, quaedam legis naturalis praecepta serva­ bant, quia haec lex in ipsorum cordibus erat inscripta eiusque observationem urgebat conscientia. Non autem traditio­ ne nota erat gentilibus sed ratione naturali, utpote in cordi- i bus scripta et conscientiae testimonio firmata. Alibi (Rom i 1,28-32) declarat S. Paulus gentes potuisse cognoscere natu- I rali rationis lumine, auctores delictorum legi naturali adver­ santium reos fieri mortis aeternae. Traditio patristica testatur: a) inesse omnibus legem naturaletn; sic v. gr. Tertullianus : “quaeris igitur Dei legem? Habes communem istam in publico mundi, in naturalibus ta­ bulis, ad quas et apostolus solet provocare... ut cum ad Ro- ' manos, natura facere dicens nationes ea quae sunt legis, et legem naturalem suggerit, et naturam legalem” 18 ; b) et quidem non scriptam, sed innatam et insertam cordibus manu Crea­ toris, ideoque humano ingenio cognitam ; sic v. gr. S. Ambro- | sius: “ea igitur lex non scribitur, sed innascitur; nec aliqua « percipitur lectione, sed profluo quodam naturae fonte in sin­ gulis exprimitur et humanis ingeniis hauritur” 10 ; c) naturam esse boni operis magistram, ct alia similia; v. gr. S. BasiLius: “haud excusari poterimus, quod ea quae conducibilia ” Encycl. Libertae: ASS 20 (1887) 597. u Dr corona, VI: ML 2,83. J· Epist 73,3: ML 16 1251. Cf. S. 1. Chrtsostomüs, Ad fop. anttoA homil.J2, 4: MG 49,131. PROPRIETATES, n.334-335 351 sunt, litteris non siimus edocti, quandoquidem id quod utile est, per legem naturae citra doctrinam nobis eligere licet... Insident autem ct nobis virtutes secundum naturam...”20. Ratio multipliciter probat existentiam legis naturalis: a) Ex intima singulorum hominum experientia, sponte et invincibiliter exhibente alias actiones ut malas, adeoque pro­ hibitas, et quidem absolute et universaliter et independenter a quibuslibet adiunctis publicitatis etc., alias ut bonas, adeo­ que licitas, imo interdum praeceptas, utpote necessarias ad integritatem ordinis moralis percepti ; cui dictamini si quis obtemperet, pacem habet, secus vero stimulis conscientiae agi­ tatur. Hoc autem indicium constans et universale non potest explicari ex causa contingenti, v. gr. ex indole aut educatio­ ne, sed ex ipsa natura rationali21. b) Ex universali consensu hominum circa existentiam alicuius legis moralis ex ipsa natura haustae ct imponentis quasdam obligationes absolutas, universales, immutabiles, qua­ rum ratio sufficiens non potest esse nisi in Deo supremo le­ gislatore. Classica sunt testimonia insignium paganorum de hac re c) A priori cx Creatoris infinita perfectione, sapientia, sanctitate, cx quibus necessario vult rectum ordinem et neces­ sario imprimit creaturis congruentia principia elicitiva et directiva operationum in finem iuxta rectum ordinem. Iam vero, modus obtinendi ut creaturae rationales agant secun­ dum ordinem rectum congruenter ad carum naturam ct liber­ tatem non est alius nisi lex ipsis intimata per rationis lumen ipsasque ligans. Haec autem est lex naturalis. 335. IV. Proprietates legis naturalis plures recensen­ tur, quarum potissima est necessitas, a qua aliae derivantur: universalitas, immutabilitas, cognoscibilitas. Sapientissimus enim rector ct gubernator nequit legem necessariam praescri­ bere creaturae rationali quae non habeat omnes has notas qua­ rum brevem explicationem apponimus. 1) Necessitas hypothetica legis naturalis, supposita nempe hominis creatione, patet ex his quae dicta sunt de eius * Homil. IX in Exanicron 3,4: w Cf r«tntu.oN, Th.<·! dici. Cf. Soihocixs, Oedpus rex Wifcmr 4,10; Dc rcpublica 1.3 n.17; SuiCA, De bcncficiij 4,17. MG 29,195. fundavi, 68. S’63-871; Antigona 440-470; ClCXRO, Pro cf. Lactantius, Instit. 6,8: ML 6,660-661; 352 DE LEGE NATURALI existentia in argumento rationis a priori ct quae dicentur in­ ferius de eius obiecto. Nempe: sapientissimus Creator et or­ dinator universi debuit imprimere omnibus entibus princi­ pia di recti va operationum in finem; et quidem creaturis ra­ tionalibus regulas morales quae versarentur circa ea que ta­ libus naturis conveniunt vel repugnant, ideoque tam neces­ sarias quam ipsa natura 23. Quodsi quis obiciat Deum liberum esse in omni operatio­ ne ad extra, respondetur “divinam voluntatem, licet simpli­ citer libera sit ad extra, tamen ex suppositione unius actus liberi posse necessitari ad alium, ut si vult promittere, abso­ lute necessitatur ad implendum promissum’*; unde, quia non potest insipienter vel iniusto gubernare, supposita voluntate creandi naturam rationalem, non potuit non prohibere tali creaturae actus intrinsece malos vel non praecipere honestos necessarios” 24. 2) Universalisas constat cx his quae dc subiecto dicen­ tur: nimirum, lata pro qualibet creatura rationali, singulis hominibus saltem in actu primo et habitualiter inest impressa lex naturalis in accepta natura rationali ct totum eorum na­ turalem ordinem complectitur25 ; promulgatur autem, ve! potius divulgatur, in conscientia cuiuslibet hominis ratione gaudentis saltem quoad praecepta generaliora. 3) Immutabilitas, applicata ad legem naturalem solet a ! pluribus distingui : a) propria alia, in qua lex ipsa mutaretur ! sive ab intriscco, cessante fine vel etiam superveniente nocti- 1 mento cx lege, sive ab cxtrinscco, per abrogationem vel dero­ gationem seu totalem vel partialem abolitionem factam a le­ gislatore eiusve superiore vel successore; b) impropria alia, per mutationem non ipsius legis sed materiae circa quam lex versatur, adveniente aliqua circumstantia quae subtrahit ma­ teriam ab applicatione talis legis. Tam vero: a) Mutabilitas proprie dicta, per relaxationem sci. legis in ' casu particulari quoad obligationem, sed manente eiusdem materia, excluditur absolute”, quia lex naturalis nullatenus potest deficere: 13 Circa indolem ct proprietates legis naturalis, praesertim prout apud S. Thomam describuntur, cf. amplam notam apud O. Lottix, Princiftt i< morale 1,147-148. 34 Suabèz, De leoibus 1.2 c.6 n.13. a Censuit LMHMKUIIL, 1,177 legem naturalem non esse promulgatam m· quoad illa praecepta quae nos non latent vel indubia sunt; sed rectius diettur totam esse promulgatam, quin necessarium sit ut actu tota cognoscatur sed cognosci possit. , Mutabilitatem admittunt Nbminalistae, Descartes, Pufendorf, con·, quentes cum opinione dc dependentia legis naturalis a sola divina voluntate î I PROPRIETATES N.335 353 e) non ab intrinseco, quia lex naturalis, in quantum talis, est par­ ticipatio legis aeternae casque solas exhibet normas quae ex natu­ ra hominis ct recti ordinis necessario profluunt, utpotc fundata in ipsa rerum essentia quae mutationi non subest ; unde nihil praeci­ pit nisi quod est intrinsece bonum et ab essentialibus relationibus creaturae rationalis ad alia, maximeque ad finem ultimum, neces­ sario exigitur, nihilque prohibet nisi quod est intrinsece malum ut­ potc illis relationibus necessario contrarium, ideoque nunquam evaderc potest inutilis vel noxia. Sed β) neque ab cxtrinscco, nam Deus non potest non praecipere vel permittere id quod ex natura rei est necessarium vel plane conveniens ad vitam honestam, nec potest non prohibere id quod cx natura rei illam dedecet; aliis verbis, vo­ luntas Dei, hypothetice necessaria in ferenda lege naturali, deficere nequit hypothesi manente, in eadem lege perpetuo inviolate susten­ tanda b) MuTAjBlLTTAS improprie picta admittitur a plcrisque aucto­ ribus’, ct explicatur ner mutationem materiae aut circumstantiarum in illis casibus in quibus praescripta legis naturalis non fundantur in ipsis rerum essentiis immufabibhus indenr’’dcnter a circumstan­ tiis, sed in condicionibus naturalibus et ordinariis ouae non sub omni hypothesi et in quolibet casu bona sunt vel mala. Huiusmodi casus mutabilitatis impropriae nunquam occurrunt in nrincipiis pri­ mariis essentialiter bonis vel malis, neque in iis quae directe ct ne­ cessario dicunt necessarium ordinem vel repugnantiam ad Deum, ut v.gr. votum vel juramentum promissorium. nisi immediatum fun­ damentum ct ortum habeant nem in ipsa natura humana, sed a li­ bera hominis voluntate et a Dcn remittantur; occurrunt vero per accidens in principiis secundariis quae versantur circa media ad finem* 5*, ct quidem: tantummodo in casu particulari, si agatur de finibus primario intentis in quibus aut condiciones mutentur aut Deus materiam miraculose modificet, quando cx rerum essentia ordo absolutus non est praescriptus ”: etiam communiter pro om­ nibus, sed ad tempus, si agitur de finibus secundario intentis. Sic Itrn schola K. Bnrkhrnn I L*’vv BrnM. \ Bave» dc. CC S DfnoiCC, Le conflit de la morale et de la sociologie* (Lovaina 1θ!2) 6-18. Qui autem cum Scoto (I h II J <1.37) censent praecepta secundae tabulae non esse de lepe naturali, nossent admittere, ut patet, eorum dispcnsabilitatcm sustentado simul immutabilitatem legis naturalis. n Ci. S*. Th, 1-? π.94 5. Oc·» immuta*'’*’**'· srrip«Q; W Stockvws. d-r nat iirlichen Sittcugcsctses n der xlwlut'chcn Ethik (Frihurgo dc Br. 1911). 51 Sic v.gr. inter recentiores Bocquilt.on, Th. m. fundam. 72-75; Van Hovr, Dc firivHeaiis ct de dispensation^ 325· Ronr’^n. De lep'hu.t 583 Mf.rmiACH, 1.257-259; PrOmmEr, T.154-155; Loiano-Grîzzana, 1,169; Noi.t>inSchwîtt, T.116; îonïo, 1,169; Airtnys-Damen, 1,136. Isti AA. dicunt in dispenytione voti dissolutione matnmon»· rati non rn—·»,.—tali et*'., nullam lerem suspendi vel dispensari, sed simpliciter restitui libertatem quae per votum rei contractum fuerat tradita; restituta autem libertate deficit condicio ut obliget lex de voto adimplendo, vinculo matrimoniali observando etc. 3 Circa distinctionem praeceptorum legis naturalis primariorum ct secun­ dariorum ciusquc convenientiam, cf. 0. I.ottin. Principes dc ntorale 11.37-40; Lf ireit naturel cites Saint Thomas d'siquin ct scs prédécesseurs (Brujas Î9J1) 82-89. * Ifaec limitatio ponitur pro illis principiis quae, quamvis versentur circa media ad finem, exceptionalitcr fundari dicuntur immediate in essentiis reram; sic essentialis ct absoluta habetur malitia peccati contra naturam ct mendacii. ThiolMob. 1 12 accidit quando finis naturalis superior elidit inferiorem, v.gr. in casu filiorum Adae, in quo finis altior propagationis et simul uni­ tatis generis humani salvandae infirmavit aliud postulatum legis naturalis prohibens matrimonium inter consanguineos primi gradus collateralis (cf. Act 17,26), vel in casu in quo homini furioso gla­ dium suum exigenti ut occidat inimicum illud denegatur, contra dic­ tamcn legis naturalis dc reddendo deposito sed propter dictamcn altius de caritate erga proximum exercenda; item quando Deus ce­ dit proprium dominium supremum et dat facultatem alicui circa vitam, corpus, bona suorum proximorum, ut donasset Abrahae ad occidendum Isaac si mandatum sustinuisset (Gcn 22,2) et donavit Oscae, iuxta quorundam interpretationem, ad cognoscendam mulie­ rem fornicariam, israelitis vero ad assumenda spolia aegyptiorum; similiter quando obligatio naturalis dependet ab aliquo facto volun­ tatis humanae quod per consensum Dei mutetur, ut v.gr. in voto si Deus cedens iuri suo, desinit acceptare promissionem voventis; tandem quando praecepta secundaria non absolutae necessitati sed perfectioni vel summae convenientiae respondent, cui tamen potest a Deo provideri per specialem providentiam, v.gr. educationi prolis et sedationi concupiscentiae et mutuo coniugum adiutorio in matri­ monio polygynico. Rectius tamen nobis dici videtur mutationem legis naturalis nul­ lam esse neque impropriam, si postulata legis completa et adaequata formula exprimantur, cum restrictionibus, determinationibus, con­ dicionibus diversis quae principia exhibeant prout applicanda non solum in casibus generalibus ct ordinariis sed etiam in specialibus et extraordinariis. Nimirum praecepta legis naturalis prout a nobis exprimuntur: alia quidem completa sunt quia referunt aliquod prin­ cipium universale et absolutum, quod ex nulla circumstantia extrin­ seca modificari potest, v.gr. non blasphemabis; alia vero incomple­ te traduntur per formulas quae exhibent casus communiter contin­ gentes sed non extraordinarios, in quibus circumstantiae faciunt ut tales casus non sint comprehensi in formula generali, v.gr. non • occides, sci innocentem privata auctoritate per modum aggressionis iniustae; non fornicabis, nisi forte Dominus det tibi ius in cor­ pus non tui coniugis (cf. Os 1,2); non furtum facies, nisi Deus transferat tibi dominium ut transtulit ab aegyptiis in iudacos quoad vasa mutuo accepta (cf. Ex 12,35-36) etc. ". 336. Unde concludes: 1. Distinguendum est inter actiones: a) aliae sunt semper et undequaque bonae vel malae secundum substantiam actus et ex natura rei, quae aliquando dicebantur a veteribus “ applicationes conclusionum primariarum ; hac nunquam possunt mutari quatenus fundantur in ipsis essentiis rerum immu® Cf SuareIz, De lepibur 1.2 c.13 n.6; c.lS n.26; I.ehmkvhl. 1,28$; Marc-Gestermann, 1,128; Tanquerey, 11.262 b; MerkelbaCH, 1.248 in fmc Discrepantia non est in re sed in explicatione rei. Nobis clarior ct simplicior videtur explicatio nostra. Sic vitantur istae expressiones mirae mutabilitatis et dispensabilitatis legis naturalis quae animum percellunt, sive dicantur im­ propriae in casibus particularibus sive propriae in aliqua concessione Rentra­ it v.gr. polygarniae in V. T. Cf. S· Th. 3 q.65.67 Ex doctrina autem ct plaxi Ecclesiae cognoscimus quaenam praecepta legis naturalis accurate c\ primantur formula absoluta, quaenan non. « Cf. S'. Th. 1-2 q-94 a.4 ct 5; In III d.37 q.l a.3. labilibus et accurate exprimuntur principio generali, v.gr. blasphemia vitanda, caritas Dei fovenda. b) aliae sunt bonae vel malae non semper et undequaque cx natura rei, sed propter certas condiciones quae tollunt malitiam vel obstant bonitati, propter defectum iuris vel propter periculum im­ prudenter susceptum ; hae possunt mutari dependenter a circumstan­ tiis in quibus lex naturalis in adiunctis rerum ordinariis fundatur, ct de facto mutantur aliquando: rarius ct in casibus singularibus, quando agitur dc praeceptis primariis; facilius et interdum gene­ raliter pro omnibus, quando agitur de principiis secundariis seu ■ aide utilibus ad ordinem rectum, v.gr. circa monogamiam et ma­ trimonii indissolubilitatem. Sic depositum potest retineri contra vo­ luntatem deponentis, si irrationabiliter reclamat redditionem ; sic filii Adae potuerunt cum sororibus matrimonium inire in adiunctis con­ cretis in quibus Deus, ob altiorem legem transmittendae vitae, re­ linquebat ius in corpus fratrum assumibile ct assumendum in ordine ad actus per se aptos ad generationem descendentiae humanae; sic medicus potest ponere actus impudicos cx necessitate medendi clien­ tes, quos secus haberet sibi vetitos propter periculum. 2. Non sunt proprie mutatio legis naturalis sed mera additio quae integritatem illius non afficit, vel ulterior determinatio, dispo­ sitiones divino-positivae vel humanae quibus praecepta naturalia ge­ neralia modis concretis exhibentur vel praescribuntur aut prohiben­ tur cum ex sola lege naturali sint permissa, vel irritantur cum per se sint valida. Similiter non mutatur lex naturalis quando mutantur condiciones necessariae ad eius applicationem; sic v.gr. quando re­ laxatur votum non fit dispensatio in lege naturali, sed nomine Dei tollitur condicio requisita ad eius vigorem, sci. acceptationis perduratio. 337. 4) Indispensabilitas sequitur immutabilitatem extrinsecam ct doctrina eodem modo applicatur utrique pro­ prietati, cum dispensatio non sit nisi mutatio ab extrinseco per competentem auctoritatem. Rectius nobis videtur asseri legem naturalem nunquam dispensari, neque improprie, et ca­ sus qui afferuntur dispensationis huiusmodi explicari ex eo quod concurrunt condiciones speciales quae applicationem principii legis naturalis, nimis generaliter et indefinite pro­ lati, non permittunt; sic quando Romanus Pontifex dissolvit matrimonium ratum non consummatum aut relaxat votum, vel quando princeps damnat capite criminales, vel quando ipse Deus iubet Oseam sumere sibi uxorem fornicationum33, nullatenus dispensatur in ipsa lege naturali, sed cessante Deo in primo et ultimo casu tueri ius quod dat coniugibus ad invicem circa cxclusivum usum corporis in ordine ad actus matrimoniales, vel renuntiante in secundo et tertio ius quod habet ad vitam civium vel ad rem voto promissam, obiective a Os 1.2; si tamen ita interpretandi sint iste ct alii loci similes prophetiae. 356 DE LEGE NATURALI non iam existant condiciones in quibus applicatur lex natu­ ralis et principium eiusdem: cuique ius suum sancte est cus­ todiendum. Ecclesia rectius fortasse dicitur non dispensa­ re unquam in lege naturali, sed authentice et infallibiliter declara­ re eam et interpretari. Hinc, cum dispensat in votis ct dissolvit vinculum matrimonii etc., certo cognoscimus Deum ius suum ad fidem datam in casu priore, et continuationem vinculi ad rectum ordinem secundum providentiam ordinariam necessarium in poste­ riore, propter fines superiores non amplius urgere. Unde concludes: 5) Obligatorjetas legis naturalis congruenter ad istam doctrinam sic videtur explicanda, ut lex naturalis quae in de­ terminatis adiunctis et secundum condiciones concretas vere hic et nunc applicetur, sive negativa sit sive affirmativa, nunquam desinat obligare. Communius quidem dicunt legem affirmativam naturalem non urgere cum incommodo extrinscco improporlionato, sed idem dicendum esset in quibusdam praescriptis legis negativae, v.gr. non furandi, quando occur­ rerent determinata adiuncta in quibus Deus ius in re ab uno in alium transferret. Unde haec non tam ex cessatione obli­ gationis manente lege, sed ex inexistentia condicionum et lex naturalis vigeat explicari rectius putamus. 338. V. Obiectum legis naturalis modo generali sunt actiones intrinseca moralitate praeditae ; nimirum ea omnia “quae rationali naturae ita conveniunt vel repugnant ut ad or­ dinis conservationem ab ipso naturae Creatore necessario praecipiantur vel prohibeantur” 34. Unde ratione materiae lex naturalis comprehendit normas generales quas homo ex ipsa rerum natura, independenter a quacumque lege positiva, absolute potest cognoscere ut obligatorias, mediante lumine rationis. Distingui solent secundum diversos aspectus sic: 1. Ratione cognitionis et nexus logici quo ad invicem connectuntur : a) Primum et universalissimum principium per se notum et totam legem naturalem implicite continens, quod vi­ detur esse unicum, ex quo cetera logice fluant. Summum hoc principium alii, ut .Meyer, repetunt ex recto ordine servando, alii, ut S. Thomas, ex bono operando ; unde aliter ab aliis proponitur35. Simplicissima vero simulque usitatissima ut persM MmkSlbaCH, 1,251. Prout necessariam habeant honestatem ve! inhoneJtalem, erunt obicctuin legis affirmativae vel negativae. 33 Cf. MgYCR, Inst. iuris nat. 1,277-286; TanqvXREY, 11,258. obiectum n.337-338 357 picua3e formula depromitur ex S. Thoma: “Bonum est fa­ ciendum ct malum vitandum” (S. Th. 1-2 q.94 a.2). Ad hoc autem principium facile referuntur alia pariter generalissima, ut: Quod libi non vis alteri ne lacias; secundum rationem est vivendum; suum cuique est tribuendum; nulli iniuria est facienda; Creatori obediendum; rectus naturae rationalis ordo tanquam divinitus sanctus est servandus etc. b) Conclusiones primariae, quae cx primo principio propter clarum nexum facili discursu ct evidenter deducuntur per immediatam applicationem eiusdem ad concretas res et con­ diciones, v.gr. Deum esse colendum, pacta esse servanda, pa­ rentes esse honorandos, et in genere praecipua puncta de­ calogi 37. c) Conclusiones secundariae, quae remotiore et diffi­ ciliore inquisitione et ratiocinatione ex primo principio dedu­ cuntur per applicationum mediatam ad casus particulares, Virbi gratia absoluta indissolubilitas intrinseca matrimonii ; absoluta prohibitio abortus directe causati, satisfactionis Ve­ nereae extramatrimonialis, mendacii officiosi etc. Cum huiusniodi praecepta laboriose cognoscantur a multis, saepe clarius et certius in lege positiva proponuntur, imo apud aliquos scho­ lasticos ut praecepta positiva habentur38. 2. Ratione efficaciae obligationis seu necessitatis ad finem et ontologici nexus quo ad invicem connectuntur, pas­ sim dicuntur in lege naturali prohibente: a) Praecepta primaria, quae natura omnino exigit, quia sunt absolute necessaria ad gloriam Dei non laedendam vel ad obtinendum finem particularem vel socialem directe et principaliter intentum ab eadem natura ; sic v.gr. blasphemia, iniusta occisio innocentis, procreatio illegitima extramatrimonialis, adversantur primariis praeceptis legis naturalis et ne­ cessario in qualibet hypothesi prohibentur ; secus enim dene— H Debet tamen intelligi sensu composito, quatenus faciendum est omne boKum necessarium cuius omissio esset malum, ideoque vitanda. r Notum est Scotum ccnsuisse praecepta secundae tabulae non esse natu· nba sed positiva Cf. In III d.37. 3 Patet autem ea proxime non obligare formalitcr, donec invincibiliter ignonntur (cf. D 1292). Dissentiunt auctores in determinando utrum conclusiones legis naturalis remotae quae nunquam morali certitudine cognoscentur, comprekadalur Mcctivc in lege naturali an non. Contra modum loquendi saltem ir.cipitcm quorundam (v. gr. Lekmkuhl, 1.177) respondendum videtur affirma­ tive, nam lex naturalis promulgatur per meram naturae rationalis creationem, Htoque in actu primo sunt per eam legem objective obligatoriae, et per se itimpbilcs lumine naturali. Cf. Vkrmeeksch, 1,147; Rodrigo, Dc legibus 575. 358_____ — _______ ‘de PROMULGAT I·· lege naturam garetur ipsa natura, cum ea sint· ad ordinem naturae rationalis •impliciter necessaria. b) Praecepta secundaria, quae natura non omnino exigit, quia licet sint necessaria ad finem secundarium quem na­ tura concomitanter et subordinate ad primarium intendit, rela­ te ad finem particularem vel socialem principaliter intentum a natura non sunt absolute necessaria ut is subsistat, sed solum valde utilia ut decenter, convenienter, sine magna difficultate obtineatur; sic, v.gr. polygynia ct divortium perfectum iuri naturali secundario adversari dicuntur; unde si Deus speciali providentia suppleat illas circumstantias propter quas praecepta secundaria requiruntur, haec suspendi poterunt in casibus specialibus, ut evenit quondam, saltem in populo haebraico, quoad polygyniam et divortium. c) Absoluta vel condicionata, prout oriantur ex solo fundamento naturae rationalis acceptae, ut praeceptum hono­ randi parentes, vel fundentur praeterea in praesupposito alterius condicionis aut facti contingentis, v.gr. praeceptum ser­ vandi votum quod supponit promissionem ab homine libere factam Deo. i | | I 359 339. VI. Subiectum legis naturalis sunt : o) Radicaliter ct in actu primo cuncti homines, etiam infantes ct amentes, omnes enim habent naturam humanam, et lex naturalis spectat ad ea quae necessario conveniunt vel disconveniunt huic naturae, et cum eadem est indita atque essentialiter eidem coniuncta; unde quae offenderent contra legem naturalem, contraria sunt pariter naturae humanae, verbi gratia blasphemare, se polluere etc.40. b) Actualiter et in actu secundo sunt homines actu pollentes ratione; nam obligatio actualis ct formalis supponit | cognitionem legis et actuale dictamen conscientiae circa obli­ | gationem; hanc vero non habent infantes et amentes, nisi in i potentia et habituali ter 41. 1 Infans qui blasphemum imitatus proferret blasphemiam, peccaret materialiter contra legem naturalem ipsi habitualiter intimatam in natura humana; similiter dormiens vel ebrius qui in eo statu legem naturalem violaret, peccaret materialiter in se, possctque etiam formaliter in causa peccare; qui vero aliquem sui non compotem induceret ad violationem legis naturalis, peccaret formaliter utpote vera causa in se libera moralis violationis. Unde concludes: 1 < 340. VII. Promulgatio, seu ordinationis autoritativa in­ timatio et notificatio, facta subditis, absolute exigitur ut lex existât vel saltem ut lex obligationem actu inducat in subditis. Talis vero debet esse haec auctoritativa intimatio, ut vi eius subditi valeant sine magna difficultate substantiam legis perci­ pere, etsi partes secundariae seu conclusiones remotiores for­ tasse imperviae maneant perspicaciae et considerationi directae eorum qui infirmiore ingenio pollent 42. Circa hanc promulga­ tionem et subsequentem divulgationem haec statuimus: 3. Ratione obiecti circa quod versantur, respiciunt; I a) Deum, qui ut primum principium et finis ultimus 1 colendus, amandus, obediendus est; i b) Proximum, quatenus consideratus homo in suis rela­ tionibus socialibus, caeteris debet reverentiam, iustitiam, cari­ tatem, et tenetur bono communi subordinate bonum privatum; c) Seipsum, in quantum consideratus in vita individuals, sensitivas facultates rationi, rationem autem Deo subicere debet. Seipsum respiciunt praecepta naturalia secundum triplicem hominis inclinationem naturalem ad bonum tum substantiae, seu esse naturalis et existentiae conservandae, v. gr. per prae­ cepta ct virtutes exercendas temperantiae ct fortitudinis; tum naturae animalis, seu inclinationum quas natura omnia anima­ lia docuit, v. gr. procreationis, ad quod caput referuntur praecepta et virtutes castitatis, prudentia etc. ; tum naturae ra­ tionalis, seu inclinationum homini propriarum ut v.gr. Deum colere, in societate vivere, secundum quod sunt praecepta et virtutes religionis, iustitiae etc.80. " Consideratur hoc loco lex naturalis in quantum praeceptiva vel prohifeitiva, vel etiam in quantum irritans seu prohibens-invaiidans actus deficien ' 341. 1. “Promulgatio legis naturae est, ex hoc ipso quod Deus cani mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscen­ dam'^, physice sufficiens mera concessione naturae ratio-* 4il 1 tes in valoris principio substantiali, vel habentes malitiam et turpitudinem sem­ per duraturam, v.gr. polyandria simultanée aut connubium parentis cum filia (cf Suarez, Dc legibus 1.2 c 12); non in quantum concessiva, qua facultas tnbuitur, non obligatio imponitur, actus tali ycl tali ratione ponendi. 4* Pauci AA., ut Van nER Vei.DEX, Principia th. m. 1,34, negant infantes et imenits lege naturali comprehendi in actu primo, quia unicuique innotescat per promulgationem in particulari factam mediante lumine rationis. Rectius tutem dicitur promulgationem fieri per creationem naturae rationalis, divulptioncro autem singulis patere < x applicatione luminis rationis. 4' Cf. Syevius, In 1-2 q.94 a.4; Rousselot, Quaestiones Je conscienti* (fimjas 1937). il Cf. Meyer, Inst, iuris nat. 1,268; Bovqviemx, De l'ignorante iwinablr in conclusions éloignées dc la loi naturelle c.4 n.4. ° £ Th. 1-2 q.90 a.4 ad 1. 360 DE LI-GE NATURAL! uniis per generationem; divulgatio autem lit bifariam, per usum rationis et, ut postea dicetur, per revelationem 44. Deus sci. eam in ipsa natura imprimendo et lumen naturale conce­ dendo, fecit ut ii qui expeditum usum rationis habent, prima praecepta generalia legis naturalis sponte et necessario per­ cipiant 4\ vix aliter ac si innatas haberent huiusmodi ideas morales universaliores. Ex his vero per media naturalia inter­ na et externa, individualia et socialia, ulterius procedendo, conclusiones remotiores acquirere possunt: positive per con­ siderationem propriam, recursum ad Deum, consultationem sapientiorum : negative autem per remotionem impedimento­ rum, quorum praecipua sunt animi levitas, praciudicia, passio­ nes mentem excaecantes, irreligiositas, prava consilia aliorum, unde tandem cognoscere possint normas morales substantiales ad rectam vitae institutionem necessarias. Probatur: PROMULGATIO. N, ( i I I Ecclesia in 'Concilio Vaticano “tenet et docet Deum rerum omnium principium et finem, naturali humanae ra­ tionis lumine e rebus creatis certo cognosci posse...” (D 1785). S. Scriptura idem testatur in Rom 2.15: “Qui (gentes) ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium ■ reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogi­ tationibus accusantibus aut etiam defendentibus...” Haec ta­ men inscriptio non est intclligenda absoluta ct perfecta, quasi omnes notiones morales essent innatae, sed relativa et im­ perfecta, quatenus insita est homini facultas ad notiones ge­ neraliores legis naturalis facile detegendas. I Ratio est quia si homo, faciendo quod in se est, incul­ pabiliter ct invincibiliter ignorare deberet principia moralia substantialia quae requiruntur ad rectam vitae institutionem, I naturam ita haberet mancam, ut defectus redundaret in Auc­ torem eiusdem. 342. 2. In statu naturae lapsae promulgatio legis natura­ lis. solo lumine intellectus cognoscendae, moraliler insufficiens est, ad hoc nimirum quod cum debita amplitudine, facilitate, 4‘ "Tamen, notat Rodrico, 77. dc Icff. 216, sufficiens ct propria promulsn tio legis naturalis in tempore habita est nostro indicio creatione primi parentis; ille enim actus divinus vere fqit non tam creatio individui humani, qu»w creatio humanae naturae in cius capite...” « Apprime notat SuarKz: “licet promulgatio (per lumen rationis] fiat in singulis, non censetur esse propositio particularis, sed communis vox totius tuturae vel potius auctoris eius, quia licet loquatur ad singulos, loquitur ut persona publica, quia loquitur ut auctor ipsius naturae” (Dc Itgibuj l.l c.ll n.4). 34361 integritate cognoscatur. Insufficientia autem non est tribuen­ da divinae institutioni sed humano lapsui morali. Probatur: 343. Ecclesia docet divinae Sapientiae et Bonitati pla­ cuisse supernatural i via humano generi revelare aeterna vo­ luntatis suae decreta, cui “revelationi tribuendum quidem est, ut ea quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint” (D 1786). S. Scriptura memorat “tempora huius ignorantiae” in quibus homo non cognoscebat “divinum esse simile” (Act 17, 29,30). 1 Cor 1,21 : “Quia in Dei sapientia [promulgante le­ gem naturalem] non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere cre­ dentes.” Historia diversarum gentium ad quas revelatio non­ dum pervenit in quibus eius memoria disparuit hoc aperte testatur, quomodo sci. animi passiones, infirmitas ingenii, sollicitudines vitae materialis, adeo obcaecant homines, ut ii non nisi valde laboriose perveniant ad cognitionem veritatum moralium elementalium, quae ad rectam vitae institutionem sunt necessaria. Unde speciali concursu supernatural! munitur natura lapsa ad cognitionem expeditam legis naturalis, sicut in statu naturae purae, ad ordinem supernaturalem non elevatae, munita fuisset speciali concursu naturali. 344. 3. Prima ct universalissima principia legis naturalis, sci. diversae illae formulâtiones quae dari possunt de supre­ mo principio legis naturalis, nequeunt ignorari ab homine cui expeditus est usus rationis. Sunt enim per se nota rationi praeficae, sicut prima principia demonstrationum sunt per se nota rationi speculativae, et sponte efformantur ab humana ratione4”. Accedit quod si culpabiliter et invincibiliter ignorarentur, Deus fecisset naturam humanam substantialiter defectuosam ad vitam moralem. Unde nec vincibiliter ignorantur ab eo qui gaudet usu rationis. Tamen in applicatione horum principiorum ad casus parti­ culares potest intellectus errare 4T. * Cf. S.Th. 1.2 q.04 a.2 et 6; 1 q.79 a.12. ·· Supremum principium, ut per se evidens, videtur praescribere honttum cx exigentiis vitae rationalis; prout hoc praescribit cx voluntate Dei est, teste historia theologiae moralis; sic v.gr. S. Thomas opinabatur damnandum esse reum qui cx actis judicialibus ostenditur criminalis, etiamsi index privata scientia cognos­ cat eum esse innocentem, dum S. Bonaventura consuit eundem [Otitis esse absolvendum, et res inter auctores controvertitur usque ad nostra tempora °2. 345. 4. Conclusiones primariae scu principia particularia ex universalissimis principiis immediate et clare /luentia, nullo aut obvio fere cuique ratiocinio, nequeunt diu invincibiliter ignorari43 ab eo qui utitur ratione convenienter evoluta, pro­ portionate ad vitae stadia et necessitates ; nam facillima dili­ gentia deducuntur ab intellectu mediocriter exercitato et ali­ quo modo exculto, qui non potest non ad ea consideranda iden­ tidem mentem applicare secundum rectam rationem4β. Acce­ dit quod huiusmodi conclusiones necessario observandae ap­ parent ad adeptionem finis humani ; iam vero natura non potest deficere in necessariis, iuxta Dei sapientiam. Tamen ignorantia invincibilis, ad breve tempus, cx defectu edu­ cationis socialis, praeiudiciis, pravis suasionibus, habitibus corrup­ tis etc admittenda videtur; ea tamen quae per debitam inquisitio­ nem et reflexionem mentis corrigatur, accedente illuminatione di­ vina in auxilium sincerae voluntatis. Ignorantia vincibilis facilius datur cx pravitate voluntatis virtutem intellectivam obscurantis ex passionibus, malis persuasionibus etc, praesertim circa unam alteramve cx his conclusionibus'0; erit autem culpabilis iuxta princi­ pia ordinaria, vel quia voluntarie sustinetur causa obnubilans in­ tellectum, vel quia negligitur debita solutio dubii exorti. 346. 5. Conclusiones secundariae seu principia particu­ laria mediate et remotius fluentia a principiis universalioribus possunt invincibiliter et inculpabiliter ignorari, non solum theorice sed etiam practice 81, vel ab iis qui ratione convenienter evoluta utuntur. Haec est communis sententia theologorum, experientia cotidiana demonstrata. Et ratio est quia praeter obscurationem generalem intellectus cx peccato, moribus po­ pulorum etc., subtiliorem considerationem requirunt, quam saepe non obtinet vix intellectus humani. Imo quo magis a primis principiis recedimus vel ad plures ct implicatiores cir­ cumstantias attendere debemus, ignorantia invincibilis etiam in viris doctis et studio normarum moralium deditis admittenda sub obligatione perfecta» praesupponit notitiam Dei ordinatoris universi. Haec vero notitia non est per se nota quoad nos, sed facili ratiocinio acquiritur cx mundi contemplatione. Cf. D 1785 1906. a Facilius admittendi sunt, experientia teste, errores circa applicationes concretas alicuius principii secundarii, v.gr. considerando cuthanasiam tanqiun formam pietatis erga parentes senes etc. Cf. MjfYKH, Instil. turis nat. 1,271. lanscnistac quidem ct nonnulli tutioristae lovanicnses, ut Steyaert ft Molanus, docuerunt legem naturalem in nullo puncto posse inculpabiliter φ no rari, quia facienti quod est in se Deus non deneget gratiam; sed hoc prin­ cipium valet quoad res necessarias necessitate medii et pro vitandis peccatu formalibus. Cf. 1-2 q.94 a.6; Frins, Dc actibus humanis 111,38. 11 Ve! ipse S. Augustinus (ci. ML 34,1254) dc adulterio in quibusdin peculiarissimis adiunctis commisso scripsit: “Nihil hinc in aliquam partem . >· puto. Liceat cuique aestimare quod velit?' Cf. etiam D 1199.1292, I 347 Unde concludes: 1. Nemo ratione utens potest ignorare invincibiliter bonum esse faciendum malum vero vitandum ; suum cuique esse tribuendum; nulli iniuriam esse faciendam. Similiter nequit diu invincibiliter ignorare, nisi forte omni prorsus intellectus cultura careat, homicidium privata auctoritate non licere, furtum esse vitandum, et generaliter praecepta decalogi, si excipiatur ter­ tium quod est determinatio positiva obligationis naturalis indefinitae. 2. Admittunt auctores posse invincibiliter ct inculpabiliter ig­ norari diu: a) malitiam actuum mere internorum, delectationum ct desideriorum pravorum saltem inefficacium b) facPtus autem ma­ litiam actuum externorum mendacii officiosi, periurii ad tuendam vitam vel famam, furti ad egestatem sublevandam, pollutionis saltem ad investigandum morbum, abortus ad salvandam matrem secus pe­ rituram cum prole, divortii in casibus gravibus, imo fornicationis, nnanismi ex indicatione oeconomica vel modica: ct S. Augustinus, ut dixi, in casu particulari non audet idem infitiari dc quodam adulterii actu ad mortem mariti vitandam* *4. 3 Transgressio legis naturalis ex ignorantia inculnabili est pec­ catum materiale, minime vero formale. Sic contra Lutherum, Calvi­ num, Bnitim ct lansenium tradit Ecclesia, damnando hanc propositio­ nem: “Tametsi detur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato for­ mali" (D 1292). 348. VIII. Interpretatio legis naturalis seu eiusdem in rebus obscuris declaratio; a) Doctrinalis, fit a personis privatis piis et doctis quae ex communicatione cum Deo et studio illustrationem maiorem accipiunt: non autem plus va­ let quam argumenta : b) Authentica, datur ab organis legi­ timis Magistcirii ecclesiastici, episcopis residentialibus et con­ ciliis particularibus pro respectivo territorio, a concilio oecumenico et R. Pontifice pro mundo universo. Huic interpren Cf. Bouquilt.on, Thcol. mor. fund. 70; Waewtαγρ.τ. Dc dubio solvendo in re rforali n.72-77, Haec est vera doctrina, media inter errores traditionalisUrum ex una parte, qui nulla praecepta legis naturalis sine auxilio traditionis • dtvim revelation»· provenientis cognosci posse admittunt, ct rigoristarum ex abi. qui contendunt legem naturalem in nulla re inculpabiliter ignorari. ° Cf. Suarkz, Dc praeceptis decalogi 11 c.16 n.33. Quoad malitiam desi­ gn! efficacis, communius negatur posse invincibiliter ignorari, quia impossi· 1 le vitietur ut quis bona fidr credat se posse efficaciter velle sine peccato certo noscit non posse fieri sine co. S. Alfonsus nunquam probabile ectuere potuit contrarium (cf. 1.1 n.9). In praxi examinandus esset paeniteru çvi Hoc allegaret, num timorem peccandi non habuerit. Cf. Noi.ihn-Schmitt, 1,11,5 u Cf. De sermone Domini in monte 11 c.!6 n 50; M"L 34 1254-1255. 364 DE LEGE NATU R ALT tationi tanquam per se verae assentiri debent ii pro quibus iit ; imo irrevocabiliter, si rite definiatur et ut definita propo­ natur. siquidem Ecclesiae est commissum totum fidei deposi­ tum custodiendum cum praerrogativa infallibilitatis (cf. D 1839), et aliunde est sancta ideoque non potest aliquid tradere quod honestum non sit. Uniusmodi interpretationem saepe facit Ecclesia v. gr. circa onanismum. masturbationem ad fines biologicos, fecundationern artificialem etc., iuri na­ turae opposita. 349. IX. Valor et vis legis naturalis in ordine super­ natural! perdurat, quatenus id quod praescribitur vel prohi­ betur in ca ligat homines etiam ad ordinem supernaturalem elevatos. 1. Factum subsistentiae clarissime constat ex doctrina Ecclesiae et testimoniis Scripturae. Nimirum: Ecclesia in Concilio Tridentino docet: “Nemo, quantum­ vis iustificatus, liberum se esse ab observatione mandatorum putare debet... Si quis hominem justificatum et quantumvis perfectum dixerit non teneri ad observantiam mandatorum Dei et Ecclesiae sed tantum ad credendum... A. S.” ( 8(M 830). Iam vero mandata haec imprimis spectant ad puncta principalia decalogi ; hoc autem fundamentaliter continet le­ gem naturalem. S. Scriptura in pluribus epistolis S. Pauli (Rom 1,24-32; 1 Cor 5,9-10; praesertim Coi 3,5-6; Gal 5,19-20) affert catalogos peccatorum propter quae homo, etiam libertate fi­ liorum Dei praeditus, a Regno caelorum excluditur. Tam vero crimina quae his catalogis enumerantur ipsa lege naturali pro­ hibentur, ut legenti patet. Christus Dominus (Mt 19,17-20) praemium vitae aeter­ nae et poenam gehennae vinculat in responso dato iuveni di­ viti observantiae vel inobservantiae mandatorum quae exhi­ bentur in lege naturali. Similiter Rom 2,12-16 dicit prae- . mium vel poenam applicandam fore in die indicii iis qui se­ cundum legem vel contra legem naturalem egerunt. 2. Valor legis naturalis in ordine supernatural'! niultifliciler modificatur, quatenus accipit ordinationem novam ad | quam exequendam ipsum subiectum legis auxilio speciali tum interno tum externo iuvatur. Nimirum: a) Observatio legis naturalis in ordine supernatural! or- ______ _____sanctio, n.348-350 365 dinatur ad finem supcrnaturalcm, et in actuali condicione ho­ minum nulli eorum proponitur finis naturalis tanquam finis ultimus realis, neque optio ad cum eligendum relinquitur. Cf. n.34. b) Subiectum legis naturalis in ordine supernatural! in­ diget: a) adiutorio interno quod est elevatio entitativa per gratiam sive actualem sive habitualem (cf. D 804 823), ut per cam interne adiutus, possit legem naturalem observare salutari modo, eo sci. quo positive promoveatur in fine sibi instituto prosequendo; imo in condicione naturae lapsae eget auditorio gratiae etiam ut diu abstineat a gravi laesione legis naturalis85; β) adiutorio externo revelationis divinae et Ma­ gisterii Ecclesiae authentici, ut legem naturalem convenienter cognoscat et ad eam implendam stimuletur. Unde concludes: Lex naturalis in N. T. subest magisterio eccle­ siastico tum quoad explicationem theoreticam tum quoad applica­ tionem practicam, nam ei commissa est a Deo suprema potestas "in rebus quae ad fidem et mores... pertinent” (D 1831 ; cf. 1839). 350. X. Sanctio legis naturalis, seu media ordinata ad cius et observationem procurandam et transgressionem vi­ tandam alia est perfecta, scu per se efficax ad voluntatem ho­ minis retinendam in observatione legis, alia autem inefficax seu insufficiens ad istum effectum. Nimirum: 1. Existit sanctio legis naturalis, ut patet ex documentis Ecclesiae praemia et poenas in vita futura asserentis pro his qui bene et male egerunt in hac vita, non tantum respectu legum positivarum sed simpliciter. Sic v.gr. Ecclesia (D 429) : “Qui omnes... resurgent... ut recipiant secundum opera sua, sive bona fuerint sive mala, illi cum diabolo poenam aeter­ nam, ct isti cum Christo gloriam sempiternam.” Ratio quoque idem suadet, quia Deus legislator sapientissimus, non potuit non decernere motiva quae pro voluntate humana essent suf­ ficientia ad legem naturalem servandam. 2. Haec sanctio habetur imperfecta iam in hac vita, in prosperitate ct perturbatione ordinis socialis, in bonis et ma­ lis quae singulis viatoribus comitantur, in virtutibus vel vitiis, animi pace vel remorsibus, laude vel opprobrio quibus affi­ ciuntur, prout observent vel transgrediantur legem naturalem, perfecta autem et proportionata sanctio, quam pro sua Sae Cf. S. Gonzalez, Dc gratia (BAC) 111,51,58. notio n.350-353 DK I.KGE DIVINA POSITIVA 366 pientia Deus necessario statuit, habetur demum in altera vita, in praemiis ct poenis aeternis so CAPUT Ill De lege divina positiva 351. Supposita destinatione generis humani ad finem supernaturalem. etiam post Adae peccatum conservatam, moraliter neces­ sarium fuit ut Deus homines lege positiva dirigeret ad istum finem, determinando media eidem proportionata. Haec autem nécessita.· aucta est post peccatum Adae, cum propter curas temporales, pas­ siones, pravas suggestiones, mores corruptos, exempla vitiosa, genus humanum in moralem impossibilitatem incidit conservandi natura­ liter expeditam et perfectam ipsius legis naturalis notitiam. Providentissimus Deus summae isti convenientiae et morali necessitati satisfecit, revelando inde ab initio generis humani quaedam praecep­ ta iuris sive naturalis sive positivi, quae triplici stadio progressive evolvebantur, ut cx dicendis patebit. De hac lege divina breviter in sequentibus disserendum. S. Thomas, 1-2 q.91 a.4-5; q.97-108; Suarcz. Dc legibus 1.9-10; IJovouillox. Th. m. fundam. 95-103; Müller, a.2 § 36-37; Merkeldach, 1,302-322: Roneico, Tr. de legibus 585-505: Janvier, La loi 5." et 6." conf. (Paris 1900) ; I'einadox, 1,451 468; Lanza, 1,293-297. ARTICULUS De I lege divina positiva in genere Exponitur notio, differentia a lege naturali, divisio, necessitas et utilitas. 352. I. Lex divina dicuntur in genere praecepta a Deo in actuali ordine Providentiae ad finem supernaturalem posi­ tive per revelationem manifestata. Dicitur: Praecepta quoad obiectum vel materiam possunt exhibe­ re, et plerumque de facto exhibent eadem quae lege naturali exhibentur, sive ad expeditiorem ct puriorem cognitionem (cf. D 1786), sive ut plenior instructio de ordine supernatu­ ral!, qua homines providet Deus in aliis omnibus, in re quo54 Obiciunt quidam doctrinam Stoicorum ct kantianam dc praemio virtuti» unice quaestio in ecniu intimo felici de oficiis accurate impletis esse praestintiorcrn nostra. Respondendum est in nostra minime excludi vel postponi molit· pure caritatis erga Deum, sed divina Sapientia providenter voluit ut praesto haberemus etiam alia motiva honesta cisque uteremur simul cum motivi* α· -uua. 367 que morali non deficiat, sive etiam ad maiorem efficaciam. Sed his accedere possunt alia quaelibet quae ad honestatem naturalem vel supernaturalem promovendam conferre possunt sive externa, sive mixta, sive pure interna, normali vel he­ roico nisu praestanda ; nam Deus certissime potest nobis pu­ re interna praescribere pro absoluto suo dominio, et si he­ roica praescribat, ipse vires necessarias praestabit. Cf. D 804 828; infra n.424-426. In actuali ordine providentiae, seu in concreto, quia ab­ solute potuisset Deus dare leges positivas etiam in alia oeco­ nomia ordinis pure naturalis. Ad finem supernaturalem, ad quem Deus destinavit ge­ nus humanum in statu innocentiae, et retinuit destinatum post lapsum, eum sci. qui excedit proportionem virium naturalium, cuique cohaeret lex supcrnaturalis ; unde in hac hypothesi re­ velatio fuit necessaria ’, quia homini praescribitur vita super­ naturalis ad finem supernaturalem tanquam hereditatem vel coronam obtinendum. Positive, sci. per actum positivum ex ordinatione libera, et distinctum a communicatione naturae rationalis et luminis intellectus; unde per contrapositionem ad legem naturalem seu divino-naturalem *2 solet appellari divino-positiva, etiamsi versetur circa actus non ideo bonos vel malos quia prohibi­ tos (in quibus esset materia propria legis positivae), sed ideo novo praecepto vel prohibitione munitos quia necessario boni vel mali (in quibus materia est legis naturalis) et per novam praescriptionem convenienter urgendi. Per revelationem, seu per locutionem proprie dictam 3, quae est forma promulgationis externa, ex qua differt potis­ simum a lege naturali. 353. II. Differt a lege naturali : a) promulgatione, quae facta fuit non per lumen rationis sed per locutionem divi­ nam; β) obiecto, quod ultra praecepta naturalia comprehendit alia ex libera Dei voluntate adaequate orta ; y) f'malitate, quae est supernaturalis, ex gratuita Dei voluntate homines ad or’ Cf. S. Thomas, 1-2 q.91 a.4. 2 Quidam auctores divino-naturales vocant eas leges quae, supposito fine icpematurali eiusqtie revelatione, connaturaliter et necessario fluunt cx fine wpcmaturali, neque novo Dei actn ordini supcrnaturali addi debent, v.gr. lex credendi ea quae revelata sunt. Cf. Hürth-Abki.lan, De principiis, 58. Iure nteni appellantur leges naturales simpliciter, quamvis urgeant supposito ali­ quo facto positivo. 1 Ci. M. Nicolau, De revelatione Christiana (BAC) 1,45-61. 368 dinem supcrnaturalcm elevantis; δ) indole, quia est de moralitcr indifferentibus, vel bonis quidem sed non necessariis ad ordinem moralem. 354. III. Distinguitur: a) Primitiva, toti generi hu­ mano destinata et protoparent ibus lapsis ac patriarchis mani­ festata in revelatione finis supernaluralis et futuri Redemp­ toris, per quem esset ille linis obtinendus mediantibus acti­ bus virtutum supernaturalibus 4. Pauca admodum de hac re­ velatione scimus. Sunt etiam qui negant ante Moysen veram legem divino-positivam extitisse; et praescriptiones circa ani­ malia ad sacrificium, circumcisionem, polygyniam a Deo Pa­ triarchis factas (cf. Gen 7,9.17) interpretantur tanquam prae­ cepta privata et particularia 5. Certe cum nullum haberetur corpus concretum iuris divini, fere solae exstabant leges ad ordinem naturalem pertinentes, ideoque haud omnino imme­ rito ille dicitur saepe status legis naturae”. Quoad praecepta a Deo data, citari solent lex de die in hebdomada Domino sanctificando (cf. Gen 2,3), de sacrificiis offerendis (cf. Gen 4,2-5), de usu alicuius sacramenti quod quasi ex opere operato remitteret peccatum originale7, de matrimonii unitate et indissolubilitate (Gen 2,24; cf. Mt . 19,5) His accedunt praeceptum Noe datum de non comeden­ da carne cum sanguine (Gen 9,4) praeceptum circumcisionis Abrahae intimatum (Gen 17,10) etc. b) Mosaica seu V. T., est lex qua revelationem primi­ tivam illustrare et externe plenius proponere voluit Deus per ministerium Moysis, cui per angelos communicavit (Act 7,53; Gal 3,19), et per explicationem ulteriorem prophetarum prae­ parantium perfectam revelationem per Christum. Fuit legis­ latio relative completa, populo israelitico a Deo speciatim electo destinata. c) Christiana scu N. T., quando Deus “novissime lo­ cutus est nobis in Filio’’ (Hebr 1,1) qui legislatoris perso­ nam assumens genuina mandata divina a falsa interpretatione pharisaeorum vindicavit, interdum ad naturalem puritatem restituendo nova quaedam addidit, modumque observandi no4 • • litico 1 369 DE LEGE DIVINA POSITIVA Cf. Suarez, De legibus 1.9 c.l; Merkeltiach, 1,301. Cf. Merkklbach. 1.301. Viguit Status revelationis primitivae vel legis naturae pro populo israe· usque ad legem inosaicatn, pro gentibus usque ad Christum. Cf. VranZELIN, Tr. de sacramentis in genere, th.3. biliorem docuit abundantiore lumine fidei intellectum et spi­ ritu caritatis voluntatem confortando8. 355. IV. Necessitas et utilitas legis divino-positivae, praeter naturalem, a S. Thoma (1-2 q.91 a.4) quadruplici con­ sideratione probatur: a) Propter finem supcrnaturalcm, qui “excedit propor­ tionem naturalis facultatis humanae... ideo necessaria fuit ut supra legem naturalem et humanam dirigatur etiam ad suum finem lege divinitus data”. Unde posito fine supernaturaliter adipiscendo, iam ante peccatum Adae debebatur. b) Ad praecavendos errores ci arcendas dubitationes qui­ bus humanum iudicium post peccatum maxime in rebus con­ tingentibus subiacet. Unde post peccatum Adae erat summe conveniens et moraliter necessaria, “ut ea quae in rebus divi­ nis humanae rationi per se impervia non sunt... ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint” (D 1786). c) Ad ordinandos actus interiores hominis ad quos lex humana directe pertingere nequit, cum haec dc illis non pos­ sit dare legem de quibus non potest iudicarc, et aliunde ad perfectionem virtutis requiratur quod in utrisque homo rec­ tus existât. d) Ad omnia mala prohibenda et punienda, id quod lex humana nequit obtinere, dum enim omnia vellet auferre, si­ mul multa bona tolleret impediendo utilitatem boni communis. De Lege Mosaica seu Vetere in particulari Post notionem summarie agitur de auctore, subiecto, obiecto, fine, abroga­ tione, relatione ad legem Christianam. fuit ordinatio positivo-divina per Moyseu fromulgala nomine Dei. Dicitur: Ordinatio positivn-divina, siquidem ipse Deus fuit auctor saltem principalis’ istius legis, quae ideo dicitur etiam in N. T. lex Domini, mandatum Dei etc. (cf. Lc 2,22; Mt 15,3; Hebr 9,20). Sane ipse Deus 356. I. Lex mosaica 1 Potius quam triplex lex. est triplex stadium eiusdem legis, quae per judus accedit ad perfectum dc imperfecto, ad consummationem de praepara· tone. Cf. Rodrico, Tr. dc legibus 586. 1 Auctores ministeriales dicuntur angeli fuisse. Cf. Act 7,S3; Gal 3.19; StJABEz, Dc legibus 1.9 c.2 n.4ss. 370 OE LEGE DIVINA POSITIVA lex Mosa ica. x.356-361 371 inducitur dictans praecepta tam moralia (Ex 19-20) quam iudicialia (Ex 21) ct cacrcmonialia (Ex 25ss). Per Moysen promulgata, nam Moyses quidem fuit praecipuus minister revelationis divinae communicandae (cf. Io 1,17; 7,19, Lc 2,22), ct omnia quae ministerio aliorum praescripsit Deus in V. T. facile reducuntur ad ea quae per Moysen tradidit‘°. Nec lex mosaics plene coincidit cum oeconomia V. T., sed restringitur ad ea quae per hanc legem acceperunt obligationem legi mosaicac pro­ priam, abstrahendo ab alus quae ex aliis fontibus in oeconomia V. T. fuerunt similiter necessaria, v.gr. a mandatis quae çommunissime censentur fuisse data a Deo in revelatione primitiva pro toto genere humano usque ad adventum Christi. Positiva quia, ut belle scripsit S. Bonavcntura, “quoniam scrip­ tura cordis interior propter peccatum erat obnubilata, et homo, qui fuerat spirituali mente praeditus, effectus erat sensibilis et carnalis, opportunum erat ut exterius legeret ct audiret per sensus corporis ea per quae posset in rectitudinem iustitiae regulari11. et cetera ; decalogus tamen solus non continet omnia praecepta mo­ ralia naturalia. .Actus fidei in divina revelatione ct spei in futurum Messiam erant quidem praescripti etiam in V. T., sed non acccnsentur materiae morali legis mosaicac presse dictae. b) Materia caeremontaijs ad cultum Dei, ad res ct observationes sacras ordinandas, fuit copiosa legislatio circa modum quo Deus illo tempore colendus fuit ut praefigurarentur mysteria Christi et ef­ ficacius retraheretur populus ab idololatria, cum multis praescriptioni­ bus et prohibitionibus circa sacras personas, loca, tempora, purifica­ tiones rituales etc., quas S. Petrus appellavit “iugum quem neque patres nostri neque nos portare potuimus" (Act 15,10) prout inter­ pretabantur illa Scribae ct Pharisaei. c) Materia judicialis fuerunt ordinationes respicientes relationes populi cum principibus, necnon civium, membrorum familiae, domes­ ticorum inter sc et cum extraneis, et in genere ea quae ad rectam populi gubernationem politicam et administrativam pertinebant sub regimine thcocratico. 357. II. Auctor legis istius fuit Deus; unde recte dicebatur Lex Domini. Mandatum Domini, etiam quoad praecepta cacrcmonialia ct iudicialia. Nam omnia erant aeque immediate a Deo, etsi ministerio angelorum Moysi commendata (Act 7,53; Gal 3,19). Mayses fuit menis promulgator nomine Dei, tanquam eius praeco ct minister (cf. Ex 19,3-5; 20,22; Dcut 4,2,14; Mt 15,3-4). 360. V. Finis fuit instruere populum electum in ordine ad cul­ tum veri Dei ct vitae honestatem, sicque cum praeparare ad futu­ ram Messiam per fidem in unum Deum, spem in Redemptorem, cognitionem propriae culpae ct insufficientiae, unde desiderium Sal­ vatoris augeretur ciusque legatio cupidius exciperetur. Itaque lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur (Gal 3,24). Ultimatim vero intendebat beatitudinem supernaturalcm (Lc 10,25) obtinendam mediante fide ct spe in Redemptorem, vi gratiae ipsius ac proinde vi Legis Novae. 358. III. Subiectum legis in quantum continebat praecepta legi naturali superaddita13 cacrcmonialia ct iudicialia, fuerunt israelitae, r.on vero gentes (cf. Ex 12,43-49; Dcut 4,8; 7,2-11 ; Rom 3) ut patet cx tota ratione qua promulgata est (cf. Ex 14; Eph 2,12-15) nisi per accidens, quando sci. populo iudaico per circumscisionem adscribebantur (Ex 12,48 ; Gen 9,4) ”. 359. IV. Obiectum triplex solet determinari, sci.: a) Praecep­ ta moralia ad directionem morum secundum rectam rationem, in­ culcando officia fidelitatis, reverentiae, famulatus erga Deum; cari­ tatis et temperantiae erga seipsum ; pietatis, caritatis, iustitiae erga proximum, prout breviter recensentur in decalogo ’* quod est de ac­ tibus natura sua bonis vel malis quoad materiam, non excedens limi­ tes legis naturalis. In eo autem implicite continentur vel ad ipsum reducuntur alia V. T. praecepta (cf. S'. Th. 1-2 q.100 a 3) ut praesupposita vel consectaria necessaria, v. gr. praeceptum dilectionis (Dcut 6,5; Lev 19,18) prohibitio mendacii (Ex 23,1), odii (Lev 19,17-18) 10 Moyses ncc praeceptorum cacrcmonialium vel iudicialium init auctor, neque auctoritate a Deo accepta. Cf. Suahcz, Dc legibus 1.0 c.2 n.10 Contra­ rium sensisse traditur Salmeron, vel potius I.ainez, in Concilio tridentino, Cf. Lainez, Düput. trid. I p.41 s.53 (ed. Grisar). n /h IJI d.37 a.l q 3. M Praecepta moralia obligabant omnes homines ratione materiae, non autem vi legis V. T. Cf. Rom 2,12ss. Vazqukz, In J-2 <1 180 c.13 n.24 tradit ea tenuis­ se gentiles etiam vi formae u Cf. Kirchenlexicon, 10,469-475, v. Prosclyt: A proselytis iustitiae, $cu circumcisis, distinguebantur proselyti portae, ecu non circumcisi sed mere conversi; illi ad totam legem observandam tenebantur (cf. Gal 5,3); bi Ad sola praecepta noacbica, dc quibus Gen 9,4. * Dcut 5,16-22; Ex 19-20; cf. Mt 19,18-19; S. Thomas, 1-2 q.100 a.5. 361. VI. Abrogatio V. T.. in quantum continebat praecepta ei propria ”, evenit non solum formalitcr sed etiam materialiter per Legem Novam, ct quidem a morte Christi. Unde in posterum et mortua fuit et, post sufficientem promulgationem N. T. apud iudaeos, circa tempus excidii Jerusalem ct synagogae, definitive derelinquenda ut mortifera scu pcccaminosa, quatenus eius obser­ vantia ex V. T. instituto "praciudicat veritati fidei, quia per hoc haberetur quod status prioris populi adhuc duraret, et quod Chris­ tus nondum venisset” *·. Maxime autem evenit mortifera quoad observationem praecep­ torum cacrcmonialium, quae, cum tota quanta fuerint figurativa futurae legis, hac adveniente necessario disparere debuerunt, secus enim exhiberent cultum iam falsum. Factum abrogationis: a) Eruitur ex cessatione finis totaliter, quierat perducere ad Christum ct Legem Novam (Hebr 8.13; Coi 2,16), ut ex doctrina Ecclesiae constat. u Dicimus in quantum continebat praecepta ei propria; nam in quantum rtfen-hit praeceptum fidei abaque tlivino-naturalia et praecepta legis naturalis, minime abrogata fuit per Christum. Potius eam ad pristinum vigorem redin· 'rpivit Christus, quo sensu dixit: “Nolite putare quoniam veni solvere legem «ii prophetas; non veni solvere sed adimplere" (Mt 5.17). Sunt aliqui auctores, 'Jt Btlhrmino et Vnaquez. qui existimant praecepta decalogi ex vi propria tnouycïe promulgationis obligare etiam nunc Christianos, Cf Rodrigo, Tr. ώ ktf’hw 590 b. « S. Thomas 1-2 q.104 a.3; cf. Gal 2,4; Act 16.3, 372 E I.EGK DIVINA POSITIVA b) Indicatur in Concilio Florentino (D 712) ct clare cfiertur in Magisterio ordinario Ecclesiae et in N. 1 , praesertim quoad praescripta caeremonialia : v. gr. in concilio Hierosolymitano (Act 15,5-29) et etiam alibi v. gr. (Act 10,20), maxime apud S. Paulum Coi. 2,16-17; Eph 2,14-15; Uebr 7,12; 9,16-17) qui in epistola ad Galatas severe reprehendit conversos qui huic legi obtemperare in­ tendebant (cf. 3,23-25) 1T. N. T. ca CSt qua clucct ex fine supra indicato. Unde ab ca distinguitur sicut relative imperfectum a perfecto, sicut umbra ct figura a luce et veritate, sicut puer a viro (Gal 4,1-6), sicut praeparatio a consummatione. Ea magis ad populum ut talem et ad bonum temporale ct ad sanctitatem exteriorem legalem ex timore poenarum attendebat, impotens ad gratiam internam conferendam (Gal 4,9; Hcbs 7,19; 10,1 etc.) et ad perducendum de se ad vitam aeternam; dum lex christiana intendit bona spiritualia et caelestia singulorum indivi­ duorum, potissimum per sanctitatem interiorem cx amore percepto per gratiam Christi. Unde etiam lex libertatis et caritatis eo sensu vocatur (Gal 4,24-25; Rom 3,8-9 etc.), libertat quippe homines a triplice servitute peccati, diaboli et mortis, et a lege veteri in qua homo manebat sub peccato, subicctus etiam iugo caeremoniarum quod difficulter poterat portare ct normis externis quae primatum tenebant “. Si comparetur cum legibus ethnicorum cis facile praecellens ap­ paret in multis. Etenim: idolorum cultum apud alios populos vi­ gentem severe interdicit ct monotheismum zelantor inculcat (cf. Ex 20,2-4 etc.); servitutem multo mitiorem quam in aliis nationibus patitur (cf. Ex 21,1-11); non modo externa peccata, ut plcracque leges, sed etiam interna prohibet (Déut 6,5; Lev 16,18 etc.); sancti­ tatem positivam, praeter negativam, reclamat ad quandam divinat sanctitatis imitationem (cf. Lev 19,2); summam denique legis in amore Dei ct proximi explicite reponit (cf. Deut 6,5; Lev 19-18) ”. 362 VI1. Relatio ad legem christianam ARTICULUS De Lege III christiana seu Nova Exposita no/ibnr et differentia a lege V. T., quaedam explicantur dc auc­ tare, proprietatibus, subtecto, obiccto, cessatione obligationis. 363. I. Lex christiana est ordinatio, praesertim inter­ na, quam Christus attulit et promulgavit per seipsum ct per apostolos in bonum su, pernat liraic generis humani. Dicitur: Ordinatio quam Christus attulit; nam contra Luthcnim et Calvinum tenendum est praeter fidem multa alia praecepta « Momentum abrogationis alii ponunt in morte Christi; alii in die Pen­ tecostes, quando lex christiana publice annuntiata fuit iudaeis (cf. Act 3,12-6). “ Cf. Loiano-Gbizzana, 1,17S. " Mejlkelbach, 1,302, cx Tanqucrey. LEX NOVI TESTAMENTI. N 373 a Christo fuisse nobis annuntiata ct praescripta. Unde Con­ cilium Tridentinum (D 889; cf. D 804; Tac 1,25; Gal 14; 5,13Rom 7,6; 8,15); “Si quis dixerit nihil praeceptum esse in Evangclio praeter fidem, cetera esse indifferentia, ne­ que praecepta neque prohibita sed libera... A. S.”. Quodsi aliquando dicitur lex libertatis, id minime significat licentiam ad vacandum concupiscentiis (cf. Gal 5,13-14) neglectis di­ vinis mandatis, sed liberationem a iugo caeremoniali V. T. ct atriplici servitute peccati, diaboli, mortis20. Ideo S. Paulus de se testatur non esse quidem sub lege at neque sine lege, sed in lege Christi (1 Cor 9,21). Praesertim interna, ex gratia Spiritus Sancti in cordibus fidelium scripta, cum ex abundantia luminis fidei et donis scientiae atque intellectus indicet quid sit faciendum in ordi­ ne ad vitam aeternam, et cx abundantia amoris et gratiae im­ pellat et adiuvet ad hoc fideliter implendum 21. Tamen est si­ mul lex externa, quatenus orali praedicatione fuit tradita, imo ct in scriptis relata, quia etsi Christus non mandavit, dc fac­ to verbis scriptis consignata fuit ad docendum fideles circa credenda ct agenda. Per seipsum promulgavit ab initio vitae publicae usque ad diem Ascensionis (cf. Mt 5,21ss ; 28,19-20); per apostolos autem promulgavit22 primo solemniter in Jerusalem die Pen­ tecostes, praesentibus iudaeis ex omni natione, deinde vero successive in aliis regionibus per totum orbem; quod iuxta plcrosque theologos evenit 40 circiter annis inter mortem Christi ct excidium Jerusalem (cf. Rom 10,18), iuxta paucos recentiores adhuc non accidit universim 23. Quidquid de hoc sit, certo singuli lege christiana non prius obligantur subiective quam legis notitiam acquirere potuerint (cf. D 1068). In finem supernaturalem hominum, siquidem tota or* Similiter quando Christiani dicuntur sub esse legi caritatis (lac 2.8; Rom 13,8). praedicantur liberi ab spiritu timoris ct servitutis V.T., tsed ipsa caritate ct adoptione adducuntur ad ea praestanda quae in aliis ‘mandatis divinis con­ tinentur (cf. lac 1.25; 2,12; Gal 5,1314 etc.). * Cf. 1er 31.31 n. in relatione ad Hcbr 8,8-10; 10,15-17; 2 Cor 3,3; Roa 3,27.31 etc. S. Thomas, L2 q.106 al; Mkrkklbach, 1.315. 2 Sunt qui apostolos habeant non promulgatores sed divulgatorcs legis a solo Christo promulgatae. a Cf. Suahez, /><* * legibus 1.10 c.4 n.25; Bovquillon, ThcoL vior, fundam. 102. Momentum practicum discrepantiae non est parvum; ctetoim, si cvangclium pro aliquibus nationibus nondum promulgatum est, ca quae sunt necessaria ne­ cessitate medii, ut baptismus, in Lege christiana, non valerent adhuc pro illis apud quos evangehum nondum fuerit promulgatum ; itemque dicendum esset de quibusdam legibus Christi irritativis vel prohibitive quarundatn concessionum retail oeconomiae. 374 dinata est primario ad gloriam Dei ct Christi per fidem et ac­ tus virtutum supernaturalium promovendam, secundario autem ad sanctificationem hominum corumque aeternam beatitudinem (cf. Mt 5,47) ; Io 17,5 etc.) per gratiam internam quam continet et praestat (cf. Lc 10,27); Mc 16,16; Mt 23,37) potissimum per sacrificium et sacramenta ex opere operato efficacia gratiae. 364. II. Differt a lege V. T. multipliciter: ratione universalitatis et necessitatis, haec enim mediate vel imme­ diate est pro universo mundo usque ad consummationem saecu­ li stricte praescripta (cf. Mt 28,29; Mc 16,15-16); duralionis, quae subsistet usque ad finem mundi ; finis immediati perducendi homines ad aeternam bcatitudinem ; auxiliorum supernaturalium, quae sunt abundantiora ct multo magis assequibilia et efficacia quam in Vetere Lege; indolis, quae fun­ damentaliter est non timoris sed amoris, sanctionibus tem­ poralibus suppressis. Unde concludes: Lex nova est relative perfectissima, nec alia ei perfectior dari potest secundum Dei ordinationem concretam. Etenim auctorem habet ct promulgatorem ipsum Verbum Incar­ natum; continet plenitudinem revelationis in V. T. adumbratam ct in Ecclesia mere ulterius declaratam; exhibet merita pretio­ sissima et infinita Christi, sublimia exempla, inaestimabile sacrificium, inexhaustum fontem gratiarum in sacramentis ex opere operato; amoris et misericordiae vinculis obligat homines, eisque promittit vitam aeternam confertquc auxilia ad eam obtinendam; iungh denique hominem cum Deo in incarnatione, per gratiam, in eucha­ ristia, in gloria caelesti. 365. III. Auctor huius legis fuit Christus Dominus, ut in theologia fundamentali probatum est (Cf. Mt 28,20; Io 14.15; 15,10.14; 1 Cor 9,20-21 etc.). Tridentinum damnavit doctrinam proto stantium (D 831); “Si quis dixerit Christum Tesum a Deo hominibus da­ tum fuisse ut Redemptorem, cui fidant, non etiam ut legisla­ torem cui obediant, A. S.” Pius quoque XT Litt. encyclicis Quas primas haec inter alia ad rem tradit: “Est catholica fide credendum Christum Tesum hominibus datum esse uti­ que Redemptorem cui fidant, at una simul Legislatorem cui obediant. Ipsum autem evangelia non tam leges condidisse narrant, quam leges condentem inducunt” (AAS 17 [1925] 593). LEX NOVI TESTAMENTI. N.3 375 S. Scriptura saepius attribuit in prophetis munus legislato­ ris Christo, v.gr. apud Is 13,22. Eundemque refert praeci­ pientem et commendantem propria mandata, v.gr. Mt 5,21ss: "audistis quia dictum est...ego autem dico...”; Io 14,21: ‘‘Qui habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit me”. 366. IV. Proprietates legis cvangelicae praecipuae sunt: a) Universalitas, ut constat ex universalitate missionis lesuchristi et apostolorum (cf. Mt 28,19-20), ex Eccle­ siae catholicitate et cx eiusdem necessitate ad salutem, iuxta vetus effatum : Extra Ecclesiam nulla salus 24. Eius tamen praecepta pleraque non obligant immediate singulos homines sed mediante praecepto fidei et baptismi suscepti, quae utique ad universos homines immediate diri­ guntur. b) Immutabilitas legis cvangelicae excluditur: a) sive ab intrinseco, quia eius praecepta data sunt usque ad finem saeculorum cum ipsa Ecclesia indeficiente duratura, ideoque nunquam inutilia aut nociva evadent: β) sive ab extrinseco, quia incongruum esset et nullibi probatur Ecclesiam accepisse potestatem ad abrogandam vel mutandam aliquam legem Christi, cum ct ipse venerit ad complendam legem pro salute hominum. Potestatem, igitur, non dedit Ecclesiae nisi ad le­ gem solidandam. c) IndispEnsabilitas exinde sequitur. Dari possunt ex­ cusationes ab observantia legis. Sed facultas dispensandi nul­ libi constat neque pro Christi Alicario. 367. V. Subiectum legis novae sunt omnes homines omnium temporum futurorum, nam eam Christus destinavit ad universum genus humanum (Mc 16,15) et stabilivit us­ que ad consummationem saeculi, ut in theologia fundamenta­ li tuse probatum est. (Cf. Mt 28,18-20; Mc 16,15-16; Rom 1,16; Hebr 3,20 etc.). Tamen praecepta eius non aequali modo omnes homines affi­ ciunt, sed alia immediate cos obligant, alia mediate: o) immediate praeter praecepta naturalia a Christo confirmata, potissimum prae­ ceptum amplectendae fidei sufficienter propositae (cf. Mt 28,18-20; Mc 16,15-16; Rom 1,16) ct baptismi suscipiendi et sic Ecclesiam a Christo institutam ingrediendi ; b) mediate alia quae praesupponunt baptismum ct ingressum in Ecclesiam administratricem occo* Cf. D 468 1647; I. Salavkrki, Dc Ecclesia Christi (BAC) 1,1088-1112. nomiae N. T., v. gr. praeceptum Eucharistiae interdum suscipiendae iuxta Io 6,56. Planum est autem paganos mere materialiter pec­ care transgrediendo praecepta, antequam eorum sufficientem no­ titiam habeant (D 1068). 368. VI. Obiectum eius aliud est primarium aliud secundarium ; utrumque autem complexum ct multiplex. a) Primarium continet principia interna quibus christia­ nismus ab intus ad finem ultimum supematuralem praepara­ tur et ducitur; nimirum fidem, caritatem, gratiam supernaturalem, quae robur internum conferunt ad supernaturaliter operandum et ad beatitudinem aeternam promovendam. Nul­ latenus tamen sic negatur lex proprie dicta, sed extollitur ex­ cellentia praescriptorum, quae est ultra naturam legis ut le­ gis. “Principaliter legis novae est gratia Spiritus Sancti, quae manifestatur in fide per dilectionem operante” (5. Th. 1-2 q.108 c). b) Secundarium sunt diversae ordinationes in verbis Christi expressae, quibus continentur praecepta caeremonialia et moralia, caque non multa ab ipso Christo immediate prae­ scripta, pleraque alia mediante institutione Ecclesiae, cum plenitudine potestatis jurisdictionis ad finem supematuralem: a) caeremonialia, non pure talia, sunt quae ex institutione et praescriptione Christi referuntur ad ritus substantiales in no­ vo cultu divino observandos, in sacrificio offerendo (Lc 22.19; 1 Cor 11,24) et in sacramentis conficiendis et administran­ dis (Io 3,5; 6,54 etc.)25; β) moralia praecepta, quae Chris­ tus tradidit circa virtutes, praesertim theologicas, non sunt pure positiva; imo quoad substantiam sunt simul praecepta legis naturalis et divino-naturalis (cf. n.349) adeo ut Chris­ tus praeceptis moralibus naturalibus nullum addiderit pure positivum, sed ipsa naturalia sua auctoritate confirmaverit et nova vi obligatoria muniverit ; ponendo autem aliqua facta, ut revelationem quorundam dogmatum, declarationem neces­ sitatis paenitentiae etc., amplificavit consequenter campum ex lege naturali obligantem Quod valet, secundum dicta, etiam quoad legem credendi ct praeceptum caritatis; nam lex credendi Deo revelanti est ultimaK hidicialia praecepta non condidit ipse Christus, sed Ecclesiae commisit curam condendi leges pro recta gubernatione necessarias. Cf. SuAHih, Dc Icgi * bus 1.10 c.2 n 2. ... Bene distinguit Svar^z, o.c. 1.10 c.6 n.10 inter iiifhhda ct praecepta Christi; ad priora pertinent Institutio Ecclesiae hierarchico-monarchicae, sacrificii, sa­ cramentorum; posteriora sunt dispositiones circa usum et observantiam insti­ tutorum. « Cf. SuAHri/, Dc legibus 1 10 c.2 n.5 12. lirn naturalis, et ex natura rei extenditur ad ea quae in N. T. cx revelatione Christi sunt profitenda; similiter dicendum dc obliga­ tione ingrediendi Ecclesiam, suscipiendi sacramenta, obediendi hicrarchiac etc., quae urget vi iuris naturae, posita institutione Chris­ ti. Praeceptum quoque caritatis erga Deum et homines, in quo tota lex divino-positiva contrahitur (Dcut 6,5; 11,13; Mt 22,37-40), non inductum fuit nec proprie amplificatum a Christo, sed cx obli­ vione et obscuratione innovatum et novis rationibus munitum”. 369. VII. Cessatio obligationis universaliter nunquam eveniet: neque ab intrinseco, ex aliqua evolutione et progres­ su obiectivo vel mutatione rerum ex qua evadat nociva lex evangelica (cf. D 717 i), neque ab extrinseco, semper enim manebit novum et aeternum Testamentum usque ad consum­ mationem saeculi (Mt 18,18-20). Potest cessare in casu particulari multipliciter; o) Per excusationem, prudenter enim praesumimus Deum nolle ur­ gere suas leges non absolute necessarias ad ordinem mora­ lem, quando carum observatio implicat incommodum improportionatum grave, extrinsecum, aut per accidens coniunctum cum observatione legis, v. gr. quando ex servata inte­ gritate confessionis sequeretur grave damnum pro ipso pacnitente, confcssario, tertia persona, ut imminens mors, conta­ gium gravissimum etc. b) Per dispensationem proprie dictam utrum cesset lex divina positiva controvertitur 2S. Quoniam de facto Christus confirmavit legem naturalem et vix addidit praecepta propria pure positiva, cohaerenter ad ea quae superius diximus, et quia manifestius patet identitas Ecclesiae in decursu tempo­ rum, et quia minus decere videtur facultas in Vicario erga ea quae Princeps statuerit tanquam fundamentalia, verius putamus dispensationem proprie dictam non dari, sed in casi­ bus particularibus non haberi applicationem legis propter mu­ tatam aliquam circumstantiam vel subtractam condicionem a qua dependebat existentia obligationis legalis; ideoque appa­ rentes dispensationes non esse nisi declarationes competentis auctoritatis circa illam circumstantiam vel condicionem sub* Praecepta Legis Novae excelk ntia superant Legem Veterem, ut supra d ctum eit Nam haec est vere “lex Domini immaculata convertens animas, testi­ monium Domini fidele sapientiam praestans parvulis” (Ps 18,8; cf. 5. Th. 1-2 ς d 3.4) quae auctorem habet ipsum Christum, robur praestat internum, sacramenh continet non mere figurativa sed efficacia gratiae ex opere operato Chnstianos tractat ut filios adultos, non ut parvulos sub tutoribus ad instar icnorum (Gal 4,1-2) iuguni imponit suave, praecepta dat perfectiora, ordinata uncti tatem interiorem, homines coniungit cum Deo et impellit efficaciter in «•'•Ui ultimum per media talis efficaciae qualis nequit dari maior. • Optime disserit dc hac rc Suarkz, Dc legibus 1.10 c.6. 378 PE I.EGE DIVINA POSITIVA tractam ct deficientem. Sic, quando Romanus Pontifex dici­ tur dispensare super rato non consummato, fortasse rectius diceretur authentice declarare Deum auferre ius reciprocum quod coniugcs acceperant alter in corpus alterius 20. 370. Scholion. Consilia er an g clic a accedunt in N. T. “ prae­ ceptis, tanquam potiora media quibus ad perfectionem vitae Chris­ tianae expeditius, securius ct uberius adipiscendam omnes in genere invitamur. Nam proponunt paupertatem (Mt 19,21) castitatem (.Mt 19,11-12; 1 Cor 5,25-40) obedientiam (Mt 16,24-25; 19,21) contra triplicem concupiscentiam qua homo inordinate potest appetere bona vitae: oculorum, sci. ambientium divitias, carnis quaerentis delecta­ tionem, superbiae prosequentis honores (S’. Th. 1-2 q.108 a.4; 2-2 q.186 a.7). Ulterius per tria haec vota occurrit nimiae sollicitudini circa bona externa, familiam, dispositionem sui ipsius (cf. Contra gentes 1.3 n 130), fovetque perfectam oblationem hominis quoad bona potiora rerum externarum, proprii corporis propriique animi (S Th. 2-2 q.186 a.7). Sed quia consilia non inferunt veram obligationem, qui est effectus proprius legis, melius ad alium locum amandatur, ubi de statibus disseremus ®. e—· 29 Cf. LoiAbn Grizzana. 1.176. 30 Etiam in V.T. fuerunt aliqua privata, ut oblationes hostiarum pacifica­ rum (Lev 3,1-6.7.12), votum nasarcatus (Num 6,2-8) etc. u Praeter haec consilia generalia pro exercitio meliore cuiusvis virtutis, sunt alia particularia pro casibus specialibus vel determinatis virtutibus, v.gr. apud Lc 9.3. S E C T I 0 III De legibus humanis 371. Praeter leges divinas necessario ferri debent leges huma­ nae per positivum actum eorum qui debita auctoritate gaudent in societate. Nam lex naturalis ct leges divino-positivae manifeste non sufficiunt ad bonum commune efficaciter promovendum, neque pro societate civili, sive pagana sive Christiana, neque pro societate ec­ clesiastica. Requiruntur ulteriores normae universales, stabiles obli­ gatoriae, quibus communitates humanae ab auctoritate visibili efficaciter moveantur ad ea facienda vel omittenda quae prop­ ter bonum commune a singulis fieri vel omitti debent; nam “ubi non est gubernator populus corruet” (Prov 11,14). Huiusmodi normae, quae ultimatim fundantur in lege divina, sunt leges humanae eccle­ siasticae vel civiles. Fuse hanc doctrinam exposuit Leo XIII in diversis Encyclicis: Diuturnum illud (29,VI,1991) Immortale Dei (1.XI,1885) Sapientiae Christianae (10.1.1890) Rerum novarum (15,V,1891); Pius X, Dès le debut (25,VIII,1910) ; Pius XI, Dilectissima Nobis (3,VIII,1933) ; Pius XII, Summi Pontificatus (20,X, 1939). In unoquoque capite agemus primo loco de his quae cuilibet legi humanae sunt communia; deinde considerabimus attentius particu­ laria de lege ecclesiastica; tertio summarium studium faciemus de lege civili. Cum enim tot sint communia utrique legi, non possunt sine multis repetitionibus separatim tractari; confusionis autem pe­ riculum propter tractationem simultaneam satis vitabimus hoc ar­ bitrio. DK I.KCIBÜS HUMANIS 38Ô De conceptu et proprietatibus legis et de concep­ tibus affinibus Summa rerum dicendarum. Traditis notione ct proprietatibus legis in articulo primo, exponimus conceptus legi affines articulo secundo. Rodrico, Tr. de legibus 3-34; Vermeersch, 1.154 156; Peinador, 1.337-35*; Brys, Tr. dc legibus, c.l; Lanza, 1,187-200; Van Hove, De legibus ecclesiasticis 71-101.353-371 ; MiCHlSLS, Normae generales I. C.’, 1,152-205.676-698. De conceptu et proprietatibus legis 372. I. LEX secundum definitionem classicam Sti. Tho­ mae (1-2 q.90 a.4), quae proprie valet pro lege humana, est quaedam ordinatio rationis ad bonum commune ab eo qui| curam communitatis habet promulgata1. Dicitur: Quaedam ordinatio rationis, sd. regula agendi quaedam seu quali ficata, non mere direct i va vel per consilium suasiva, sed auctoritative imposita cx intentione obligandi; ordinatio, et quidem non tam actus ordinativus quam cius terminus et dictamen et dispositio apta ct stabilis actuum humanorum cx imperio voluntatis, ut secundum principium imitatis ad finem dirigantur per media proporlionata obligatoria; rationis, non quidem speculativae, quae est mere affirmans, sed practicae, quae est praecipiens, ad hanc enim spectat concipere ordinem et invenire apta media quibus actus efficaciter ordinentur ver­ sus finem secundum regulam 2. Ratio hacc practica, utpote directiva et obligativa, includit actus intellectus et voluntatis. Utrum autem voluntas sub dictamine indicii Ut patet lex sumitur in ista notione subjective, secundum quod existit in legislatore tanquam regulante, et sic comprehendit tres actus: rationis delik rantis quid sit utile pro bono communi, voluntatis detckminantis obligationem subditorum, actum promulgationis ad hoc ut de facto obliget. Non autem sumi tur minus proprie, neque quatenus est participative in subdftis tanquam in re gulatis per legem quoad actiones in ea determinatas, nQjue quatenus est in signo exteriore, v.gr. in Codice canonico vel civili. Circa observationes factas huic notioni a Bouquillon, Janet etc. cf. O. Lottix, Prine pes dc mardi 11,98-100 ct infui not.i 14. 3 Hinc est quod in S. Scriptura alias lux. indicium, eloquium dicitur; alias et saepius quidem, Dei voluntas. Cf. Prov 6,23; Ps 18,9; 97,20; 29,6.8; 39,9; Mt 7,21 etc. χότιο. x372 381 practici deliberantis circa diversas possibilitates ad bonum commune sit non solum causa efficiens sed etiam formalis legis, an vero causa formalis sit imperium rationis practicae iinpulsivum facultatum le­ gislatoris ct subsequens electionem voluntatis, minus constat. S. Tho­ mas nullibi dicit expresse· ordinationem rationis identificari cum im­ perio dirigente actus subditorum ad finem; plcrique tamen domini­ cam, cum Gonet, Billuart etc., censent eam fuisse mentem Doctoris Communis iuxta 1-2 q.17 a.l, et inter electionem voluntatis, quae facit ut lex existât, ct legis applicationem ad subditos per promul­ gationem, ponunt imperium rationis practicae tanquam causam for­ malem’ Pro Suarez quaestio “fere tota erit de modo loquendi”, ct sententia asserens "legem constare ex actu rationis et voluntatis" ipsi videtur "satis facilis ct plausibilis”, licet tandem censeat "me­ lius intelligi et facilius defendi legem mentalem in ipso legislatore esse actum voluntatis iustae ac rectae, qua superior vult inferiorem obligare ad hoc vel illud faciendum”4, quia vis obligandi “proprie est in voluntate et non in intellectu; nam intellectus solum potest ostendere necessitatem quae est in ipso obiecto; quodsi in eo non sit, non potest ipse eam tribuere; voluntas autem confert necessitatem quae in obiecto non erat”e. Certum est in condenda lege intervenire intellectum practicum atque voluntatem (5*. Th. 1-2 q.97 a.3)4 et ex utriusque interventu haberi ordinationem, intimationem, motionem; item certissimum est voluntarismum iuridicum quem quidam (Delos, Renard, Lachance, Carro) imputant Doctori Eximio, non nisi per supinam ignorantiam aut calumniam posse considerari tanquam fundamentum doctrina­ li theoriarum paganarum circa statum divinizatum, quocumque no­ mine dcmocratiae anarchicae, fascismi vel communismi veniat’. Ne­ que a veritate alienum ducimus mentem Suarezii substantialiter a Sto, Thoma non differre8, qui ct pluries tribuit imperium voluntati, ct tunc etiam cum tribuit rationi praesupponit actum voluntatis a qua habet ratio vim movendi ’. ’ Cf. Ο. form, La definition clasiqur de la loi: RevNvoscolPh 27 (1925) 129 145.243-273; Principes de m'oralc. Le processus de l'acte humain 1,63-64.72-73. 4 Ci De legibus 1.1 c.5 n. 1.20.24. 1 Ibid, n.15; ci. C. GlACON, La seconda scolastica I. Z problcmi giuridico-po· li/n; (MiUn 1950). 1 Nimirum, ordo iuridicus positivus consulit bono communi per leges aptas qua 4 habent rationem medii ad illud obtinendum; porro ratio practica libere quierit ct eligit inter diversa media illud quod magis opportunum videatur. Cf E. Jombart, Le volontarisme de la loi d'apres Suarez: NouvRevTh 59 (1932) 3841. 1 Sane, Suarez passim observationes habet huiusmodi: “lex detyet esse conKTitanca rationi, quod nihil aliud est quam debere esse i ustam” (o.c. 1.1 c.9 n.7); lege* propter bonum communitatis praecipue ferri (ib. c.7 n.4); “hacc enim utilitas ct commoditas non datur a legislatore sed supponitur” (ib. c.7 n.9) et cetera. Rectus voluntarismus suarezianus recenter a pluribus (Jombart, Guerre­ ro, Truyol Serra, Romero etc.) vindicatus est. Cf. E. Guerrero, Sobre el vohtbiorisnio juridico de Suarea: Pens 1 (1945) 447-470; Actas del IV centenario de Sttirez II, Ησ-209.243-267. • Bene hoc ostendit E. Jombart, Le volontarisme de la loi d'après Suarez: NouvRrvTh 59 (1932) 34-44. Cf. Etiam E. Romero, La conception suarcsiana de h Icy (Sevilla 1944); G. de Blic, Le voluntarism? juridique chez Suarcs: ΚσΙΊιιΙ 1 (1930) 213-230. * Cf. O. Lottin, L'intellectualisme de la morale albertinodhomiste: Psycho­ logie et morale aux XII et XIII siècle 111,17. 332 DE LEGIBUS HUMANIS________________ _____________ proprietates, n.372-373 383 Ad bonum commune, sel. finis proprius cuiuslibet legis est bonum, utpote quae regulat tendentiam actus humani ad finem ultimum. At vero non est quodvis bonum, sed praecise bonum commune, omnium communitatis membrorum, seu complexus bonorum ac iurium, ita ordinandus ut membra possint finem attingere in materiis quae societati competunt, ultimatim beatitudinem, immediate vero felicitatem etiam tem­ poralem per exercitium virtutum cum sufficienti bonorum co­ pia in societate naturali, cultum vero divinum et sanctifica­ tionem supernaturalem in societate ecclesiastica1011 ; dirigit enim homines ut partem communitatis (totalis, vel partialis, vel specialia membra respicientis) qua talis ad bonum com­ mune. Potest autem lex esse ad bonum commune sive direc­ te, in quantum immediate intendat bonum totius communita­ tis, sive indirecte, in quantum immediate intendat bonum par­ tis communitatis, v. gr. militum vel religiosorum, ita tamen ut bonum huius partis redundet in bonum commune illudquc tandem respiciat “. Intentio istius boni communis debet esse ex fine operis seu legis ipsius, non ex fine operantis seu le­ gislatoris, cuius prava intentio non afficit ipsam ordinatio­ nem quae ad utilitatem communem objective spectat12* . Ab eo qui curam habet, sci. ab auctoritate legitima, nam ligare communitatem perfectam vel partem cius per legem non potest nisi legitima auctoritas cui inest potestas publica ad bonum commune, seu quae praedita est potestate iurisdictionis respectu Imis obtinendi in subditos, quos regit sive ti­ tulo supremae dominationis, quam habet solus divinus legis­ lator, sive titulo repraesentantis eiusdem communitatis in fi­ nem autonomum dirigendae cum auctoritate participata a Deo immediate vel mediante ipsa communitate. Sed auctoritas le- giümà ad ferendam legem potest esse non modo quae praec.-t communitati simpliciter perfectae, seu ex se habenti unde satisfaciat omnibus exigentiis boni communis in suo ordine, sed interdum etiam quae praeest communitati relative perfec­ tae, quae aliquam partem boni publici seu communis promo­ vere potest ex participatione vel ab altiore societate absolu­ te perfecta, cuius est pars formalis, vel ab illius institutore; sic in societate ecclesiastica episcopi residentiales, capitula generalia religiosorum etc., habent facultatem ferendi leges pro respectives subditis, qui efficiunt communitatem relative perfectam. Communitas seu subiectum legis intelligitur qua talis, non vero unum alterum ve membrum; et quidem perfecta et autonoma, sive tota sive pars eius M, talis sci. quae et finem habet in suo ordine completum et mediis instructa est suffi­ cientibus ad illum obtinendum, aut saltem ius habet ab aliis exigendi media sibi necessaria ad proprium finem. Huiusmodi communitates perfectae duae sunt: Ecclesia, cuius est conferre hominibus bonum completum in ordine spirituali, et Status, cui competit promovere bonum commune civium. Cum singuli homines ct societates inferiores incom­ pletae sint sibi insufficientes ad consulendum proprio bono integro, sequitur utramque hanc societatem, ecclesiasticam et civilem, esse hominibus necessariam : primam quidem ex po­ sitiva Dei ordinatione, alteram vero ex ipsa hominum natu­ rali condicione. Promulgata, i. e. auctoritative publicata seu intimata sub­ ditis nomine legislatoris, ct modo apto ut cognosci possit ct applicari, sive promulgatio sit de essentia legis sive sola con­ dicio sine qua non pro eiusdem efficacia 14. Obiccit Nfachiavelo felicitati temporali adversari pluies regulas boncMU et plura praecepta religionis, ideoque principem politicum ca posse? vel etuca debere ncgligcre. Respondetur negando suppositum, cum principia ethica rmrua in modum conferant ad genuinam ct perseverantem felicitatem temporalem. Ac­ cedit quod felicitas temporalis, praesertim qualem sibi fingunt politici irreligio», non est finis ultimus hominum, sed proximus et subordinate bcatitudini aeter­ nae per vitam honestam praeparandae. u Lanza, 1,191 explicat bonum commune non necessario significare bonin omnium et cingulorum, sed posse veriheari in bono omnium scu communita! ‘ tantum; si lex respici at bonum necessario connexum cum fine ultimo penonie humanae qua talis, ordinari debet ad bonum commune omnium singulorum, s vero respiciat bona societatis qua talis vel bona personarum, sed non necessarii, potest ordinari ad bonum commune non singulorum, imponendo quibusdam ab­ ditis sacrificium boni particularis non necessarii, ex titulo subordinationis partii ad totum. n Circa ius ct bonum commune cf. Rurz Jîménez, Lu conccpddn iutito cionul del derecho (Madrid 1944) 460-4 74. J. Dabin, Lo philosophie dc Perdre juridique positif (Paris 1929) 159-160, bene explicat conceptum boni communis Cf. O. Lottin, Principes do morale 1,135-133. 373. II. Proprietates legis humanae, quae vere sit talis et nonna obligatoria, praecipuae recensentur: honestas, u Pars potest esse non modo specialis aliquis ordo vel status personaruo, v.gr. pupilli, operarii, sed etiam aliqua persona, etiam physica, verbi tntia ipse princeps; non tamen ut singularis et individua, sed ut pars com· zainitalis, ita ut lex respiciat praesentes ct futuras huiusmodi personas. 11 Contra hanc classicam legis definitionem plurcs iam pridem obiccerunt (vnrbi gratia G. de Valentia) et adhuc obiciunt (v.gr. Bouquillon), eam non 'alficienter extollere ideam obligationis, et consequenter differentiam inter legem ct consilium; similiter, aiunt, non sufficienter discriminari a praecepto tenporaneo. Aliunde obscurior ostenderetur relate ad subiectum, auctorem et formam seu promulgationem Icjgis. Sed cx aliis locis apparet quomodo sint difficultates ct obscuritates enucleandae, ut sensus genuinus et completus definitions habeatur ad mentem Sti. Thomae. Cf. v.c. Kuhlmann, Der Gc· '· ΧΙΠ, Encycl. Libertas: ASS 20 (1887) 509. M Cf. Lvr.o, Responsa moralia 1.3 dub.19 n.3; Waffelaert, Dc dubio a·· vendo in re morali 276.288. —« PROPRIETATES. X.373 385 derandum esset num in parte possibili finis Icgfis adhuc permaneret, et quatenus affirmative, ea pars impleri deberet. dubio num aliqua lex sit moraliter impossibilis, standum est indicio ipsius legislatoris, si dubitatur de difficultate nimia pro communitate in genere, quia legislatoris est iudicare de exigentiis kni communis ct dc mediis ad promovendum illud necessariis: si vero dubitatur de difficultate in casibus specialibus, salvo scandalo vel periculo maioris damni, applicatur doctrina dc probabilismo, vel saltem de excusatione a lege ct cpikcia. /d c) Lex IUSTA est ca quae nulli iuri, divino vel humano superiori nullique speciei Justitiae adversatur, quae sci. ob­ servat: iustitiam legalem, nihil praescribendo quod ad bonum commune non conferat, cum tota ratio potestatis legiferae in societate sit bonum commune eidem procurandum ; iustitiam distributivam, curando aequam proportionem in distribuendis oneribus et beneficiis inter subditos pro inaequalitate merito­ rum. virium et facultatum, secundum exigentiam tamen boni communis; iustitiam denique commutativam, neque subditorum iura subiectiva violando neque limites potestatis suae trans­ grediendo, cum ultra suam competentiam legislator desinat esse talis et in eadem linea iurium constituatur cum sub­ ditis 1T. In dubio num aliqua lex sit iniusta praesumendum est pro legis­ latore, suadente sic prudentia, quia altiori consilio et universaliori­ bus rationibus, subdito fortasse occultis, regitur, ct in praxi, cum liceat agere secundum talem legem, ei obtemperandum est propter bonum commune, ne sci. subditi sumant nimiam licentiam eludendi leges quae vix apparebunt omnibus undequaque iustae. In casu speciali in quo dubium procedit ex co quod legislator videatur transgressus limites suae auctoritatis: R. Pontifici semper parendum est quia ipse determinat authentice suam iurisdictioncm, directe in spiritualibus et indirecte in temporalibus : legislatoribus tcclesiasticis inferioribus per se denegari potest submissio”, quia ipsorum non est huiusmodi controversias auctoritativc solvere, per accidens autem ad vitandum scandalum vel aliud damnum obedientia praestanda erit; legislatori civili in materia pure civili obtemperan­ dum erit sicut R. Pontifici in spirituali, sed in materia mixta atten­ dendum erit dictamen Ecclesiae. Si ordinatio legislatoris apparet certo iniusta, qua talis invalida tst”, ideoque per se non obligat; per accidens tamen saepe agen” "Quodsi legislatorum ac principuin placita aliquid sanciverint ac fusse· tint quod divinae aut naturali legi repugnet, christiani nominis dignitas et officium atque Apostolica sententia suadent obediendum esse Deo magis quam hominibus" (I.EO XIII, Quod apostolici muneris: ASS 11 [1878] 373). '·’ Cf. Salas, Tractatus d·' legibus q.00 d.l s.9 n.58; Salsmans, La force Mçatoire d’une loi probablement illegitime: XouvKtvTh 55 (1928) 7601U: Van Hove, De leg. eccl. 86. u Quando laeditur iustitia distributiva erga aliquos, lex generaliter valida ut ntsi redundet in detrimentum boni communis; sed excessus gravaminis TnouMoi. 1 13 386 387 DK legibus humanis dum erit secundum eam ordinationem, modo nihil intrinsece malum disponat, non quidem vi ipsius quae nulla est, sed vi legis naturalis superioris, quae iubet scandalum ct maiora damna et perturbationes societatis vitare. Semper autem vitanda est quaelibet cooperatio for­ malis cum iniustitia, et cooperatio materialis iustificari debet cx causa proportionata vel quia dominus iuris laesi merito supponitur aut scitur ei renuntiare. J) Lex UTILIS est in genere quae datur secundum iustitiam legalem, sed hic specialiter consideratur quae confert ad bonum commune. Talis autem esse potest, etsi directe non sit utilis nisi determinatae speciei membrorum, modo ultiniatim ordinetur ad bonum commune, quod speciales leges exi­ gat vel suadeat; imo etsi immediate noceat parti communita­ tis, modo cedat in beneficium maioris partis societatis att nta tamen iustitia distributiva. In dubio num aliqua lex sit utilis, v. gr. quia videatur praescribe re prorsus inutilia, ridicula vel inania ad finem totalem societatis, obediendum est ei, quia legislatoris est indicare de aptitudinc alicuius dispositionis ad finem socialem”. 374. Unde concludes: Cum lex imponatur communitati ad bo­ num commune, eius obligatio non cessat nisi fiat communiter inu­ tilis vel nociva; secus autem urget pro omnibus et singulis qui lege afficiuntur, etiamsi in casu particulari non utilitas ulla sed nocumentum habeatur; sic v. gr. lex naturalis de unitate vel indissolubilitate matrimonii sancte observanda est, etiamsi in casu particulari nihil conferat proli habendae et potius ei adversetur. Id quod relate ad quasdam leges ecclesiasticas explicite in c2l profertur. A R TICULU S 11 Dr. conceptibus legi affinibus 375. Propter affinitatem legis ct quarundam dispositionum ti similium, ut distinctius pateant conceptus per contrapositionem et clarior evadat doctrina generalis circa legem, breviter explicamus notiones affines praecepti, instructionis, decreti, statuti et rescripti iam supra adumbratas (n.313), simul cum eorum obiectis ct diffe­ rentiis a lege. Aliquantulum uberius describimus praecepta et res­ cripta, propter frequentiorem eorum usum. quibusdam impositus offendit iustitiac distributtvac, ct nulla est obligatio illud ferendi. Cf. Suarez, De legibus 1.1 r..14 n.14; Rodrigo, Tr. de legibus 21. 50 Quoad has aliasquc legis proprietates, cf. Rodrigo, Tr. de Itpibus 1J1 ,l Cf, P. Fxnrj.K, Dei prccetti ecclesiastici: Scritti giuridici in onorc d. Sancti Romano IV, 265-310 (Padua l°40). § 1. De praeceptis Summa rerum dicendarum. Tradita notione, examinamus proprietates ct na· lufûtfi obligations praeceptorum, ut melius perspiciatur eorundem differentia . k-ge. . __' 376. I. Praeceptum: a) Late sumptum est quodvis iussum obligatorium legitimi superioris, idcoque etiam ipsae leges, quae hoc sensu praecepta communia dicuntur. b) Stricte et specifice sumptum, prout a lege contradistinctum, est iussum rationabile superioris legitimi, datum subdito sive generaliter ex potestate dominaliva, sive in casu particulari ex potestate iurisdictionis. Dicitur: Iussum rationabile, i. e. possibile, honestum, conferens ad bonum, quod plerumque erit privatum seu vi suae institu­ tionis directe ordinatum ad bonum singulare non ad commu­ ne, inducens aliquam obligationem in conscientia. Superioris legitimi, qui habeat nimirum dominium in personam et competentiam circa materiam tali personae prae­ scribendam. Potestas domination, est illa quae vi institutionis ordi­ natur, saltem plerumque, ad bonum singulorum hominum in societatibus imperfectis22. fundatur in ipsa rerum natura, quae exigit congruam auctoritatem ad inducendam necessa­ riam conspirationem ad finem talium societatum. Oritur autem: alias ex ipso iure naturae, posito facto paternitatis in parentibus respectu filiorum, posito facto matrimonii in ma­ rito respectu uxoris, posita ordinatione ecclesiastica in parodio quoad administrationem parochiae, posita traditione per professionem obedientiae publicam in superiore respectu pro­ fessorum religiosorum ; alias cx contractu expresso vel tacito, ut potestas patris familias in famulos vel potestas supe­ rioris religiosi in novitios ; alias ex delegatione accepta, verbi gratia in magistris qui nomine parentum curant educatio­ nem puerorum sibi commissorum; alias ex dispositione iuris positivi, in eis qui praesunt societatibus particularibus a po­ testate publica erectis vel ordinatis. a Dicitur etiam domestica vel oeconomica, Iure tamen inducunt plurei ^tinctionem inter domesticam et dominativam. Cf. n.40S nota 2. a Votum privatum, auctoritate Ecclesiae non acceptum, ligat quidem coram Dto ad execution em promissorum, sed hominibus nullam dat potestatem; sic qui vovit obcdienliam confessario, tenebitur vi voti ad implenda quae dixerit ;onicmntis, sed is nullam potestatem specialem acquirit in pacnitcntcm. 388 de legibus humanis Potestas iurisdictionis est illa quae vi suae institutionis ordinatur ad bonum commune in societatibus perfectis. Haec quoque, propter eandem rationem supra relatam, fundatur in rerum natura et oritur, in societate naturali, cx ipso iure naturae, posito facto societatis constitutae; cx determinatione autem divina in societate ecclesiastica. Detentores istius potestatis possunt dare praecepta in materiis propriae com­ petentiae, licet non gaudeant potestate legislativa; et quidem etiam in solo foro interno si habeant iurisdictionem ecclesias­ ticam. praecepta. n.376 389 388.III. Natura obligationis praeceptorum distin­ guitur prout praecepta proveniant ab auctoritate privata vel pu­ blica: a) Data ex potestate dominativa, obligant ex obe­ dientia et ex virtute ad quam pertinet titulus quo obedientia debetur, v. gr. ex religione in religioso professo, ex pietate in filio etc. b) Data ex potestate iurisdictionis, obligant ex virtute quae regit ordinem in quo praecipitur, v. gr. ex religione in praecepto audiendi missam, ex temperantia in praecepto iciunandi etc. 389. IV. Differentia inter praeceptum stricte sump­ 377. II. Proprietates horum praeceptorum huiusmotum15 et legem ex multiplici capite exurgit20, ratione: di sunt: a) Si EX potestate dominativa dantur a) singulis s) auctoris, nam ad praecipiendum non requiritur potestas personis: sunt personalia et ubique urgent cos quibus data publica et iurisdictionis, sed sufficit privata ct dominativa, sunt nisi contrarium constet, adhaerent enim ossibus; sunt qualem habet paterfamilias, supériorisa, etc. ; β) subiecti, nam quoque temporaria, utpote innixa in relatione personali quae praeceptum datur personis singularibus vel societatibus im­ abrumpitur resoluto iure praecipientis ; dantur ab homine non perfectis, non vero societati perfectae vel parti eiusdem ut a iure; nequeunt sanciri poenis canonicis, quae requirunt tali sicut lex, vel saltem non stabiliter sed transitorie ad dipotestatem iurisdictionis, sed solis poenis disciplinaribus; ferentiam legis; y) finis, nam praeceptum primario et direc­ te consulit generatim bono privato sive subditorum sive ali­ β) communitati qua tali: valent pro personis quae sunt vel quando ipsius praecipientis, dum lex ex natura sua ordinatur decursu temporis pertinebunt ad communitatem, et afficiunt ad bonum commune ; S) durations, nam praeceptum est per subditos in quantum sunt membra communitatis; dc cetero se transitorium et cessans resoluto iure praecipientis vel mor­ autem habent easdem proprietates modo recensitas, cisque ac­ te subiecti cui datum est : dum lex ex sua indole (etsi non es­ cedere potest stabilitas post resolutum ius praecipientis si sentialiter, ut videtur) est perpetua, sive ex parte ferentis confirmentur a superiore qui habet iurisdictionem fori ex­ quia non moritur cum eo, sive cx parte communitatis quae terni Λ*. perpetua est, sive ex parte ipsius legis, quia semel lata, per δ) Si ex potestate iurisdictionis in Ecclesia dantur: se non cessat2T ; e) extensionis, nam praeceptum comitatur α) singulis personis: sunt pariter personalia, itemque tempo­ personam quocumque tendat, quia ei datur, eamque directe raria quae cessant resoluto iure praecipientis nisi intimata afficit saltem cum procedit cx potestate dominativa, dum lex fuerint per legitimum documentum aut coram duobus testi­ saltem praesumenda est territorialis cum feratur pro commu­ bus; nec possunt iudicialiter urgeri, sed tantum paternis mo­ nitate qua tali, cuius membra dignoscuntur ex relatione ad nitionibus iuxta c.2307, nisi dentur forma sollemni modo re­ territorium; ζ) virtutis propter quam observari debet, nam lata. Sic constat ex c.24, qui solis praeceptis potestatis iurispraeceptum latum ex potestate dominativa non solet obligare, dictionalis probatur applicandus, cum loquatur de praeceptis • saltem de facto ct propter voluntatem superioris praecipiendi quae iudicialiter urgeri possunt et inseratur in titulo de le­ ex motivo harum dumtaxat virtutum 2S, nisi cx obedientia aut gibus. 8 Attendimus hoc loco praecipue) ad praecepta particularia; nam praecep­ ta communia, si dantur ex auctoritate publica communitati legis recipiendae β) Communitati qua tali: videntur non cessare resoluto cipact, vix differunt a lege nisi in stabilitate minore ct cventualiter in dciure praecipientis, nisi aliud determinetur vel cx materia prae­ ' fcctu potestatis leRislntivae in superiore praecipiente. 21 Aliunde in multis conveniunt lex et praeceptum: in facto obligationis, cepti exigatur, quia dantur propter bonum commune et requi­ b requisita auctoritate ct competentia, in pluribus qualitatibus materiae, in cieeiuUte intimationis. runt stabilitatem. ’ Cf. SUARf>, De legibus 1.1 c.10 n.7. 51 Cf. Van Hovm, Dc legibus ccclciiasiicis n.359. a Cf. Rodrico, Tr. Λ· legibus 252-254, cui dubium est moralem speciem obuptionis ex natura rei non desumi in praeceptis datis vi potestatis domi- 390 m·; legibus humanis CX virtute ad quam refertur titulus quo praecipitur (pietate apud parentes, religione apud superiorisam, iustitia apud pa­ tronum), dum lex obligat non praecipue cx obedientia neque ex virtute ad quam materia de se pertinet, v. gr. temperan­ tiae si agitur de ieiunio eucharistico, sed cx illa virtute cx cuius motivo formali lata est lex consulens bono communi, v.gr. ex religione si agitur dc ieiunio eucharistico; nam prae­ ceptum dominativum solet respicere sublectionem subditi, quaecumque sit materia, pro titulo quem habet et actual praecipiens, dum lex respicit bonum specificum per observationem praescriptionis in tali materia oblinendum, ct non urget forinalitcr ut directe obcdientiaui2U. § 2. De instructionibus, decretis, statutis Notio et obiectum singulorum breviter exponitur. 390. I. Instructiones in iurc ecclesiastico dicuntur normae non pure declarativae et directivae, sed aliquo modo obligatoriae, quibus leges magis declarantur et determi­ nantur^. Instructio dc se dicit normam declarativam, cuius direc­ tiones attendendae sint, quin attingat efficacitatem normativam legis neque decreti vel statuti vel praecepti. In Motu proprio Cum iuris canonici instructiones contraponuntur de· cretis generalibus 81. Instructiones Congregationum romanarum dc facto non raro continent puncta quae auctoritative definiuntur et imponuntur ut, iuxta modo laudatum Motu proprio “Codicis praescriptis maiorem et lucem afferant ct efficientiam pariant" (l.c.). Sic v.gr. S. C. Con· sistorialis edidit Normas de sacra praedicatione, quae ad cncydi· cas litteras Humani generis accessere ut Instructio”; S. C. dc Re­ ligiosis pariter promulgavit plures Instructiones in quibus diversa statuuntur sive pro religiosis servitio militari adstrictis11 sive pro formatione alumnorum ad ordines promovendorum etc.”; S. C. de Sacramentis in Instructionibus dc scrutandis moribus ■ candidatorum nativae ex virtute ob cuiiw motivum intimantur, sicut accidit in legibus et praeceptis iurindictionalibus. * Cf. Rodbigo, 30.252-260. Radicah m ct materialem inobedicntlam In r.< glecta observatione legis non ne, amiis; imo formalis inobedientia habetur m transgredienda lege cx contemptu legislatoris, vel si lex forte lata sit « eotivo obedientiac, quod vix eveniet. w Cf. VmxmWRSCH, 1,240. “ AAS tl (1917) <183. Cf. Rodrigo, Tr. dc Icyibus 615-617. n AAS 9 (1947) 328. « AAS 11 (1919) 321-323. M AAS 21 (1932) 74-81. INSTRUCTIONES, DECRETA. STATUTA N 389-393 391 ante ordinationem ” ct de Ssma. Eucharistia sedulo custodienda plura similiter praescribit; S. Officii quaedam Instructio circa usum auditorum in confessione suo commemoranda, normas concretas con­ tinet pro confcsariis etc. Huiusmodi Instructiones cum conficiendae sint ut “quaedam ex­ planationes et complementa canonum", nequeunt canonibus dero­ gare, nec debent cis praeferri si quaedam simul componi nequeant, ncc subsistunt postquam cessaverit lex cui accedebant m illustralionem. Secus, per sc sunt stabiles et perpetuae. ' 391. II. Decreta non uno sensu semper intelliguntur : a) Latius significant saepe leges disciplinares conciliorum oecuinenicorum, plenariorum et provincialium, itemque Con­ gregationum generalium (piae celebrantur in Institutis religio­ sis clericalibus exemptis; b) STRICTE intelliguntur ordinatio­ nes quae ex potestatis jurisdictionis functione administrativa l>romananl, ut dispositiones speciales quibus execution! legum prospicitur aut quibusdam necessitatibus providetur quibus lex nequit sufficienter consulere; c) In ordine iudiciai.i ali­ quando significant eas indicum decisiones quae non habent nomen aut vim “sententiarum” iudicialium3T. 392 Differunt a legibus ratione: a) materiae, quia versantur potius in ordinanda applicatione legum ct complenda; β) auctoritatis, quia ad leges semper requiritur potestas Icgislativa, dum decreta ferri possunt sine auctoritate Icgislativa cx functione administrativa scu gubernat i va a. 393. Auctor decretorum: a) In societate ecclesiastica sunt potissimum SS. Congregationes et Officia S. Sedis, ncc nonaliorum Praelatorum qui potestatem gubernativam habent in Ecclesia. In actuali disciplina “Sacrae Romanae Congre­ gationes nova decreta generalia iam nunc ne ferant, nisi qua gravis Ecclesiae universae necessitas aliud suadeat”. Qttodsi aliquando fient necessaria, a competenti Congregatione con­ tecta et a Pontifice approbata, categoriam verae legis obti­ nebunt 30. c AAS 23 (1931) 120-129. M Benedictus XV, Motu proprio Cum iuris canonici: AAS 11 (1917) 483. " Cf, Hürth-AûEM-Ân, De principiis p, 1,83-85. In singulis casibus colli· jenda rst decretorum vis ct significatio αχ eorundem materia, fine, subtecto tf cetera; nam interdum continent veram legem, v.gr. Decretum Ne temert, interdum responsa, v. gr. Decreta S. Rituum Congregationis etc. Ci M Cas* * ?Illa.to, Dr dccrtlo episcopali administrativo: MonEccl 77 (1952) 76-104. Cin Q iptam vocem in Codice canonico cf. MoBSDOBF, Dic Rcchtsprachc des Codex I C, I 6,11,6. • In pluribus autem aliis conveniunt: sunt normae obligatoriae, stabiles, pt? ·*· perpetuae, etc. Cf. C.üem-ciiea, Dcrtcho adm-nistrotivo (Roma 1939), U247 · * Bemedictvs XV, Motu proprio Cum iuris canonici: AAS 11 (1917) 485. 392 DE LEG IDUS HUMANIS rescripta, n.393-398 393 b") In societate civili decreta promanare solent a sum­ ma auctoritate repraesentativa Status, sive rege sive praesi­ de, qui ea subscribit simul cum ministro cui commissa est pro administrations materia de qua agit decretum. 397.II. Differt a) A vivae vocis oraculo, scu res­ ponso principis oretenus dato. Cf. c.79.239, 17°. b) A LEGE, statuto, decreto, quae dantur a principe non ad instantiam alicuius petentis, sed propria sponte. 394. III. Statuta, sicut decreta, non uno sensu semper accipiuntur, σ) Latius significant ius peculiare societatum minorum legis suscipiendae capacium, scu leges particulares, | potissimum quae feruntur a potestate legislativa inferiore, verbi gratia ab episcopo pro dioecesi, a Capitulo generali reli­ gionis clericalis exemptae pro membris talis Instituti etc. b) Stricte intelliguntur ordinationes communitatum imper/eclarum quae feruntur ex potestate sociali, oeconomica, dominativa40. 398. Dividitur: 1. Ratione auctoritatis rescribentis in: pontificium vel ordinarium, prout a S. Sede vel ab Ordi­ nariis dimanet. 395. Auctor statutorum stricte talium in Ecclesia sunt potissi­ mum Instituta religiosa, Piae Societates sine votis et Instituta saecu­ laria quae potestate legifera carent, sci. quae non sunt clericalia ct exempta; haec solent habere quaedam statuta fundamentalia, quas constitutiones et regulas appellant, aliaque magis particularia sive pro integra communitate sive pro eius partibus, quae interdum “Con­ suetudines” vel “usus” dicuntur. § 3. De rescriptis Summa rerum dicendarum. Post notionem ct divisionem agimus de Jutrrrte, valore, efcctibus, interpretatione. execution? et cessation? rescriptorum Vilo: consideratur dependenter a condicionibus expressis et tacitis, ab erroribus cotnmissis, a conflictu rescriptorum. Rorntico, Tr. dc legibus, 726-845 ; Mrcnttxs, Normae generales iuris cata· nici II1, pags. 279-479; Van Hove, De rescriptis (Malinas 1936). 396. I. Rescriptum est responsum auctorilativum S. Sedis vel Ordinarii scripto datum. Dicitur: Responsum auctoritativum, sci. rescriptum ex natura rei datur occasione recursus ad Superiorem qua talem, ct conti­ net decisionem eiusdem normativam. S, Sedis vel Ordinarii, nimirum Codex haec tantum me­ morat (c.36) ; sed possunt obtineri rescripta etiam ab aliis auctoritatem aliquam habentibus, v. gr. a parocho ad assis­ tendum matrimonio etc. *\ Circa characterem specificum statutorum, varium pro varietate aucton totis indicentis vel modi edendi cf. 1*. GtNYj M/thode d'interpritation 1.93.122 De ipsa voce in Codice canonico disserit Morsdorf. Die Rcchtsfrcuhc da Code* LC. S 6.11,5. α Cf. Rodrigo, Tr. de legibus 734. 2. Ratione materiae, in rescriptum : a) Gratiae, si sim­ plicem favorem extra ordinem judiciarium continent, v. gr. dispensationem a lege ; b) iustitiae, si continet favorem cum ordine iudiciali uno vel alio modo coniunctum, v. gr. conces­ sio specialis indicis, vel formae iudicialis pro aliquo processu ; , c) MIXTUM, si continet favorem ad utrumque ordinem perti­ nentem, v. gr. exemptio ab ordinario iudice alicui concessa. 3. Ratione formae, in rescripta concessa a) in forma gratiosa seu gratiae factae, in quibus ipse rescribens gratiam impertitur concessionario absque exeeutore; b) in forma commissoria seu gratiae faciendae, in quibus rescribens al­ teri exeeutori committit ut ipse gratiam concedat ; haec autem forma commissoria potest esse: a) necessaria, si exeeutori merum exeeutionis ministerium committitur, adeo ut per se teneatur rescriptum exequi et gratiam concedere; β) volun­ taria, si per formulam aptam 42 exeeutoris iudicio relinquatur concessio vel denegatio gratiae. 4. Ratione extensionis in GENERALE vel speciale, prout omnes personas, causas, etc., respiciat, vel ad peculiares per­ sonas, causas etc., restringatur. 5. Ratione clausulae adhibitae vel secus: in rescripta data motu proprio vel ad instantiam partis, prout clausu­ la "motu proprio’’ apponatur vel non. Unde illa clausula non significat supplicationem non praecessisse, sed manifestat liberalitatem principis qui, occasione quidem precum, sed quasi sua sponte et motivo precum minus innixus favorem conce­ dit; ideo rescriptum motu proprio datum multo minus de0 Aliae formulae sunt clarae, v.gr. iubeo ut dispenses; dispenses si cxptwc indicaveris, committo arbitrio tuo ut gratiam concedas; quarum prima ['Cariam, posteriores, voluntariam indicant commissionem; aliae, ex sc am· Hvae, usu acquieverunt definitum sensum, sic v.gr. formula />ro tuo arbitrio 'f praescribo ut dispenses, priora verba ex urbanitate inserit et accutorem necessarium indicat; formula preces remittimus ad episcopum cum (fortunis facultatibus, significat exeeutorem voluntarium. Cf. Van Hovtl De f (unfits 129s. * 394 DE LEGIBUS HUMANIS pendet a veritate precum quam rescriptum ad instantiam par­ tis (cf, c.45,46). 6. Ratione relationis ad ius, in rescripta : SECUNDUM, vel contra, vel praeter ius, prout dentur ad urgendum ius statutum, vel ad concedendum aliquid iuri contrarium, vel ad statuendum aliquid quod in hire non continetur. 399. III. Subiectuni passivum rescriptorum sunt personae habiles ad rescripta obtinenda, sci. rescriptorum con­ tra ius plerumque soli subditi rescribentis in materia suae competentiae, quia ii soli tenentur hire cui derogatur in res­ cripto; rescriptorum autem praeter ius, etiam non subditi, qui ita obtinent ius ne perturbentur a subditis rescribentis cir­ ca illum favorem. Potest autem impetrari rescriptum etiam pro alio et praeter eius assensum, seu ipso inscio, imo et dissentiente modo sit habilis ad obtinendum"; et valet ante eiusdem acceptationem, nisi aliud cx clausulis appareat, licet ipse possit rescripto non uti (cf. c.37). Hinc, si sacerdos de facto delegatus fuerit ad assistendum matrimonio, valide adstitit secundum sententiam probabilem, etsi ipse putaverit se usurpasse delegationem non acceptam. Ex disciplina Ecclesiae, in qua non baptizati absolute ignoran­ tur, quamvis possunt participare favores praeter ius: a) Invalide obtinent gratias pontificias, nisi in rescripto mentio fiat de poena per se invalidante: quaslibet, censurati excommunicatione, interdicto, suspensione, post sententiam dcclaratoriam vel condemnatoriam (ct. c.36 § 2) ; plures, excommunicat! et suspensi vitandi (cf. c.2265 § 2; 2283), infames infamia iuris (2294 § 1), damnati poena inhabilitatis ad gratias obtinendas (c.2291, 9)". Sed hi omnes, ut videtur, va- | lide obtinent gratias per rescriptum commissonum, si momento executionis non iam existit inhabilitas subiecti quae aderat momento concessionis *. b) Illicite sed valide (per fraudem) obtinent quasdam gratias pontificias quilibet censurati (cf. c.2265 § 1; 2275; 2283), ideoque etiam apostatae, haeretici et schismatici (cf. c.2314) ante sententiam declaratoriam vel condemnatoriam". 44 Cf. Rodrigo, Tr. dc legibus 748 in hunc sensum, cui consonat F. Rtcatillo, Instit. I.C. 1,141. | 44 Bulla Cruciatae hispano-lusitana possunt frui etiam censurati post ses | tentiam, quia non est rescriptum pontificium datum ad cos, ct continet pj· tias generales applicabiles ad omnes fideles in territorio hispano-lusiUno, in­ ter quas ipsa facultas absolvendi a censuris post sententiam dcclaratoriam rei condemnatoriam. Cf. Rodrigo, Tr. dc leg. 760 in eundem sensum; alus, ut Van i Ilove et Michicls, renitentibus. 44 Sic Rodrigo, Tr. de legibus 760-763; F. Regatillo, Instit. I.C. 1,14), contra alios ut Van Hove. De rescriptis 98; W-Vidal, 1,258 d. 44 Secundum F. Regatillo, Instit. I.C. 1.140, hi inhabiles sunt ad obtinen­ da- gratia- pontificias etiam ante sententiam dcclaratoriam vel condemnatoriam, ratione abscissiouis ab Ecclesia: certo si publice et formali ter vivunt a fide catholice separati; dubitative, si secus. Similiter Rodrigo, Tr. at Itgi· bus 752 756; W-Vidaj., 1,259 etc. rescripta. N 398-400 395 c) Invalide videnter obtinere quaslibet gratias ab Ordinariis locorum, omnes illi qui a S. Sede invalide vel illicite obtinerent (cf. c.43)« d) . Valide obtinebitur rescriptum plures simul personas directe respiciens, quarum aliae sint habiles aliae inhabiles ad illud obti­ nendum, modo inhabilitas non proveniat quoad rescriptum indivi­ sibilem gratiam continens, a iure cui rescribens nequeat derogare; ct tunc rescriptum valet pro solis personis habilibus, si gratiam continet divisibilem ; pro eis vero directe et pro inhabilibus indi­ recte, si continet gratiam indivisibilem". 400. IV. Valor rescriptorum in genere pendet ab his quae ex natura rei vel cx exigentia iuris ad valorem praes­ cribuntur, ut v. gr. si facultas aliqua concedatur intra certos limites exercenda, puta in foro paenitentiali, quod exerceatur iuxta limitationem appositam, ideoque in casu intra confessio­ nem (cf. c.201-203). In particulari autem prae oculis haben­ da sunt praesertim quae ius statuit circa condiciones expres­ sas vel subintellectas, circa subreptionem ct obreptionem, cir­ ca errores in concessione rescripti commissos, circa conflictus rescriptorum. σ) Condiciones explicitai·: in rescriptis tunc solum sunt essentiales, seu ad valorem eorum requisitae, cum exprimun­ tur per particulas si, dummodo vel aliam eiusdem significa­ tionis 4B. dblalivus absolutus alias condicionem, alias praeceptum, admo­ nitionem, modum continent, quod ex natura rei vel ex contextu est eruendum; ideoque in singulis casibus considerandum est utrum in condicionem an in praeceptum, admonitionem etc resolvatur; sic v.gr. monito vel consentiente Ordinario loci, significat modum accidentalem, quasi dc consensu ciusM. Condicio subintelligenda in omnibus rescriptis est haec: 41 VCftMKZRSCH, T,279, affirmat Ordinarios locorum posse concedere res­ cripta ccmsuratis quos possint a censuris absolvere; non «nutem, ut videtur, iis qui adscript! mint sectis acatholicis. propter c.87, nisi forte quoad gratias quae non referuntur ad munera vel officia. α Cf. S. C. de Propaganda Fide 17.IV,1828; CPF T.803; cf. etiam Rodri­ go, Tr. de /e# 746; is, pro more suo, profunde ct complete tractat dc subiecto rescriptorum, Lc 745-766. ° Opinatur F. Rkgattixo, Instit. T. C. 1,143 in c.3O statui ralasn praesump­ tionem dc vl particulae condicionalis, cuius destructio, difficilis quidem, cx ip-a re^cripy materia colligatur, v.gr. si licentia celebrandi detur “dummodo Qitcrn tertin horae pars in missa impendatur’*. Cautius agent Ordinarii loci in suit rescriptis si buiusmodi condiciones evitent, quando non intendunt liga­ re rnlorcm concessionis. carum condicionum existential. Cf. Rodrigo, Tr. de Ifij. 781. Clausulas usu frequentiores cf. apud Van Hove, De rescriptis 140-143; OiTolav DTC 3.19-42. w Kodrigo. Tr. rfr legibus 779 ait clausulam ablativi absoluti non afficere ntorem rescripti "nisi quando seclusa bac forma orationali. tam materia claù* nilic ad talem valorem noscitur spectare'*. Similiter pleriquc AA. post co* 396 DE LEGIBUS humanis si preces veritate nitantur (c.4O), i. e. si cum obicctiva realitate ita sint conformes ut, sive bona sive mala fide C1, nihil ve­ rum reticeatur quod exprimi debet nihilque falsum adiciatur quod concessionem rescripti determinet. Unde si non expressa fuerint quae de stylo curiae ad valorem requiruntur ct veri­ tas substantialis deficiat in precibus momento praescripto5’, valor rescripti plerumque erit nullus. Excipiuntur nimirum rescripta Motu propio data, quorum valori non obstat reti­ centia veri alioquin necessario exprimendi (cf. c.45), dum­ modo una causa motiva, scu sufficiens ut gratia concedatur, vera sit, et rescripta dispensationum in impedimentis matrimonialibus gradus minoris (cf. c.1042 § 2), quae semper va­ lide conceduntur nulla obstante reticentia veri vel expositio­ ne falsi in precibus (cf. c.1054). Z») Subrepto, seu reticentia veri, tunc solum est sub­ stantialis et reddit rescriptum nullum, cum reticet quae ex sty­ lo Curiae 53 vel ex dispositione iuris exprimenda sunt. In c.43.44 statuitur norma particularis pro subreptione circa ne­ gationem gratiae in praevia instantia64, nimirum: a) Gratia a R. Pontifice denegata, invalide videtur aliquibus obtineri semper ex aliis quibuslibet, sive denegatio scripto sive viva voce fuerit in­ timata; valet enim a fortiori pro casu isto dispositio c.43. Sed alii censent contrarium, haud levi ratione ducti quod “non adimitur in­ ferioris iurisdictio ob gratiae denegationem a Superiore, nisi aliud expresse caveatur”"; iam vero, in casu non cavetur. β) Gratia ab una S. Congregatione vel Officio romanae Curiae denegata, invalide conceditur a qualibet auctoritate" praeter R. Pon­ tificem vel ipsam Congregationem vel Officium cui denuo recurra­ tur, sine assensu Congregationis vel Officii quod prius negavitF salvo tamen ex c.43 iure S. Paenitentiariae pro foro interno. 31 Tamen dispensatio generalis ab irregularitatibus ct impedimentis ordinationis, atque absolutio generalis a censura, valet pro plcrisquc casibus eius­ dem rationis qui rcticiti fuerint bona fide (cf. c.991 § 1; 2249 g 2). β Nimirum, tempore datae si agitur de rescripto in forma gratiosa; tenpore autem exeeutionis pro rescripto in forma commissoria. Cf. c.41. a Stylus Curiae, scu normae iuxta quas expediuntui negatis in Curia, ώ· versus est pro diversitate dicasteriorum et negotiorum. * Non consideratur casus in quo merus recursus institutus fuerit, pendes te adhuc resolutione; pro eo statu rerum valet c.204. Ut patet, requiritur identitas causae quoad rem ct personam, ut subreptio obtineat 43 Sic Rodrigo, 7>. dc legibus 737, cum Mchicls. Van Hove, W-Vidai contra Maroto, F. Regatillo ex parte, etc. Liquet interventum liuiusmodt aucto­ ritatis Inferioris esse illicitum in casu, vi c.204 § 2 a fortiori hic applicandi. 54 Excipiunt plures Ordinarium personarum, v.gr. Nuntium ApostoUcue. Superiorem maiorem in Ordine religioso etc., qui in c 43 non excipitur ot· presse. Sic v.gr. Vax Hove, Dc rescriptis 172, aliique ut Rogrico, 7r. dr /fj. 741; W**Vtr>AL, 1,261 nota 44. etc. 97 Si tamen ad Congregationem vel Officium recursus fuit institutus. «d res adhuc pendet seu nondum resoluta ^st, valide ad aliam Congreffationcn vel Officium, vel ad Ordinarios locorum recurritur, ct hi possunt intervenire, ad normam tamen c.204. RESCRIPTA. N.400 397 7) Gratia a S. Paenitentiaria denegata, invalide obtineretur iuxta aliquos pro foro externo ab aliqua S. Congregatione sine as­ sensu S. Paenitentiariae, sed alii probabiliter sustinent validitatem concessionis, quia per c.43. qui non agit dc tribunalibus, non inva'idatur, ct rationes denegationis vel concessionis facile sunt diver­ sae pro distincto foro M. i) Gratia quae a proprio Ordinario denegata fuerit, illicite pe­ titur ab alio Ordinario non proprio, non autem ab ipso Ordinario proprio denegante aut a successore, nec probabiliter ab alio itidem proprio1’, vel a Sancta Sede (c.44 § 1); si tamen petatur, valide concedetur; imo et licite, si in petitione fiat mentio denegationis prioris, et secundus Ordinarius praevie exquirat rationes denega­ tionis a priore Ordinario. e) Gratia ab Ordinario non proprio denegata, valide et licite obtinetur ab alio Ordinario sive proprio sive non ; tunc enim non adeo urget ratio auctoritatis tutandae ct abusus vitandi. <·) Obreptio, seu expositio falsi, tunc solum est substan­ tialis et reddit rescriptum nullum, cum unicam vel omnes cau­ sas motivas proponit falsas : non vero si una saltem causa motiva sit vera, etiam conflata ex pluribus impulsivis veris, quae simul aequivaleant uni motivac (c.44 § 2). Subreptio vel obreptio in una tantum parte rescripti aliam non infirmat si plures gratiae in eo conceduntur (c.44 § 3), nam “utile non debet per inutile vitiari” (R. I. 37 in VI). d) Errores in concessione rescripti commissi ita in­ dicandi sunt: a) Si rescriptum concedatur personae de iure communi inhabili ad consequendam gratiam de qua agitur, vel edatur contra loci legitimam consuetudinem aut statutum peculiare, vel contra ius tertii, non sustinetur etiam Motu proprio datum, nisi expressa clausula derogatoria rescripto apponatur; nam rescriptum praesupponit habilitatem concessionarii, et rescribens praesumitur in casu agere ex ignoran­ tia iuris particularis et iurium quaesitorum c0 (c.46). β) Error in nomine personae cui vel a qua conceditur, aut loci in quo ipsa inoratur, aut rei de qua agitur, non invalidât rescrip­ tum, dummodo iudicio Ordinarii nulla sit de ipsa persona vel w In concessionis valorem inclinatur Rodrigo, Tr. dc legibus 730, cum W-Vidal, 1,261 et Cappello, Summa I.C. 1,145, contra plerosque ut Van Hove. Dc rescriptis 170; Vermeersch-CrEusen, Epitome I.C. 1,127; Coronata, Insti­ tutiones I.C. 1,63 ctc. • Cf. Rodrigo, Tr. de leg. 742. Tamen, gratia a Vicario generali done­ rata, invalide obtinetur ah Episcopo, nulla facta denegationis mentione: gra­ ti» autem ab Episcopo denegata semper invalide obtinetur a Vicario generali, nisi episcopus consentiat (c.44 § 2); non habet enitn acquahtn omnino potesUtem. * Si tamen ille cuius iura laeduntur sponte cedit et consentit in usu fatoris concessi per rescriptum, hoc valebit absque clausula abrogatoria iuxta Wwz-Vidal T,268, quem approbat F. Regatillo, Instit. I.C. 1,146. ______ . 398 rescripta, n .400-402 399 DK LEGIBUS HUMAXIS re dubitatio (c.47). I face dubitatio debet ct adesse de facto et esse alicuius momenti, ut ad indicium Ordinarii recurren­ dum sit. Hic autem recursus, quando necessarius est. pro­ babilius non est solum ad liceitatem 01 sed ad valorem, ad mo­ dum condicionis sine qua non’62, et Ordinario videtur impli­ cite concedi facultas sanandi rescriptum, si forte falso iudicet non adesse dubitationem de persona vel re. e) Conflictus rescriptorum occurrere potest quando de una cademquc re dantur duo rescripta inter se opposita, ab eodem vel a diversis superioribus, uni vel pluribus personis. C.48 videtur considerare casum in quo idem superior diversis subiectis rescripta opposita concesserit. In hac hypothesi, sequentes normas statuimus: a) Si idem superior concedat diversis subiectis rescripta inter se contraria: a) peculiare praevalet generali in iis quae peculiariter expri­ muntur (c.48 § 1), nam generi per speciem derogatur (R. I. 34 in VI); sic v.gr. si episcopus concedat per rescriptum Petro primum beneficium vacaturum, et postea similiter concedat Paulo primum beneficium cum dignitate vacaturum, Paulus debet accipere bene­ ficium ante Petrum si prius vacans habet adnexam dignitatem; β) ri sint aeque peculiaria aut generalia, prius tempore praevalet poste­ riori, secundum R. I. 54 in VI ; qui prior est tempore potior est iure"; excipiuntur tamen duo casus in lege, sci. si in posteriore fiat expressa mentio prioris, ct si prior impetrator suo rescripto usus non fuerit dolo vel notabili negligentia, i.e. cx voluntate al­ terum decipiendi, vel ex tali incuria quae non protrahitur sine alte­ rius detrimento: 7) si eodem die concessa fuerint et non constat quodnam sit prius, utrumque est irritum, ct si adhuc utiliter possit obtineri rescriptum, ad rescribentem erit recurrendum iterum (c.4S)" b) Si idem superior concedat eidem subtecto rescripta inter se contraria, semper praevalere videtur favorabilius; et si secundum sit minus favorabile, censetur datum ex oblivione prioris nisi sit clausula revocatoria illius. c) Si diversi superiores concedant rescripta inter se contraria sic distinguimus probabiliter: “) si eidem personae concedantur, praevalet favorabilius, nisi minus favorabile detur posterius a Suη Sic Otf.tti, ComtncHf. I C. p.230-240; Van Hove, Dr rrreriftir 202. etc ° Sic MichiRi.s, Normae generale** II’ p.10S-40S, quetn approbat K R« ;xtillo, sed tantutn pro rescriptis quae ad forum externum referuntur. Cf. fert sunîVter Rodkico, Tr. de legibus SOI. ° Hoc ita intelligitur ut prioritas sumatur ex momento concessioni', etiatr si alterum rescriptum in forma gratiosa prius concedatur quam primum, in form» commissoria datum, exccutum fuerit; nam conccssionarius aliquod ius acquisivjt a momento concessionis ante cxccutionem. Si tamen utrumque datum fuerit in forma commissoria et -ecundutn execution! mandetur ct effectum plena producit antequam prius execution! mandatum sit. videtur posterius ex antiquo iure praeferendtrm. quia iam est concessionarius quasi in possessione. ** In antiquo iure in pari data sustinebatur rescriptum. motu propno con­ cessum, alteri eiusdem datae contrarium; quod et hodie animadvertit Ronatco, Tr. de leg. 808, probabiliter admittendum. periore primi rescribentis et contineat clausulam revocatoriam alio­ rum quorumlibet rescriptorum; P) si diversis personis concedantur, prius tempore videtur sustinendum, etiamsi secundum datum sit a superiore primi rescribentis, salva tamen huius clausula revocatoria, γ) si utrumque simul luerit concessum, praevalet rescriptum illius qui habet superiorem potestatem, si alter est ci hierarchice subordi­ nate; sed si uterque est ad invicem independens, recurrendum erit ad superiorem utriusque rescribentis vel ad S. Sedem, ut ipsa pro­ videat si locus sit novo rescripto”. 401. V. Effectus rescripti non dependent per se a notitia concessionis neque ab acceptatione de ; sed secundum c.38: a) rescripta in forma gratiosa effectum habent per se a momento subscriptionis (sed, quia illud momentum solet ignorari, practice a data seu die apposita, praeterquam in so­ lutione matrimonii rati, in quo momentum ipsum est consi­ derandum)'°7, siquidem conceduntur sine interiecto exeeutore;unde eodem illo momento preces veritate nitantur oportet; b) rescripta in forma commissoria, a momento executio­ ns; unde sufficit ut tunc preces veritate nitantur, etsi tem­ pore rescripti dati falsae fuerint (cf. c.41). 402. VI. Interpretatio rescriptorum ex c.50 regitur his regulis: a) facienda est imprimis secundum propriam VERBORUM significationem sive iuridicam sive usualem com­ munem (c.49), attentis etiam, in casu dubii, mente rescriben­ tis aliisque adminiculis in iure praevisis (cf. c.18). b) Rescripta non debent extendi ad alios casus prae­ ter expressos (c.49), nam “quod alicui gratiose conceditur trahi non debet ab aliis in exemplum” (R. I. 74 in λ;Ι) ; unde adhiberi debet interpretatio comprehensiva, non extensiva ne­ que restrictiva, nisi aliter rescriptum appareat manifeste iniquum. c) In dubio: a) strictam interpretationem recipiunt se­ quentia rescripta: quae ad lites referuntur, quia detrahunt auctoritati iudicis ordinarii ct alteri parti praciudicium ali­ quod afferunt; quae iura aliis quaesita laedunt, quia non ad­ • Cf. Rodrico, Tr. dc legibus 809. * Caffello, Dc matrimonio 675; Wervz-Vidal, Ius matrimoniale 538, exis­ timant licentiam assistendi matrimonio non valere nisi a delegato acceptetur. M ptfst codicem cum aliis pluribus minus conforme veritati ct c.37 censemus. Nec arguere possunt cx responso S. C. de Religiosis (AAS 14 (1922) 501) iuxu quod religiosus qui obtinuit rescriptum saccularizationis potest illud reçustre. Ita profecto, sed quia rescriptum dat ipsi facultatem redeundi in saecu­ lum, quin eum faciat saccularem nisi acceptet. Cf. D’ambrosio. De valorc ctimdvn clausulae quae aliquibus rescriptis S. C. dc Rei. apponitur: Apol 4 (1931) 428’432; Wr.kxz-Vidal, 1.265; Maroto: ComRel 4 (1923) 66-71; 99-106. n Cf. S. C. dé Sacram. 15 (1923) 413. 400 DE LEGIBUS HUMANIS mittendum sine demonstratione aliquem locupletari cum al­ terius iactura (cf. R. I. 48 in VI); quae adversantur legi communi in commodum privatorum, quia bonum privatum cedit bono communi nisi manifesta sit ratio exceptionis; de­ nique, quae impetrata fuerunt ad beneficii ecclesiastici assecu­ tionem (c.50), ne ambitionis sensus foveantur vel iuri pro­ visionis aliorum detrahatur; β) latam interpretationem reci­ piunt quaelibet alia rescripta quae favorem sine onere indul­ gent, nam “favores convenit ampliare” (R. I. 15 in VI). 403. VII. Executio rescripti dati : a) In forma gra­ tiosa, non requiritur, quia in eo continetur gratia iam facta; sed in quibusdam casibus, iuxta c.51, rescripta S. Apostolicae Ordinario impetrantis ad recognitionem debent praesen­ tarin9, sci.: cum id in rescripto praecipitur; cum agitur de rebus publice notis vel noscendis ; cum oportet condicionem aliquam comprobare, v. gr. decentiam loci ad celebrandum sanctum sacrificium (cf. c.1195). &) In forma commissoria, semper requiritur, quia res­ criptum sic datum continet gratiam faciendam et non valet ante exeeutionem ; executor autem invalide munere suo fun­ gitur iuxta c.53 antequam vel litteras authenticas receperit et recognoverit, vel auctoritate ipsius rescribentis praevia earundem notitia transmissa fuerit °9. Executor sic in exeeutione procedere debet secundum c.54: a) Si EST voluntarius, ille nimirum cui datur pro exeeutione rescriptum in forma commissoria voluntaria, potest, pro suo arbitrio et cons­ cientia, gratiam concedere vel denegare, b) Si est necessarius, is sd. cui merum exccutionis ministerium committitur, nequit exeeutionem denegare nisi in iis casibus: si manifeste nullum est rescriptum propter obreptionem vel subreptionem ; si sibi constat condiciones apositas non esse impletas; si concessionarius ita exeeutori videatur indignus, ut concessio gratiae aliorum offensioni futura sit, quo in casu, intermissa exeeutione, statim dc re certiorem faciat rescri­ bentem. c) Uterque in exeeutione debet procedere ad normam manda­ ti, ideoque a) iuxta c.55 ad valorem exccutionis implere tenetur condiciones essentiales (cf. c.39) in litteris appositas, et substantiae Tempus praesentationis, nisi in rescripto determinetur, relinquitur arbi­ trio concessicnarii, modo absit fraus ct dolus (c.52), Le. modo non retardet praesentationem usque ad tempus in quo Ordinarius decipiatur vel tertiae per­ sonae specialiter noceatur; non igitur adest fraus ct dolus ‘‘si rescripti praesro tatio procrastinetur usqui- dum vitium quod execution! obstare poterat, di*oareat legitime, v.gr. mhalnlitas oratoris, ius quaesitum tertii etc."_Roosico, Tr. dc ley. 817. Contrarium sentiunt alii ut Van Hove, De rescriptis 242. m Quodsi ante receptionem vel recognitionem vel authenticam notitiam at­ tentaverit rescripti exeeutionem, potest iterare cxccutionc’m cum mandatum rd facultatem debito modo communicatam recipiat. rescripta. N.402-4ÆH 401 !cm procedendi formam, v.gr. fori limitationem, si quae fiat, ob­ servare; β) cx c.56 cxccutio rescriptorum quae forum externum respiciunt, scripto facienda est ad liccitatcm ut debita probatio libratur n; 7) rescripta in foro sacramentali excculioni mandanda requirunt confessionem, sed exccutio valet etsi confessio fuerit in­ valida vel per absolutionem non finita; 3) si in exeeutione errave­ rit, potest iterum rescriptum excculioni mandare (c.59 § 1)”; e) nisi substitutio prohibita fuerit, vel nisi executor electus fuerit ratione qualitatum personalium (non ratione officii, muneris etc.), cx c.57 executor potest sibi alium substituere, quem pro suo prudenti ar­ bitrio eligere velit, nisi substituti persona fuerit praefinita; sed si substitutio fuerit prohibita vel executor electus propter industriam personae seu qualitates personales, quod patebit cx clausulis appo­ sitis ut per te, personaliter expedias etc., non licet aliis committere nisi actus praeparatorios, sci. recognitionem authcnticitatis, inves­ tigationem circa veritatem precum et huiusmodi; nec licet succes­ sori cxcqui rescripta suo antecessori commissa propter industriam personae (c.58)”. 4D4. In praxi, quamvis per sc liberum est cuilibet recurrere per seipsum ad S. Sedem, recursus solet et oportet institui, etiam pro negotiis personalibus, nisi agatur de S. Paenilentiaria, per agen­ tem precum in Curia romana probatum; imo, recursus fori exter­ ni praestat instituere per Ordinarios, idque vix non est necessa­ rium ut attendantur, quando instituuntur pro alio’4. Rescriptorum fori interni executor designari solet Ordinarius, vel parochus, vel is qui preces transmisit pro oratoribus ad rescri­ bentem. Si sint fori interni sacramcntalis, executor solet designari aut confcssarius qui recursum instituit, ad quem mittitur rescriptum sub duplici involucro immediate vel mediante Ordinario, prout di­ recte vel per Curiam Ordinarii recurrerit, aut confcssarius inde­ terminatus, cuius electio relinquitur beneficiario rescripti. In hoc casu involucrum internum dicit : “discreto viro cx confessariis eli­ gendo", ct tradendum est clausum sacerdoti jurisdictione pacnitentiali munito quem beneficiarius malit. Is solus habet facultatem ape­ riendi involucrum ct excqucndi rescriptum’°. T> Sed non excluditur in necessitate oralis exccutio, etiam per tclcgrapbum, vel implicita. Cf. W-Vidal, 1,283,3.°; Larraona, Quaestiones canonicae circa fescri^um saecularisationis ct incardinationcm sacctilarisati : ComRel 11 (1930) 421-424; 12 (1931) 54-61. T> Pro foro interno ordinarie fit viva voce; sed fidri potest scripto pro foro interno non sacramentali; imo, scripto fieri debet ct adnotari in libro secreto Curiae, quando dispensatur super impedimento occulto matrimoniali (c.1047). 12 Nec requiritur ad iterandam exeeutionem ut rescriptum conservetur, nisi de eius authentia ct integritate comprobanda agatur. Error accidentalis non cit necessario .subsanandus; imo. negotio substantialiter finito, mandatum cxpi~ nvit ct per se supplentia accidentalis potest respui a concessionary, cum inti­ metur ab co qui non iam habet mandatum. n Quod attinet ad taxas pro rescriptorum exeeutione, servetur praescrip­ tum c.1507 § 1 (c.59 § 2). Pro rescriptis dispensationum matrimonialium cf. ctùm C.I056. 11 Cf. Magnin, /1 gents auprès des Congregations et Offices romains: DictDrCan 1,348-352. n Minus probatur opinio Dr SmF.T, Dc sponsat. ct mn/rim. 882, iuxta quam •acerdos a beneficiario electus posset ubicumque excipere confessionem ora­ tam ct fulminare dispensationem, quasi S. Pac>utcntiaria extenderet ei vel wppfcret iurisdictioncm pro casu extra territorium ubi ca gaudeat. Rectius 402 DE LEGIBUS HUMANIS 405. VIII. Cessatio rescripti quod non contineat pri­ vilegium aut dispensationem, alia est quasi ab intrinseco et ex natura rei, alia ab extrinseco: а) An intrinseco cessant rescripta: lapsu (emporis ad quod data luerint; impleta condicione resolutiva; morte im­ petrantis in beneficium personale; renuntiatione impetrantis valida, a concedente acceptata. б) Ab extrinseco cessant rescripta tripliciter: a) cx c.60 § 1, revocatione expressa, facta per peculiarem actum a rescribente eiusve superiore vel successore, postquam impe­ tranti authentice scu nomine revocantis luerit significata; β) ex c.60 § 2, per legem rescripto contrariam, in duplici tan­ tum casu, sci. : Si revocatio in ipsa caveatur, aut si lex lata sit a superiore rescribentis: γ) ex c.61, per vacationem Sedis aut dioecesis, in duplici pariter casu : Si hoc cx clausulis ap­ positis appareat, v. gr. quia subsistentia rescripti circums­ cribitur “ad beneplacitum nostrum vel “ad tempus nostrae voluntatis” non autem “ad beneplacitum sedis” vel “donec revocavero”, siquidem sedes non cessat, et revocatio actum positivum saltem implicitum postulat; si rescriptum datum est in forma commissoria voluntaria *7, quando haec duo simul concurrunt : quod in eo data fuerit exeeutori facultas conce­ dendi gratiam determinatis personis in rescripto expressis, et quod res adhuc sil integra, ita sci, ut nondum positus sit ullus actus, neque praeparatorius, ad exeeutionem. rescripti, v. gr. verificatio condicionum. Si rescriptum non continet simplicem gratiam, sed privi­ legium vel dispensationem, applicantur ei praeterea quae va­ lent de cessatione privilegii et dispensationis. confcssarius eligendus est aliunde instructus iurisdictione in loco rt in per­ sonam ubi ct pro qua ponenda est exceutio. Rodrico, Tr. de legibus 827. ™ Non, igttur, rescripta in forma gratiosa, quae continent gratiam ua factam; neque rescripta in forma commissoria necessaria, quia etiam in iis en­ tia in actu primo iam est concessa, et non deest nisi ministerium exeeutionb; neque rescripta in forma commissoria voluntaria, sed pro indeterminatis per­ bonis, v.gr. pro duobus casibus ad nutum exécutons, quia haec facultas est habitualis et acccnsctur privilegiis praeter ius (cf. c.66); neque rescripts forma commissoria voluntaria, pro quibus excquendis iam aliquis actus iûîkm praeparatorius positus fuerit. Rescripta Curiae romanac pro quibus dandis non requiratur verbum factur. cum Sanctissimo non cessant vacante Sede Apostolica, quia non resolvitur m> rescribentis. Aliter De Sm£ï, Dc sponsalibus et matrimonio 864 nota, contn sententiam fere communem. auctor legis x.405-407 403 De requisitis ad legem constituendam 406. Tria requiruntur ad legis cuiusvis constitutionem, sd. iurisdiclio cl competentia ex parte legem ferentis, aptitudo cx parte rei quae praescribitur, apta manifestatio voluntatis praecipiendi. Unde tres articuli : 1) de auctore legis, 2) dc materia apta ad legem, 3) de promulgatione legis. Rodrigo, Tr. de legibus 34*105; Vfrmeersch, 4.160-163.231-235; 241-251 ; 1,165-184; Woutkhs, 1.06-116; Fanfani, 1,135-142.151-162; Vax Hovr, Dc legibus reel. 102-132.169-187. De legis auctore Tradita notione legislatoris probatur summarie Summa . rerum ., rdicendarum. 7 mHrnfo potestatis legiferae sive in Ecclesia sive in Statu, et determinatur mhretum huius potestatis in genere ct in specie in utraque societate. 407. I. Legislator, seu subiectum activum legis, est f>crsona publica quae in societate perfecta habet potestatem publicam ferendi. Dicitur : Persona publica, talis sci. quae voluntates subditorum si­ bi subiectas habeat in ordine ad bonum commune, cum lex sit vinculum morale coarctans civium libertatem in ordine ad societatem. In societate perfecta, i. e. in communitate quae finem ha­ bet in suo ordine completum ct sufficientibus mediis est ins­ tructa ad eundem obtinendum, sive immediate in se ipsa potiatur his mediis, sive mediate, quia habet ius exigendi ab aliis quod sibi est necessarium. Sola communitas perfecta qua talis, tota vel pars eius, est legis subiectum : communitatibus imperfectis possunt dari praecepta, sed non leges. Potestas publica ad ferendam legem requisita proprio nomine et immediate est in solo Deo, qui est primus ct su­ premus et universalis legislator ; sed per participationem ab eo gaudent facultate legifera mediata et vicaria etiam potes­ tates supremae societatis religiosae ct civilis aliacque quibus delegata fuerit ab ipsis. I laec potestas includit iurisdictionem et competentiam, quarum conceptus explanandus est. 404 DE LEGIBUS humanis 408. lurisdictio est potestas publica legitima regendi so­ cietatem perfectam, vel partem eius qua talem. Distinguitur: alia ordinaria’ seu, ipso iure adnexa of­ ficio, sive propria sit seu nomine proprio exerceatur, sive vicaria seu nomine alieno applicetur; alia delegata, seu com­ missa personae (c.197), sive ab ipso iure sive ab homine, quemadmodum in iure canonico explicatur. Differt a potestate domi nativa, quae est potestas privata sufficiens ad praecepta ferenda erga subditos pro ratione et ambitu sublectionis ipsorum, fundata sive in facto societatis imperfectae constitutae quod ex iure naturae exigit auctori­ tatem, sive in contractu explicilo vel implicito societatis mari­ talis, herilis etc., sive in voto publico obedientiae per quod voluntas voventis subiciatur superiori ecclesiastico1 234*. Functionem habet triplicem, “qua si carucrit, principatus vix intclligitur” ’, sci.: a) LEGIslativam, ad condendas normas legales ge­ nerales scu communes necessarias vel utiles, secundum quas diri­ gatur communitas subditorum ad finem socialem communem; &) Ad­ ministrativam, ad directionem actualem subditorum, tum per exccutionem legum latarum, tum per procuranda ct impedenda bona materialia quae bono communitatis destinantur; c) Iudicialem, ad lites auctoritativc dirimendas ad normam legis in causis contentio­ sis, et poenam reo imponendam in causis criminalibus, sententiasque latas execution! mandandas ‘. 409. Competentia intelligitur ambitus iurisdictionis rite delimitatus in potestate humana ratione sive negotiorum sive personarum, potestas simultanea ct in materiam legis et in personas quibus lex intimatur ; unde ad competentiam requi­ ritur ut personae quibus haec lex datur sint subicctac praeci­ se quoad materiam istius legis respectivo legislatori. Ratio est quia tota superioritatis ratio desumitur a fine societatis, idco­ que ubi primum superioritas excedit ambitum finis socialis, desinit habere auctoritatem. 1 Differentias praecipuas inter potestatem iurisdictionalcm et dominativani b'-ne rrfert Rodrigo, Tr. de leo. 40-41. 3 Sunt tamen qui potestatem dominativam quam habent superiores in re­ ligionibus vi voti obedientiae censeant esse publicam, quippe quae regit **· cictatejn iuridicam necessario—voluntariam ab Ecclesia suprema auctoritate erectam et approbatam ut statum publicum religiosum plene, statum vero cle­ ricalem religioso adiunctum magna cx parte contineat ac moderetur”. A L· rrâoxa. De potestate dominât iva publica in litre canonico: Acta Concretos iuridict international!* IV, 147-180 (Roma 193 1). 3 Pius XI, Encycl. Quas primas t AAS 17 (1925) 590. 4 Cum R. Pontifice (l.c.) plurcs loquuntur dc functione le/rslativa in qui includatur administrativa ; iudiciali, quae ut talis ijon rcspiciat potcstitr; coactivam; coactiva, seu executive sententiae datae in indiciis. Est quiesti systematica, nam quoad rem omnes convenimus. Cf. M. Castellano, Dt dt· creto episcopali administrativo: MonEccl 77 (1952) 76-80. __ !auctor legis, n.408-410 405 Competentia non exhibet conceptum plane novum a juris­ dictione adaequate distinctum, sed potius ulteriorem determi­ nationem iurisdictionis; quatenus significat iurisdictionem ver­ sari circa determinatam materiam relate ad determinatas per­ sonas et saepius in determinato territorio. 410. II. Existentia potestatis legiferae, quoad tripli­ cem functionem supra explanatam, quoniam ex professo pro­ batur in tractatu luris publici, breviter hic innuitur sequen­ tibus argumentis dogmaticis et rationis. Probatur: A) Quoad Ecclesiam catholicam: Magisterium eccle­ siasticum definivit contra doctrinam hitheranam (D 864) baptizatos non “esse liberos ab omnibus Sanctae Ecclesiae prae­ ceptis... ita ut ea observare non teneantur, nisi se sua sponte illis submittere velint”. Concilium Vaticanum docuit et decla­ ravit (1) 1827) Ecclesiam romanam in persona Summi Pon­ tificis habere “iurisdictionis potestatem... non solum in rebus quae ad fidem et mores, sed etiam in iis quae ad disciplinam et regimen Ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent”. Inde c.218 hanc “plenam potestatem iurisdictionis” ut in­ concussam affirmat, et praxis Ecclesiae ostendit usum tota­ lem huius potestatis quoad triplicem functionem. S. Scriptura ostendit Christum fundasse Ecclesiam ut verum regnum seu ut veram societatem perfectam, vel potius Regnum fundantem inducit, in quo apostolis eorumque succes­ soribus communicavit generaliter potestatem quam Ipse a Pa­ tre acceperat, ergo etiam legiferam''; et in particulari potes­ tatem regendi, pascendi atque ligandi prout ipsis videretur °. Iam vero in his manifeste continetur potestas legislativa. Ratio idem concludit; nam si Ecclesia est “societas ge­ nere et iure perfecta, cum adiumenta ad incolumitatem actio­ nemque suam necessaria, voluntate beneficioque Conditoris sui, omnia in se et per se ipsa possideat” 7*, necessario gaudet plena potestate legifera ut pote quae necessaria est ad finem societatis, “absque civilis gubernii venia et assensu” (cf. D 1719.1720). B) Quoad societaies civiles: Ecclesia saepius existentiam potestatis legiferae in societate civili tradit. Signanter efferri possunt testimonia cx Leone XIII: “homines in civili • Cf. Pius XI, Encycl. Quas primas: AAS 17 (1925) 596-5.9%. 1 Cf. Mt 19,19; Io 20,21; Act 20,28. ’ Leo XIII, Encycl. Immortale Dei: ASS 18 (1885) 165. 406 AUCTOR LEGIS. N.410-4L ηκ LEGInus ΠT'MANIS mo qui independenter a Deo vult explicare auctoritatem ab exigen­ tiis humanae naturae telcologicis vel secus (Spinoza). societate vivere natura iubet, seu venus auctor naturae Deus... Nunc vero, neque existere neque intelligi societas potest, in qua non aliquis temperet singulorum voluntates, ut velut unum fiat ex pluribus, casque ad commune bonum recte atque ordine impellat: voluit igitur Deus ut in civili societate essent qui multitudini imperarent”8. “Quoniam vero non potest societas ulla consistere, nisi si aliquis omnibus praesit, efficaci similique movens singulos ad commune propositum impulsione, efficitur, civili hominum communitati necessariam esse auctoritatem, qua regatur” °. S. Scriptura in pluribus locis supponit vel asserit existentiam istius potestatis in principibus temporalibus, v. gr. Sap 6.2-4; Prov 8.15-16. Classicus est textus S. Pauli Rom 7. 13,1in quo et potestas legifera generalis et singulae func­ tiones eiusdem clare traduntur. Ratio demonstrat auctoritati civili competere iurisdictionem similiter atque auctoritati ecclesiasticae. Nam est finis felicitatis temporalis quam homines obtinere debent in societate civili ; sed non est societas sine auctoritate publica quae provideat efficaciter bono communi*10; neque potest sic providere sine potestate leges ferendi coarctando hoc vinculo morali voluntates subditorum easque dirigendo ad finem. “Cum enim natura hominum socialis cos in societatem coeun­ dam cogit, societas autem sine auctoritate atque imperandi potestate subsistere nequeat, per ipsam naturam Deus hanc auctoritatem atque imperandi potestatem societatum ducibus attribuit” 1112 *. 411. Nihil autem refert ad auctoritatem hanc obtinendam et re­ tinendam, quod legislator humanus sit personaliter honestus vel se­ cus. Hinc damnavit Ecclesia propositionem (D 595): “Nullus est do­ minus civilis, nullus est praelatus, nullus est episcopus dum est in peccato mortali’’. Cf. etiam D 588 591 592 638-641. Christus quo­ que iubet solvere tributa Caesari ethnico (Mt 22,21) ct agnoscit potestatem gubernatoris pagani ct alienigenae (Io 19,11), pariterque /Xpostolus admonet fideles (Tit 3,1) de subicctione exhibenda principibus paganis. Ratio etiam confirmat, siquidem fundamentum subicctionis non est honestas aliave qualitas personalis principis, sed auctoritas ei collata a Deo sive immediate sive mediate, et legitimo titulo detenta, relate ad quam prorsus exlrinseca manet ct acciden­ talis condicio eiusdem moralis u. 412. III. Subiectum huius potestatis, spprenium et universale pro utraque societate est Deus, tum quod ipse pro supremo dominio Creatoris habet plenitudinem potestatis omnimodae 1 ', tum quod nullus alius est vel esse potest le­ gislator qui suam potestatem non habeat aliqua forma parti­ cipatam a Deo, adiurante S. Paulo principes ut praebeant au­ res “quoniam data est a Deo potestas vobis”, et testante quod "non est potestas nisi a Deo ; quae autem sunt, a Deo ordi­ nata sunt”, et inde concludente quod “Princeps Dei minister est... et qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit” Rom 13, 1.2.4). Sed hic quaeritur de legislatoribus humanis. 413. A) In Ecclesia, cum sit societas iuris positivi, condita a Christo sub forma stricte monarchies ct hierarchica, potestas Icgislaliva minime est radicaliter in corpore fidelium sed in apostolis eorumque successoribus, quos posuit “regere Ecclesiam Dei” (Act 20,28) coniunctos vel separatos, potis­ simum autem in omnium capite et Vicario ipsius Christi constituto. Et quidem R. Pontifex eam oblinet immediate communicatam a Deo, posito facto legitimae electionis (cf. c.219), alii vero eam habent alias iure divino alias iure eccle­ siastico, semper tamen mediante R. Pontifice15. Haec magis in particulari declaranda sunt: a) Romanus Ροντπ’εχ iure divino habet “supremam et Perperam explicatur ratio humanae auctorita­ tis in societate, sive ex absoluta omnium iurium collatione in prin­ cipem facta ab hominibus per disciplinam, non natura, ad societates coadunatis (Hobbes); sive ex contractu inter principem ct societa­ tem revocabili vel mutabili ad nutum societatis (Locke, RousseauR). sive ex lenta evolutione qua potentiores gradatim dominati fuerint debiliores (Gumplovicz, Jcllineck) ; sive cx historicismo iuridico qui ius agnoscit ut factum cx conscientia iuridica populorum exortam et per leges determinandum (Savigny, Puchta) ; sive cx natural i Unde concludes: • Encycl. Diuturnum illud: ASS 14 ( 1881) 6. • Encycl. Immortale Dei: ASS H (1885) 162. T0 Hoc renuunt anarcluMne (Proudhon. Bakunin etc.) qui ex optimatia hominis consideratione aliisque causis, quamlibet auctoritatem humanam rei· ciunt. w n LruMKtntL, 1,210. 12 Contractus socialis roiiMeanianus, in voluntate generali societatis con· sistens noti ut factum historicum concipiendus esset secundum recetwôrcla explicationem, sed ut explicatio logica societatis vel veritas normalité 407 i u Cf. SüAREr, De legibus 1.3 c. 10; 1.4 c.7. * Cf. D 1782-1783 1789; Is 40,26; 44,24; lob 38,4ss; lo 1.3; Hcbr 17,23; Rom 11,36 etc. - Ohm controversum erat dc episcopis residentialibus. num potestatem iccipercrit et ipsi immediate a Deo; sed post Concilium Vaticanum (cf. D 1826 1627) plerique hoc negabant; nunc explicite negatur in Encycl. Mystici Cor· Porit Christi a Pio XII, cum asserit episcopos ordinaria jurisdictione frui “immediate sibi ad eodem Pontifice Summo impertita” (AAS 35 (1943] 212). 408 DK LEGIBUS HUMANIS plenam potestatem jurisdictionis in universam ecclesiam, tum in rebus quae ad fidem et inores tum in iis quae ad discipli­ nam et regimen Ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent” (c.218 § 1 ; cf. Mt 16,19; lo 21,17). Igitur potestatem legi­ feram exercere potest in universam Ecclesiam et in quam­ vis eius partem separatim, sive ipse solus sive in concilio oecumcnico, independenter ab episcopis et a quavis potestate civili. Generatim ad exercendam hanc potestatem utitur Con­ gregationibus romanis, ut statim dicemus. Quoad leges generales nunc vigentes in Ecclesia latina haec no­ tanda sunt: Benedictus XV promulgavit per Bullam Providentissima Mater Ecclesia (27,V,1917) vigentem Codicem iuris canonici, in quo 2414 canonibus per quinque libros distributis continenter normae generales legesque circa personas et res in Ecclesia, insu­ per ius procc§sale et ius poenale. His addenda sunt: ius Ecclesiae orientalis, ex parte iam codi ficatum, leges liturgicae (c.2 ; cf. 255254.257), conventiones initae a S. Sede cum variis nationibus (c.J), iura aliis quaesita, privilegia et indulta obtenta a S. Sede (c.4), quaedam consuetudines legitimae praescriptae (c.5). b) Concilium oECumenicum seu conventus episcopo­ rum ex toto orbe convocatorum ut decernant non ut meri consiliarii sed ut veri legislatores dc rebus ecclesiasticis, si quidem fuerit a R. Pontifice convocatum et rite celebratum secundum normam c.222, iure divino “suprema pollet in uni­ versam Ecclesiam potestate” (c.228 § 1) cum totam Eccle­ siam docentem et regentem iuridicc repraesentet ; simul ta­ men cum R. Pontifice, a quo inadaequate tantum distingui­ tur, adeo ut “concilii decreta vim definitivam obligandi non habeant, nisi a R. Pontifice fuerint approbata1'0 et cius iussu promulgata” (c.227). c) Congregationes Romanae undecim, quodammodo etiam tribunalia tria, officia quinque et duae Commissiones pontificiae pro rebus biblicis et interpretatione codicis cano­ nici, sunt organa “per quae idem R. Pontifex negotia Eccle­ siae universae expedire solet” (c 7). Dc earum facultatibus specialibus ad ordinem administrativum pertinentibus agitur in iure canonico (cf. c.247-264). Generaliter hoc loco sequen­ tia notamus: iuxta praesentem disciplinam nullum ex istis organis S. Sedis 17 potest, vi propria 33 et directe, leges uniie Unde potest evenire ut R. Pontifex legem Concilii oecumcnici semel approbatam revocet; sic fecit v.gr, B. Pius X quoad legem clandestiniutu matrimoniorum in Concilio Tridentino latam. · H De competentia Commissionis ad interpretandum Codicem iuris canoni­ ci cf. n.524; decreta Commissionis biblicae habent eandem vim ac decreta Con­ gregationum, ».ed versantur non circa disciplinaria sed circa doctrinalia. Cf. D 2113-2114- _________________ auctor legis, n.413 409 versales ferre et eorum “munus erit instructiones edere, quae Codicis praeceptis maiorem et lucem afferant et efficientiam pariant. Si quando novum generale decretum condatur” 1V, a R. Pontifice erit approbandum in forma specifica 20 ; imo, etiam resolutiones particulares alicuius momenti indigent ap­ probatione pontificia in forma communi21 (cf. c.244). Una­ quaeque gaudet facultate interpretandi omnes leges respicien­ tes propriam materiam, salvo semper iure Commissionis Co­ dicis in iis quae formaliter ad canones referuntur. Attamen particularia decreta ct responsa, istorum organorum pon­ tificiorum, quae directe vim habent pro cis quibus destinantur, ct ipsae instructiones, possunt obtinere indirecte valorem legis univer salis, quatenus ex cis oriatur usus constans agendi determinato modo in Ecclesia vel efformetur stylus curiae qui habet vim obligandi universalem ad modum consuetudinis legitime praescriptae. Secus per se instructiones nunquam habent vim legis, decreta autem ct responsa quae promulgantur cum titulo restrictivo, v. gr. Abulensis, Toletanae ct aliarum etc., valorem praeceptivum habent pro his ad quos referuntur, pro aliis autem authentica promulgatio in AAS aequivalet tacitae invitationi ad similiter agendum secundum talem normam certo tutam. Quodsi non promulgentur in z\AS hanc ta­ citam invitationem pro aliis minus continent. d) Concilia plenaria, seu plurium provinciarum eccle­ siasticarum (cf. c.281), et provincialia, seu Ordinariorum lo­ calium unius provinciae ecclesiasticae (cf. c.283, CPF 1952, 2013), possunt ferre leges pro respective territorio, salvis iure communi et legibus auctoritatis sibi superioris, verbi gratia Concilii nationalis (cf. c.290-291.215.272). Sed ad decre­ torum validam promulgationem requiritur recognitio, non approbatio, S. Sedis (c.291 § 2) Congregationis sci. Con­ cilii vel de Propaganda Fide. u Sunt qui putent (Suarez, De Irpibus 1.4 c.6 n.22; Wernz-Vidal, Ius canonicum 11,369) potestatem ferendi leges universales non posse delegari a R. Pontifice, quia hoc videntur implicare delegationem infallibilitatis, quae c**t incommunicabilis. Sed immerito, cum delegata sit pluribus organis facul­ tas ferendi etiam decisiones doctrinales quibus universi fideles assensum de­ beant. Ceterum S. Rituum Congregatio habuit olirn talem legislativam potes­ tatem a Slxto V concessam (Const. Immensa 22,1.1588) el a Pio IV (17.VII. 1S46) confirmatam (cf. DA 29-16), sed per Const. Sapienti consilio Pii X (AAS 1 (19091 13-14) revocatam. Cf. PcrMorCanLit 4 (1913) 254. Et con­ demnationes librorum a S. Officio etiam nunc vim prohibitionis universalis habent. Benedictus XV, Motu proprio Cum iuris canonici: AAS 9 (1917) 484. * Cf. Noldin-Schmitt, 1,131 c-e. :1 Approbatio Pontificis in forma communi data decretis Congregationum addit quidem eis quondam externam auctoritatem, sed decreta in suo origi­ nario valore relinquit. Ut decretum mutetur in legem vere pontificiam debet approbari in forma specifica, per definitas formulas in ipso promulgationis decreto insertas ex quibus dignoscitur ipsum R. Pontificem patrocinari tale decretum certa scieptia et dc plenitudine suae potestatis, ® Unde leges minime evadunt pontificiae, siquidem deficit confirmatio pontificia vel in forma communi. 410 ΠΕ LEGIBUS HUMANIS Episcopi resident i ales possunt ex iure divino (cf. Act 20,28) leges terre pro sua quisque dioecesi cum potestate ordinaria (cf. c.335) sub R. Pontifice, a quo illam accipiunt in canonica institutione (c.334 § 2; cf. 329); id autem faciunt sive extra synodum diocesanam sive in synodo singulis saltem deceniis celebranda (c.356 § 1), ita tamen ut solus episcopus sit etiam in synodo unicus legislator (c.362) A /) Alii praelati cum iurisdictione quasi-episcopali, sci. Vicarii et praefecti apostolici pro sua regione (291 § 2; 294) ; Abbates et Praelati nullius pro territorio sibi subiecto (c.323) : Administratores apostolici permanenter constituti (c.315); Capitulum cathédrale (c.429.431) vel coctus consulto­ rum (c.427) et Vicarius capitularis (c.431 § 1 ; 435) sede va­ cante. quamvis non expediat nisi ad urgendas leges vel in va­ catione longa, ita autem semper ut nihil innovetur (c.436). g) Alii ex potestate delegata, iuxta tenorem conces­ sionis, praesertim legati a latere, Nuntii et Internuntii (cf. c.265.267), Vicarii generales ex speciali delegatione. Λ) Congregationes sive Capitula generalia in Insti­ tutis religiosis clericalibus exemptis iuxta respectivas consti­ tutiones et decreta S. Sedis pro religione propria (cf. c.501503). Ceterum in Institutis religiosis Capitula generalia et supremi Praepositi non possunt condere regulariter nisi ordi­ nationes quae plus minus assimilantur legibus, et plerumque non vigent nisi usque ad proximum Capitulum. f) 414. B) In societate civili, origo potestatis legislatori concreto competentis non uniformi sententia explicatur. Om­ nes quidem catholici originarie “ius imperandi a Deo repe­ tunt, velut a naturali necessarioque principio” 24, sed circa modum quo Deus communicat principi hanc potestatem in duas abeunt sententias: a) PlERIQUE, praesertim antiquiores25 censent polesta-* 15 ” Patriarchae ct Metropolitae non possunt leges ferre in dicionibus sibi mere suffragancis (cf. c.329.334-335.271-274). m Leo XIII, Encycl. Diutii niuin' illud: ASS 14 (18811 4. In Decreto Gnliant c.S D 96 legimus: "Si imperator catholicus est... habet privilegia suae potesttats quae administrandis legibus publicis divinitus consecutus cts...” Et in c 17 C. 16 q.3: "Sed et romanae venerandae leges, divinitus per ora piorum pnneipum promulgatae..." Benedictus XV in Encycl. Ad beatissimi apeitolorum: "Qu -quis ig.tur inter homines praccst, sive is princeps cpt, sive infra principatum, citis divina est origo auctoritatis" (AAS 8 ( 1911| 565). 15 V.gr. Vitoria, Dc potestate civili 7; Medina, In 12 q.90 a.13; Svahej, Defensio fidei 1.3 c.2; De legibus 1.3 c.4; Bellarmiko, De laicis c.4; Mouxa, De iustitia ct iure tr.2 disp.23.26, etc.; inter reccntiores v gr. Costa·Rossetti. Philosophia moralis th. 161; GwtiiT, Ethica specialis th.26; Gonzalez del Mokal, th.60. auctor legis, n.413-414 tem immediate concedi a Deo communitati, morali quadam unione initiata, quatenus plures conveniunt in praefigendo sibi line communi ; ita tamen ut haec inchoata societas, saltem normaliter debeat transferre hanc potestatem alicui vel plu­ ribus personis determinatis, non ut nomine communitatis exer­ cendam, sed ut propriam modo stabili possidendam, cum ex natura rei hoc sit regulariter necessarium ad bonum commu­ ne2®; b) PLURES alii, praesertim reccntiores, existimant potes­ tatem immediate conferri a Deo personae quam elegerit com­ munitas, ita ut designatio cx parte communitatis sit ultima condicio qua posita Deus ipse personam designatam donet auc­ toritate, non aliter atque in renuntiatione R. Pontificis27. Existimamus sententiam communiorem ct classicam esse praefe­ rendam, quia melius respondere videtur tum origini naturah socie­ tatum humanarum, tum monumentis historiae omnium fere natio­ num quae decursu temporis formas potestatis mutaverunt; melius quoque videntur in ea praecaveri abusus, quia si princeps habet auc­ toritatem a Deo per communitatem, facilius experitur obligationem reddendi rationem etiam populo de suis actibus. Obiciunt quidem auctoritatem a communitate collatam pro lubitu posse removeri, ideoque in hac sententia ius rebellionis appro­ bari. Item opponunt verba Leonis XIII in attentionem revocantis “eos, qui reipublicae praefuturi sint, posse in quibusdam causis vo­ luntate iudicioque deligi multitudinis... Quo sane delectu designa­ tur princeps, non conferuntur iura principatus, neque mandatur im­ perium, sed statuitur a quo sit gerendum"Sed respondendum est communitatem, in transferenda auctoritate posse quidem aliquos li­ mites ponere, non tamen contra exigentias boni communis propter quas ipsa transferentia potestatis exigitur, ideoque nullo sibi ser­ vato iure arbitrariae insurrectionis adversus potestatem fundamen­ ta ipsa boni communis non evertentem. Verba autem Leonis XIII, ex interpretatione multorum auctorum, non attingunt hanc quaes­ tionem sed solum contendunt reprobare falsitatem novatorum de­ rivantium potestatem civilem tanquam ab originario fonte non a Deo sed a populo qui eam, tanquam unica causa, principi revocabiliter conferret”. * Certe haec opinio, etiam prout exponitur et sustentatur a Suarez, nihil habet commune cum democratia rousseauniana, nec prostituit societatem, nec livet despotismo. Re quidem vera Suarez non discrepat in sua explicatione «b optimis quibusque AA., Bcllarnuno, Vitoria etc. Cf. E. Guerrero, PreciitiiKi dei pcnsaniicnto de Suriret sobre cl primer sujeto del poder y sobre la Icfltima forma dc su transmisiôn al jeje del Estado: RazFe 138 (1948) 443-477. ' Varietates et gradus in sententia recentiorum existentes indicat Lanza 1,321. Cf. ctiAUi Y. DE la Brière, Pouvoir politique {origine du): DAFC IV,?l-94; I. N. GOeneckea, Principia iuris politici 1.101-12'); A. I’ebei'.o, Autocrilica Taparclliana nella questione dell’ origine dell' autorità: Greg 31 (1950) 125-137. » Encycl. Diuturnum illud: ASS 14 (1881) 4-5. ■ Sic v.gr. Billot, Costa-Rossetti, Moulart, Elter, Cavallcra, Y. de la Lnere etc. npud Guerrero, l.c. 175-476; quae interpretatio cx toto contextu Leonis XIII iustificatur et vix uon imponitur. Ceterum mirabile esset quod 412 DE LEGIBUS HUMANIS Pro diversa forma regiminis civitatum31' notestas legislativa re­ sidet in una vel alia persona, physica vel morali. Nimirum: a) Rex vel Imperator solus, in monarchia absoluta, quae vix existit nostris temporibus, nisi forte apud quasdam tribus airicanas b) Rex cum corpore legislativo in monarchia constitutionali, in qua potestas principis valde est temperata, imo non raro in or­ dine legislativo vix non totaliter suppressa. Corpus autem legistativum procedere debet secundum legem aliquam fundamentalem Sta­ tus, quam dicunt Constitutionem. c) Optimatum corpus, seu coetus personarum de aristocratia electarum ad regendam communitatem. d) Coetus popularis, seu congressus personarum cx qualibet condicione sociali electarum in regimine democratic©,l. Duces militares regionum et praefectus provinciarum (Gobernadores militares y civiles) non solent habere potestatem legislate am. sed quandam potestatem administrativam ct exeeutivam legum. In Hispania leges vigentes continentur in Codicibus civili, commerciali, poenali82, quibus accedunt aliae leges so­ ciales, leges circa hypothecas (ley hipotecaria') processus (leyej cie enfuiciamieuto civil y criminal), etc. Sunt quidem pro toto territorio Status hispani, sed quoad plura viget ius forale in Insulis Balearicis, Cathalaunia, Aragonia, Navarra, Vas­ conia. 415. C) In societate inlernationali: I. Ius internationale vel, ut generatim olim designabatur, ius gentium, non univoca significatione intelligitur et adhibetur : a) Apud romanos ius gentium primitus dicebatur illud quod commune erat civibus et peregrinis et regebat relationes inter eos; pos­ terius autem, per oppositionem ad ius civile pro civibus ro­ manis, erat ius commune omnibus gentibus seu populis33. b) Medio aevo a canonistis et scholasticis ius gentium, per R. Pontifex inc.dcntcr rcicccrit opinionem pluribus sacculis probatam in Ec­ clesia ct auctoritate S. Thomae, Suarez, Bdllarmino, Vitoria etc. sustentatam. 30 Doctrina catholica nullam improbat formam Status civilis, modo iusta sit et m communem utilitatem intenta. Cf. Leo XIII, Encycl. DiwtMrwwm illud*. ASS 14 (1881) 5. Formam, sua sententia praestantissimam, describit S. Thomas, 1-2 q.105 a.l eam in qua est “politia bene commixta ex regno, in quantum unus praecst, ex aristocratia, in quantum multi principantur se­ cundum virtutem, ct cx democratia..· in quantum cx popularibus possunt eligi principes et ad populum pertinet electio principum”; 31 Cf. GÜF.NECHEA, Principia iurir politici 273-290, bene referens polion de elaboratione legum civilium m hodiernis Statibus. ” Solent dividere ius civile m u) puni.icuM (politicum, administrativum), quod respicit principaliter statum rcipublicae, functiones, instituta socialia, relationes inter rempublicam vel eius instituta ct cives, v.gr. constitutionem fun­ damentalem, leges quae regunt municipia et provincias, organi rationem iusti­ tiae etc.; b) privatum (civile, commerciale), quod principaliter versatur circi ea quae utilitatem singulorum respiciunt, v.gr. leges dc dominio proprietatis litterariae, industrialis etc.; c) poenale, quod praecipue spectat transgressio­ nes legum, crimina cisque poenas imponendas etc. n Cf. Inslit. lurtin. § 1 1.1 t.2. i— auctor legis n.4 14-416 413 contrapositionem ad ius naturale ct ius civile, intelligebatur ius positivum commune omnibus populis quod continebat con­ clusiones necessarias iuris naturae34, c) Nostro tempore ius internationale intelligitur objective “complexus legum quae spectant relationes membrorum societatis iutcrnationalis'', quaecumque eae sint, sive Statuum tantum sive etiam quorundam aliorum entium; subjective vero est “complexus iurium ct officiorum quibus ligantur membra societatis internationalis in mutuis relationibus”, non solum Status civiles ct Ec­ clesia, sed etiam subditi diversorum Statuum quibus pariter competunt iura et officia internationalia35. 416. III. Dividitur: 1 Ratione fontis a quo promanat in ius internationale : a) Naturale, quod comprehendit ea omnia iura et officia quae existunt vi solius legis naturalis inter Status ad invicem et cum eorum subditis; b) positivum, quod comprehendit iura et officia quae existunt inter Status eorumque subditos vi consuetudinis iuridicae vel conventionum seu pactorum aut concordatorum internationalium 30. Haec divisio non ita est intclligcnda ut si ius internationale po­ sitivum in concreto existere posset separatum a naturali ; nam, con­ tra positivismum iuridicum asserendum est, praeter ct supra ius internationale positivum, ct antecedenter ac independenter ab eo, necessario existere vera iura ct officia naturalia m societate inter­ national! in quibus ultimatim fundatur ius internationale positi­ vum”. 2. Ratione subiectorum quorum relationes consideran* Cf. c.9 D 1; S. Thomas, 1-2 q.95 a.4. Aliquando iurc gentium dice­ bantur regt inclinationes hominis propriae, quatenus est ens rationale, dum lus naturale moderaretur inclinationes hominibus communes cum brutis, verbi gratia ad propriam conservationem ct stirpis propagationem. Cf. S. Thomas, In I. 5 ethicorum Icet. 12; 2-2 q.S7 a.3 c et ad 3; O. I.ottin, Principes dc irfordt 11,43-46; J. Daihn, La notion du dro t naturel ct la pensée juridique contemporaine : RwNeoscolPh 30 (1928) 418-461. ü Cf. I. Pasquazi, lus internationale publicum 1,25, Circa originem hispanam iuns mternationalis moderni ci. J. Brown Scott, El origen c^paûol del derecho international moderno (Valladolid 1928); C. Barcia Trelles, Fronciico de l'itoria, ftindador del derecho iutcrnacional moderno (Vallado­ lid 1928). * lbid· 27· n Secundum P. de Vitoria ct F. Suarez, qui iurc habentur ut primi ex­ positores luris internationally· ius gentium est medium quid inter naturale et positivum; tamen, dum pro Vitoria derivat a ratione naturali ct a consensu hominum cx ;ure naturali associatorum in unam societatem humanam et ex iurc gentium congregatorum in Status singulares, pro Suarez proxime est potius norma voluntaria et positiva, posita extra campum iuris naturalis, quamquim tundatur in origine naturali societatis internationahs et ultimatim in ratura hominis. Cf. A. Messi neo· Francesco Suarez inter nationalist a: CivCat 3 4724M; L. Gayzago, Dc orig ne iuris gentium ciusquc connexionibus romanis Christianis, praecipue quidem dc schola iuris his panica (Budapest 1941) 1940)^^' a VijssiNGi.N, Dc evolutione definitionis iuris gentium (Roma 414 de legibus humaxis _ tur, in : a) Publicum, quod spectat relationes Statuum qua ta­ lium, seu in quantum sunt entia iuridica independentia quae gaudent suprema potestate ; sic v. gr. ad ius internationale publicum pertinent determinatio finium territorialium, exer­ citium iuris legationis, declaratio belli, stipulatio tractatuum internationalium ct concordatorum etc., non vero conventiones Status alicuius agentis ut persona privata; b) privatum, quod spectat relationes mutuas subditorum plurium Statuum, quip­ pe qui habent vera iura ct officia internationalia, saltem ea quae derivantur ex lege naturali ; sed, etsi pauciores adhuc, praeter iura nationalia Statuum (piae ordinant relationes suo­ rum subditorum cum extraneis quoad effectus testamentorum, formam contractuum etc., habentur aliquae conventiones in­ ternationales iuris privati, v. gr. eae quae Hagac initae fuere circa matrimonia, divortia, tutelam minorum etc. 3.Ralione amplitudinis in: a) Generale, quod spec­ tat relationes omnium vel plerorum Statuum, quale sunt ius in­ ternationale naturale et quaedam leges consuetudinariae ab omnibus admissae et plures conventiones quae obligant maio­ rem partem Statuum circa communicationem postalem, telegraphicam etc.; b) particulare, quod spectat relationes pau­ corum Statuum, v. gr. concordata a S. Sede inita cum sin­ gularibus Statibus. 4. Ralione obiecti particularis in : a) lus belli, quod continet leges internationales quae referuntur ad bella; b) IUS PACIS, quod continet leges quae referuntur ad pacem. Ut patet, plures leges internationales perinde vigent in statu belli el pacis; ideoque ius belli perperam definiretur ius quod viget tempore belli. 417. III. Fundamentum iuris internationalis est du­ plex a) Mutua interdependent!a Statuum, in dies maior, quia separati sibi ipsis non sufficiunt, cum divitiae ordinis moralis, intellectualis, oeconomici ad vitam ct perfectionem ipsorum necessariam naturaliter diversa proportione sint dis­ tributae inter diversas gentes, ideoque habeatur necessitas commutationum cum consequenti stabilitate relationum inter diversas gentes; i’) mutua insuper benevolentia, in lege ca­ ritatis et misericordiae universalis fundata, quatenus omnes homines propter unitatem originis ct finis ct propter indolem socialem ab auctore naturae acceptam, officia socialia habent auctor legis, n.416-419 415 quae limitibus singulorum Statuum non circunscribuntur sed ad genus humanum universum spectant3”. 418. IV. Existentia iuris internationalis ordinantis re­ lationes externas membrorum societatis internationalis negant tum illi qui existimant impossibilem quamlibet organizationem turidicam inter Status30, arguentes ex defectu legislatoris, tribunalium ct coactionis in societate international!, tum asse­ clae positivismi iuridici negantes ius internationale naturale, consequenter ad falsum eorum systema. Sed admissa interdependentia necessaria Statuum ad invicem et coniunctione in veram societatem internationalem, admittendum est ius speciale quo dirigatur et recte ordinetur haec singularis so­ cietas. Et quia naturalis societas internationalis existit antcccdenter et independenter a qualibet conventione Statuum, praeter et supra ius internationale positivum et independenter a quolibet Statuum con­ sensu, existit aliud ius absolutum et universale, a sapienti ordina­ tione Creatoris derivatum, quod ordinat relationes hominum in quan­ tum constituunt Status: ideoque ipsi Status, utpote societates na­ turales, antecedenter et independenter a qualibet conventione po­ sitiva, habent iura et officia naturalia in societate international!. Huic autem itiri international! naturali accedunt conventiones po­ sitivae, generales vel particulares, quibus principia fundamentalia iuris naturalis magis definiuntur et complentur, ita tamen ut fun­ damentum ultimum istarum conventionum quae efficiunt ius inter­ nationale positivum sit norma iuris naturalis praescribens pacto­ rum observantiam *°. 419. V. Principia: 1. Oportet ut sit ius internationale fOsilitum, praeter naturale quod necessario existit, posita so* Ci. Suarez, De Icrjibus 1.2 c.10 n.9. Imo. ut exponit F. dc Vitoria, ius naturale primario associat omnes homines in universalem familiam humanam; a rare autem gentium» in naturali fundato, sunt Status particulares, quorum cxiucntia ct activitas nullatenus potest contradicere iuri naturali. Cf. Vito· iu, Dc potestate civili (Madrid 1765); V. Carro. O. P., Los fundamento* teoMgïc&juridicos de la doctrina dr Vitoria: CicncTom (1947) 95-122 Pius XII, Nuntius radiophonicus 24.X1I.1O44: Λ AS 37 (1945) 17-18. ° V.gr, E. Hartmaxn» Phdnomcnolotjie des sittlichcn Bcwustseins 1879; A Lassos, System der Rcchtsfihilosophie 1832; Princip und Zukunft des Ikfrrcebh 1871. M Hinc contra difficultates supra memoratas: a) obligatio iuris interna­ tionalis naturalis est ab ipso Deo; obligatio autem iuris internationalis posi­ tivi (undatur in orincipio naturali: pacta sunt servanda, quod obligat Status dcut societates inferiores ct individua; b) defectus tribunalium non implicat defetttttn iuris, quod in tribunalibus non creatur sed praesupponitur et appli­ catur; ceterum non plane deficiunt tribunalia internationalia; r) coactio pbrνπτ. Ovomodo concordare dcbtatt canones 214 et 1072: lusPont 8 (1928) 63-77.168-173. materia legis. n43FJ· I I | i 429 Ad c) : Actus mere internos probabiliter non· posse praes­ cribi directe ab auctoritate ecclesiastica neque cx potestate dominât iva etiam in religionibus, salva obligatione expresse suscepta quoad eos in voto obedient iae73, est sententia plu­ rium auctorum optimae notae74, contra alios plures75*, et videtur probanda ex similibus rationibus atque in puncto praecedenti ; sane etiam ea potestas circumscribitur intra humanam conversationem, et proinde actibus externis. Cum tamen societas religiosa sit ad procurandum bonum intégrale sodalium, superioris est applicare potestatem suam dominativam directivain, ad opportuna consilia etiam dc mere internis suggerenda subditis pro bono quod in religione prosequuntur ; quibus consiliis sub imperfectione positiva parendum est. § 3. Principia specialia de lege civili 432. 1. Obiectum proprium legum civilium est quidquid ordinatur ad bonum temporale societatis civilis. Et aliud qui­ dem est directum, sci. res moraliter indifferentes quas nulla alia lex attingit, quaeque vim habent solius legis humanae ; aliud vero indirectum, sci. res aliis iam legibus praeceptae vel prohibitae, quae “non vim solum habent legis humanae, sed praecipue illud multo altius multoque augustius complectun­ tur imperium, quod ab ipsa lege naturae et a lege aeterna proficiscitur’ Hoc valet non solum de rebus pure temporalibus ad felici­ tatem temporalem spectantibus, sed etiam de rebus mixtis quae simul ad societatem ecclesiasticam et civilem spectant, ■’ .indo substantia rei non est supernaturalizata ct respectus temporalis est plane distinctus a respectu spirituali in eadem re77; unde Status non habet ullam iurisdictionem v. gr. in n Etiam in hoc casu, animadvertit Rodrîc.o, Tr. de legibus 94, 3.° “votum tale nequaquam tribueret superiori religpso veram potestatem pracccpt vain, cum Superior nihil aliud faciat ex gendo actum internum nisi ponere condicionn wb qua urgeat obligatio fidei tatis cum Deo. standi voluntati superioris Qtu intimatae”, contra rqrnonem sat communem Laymann, 77i. mor. 1.4 tr.S c/in.4; Svarez. Dc legibus 1.4 c.12 n.lî; W-Vidal, III.364; Lehmkuhl, 1,693, ct cetera. M S. Thomas, 2-2 q.104 a.5 ad 3. ct cf. In II d 44 a 3: Luco. Responsa moralia 1.6 d.7 n.5-8; Sanchez, In decalogum 16 c2 n 6; Azor Tnsf 't mor. pl 112 c 13 <14; Vermeerscji, De rclgiosis 1,293; Wouters, 1.117,11; RodriCO, Tr. de leg. 92-95·. u S;c v.gr. Bau.crini-Pai.mîekî. IV 136; Aertnys-Damen, 1,143,2.°; Raus, De tanctac obrd*cntiae virtute ct voto 105 etc. w Leo ΧΠΙ, Encycl. Ubertas: ASS 20 (1887) 598. n Cf. F. Garcia Martinez, Naturalesa juridica y derechos de la Iglesia (Ugrofio 1937) c. 13; Salsmans, Déontologie juridica (Bilbao 1947) 82-87. 430 DE LEGIBUS HUMANIS matrimonio baptizatorum sub ratione contractus, quia con­ tractus et sacramentum sola ratione distinguuntur, habet autem quoad effectus civiles contractus, quoad mutua coniugum officia socialia etc. (c.1016) ; similiter habet iurisdictionem cir­ ca adulteria, homicidia, etc., in quantum laesiva boni tempora­ lis (cf. c.2198). Confirmatur a Leone XIII asserente obiectum legis civi­ lis esse omnia “quae civile et politicum genus complectitur”, “in tuenda prosperitate reipublicae” 73. Unde concludes: 1. Legum civilium est: bona fortunae pro­ movere. eorum productioni favendo, acquisitionem et transmissio­ nem procurando; bona corporis et animi civibus providere, saniia tern ct servitia publica attendendo, institutionem iuventutis promo­ vendo, virtutes morales fovendo et vitia coercendo; bona proprie socialia praesto habere per congruam administrationem, opportunum subsidium praestitum sive singularibus civibus sive civium ordini­ bus, per defensionem iurium communitatis contra aggressionem iniustam exterorum, etc.,B. 2. Lex civilis debet revereri et promovere iura superiora legis naturalis, divinae, ecclesiasticae; praesertim ius naturale in casibus specialibus sanctionibus muniendo ciusquc praescripta nimis gene­ ralia ulterius determinando et complendo, ius autem divinum ct ecclesiasticum recognoscendo, defendendo et promovendo, amico foe­ dere inito cum Ecclesia40. 433. 2. Lex civilis non potest praescribere neque actus mixtos in quibus elementum internum non requiritur tanquam constitutivum ipsius actus mixti qui sit de competentia legis­ lators civilis, neque ullum actum mere internum. Ratio: quoad actus mixtos cx sententia unanimi nioralistarum ct quia elementum internum actus mixti, excepto casu exposito in ipso principio, nihil refert ad finem legis civilis temporalem felicitatem procurandi ; quoad actus mere inter­ nos, autem, cx fine societatis civilis qui consistit in prospe­ ritate temporali, ct ex modo quo finis huiusmodi socialis est procurandus, per communem sci. actionem externe consum­ matam. Encycl. Immortal*· Dei: ASS 18 f!885ï 167.164. Tf Cf. I)0UQU!LTZ>n, Th. ni. fundam. 218; TaxoüEvf.Y, 11.337; FaxfaXî, 1.1e? Ecclesia sacpins exoptav t i. de leg. 12 alnQoe post Medina, Soto. Suarez, VazqtP-z. rtc. cum Miciiiels, Nnrmaf η·-ncralcs I. u P,187-188 apud quem ctantur plures auctores pro diversis sententiis. « Cf GOekKCHEa, Pr ncip 'a iuris politici 232: Rodrigo. Tt dc leg. u. ·· Cf Desckepper, Dc promulgatione legis: ColIBnig. 20 (1020) 240. ” Bim.ua t, Dc leuibus cationis, etc. 437 tunc enim communitas non approbat legem sibi datam, sed ad afferendum legi ultimum elementum constitutivum con­ currit B5. b) Acceptatio executiva communitatis magis absolute excluditur ut directe necessaria ad existentiam legis. Nam independenter ab ea habet legislator suam potestatem legiferam ct similiter potest habere voluntatem obligandi. Quodsi utram­ que applicet, lex vi sua non destituitur propter pervicaciam subditorum, nec posset destitui sine ruina totius institutionis legiferae pro societate adeo necessariae. In Hispania leges vini exercere incipiunt, si sunt prae­ ceptivae post 20 dies ab editione in periodico officiali; si perniissivae, statim a promulgatione (CII 1) °*. § 3. n.4-13-447 i | 447. Tamen indirecte potest dici necessaria acceptatio execu­ tiva communitatis in aliquibus legibus”, propter triplicem vim des­ tructivam efficacitatis quam, cx benigna legislatoris voluntate ra­ tionabiliter praesumpta ”, non acceptatio executiva potest habere cir­ ca legem reiectam. Nimirum lex non observata a subditis deficere potest : a) Propter praescriptionem consuetudinis contrariae, scu per desuetudinem. Nam si maior saltem pars subditorum legi mores suos non conformet, etiam propter rebellem ct perversam volunta­ tem, tandem lex desinet obligare, quia legislator non praesumitur legem suam ulterius sustinere, quae non sit nisi ad animarum rui­ nam spiritualem ct ad nullam vel exiguam utilitatem temporalem, imo legislator humanus non posset pergere in urgenda lege cuius observantiam efficaciter non valet obtinere, quia sic non esset ad bonum commune. Qtiamdiu ad amittendam efficaciam legis durare debeat eiusdem non observantia a maiore parte communitatis, nequit mathematice determinari, et distinguendum est: si legislator ignorat inobservan­ tiam, impleri debebunt conditiones legales ad inducendam desuetu­ dinem praevisae; si legislator cognoscit inobservantiam, satis brevi K Consensum legalem istum, ut saepe vocatur, quem ius positivum alicuius nationis admittat vel quem sibi vindicet communitas in regime democrabco quando auctoritatem supremam s bi el'git, neque ner accidens conferre vm leg's n acceptatione contendit Ballerixi-Palmieri, 1,294: “Tota haec ratiocinatio, ut> patet, non probat vim legi accedere cx communitatis acceptatione: sed ad ) subiectivum, autem, seu proxi­ mus fons unde obligatio moralis a nobis cognoscitur: pro aliis habetur sine explicita cognitione Dei, sive "ex ratione obiectiva, sci. ex cognitione nostrae naturae”6, sive "ex ne­ cessaria connexione cum fine quem non possumus non velle”0, sive cx principio per se et naturaliter noto bonum esse faciendum malum autem vitandum 7 : pro aliis autem cons­ cientia perfectae obligationis nequit sufficienter haberi ante explicitant Dei supremi legislatoris cognitionem 8, Dicendum videtur cum Lanza, notionem obligationis perfectae ct praesertim existentiam perfectae seu absolutae obligationis habet) non posse sine praevia notitia, saltem confusa, dc existentia Supre­ mae Causae. Nam principium “iuxta quod nemo potest seipsum obligare verum est, non solum in ordine ontologico, sed etiam in ordino cognitionis; quin irnmo ideo verum est in ordine ontologico, quoad obligationem formalem quia verum est in ordine logico. Ad cuius intclligcntiam attente considera obligationem formalem haberi cum quis obligationis conscius est. Iam vero obligationis conscientia necessario continet conscientiam dependentiae. Quare ubi agitur dc obligatione absoluta, conscientia pariter absolutae dependentiae re­ quiritur, dependentiae sci. a Suprema Causa’”. Ad eandem conclu­ sionem ducit consideratio ordinationis ad finem quae in ratione 1. ni ct mali continetur; ut enim actio aliqua sit absolute necessaria, (inis ipse necessarius exhiberi debet, ct talis non est nisi Deus. 1 I.2J3. Circa aspectum psychologicum obligationis cf. Rauh, Le sentiment it roblifjalion morate RcvMrt iph 10 (1902) 653-666. 1 Vvquk/. In 12 <1.150 a 3 n 33. Cf. L VgRrECKM, Conscience morale et M hamatos chcs Gabriel i'acques. Catiirein, Ethica π.2\7. 4 Cr.RhiL, Institutiones philosophiae litoralis d.3 c.3. Cf. I.ntu, Philosophia mirai 4 ft socialis n.315. 1 Sic Cayetano. Garmicou I.acranc.e, Descoqs. Boyer apud Lanta. I 212. 1 HiLtUT, De Deo Uno et Trino th. 3; Nivard, Ethica n.l!3ss (Parie 1928). • Lanta, 1.213,2, ubi notat ideo designari Supremam Causam et non Suprtomm Legisiatorem quia possit cognosci absoluta neces* tas cuiusdam ordina· tioftj» in signo antecedenti ad voluntatem obligantem Supremi Legislatoris non iutem 4ine notitia Supremae Causae a qua nostrum esse noMracque operationes «hpriulcnt Sed fortaste dist nguendum est inter necessitatem ordinationis quae pncrcqnirit notitiam Supremae Causae, ct obligationem perfectam, quae pariter pricreottirit cognitionem Legislatoris Supremi. 442 1>E OBLIGATIONE LEGIS PE legibus humanis N.-hZ ■143 B. Circa leges civiles cx Magisterio ecclesiastico clas­ sica sunt testimonia Leonis XIII: “Voluit igitur Deus ut in societate civili essent, qui multitudini imperarent. Atque illud etiam magnopere valet, quod iis, quorum auctoritate respu­ blica administratur, debent cives ita posse cogere ad paren­ dum, ut his plane peccatum sit non parere” 12. "Verissimum officium est vereri auctoritatem iustisque legibus obedienter ♦ subesse... Potestas legitima a Deo est, et qui potestati resistit. Dei ordinationi resistit ; quo modo multum obedientia adipisci­ tur nobilitatis, cum justissimae altissimaeque auctoritati adhi­ beatur” ‘3. S. C. de Prop. Fide in quadam Instructione tra­ didit: “Christianos teneri ad observantiam civilium legum etiamsi istae latae fuerint a principibus infidelibus... nullus est dubitandi locus, nullumque dubitandi locum relinquit Apostolus...14 S. Scriptura inter alios textus, classicum istum exhi­ bet Rom 13,1-7 : “Omnis anima potestatibus sublimioribus [i.e. auctoritate praeditis] subdita sit. Non est enim potestas nisi a Deo; quae autem [potestates] sunt, a Deo ordinatae sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit: qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem adquirunt... Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram sed etiam propter con­ scientiam... ministri enim Dei sunt.” Quem textum aliosque sive lesuchristi sive apostolorum, RR. Pontifices, sicut SS. Patres, interpretantur de potestate obligandi in conscien­ tia. Sic v.gr. Pius X in litteris ad Hierarchiam gallicam con­ tra theorias falsas sillonismi. Similiter Benedictus XV: “Pau­ lus non quovis modo, sed religiose, id est, cx conscientiae officio, obtemperandum iis esse edicit, qui pro potestate iubent, nisi quid iubeant divinis contrarium legibus. Ideo necessitate subditi estote... Congruit cum verbis Pauli quod ipse apostolorum Princeps docet: Subiecti igitur estote omni humanae creaturae propter Deum, sive regi... Ex quo idem gentium Apostolus cum qui homini legitime imperanti con­ tumax obsistat, Deo obsistere ac sempiternas sibi parare poenas”1S. Traditio tam SS. Patrum quam theologorum manifes­ te obligationem in conscientia adesse testatur in obser­ vandis legibus civilibus iuste datis 10. Sic, S. Ambrosius: “Ideoque subditi estote... Recte dicit subjectos esse debere non solum propter iram... sed et propter futurum indicium, quod, si hic evaserint illic eos poena spectat, ubi accusante conscientia ipsa puniuntur... Principi enim suo qui vicem Dei agit, sicut Deo, subicientur” 1T. “Quicumque ergo leges imperatorum, quae contra veritatem Dei feruntur obtemperare non vult, adquirit grande praemium ; quicumque ” Cf. 5". Th. 1-2 q.96 n.4; Salas, Dc legibus q.96 tr.14 disp.10 sk.5; Billvabt, De leg. d ^.4 a 3; Suabkk. />«· legibus 1.1 c 14: 1.3 c.22; 1.1 c2 n.IJ. u Lutherus et Calvinus renovaverunt errorem Waldcnsium et Wicleftit*· rum. a quo ipse Gerson non videtur fuisse immunis: nullam sci legem tttleMiteam qua talem in conscientia obligare. Unde intclligitur definitio triilentin* Cf Bovquillon, ThroL mor. fundam, n.133 ct nota 10. n Encycl, Diuturnum illud: ASS 14 (1881) 6. >’ Encycl. Ubertas: ASS 20 (1887) 600. C. etiam Pius XI: AAS 17 (1925) 601; 2' (Γ'33) 261; Pius XII: ibid.31 (1039) 413 ctc. MCT ---’E 815. “ Encycl /td beatissimi apostolorum : AAS 6 (1914) 565. M Cf. R. Sotillo. La oblwatoricdad de las leyes en concicncia 39-43. n In Rom. 15 ML 17,171 172. 452. II. Existentia obligationis moralis. Promulgatu lege oritur in conscientia subditi obligatio aliquo modo urgens in conscientia sive ad culpam sive ad poenam. Explicatur: Aliquo modo urgens in conscientia, sci. non semper praecise causaris immediate et vi ipsius necessitatem obediendi legi sub peccato, sed saltem mediate et radicaliter praes­ tans titulum, iuridicum ex quo obligatio conscientiae imponi ei urgeri possit propter transgressionem legis ; quod vero ali­ qua huiusmodi obligatio oriatur ex lege doctrina est communis10 quae manifeste constat ex fontibus dogmaticis et argumentis rationis. Probatur: A. Circa leges ecclesiasticas: Magisterium authenti­ cum inter plurima alia documenta haec habet: D 864: Si quis dixerit baptizatos liberos esse ab omnibus S. Ecclesiae praeceptis... ita ut ea observare non teneatur... A. S. 11 C. 2222 permittit superiori legitimo ut, propter transgressionem cuius­ vis legis cum scandalo vel speciali gravitate, possit imponere sanctionem canonicam, quae semper praesupponit culpam moralem (cf. c.2195. 2215) eamque gravem (cf. c.2218 § 2; 2242 § 1 etc.) ; secus poena nequit imponi sine praevia commi­ natione, sed etiam in hoc casu supponitur legem obligare in conscientia. S. Scriptura apud Mt 16,19: “Quodcumque ligaveris su­ per terram erit ligatum et in caelis.” L ude si Petrus eiusque successores obligare volunt fideles ad aliquid faciendum vel omittendum, coram Deo habebuntur in conscientia obligati. Cf. etiam infra, argumentum ex Rom 13,1-7. * 444 445 DE LEGIBUS HUMANIS autem legibus imperatorum, quae pro Hei veritate furuntur, obtemperare non vult, adquirit grande supplicium Sic S. Thomas: "Leges positae humanitus vel sunt iuslae vel iniustae. Si quidem iustae sint, obligant in foro conscientiae a luge aeterna’’1''. Suari-z: "Dicendum vero legem humanam civilem habere vim et efficaciam obligandi in conscientia. Haec est sententia communis catholicorum...’’zo. Bellarmino: "Lex civilis non minus obligat in conscientia quam lex divina; etsi minus firma et stabilis haec quam illa’’21. Ratio humana multiplici via probat aliquam obligatorietatem in conscientia legum civilium. a) Ex irso conceptu legis: lex est rationabile praecep­ tum datum a legitima potestate, necessarium vel conveniens ad bonum commune. Iftm vero tale praeceptum necessario im­ plicat aliquam obligationem in conscientia. Nam ipsa lex na­ turalis iubet observare ea quae propter bonum commune le­ gitime praecipiuntur, co magis quod ipsum bonum commune in societate humana per legem procuratum, est a Deo auctore societatis volitum; imo leges humanae haud immerito con­ siderari possunt ut manifestationes ulteriores legis aeternae et naturalis, in quibus fundantur et a quibus exiguntur”. b) Ex persuasione universali hominum, quae mani­ festatur in conscientia populorum omnium temporum et na­ tionum, in testimoniis vel ipsius philosophiae paganae, in ipso nomine legis cx cuius etymologia non pauci argumentantur”. c) Ex necessitate normae practicae agendorum qua praeter legem naturalem indiget homo libertate fruens, ut in finem boni communis efficaciter dirigatur24; quae nonna ΙΑ 19 Epist. 1S5: ML 33.795-796. 5*. Th. 1-2 q.96 a.4. Dc legibus I.J c.21. 31 Controversiae 1.3 c.ll. Non tamen cohaeret cum sententia communi scholasticorum, nec facile conciliatur cum textibus magisterii ct traditionis opinio nonnullorum tam vete­ rum (Vazquez de Menchaca, Almain) quam recentiorum (Renard, non autem, ut censeo, Koch) qui existimant legislatorem humanum mere dare legem sine ven causalitate obligation s moralis, et obligationem lotam venire imtnedbtc a D« posita lege humana tanquam condicione praevia. Doctrina traditionally ct ven tenet legem humanam esse causam proximam obligationis; ultimam autem esJt legem naturalem. Talis obligatio s mplicitcr tribuitur legi humanae. Cf. Sva*£u Dc legibus 13 c.21 nn 4.7 9; GOi-sf.chf.a. Principia iuris politici 248*249; Ro DRICO, Tr. de leg. 35.241-242. Pro sententia contraria G. Renard, La Mone 4ft leges mero poenales .Mélan Hauriou 625-708. 21 Cf. v.gr. S. Bonavf.ntura, In psahn. 118. Scotus, In IP Sent. d.lS ηArgumentum ample evolvit, multiplicat·* testimoniis, R. Sotillo, Lfl ; gator.cdad de las hyes cn concicnc a nn.1-41. Cf. quoque GijE.w hha, Pn*ui^ i pol.t. 238-239. 14 Cf. Leo XIII, Encycl. Libertas: ASS 20 (1887) 595-600 I practica habetur in lege moraliter necessitate, nam lex sine obligatione concipi non potest25. 4S3. Und· conclude»: 1. Nihil refert quod vis obligandi in conscientia non contineatur in exigentia finis proprii societatis civilis, ut inde negetur vis moralis legibus civilibus; nam etiam ad efficaciter tuendam ordinationem socialem et promovendam com­ munem prosperitatem temporalem civium, requiritur vis legum obligatoria in conscientia, cum obligatio fori mere externi iuridici facile eludatur, idcoquc efficacia normae pure juridicae saepe frus­ tretur, ut constat in multis legibus quae sunt vel considerantur poenales. Ceterum quaeritur hoc loco quid sit in iure, ct argumenta probant vim legum obligatoriam in conscientia, licet finis carum aliquando obtineri fortasse possit cum obligatione mere nnidica. 2. Pariter nihil per se obstat ad vim legum moralem, quod le­ gislator sit atheus et ordinem moralem non attendat; si enim in­ tendit imperare subditos cosque obligare ad praeceptum legis exequendum, obligatio moralis, ipsa vi imperii naturaliter exurgit, etiamsi non intendatur expresse obligatio in conscientia.* 3. Cum legislator intendit uti sua potestate legislative, quod praesumendum est semper ac legem condit, censetur imponere obligationem moralem in praevalenti voluntate implicita quam habet veram legem, ct non mere formalem, sine clementis essentialibus, terendi; nec refert quod explicite non agnoscat obligationes mo­ rales, vel non cogitet nec curet de obligationibus in conscientia, nisi forte declaret contrarium saltem implicite .* 454. III. Quantitas seu gravitas obligationis impositae a lege dependet a duobus: intrinsece, a gravitate materiae, et extrinsece, a voluntate legislatoris ; unde ut lex obliget in casu concreto sub gravi, requiritur utrumque: et materia gra­ tis, mensuranda cx conducentia eiusdem ad finem intentum et cx momento istius finis relate ad bonum commune, atque intentio legislatoris saltum virtualis obligandi sub gravi. Hinc statuimus sequentia principia: * “Addendum vero est intentionem ferendi legem et obligandi per illam eae unam et eandem; vel unam includere aliam, saltem implicite, idcoquc quamlibet sufficere ad constituendam legem” (Suarez, Dc legibus 1.20 c 20 n.5). Λ Cf Bouquillon, Thcol. mor. fundant. 223. Exaggerate opinatur Sylvius, In 1-2 q.96 a.4 quaer, 1 ad 3: “Si legislator expresse significat se non intendere obligare ad culpam, cius ordinatio non esset vera lex, sed mera directio seu railla”; sed recte in hac opinione insinuat, nullam expressam intentionem re· (ttiri per se in legislatore ut obliget in conscientia. Cf Suarûz, Dc legibus 1.5 c.3 n.6. Non est demonstrandum obligationem legis nullatenus pendere a rcligios tate vel sanctitate legislatoris (cf. D 595.656), neque a conceptu adaequato circa obligationem moralem (cf. Pkinador» Th. mor. n Sufficit intentio implicita non obligandi moraliter. ut deobligatio admittatar; et tabs intentio implicite adesse potest quando legislator positive praescindit ab obligationibus conscientiae. Hinc minus probatur ratiocinium U. Ι,ογεζ ad ncgandxn cxistcntiam legum mere poenalium in Pcr.MorCanLit 27 (1938) 213: . (1940) 23. Cf. n.467 nota 57. 446 DE I.EG1DVS HI’MANIS 455. A. Quoad gravitatem materiae: 1. Lex quae versatur circa materiam undequaque levem non potest imponi Λΐώ praecepto graviter obligante. Explicatur: Undequaque levis est materia, quando neque in se ipsa neque ratione finis vel adim ictorum suorum apparet gravis momenti pro bono communi ; potest autem evenire ut res in se parva ex significatione vel fine vel adiunctis acquirat mag­ num momentum, v. gr. mixtio aquae cum vino in missa (cf. 1) 945 956), manducatio pomi in paradiso, dubitatio in mini­ ma re a Deo revelata etc. Gravitas materiae, ut iam indicatum est, diiudicatur prae­ sertim : a) «’.r propria eiusdem natura, si enim agitur de rc, actione vel omissione quae sua indole multum confert ad bo­ num commune, obligatio gravis merito censetur; β) cx fine legis, qui sit magni momenti, valde utilis vel moralilcr neces­ sarius ad bonum commune ct multum simul dependens a lege data; y) c.r mystico valore vel significatione, ut accidit in quibusdam ritibus, quoad se ipsos parvi momenti, ut is modo dictus mixtionis aquae cum vino, ideoque bene accidere potest ut res in se levissima gravis evadat ut ordinata ad gravem finem. Ratio: quia si materia ex se parum conducit ad bonum commune, non est consentaneum rationi ut urgeatur sub pec­ cato mortali, sic enim potius cederet in damnum, imponendo nimium onus et causando sine ratione sufficienti occasionem facilem ct frequenter admittendam graviter peccandi. Insu­ per potestas nequit excedere cius causam seu rationem existendi. Tempora sacra, lex caelibatus ct recitati'» breviarii clericorum sacrorum obligant sub gravi, quia harum le­ gum observatio multum conducit ad Dei cultum ct salutarem pacnitendam, ad sanctitatem cleri ct laudes officialcs Deo tribuendas. 2. Observatio temporis pro diversis partibus breviarii in dic recitandis obligat sub levi, quia parum conducit ad finem magni momenti, qualis est honor divinus ct sanctificatio cleri. Unde concludes: 1. 2. Lex quae versatur circa- materiam ex se vel ex aJinnclis gravem·, a) praesumitur obligare sub gravi·, b) potest ta­ men, secundum sententiam veriorem ct communiorem, obli­ gare sub levi si talis sil intentio legislatoris. Explicatur: Sensus sufficienter patet: a) quaestio est de materia gra­ vi sensu latiore, de rc sci. quae forte in se ipsa non esset DE OBLIGATIONE LEGIS. N 45 ■447 magni momenti, est autem de facto, saltem propter circum­ stantias; β) agitur de aliqua praesumptione, ideoque potest ac­ cidere ut materia gravis in re obliget sub levi, sed tunc obli­ gatio levis ostendenda erit ab asserente; y) probatio quaeren­ da erit in intentione legislatoris, a cuius voluntate praecipien­ di pendet ct existentia ct volumen praecepti ; δ) secundum sententiam veriorem, propter motivum nunc indicatum ct statitn evolvendum; e) et. communiorem, quia adversantur aliqui auctores antiquiores contra plerosquc aequales et vix non om­ nes recentiores 2!i. Probatur: Ad a): Etenim, cum materia gravis sit capax obliga­ tionis gravis propter proportionem cum bono communi nota­ bilem, nisi aliud constet, censendum erit legislatorem accommo­ dare suam intentionem ad obiectum legis; eo autem magis quo res praecepta sit ad bonum commune non tantum utilis sed necessaria, quia in tali casu per se rationabile est impo­ nere praeceptum grave, nisi timor inobservantiae et gravio­ rum malorum suadeat mitiorem obligationem. Perspicuum est autem obligationem cx iure naturali gravem cui humanus le­ gislator velit adiungere positivam obligationem, quantumvis levem, in fine finali semper manere gravem. Ad b): Quia cum in lege positiva gravitas obligationis non sit cx ipsa gravitate et necessitate materiae, sicut in lege naturali, sed cx voluntate legislatoris tanquam ex causa pro­ xima et immediata, in potestate absoluta legislatoris est dare legem obligantem sub levi, etiam cum debuisset de potestate ordinata obligare sub gravi 2e, sicut potuisset dc potestate ab­ soluta nullam dare legem 30. Imo, saepius rationabiliter aget 3 V.gr. Vazquez, Iu 12 q.158 c.4 n.32; Bei.i.armino, De manbrij Ecclesiae 13 c II ad 7; Becanus, Sumina th. schol. p.2 tr.3 c.6 q.3 n.13. Apud SvAnr>. De 1.3 c.27 n.4, citantur ut adversarii Dricdo et Sahnrron; apud Sylvivm. In 1-2 q.96 a.4 quacr 3 conci.3, Vitoria, D Soto, B. Medina. Aragon, Tanner, quibus ipse Sylvius adhaeret; apud Lacroix, 1,668, praeter Belarmino tt Bcuno, Arriaga, Reynaud. Bouquillon, qui haec refert (Theol. mor, fundam. n.135), intendit concil are utramque sententiam, considerando necessitatem finis et heditatem medii, ut proponat finem necessarium sub gravi esse imponendum, siti iit aegre admittendus a subditis. Sed confundere videtur Bonquillon quaes· tione* d versas: quid deberet fieri ordinate a legislatore rt quid dc facto possit frn inordinate. Sunii confusione dixeris laborare Vermeehsch. 1,178. Recruter C1WSF..X. Ep toute I. C. 1,97 nota, acccsit ad cos qui putant gradum obligationis pendere e momento finis rt proportione actuum imperatorum ad illum obtinen­ dum. 31 Saepe aderit causa rationabilis ut materia gravis sub levi praecipiatur, ihte quia wt tantum utilis ad bonum commune, sive quia obligatio gravis maiora ouh adduceret. 11 Sic S Thomas, 2-2 q 1 OS a.2; SuariV, De legibus 1.3 c.27; Laymann, Dc bpbw c.14 n.2; Bonacina, Dc legibus disp.i q.l p.7 § 4 n 35; Goxkt, Clypriu iKrn disp 5 a.3; Lessio, De iustitia ct iure 1.2 c.41 n 74,3.°; Bii.luarT, D» lege d Ua.5; S. Alfoxsus, 1.1 n.143; Lacroix, 1.1,668; Salman;tîcesses, tr.ll c-2 nn_2û-21 etc. 448 449 PE I.EGIBUS Hl'MANIS imponendo obligationem levem circa materiam gravem, si prae­ videat illam sufficere pro fine intento vel melius ipsi providere. Rationes adversariorum non probantur, quod sci. quantitas obli­ gationis, posita lege, pendent a iure naturali ; quod legislatori non sinatur praescribere gravia sub levi, pariter ac non sinitur contra­ rium ; quod aliter discrimen inter peccatum mortale ct veniale esset repetendum ex libera superioris voluntate. Nam lex positiva non est mera condicio pro urgentia iuris naturalis sed vera causa effi­ ciens obligationis (cf. n.452 nota 22), ct legislator rationabilis est in praescribendo quod praescribit etsi irrationabiliter non praescribat I amplius, et voluntas recte dicitur causa proxima inductiva gravis et I levis obligationis, licet non sit causa formalis discrctiva utriusque" - 456. B. Quoad intentionem legislatoris, ea diiudicanda est praesertim: n) Ex ipsis verbis eegis, quae gravem obligationem significent propter sollemnitatem formularum adhibitarum, v.gr. : in virtute obedientiae praecipimus, sub indignatione Dei incurrenda mandamus etc., vel propter ver­ ba alia qualibet ratione specialiter ponderativa obligationis, I ut : severe praescribimus, districte mandamus etc., imo, in le- I ge ecclesiastica verba simpliciter praeceptiva aut prohibitif praesumuntur obligationem inducere materiae gravitati con- | gruentem; Ex magnitudine poenarum comminatarum, quae non possint rationabiliter applicari sine transgressione graviter culpabili ; quod critérium in lege ecclesiastica certis­ simum est (cf. C.221S § 2) 32 ; in lege autem civili non sem­ per, imo in aliquibus legibus, praesertim fiscalibus, in quibus gravitas poenae non habet proportionem ad transgressionem legis, potius obligationem mere poenalem demonstrat: c) Ex interpretatione doctorum et sensu communi bonorum sub­ ditorum (cf. c.29). In dubio autem sive cie gravitate materiae sive de inten­ tione legislatoris, obligatio habenda est levis, quia sola onera certa urgenda sunt. Unde concludes: Verbum decet non strictam obligationem sed consilium, convenientiam, monitum exprimit in Codice canonico, verbi gratia c.753 § 1 ; 772.788 790 etc., dum verbum oportet plerum­ que verum praeceptum significat, v.gr. c.765.766.795.796, 457. IV. Qualitas seu species moralis obligationis im­ positae a lege determinatur a virtute cuius actus exigitur ·’ Cf. Rodricû. Tr. dr legibus 266. M "Bene n hilominus ▼. c. in Institutis religiosis, ad sodalium profectum rt disciplinae splendorem leviores imponuntur sanctiones etiam pro leviorituj rd giosae disciplinae transgressionibus” (Rodrigo, 7 r. dc legibus 268). ideoque desumitur ex obiecto formali actus de quo lex agit et praesertim virtutis a legislatore intentae in praescriptione tabs actus, si tamen ad eam naturaliter conducat ; sic obliga­ tio audiendi missam pertinet ad religionem et obligatio omit­ tendi lectionem libri haeretici ad fidem, neutra vero ad obe­ dientiam, modo legislator intenderit missam ex religionis mo­ tive praecipere et librum propter securitatem fidei prohibere, non autem ullo modo ex virtute obedientiae obligare. Cf. n.389. Ratio est quia, cum efficacia legis sit in imponendo actu ad aliquam virtutem spectante, propria eiusdem honestas in eo debet consistere quod obliget ex virtute quae regit ordi­ num in quo actus praecipitur. Nimirum, “qui legem vel prae­ ceptum condit propter bonum commune, non urget particula­ re debitum ad se, sed ea vult efficaciter quae communi bono postulantur. Bonum autem commune... postulat actus... om­ nium virtutum... Itaque, ut efficax sit eius gubernatio, legis­ lator actus istos facere potest necessarios secundum se ; vel si iam erant debiti, eorum necessitatem novo titulo confir­ mare” ”, Sed is qui legem servat alias simul virtutes potest exerce­ re, nominatim iustitiam legalem si legi obtemperat propter bonum commune promovendum, et obedientiam si submittitur propter reverentiam erga superiorem. Ex adverso, qui legem violat, potest alia peccata committere praeter peccatum con­ tra virtutem lege impositam, potissimum contra iustitiam le­ galem vel obedientiam si legem transgrediatur ex contemptu boni communis vel legislatoris aut legis. Imo, in omni legis violatione habetur materialis inobedientia. non autem forma­ lis quia motivum praecepti est exigentia boni communis et non auctoritas praecipientis, nisi ipsa auctoritas legislatoris qua talis contemnatur; quodsi hoc accidat, contemptus legis­ latoris vel legis qua talis est cx toto suo genere gravis, ut po­ te gravis rebellio contra auctoritatem 84. 458. V. Ambitus obligationis a lege inductae, ultra observantiam ipsius rei quam verba legis explicite significant, “ Vermeersch, 1,183; cf. Rodrigo, Tr. de leg. 252-259. * Raro hoc eveniet, ct generatim violatio legis procedet cx deb litate, pas•ione; vel erit cx despectu sive rei praeceptae» sed m sc, non ut praeceptae, live legislatoris, sed ut personae talis condicionis», non ut legislatoris. Et tunc adwt contemptus legis in sola exeeutione, potestque esse levis. Cf. S. Thomas. 2-2 q. 186 a.9 ad 3; Svetus, hi 2 2 q.96 a.4; E. Hosten: CollatBrug 20 (1920) ThwlMgr. I 15 450 ————_ .- — - - - DE legibus humanis - ,SAXCTIO LEGIS ISO -bl "" 2. Peccat graviter contra religionem sacerdos qui, iter arri­ verbi gratia missae audiendae, vectigalis solvendi, extenditur piens, non sumit breviarium quo officium divinum persolvere pos­ ad ea praestanda quae mediate et implicite in lege continen­ sit; peccat contra castitatem qui, tentatus ad luxuriam, negligit tur, sine quibus ipsa obligatio immediata legis esset ilorationem sine qua difficile possit victor evadere. lusoria, sci. : i 3. Peccat contra religionem qui ludo vacat instante obligatione a) Ad cognitionem legis mediis proportionalis et ordi­ audiendi missam; contra iustitiam parochus qui non curat conva­ lescentiam virium ut curam parochialem rcassumere possit, non nariis procurandam; unde in c.4 D 38: Nulli sacerdoti liceat i autem contra religionem propterca quod cx debilitate virium non canones ignorare ! valeat recitare breviarium. b) Ad media ordinaria interna et externa adhibenda, 4. Nullum peccatum committit qui feria VI iter arripit praevi­ quae moraliter connexa sint cum materia praecepta et ob­ dens sc die dominica non habiturum facultatem audiendi missam; servationi legis necessaria existant, si impletio legis proxime neque is qui missam omittit quia distantiam non posset salvare nisi curru automobili. Nam in primo casu impedimentum ponitur re­ instet ; imo, etiam si impletio legis remotior sit, sed inedia motum, ct in utroque lex impleri non potest nisi medio extra­ nunc solum possunt procurari sine improportionato incom­ ordinario. modo pro momento obligationis implendae. 459. Scholicm. Sanctio legis est coactio poenalis qua c) Ad removenda impedimenta proxima quae obligatio­ lex firmatur et urgetur; sancire enim idem est atque sanctum nis impletionem redderent impossibilem aut proximum viola­ scu inviolabile reddere. Unde sanctio est legis ct obligationis tionis periculum inducerent, modo id fieri possit sine nimio complementum. Apud iuristas, tamen, sanctio legis saepe si­ incommodo et impedimenta sint natura sua connexa cum re gnificat ultimum actum legislatoris, quo per subscriptionem praescripta, prout de mediis dictum est; secus enim potius lex completur et ad promulgationem immediate disponitur. ad legislatorem spectat eorum procuratio, ne subdito onero­ sior imponatur obligatio accessoria quam principalis. Considerari potest: a) Active, ut decretum legislatoris statuens poenas contra violatores vel praemia pro observantibus legem; d) Ad arcendas occasiones quae possent ipsum agen­ b) Passive, ut coactio poenalis seu inflictio poenae vel largitio prae­ tem aliumve inducere ad legem transgrediendam. mii statuti ad legem firmandam. Ratio horum omnium in promptu est; nam qui tene­ Dupliciter influit sanctio ad legem firmandam et urgendam. a) Antecedenter et in statu comminationis, tanquam medium incitur ad finem tenetur etiam ad media rationabiliter adhibenda tativum vel praeventivum ad vitandam violationem legis spe prae­ quae moraliter necessaria sint ad finem. Praeterea in quibus­ miorum vel potissimum timore poenarum; b) Consequenter et in dam casibus, sci. si quis non removet proxima pericula vel statu execulionis, tanquam medium repressivum vel emendativum, quaerit occasiones proximas transgressionis, vult implicite ip­ ad reincidentiam impediendam. sam transgressionem, et hac prava voluntate peccat contra Fini» sanctionis applicatae multiplex est: a) Emendativus, qua­ legem. tenus per poenas delinquens constringitur ad resipiscendum et re­ deundum ad observantiam fidelem legis ; tales sunt v. gr. censurae in Peccatum quod adest in negligendis his obligationibus est 'ge ecclesiastica: b) Punitivus, quatenus violatores legum cogun­ eiusdem speciei moralis atque ipsa transgressio35, et quidem , tur inviti ad subeunda mala propter rebellionem quam voluntarii habuerunt erga legem; c) Restaurativus ordinis laesi, quatenus grave si habita est magna negligentia circa legem ut gravem disturbatio propter transgressionem legis causata cum scandalo so­ apprehensam. cietatis, aliquo modo reparatur per sanctionem; d) Praeventivus, Unde concludes: 1. Peccat sacerdos curae animarum appli- I catus qui nunquam per annum consulit folium dioecesanum aliudvc informationis medium, ut leges Ecclesiae sive generales sive par­ ticulares cognoscat ; itemque fidelis qui ab investigandis diebus abs- I tinentiac vel ieiunii abstrahit. I 15 Si alius induceretur ad transgressionem legis data opera, inductio cwt peccatum eiusdem speciei ac transgressio; si very induceretur praeter bar intentionem per merum scandalum, res controvcrtitur ut alibi dicitur. P quatenus comminatione poenarum subditi ad observantiam legis ef­ ficacius moventur. De his plura in iure poenali. Cf. c.2241.2286. 452 DE LEGIBUS HUMANTS De obligatione quarundam legum in specie 460. Quaelibet lex humana essentialiter imponit aliquam obli­ gationem, dum saltem primario intendit ordinare activitatem sub­ ditorum ab bonum commune. Haec obligatio diversa est pro di­ versitate legis praeceptivae, prohibiti vac, permissi vae. Potest sine dubio obligare in conscientia, independenter a sanctitate legisla­ toris vel recto conceptu quem habeat de obligatione morali, vel intentione explicita eiusdem imponendae. Haec omnia facile ab omnibus admittuntur. Sed exurgunt quaestiones speciales. Et pri­ ma quidem, maxime vexata. § 1. De lege mere poenali Summa rerum dicendarum. Post notionem legis poena­ lis, tria potissimum considerare oportet circa leges mere poe­ nales: earum sci. possibilitatem, existentiam, determinationem, Quaestio circumscribitur ad leges mere poenales, nani mixtae nullam creant specialem difficultatem, et ample consideran­ tur in libro V iuris canonici et in iure poenali civitatum. 461. I. Lex poenalis est ea quae praecipit vel prohibet aliquam actionem sub comminatione poenae. Dicitur: Sub comminatione poenae, ita sci. ut in foro conscien­ tiae non obliget necessario ad rem, sed saltem ad aliquam ac­ ceptationem poenae pro casu transgressionis determinatae, ut infra declarabitur. Poena est aliquod malum voluntati contrarium, quod propter culpam infligitur, vel “privatio alicuius boni ad de­ linquentis correctionem et delicti punitionem a legitima aucto­ ritate inflicta” (c.2315). 462. Distinguitur: a) Pure poenalis3", quae nullam directam obligationem in conscientia inducit servandi praecep­ tum vel prohibitionem, sed observantiam legis iuridice urget, comminata contra delinquentes poena circa quam versatur proxime vel remote obligatio aliqua in conscientia. b) Poenalis mixta, quae absolute praecipit vel prohibet Sunt qui faciunt distinctionem inter leges pure et mere poenales, inttlh grado pure poenales eas quae non obligarent in conscientia neque ad culp^n neque ad poenam (cf. Ff.rrf.res, Th. m, 1,205). LEX POENALIS N.460 453 aliquam actionem in conscientia, ct simul hypothetice statuit poenam contra transgressores; hypothetica autem haec obli­ gatio ad poenam potest urgere in conscientia vel solum iuridice, iuxta voluntatem legislatoris 37. 463. II. Differt a lege pure morali, quae aliquid praes­ cribit vel prohibet obligando immediate in conscientia, sed nulla addita sanctione poenali. φ Unde concludes: Violatio legis implicare potest culpam aut mo­ ralem aut mridicam : a) moralem, seu existentem coram Deo, quae adnexam habet poenam expiatoriam ct vindicatoriam ; β) iuridicam, seu existentem coram societate tantum, cui adnecti potest privatio alicuius boni vel inflictio alicuius mali ex insta ratione violati or­ dinis iuridici citra peccatum *. 464. III. Possibilitas legis pure poenalis ab aliquibus, praesertim recentioribus, in dubium vocatur3", quia de ratio­ ne legis sit directe obligare in conscientia, et quia poena sup­ ponat culpam, et quia intentio legislatoris versetur primario circa ordinationem activitatis subditorum ad bonum commu­ ne et solum secundario circa applicationem poenae. Sed plerir Notat Medina, In 1-2 q.96 a.4 has leges in quantum praeceptivas vel probibitivas referri ad subditos ut observentur; in quanttvm poenales, potius res­ picere indices, ut sci. hi applicent poenas transgressoribus. Priitina theoria, a Dre. Navarro {Enchiridion confessoriorum c.23 n.S5) cum abi* sustentata, aiebat nullam legem humanam quae poenam imponat pravsu-cnihin esic Obligatoriam sub culpa mortali» nisi legislator id expresserit; salvis timeo illis legibus ecclesiasticis quae poenam imponerent propter culpam gra­ vem. v.gr. excommunicationem. Plerique hanc theoriam reprobabant, v.gr. SVA* in. Dc legibus 1.5 c.3 n.4. » “Poena enim dupliciter potest considerari: uno modo secundum rationem jocnae; ct secundum hoc poena non debetur nisi peccato... Alio modo potest «mwderari poena, in quantum est medicina non solum sanativa peccati praete­ nti, «ed etiam praeservativa a peccato futuro, vel etiam promotiva in aliquod bonum; ct secundum hoc aliquis punitur sine culpa, non tamen sine causa” (S. Thomas, 2-2 q.108 a.4). Cf. R. I. 23 in VI: “Sine culpa, nisi subsit causa, est aliquis puniendus”. Cf. Van Hove, Dc legibus 149 ” Citantur ex antiquis potissimum: Fumo, Summa Armilla, v. Lex; Prifrio, Sumniû summarum, v. mobedientia; Sai.as, Tr, dc legibus d.15 s.l n.13-16; BauiMlM), Dc laicis. 1.3 c.ll; Arriaga, Cnraw theologicus, IV, Dc legibus 416 *3; Sayrus, Clavis regia 1.3 c.9 n.14; Concisa, Theologia Christiana, 1.1 (L5 c3 n.3.6; inter receptiores Ijnsemann, Lehrbuch der Moralthcoloqic 1.169; Kocil, Lehrbuch der MoralthcoJogic* p.74-75 (cf. TbQschr 82 (1900) 204-281 ; 84 (IW2) 574-620); Renard, La valeur dc la loi (Paris 1928) 188; La théorie des . jj/ mere poenales (Pans 1029); Brisbois. A propos des lois purement péua Id. NouvRevTh 65 (1938) 1072-1074; G. PaCE, Le leggi mere penali: Sales 10 (IMS) 210 211 ; Peinador, 1,369-379. Cf. A. Morta, SWtvr y las leyes mera· rtnit penales: RevEspDC 5 (1950) 532-553. Ht auctores supponunt ad ratonem legis pertinere obligationem moralem quae immediate terminetur ad rem praestandam, unde lex poenalis non possit dici vera lex. At vero tombes communiter pro vera lege habent quamlibet nonnam a competente lactontâle ad bonum commune ipsi communitati impositam. Urc/, Theoria legis mere poenalis: PcrMorCanLit 27 (1938) 203-216; 29 (IMO) 23-33; F. Litt, Les lois dites purement pénales: RwEcclL 30 (1938) 14! 156.359-372; J. Azviazu, Los precios abusivos c.9,11 potius quam possibiliUtem. negant factum legum poenalium. Nec omnino dissentire ab cis videtur X Mom, l.c, 517.598 etc. •· que, tum antiqui tum recentiores, admittunt, possibilitatem, ct non pauci, praesertim ex rccentioribus, ponderant earum con­ venientiam in iure civili40; quamquam in explicando sensu talium legum non omnes conveniant. Nimirum. 465. Diversae theoriae existunt circa intimam naturam legis mere poenalis, quarum praecipuae recensentur: a) Theoria obligationis moralis disiunctivae: Secun­ dum aliquos, praesertim antiquiores 41, lex mere poenalis obli­ gat disiunctive: vel ad rem praestandam vel ad poenam sub­ eundam, ita ut legislator arbitrio subditorum relinquat elec­ tionem alterutrius. Bene explicatur in ca obligatio in conscientia ct quodammodo obli­ gatio sub poena. Sed incongruum et vix adtnissibile videtur quod legislator relinquat liberae optioni subditi utrum malit praestare rem ordinatam ad bonum commune an subire poenam, quasi indif­ ferens ut lex servetur vel non. Sane legislator recte praecipiens non potest esse indifferens circa alterutrum, sed principaliter debet in­ tendere efficacem ordinationem activitatis subditorum ad bonum commune, proinde observantiam legis, et non nisi subsidiarie poenam luendam, tanquam stimulum ad urgendam irrupletioncm legis. Trans­ gressio, igitur, legis non fit sine culpa iuridica, siquidem negligitur ordo legitime constitutus, quamvis non essentialis nec sub peccato imperatus4’. Unde recentiores satis communiter istam theoriam re­ liquerunt. ά) Theoria obligationis moralis condicionalis: Se­ cundum plures auctores, tam antiquos quam modernos, in lege poenali obligatio moralis non est in genere nisi ad poe­ nam et condicionata 43. Nimirum, legislator intendit principa­ 40 Cf. Loiano-Grizzana, 1,129; Vermeersch, 1,175,3. Breviter sed complete doctrinam communiorem dc lege mere poenali exponit A. Ianssen, De lege ffure poenali (Roma 192S). Adversus cum scripsit G. Face, Le leggi mere ftnali: Sales 10^1948) 168-198. 41 Sic v.gr. Tepe, Inst, th. vwr. 1,365.369; Passerini, De hominum statihf, t.l q.186 a.9 n.45; Dr X EDO, De libertate Christiana 1.3 c.3; Platel, SynofN cursus theologici p.2 n.457; Reuter, Th. mor. p.l n.214; D* Ann: dale, 1,20*; Bouquillon, Th. mor. fund. n. 144.234; Wern4z, Ius decretalium I (Prati 1913) P-134 nota 122; W-Vidal, 1,165 nota 152; Leiimkuhl, 1,310; FerrEres, TKtmt. 1,205-206. 43 Iam primus fautor legis poenalis notabat: “In omni ergo statuto poenali intentio statuti non attendit ad poenam; hoc enim tyrannidis esset et crudeli­ tatis sed attendit ad alicuius operis virtutis et legalis consuetudinis observantias, ad quam ut legis sublectos fortius astringat, ne per inobedientiam transgrediatur, poenam adiungit.” E. pe Gante, apud Mazon, Las réglas de las religion (Roma 1940) p.249. Utique abuteretur sua potestate Icgislativa qui leges ferret ad procurandam sibi occasionem applicandi poenas contra transgressores (c· Roprjgo, Tr. de legibus 232), Inquisitionem historicam de lege mere poenali usque ad saeculum XVI fecit A. Vanghkluwe in EphThl.ov 16 (1939) 3SM29· 41 Sic v.gr. Suarez, De legibus 1.5 C.3-4, qui admittebat etiam oblipt:om= disiunctivam (cf. A. Morta, Sudree y las leyes penales: RevEspDC > (1-50522 nota 11); GOenEckea, Principia iuris politici II,246ss; PisccttaGo naro, 1,378-381; Fanfani. 1,164; Lanza, 1.217; I’uümes, 1.209; λ** Hort. liter et absolute impletionem legis, poenam autem decernit secundario et hypothetice; sed observantiam legis quatenus praeceptivae vel prohibitivae non urget nisi in foro externo sub obligatione non morali sed iuridica 44, sanctionem autem poenalem imponit pro casu transgressionis observandam in utroque foro morali et iuridico, sed in foro externo civili tan­ tum post iudicis sententiam. Hanc applicationem poenae condicionatam alii 48 derivant ex ipsa lege poenali directe et im­ mediate, quasi causatam ab ipsa lege efficienter, secundum propriam ipsius legis dispositionem ; alii Λ eruunt directe ex superveniente praecepto superioris exigentis poenam, ct so­ lum fundamentaliter cx lege, in quantum eius violatio praebet fundamentum ad iustam poenam in foro conscientiae ur­ gendam. Bcnc explicatur in hac theoria indoles poenalis legis et obligatio in conscientia : sed pluribus iticongruum videtur quod lex obliget so­ lum iuridice ad obiectum quod principaliter intendit, moraliter vero ad poenam secundario decretam4T. Si tamen obligatio ad poenam intelligatur subordinata ad actum, non ut culpae vindicta, sed ut stimulus ad urgendum actum et tanquam medium ad finem, ct praesertim, ad mentem Suarez, non actuata nisi per superveniens mandatum Superioris, incongruitas videtur evanescere. Alia difficultas interdum moveri solita quod poena statueretur tt applicaretur sine culpa, non videtur multum urgere; nam ista theoria praesupponit culpam iuridicam, in qua est iusta ratio ad applicationem poenae (cf. supra n.463 nota 38). c) Theoria obligationis mere iuridicae proposita fuit non ita pridem a Vermeersch (1,172) ad hunc fere modum: Lex mere poenalis obligat absolute et principaliter ad obiectum praestandum, secundario ct hypothetice ad poenam subDt legibus 150; Ledrus, Le problème des lois purement pénales: NouvRcvTh 59 (1932) 45-46; Æ Ianssen, Les lois pénales: NouvRevTh 50 (1923) 232-243. CL J. Montes, Intcrpretaciôn de la ley penal: Ciudad de Dios (1926) 436-449; Id., Efrctos obligatorios dc la ley penal: ibid (1926) 92-107.241-253; (1927) 3M7. Saepe aderit indirecta obligatio in conscientia, non vi legis positivae, kd eius occasione vi legis naturalis, quia violata lege poenali laederetur ius tertii, vel daretur scandalum, vel perturbaretur ordo socialis etc. Cf. Claeys· Botvaeit: CollatGand 12 (1925) 80.. u Sic v.gr. Passer:ni, De hominuni statibus t.l q.l86 a.9 n.45; Azor, iKjtit. mor. 1.5 c.2. M Sic potissimum Suar Hz in opere Dc oblgationibus religiosorum 1.1 c.2 h6J3, in quo complet ct perficit suam theoriam dc obligatione morali condidolata ·π Tr. dc legibus 11 c.14 n.4 ct 1.3 c.22 n.9; c.25 n.l firopositam. Sic ttum Caietanus. In 2-2 q.l86 a.9; Saeas, De legibus q.96 tr.14 d.10 s.5; Coonn. Th. mor. 1.154; cf. etiam S. Alfonsus. Dc legibus nA AS. Λ Observat Vermeersch : “parum congruam dixerimus voluntatem legisla­ toris qui parti principali legis, id est normae, negaret vim obligandi, ct hanc propriam faceret partis secundariae, quae est sanctio exterior” (TA. mor. 1,171). 456 DE LE('.ÏΙΠ S ΗΓΜΑΝ’Κ eundam, sed ad utrumque in foro dumtaxat iuridico coram humana societate, sine obligatione in conscientia coram Deo. unde lex mere poenalis neque ut praeceptiva, neque ut prohihitiva, neque ut punitiva gignit ullam obligationem moralem. Eleganter vitatur in hac theoria incongruitas quam in praece­ denti notabamus, sed aliam difficultatem molestam habet, quod sd dicatur vera lex ct tamen non urgeat in conscientia ", neque prae­ bendo fundamentum ad urgendam poenam, sed meram occasionem ut legislator possit ferre novum mandatum poenale mixtum'' Recenter Rodrigo istam theoriam paululum castigavit, cius ta­ men influxu theoriam obligationis condicionatae simul perfecit in sensu a Suarez satis clare indicato. Nimirum, iuxta Rodrigo”, Io poenalis obligat principaliter et absolute sed mere iuridice ad actum, secundario ct condicionale ad poenam luendam propter culpam men juridicam admissam. Haec autem obligatio ad poenam vim habert potest aut in utroque foro et tunc lex est minus perfecte poenalis nec vitat difficultates supra indicatas, aut solum in foro externo, ita ut vi legis non detur obligatio immediata ad poenam nisi iuridica ut apud Vermeersch. Tamen culpa iuridica admissa fundat in legislatore ius exigendi in conscientia reparationem ordinis laesi; cui iuri actuato, correspondent in subdito obligatio moralis repara­ tionis. Causa proxima huius iuris ct corrclativac obligationis non est novum mandatum superioris, ut apud Vermeersch, sed ipsa 1er quae imponebat actum cum comminatione poenae, fere sicut iam in­ sinuaverat Suarez”. Aliae theoriae magis secundariae sunt, vel ad tres praedictas ac­ cedunt45 *51 45 Agnosct Vermeersch. hanc condicionem suae theoriae: “Nihil nrohibd quin, ut no^· ad communem usum accommodemus, nomen legis nonnae conscient at obliganti reservemus. Non est cur dc nomine disputemus. Reveni tamen lex ώ cenda est omnis norma qua legislator, utens sua potestate regendi societaten. i.e. sua jurisdictione, obligationem efficaciter suis subditis praescribere intendit T'd;s autem sine inducta, a legislatore, obligatione conscientiae, haberi potest" Th ntor. 1.172.2. 40 Lato isto mandato, intimante poenam in lege mere poenali determinatio, poena luenda erit in conscientia, sive cjuia lex naturalis prohibet resistere periori poenam legitime repetenti, sive quia novum istud mandatum non fuit poenale sed moraliter obligabit. Circa hanc theoriam cf. R. SotIllo, I.c obS· qatoriedad de las lcyes civiles en concienda: RevEspDC l (1946) 6S6.69J Sed cf. etiam Vax ΟιιΕηπεκΕ. relatione inter ordinem iuridicum ct mcrjtn: EphThLov 11 (1943) 289-346. Dc legibus 346-347. 51 Dc obligationibus religiosorum 1.1 c.6 n.13. 62 Praesertim memorandus est Λ. pe Castro, Dc potestate legis fotMlu (Ambtrcs 1658) qui substantialiter revocatur ad theoriam obligationis rnopl· cond cionatae, sed habet plura peculiaria. Cf. S Castillo, .4. de Castn y d problema dc las lcyes penales (Salamanca 1941); RoDRtco, Tr. dc leg. 3U 3»* U. LoPE/.77trorm legis mere poenalis ct hodiernae leges civiles: PcrMorCirl^ 29 (1940; 23-33, dum conicit nullas hodie dari leges mere poenales, wwt quoad multarum legum observantiam applicandum esse moderamen pnidcf.r» epikeiae prae nimietate hodiernarum legum civilium. Haud lii-sinnliter XIKCKI, Dc teals sic dictae poenalis obligatione: Λ'»Κ 18 (> 'V\.Ea, Λ Morïa Suaris y las lcyes nieraincme penates: RevEspDC 5 (1950) 517. Lex poenalis. n.465-466 457 466. V. Legitimitas legis pure poenalis admittenda vi­ detur cum sententia inulto communiore”. Etenim: a) Possibilitas satis clare patet, cum in lege poenali vera habeatur ordinatio rationis ad bonum commune auctoritative intimata ct obligationis causativa, siquidem lata lege poenali immediate habetur obligatio iuridica excquendi rem praescriptam ct fundamentum ad urgendam in conscientia sa­ tisfactionem poenae in lege determinatae contra transgres­ sores; quodsi imperium legislatoris debet, secundum exigentias boni communis, esse causativum obligationis, obligationem semper causât et quidem aliquo modo, etsi remote, moralem; nec patet cur legislator qui, negligendo bonum commune po­ tuisset nullam ferre legem nullamque imponere obligationem, non possit minorem hanc imponere vel magis remote mo­ ralem M. b) Conveni entia ipsa, nostris temporibus rationabilior apparet, cum neglectis a legislatore non raro rationibus mora­ libus, non ponderato adaequate bono communi secundum suam totalitateni ct integritatem, multiplicatis immoderate legibus, dsdemque intra breve tempus leviter derogatis et modificatis non sine materiali favore praestito funestae separationi ordinis juridici a morali, necessario amittunt leges nativam sancti­ tatem non solum in conscientia subditorum sed etiam in mente legislatorum 65 ; unde condicionibus sic stantibus, non modo possibile sed etiam aequum in se et optandum pro sub­ ditis bonae conscientiae videtur, ut ferantur leges quae solum­ modo cogant poenaliter ad actus societati convenientes quidem, sd non ita necessarios qui non possint urgeri per legem poe­ nalem et per applicationem mediorum vigilantiae et coercitivontm, nimis utique multiplicatorum in moderna societate ” Cf. SUAJHJz, De legibus l.S c.4 n.3.6; A. Iaxssek, De lege mere poenali (Horna 1925). M Aliis verbis, lex poenalis nullam offert repugnantiam : a) neque ex parte wdidfonis, quia applicatur ad imponendam veram obligationem intuitu boni etsi indoles obligationis non habet totam vim ad urgendum quam -t habere; β) nrqwc r.r patte finis obtinendi, nam huic aliquando suffi cien­ to providetur per legem poenalem, quia ens rationale subiacel in agendo le· plb non solum moralibus sed etiam psychologicis; aliquando autem, etsi effiατω posset provideri in abstracto per legem moralem, inconsideratio subditonva elficit ut, ad maiora mala vitanda, lex ferenda sit poenalis; 7) neque ex Mt effectus, quia obligatio vera adest, ct quidem reductive in conscientia, u ut mediante isto ligamine ct lege psychologica subditi sufficienter induci X-t^nt ad legem implendam. 3 Apprime ad rem L. Stvrzo, Lcyes internas de la socicdad (Buenos k/i' 1946) p.214: “Gubernium habet ius ut obedirtur et obligationem ferendi -*îu leges. Vicissim cives habent obligationem ohediendt ct ius ut bene gubcrsetiiur? * Cf. Suarez, De legibus 1.3 c.22; I.N. GvexEchea, Prine.pia iuris poltid i 3' C J V· LEx 458 poenalis n.467-468 459 DB LEGIBUS HUMANIS 467. VI. Existentia legum poenalium satis communi sententia, non reprobante Ecclesia, admittitur a moralistis,' distinguendo inter leges ecclesiasticas et civiles. A. In iure ecclesiastico a) Leges omnes, tam commu­ nes quam particulares, intendentes determinatum usum hu­ manae libertatis censentur morales 68 ; vel, si adnexam habeant aliquam poenam, sunt mixtae quae praesupponunt culpam mo­ ralem et quidem'gravem (cf. c.2215.2218 § 2; 2195). rectius non oritur cx regula nisi remote, quatenus eius vio­ latio fundat titulum superioris ad applicandam poenam trans­ gressori per novum praeceptum quod possit urgeri in cons­ cientia '°0. Quia secundum hanc ultimam explicationem, quae verior videtur, non obligant immediate ad culpam, aliqui auctores negant talibus regulis indolem strictae legis, directe nimirum obligantis iuxta eos essentialiter in conscientia sive ad ipsum obiectum'61 sive saltem ad poenam °2, cum neutrum in his ob­ tineat. In explicatione autem data a Caietano et Suarez indoles legis sufficienter salvaretur ex parte obligationis inducendae, nam Regulae dant fundamentum obligationis imponendae in conscientia, quae sine regula nequiret imponi'03. Probatur ex sententia fere unanimi moralistarum, fun­ data in Magisterio et Traditione (cf. D 641 864), itemqueex interpretatione et usu populi Christiani, ct quia media moralia melius congruunt naturae Ecclesiae ac fini speciali legum I ecclesiasticarum, ct quia leges Institutorum religiosorum ex­ 468. B. In iure civili, distinguendum : a) In quaestione plicite solent declarare quandonam obligatio restringatur ad juris: omnes quidem auctores admittunt legislatorem vel im­ poenam, eo quod sine tali declaratione perspicua sit obligatio pium et atheum posse ferre leges obligantes in conscientia, ad culpam, et quia applicatio potestatis coercitivae physicae etiamsi formaliter et explicite non cogitet de tali obligatione, et in hodierna civitatum condicione difficilis redderetur Eccle­ principialiter leges sic obligantes ferre, dummodo saltem im­ siae in urgendis legibus pure poenalibus. plicite non intendat circumscribere effectum formalem legis ad b) Constitutionem et regulae plurium Institutorum re­ solam obligationem poenalem. ligiosorum antiquiorum et omnium recentiorum sunt mere poe­ Haec doctrina communis fundatur tum in necessitate talis nales, ita ut earum transgressio ex se non inferat nisi obli­ facultatis apud legislatorem ut efficaciter consulat bono com­ gationem mere iuridicam ad obiectum regulae, et moralem muni, tum in Magisterio ecclesiastico, tum in S. Scrip­ condicionatam simul cum iuridica ad poenam supposita viola­ tura quae praecipit obedientiam principibus saccularibus non tione regulae. Quae tamen obligatio moralis ad poenam sub­ propter iram sed propter conscientiam (Rom 13,5; 1 Ptr 2,13) eundam pro aliquibus habetur immediate ex ipsa regula de­ cernente obiectum absolute et poenam hypothetice 5B, pro aliis cum hi potestatem habeant a Deo (Rom 13,1.4.6), unde fit ST “Sunt enim theologi quamplurimi, iidem summi etiam nominis, qui diri civiles leges existimant, quarum transgressio poenam quidem adnexam tabet minime vero etiam theologicam culpam, quasque proptcrca pure poenales appel­ lant... quae cum ita sint, mens S. Congregationis non est illas theologorum de lege mere poenali controversias definire.” CPF 815. Etiam admissa carum possibilitate, negant existentiam de facto paucissir. auctores, quos supra n.464 nota 39 retulimus. Ex cis Lopez multum insistit e necessitate manifestationis expressae, ex qua legislator declaret se nolle oW gare in conscientia immediate ad rem lege praescriptam. Idque, asserit, in tot> traditione theologorum semper admissum est. Sit profecto. Sed talis maniis tatio expressa potest esse necessario implicita in tali modo agendi legishtom qui rationabiliter non explicetur nisi admissa cius voluntate ferendi leges p* nales. Ncc verum est fortasse necessitatem expressae manifestationis adeo i theologis exposci. M Rubricae extra missam a pluribus habentur ut directivae, dum plenqtx censent, c contra, cum S. Alfonso (1.6 n.399) easdem intra missam obligare sub peccato, propter verba Bullae Quo primum Pii V (5,¥71,1570); sunt unr aliqui qui judicant quasdam rubricas levioris momenti etiam intra missam rr obligare sub peccato, excluso contemptu, v.gr. circulus completus peragendui i- ‘ Orate fratres. Celeber ct rarum exemplum legis mere poenalis in Ecclesia habettf j in Concilio Toletano a.1335; apud Mansi, Sacroruni conciliorum nova ct emfb j collectio, 26,411. Sic v.gr. Passer ini, Dc hominum statibus t.l q.l 86 a.9 n.45; BiuniT, De legibus diss.4 a.4. 41 Sic Caietanus, In 2-2 q.186 a.9; Tonneau, L'obligation ad pocnam des Ccrutitulions dominicanis: RevScPhTh 24 (1935) 107-115, examen limitando ad foc punctum. ü Sic v.gr. Aragon, Dc iustitia ct iurc q.63 a.3; B. Medina, In 1-2 q.96 1.4; Coxcina, Th. Christiana, Dc iurc nat. ct gent. 1.1 diss.S c.3 n.3.6, aliique spud Mazôn, o. c. p.269-271. n Sic v.gr. J. Salas, Dc legibus q.96 tr.14 disp.10 sect.S; Vdzquez, Bonarôa, Mastrius, Sanchez, Laymann, S. Alfonsus, etc., citati a Mazon a. c. 1 271-273. ° Tamen in expositione ulteriori magis completa putat Mazon regulas non c*fe stricte dictas leges,cum ct ipsa iusta punitio a Superioribus applicata ordittlrie non magis obligaret quam ipsa regula. Itaque iuxta cum: a) Regulae ooa sunt leges strictae ncc mera consilia libera, sed normae seu leges lato sensu mtdlectte; /9) in ordine morali inducunt obligationem in conscientia sub imper­ fectione morali positiva coram Deo ct religione, ad rem absolute et principaliter, H poenam condicionale ct secundario; in ordine autem iuridico-sociali, obltgat-cmm iuridicani ad culpam absolute ct ad poenam hypothetice; y) rcitas imper· fcctiODU positivae in violatione regulae ut praeceptivae, prohibitivac, punitivac, importât coram Deo iu.Mam denegationem uberiorum gratiarum indebitarum quae oberrantibus darentur; rcitas vero culpae iuridicac importat coram Superiore hmUo punitionem non ‘magis obligantem gcncratim quam ipsa regula, nisi cx ibo fonte applicetur ct urgeatur fortior obligatio. 460 DE LEGIBUS HUMANIS ut Deo resistat is qui legislatori humano resistit (Rom 13,2) ", b) In quaestione facti, sententiae sunt satis diversae: a) .1 lictores antiquiores flcrique ct aliqui reccntiores existi­ mant legislatorem, dum vult agere ut legislator legitimus, semper intendere obligationem in conscientia, eandemqut imponere nisi limitet vim praescriptionis ad effectus poena­ les’”5. β) Rx recentioribus plerique censent multas leges in materia fiscali ct oeconomico-sociali haberi posse ut poena­ les1''·", |X>sita ipsarum multiplicitate et mutabilitate, quae fa­ ciunt eas minus necessarias ad bonum commune ct minus ap­ tas ad imponendum vinculum conscientiae, eoque magis quoi non raro licet ipsarum legitimitatem in dubium revocare, sive propter neglectam iustitiam distributivam, sive propter ni­ miam Status interventionem in activitatibus quae sunt de com­ petentia civium vel societatum inferiorum1"7, γ) /lliqui, tan­ dem, auctores censent, non sine aliqua verisimilitudine, fere omnes leges civiles hodiernas praesumendas esse poenale.' cum, praeter rationes modo indicatas, legislatores hodierni potius cogitent de obligandis subditis mediis psychologicis et coactivis, non vero ligamine conscientiae, ct ordinem iuridicum velint a morali separatum. Cui legislatorum menti cohae­ reat persuasio maioris partis subditorum. Sic exurgit quaestio ulterius agitanda de criterio ad dignoscendas leges poenales 469. VII. Determinatio legum poenalium difficilior evadit in iure civili, sed facilis est in iure ecclesiastico A. In iure ecclesiastico expresse declaratur indoles poe­ nalis Constitutionum plerorum Institutorum religiosorum reccntiorum',;s, et similis manifestatio exspectanda est per quoad reliquas omnes leges poenales Ecclesiae, nam eius fini spirituali per se magis congruit obligatio moralis legum. Ta­ men ubi probati auctores habeant quasdam normas ecclesias­ ticas ut non praeceptivas, eorum opinioni licet conformar 64 Cf. A. Kocn, Zu der Lehre ton den so<). Pônahjcsetscn: TheoIPnkQuJrtScbr 82 (1900) 201-227, ubi strenue exponit necessarium effectum obligationis ral s pro qualibet lege. e “Dicendum est ergo legem, quae in verbis suis ct modo quo fertur» pne crptum continet, etiamsi poenam ndiciat, obligare in conscientia, vel sub mort*:64 * vel sub veniali culpa, iuxta quantitatem materiae... nisi aliunde comtet , La oblirjatohcdaJ de las leycs civiles en concienda: RnEvpDC 2 (1947) 767-770, 773-779. F. Recatillo, Precio legal: SalTcr 27 (1939) 459-460. ” Rodsico, Tr. de legibus 250. 464 DE LÊCH1ÜS HUMANIS forma sollemnis matrimonii (cf. c.1094), sive extrinsece qua­ si complementum integritatis pro actu v.gr. licencia superio­ ris legitimi ad alienationem bonorum ecclesiasticorum (cf. c.1530 § 1,3.°)· Lex inhabilitans est quae aufert a persona capacitatem iuridicam quam, solo iure naturae considerato, haberet ad po­ nendum actum determinatum. Dicitur: Aufert a persona, sci. lex inhabilitans allicit immediate personam ipsam, non actus eius ; eamqüe alias absolute seu universaliter, v.gr. lex statuens impedimentum omnibus bap­ tizatis ad contrahendum matrimonium cum infidelibus, alias relative seu pro determinatis personis, v.gr. laicis respectu jurisdictionis ecclesiasticae Suscipiendae, clericis in sacris res­ pectu matrimonii contrahendi, professis sollemnibus respec­ tu proprietatis habendae etc. LEGES i i 472. II. Differt lex irritans vel inhabilitans a lege: a) Declarante, nullitatem statutam iure divino, natu­ rali vcl positivo, v.gr. c.1068 de impedimento impotentiae ad matrimonium : b) Concedente restitutionem in integrum 77 ab actu i valido sed rescindibili cui ex lege cohibetur efficacia saltem ad tempus, sic v.gr. in negotiis iuridicis minorennium sine consensu maiorum initis praevidetur tale remedium, sive in iure canonico (cf. c.1687) sive in iure civili (cf. CH.1263. 1301). c) Denegante actionem in foro externo, quae nihil pro­ nuntiat directe circa valorem actus sed cum, forte validum, iuridice non tuetur, v.gr. ius canonicum quoad urgendam ce­ lebrationem matrimonii propter sponsalia inita (cf. c.1017 § 3). n Restitutio in integrum conceditur praesertim minoribus ad laesioncriuris reparandam (cf. c. 1687-1689) m actibus validis sed rescindibdibus. ET IN HABILITANTES. N 471-475 465 co; t/) Irritans-non prohibens, quae actum irritum sub cul­ pa non vetat, v.gr. testamentum informe in iure civili. ! 473. III. Distinguitur irritatio et inhabilitatio: i. tione efficaciae: a) Naturalis seu moralis, qua actus des­ tituitur valore quem cx iure naturali haberet, ideoque obligat in foro conscientiae quando valori actus providendum est, etiam ante iudicis sententiam; b) Civilis seu iuridica, qua ac­ tus destituitur valore positivo quem ex iure positivo in foro externo habet, non autem valore naturali cx iure naturae de­ rivato; c) Irritans-prohibens, quae actum irritum simul sub culpa vetat, v.gr. impedimenta matrimonii in iure ecclesiasti- IRRITANTES 2. Ratione modi quo valor actus vcl capacitas personae attingitur: a) Latae sententiae, in qua effectus producitur ab ipsa lege, ita ut actus contrarius omni vi destituatur tam in foro externo quam interno cx sola lege ante quamlibet iudicis sententiam, propterea quod ab initio desunt conditio­ nes essentiales et omnino requisitae; sic v.gr. impedimenta dirimentia matrimonium in iure canonico, et quidam actus qui in iure civili dicuntur ipso facto nulli vel inexistantes ; b) Fe­ rendae sententiae declar xtoriae, in qua effectus produci­ tur quidem ab ipsa lege, ita tamen ut ad plenum effectum requiratur declaratio irritationis a indice; ea autem data ef­ fectus retrotrahitur ad momentum quo actus positus fuit; huiusmodi sunt plures actus qui in iure praesertim civili dicuntur simpliciter nulli, i.e. annullabiles; c) Ferendae senten­ tiae CONDEMNATORIAE, in qua actus non irritatur ipsa lege, sed irritari iubetur per sententiam iudicis anullatoriam quae non retrotrahitur; ita fieri debet ad petitionem partis in ac­ tibus secundum legem rcscindibilibus propter metum, dolum etcetera (cf. c.103 § 2; 104 etc.). 3. Ratione molivi lex dicitur a) Pure irritans vel iniiabilitans, quando consulitur soli bono communi immediate Vel mediate ; b) Poenalis, quando habet rationem poenae. 474. IV. Existentia legum irritantium probatur: a) A priori ex necessitate earum pro bono communi. Nam bonum commune aliquando exigit ut quarundam legum effectus cer­ to obtineantur, quin possint improborum machinationibus im­ pediri. Atqui hoc supponit in auctoritate suprema societatis perfectae potestatem invalidandi quosdam actus legibus con­ trarios vel incapacitandi subditos ad illos ponendos. b) A posteriori clare constat: a) pro Ecclesia, cx ex­ pressa vindicatione Concilii tridentini circa impedimenta diri­ mentia matrimonii (D 973.974) ; β) pro Ecclesia et Statu, cx usu universali diuturno, praesertim in contractibus; item ex opinione doctorum universali quoad leges ecclesiasticas, et communi quoad leges civiles. 475. V. Determinatio legum irritantium et inhabililantium regitur: 466 ΠΕ LEGIBUS HUMANIS J. In iure ecclesiastico τβ nonnis sequentibus : a) Cano­ ne 11: Irritantes aut inhabilitantes eae tantum leges habendae sunt, quibus aut actum esse nullum aut inhabilem esse perso­ nam expresse vel aequivalenler statuitur. Explicatur: Expresse statuitur, quando conceptis verbis exprimitur nullitas actus vel inhabilitas personae, v.gr. in c.162 § 3; 1017 § 1. 2291,9A2294.2394,1" etc. Aequivalenter statuitur : a) secundum alios10 quasi im­ plicite, quando determinantur forma et sollemnia quibus actus perfici debent vel condiciones quae ad capacitatem persona­ rum habendam vel recuperandam exiguntur: /?) secundum alios s0, meliori ut videtur ratione, quasi synonimis expressio­ nibus, quando adhibentur verba quae aequivalent expresse de­ clarationi nullitatis vel inhabilitatis, ut in c.l 16.150 § 1.162 § 5.171.222 § 1. 555.765.1036 § 2 etc. b) Canone 15 (coli.19): In dubio iuris leges irritantes et inhabilitantes, cum stricte interpretandae sint, non urgent obiectivc in ullo foro; in dubio facti similiter non urgent sub­ jective in ulla foro, sed urgentia obicctiva pendet a facti existentia, idcoquc ad cautelam consulitur dispensatio ab Ordina­ rio sollicitanda, si forte comperietur aliquando factum certo extitisse. c) Canone 16 (coli.2195.2218 § 2): Ignorantia legis annullatoriae non excusat per se ab ipsa, quia ignorantia nec tollit gravia incommoda quae haberentur si lex non irritaret actus in omni casu, nec supplet defectum rei fortasse essen­ tialiter requisitae ad valorem. Attamen, si lex annullatoria est primario et directe poenalis, ignorantia invincibilis legisM cl quaelibet causa (vis, metus) ab imputabilitate gravi excusans, excusat pariter a lege irritante vel inhabilitante ; quia accesso­ rium sequitur principale, idcoquc non stante poena quae ne­ cessario praesupponit culpam gravem, neque stat effectus se­ cundarius annullationis. Sed causa excusans a poena in foro externo non praesumitur. w Cf. G. Gnaf, Dic leges irritantes und inhabilitantes im Codex iurii nonici fPaderborn 1936). n Sic v.gr. Makoto, Instil. i. c. 1,225; Blat, CommrMcrtum in UsM C. I. C. L p.84; Coccin, Comment. in C. I. C. I. p.36 etc. Sic v.gr. Van Hove, Dc legibus ecclesiasticis 161; VEa&WRSCH-CttCSE*. Epitome I. C. 1,76; Toso, Commentaria minora I, p.36; W-Vidal, 1,161; Rc OHiGO. Tr. dc leg. 365. 11 De ignorantia solius poenae, utrum tolleret legi vim annullatoriim ohs Controvrrtebatur; hodie vi c.2229 notius dicendum est eam non excunre 1 lege quad effectum annullalonum. Cf. Van Hove, Dc legibus ccclenastids 16) LEGES IRRITANTES ET^NHAUILITANTES' S 475-476 467 d) Canone 103 § 2: Metus gravis iniustus pariierque (ictus adhibitus non excusat ab effectu legis irritantis (cf. c,1074.1087), nisi lex data sit in favorem privatum vel secus cedat in damnum commune; nam talis lex immediate afficit ipsum actum, personam autem solum mediate, et directe at­ tendit ad bonum commune non ad obligationem conscientiae. Inde neque admittit epikeiam, nisi secus grave damnum pro bono communi oriatur. B. In iure civili res obscura est, sed generaliter ita vi­ detur distinguendum : a) Actus inexistentes appellati, i.e. illi quibus deest ele­ mentum essentiale iure naturae requisitum, v.gr. consensus in contractibus, sunt plane ct absolute nulli, cum ius positivum nihil faciat nisi declarare et urgere invaliditatem naturalem, quam saepe nec posset; supplere. Sunt ergo nulli etiam in foro interno, ante quamlibet sententiam iudicis. Eis assimilantur actus qui in certis materiis constituuntur secundum nonnas iuris positivi, si deficiat aliquod elementum substantiale vel condicio valoris in lege ; nam si actus existentia pendet a lege et non implentur condiciones in ea determinatae ut ne­ cessariae, actus manifeste dicendus est inexistens. b) Actus nulli ex iure civili, quia deficit aliquod ele­ mentum in lege determinatum, si habeant omnia elementa na­ turaliter requisita ad valorem, probabilius possunt haberi ut 'Mi ante sententiam iudicis declarantis eorum nuditatem se­ cundum legem ; assimilari ergo possunt actibus in iure cano­ nico irritis post sententiam iudicis declaratoriam, ideoque cum effectu retroactivo 82. c) Actus ex iure annullabiles vel rcscindibilcs, nisi vitium originarium per confirmationem sanetur, habendi sunt ut validi etiam in foro externo, quamvis ex lege habetur actio rescissionis contra eos. Effectus talis actionis est ut actus, in se validi sed infirmi, invalidentur in favorem certarum perso­ narum, ita ut annullatio retrotrahatur ad initium contractus83. 476. VI. Effectus legum irritantium et inhabilitantium in particulari determinantur primum in genere, deinde in par­ ticulari pro iure tum ecclesiastico tum civili, iuxta sequentia principia. In genere: Estudioj de derecho civil II c.19 n.87. u r· /?’ SpT’LLO, Ea obligatoriedad de las leycs civiles en couciencic Hfl&pDerCart 2 (1947) 770-772. μ rr 468 LEGES IRRITANTES ET INI I AB Π. I TANT Es. N 476-477 de legibus humanis 1. Non omnis lex annullatoria est simul prohibitoria, id est, non semper ex eo quod statuatur actum fore nullum si ponatur, infertur subditos obligari ipso facto ad illuni omit­ tendum. Nam lex annullatoria, qua talis, non obligat nisi ad non innitendum actui inefficaci, seu ad admittendas conse­ quentias quae intrinsece derivantur ab annullationc, quia sublato fundamento ruunt omnia quae ex illo oriri vel in illo , fundari poterant. 2. Lex annullatoria est simul prohibens, quando praeter voluntatem irritandi actum vel inhabilitandi personam legis­ lator habet voluntatem ulteriorem prohibendi actum. Haec vo­ luntas implicite sed clare manifestatur quando lex humana irritum declarat actum qui ex iure naturali habet perpetuam inhonestatem, v.gr. matrimonium inter consanguineos lineae rectae in primo gradu, vel quando materia legis est talis quae non patitur actum invalidum, v.gr. in sacramentis conficien­ dis, vel quando actus nullus simul esset malus vel noxius. 3. Lex ipso iure irritans, effectum habet statim, nisi ir­ ritatio sit in poenam et non existai culpa, vel sententia decla­ ratoria requiratur ad illum urgendum ; lata autem tali senten­ tia, nullitas retrotrahitur usque ad momentum actus positi. 4. Lex irritationem praecipiens non obligat ad admitten­ das consequentias quae cx irritatione sequuntur nisi a dic sen­ tentiae annullatoriae legitime pronuntiatae, quia interca non existit annullatio84, sed actus permanet validus, sive licite si­ ve illicite impediatur sententia declaratoria indicis. Ipse index ex officio debet ferre sententiam in iure eccle­ siastico, si publice intersit aut agatur dc pauperibus vel mi­ noribus (c. 1679.1686) ; secus ad instantiam eorum quorum interest nullitatem actus prosequi 8a. Sed licet mediis iustis * impedire quominus sententia detur, v.gr. ex consensu partium opponendo praescriptionem adversus actorem ncgligentem (c.1893) etc. In particulari. ; integram relinquit in foro interno; si vero efficacia proveniat ictui ex iure positivo, praesumptio favet invalidation! ipsius actus, quia minus rationabiliter vi vis tribueretur quin ulte­ rius eadem protegeretur8’. In particulari: 477. A. In iure ecclesiastico: L Leges annullatoriae urgentur generatim pro baptizatis. Constat ex principio gene­ rali c.87 et cx praxi Ecclesiae, v. gr. in iure matrimoniali 8a. Tamen aliquae fiunt exceptiones, v.gr. in eodem iure matri­ moniali c. 1070.1099 § 2. 2. Leges annullatoriae ecclesiasticae valent in utroque fo­ ro, seu reddunt actus etiam in conscientia irritos, v.gr. pro­ fessio religiosa emissa sine condicionibus in iure requisitis, non obligat neque coram Deo vi votorum invalide emissorum coram Ecclesia. Excipiuntur casus in quibus lex statuat ex­ presse vel aequivalenter non obtinere annullationem nisi de­ pendentor a sententia condemnatoria vel declaratoria. 3. Raro existât lex ecclesiastica annullatoria quae non sit simul prohibitoria ; sed possibilitas non est neganda, ct fac­ tum admittendum videtur saltem in c.1017 § 1. E contra in­ doles poenalis annullationis in legibus ecclesiasticis extra li­ brum V Codicis non praesumitur ; in ipso libro V, quam­ quam facilius annullatio statuitur tanquam poena per se stans ici. v.gr. c.2291,9.”.2298,5.0) vel tanquam effectus partialis alterius poenae (cf. v.gr. 2264.2294 § 1), aliquando accedit legi ex se annullatoriae estque iuridicc independens ab ipsa lege prohibentc-annullatoria, v.gr. diversae poenae f.s. con­ tra alienationes invalidas bonorum ecclesiasticorum ad nor­ mam c.2347. B. In iure civili controvert itu r quaenam sit vis legum irritantium et inhabilitantium8·. Videtur sic rationabiliter distinguendum : o) Si actus est naturaliter invalidus, lex civilis an­ nullatoria probabilius habet effectum etiam in foro conscien­ tiae iam ante sententiam indicis, cum alium effectum utilem vix possit causare. Si actus est naturaliter validus: a) Sententia pro­ babilior et communior censet eum permanere validum natura- 5. Lex denegans defensionem actus in foro externo, re­ cusato iure actoris ad repetendas coram indice sequelas iuridicas actus: efficaciam actus provenientem ex iure natura, ·* Cf, Suarez, Dc Uffibiu 1.5 c.2l n.2-4. “ In aliquibus tamen casibus non omnes quorirm interest permittuntur p« sonalitcr nullitatem actus prosequi. Cf. v.gr. cc.1771.1934.1944. M Quodsi mediis iniustis impediatur sententia annullatoria, actus qutlra manebit validus, sed damna cx iniuria causata resarcienda erunt. Cf. Sc*** c De leyibus 1.5 c.21 n-2. 469 i Cf. R SoTtLt.o, La oblioatoricdad de las Kyes civiles cn conticinia: RcvbpDt 2 (1947) 770-772. " Cf. v.gr. c.lOHK § 1, coli, responso CIC 41 (1949) 427. * C·. F. Ijtt. Dc Icoum civilium irr itantium valore in conscientia: Rcv· fkclL 30 (1938/39) 111-115. 470 DE LEGIBUS HUMANIS liter ct in foro conscientiae donec per sententiam iudicialem invalidetur, non solum si actus declaretur nullus in iure, id quod fere omnes admittunt, sed etiam si dicatur ipso iure in· rdidus vel incxistcns propter incapacitatem legalem perso­ nae vel defectum formae iuridicae ad valorem requisitae. Nam leges irritantes, utpote limitativae iurium a natura con­ cessorum, strictae subsunt interpretationi, et rationabiliter in­ terpretari in civilibus possunt dc sola irritatione civili. Acce­ dit perfectio ordinis iuridici hodierni ct ampla facultas ex­ poscendi applicationem coactionis, cx quibus fit ut sufficien­ ter provideatur bono communi per has leges immediate in solo foro civili annullatorias 0O. Excipiunt casum in quo vel materia legis vel verba legislatoris clare indicant intimari irritationem naturalem simul et civilem. /3) Sunt tamen qui putent bono communi magis congrue­ re ut, cum ratio est sufficiens ad ferendas leges annullatorias, legislator intendat irritare quantum potest, ideoque non so­ lum civiliter sed etiam moraliter; irritationem mere civilem potius prodesse malis quam bonis; divortium denique inter forum internum ct externum in hac etiam re ansam dare peccatis in vindicandis rebus alienis °1. y) Omnes tamen dicunt sententiam iudicis gignere obli­ gationem observandi rem indicatam in utroque foro, et quidem cum effectu retroactivo 02 ; quae irritatio observanda erit interdum non solum ex obedient ia ct iustitia legali, sed etiam ex iustitia commutativa, v.gr. in translatione dominii. c) Si actus est rescindi bilis cx iure naturali, rescindi potest ad nutum laesi ante sententiam iudicis; si est rescindibilis ex iure positivo, manet vafidus et efficax in foro cons­ cientiae donec per sententiam iudicis rescindatur vel donec pars laesa rescissionem a iudice certo obtinendam non urgeat03. In iure hispano, a.4, premendo vetus iuris romani prin­ cipium: “quae contra ius fiunt debent utique pro infectis ha** Cf. Sanchez, Consilia, 1.4 c.l dtib 14 n.5-6: S, Alfonsus, 1.1 n.lSI; Vermeeksch, Quaestiones dc iustitia- 529. Etiam hoc loco coni memorat iste auctor ideam sibi caram: legislatores hodierni sollicite sunt de externa pace ct gubernatione. t: Sic v.gr. BoUQUlLLOX, 77i, ntor. fundant. 233; WaFFELaERT, Lfobligation ot conscience des lois civiles p 46; is invocat Lugo, De iustitia d.22 sect 0. 92 Supposita tamen competentia legislatoris el iudicis; unde testamenta in­ formia pro causis piis probabilius consideranda sunt ut valida in foro interco, etiam post sententiam iudicis civilis. Cf. CIC 20 (1928) 196. M Nimirum, si iudex certo rescissionem esset pronuntiaturus, lex nitunhi urget ut ad nutum partis laesae rescissio obtineat ad vitandas expensas inutiles. I.Ex FUNDATA IX PRAF.St7ΜΡΊΊ<>\ 1. \ 477- 179 471 beri” (cf. R. I. 64 in VI), statuitur generalis nullitas om­ nium actuum qui ponantur contra legem, nisi eorum valor salvetur in ipsa lege ; ideoque quaelibet lex prohibitiva fit ip­ so facto irritans, nisi aliud caveatur. Scd huiusmodi nullitatcs, aliaeque in iure nostro praevisae effectum non sortiuntur iuxta legisperitos nisi post sententiam declaratoriam nullitatis u<, idque etiamsi actus in lege decernantur nulli ipso facto vel incxistentes. Ceterum haec interpretatio cum mente ipsius le­ gislatoris cohaerere videtur, nam ipse Codex supponit plures actus ab eo nullos declaratos non laborare nullitatc nisi post sententiam, quamvis eos bene discernat ab actibus rescindibilibus. Haud disimiliter alii Codices civitatum. Ut absolute irritantes habendae sunt a) leges quibus declaratur nullus actus quo officio alicui naturali renuntiaretur (cf. v. gr. CII 151); b) contractus de facienda re illi­ cita, antequam actus illicitus positus sit; c) conventiones quibus de­ rogatur iuri aliorum, etiamsi hoc ius per solam legem civilem illis sit concessum *. 2. "Ante iudicis sententiam potest quis in actu iure naturae valido, v. gr. in contractu cum minorenni inito aut in testamento informi fundari ad petendam debiti aut legati solutionem vel tra­ ditionem, modo fraude, vi aut metu iniusto non impediat debito­ rem a deneganda solutione vel traditione. Sed non videtur conce­ denda eidem occulta compensatio de debito aut legato huiusmodi quod debitor solvere aut tradere detrectat : nam occulta compen­ satio continet virtualiter coactionem contra legitimum possesso­ rem, quae illicite ct iniustc adhibetur contra eum cui fas est cx iuic sive naturali sive positivo rem ut propriam retinere”*. Unde concludes: 1 § 3. De lege fundata in praesumptione 478. In consideranda vi obligatoria speciali legum in praesump­ tione fundatarum, seu rectius legum quae feruntur ad praecavenda pericula quae revera generaliter existant (cf. c.21), exponemus no­ tiones, divisiones et specialem vim obligatoriam. Addemus etiam scholion de ea quae dicitur lex fundata in fictione iuris. 479. I. Praesumptio definitur in iure canonico ''rei incertae probabilis coniectura" (c.1825 § 1), et habetur ut “quoddam probationis genus, sci. rationabilis coniectura * Cf. v.gr. Sanchez Roman, Estudins dc derecho civil II c.19 n.87; ValasDt, Tratado de Derecho civil espanol Is p.SO3.514; R Sotii.i.o, La obligate, ritdad de las leyes civiles en concienda: RevEspDC 2 (1947) 770-782. Cf. Ferrerbs-Mondria. 1,645. H Rodrigo, Tr. dc leg. 369. 468 DK LEGIBUS HUMANIS 1. Non omnis lex annullatoria est simul prohibitoria, id est, non semper ex eo quod statuatur actum fore nullum si ponatur, infertur subditos obligari ipso facto ad illuni omit­ tendum. Nam lex annullatoria, qua talis, non obligat nisi ad non innitendum actui inefficaci, seu ad admittendas conse­ quentias quae intrinsece derivantur ab annullatione, quia sublato fundamento ruunt omnia quae ex illo oriri vel in illo fundari poterant. 2. Lex annullatoria est simul prohibens, quando praeter voluntatem irritandi actum vel inhabilitandi personam legis­ lator habet voluntatem ulteriorem prohibendi actum. Haec vo­ luntas implicite sed clare manifestatur quando lex humana irritum declarat actum qui ex iure naturali habet perpetuam inhonestatem, v.gr. matrimonium inter consanguineos lineae rectae in primo gradu, vel quando materia legis est talis quae non patitur actum invalidum, v.gr. in sacramentis conficien­ dis, vel quando actus nullus simul esset malus vel noxius. 3. Lex ipso iure irritans, effectum habet statim, nisi ir­ ritatio sit in poenam et non existât culpa, vel sententia declaratoria requiratur ad illum urgendum; lata autem tali senten­ tia, nullitas retrotrahitur usque ad momentum actus positi. 4. Lex irritationem praecipiens non obligat ad adniilftitdas consequentias quae ex irritatione sequuntur nisi a die sen­ tentiae annullatoriae legitime pronuntiatae, quia interca non existit annullatio M, sed actus permanet validus, sive licite si­ ve illicite impediatur sententia dcclaratoria indicis. Ipse index ex ofticio debet ferre sententiam in iure eccle­ siastico, si publice intersit aut agatur de pauperibus vel mi­ noribus (c. 1679.1686) ; secus ad instantiam eorum quorum interest nullitatcm actus prosequi fi5. Sed licet mediis iustis' impedire quominus sententia detur, v.gr. ex consensu partium, opponendo praescriptionem adversus actorem negligentem (c.1893) etc. In particulari. 5. Lex denegans defensionem actus in foro externo, re cu>ato iure actoris ad repetendas coram indice sequelas iuridicas actus: efficaciam actus provenientem cx iure naturo: M C f. Suarf/, /><· legibus 1.5 c.21 n.2 I. M In aliquibus tamen casibus non omnes quorum interest permittuntur sonalitrr nullitatcm actus prosequi, Cf. v.gr. cc.1771.1934.1941, M Quodsi mediis iniustis impediatur sententia annullatoria, actus qu >manebit validus, sed damna cx ini uria causata resarcienda erunt Cf. ScaiC· De legibus 1.5 c.21 n.2. LEGES irritantes et inhauilitantes. n.476-477 469 integram relinquit in foro interno; si vero efficacia proveniat ictui ex iure positivo, praesumptio favet invalidation! ipsius actus, quia minus rationabiliter ei vis tribueretur quin ulte­ rius eadem protegeretur87. In particulari: 477. A. In iure ecclesiastico: L Leges annullatoriae urgentur generatim pro baptizatis. Constat ex principio gene­ rali c.87 et ex praxi Ecclesiae, v. gr. in iure matrimoniali8?. Tamen aliquae fiunt exceptiones, v.gr. in eodem iure matri­ moniali c. 1070.1099 § 2. 2. Leges annullatoriae ecclesiasticae valent in utroque fo­ ro, seu reddunt actus etiam in conscientia irritos, v.gr. pro­ fessio religiosa emissa sine condicionibus in iure requisitis, non obligat neque coram Deo vi votorum invalide emissorum coram Ecclesia. Excipiuntur casus in quibus lex statuat ex­ presse vel aequivalenter non obtinere annullationem nisi de­ pendentor a sententia condemnatoria vel declaratoria. 3. Raro existet lex ecclesiastica annullatoria quae non sit simul prohibitoria; sed possibilitas non est neganda, et fac­ tum admittendum videtur saltem in c.1017 8 1. E contra indoles poenalis annullationis in legibus ecclesiasticis extra li­ brum V Codicis non praesumitur; in ipso libro V, quam­ quam facilius annullatio statuitur tanquam poena per sc stans ici. v.gr. c.2291,9.°.2298,5.°) vel tanquam effectus partialis alterius poenae (cf. v.gr. 2264.2294 § 1), aliquando accedit legi ex se annullatoriae estque iuridice independens ab ipsa lege prohibcntc-annullatoria, v.gr. diversae poenae f.s. con­ tra alienationes invalidas bonorum ecclesiasticorum ad nor­ mam c.2347. B. In iure civili controvert i tu r quaenam sit vis legum irritantium et inhabilitantiumse. Videtur sic rationabiliter a) Si actus est naturaliter invalidus, lex civilis an­ nullatoria probabilius habet effectum etiam in foro conscien­ tiae iam ante sententiam indicis, cum alium effectum utilem vix possit causare. ft) Si actus est naturaliter validus: x) Sententia prohWior ct communior censet cum permanere validum naturaCf bpDC 2 " Cf. , ** t· LcclL 30 R. SoriLi.o, l.a obligaloricdad dc Ius lE I.EGJBUS Hl MANIS Liber prohibitus non potest legi sine licentia, etiamsi nullum damnum causaturus sit huic legenti101; matrimonia publicanda sunt etiamsi nullum impedimentum sit ad hoc matri­ monium. Unde concludes: 482. 2. Lex fundata in praesumptione facti particula­ ris, licet in foro externo observanda sit donec falsitas facti comprobetur 10ü, in foro interno non obligat si factum nati existit, sed cedit veritati. Ratio manifesta est: etenim obiectum huiusmodi legis est statuere ut res praesumpta simpliciter habeatur pro veri­ tate, ideoque quamdiu de falsitate praesumptionis non cons­ tet, pro veritate habenda est. Si autem praesumptio sit falsa, ruit lotum fundamentum legis et consequenter ipsa lex, ideo* que in foro interno nulla obligatio adest legem observandi; in foro autem externo, propter bonum commune et ad vitan­ dum scandalum, servanda erit per accidens, donec falsitas praesumptionis quocumque modo probetur. Et “quamdiu non apparet manifeste praesumptionem falso facto inniti, pro ve­ ritate habetur in utroque foro” 10°. Si quis condemnetur ad pecuniam sol­ vendam propter crimen quod certo non patravit, in foro interno non tenetur solvere; in externo teneri potest per accidens; sed tunc locus erit occultae compensationi, non obstante sententia Quodsi damnum probabiliter causavit, tenetur parere condemna­ tioni, quia praesumptio favet in dubio Superiori. 2. E converso si quis in foro externo obligatur ad officia ma­ trimonialia implenda propter matrimonii validitatem falsae prae­ sumptam, non modo non ligatur in conscientia, sed praeterea abs­ tinere debet ab actibus qui non nisi veris coniugibus permittun­ tur’4”. Sed si de matrimonii nullitate non certo sibi constaret, is qui dubitat posset et deberet actum matrimonialem reddere com­ pari) in bona fide manenti, salva obligatione investigandi veri­ tatem vel quaerendi convalidationem ; nam etsi actus ponendus esset probabiliter fornicarius, eius denegatio certo esset iniusta utpote laesiva pacificae possessionis compartis circa ius bona fide acquisitum. 3. Damnatus ad reparanda damna quae ab animali suo causata fuerint vicino, tenetur ea reparare quantumvis a culpa theologica immunis sit, nam sententia nititur in paesumptione damni causati, quae cohaeret cum veritate, ct in periculo universali de negligenUnde concludes: 1. , Inio ncc semper iura vel obligationes totaliter acquiparantur. sed inter dum veritas plus operatur quam fictio iuris; sic v.gr. .légitimants cx subsequent parentum matrimonio per fictionem iuris, habetur quidem ut legitimus, sed cx eluditur ab episcopatu, cardinalatu ctc. iuxta c.232 § 2,1.°; 331 § 1,1.· etc. * SUBTECTUM LEGIS n484-4R“ 477 poenis in lege statutis; b) alia est directiva, quae inducit reatum culpae, seu qua subditus in conscientia obligatur ad ligem observandam, a) sive directe, propter obligationem ex ipsa lege profluentem, β) sive indirecte propter aliud motivum cx lege superiore urgens occasione legis humanae latae. Obligatur vero qui est subditus legislatoris, subiacens eiusdem Jurisdiction! in respectiva materia, quando lex fer­ tur pro eo. Per se ligatur omnis subditus pro quo lex fuerit lata, etsi actu excusetur ab observatione propter accidentalem ratio­ nem, eaque perdurante. 487. II. Persona potest esse: a) Physica, seu supposi­ tum rationale 1 in quo relate ad quasdam leges attendendum est ad: s) aetatem (infans et adultus, maior ct minor, puber et impubcr; cf. v. gr. c.88 et 2230) *; β} sexum (mas, femina, sexus incertus, hermaphrodita; cf. v. gr. c.118 et 968 § 1); ·/) familiam (cognatio naturalis, spiritualis, legalis cx consan­ guinitate, affinitate, adoptione; cf. v. gr. c.96.97 et 1076.1079. 1080); δ) domicilium (incolae, in loco domicilii paroecialis, voluntarii, legalis; cf v. gr. c.92-93.216; CII 40; advenae, in loco quasi-domicilii ; peregrini, extra domicilium vel quasidumicilium quod retinetur; vagi, carentes etiam quasi-domicilio, cf. c.91 ; exempti, qui fictione iuris extra territorium cu­ iusvis dioecesis sunt, a jurisdictione episcopali subtracti, cf. c.615); c) ius civitatis (cives seu incolae, sive indigenae sive alienigenae, extranei; cf. CII 17-26); ζ) ritum (latinum et orientalem caeremoniis baptismi determinatum; cf. c.98) ; ij) sla/um (laicalem ct clericalem, saecularem et religiosum ; cf. c.107.108). b) Moralis, seu subiectum iuris ut tale in se subsistens, diversum a persona vel personis physicis, sive a) collegiale, quod constat pluribus personis physicis in unum corpus mo­ rale coniunctis, non confundendum cum summa earum per­ narum: cf. v. gr. c.99-102.1945 cc ; β) non collegiale, quod constat certa copia rerum pretio aestimabilium, iuridice in se subsistente, v. gr. paroecia, gymnasio; cf. v. gr. c.99. 1489-1490) ’ In.-lurf 'xr''1 saci>e dicitur suppositum rat-onale perfecte natum (cf. CII •f ’i •,I^hoSAÜOi La condiciôn juridica del nnscituriu en cl derecho fif ncl (Madrid 1946). itr /c/'c^4S 7>3,>li5rnun> suscipiendum adultus dicitur qui gaudet usu raDifficile saepius distinguitur in praxi persona collcgialis a non collegiali: 478 PE LEGIBUS HUMAXIS c) Juris publici vel privati, prout regatur legibus iuris publici ', sive civilis sive ecclesiastici, vcl iuris privati, quoad eius originem, subsistentiam, activitatem. 488. III. Principia 1. Lege humana praeceptiva obligan­ tur omnes et soli subditi, usu rationis habitualiter saltem prae­ diti, pro quibus lex lata est a legislatore, in materia suae com­ petentiae. Explicatur: Lege praeceptiva, ea sci. qua diriguntur actus humani; nam ceterarum legum sive iura largientium sive irritantium vel inhabilitantium efficaciam experiri possunt quilibet sub­ diti per meram acquisitionem personalitatis in societate. Omnes et soli subditi, quia legislator non potest exer­ cere suam iurisdictionem nisi in subditos; potest autem in hos universos exercere, pro competentia qua gaudeat*5. Subditum esse Ecclesiae “implicat formaliter participatio­ nem personalitatis in Ecclesia, ad cius officia iuridica quod attinet actu sustinenda’’. “Sed ratio subditi separabilis est a ratione membri Ecclesiae quae dicit vitalem organicam incor­ porationem hominis ad corpus Ecclesiae”, implicatque "indivisibiliter publicam communicationem in fide, sacramentis, re­ gimine, socialique consortio”. Nec plane coincidit cum ratione personae in Ecclesia, haec enim in plena sua ratione dicit in­ corporationem iuridicam subiecti ad societatem ecclesiasticam non solum in obligationibus, ut dicit subditus, sed etiam in iuribus quorum fruitio vel etiam concessio subordinate Eccle­ siae ·. Unde aliquis potest esse subditus Ecclesiae, v. gr. hae­ reticus vel schismaticus, quin sit membrum eiusdem; similiter excommunicati sunt subditi et personae in Ecclesia, personali­ tate quidem diminuta dum radicaliter manent capaces iurium potius signum forte cx modo operandi habeatur; si enim prout talis collegii’· ter operandi capax est, collegialis videtur; non collegialis, si tota cius activitas per alios exerceri debet. Ceterum non raro accidit in erectione personae do? collegialis, ut simul constituatur nomine Patronatus aut alia simili rfcnomir> tione coetus personarum qui collcgialitcr agere debeat et cuius tota finihtis sit gerere res personae non collegialis, v. c. orphanotrophii” (Rodrigo, Tr U legibus 118,2.°). ♦ Quoad conceptum et divisiones iuris publici et privati cf. R SoTUio. compendium iuris publici ecclesiasti (Santander 1947) 2-6; Id: MiscCom X Fijaciôn- del Derecho publico cclcsidstico 156-200. 5 Neque excluduntur perfecti, in quantum lex est regula actuum human* rum, damnante Concilio Viennense doctrinam Beguardorum et Reguuurua (D. 473) : “Quod illi qui sunt in praedicto gradu perfectionis et spiritu likr tatis, non sunt humanae subiecti obedientiae, nec ad aliqua praecepta hedesm obligantur.” • Cf. Room ico, Tr. de leg. 120; BrTS, Juris canonici compendium H ■ subjectum legis n -1479 ft actu tenentur obligationibus, sed saltem post sententiam desinunt esse membra Ecclesiae Rationis usu saltem habitualiter praediti, quia cum finis legis humanae sit promovere bonum commune per con­ gruam conspirationem subditorum humano modo cooperantium, nequit talis cooperatio voluntatum obtineri, praevia in­ tellectus perceptione, a subditis qui habitualiter carent usu ra­ tionis8. Si vero quis accidentali tantum rationis defectu la­ borat, sed habitualiter usu rationis gaudet, a legibus humanis rx natura rei non eximitur; nam lex afficit subditos secun­ dum eorum communem condicionem et statum, nec potest aliter afficere, cum omnes homines saltem tempore somnii non utantur ratione ; tunc, igitur, subditus accidentaliter privatus ratione obligatur lege in actu primo, non vero subiective et inactu secundo, ideoque eius inobservantia non erit transgres­ sio formalis· in actu moraliter imputabitis. Pro quibus lex lata est, quia potest accidere ut lex fe­ ratur pro una parte communitatis, quamvis de ratione legis sit ut pro communitate feratur, vcl ut feratur intra partem communitatis pro quibusdam tantum personis ex aetate verbi gratia determinandis, ut fit c.1254 § 2; 2230 etc. In materia suae competentiae, quia legislator gaudere potest iurisdictione limitata ad certas res, extra quas nequit subditos obligare. Infantes ante adeptum usum ratio­ nis ct amentes, etiamsi hi post adeptum usum rationis in amentiam inciderint et praevideantur sanaturi, nullatenus afficiuntur legibus humanis; non modo in actu secundo quoad actualem obligationem sub reatu formali, sed neque in actu primo quoad radicalem et ma­ terialem urgentiam cuius transgressio implicaret materialem reatum. 2. Habitualiter amentes qui habent lucida intervalla: a) Skcun5!.v! aliquos eximuntur simpliciter in illis lucidis intervallis a legi­ bus humanis saltem ecclesiasticis, cum c.88 § 3 eos assimilatos velit nfantibus*; b) Secundum pi.erosque durantibus illis intervallis de­ bent observare leges, modo tanta sint intervalla ut permittant mora'cm cooperationem fini a legislatore intento’0. Haec sententia minus 4S9. Unde concludes: 1. ' Cf. Pltrs XII. Encycl. Mystici Corporis: AAS 35 (1943) 202. 1 Unde in c.88 § 3 infantibus assimilantur ii soli qui “usu rationis hab Iu wnt destituti". ’ Sicv.gr. Vermeerscii, I=,282; Merkelbach, 1,355; Caitej.lo, 1.117, inter,'retantes expressionem “assimilantur" de assimilatione plena, seu quoad totam or.dderationem quam in iure obtinet infans. Sic v.gr. Noldin-Schmjtt, 1,146; Tanqverev, 11,285; AertxYS-Damen, U<7; Vas Hove, Dc Icffibus 197: EphThLov 4 (1927) 482; Drys, p.168, in· •irpretantes assimilationcm statui limitatam ad praesumptionem de non usu ‘funi; ^cut ibidem fit de infantibus. 480 DE LEGIBUS HUMANIS videtur ratione fundari, etsi quoad leges ecclesiasticas magis con­ gruere videatur canonibus 12 ct praesertim 2201 ; sed tamen prior gaudet solida probabilitate et nobis magis probatur. Ceterum etiam in lucidis intervallis praesumptio iuris habetur quod habitualitcr amentes in determinato quoque momento carent usu rationis, idi que peccati formalis ac delicti sunt immunes". 3. Subditi qui hic ct nunc nequeunt agere secundum leger humano modo, liberantur quidem ab obligatione actuali et transgressionc in se formali legis; si vero habitualitcr rationis sunt comjr.tes, obligatione radicali et transgressione legis formali in causa one­ rari possunt. Licet praebere carnem in die abstinentiae in­ fantibus et perpetuo amentibus, qui lege abstinentiae simpliciter non tenentur; non vero licet praebere ebriis qui obiectiva legis obligatione afficiuntur, etsi actu peccare non possint; cx sententia probabili licet dare habitualitcr amentibus in lucidis intervallis, quia exempti habeantur simpliciter a legibus humanis, saltem ceclesiasticis. I I ' | ' . Unde resolves: | ' 1 I • I 490. 2. Legislator ipse: a) Quando est collegium aliqui obligat singularia membra, tam praeceptive quam coaclive, ad observandas leges a loto collegio latas; b) quando vero est per­ sona singularis: a) coaclive nunquam obligat seipsum vel su.· ccssores 12 ; /3) directive vero utique; at probabilius non direct:, sed tantum- indirecte; non tamen cx mera decentia ct semper sub levi, ut videtur, sed ex motivo virtutis quam lex urgete! aliquando sub gravi, modo lex cx aequo legislatorem et sub­ ditos attingat. Explicatur: Ad a): Collegium obligat singularia membra tam prae­ ceptive quam coactive etenim legislator est collegium qua tak. verbi gratia episcopi coadunati in Concilio provinciali, vel coetus deputatorum; ct singulares personae illud integrantesct suffragium ferentes sunt vera membra communitatis collegio subiecta. unde ct praeceptis ct poenis contra transgressore' datis afficiuntur. Et hoc quidem valere videtur etiam cum personae singulari, v. gr. regi vel praesidi, reservantur deter­ minati actus completivi legis, v. gr. promulgandi vel sancien di eam13. Excipitur R. Pontifex quoad leges disciplinares in n Sic expresse quoad leges ecclesiasticas in c.2201 § 2. Attamen terram frarrumunfur aliqtii intelligunt iuxta opinionem priorem in textu indcaUx acquiparandum esse verbo sunt. Sic v.gr. I·. Regatilio, but t r 11.880; Loros: SalTer 37 (1949) 547; Onci.in: EphThl.ov 25 (194 1? Cf. Kong ico. Tr. dc lceum ct seipsum reficiendum identidem ei concedatur 2. Catechumeni non tenentur quidem legibus mere ecclesias­ ticis; praestat tamen ut experiantur praecepta Ecclesiae quae ad sanctificationem spectant, ita ut per aliquod tempus ante baptis­ mum vitae christianae assuescant 3. Legibus universalibus tenentur ubique per se omnes valide baptizati; legibus territorialibus afficiuntur generatim illi tantum qui sunt de territorio et in territorio legislatoris; legibus persona­ libus, hi pro quibus latae sunt ubique terrarum (cf. c.13) ; legi­ bus particularibus, tam incolae et advenae quam actu in territo­ rio commorantes, si lex sit territorialis; vel subditi legislatoris ubique terrarum, si lex sit personalis. Cf. inferius evolvenda. 494. 2. Orientales catholici per se non tenentur legibus Ecclesiae latinae, "nisi de iis agatur, quae ex ipsa rei natura ellam Orientalem afficiunt" (c.l) vel expresse applicata su>ct etiam ad Orientales. Explicatur : Per se, nam per accidens teneri possunt propter concur­ sum ad actum christiani latini sub lege Ecclesiae latinae po­ nendum; v. gr. si Eucharistiam petant a presbytero latino, sub una specie et pane azymo communicare debebunt. Cf. c.850. 851. Aliquando per se tenentur iisdem legibus atque latini, verb: gratia, norma c.S8 1.904.2368, quia lex orientalis mate­ rialiter coincidit cum latina propter vigentiani Constitutionis Benedicti XIV etiam apud orientales. Ad orientales schisma­ ticos quod attinet, videntur et ipsi participare exemptionem aliorum orientalium relate ad leges Ecclesiae latinae, et subici disciplinae Ecclesiae Orientalis. Ex ipsa natura orientalem Ecclesiam afficiunt leges quae mutuas rituum relationes ordinant, v.gr. c.866.851 § 2; praesertim vero eae quae legem naturalem aut divinam ur­ gent, vel doctrinam dogmaticam referunt, v.gr. c.218-219, vel ad fidem et mores Christianos tuendos promulgantur, v.gr. c 1396.1385.1399 20. Expresse applicata sunt ad orientales plura in Codice iuris ca­ nonici, v.gr. jurisdictio sacerdotum latinorum ad excipiendas con­ fessiones, C.881 ; insuper cx declarationibus authenticis constat etiam rientales affici censuris S. Sedi specialissime reservatis”; gau­ dent concessionibus, v.gr. indulgentiarum, generaliter factis, nisi eae * Cf. CPF 1606; Vbomant, Ius missionariorum, introductio p.110. 3 S. C. Or 20 (1928) 195; 36 (1944) 25. * S, Offic 26 (1934) 550. Cf. Aertnys-DaImen, 1,151 bis. 486 de legibus humanis repugnent legibus orientalium, ut evenit in privilegio latinorum sacerdotum binandi certis diebus “. 495. 3. Excoenmunicati non obligantur directe quibus­ dam legibus, a quibus observandis impediri legitime possunt; obligantur autem indirecte. Explicatur: Obligantur indirecte, sci. quatenus debent curare ut re­ moveatur excommunicatio, etiam propter leges ecclesiasticas a quibus observandis in illo statu legitime arcentur, quae ta­ men pergunt cos urgere praevia reconciliatione cum Ec­ clesia 32. Aon obligantur directe, saltem erga eas leges a quibus adimplendis impediuntur; sic v.gr. excommunicatus vitandus non habet directam obligationem assistendi divinis officiis, cf. c.2259. Disputatur autem num obligentur directe erga leges a quibus implendis prohiberi possunt ; sententia negativa pro­ babilis manet etiam post codicem !3, unde excommunicatus to­ leratus non contrahit peccatum quia missae dominicali non interest. 496. 4. Haeretici, apostatae et schismatici, diam ii qui semper extra Ecclesiam catholicam versati sunt, per se videntur ligari omnibus legibus ecclesiasticis; probabiliter ta­ men legibus quae individualetn sanctificationem respiciunt li­ berantur. Etiam ii qui semper versati sunt extra Ecclesiam catholicam ; nam alii qui aliquando in ea fuerunt ct personali delicto a fide catholica partialiter (haeretici) vel totaliter (apostatae) defecerunt, vel sublectionem Romano Pontifici (schismatici) denegarunt, iuxta communem opinionem tenen­ tur omnibus legibus ecclesiasticis, nec rebellione sua benefi­ cium exemptionis reportare possunt. Per se videntur ligari omnibus legibus ecclesiasticis; nam de iure, ratione baptismi valide suscepti et characteris perdurantis, etsi ut membra Ecclesiae non habeantur, subditi tamen sunt eidem 3', idcoquc legibus eiusdem generaliter latis, Sic constat diversis declarationibus quoad indulgentias; cf. S. Paenit. 9 (1917) 399; 27 (195) 379; quoad binationern vetitam, cf. S. C. Orient. 26 (1934) 181. n “Si negligat absolutionem petere, et ex hac ratione praeceptum hujusmodi diu non adimpleat, ct praecipue si praeceptum communionis paschalis, quod in ius divinum certo transfertur, adimplere non valeat, moralistac ipsum de lethili damnant" Maroto, Ius can. 1,196. ” Cf. Rodrigo, 77 dc leg. 161-163. M Cf. Gommf.nginger, Bldeutct dic Excommunication l·'er lust der Kirchcnglicdschaftr^ ZkTh 73 (1951) 1-71; cf. ibid. 72 (1950) 378. nisi expresse excipiantur; de facto etiam huic sententiae de reali subiectione consonant c.12 et 13 in relatione cum 87, in quo limitatio cavetur quoad iura, non quoad officia, sive prae­ ceptiva ea sint sive poenalia vel irritantia. Voluntas Ecclesiae suis legibus subiciendi haereticos patet etiam ex canonibus a quorum observatione eximuntur, nam exceptiones regulam generalem confirmant. Unde certo tenentur legibus quae directe tendunt ad or­ dinent publicum tuendum et effectus iuridicos impediendos vel assecurandos propter decus religionis, vel ad abusus ca­ vendos, v. gr. impedimentis matrimonialibus. Per accidens tamen aliquando etiam in iis eximuntur, vel propter decla­ rationem contrariam, ut fit v. gr. c.1070 § 1. 1099 § 2, vel quia prohibentur ponere quosdam actus a legibus praescrip­ tos, v. gr. receptionem sacramentorum iuxta c.731 § 2. Legibus sanctificationem personalem respicientibus, iux­ ta plures 35 non afficiuntur acatholici, dummodo in secta acatholica semper permanserint ; quia pro sua benignitate ratio­ nabiliter interpretata, Ecclesia nolit sustinere erga ipsos le­ gem datam ad aedificationem, vel inutiliter propter eorum ignorantiam invincibilem, vel etiam cum detrimento, si mala voluntate resistant et multiplicent peccata formalia occasione legis latae ad effectum contrarium. Haec sententia post Co­ dicem minus communis iure evasit iuxta modum loquendi legislatoris30, qui nullum indicium praebet deobligationis, et rationabiliter potest permittere peccata materialia praevisa propter superiora motiva ; et excipere semper debet eos hae­ reticos qui in Ecclesia catholica aliquando in vita adulta fue­ rint, cum erga eos leges ecclesiasticae certo vim habeant, ne ex rebellione commodum reportate videantur, subducti ab obedientia legitimorum superiorum. Ceterum diversitas opinionum in hac re momentum practicum vix habet; nam ii qui extra Ecclesiam catholicam sem“ Sic v.gr. multi antiqui, ct ex recentionbus Bouquillon, Th. m. fundam. 154,4; Marc-Raus, 1,198; Pruner, 105: Bucctronî, 1,194; Lot ano. 1,187; Ma· ιοτο, Ius can, 1,196; A. C. Schaepmann, Suntne haeretici legibus Ecclesiae Ii· çatif: NedKathStenrmen (1003) 229-243. M Fuerunt auctores qui, ut Noldin, 1.148 (cf. 1.144): et Genicot-Salsmans, I.I11 mutaverint opinionem in severiores partes. Alti obligationis existentiam, ut probabiliorem saltem, semper proposuerunt, v.gr. Tepe, Instit. th. m. gene· ralu 1,401; Wer.nz, Ius decretalium P.103; Leiimkuhl, 1,228; Van Hove, Dc leg· 1γΊ93; Cappello, Summa i. fiubl. 364; Rodrigo, Tr. de leg. 159; Sweens, Th. m fundamentalis 417; Aertnys-Damen, 1.148; Merxelhach, I.35S; Ver· WtiKH, 1.280; Ianfani, 1,143 etc. Etiam in anterioribus documentis MagisUni ecclesiastici prostant argumenta faventia huic opinioni; cf. v.gr. D 864; CPF 747.748 etc. 488 DE LEGIBUS HUMANTS per permanserint, a formali legum ecclesiasticarum transgres­ sione saepe propter impossibilitatem, et vix non semper prop­ ter ignorantiam invincibilem excusabuntur, quia “fere nes­ ciunt se ex condicione sua ad servandas has leges teneri, etiamsi forte necessitatem et obligationem ingrediendi Ec­ clesiam catholicam iam agnoscant” 3T. Invalidum est matrimonium acatholicorum valide baptizatorum quod contractum non fuerit inter praesentes, sive per se ipsos sive per procuratorem. C.1088; S. Off. 41 (1949) 427. Item invalidum est matrimonium cuiusvis acatholici baptizati, contractum cum impedimentis dirimentibus de qtnbus c. 1067-1059.1071-1080. 497. Unde concludes: 1. 2 Remoto scandalo, et dum sententia benignior vere proba­ bilis sit, censent aliqui non esse illicitum dare carnem haereticis feria VI, eosdemque laboribus servilibus die dominica occupare; dum alii existimant non adeo extendendam esse benignitatem Ec­ clesiae, ut etiam permittat eos inducere sine causa ad tales ac­ tus". Cooperatio autem non inductiva etiam ad materialem trans­ gressionem facilius justificatur, praesertim quando est remota et indirecta". 3. Propter probabilitatem sententiae benignioris, cum acatholicus convertitur, exemptus haberi potest ab obligatione confiten­ di transgressionem praeceptorum Ecclesiae circa tempora sacra, et cetera. j 498. 5. Dubie baptizati: a) in foro interno non viden­ tur unquam teneri legibus ecclesiasticis directe, sed ex iure divino dubium solvere debent baptismumque certum redde­ re; b) in foro externo quoque, si dubium praesumptionibus cxcuti nequit, subiectio probabiliter non existit per se, non solum si dubitatur utrum baptismus collatus fuerit necne, verum etiam si dubium sit dc valore baptismi certo collati. Explicatur : [ | I | | i In foro interno probabiliter nunquam obligantur legibus ecclesiasticis directe, quia lex dubia, lex nulla*40; indirecte autem possunt obligari ratione damni vel scandali vitandi. Plures huic doctrinae adversantur41, allegantes quaedam resGvry, Th. » 1,92.5.° Λ Priorem positionem amplecititur v.gr. I.oiano-Grizzana, 1,186. nec ea du­ plicet Rodrigo, Tr. de leg. 160 quatenus vere exempti sint illi indicandi; pos­ teriorem tenent plerique, ut PrOmmer, 1,186; Brys, Tr. de legibus p.73 etc. * Cf. Vermeersch, 1,253: Van Hove De leg. eecl. 192-1^3. 40 Sic etiam Van Hove, De legibus 190; Bau.ERINI*Pai.mieri, Ofnis Ihccï mor. tr.3 n.163; Loiano-Grizzana, 1,185; RoDJUGO, Tr. de legibus n.143157; Bucceroni, 111,672; W-Vidai., 1,57; V.27O; F. Regatii.lo, but. i. c. I./4; Vermeersch, 1.281; Genicot-Salsmans, 11,448 nota; Lanza, 1,314 etc. 41 Sic v.gr. Ferreres, 11,527; Lehmkuhl, 11,426; Woutfrs, 1,130; M· PJN'Sçhmitt, 111,225; Aertnys-Damen, 1,148; Pfjnador, cfc; Pracsrb,M | < I r I i | SUBIECTUM LEGIS ECCLESIASTICAE. n.496-498 489 ponsa S. Officii 12 et urgentes praesumptionem in favorem legislatoris cui, in dubio de competentia, obtemperandum sit, vel invocantes exigentiam boni communis obligantis ad sub­ jectionem, saltem quando dubium versatur solum circa va­ lerem baptismi certo collati, ne graves effectus iuridici graviaque officia (piae per baptismum inducuntur, cum publico detrimento facilius declinentur. Sed responsa S. Officii tum circa matrimonium tum circa sa­ cramentum paenitentiae non evincunt subicctionem dubie baptizatorum legibus ecclesiasticis, sed rationabilem explicationem mul­ tiplicem patiuntur in nostra sententia41, concessa praesertim Ec­ clesiae facultate, ut a pluribus conceditur, praescribendi rebap­ tizatis sub condicione, confessionem peccatorum commissorum post dubie susceptum baptismum priorem. Accedit quod responsa S. Officii particularia circa subicctionem dubie baptizatorum ad sacramentum paenitentiae possunt fundari in improbabili tate du­ bii de valore baptismi in illis casibus concretis, et responsa circa existentiain impedimentorum matrimonialium non posse praevale­ re aliis similibus documentis pluribus, in quibus formulae adhibi­ tae significant meram praesumptionem invaliditatis matrimonii du­ bie baptizati cum impedimento ecclesiastico dirimente, ideoque mere praesumi eius subicctionem istis impedimentis. Nec oblivio­ ni mandandum quod iuxta c.1070 § 2 matrimonium dubie baptizati cum persona certo non baptizata sustinetur ut validum manente dubio de baptismo non obstante impedimento ecclesiastico certo quo laboret dubie baptizatus, quamvis hoc argumentum non est necessario probativum, cum Ecclesia possit in casu implicite dis­ pensare super impedimento existente. Ex iure divino debent solverc dubium, iterando sub condicio­ ne baptismum, si hoc sit necessarium ad reddendum certum istud medium salutis; sic, igitur, indirecte ct mediate obligantur ad le­ ges ecclesiasticas magis quam pagani. In foro externo, iuxta communiorem sententiam, obli­ gatio non existit in dubio dc ipsa collatione baptismi, nam lactum non praesumitur, sed probatur sive praesumptionibus sive alia via. Probabiliter neque in dubio dc valore baptismi certo col­ lati, nam si neque per praesumptiones neque aliter pervenia­ tur ad certitudinem moralem, obligatio vere est obicctive du­ bia, ideoque subjective nulla. Plures tamen qui cetcroquin sententiae negativae favent, urgent in hac hypothesi obligaDc obligationibus Christianorum propriis quibus in genere dubie fyfùati obstringuntur (Roma 1913); G. Arendt, Un prétendu conflit entre It fer extérieur et le for intérieur: NouvRevTh 51 (1924) 385*399. α Cf. CPF 1.286; 11,1334.1338 et nota; 1605.1746 etc.; FerrErES-Monmia, 11.492 cum notis. “ Cf. Rodrigo, Tr. de legibus 149-157. 490 DE LEGIBUS HUMANIS tioncni44, quia praesumendus sit valor baptismi cui annec­ tuntur officia Christiana; et confirmatam volunt suam opinio­ nem ex responso S. Officii supra citato. 499. 6. Infantes ante septennium regulariter non tenen­ tur legibus ecclesiasticis, etsi usu rationis gaudeant; tenentur vero regulariter post septennium, dummodo usum rationis habeant. Explicatur: Non tenentur regulariter ante septennium, i.e. ante expictum septima vice diem nativitatis anniversarium (cf. c.34 § 3,3.°), nisi aliud iure expresse caveatur (c. 12), ut cavetur in aliquibus quae aliunde non sunt iuris mere ecclesiastici, verbi gratia circa sacramenta recipienda in periculo mortis, cf. c.854 § 2; 940, et in aliquibus aliis, v. gr. circa baptismum more adultorum suscipiendum (cf. c.752 coli.745 § 2,2.°), circa confessionem annuam et communionem paschalem (cf. c.906. 859 § 1) etc. 46. Tenentur regulariter post septennium, supposito qui­ dem usu rationis certo, qui ab illa aetate praesumitur (c.88 § 3); sed interdum requiritur adepta pubertas, hoc est, deci­ mum quartum aetatis annum, probabiliter etiam in puellis, verbi gratia ad censuras latae sententiae incurrendas iuxta c.2230; aliquando etiam maiorennitas exigitur in lege, vel aetas provectior sexaginta annorum nondum adepta, verbi gratia ad ieiunium in c.1254 § 2. Unde concludes: 1. Licet dare carnem infanti sex annorum qui usum rationis adeptus est, cumque ad missam die dominica non ferre; quod tamen minime suadetur, sed contra, oportet ut quam primum assuescant infantes observare praecepta Ecclesiae 2. Non licet dare communionem infanti sex annorum rationis compoti sed non ieiuno, quia licet ipse non teneatur ut proprium subiectum legis ecclesiasticae arcentis a communione non ieiunos, tenetur vero minister cx c.858 § 1 eum non ieiunum arcere, ct mJc ipse infans contrahit obligationem non praesentandi sacerdoti sub­ iectum cui is non possit licite eucharistiam administrare*. 500. 7. Peregrini a) relate ad leges particulares vigtH· tes: α) in territorio proprio, non adstringuntur ipsis quamdiu a territorio absunt, nisi aut carum transgressio in proprio Sic v.gr. Loiano, 1,185; MtcittELS, Normae· generales I. C. P.349-350 Wovters, 1,130, etc. ** Plurcs praeterea leges habentur circa infantes quae eos non obligant directe, v.gr. c.S98 § 1 ; 600 circa clausuram, 745 § 2,3.® ° Cf. Rodrico, Tr. de legibus 137. ** SUBIECTUM LEGIS ECCLESIASTICAE N 498-500 491 territorio noceat aut leges sint personales; β} in territorio extraneo in quo versantur, pariter non adstringuntur, nisi iis quae publico ordini consulunt aut actuum sollemnia determi­ nant; b) relate ad leges generales tenentur ipsis semper, nisi in loco in quo versantur non obligent. C.14 § 1. Expli­ catur: Ad a, a) T,egcs particulares et generales (ac singulares) quae sint, alibi exposuimus. Peregrini, qui extra territorium actualis commorationis habent domicilium vel quasidomicilium, principialiter non adstringuntur legibus particularibus sui territorii quamdiu ab eo absunt ; unde Hispanus qui in festo S. lacobi versatur in Gallia, non tenetur audire missam ea die. Haec norma non petitur e principio ante codicem sat communiter sustentato, limitationis iurisdictionis ad proprium territorium, seu tcrritorialitatis ipsius potestatis iurisdictionis47, sed ex defectu voluntatis ex parte legislatoris, congruenter ad finem specia­ lem legis particularis pro circumstantiis localibus, ad quem plerumque nihil conferre possunt absentes. Excipiuntur duo casus, quorum alter pendet a voluntate legislatoris alter ex ipsa rerum natura fluit ; sci. n) si LEGES sunt personales, quia exccptionalitcr feruntur a legislatore etiam erga absentes, in quantum hoc exigitur a bono commu­ ni; tunc tenent ubique terrarum eos subditos quibus intiman­ tur, v.gr. leges in Institutis religiosis latae erga subditos qui superioribus personaliter ubique subiciuntur ; saepe tamen du­ bium erit utrum lex sit personalis necne, v.gr. si episcopus prohibeat suis clericis ingressum in cauponis, et in dubio ha­ bendae erunt ut territoriales, idcoque ut non obligantes pe­ regrinos extra territorium quod lege afficitur; b') si LEGUM transgressio in proprio territorio noceat, habebantur ut personales ante codicem 48, ct nunc habendae sunt ex expres­ sa dispositione, cum earum violatio a subdito aeque noceat bone communi sive intra sive extra territorium violentur, verbi gratia si prohibent favorem praestandum ephemeridi pravae, instituto nocivo etc. Hoc principium adhuc sustentat ChKlodi-Bxrcnolli, Ius de personis iuxta Coi. i. c. (Trento 1922); at Codex aperte admittit vel ipsos legislatores infehorn posse ferre leges personales. u Plures nimirum recurrebant ad fictionem hanc: qui nocet, per factum po nocet fingitur esse praesens. Unde concludes: Qui die iciunii particularis versatur extra pro­ prium territorium in quo ea lex viget, non tenetur iciunare, ct potest etiam ad evitandum iciunium exire de territorio 4". Ad a, β) Peregrini non adstringuntur generatim legibus particularibus territorii in quo versantur, etsi in proprio ter­ ritorio eaedem leges vigeant, tum quia generatim sufficienter prospicitur bono communi per observantiam impositam iis qui sunt de territorio et in territorio, tum quia Ordinarii loco­ rum a quibus plerumque procedunt huiusmodi leges non pos­ sunt exercere jurisdictionem directe nisi in subditos incolas et advenas (c.201 § 1)so. Excipiuntur duo casus iterum in iure, quibus tertius ad­ ditur ex dispositionibus specialibus: a) Alter in legibus quae ordini publico consulunt51, i.e. quae non modo ad bonum commune directe vel indirecte cx fine operis diriguntur, ct ita ordini publico favent, sed quae insuper bonum publicum positive vel negative tuentur, ordinem promovendo vel praesertim damna cavendo52; unde quae ita necessariae vel convenientes apparent ut carum transgressio, a quocumque facta, communitati nocumentum afferat, ideoque ab omnibus sit cavenda. Sane “qui ad ali­ quam communitatem non pertinet, huius communitatis bono positive conferre non debet, etsi in eadem degens prohibetur ei nocumentum afferre” M. Quaenam in concreto leges consulant hoc pacto bono pu­ blico, nec facile semper discernitur, nec uniformi regula sine consideratione adiunctorum loci vel temporis determinari va­ let. Secundum doctrinam iampridem receptam ut tales ha^ bentur: leges: a) quae potestatem et munera publica ordinant, verbi gratia quae iura et officia episcopi vel parochorum defi-*60 ° Hoc negabatur ante codicem: sed immerito adhuc negaretur, nam disce· dens c territorio utitur iure suo (cf. c.l 41. cum lex non obliget cum ut maneat in territorio. Cf. S. Ai.fonsus 1.1 tr.2 n.157; c.000,3.0 224 $ 2. 60 Quaeri potest in particulari num peregrinus teneatur lege particulari quae in loco actualis commorationis suffecta sit legi universali a qua liben­ tur; v.gr. legi abstinentiae feria IV quadragesimae servandae, si in illo loco abstinentia sabbati ad eam diem translata sit. Certo potest abstinentiam die sab­ bati servare si malit, et non feria IV, sed nrobabdius ad neutrum tenetur vi c.14. Cf. Vax Hove, De leg. ecclesiasticis 222: Onct.jn, Dc territoriali :·// personali legis indole (Gembloux 1938) p.360. Contradicit responsum S. C Cone. 16 (1924) 94; at hoc responsum interpretatur authentice indultum in Belgio existons, non c.14. Cf. J. Brys. Tr de legihut n.79. M Formula quidem est nova, in iure international! inspirata, srd exprimit doctrinam ante codicem expressam, ideoque iuxta illam est interpretanda. « Sunt aliqui, ut Vermeersch-Creusen. Epitome I. C. FJ10, qui intelhgunt “ordini publico consuli per illas leges quae ad damnum avertendum potiui quam ad bonum commune promovendum latae sunt”. M Onclin, Dc territoriali vel personali legis indole p 336. SUBJECTUM I.F.CIS ECCLESIASTICAE X'500 493 niunt, itemque leges quae collationem beneficiorum vel administrationem bonorum ecclesiasticorum moderantur ; β} quae ordinem externum et rectam politiam tuentur, pacem promo­ vendo, conflictus cavendo, ordini externo consulendo, v. gr. in processionibus, in loco servando in ecclesia, etc. (cf. 1184. 1262.1263); y) leges ct statuta rcalia, quae de dominio et administraiione rerum immobilium in eo territorio sitarum agunt; δ) leges de vita et honestate clericorum, ct in genere de scandalo arcendo et huiusmodi, nisi directe ad eorum sanctitatem vel scientiam personalem promovendam latae sint ; d leges poenales, quae sanctionibus protegunt normas ordini publico consulentes non autem universim omnes poenales vel saltem vindicativae, ut aliqui 53 volunt arguentes ex c.1566. />) Alter in legibus quae actuum sollemnia deter­ minant, i.e. quae formalitates ct condiciones cxtrinsecas sta­ tuunt ad validitatem vel ad probationem actuum requisitas, iuxta notum effatum: locus regit actum (cf. c.1565), id quod applicationem habet in contractibus, testamentis, indiciis etc., non autem extenditur ad ipsam habilitatem personarum aut ad condiciones ad validitatem actuum determinatas °°. Hoc principium, iuxta eius tenorem ct ex interpretatione iuris anterioris, valet probabiliter non tantum de actibus pu­ blicis, qui requirunt ministerium officialis publici, sed etiam 54 *57 dc privatis pro quibus forma specialis ex iure particulari re­ quiratur. c) His addendi sunt casus in quibus ipse legislator, praesertim supremus, expresse subiciat peregrinos legibus particularibus territorii in quo degunt, etsi stricte ordini pu­ blico non consulant vel actuum sollemnia non determinent. Sacerdotes peregrini subduntur normis ab Ordinariis loci latis circa celebrationem (c.804 § 3); similiter in oratoriis non stricte privatis debent celebrare iuxta kalendarium loci, recitare orationes in loco imperatas (cf. DA 3985) etc., quia lo­ cus regit actum. Statutis dioccesanis determinantibus pro dioecesi caquae sunt aliena ab statu clericali, v.gr. circa theatra, ludos publi­ cos etc. frequentandos, clerici peregrini non tenentur quidem neUnde concludes: 1. 54 Addunt saepe leges quarum violatio scandalum praeberet, v.gr. de omit· tendi· operibus servilibus in festo particulari ; sed tunc obligatio saltem aeque principaliter est ex lege naturali. Si quando Ordinarii locorum statuant legem >1 quam quae non sit de actuum sollernniis applicari etiam ad peregrinos, signum erit eam consulere ordini publico; secus enim excederent suas facultates. * V.gr. Ferrerfs. 1.160 q.3 “ Sic communiter AA. Et idem valere solet in furibus civitatum. Cf. CII 9. n Sic Onclin, o.c. p.352; Buys, Tr. dc leg, p.7S, contra Van Hove, Tr, de kg. cccl, 219. 494 DE I.EGIBUS HUMANIS ccssario, sed praesumptio stat pro subicctionc, quia huiusm.idi sta­ tuta solent ferri ad consulendum ordini publico4*. 2. Chrislifideles rei delicti ecclesiastici “forum sortiuntur in loco patrati delicti (c.1566); similiter tenentur prou-bilius observare pro­ batas consuetudines loci commorationis circa quantitatem et qua­ litatem ciborum in dic ieiunii’’**. Sed a legendis publicationibus ab Ordinario loci prohibitis, ratione huius prohibitionis non tenentur, nisi accedat ratio scandali, periculi proprii etc. 3. Orientales quocumque migrent proprium ritum ct leges dis­ ciplinares proprias retinent (c.98 § 3) ; domiciliati in latino territo­ rio subduntur administration! ct curae Ordinarii latini illius loci, in his quae cum proprio ritu retento sunt compatibilia **; peregrinantes in latino territorio subsunt legibus eiusdem particularibus sicut peregrini latini, in quantum eae non adversentur dispositio­ nibus proprii ritus”; legibus autem generalibus Ecclesiae latinae non subiciuntur ad normam c.l. Ad b) Legibus generalibus tenentur peregrini etiamsi in proprio territorio non urgeant, nisi in territorio actualis com­ morationis similiter non vigeant, aut exemptio applicetur eis personaliter, ut accidit in Bulla Cruciatae hispaniçâ quoad ieiunium et abstinentiam ; ratio utriusque est eadem, quod sd. derogatio alicubi facta legi generali est territorialis; ideoque peregrinus, sicut privatur privilegio sui loci cum ab eo disce­ dit, sic fruitur favorem concessum loco actualis commora­ tionis. Alia exceptio addenda est iuxta principium ne bis i« idem; sci. is qui legi generali sive in proprio sive in alieno territorio iam satisfecit, non tenetur eidem iterum satisface­ re si accedat ad locum in quo ea posterius urget, cum ipse illic versatur, vitato tamen scandalo. Quodsi obligatio legis quoad substantiam viget in utroque territorio, sed diverso tempore applicatur, commutatio temporis adhaeret loco, ideo­ que peregrinus substantiam legis observare tenetur, salvo principio ne bis in idem ; et quidem die in lege generali de­ terminato et in loco commorationis vigente, si lex particula- , ris sui territorii anticipat tempus impletionis ; die vero alte­ rutro, si lex particularis territorii in quo versatur anticipat impletionem obligationis generalis °2. I M Cf. S. C. Cone. 18 f!926) 312-313. n Cf. Onclin, o.c.f p 338. post responsum S. C. Cone. IS nov. 1924; cf etiam c.33 g 2; 1 520 1926.2269 § 1 etc. Subsunt pariter reservationibus pecca­ torum (cf. c.881 893.894 § 1); sed hoc explicandum est cx co quod confessarii qui accipiunt jurisdictionem ab Ordinario illius loci subtrahitur potestas que:· reservata, unde parochus peregrinus posset ibi absolvere suos paroecianos i peccatis ibi reservatis. •° Cf. Pontes Z. C. 111,457. v ct E. Hermann, Z>r ritu tn ture canonico: OrChP 32 (1933) 138-15b. « Cf S. C. Con. 16 (1924) 94-95; Rodrigo, Tr. de leg. ubi plura ilii « hac re. [ SUBIECTUM LEGIS ECCLESIASTICAE. K.500-502 495 Unde concludes: I. Hispanus qui in festo Assumptionis versa­ tur in Gallia, ubi hoc festum non est de praecepto, non tenetur audire missam eo die; e contra Gallus qui tali dic versetur in Hispania, debet satisfacere legi huic generali (c.1247 § 1). 2. Qui vi privilegii Cruciatae ieiunavit sabbato quatuor tem­ porum Nativitatis, non tenetur iterum ieiunan in pervigilio huius festi, si eo die versetur in loco ubi lex generalis urgetur'J. 501. 8. Vagi obligantur legibus tam generalibus quam (‘articularibus quae vigent in loco in quo versantur (c.14 § 2); nam, cum nullibi habeant domicilium vel quasidomicilium, eorum temporanea commoratio alicubi censetur pro acquisi­ tione domicilii ad sortiendum parochum vel Ordinarium loci (cf. c.93 § 2), ideoque subsunt tum legibus particularibus loci tum generalibus nisi ibi non vigeant04. 502. 9. Itinérantes qui ab uno in aliud territorium dis­ cedunt, quoad leges in alterutro tantum territorio eos affi­ cientes, sic videntur indicandi: a) obligationibus negativis, si sunt a) divisibiles, tenentur quamdiu versantur in terri­ torio in quo pro ipsis quoque vigent; si vero sunt β) indivi­ sibiles, non tenentur observare neque in loco ex quo disce­ dunt neque in loco ad quem accedunt, si in alterutro possunt absque peccato eas praetermittere; b) obligationes positivas negligere possunt, si discedunt e loco ubi eos urgent ante expletum tempus ad satisfaciendum concessum. Explicatur: Ad a, a) : Obligationes negative divisibiles, ut v. gr. lex non vacandi labori servili vel lex abstinentiae, quia urgent quovis momento in quo aliquis legi subicitur, debent obser­ vari dum quis versatur in loco ubi partem divisibilem im­ plere potest. Ad a, β): Obligationes negativae indivisibiles, v. gr. ieiu­ nii quia impossibilis est earum observatio postquam aliquid factum est quod cum eis non componitur, non debent obser­ vari ante discessum e loco in quo urgent, si perveniendum est ad locum in quo non urgent antequam earum obligatio non amplius tenet; nam in loco accessus potest itinerans ef­ ficaciam legis frustrare legitime. Quodsi quis discedens e loco in quo non vigent perveniat ad locum in quo vigent cum pos° In casu ab obligatione liberatur non modo ne bis in idem, verum etiam ÇU4 privilegium Cruciatae est personale iuxta c.74. M Ante Codicem communius excipiebantur a legibus particularibus loci, quia non pertinerent ad communitatem territorialem particularem, ideoque neque mter subditos legislatoris inferioris adnumcrarcnlur. Aliquando legibus specia­ libus subiciuntur ex dispositione legislatoris supremi. Cf. v.gr. c.1032. 496 DK I.ECIBUS HUMANIS sibilitatc cas integre servandi, tenetur eas observare; secus vero si praeceptum sit iam impletu impossibile, v. gr. si in loco discessus pluries facultate plenae refectionis usus fuit eadem dic qua pervenit ad locum in quo viget ieiunium. Ad b) : Obligationes positivae, cum non urgeant quovis momento in quo aliquis eis subicitur, retardari possunt quoad exeeutionvm usque ad ultimam occasionem aptam, ideoque missa v. gr. obligans in loco c quo discedunt, potest omitti saltem usque ad tempus in quo ultima celebrabitur in eo loco; imo probabiliter usque ad tempus iure concessum ad satisfaciendum obligationi, si in loco accessus posset adhuc missa audiri; nam iter facturus potest e pluribus missis in loco obligationis celebrandis ultimam eligere sibi ct tamen ante eam celebratam discedere, quia non tenetur manere sub­ ditus legi ; imo ulterius probabiliter potest eam omittere, etiamsi dum celebratur adhuc est in loco, quia obligationi audiendi missam sibi incumbenti poterit in loco accessus sa­ tisfacere, etsi de facto non sit auditurus quia propter dis­ cessum cessabit obligatio. Nec obstat quod subditus praevi­ dens impedimentum adimpletioni legis in futuro tenetur eidem iam urgenti praeveniendo satisfacere, quia hoc valet quando manente vi legis aliquis erit impediendus ab impletione; hic autem obligatio cessabit. Qui discedit hora decima c loco ubi viget lex abstinentiae, debet interea carnibus abstinere; quodsi ibi huiusmodi lex non vigeat, utique vero in loco accessus, ante discessum potest vesci carnibus, sed in loco accessus debet absti­ nentiam observare. 503. Unde concludes: 1. 2. Qui discessurus est c loco ubi viget lex ieiunii, potest pro­ babilius laute ientarc non attenta lege ieiunii, modo certus sit sibi eadem die alibi duas plenas refectiones licitas fore“. % Similiter potest duas refectiones plenas facere in loco disces­ sus, etsi ante meridiem perventurus sit ad locum in quo lex ieiunii \iget. E contra, si e loco in quo lex ieiunii non vigebat accedit ieiunus ad locum in quo talis lex viget, tenetur ibi legem obser­ vare. Quodsi in loco ubi ieiunium non vigebat semel tantum ple­ nam refectionem sumpserit, sed hora inconsueta pro iciunio, adhuc poterit in loco immuni a lege ad quem discedit iterum vel pluries plene refici, (pria hora plenae refectionis probabiliter pertinet ad ieiunii essentiam. “ Sic Busenbaüm, Medulla 1.1 tr.2 c.2 dub.2,5; Βαμ.εκιχιΡαι.μιεϊι. I trJ 185-189; Noldin, 1.152; I.oiano, I.190.IV etc. Negant alii hypothesim, sd. d* gationem ieiunii esse indivisam, arguentes cx iciunio sabbati sancti (c: c.L'..· §4); sed ea quoque die habetur obligatio ieiunii specialis indivisa. 497 3 Qui discessurus est e loco ubi missa obligat illa die ad lo­ cum ubi non obligat : a) non tenetur retardare discessum usque Jum missa celebretur, quia lex missae non limitat libertatem abeun­ di; β) probabilius non tenetur audire missam in loco, si discedat antequam ultima missa ibi celebretur, nam dum manet possibili­ tas audiendi missam, non peccat quia non praeveniat missam ante discessum, “nam illa obligatio solum est pro praevenienda impos­ sibilitate implendi praeceptum, dum quis manet eidem subditus, non vero pro praevenienda exemptione qua desinit absolute esse !tgi subiectus”“; et ex quo discedit manente possibilitate satisfa­ ciendi obligationi, cessat obligatio; 7) probabiliter adhuc excusant aliqui a missa in loco discessus sive unica sive una cx omnibus quae celebrantur ante discessum audienda, dummodo discedens perventurus sit in locum immunem a praecepto tempore adhuc utili pro satisfaciendo praecepto; nam catcnus prohibetur satis­ factionis dilatio, quatenus per eam quis constituitur materialis sal­ tem transgressor legis, quod in casu non obtinet, siquidem dila­ tio inferet exemptionem a lege per discessum, manente possibili­ tate audiendi missam 504. 10. Loca exempta a iurisdictione alicuius legisla­ toris inférions ea sunt quae extra territorium ipsius sita con­ siderantur. Huiusmodi esse possunt : a) sensu pleno, et immediate, quando locus directe eximitur, ita ut quaelibet personae in eo commorantes subducantur iurisdictioni Ordinarii loci in quo est locus exemptus, v. gr. paroecia; b) sensu minus ple­ xo, ct mediate, quando loci exemptio subordinatur certarum personarum exemptioni, ita ut aliae personae in eo loco non sint subductae a iurisdictione Ordinarii localis. Paroeciae, quando eximuntur, sensu pleno exemptae habendae sunt, ideo­ que quoad omnes sive incolas et advenas, sive peregrinos et vagos qui ibi inveniantur. Domus ct ecclesiae regularium probabilius post codicem sensu minus pleno eximuntur, sci. quoad ipsos religiosos, non exceptis novitiis, aliosque potestati superioris religiosi ad nor­ mam c.516 § 1 subiectos, non vero, ut communius post Coditem videtur °8, quoad quoslibet qui in domo regulari quolibet modo versentur. Nam, quamvis teste S. Alfonso cu “tam loca quam personas tridentinum exemptas appellat”, Codex loco* Rodrico, Tr. dc legibus 187, ubi AA. pro diversis modalitatibus opinio· iun> citantur. c Cf. Sanchez, In decalogum 1.1 c.12 n.32; Lrsstus, Dc iustitia ct iure Uc2n.56. * Intern illi pauci auctores qui etiam post Codicem exemptionem sensu pleno idmittunt cum multis antiquis, eam ut probabilem tantum referunt, v.gr. Cappello, ftcruurÎrÇ; Coronata, Instit. 1. C, 1,15; Noldin-Schmitt. 1,152 nota; LoiaI 1*2; Noval, De processibus 1,232. • Theologia moralis 1.1 tr.2 n.157; cf. Trid. s. 14 dc rcf. c.5. 498 DE LEGIBUS humanis rum exemptionem potius personis subordinatam voluisse vi­ detur c.615, cum dixit : “Regulares cum eorum domibus et ecclesiis... ab Ordinarii loci iurisdictione exempti sunt”79. Nec semper, ut monet ipse canon, sed in pluribus casibusn, praesertim circa ministeria sacra (cf. 336 § 2 609.619.1261. 1334.1345.1356.1505, etc.) iurisdictioni episcopali subsunt di­ recte70 *7273 ; alias quoque indirecte submitti debent, ad vitandum scandalum vel ad bonum commune efficacius promovendum, nisi praestari debeant quae ipsorum privilegiis sint contraria. Quae animadversio casibus in superioribus numeris quoque propositis est extendenda. Unde concludes: Parum probabile videtur accedentes ad do­ mos ct templa religiosorum exemptorum, ipso accessu et praeter condiciones c.514 § 1, liberari a legibus particularibus territorii in quo domus exemptorum est sita”. ARTICULUS III De subiecto legis CIVILIS Summa rerum dicendarum. Breviter absolvemus hanc materiam, minoris appli· cationis aut difficultatis pro moralista, cxfxmendo primum principium generale cum applicationibus, ct considerando deinde casus particulares exemptorum, et potissimum clericorum, relate ad has leges. 505. 1. Legibus civilibus alicuius Status subiciuntur: a) per se omnes cives in territorio praesentes; per accidens: a) tum exteri in eo Statu praesentes, β) tum cives extra Sta­ tum commorantes. Explicatur: Subiciuntur per se omnes cives praesentes; nam leges civiles plerumque sunt primario territoriales, et immediate afficiunt territorium, personas autem quatenus in territorio versantur, ideoque per se cives (indigenas vel alienigenas) qui sunt de et in territorio. Per accidens subiciuntur exteri praesentes; nam se­ cundum leges civitatum et ius internationale, extranei in qui70 Cf. Michiels, Normae generales I. C. I2, 388-389, ubi auctores quoqce pro utraque opinione recensentur. n Cf. Mkrkelbach, 1,358 recensentem praecipuas exceptiones ratione doc­ trinae conservandae, cultus divini tutandi, curam animarum gerendi. 73 Cf. Vermkersch-Creusen, Epitome i. can., 1,775 recensentes casus i: quibus episcopus aliquid potest facere apud exemptos religiosos, vel ii episcopo aliquid faciendum permittere aut eodem iubente praestare debent, vcl in quibus exempti agere non possunt nisi dc consensu episcopi. 73 Cf. Onclîn, Dc territoriali vcl personali legis indole p.358-359 (Gtsbloux 1938); Ramos, De exemptione saecularium in domibus religiosorum: Coo Rei 6 (1925) 28-32.82-85 etc. SUBIECTUM I.F.CIS CIVILIS. N.SO 499 busdam reguntur legibus territorii alieni in quo versantur, potissimum iis quae politiam et ordinem externum ac tranquil­ litatem publicam securitatemque personarum et iurium respi­ ciuntT< (cf. CH 8), vel ad bona ipsorum saltem immobilia 75 ibi possessa spectantr ille ieiunet vel hic persolvat Officium, bis peccabunt. 515. Unde concludes: 1. Tres missas audire debet is qui cx voto, ex paenitentia sacramentali et ex praecepto Ecclesiae obligatur ad assistendumissae, nisi constet titulum voti et paenitentiae sacramentalis vo­ luisse urgere obligationem iam existentem propter diem festum I Nec satisfacit regulariter paenitentiae impositae audiendi tres mb sas, pacnitens qui tribus missis simul celebratis assistit, obsta: enim voluntas confessarii qui potuit et, nisi contrarium probetur, voluit tres missas diverso tempore audiendas praescribere, lier plures missae simul audiri possint. 2. Ex dispositione c.932 ct mente praecipientis rationabiliter praesumpta, operibus debitis cx voto, paenitentia sacramentali, etc. lucrifieri possunt adnexae cis operibus indulgentiae’. 3. 516. V. Tempus adimplendae legis in genere hoc ■. quod secundum voluntatem legislatoris explicitam vel imflicitam fuerit determinatum. In particulari autem diversae de­ terminationes occurrunt : a) Si in lege nullum determinetur, per se relinquitur arbitrio subditorum, dummodo per dilationem obligatio non obliteretur, aut finis legis non frustetur, aut materia eius non minuatur; nam his incommodis vitatis, quocumque tempore satisfit voluntati legislatoris. Per accidens intra tempus utile non antea °, erit festinandum, tum cx motivis modo indicatis, tum quando cx mora impedietur observantia. b) Si in lege iubetur obligatio statim vel quampri­ mum satisfacienda, pro diversis obiectis indicandum erit se1 Cf. Ballerisi-Palmieri, I tr.3 n.232-233.237.238; Vermeersch, U ' Certe haec opinio non attingitur in sententia ab Innocentio XI danmaü (D 1203), nam in casu agitur de pluribus missis integris audiendis ad d.stmcu> obligationes adimplendas, dum sententia damnata respicit unicam missam pr partes ex pluribus missis simul celebratis audiendam, ad tempons spatiœ minuendum. • Cf. Vermeersch, 111,578. • Loiano, 1,135 refert approbando exceptionem a D’Annibale ct Vermeer* indicatam, quod in materia iustitiae solutio anticipanda sit ab eo qui ρησ det se tempore statuto imparem fore solvendo. Sed rectius in his casibus ter pus statuitur ad finiendam obligationem, vel secus ad apicem iuris exception nova est causa. ADIMPLETIO LEGIS N.514-516 509 eundum rationabiliter interpretatam mentem legislatoris, et secundum iurispruclcntiam forte existentem ; sic in iure ca­ nonico: st at im saepe intclligitur intra triduum; quam- primum, autem, plerumque spatium longius admittit10 ; ceterum nonna fixa determinari non debet, sed singuli casus considerandi suntu. c) Si in lege tempus impletionis concrete assignetur, illud fideliter observandum est, eoque perdurante potest sa­ tisfieri legi per se quolibet momento; sed non valet anticipare, quia anticipando lex non impleretur. Attamen, si is qui mox erit subditus legis exequatur materialiter obiectum eiusdem, videtur non teneri ad iterandam exeeutionem cum lex formaliter urgebit ; ideoque qui primo mane audivit missam vel nondum subdiaconus recitavit breviarium, vel nondum in pe­ riculo mortis constitutus communicavit, probabiliter non obli­ gatur ad missam iterum audiendam in loco ubi illa die prae­ ripitur missa, vel ad iterandam recitationem Officii divini postquam eo mane fit subdiaconus, vel ad suscipiendum via­ ticum accedente mortis discrimine 12. Si autem tempore praescripto non fuerit legi satisfactum, pro obligatione ulteriori determinanda distinctione opus est; a) Si tem­ pus determinatum fuit ad finiendam obligationem, eo elapso lex r.on potest, nec proinde debet, amplius observari ; sic. v.gr. qui die dominica missae non astitit, non tenetur assistere alia die per heb­ domadam, ncc assistendo satisfaceret obligationi inobservatae. β) Si tempus determinatum fuit ad urgendam obligationem, co elapso lex magis urget ct quam primum adimplenda est; sic verbi gratia qui communionem paschalem intra tempus praefixum non susceperit, sive culpabiliter sive non, tenetur postea quantocius com­ municare intra annum, non autem ulterius eo elapso. Utrum lex lata fuerit ad finiendam an ad urgendam obligatio­ rem, colligendum erit ex voluntate legislatoris, cx verbis legis (cf. C.S59 § 4) vel ex fine, ex iudicio doctorum vel consuetudine. d) Quando tempus obligationis iam coepit, quolibet momento lex impleri potest ; sed si praevidetur impedimen­ tum pro tempore futuro adhuc utili ad observantiam legis, ad­ est obligatio adimplendi legem antequam impedimentum ad'tniat; sic v.gr. sacerdos qui praevidet se post meridiem fore ipcditumquominus Officium divinum persolvat, tenetur illud ane persolvere, nisi praevideat cessationem obligationis per Cf. c.807 de sacerdote celebrante in casu necessitate praemisso actu aathtioais post peccatum mortale; hic “quam primum”, i. e. intra tres dies • - dun communissimam interpretationem, debet confiteri. Cf. Ferreres-Mosdria, 11,307. 8 Cf. Rodi ico, Tr. de legibus 304. 510 DE LEGIBUS HUMANIS subtractionem ipsius subiecti ab ambitu legis, ope v.gr. dispen­ sationis; non vero tenetur matutinum et laudes anticipare, qui praevidet sc integrum Officium intra diem non posse re­ citare, quia anticipatio illa nititur privilegio quo nemo cogi­ tur uti, et quia in se nondum urget obligatio. t’) Circa supputationem temporis valent dispositiones respect i vae legis, sive civilis sive ecclesiasticae, eo attentius considerandae et fidelius observandae quo magis designent ter­ minum ad legem adimplendam, ut v.gr. in iure ecclesiastico pro lucrandis indulgentiis (cf. c.922.923.931 etc.), vel condi­ cionem ad efficaciam actuum, ut in eodem iure occurrit prae­ sertim circa validitatem novitiatus et professionis in functione temporis (cf. v.gr. c.555.556 § 1-2; 572 § l,l.°-3.°; 574). Iam vero : 517. A. In iure ecclesiastico, nisi aliud expresse cavea­ tur (cf. v.gr. c.923.32 § 2 etc.), tempus supputatur secundum normas sequentes: d) Iuxta c.32, dies constat 24 horis continuo supputan­ dis 13, regulariter a media nocte (cf. c.34 § 2); hebdomada, 7 diebus; mensis et annus,nisi proprio nomine designentur saltem aequivalenter, vel dicantur sumendi prout sunt in ca­ lendario, respective 30 et 365 diebus. ά) Iuxta c.33, in supputandis horis diei: a) principialiter standum est communi loci usui, illi sci. qui re vera obser­ vatur in loco pro moribus populi, etsi non cohaereat cum in­ dicationibus horologii neque cum tempore observato in aliis locis etiam eiusdem dioecesis; β) optio tamen permittitur di­ versi temporis, sive usualis in loco, sive localis tam veri quam medii n, sive legalis tam regionalis quam alius extraordina­ rii15, v.gr. aestivi vel zonarii (si quidem fuerit legaleie, vel, a fortiori, usuale), in quatuor casibus, probabilius taxative enumeratis17, sci.: in recitatione horarum canonicarum pri· M Unde fractiones dierum non adduntur invicem .nd perficiendum diec. ideoque novicius, v.gr,, qui cotidie per plurcs horas integro mense a domo c> viciatus aberat, nullum diem supplere debebit (cf. c.556). 14 “Tempus locale verum cognoscitur cotidiana computatione astronomia, ex apparente motu solis... Tempus locale medium resultat ex mutatione nuthe* matica temporis veri, ideo inducta ut dies stricte aequales per totum annrn obtineantur.” Vermekrsch, 1,352; cf. F. Recatillo, Instit. I. C. 1,123. u Tempus legale definitur lege; dicitur regionale quod est commune !οώ alicuius regionis, v.gr. zonarium quod statui solet commune pro singulis 21 zonis scu fusibus horariis in quibus terra fingitur divisa, per meridiana cor· malia 15 gradus inter se separata; Greenwich; Aetnae, Pctropolis etc. ” CIC 17 (1925) 582 ad 1. ,T Plurcs tamen, ut Vermzersch, 1,352; F. Recatillo, Injtit. I. C. 1.13 et cetera, censent extendendam ad indulgentias lucrandas et ad requiem festina ADIMPLETIO LEGIS n5I6-T" 511 vata, i.e. non alligata alicui officio vi legis18; in celebratione missae pariter privata, i.e. non ex obligatione officii choralis, quamvis publice cantetur ; in communione recipienda ; in ieiunii, etiam eucharistici, vel abstinentiae lege servanda 19. Optio ista semel determinata pro aliqua actione, ei quidem fide­ liter applicanda est, sed non debet in universum retineri per inte­ grum diem, ita ut omnes actiones pro quibus datur libertas in co­ dice debeant peragi sub eadem computatione intra viginti et qua­ tuor horas subséquentes; potius eodem tempore licet applicare mul­ tiplicem supputationem temporis in codice permissam ad praecepta formalitcr diversa, cx se ct de iure plane ad invicem independen­ ts, quae integre serventur secundum supputationem ipsis applica­ tam”, etiamsi agatur dc uno eodemque actu qui ex sc potest dice­ re relationem ad utrumque praeceptum ecclesiasticum ; unde licet verbi gratia secundum computationem legalem considerare diem ex­ pletum ut observatio ieiunii ecclesiastici non amplius urgeat, idco­ que laute coenare, et sequenti mane communicare, si secundum com­ putationem solarem coena sumpta fuit die praecedenti. c) Ex c.34: a) 57 lex non désignai terminum a quo nec explicite ncc implicite, tempus supputatur de momento ad mo­ mentum, et, si sit continuum, sumitur prout est in calenda­ rio; v. gr. canonicus discedens dia 3 iulii hora 10,40, debet esse redux die 3 octobris hora 10,40 (cf. c.418 § 1); b) si terminus a quo designatur explicite vel implicite: a) ct coin· cidit cum initio diei, primus dies computatur ad explendam numerationem, et tempus finitur incipiente ultimo die ; β) et non coincidit cum initio diei, primus dies non computatur, et tempus finitur expleto ultimo die; v.gr. illi cui conceduntur vacationes ad mensem a die 31 ianuarii, eis fruitur usque ad inceptam diem 28 (vel 29) februarii (cf. c.34 § 3, 4.°); ille autem qui natus est vir die 29 ianuarii 1940 non potest nu­ bere iuxta c.1067 ante 30 ianuarii 1956 21. Sed c. 19 eis adversari videtur, ncc Instructio S. Parnitcntiariac pro iubilaeo i Regatillo evocata, AAS 16 (1924) 341 n.15,ipsi tam favet quam nobis. Legis­ lator quod vult dicit ct quod clare dicit non est a suo sensu detorquendum. * Aliter alii, v.gr. OjETTi, Comment. in C. Z, C. 1,199, qui privatam intclhgit sensu liturgico, pro non cantata sollemniter cum diacono ct subdiacono, etiamsi sit paroccialis vel choralis. * Planum est optionem ct varietatem nullam permitti quae legis certae execctionem impediat aut canonibus contradicat; sic per supputationes diversas, les non potest reduci ad 23 horas; nec inter duos dies ieiunii consécutives iaremri potest hora vel semihora neutralis in qua liceat laute coenare. * CIC 29 (1947) 373. Responsum definit controversiam acriter annis prae­ cedentibus agitatam circa mutabilitatem supputationis in actionibus formalitcr kew. Porro “actiones formalitcr diversae dici possunt, quae ita sunt invicem rependentes, ut nullo sub aspectu veluti unum quid moraliter considerari r** Cf PerMorCanLit 36 (1947) 334-341. 3 Ulteriora amandantur turi canonico. Cf. v.gr. F. Recatillo, Instit. I. C. 1,125-134. 512 DE I.ECinUS HUMANIS 518. B. In iure civili: fl) Nomine mensis venit spatium 30 dierum, anni vero spatium 365 dierum ; dies constat 24 horis continuo supputandis; nox est spatium inter occasum solis ct ortum subsequentem ; b) si menses designantur pro­ prio nomine sumuntur prout sunt in calendario. CH 7; cf. Ccomm 60. 519. VI. Ordo servandus in adimpletione plurium le­ gum tunc solum venit considerandus, cum plures obligationes instant et nequeunt eodem tempore adimpleri, ita ut aliquae retardandae sint. In tali casu prius satisfaciendum est obliga­ tioni iuris superioris vel urgentiori inter plures eiusdem iuris: si autem omnes aequaliter urgere videantur, quicumque ordo servari potest, vel etiam, si materia singularum est divisibili» singulis pro rata poterit unaquaque praestatione satisfieri, curando ut tot praestationes fiant quot obligationes susceptat fuerant; sic v. gr. si quis habet decem missas pro decem in­ tentionibus celebrandas, potest cotidie per decem dies pro de­ cem intentionibus globatim sacrificium offerre. Sed si quis determinatae obligationi, etiam minus urgenti minusque prin­ cipali, satisfacere intenderit, huic certe ct non alii satisfacit Quando autem stantibus pluribus obligationibus opus praestatur ad satisfaciendum obligationibus, sed sine ordine nec determinatione speciali : a) si materia est divisibilis, vide­ tur singulis obligationibus pro rata satisfieri ; β) si non cjI divisibilis, praevalere censetur urgentior vel gravior obligatio, propter implicitam voluntatem anteponendi eam reliquis;.^ verbi gratia qui habet tres missas audiendas, aliam ex prae­ cepto Ecclesiae, aliam ex voto, aliam ex paenitentia sacramentali, salva speciali intentioni per primam satisfaceret prae­ cepto Ecclesiae, per alteram voto, per tertiam paenitentiae. CAPUT VI De interpretatione legis (c.17-20) 520. Extensio obligationis a lege inductae pendet a recta eiusdem intelligcntia. Porro, nec sensus legis est semper in sc danu nec mens legislatoris patet semper immediate ex ipsis verbis; nia I "propter humani ingenii imbecillitatem, eloquii humani dcfccturr I tactorum variationem, nulla ordinatio ita perfecte exprimi potes I INTERPRETATIO LEGIS. "Sii ‘W 513 ut excludatur quaevis dubitatio rationabilis dc cius sensu et appli­ catione” *. Unde recurrendum est ad legis interpretationem, sive In lege ecclesiastica (a.l) sive in civili (a.2). Tanquürey, Π.333-341; Kaxfanj. 1.183-187; PrOmot», 1.227-233; Ve-mefrsch, 1.187-190; Vax Hove, De legibus ccclcs astxis 239-295; Rodrigo, Tr. dc legbus 3713)9; Michiei.s, Normae generales I. C. P 469-580; Βχη is, Dc intrepretationr authentica Codicis I. C per Pontificiam Connrtiss onein : lusPontif 15 (h35) 161-190.298-313; 16 (1936) 78-105.217-256; Schmitt, The principle of authentic interpretation in can. 17 of the Code of Canon Law (Washington 1941), ARTICULUS I De interpretatione in lege ecclesiastica Post notionem et divisionem inter­ pretationis (§ 1), traduntur nonnae de interpretatione authentica, doctrinali, usuali (§ 2) ; deinde agitur de regulis generalibus cuiusvis interpretationis (§ 3); tertio loco exponuntur leges latae ct strictae interpretationis (§ 4); postea declaratur modus supplendi silentium legis (§ 5); tandem, appendicis instar, accedit doctrina dc cpikeia. Summa rerum dicendarum. § 1. Notio el divisiones interpretationis 521. Interpretatio legis est manifestatio genuini sensus i» lege contenti iuxta mentem legislatoris2. Manifestatio fit aut per meram expositionem legis in sc iam clarae, per alias expressiones et sententias clariores, et tunc est declaratio; aut per veram explanationem sensus ver­ borum in sc dubii vel obscuri, et tunc est proprie dicta inter­ pretatio. Genuinus sensus non critcrio personali interpretantis re­ linquitur, sed ex verbis legis, cx contextu, ex circumstantiis, stvlo etc. desumendum est. Iuxta mentem legislatoris, quia in interpretatione agitur de detegenda mente legislatoris, et quidem ut talis, per verba legis aut adiuncta manifestata; non dc critcrio personali illius qui legem facit, aut dc intentione quam privatim vel post la­ tam legem potest exprimere, neque de mente singulorum qui 1 Bovquillox, Th. m, fundamentalis η 124; cf. Λ. Brkms, Dc interpretatient authentica Codicis l. C.: hisPont 15 (1935) 164-165. 1 Cf. Cxeusex, L'interprétation des lois: RcvComRcl 3 (1927) 168-173. Thiol-Mo». 1 17 514 DK I.KC.IBUS HUMANIS ad legem ferendam in collegio congregantur, eorumve perito­ rum qui ad legem praeparandam operam dederunt. 522. II. Differt ab cfikcia, in qua non verba legis, sed voluntatem legislatoris interpretamur. Cf. infra, n.544. 523. III. Dividitur: 1. Ratione auctoris in: a) Altu: ticam, quae immediate vel mediate procedit ab ipso legislato­ re, ideoque ius facit, et ligat subditos quibus dirigitur. Est autem : a) legalis, si fit ad modum legis seu normae commu­ nis, aut sine destinatario concreto, ita ut liget totam communi­ tatem cui proponitur; β) iiidicialis, si fit ad modum sentential iudicis, aut in linea disciplinari ; cui accedit interpretatio per rescriptum in re particulari, ita ut liget partes causae vel destinatarios rescripti, pro reliquis autem sit norma directiva Sic interpretatio legalis v. gr. Codicis canonici Ecclesiae latinae, quando dubium afficit formaliter ipsum canoncm, re­ servatur Commissioni ad hoc constitutae 3, audita in gravio­ ribus respectiva Congregatione; in indicio autem, aut in lima discipilinari vel per rescriptum in re particulari, fit ab aliis organis S. Sedis in respectiva materia. b) Doctrinalis, quae fit a viris doctis et de se neminem ligat, quia est privata et ius non facit ; valet tantum quantum motiva in quibus innititur, et saepe praeparat ius consti­ tuendum 4. c) Usualis, quae fit per consuetudinem vel communem observantiam ; haec interdum est abusiva, plerumque autem tuta norma agendi (cf. c.29), et saepe veram introducit obli­ gationes (cf. n.526). Ad eam aliquo modo accedit iurisprudentia, seu interpretatio judicialis in multis rebus similiter iudicatis Ratione modi in: a) Comprehensivam seu declakitivam, quae legis obscuritates ct dubia explicat secundum usi­ tatum sensum verborum, declarando illud quod revera in lege continetur; sic v. gr. verba c.987, 1.” filii acalholicorum, - · eundum declarationem comprehensivam significant, etiam al­ terutrum parentum, solum patrem vel solam matrem, acatholicum, quin referat utrum avi fuerint acatholici necne’. 2. ’ Cf. Motu proprio Cum iurir: AAS 9 (1917) 534. ‘ Cf. A l·'. Quinn, Doctrinal interpretation of Law (Roni.i 1938); Cpt. Méthode d'.ntcrprctation 1 (Paris 1919); M. Carreros de Anta, La inltrfn:; αύη mbjcfvn de la l v: R-vEspDC 6 (l^Sl) 919-943. * Cf. CIC 11 (1919) 478; 14 (1922) 528. I INTERPRETATIO LEGIS Ν'. 521 515 b) Extensivam, quae non fit secundum proprietatem verborum, sed aliquam mutationem habet adnexam, extenden­ do vim ultra illud quod in verbis ipsius legis continebatur; sic, v, gr. terminus complex in c.2368 ex declaratione S. Of­ ficii. c) Restrictivam, quae subtrahit aliquos casus in lege comprehensos secundum usitatam significationem verborum'1, restringendo vim infra sensum proprium; sic v. gr., verba c.542 “qui sectae acatholicae adhaeserunt”, restrictiva inter­ pretatione valent de iis qui a fide catholica quam prius pro­ fitebantur, personaliter defecerint7. 3. Ratione amplitudinis sensui proprio verborum attri­ butae, in: a) Strictam, quae, salvis generalibus interpreta­ tionis principiis, verba sumit in sensu proprio magis coarctato, ita ut non possit non intelligi ille sensus strictus; sic verbi gratia, nomine clericorum, sensu stricto intelliguntur qui ton­ sura saltem servitio divino mancipati sunt, exceptis religiosis et episcopis; nomine autem populi Christiani comprehenduntur sensu stricto laici, non etiam clerici et hierarchiae superiores. b) Latam, quae verba sumit in sensu proprio magis ex­ tenso, ita ut ille sensus possit sed non debeat necessario intel­ ligi; sic v. gr., nomine clericorum, possunt intelligi sensu lato etiam religiosi et episcopi ; nomine autem religiosorum, diam novitii et non soli professi. Divisio non caret applica­ tionibus in theologia morali, v. gr. ad urgendam vel non ur­ gendam delationem Episcopi secundum normam c.904. Tam interpretatio stricta quam lata fiunt secundum propielalctn verborum, ideoque potius pertinent ad interpreta­ tionem comprehensivam. 4. Ratione personarum quibus interpretatio authen­ tica dirigitur, in: a) Universalem, quae fit pro tota communi­ tate sicut lex, ut accidit in interpretatione legali, itemque quando occasione casus particularis promulgatur rescriptum in AAS, nullis indicatis personis vel regionibus pro quibus datur in concreto. b) Particularem, quae fit pro determinatis personis vel regionibus in ipsa inscriptione rescripti particularis vel senten­ tia iudiciali indicatis, ita ut per se eas solas afficiat et non ' Aliqui AA. has divisiones expVcant per relat-onem ad mentem legisla· toris et non ad verborum proprietatem; sic v.gr. Maroto. Instit. I. C. 1.236; VuuniscnCBFLcrs. FKitomc 1. C. 1,93; Michiels, 1,373. ’ CIC II (1919) 477. v 516 PE LEGIBUS HUMANIS alias, donec ex jurisprudentia non eveniat interpretatio usua­ lis cum vi sibi propria8; sic v. gr. rescriptum Toletana et aliarum de fructibus praebendarum percipiendis in determi­ natis casibus p. § 2. De interpretatione authentica, doctrinali, usuali 1. Interpretatio authentica: a) Per modum legis Ex ii id ita, a) fit saltem mediate ab ipso legislatore, β) vim habet eandem ac lex, y) non indiget promulgatione et valet 524. retrorsum quando est mere declarativa, contra vero si est ex­ tensiva vel restrictiva; b) Per modum sententiae iudicialis aut rescripti in re peculiari data: a) fil a indice vel tribunali ecclesiastico aut rescripto principis, β) per se habet vim farlicularcm. Cf. c.17. Explicatur: Ad a, a) : Interpretatio authentica legalis datur a legisla­ tore, vel ab cius successore, vel etiam a Superiore eorum in ipsa potestate Icgislativa, ut patet cx natura rei : etenim “unde ius prodiit, interpretatio quoque procedat” 10. Et quidem om­ nes isti possunt facere interpretationem extensivam vel re­ strictivam, ultra vel infra sensum aut mentem prius habitam, ita ut non sit mera interpretatio sed novus actus legislative; unde verba adhiberi solent “declaramus et statuimus”. Legislator, et qui ci acccnscntur, possunt aliis committere hanc potestatem sive a iurc sive ab homine. In Ecclesia: dc facto: «) R Pontifex ct Concilium oectimmcum authentice interpretari possunt quaslibet leges universales; β) Congrccjaliones romanac possunt authentice declarare leges ge­ nerales Ecclesiae, tum per sententias administrativas particulares, tum per Instructiones generales quae praescriptis Codicis canonici cum maiori luce maiorem quoque efficientiam afferant, quaedam illis addendo sed nullatenus derogando; sed authenticam canonum interpretationem dare non possunt, ct ipsa decreta generalia Con­ gregationum vim legis universalis non habent nisi a R. Pontifice fuerint in forma specifica approbata; 7) Commissio ad Codicis canones authentice interpretandos ius accepit a Benedicto XV autla · ticc interpretandi, non tantum declarando legem sed etiam ius du­ bium definiendo, idemque, ut videtur, cx peculiari facultate exteu• Quando cognoscitur interpretatio particularis in AAS non edita, tn externo ignorari potest ab iis pro qu bus non fuerit data; et sane in ipsa nca divulgatione, mdolt-m m nus firmam efferre v detur in mente legislatoris. » Cf S. C Cone. 12 (1020) 357; 19 (1927) 45. i» C.31.X 15 t.39; cf. 1.12 Cod.1,14 Cf. A. Brems, Do interfretctierf ·.» thrntica Codicil iuris canonici per pontificiam Commissionem: lusPont I' (1935) 161-190. I I dendo vel restringendo n, nunquam tamen contra voluntatem legis­ latoris; ί) Archiepiscopi ct Episcopi possunt authentice interpretari leges propriae dioecesis, non autem leges concilii plenarii vel piovinci alis. Ad a, β) : Interpretatio authentica, per modum legis cx! hibita, eandem vim habet ac lex quam interpretatur, utpote quae procedit ab ipso legislatore vel ab alio quem legislator sibi suffecit, ideoque respicit eosdem subditos quos lex ipsa. Ad a, γ): Interpretatio authentica: a) mere declarativa, cum exponat sensum verborum objective et in se clarum, ideoque iam prius subditis intimatum, non eget nova pro­ mulgatione; proinde valet retrorsum quoad effectus juridi­ cos, i.e. respicit etiam actus praeteritos a die quo lex nunc de­ clarata vigere coepit ; sic v. gr. accidit circa interpretationem c.1099 § 2 datam per responsum 20, VII, 1929, quae fuit mere declarativa et valuit retrorsum, ut deinde ipsa Commis­ sio dixit. β). Stricte declarativa, extensiva ct restrictiva, indigent nova promulgatione, ut videtur etiam cx ipso iurc naturali, quia usque dum ea edatur non afficiuntur subditi; proinde non valet retrorsum, quia ante novam promulgationem lex dubia fuit lex nulla, et lex certa habuit diversam vim arctiorem . vel ampliorem. Ad b, a) : Interpretatio authentica iitdicialis datur in ca­ sibus particularibus a iudice vel a tribunali, servato ordine judiciario, cique aequiparantur sententiae quas cx aequo et bono ferunt in linea disciplinari Congregationes romanae in casibus particularibus. Rescripta principis ad consultationes continent etiam interpretationem legis in re particulari, eam personis vel rebus determinatis applicando, cum non datur norma generalis agendi 12. Ad b, β): Haec interpretationes per se afficiunt tantum res ct obligant tantum partes pro quibus datae sunt, ideoque 11 Aliqui, ut Gasparri, Dc matrimonio II ’,1025, negant Commissioni faaltitem ferendi interpretationum extensivam vel restrictivam; sed ex c!7. ex prni Commiss onis ipsius et opinione plurium canonistarum, ut Van Hove, Crtiiiot, Ilrcms. Cappello, etc., contrarium probab litis videtur. Cf. Cappello: GrCatt 3 (1933) 366. - lud cis per se non est legem interpretari, sed appl care; tamen in caito» particularibus non poterit eam applicare n»si interpretetur; unde saltem '*r i”dex striae leg s •ntcr^rrf'ri. Ceterum, quael hrt sententu iud cules ct disciplinares aliqua ratione semper constituunt interpretat onem, tt v habeatur praxis sentent.arum untfonms et constans, non I ect ei ronlran c.5O; privileg orum in c.67.63; dispensationum in c-S.y 1 » Van Hove, Dc legibus 302-305. f interpretatio legis. 523 tur ergo dumtaxat leges irritantes, inhabilitantes, prohiben­ tes, v. gr. quae statuunt impedimenta matrimonialia vel pro­ hibent religiosas apud quemlibet mulierum confessarium in­ stituere confessionem, nam per se unicuique est ius contrahen­ di matrimonium (c.1035) et libertas confitendi apud quem­ cumque legitimum confessarium (c.905). Leges quae exceptionem a lege continent illae sunt quae ex natura dispositionis veram anomaliam et strictam a iure communi exceptionem constituunt, unde iuris singula­ ritates * dicuntur, v. gr. quae permittunt missae celebratio­ nem in domo privata (c.822 § 4). Iam R I 28 in VI aiebat: quae a iure communi exorbitant, nequaquam ad consequen­ tiam sunt trahenda. 537. Unde concludes: 1. Leges potestatem seu favorem fa­ cientes quae non sunt contra ius commune vel tertiae personae, late interpretandae sunt; sic v.gr. chnstHidclcs m c.vJl s 3 »».tclligendi sunt etiam sacerdotes ct episcopi. 2. In obscuris minimum est sequendum (Rl 30 in VI), i.e. si sensus legis obscurus remaneat postquam adhibita fuerunt media opportuna ad illum detegendum, licet amplecti sensum qui minus gravat subditos; sic v.gr. unicam habet irregularitatem qui ter abortum procuravit cum effectu iuxta c.869 in relatione cum c.985,4.· § 5. De modo supplendi silentium legis 538. 1. legislator humanus nec potest omnes casus prae­ videre neque convenienter pro omnibus in legibus provide­ ret**. Ideo locus erit plus minus frequenter supplendi silen­ tium legis sive universalis sive particularis, si desit norma cir­ ca aliquam actionem faciendam vcl omittendam, quin appli­ cari possit principium dc libertate vel potestate in silentio legis fundata, aut cum diversae personae contendunt de pro­ prio iure et illud determinandum est quin habeatur definitum legis praescriptum. 539. 2. Suppletio in iure canonico: “Si certa de re desit expressum praescriptum legis... norma sumenda est... a le3 Iuris singularitates sunt proprie d ctac exceptiones a 1ege communi, non affundendae cum iure singulari, “quod pro determinatas class litis personarum crd-nt relationes iundicas, et qudem contra tenorem iuris communis, sed ob speeiiîem boni communis ut»l tatrm aut necessitatem Hoc ius constitue exc p tonem a iure communi improprie dictam, ct, si favorem confert, vocatur pri· nlefium a lege concessum. Hoc ius late est interpretandum, uti v. gr. ius sin· fahre exemptionis religiosorum”. Brys, Tr. dt leyibus p.82 nota 28. * Cf. S*. th. 1-2 q.96 a.6 ad 3. 524 Pt LEGIBUS HUMANIS gibus latis in similibus, a generalibus iuris principiis cum aequitate canonica servatis, a stylo et praxi Curiae romance, a communi constantique sententia doctorum" (c.20)”. Norma sumenda est a quatuor illis fontibus taxative enu­ meratis, ct indiscriminatim quoad ordinem applicandis; unde neque a iure canonico superiore, quod est norma interpreta­ ti va secundum c 6,2.°-4.°, et 23, neque a iure civili respectivae nationis, quod abrogato iuri romano probabiliter suffecit in supplendo silentio legum ecclesiasticarum usque ad pro­ mulgationem codicis, sed non postea *32. Vis autem huius suppletionis erit diversa pro diverso in­ terprete. Nimirum, si quis privatus eam faciat rationabiliter, normam habebit pro moralitate subiectiva actionis, sed in foro externo nullam obligationem suscipiet; si suppletio fiat a iudice, obligabit etiam in foro externo iis pro quibus lata est sen­ tentia; si ab alia auctoritate, imponet obligationem omnibus subditis ad quos dirigitur. A legibus latis in similibus, sci. quando deficit dispo­ sitio legislativa circa aliquam rem. applicantur dispositiones datae pro aliis rebus in ipso iure canonico vel etiam in iure civili canonizato ab Ecclesia, dummodo habeatur vera casuum similitudo ct paritas rationum nec interponatur voluntas con­ traria legislatoris. Haec est analogia legis fundata in exigen­ tiis ipsius iuris, seu in aequabilitate rerum similium secun­ dum axioma; “ubi eadem est ratio, ibi idem ius.” À generalibus iuris principiis, sci. formaliter canoni­ cis, quia supplendum est silentio iuris canonici. Huiusmodi principia alia in ipso codice canonico exhibentur, tam in par­ te prima frequentius, quam in reliquis parcius; alia sunt re­ gulae iuris olim authenticae et nunc etiam magnae auctorita­ tis 23 ; alia sunt brocarda seu regulae a decrctistis et decretalistis sapienter traditae. 11 Ci. S. D’Anczlo. Lc lacune nel viqcntc ordinamento qiurid'ca-c(wn\:t' Studium 22 (1026) 257-269.321-327 ; A. CnNlCA. Pe lacunis Icqîs sutflcnfa ·' normam Codicis Z. C,: lusPont 16 (1θ36) 182-198; -17 (1937) 242-257; 1! (1938) 281-292; 19 (1939) 70 89; 20 (1940) 129-144. 32 Ante promulgationem Cod cis canon;ci d snutabant AA. num Codice o v talum essent fontes iuris cedes astici suppletorium. sicut olim ius romarin Nunc vix non omnes negant, attento praesertim c.20: et iure existimat Miwir Instituts nes h C. I.3S4, contrariam sententiam (cf. I)*Annîdaî.e, If 201) r- f mitti non posse. Maiore ex parte depromptae fuerunt ex iure romano et insertae in 3*· crctalibus Grcgorii IX et Bonifacii VIII» X 1.5 t 11: in VI, 1.5 t 12. Priver iuris naturalis, ct saepe ipsa altiora principia ex philosophia iuris deducu, rtf I ex analogia sed directe applicanda sunt. Cf. c.6,6.°. INTERPRETATIO LEGIS. 525 In utroque casu, sive applicentur leges latae in similibus sive principia generalia iuris, servanda est aequitas canonica, i c. iustitia temperanda est aliis virtutibus humanitatis, misericordiae, cantatis ab bonum Ecclesiae ct salutem animarum. Prohibetur suppletio ex analogia, quando voluntas contraria le­ gislatoris constat. Hoc autem accidit: a) tn poenis applicandis, ex explicita limitatione canonis 20; β) in irregularitatibus inducendis, secundum c.983; 7) in legibus irritantibus et inhabilitantibus, iuxta C.11*. Stylus et praxis curiae, seu modus practicus33 unifor­ mis quem constanter servat Curia in actibus et responsis de eadem materia, est optimum medium supplendi silentio Co­ dicis, sed per se obligationem universalem non inducit, quia secus non esset quaestio de suppletione. Quae actuum vel de­ terminationum repetitio sit necessaria ut stylus et praxis constituatur, nec facile definitur nec unico criterio videtur constituenda, cum in aliis negotiis plures in aliis vero pau­ ciores resolutiones uniformes, constantiam criterii revelare possintso. Sententia communis et constans doctorum ea est quae a jurisperitis pleri sque et praecipuis admissa fuit et deinceps sustentatur. Quando sex auctores graves37, qui sd. doctrina et peritia sint praediti et argumenta cx professo discutiant, sine aliorum oppositione in eandem opinionem incidunt, ea sententia poterit dici communis, quia plcrique eam mutua­ bunt ct ulterius divulgabunt. Ratio cur doctoribus ista auc­ toritas tribuatur est praesumptio veritatis, etenim “si in ali­ cuius legis intclligcntia omnes interpretes conveniant, faciunt humanam certitudinem...; quia vix potest accidere ut contra communem omnium doctorum interpretationem tam efficax latio occurrat, ut in conscientia reddat securam contrariam intelligentiam” 3S. 11 Disputant num suppletio possit appVcari lenibus miae st retae suhsurit interpretationi Michiels, Normae generales I. C. Ia p SO3s in sententiam con­ trariam inclinatur. E contra Van Hove, Dc legibus cccl. n.232; Rodrigo, Tr. dc leg, 388 d. 13 Altus est stylus et praxis facti, de quo hic est quaestio, alius stylus et praxis iuris, seu modus un formiter observatus circa actuum sollrmn tates vel crea materiam rescriptorum, qui factus sit obVgatorius. Ex repetit one resolu­ tionum potest oriri ius consuetud'iiarium, mutato stylo facti in stylo iuris. M Rkiffekstuel, his canon cum un versum. 1,1 t.4 n.18 ct 176 existimat binos actus vel responsa intra breve tempus, pro diversa rerum natura, posse ad ftyljim constituendum sufficere. r Graves intcllieuntur non absolute, quia in plurbus doctrnam ct perittam probaverint, sed relative ad quaestionem concretam, quam pro sua competentia aature examinaverint. ■ Suarez, Dc legibus 1.6 c.l n.6. 526 Df. LEGIBUS HUMANIS ARTIC U L US 11 De interpretatione in lege civili Dk PaOK. Dr l'inter■prétation des lois (Bruselas 1025); F. GlHY. Mtlhodt d'intcrfi Station et sources fil droit fws tif privi2 (Pans 1932); 1)1 Carlo, Du nuovi metodi d’intcrf’retaxione del du illo (Palermo 540. In itiribiis civilibus saltem antiquioribus non solet exhiberi sectio specialis de interpretatione legum. Ideo normae interpretatio­ nis in eis minus definitae erunt. Quoniam moralistae non multum interest attendere in particulari interpretationem genuinam legum civilium, siquidem quaestiones occurrentes potest solvere plerumque cx iure naturali, breviter proponimus quasdam nonnas, sive ex na­ tura rei sive ex dispositionibus positivis legis depromptas. 541. 1. Ex natura i^ei: a) leges priores in vigenti legis­ latione non receptae, vim omnem amississe dicendae sunt; in dubio autem num praescripta vigentia cum antiquis legibus cohaereant, a vetere iure non erit recondendum* b) Codex vigens, in iis quae ius vetus ex integro refe­ runt, ex veleris iuris auctoritate, atque ideo cx receptis apud probatos auctores interpretationibus est aestimandum; si ex parte solum cum iure vetere congruit, qua congruit cx iure antiquo erit aestimandum, qua discrepat cx se ipso erit diiudicandus. c) Sententiae tribunalium sunt quidem valde utiles ad interpretationem legum, sed ex se non constituunt interpre­ tationem authenticam. d) Pavores ampliandi, odia restringenda, iuxta princi­ pium vel maximam iuridicam in nostro iure invocatam (S. 22 dic. 63) ut normam supplctoriam iuris, quando deficit lex vel consuetudo localis ad definiendum ius (S. 12 jul. 929; S. 31 oct. 911). lam vero: a) In genere leges habendae erunt favorabiles, ideoque latae interpretationis, si favorem conti­ neant mere vel principaliter vel saltem probabiliter; onerosa autem si pure vel principaliter continent gravamen; sed si in lege partim favorabili partim onerosa partes ad invicem se­ parari possunt, quia una cx alia non sequatur, talis lex par­ tim habenda erit ut favorabilis partim ut onerosa, β} Ix p\rTICULARI “plures numerari solent modi aut quasi species le­ gum onerosarum ; tres autem vel quatuor videntur esse prae­ cipuae. Videlicet, lex poenalis, lex tributum aut onus impo­ nens, lex irritans factum, quod prohibet directe vel indirecte INTERPRETATIO I.EG1S. N seu consequenter, lex exorbitans a iure antiquo vel a muni iure aut illi derogans ve) limitans aut corrigens Et a fortiori lex posterior priorem abrogans... Aliae leges omnes quae huiusmodi non sunt, inter favorabiles putantur” 3e. 527 com­ illud. vero com­ 542. 2. Applicationes interpretationis restrictae in legi­ bus civilibus quae poenam determinant vel onus imponunt, facile ab omnibus admittuntur et sine difficultate adhibentur. Specialis autem difficultas nec una mens auctorum habetur in interpretandis legibus irritantibus, tum propter nimium earum numerum, tum propter intentionem haud claram le­ gislatoris, tum propter ipsos terminos parum definitos quibus utuntur. In genere et principialiter nobis lutum videtur40 nullas leges civiles irritantes, quocumque nomine actus irri­ tos, aut inexistentes, aut nullos praedicent, habendas esse ut ifso facto irritantes, modo actus circa quos versantur validi sint ex iure naturali. Unde actus in foro conscientiae haben­ di sunt ut validi, donec sententia declaratoria vel constitutiva nullitatis pronuntietur; ca autem pronuntiata, effectus rctrotrahuntur ad momentum in quo actus civiliter irritus positus fuit. 543. 3. Ex dispositione positiva pauca admodum haben­ tur circa interpretationem proprie dictam legum civilium. Quaedam meminisse sufficiat, quae ad rem aliquomodo atti­ nent: a) aliquando, etsi raro, ipse legislator interpretatur authentice sensum quorundam verborum (cf. CII 346-347); b) ex dispositione legis, in negotiis iuridicis in quibus effec­ tus dependet a voluntate partium, indoles ipsa negotii ct dis­ positiones partium inlelligcndac sunt secundum sensum ver­ borum, nisi claro appareat agi in re dc alio negotio aut di­ versam fuisse intentionem partium (cf. CII 675.1281); c) consensus partium, nisi aliud constet, intclligitur datus se­ cundum dispositiones legis (CII 1091, S. 12 oct. 900); d) du­ bium dc sensu alicuius clausulae in contractibus, debet in­ terpretari modo aptiori ut effectum producat secundum in­ dolem contractus (cf. Cll 1284); e) deficiente praescripto expresso alicuius legis circa aliquam rem: a) in lege civili • SuarCz. De legibus 1.5 c.3 n.15. “ Cf. SasciiiIz, Consiln 14 c.l club 14 n 5-6: S. Ai. roseus, 11 n 251 Sunt timen qui huic sententiae, quatenus complectitur etiam actus civiliter in· cxlstentes, nol nt concedere nis» probabilitatem cxtrinsecam. Cf. Luno, Dc ius· Hia <1.22 tcct.9 nn.249-257; Waefelaf.rt, L'obligation en conscience des lois civiles p.42s, maxime 46-47. 528 DE LEGIBUS HUMANIS generali norma sumitur ex consuetudine loci, caque deficien­ te ex principiis generalibus iuris 4', ut talibus agnitis in lege vel in doctrina legali (cf. CII 6 et notae); β) in iure fora­ ti 42 et commerciali, atque in omnibus legibus specialibus, de­ ficientia praescriptorum in aliqua materia supplebitur dispo­ sitionibus iuris civilis (CrI 12.16; Ccomm. 2.50). 544. Sch&lion de epikeia Interpretationi legis affinis est .epikeia, cuius conceptum ct applicationes breviter expe­ diemus. I. Epikeia est benigna legis interpretatio, quae fit in casu particulari privata auctoritate, ex praesumpta mente le­ gislatoris, contra sensum generalem legis. Dicitur: Benigna interpretatio legis, quia cx epikeia censetur legislator casum aliquem- specialem, propter peculiares cir­ cumstantias, noluisse comprehendere in sua lege, quamvis per se lex illum quoque casum certo comprehendat. In casu particulari, quia cpikciac non est locus nisi prop­ ter adiuncta specialia in casibus extraordinariis ct insolitis, ut statim patebit; ideo applicationem non habet nisi quando lex generaliter loquitur; quia cum lex singulariter statuit, epikeia adhiberetur non ad interpretandam sed ad everten­ dam legem. Priimta auctoritate, unde illud prudcntialc iudicium quod cfformatur, legem sci. non urgere in casu particulari propter speciales circumstantias, est subiectivum, ct valet in foro in­ terno ut liberetur subditus ab imputabilitate violationis in conscientia; obiectiva obligatio non modificatur propter illud iudicium, ideoque in foro externo rcsponsabilitas potest ur­ geri ab auctoritate competente, si mentem legislatoris ipsà aliter interpretetur, attenta tamen bona fide quae possit a poe­ na liberare et ipsum actum licitum et validum reddere44. 41 Haec principia generalia iuris intelliguntur potissimum iur s poMtir. fundati tamen sat;s presse in iure naturali quoad plura. Notum est in ultimo titulo 17 Digesti contineri 211 regulas iuris antiqui romani: in titulo «I libri S decretalium Grcgoni IX exhiberi 11 regulas iuris: in titulo ultimo lihri 5 de­ cretalium BonifacH VIII coll:gi S8 regulas iuris frequentissiniae applicat Cf. Apend. ad CH. et pro interpretatione R I in VI, Bartocetti, Le rcgclt ii Dir tto (Rnma Ιθ2θ). ° In Cathalaunia ius romanum adhuc ut supplemcntarium iuris foralis n|ct Cf. FMftRSRXS' 1.646 _ . 44 Cf. Suarez, De leg bus 1.6 c.7.8; Mexdizabal, Tratado dc Dcrccho ac­ tura/ I c.20. 44 Cf Vax Hove, Dc legibus 286; Dc privilegiis 338. Alu tamen ut ronata. Institutiones L C. 1,29; Loiano, 1,140; Rodrigo. Tr. dc legibus censent epikeiam per se valere etiam in foro externo, quamvis in ture c plerumque non agnoscatur. ’ , ' I 1 Ex praesumpta mente legislatoris, nain epikeia tota versatur in investiganda voluntate legislatoris, utrum sci. pro hoc vel illo casu singulari voluerit obligare, propterea quod "cum iura generaliter constitui oporteat, et vix sit aliquod generale quod non aliquam restrictionem patitur, lex inter­ pretatione restrictiva coercenda est” quoties res de qua agitur hoc exigit, et in casibus penitus insuetis in quibus applicatio litteralis saltem probabiliter a voluntate legislatoris alie­ na prorsus appareat40. Contra sensum generalem legis, qui clarus ct indubius potest esse, et per se certo comprehendens casum illum sin­ gularem. 545. II. Differt: a) An interpretatione, quia non investigat sensum generalem legis, sed tantum voluntatem legislatoris pro casu speciali in lege generaliter lata, etiamsi verba in se clara sint. b) An epikeia lata et impropria, in qua aut lex ipsa cessat, sive propter defectum potestatis ad casum particularem, sive quia iniusta redderetur, sive quia alia potior praevalet in concursu obli­ gationum insociabilium, etc.; aut stante lege habetur excusatio ab observantia, sive propter nimium onus sive propter aliam rationem 44 cx voluntate concepta a legislatore in ipsa lege ferenda. c) Λ dispensatione legis, in qua habetur relaxatio legis, ideoque obligationis, in casu speciali ab auctoritate competente4’. d) Ab aequitate legislatoris, quae in foro externo auctoritate publica adhibetur, efficientiam legis cx aequo ct bono, non ad api­ cem iuris, propter iustas causas interdum exigendo4*. Cf. c.20. t) Λ licentia praesumpta, quia in hac agitur dc casu sub lege diam in particulari comprehenso, in quo censetur legislatorem ve­ niam daturum, si adirctur, ut aliquid fiat, quod stante lege nequit fieri sine licentia. 546. III. Applicatio. 1.Epikeia adhiberi potest in qua­ libet lege positiva generaliter lata, cum legislator rationabi­ liter praesumitur noluisse eam urgere in casu particulari, etsi potuerit ita facere. Explicatur: In qualibet lege positiva generaliter lata, et quidem: ») certo in humana mere praeceptiva vel prohibitive, quia le_ ° D’AsnibalE, Summula, 1.187; cf. S. Thomas. 2-2 q.120 a.l; R. I. Rîley. history, nature and use of Epikeia in Moral Theology (Washington 1948) 44 Cf. SuARtz. De legibus 1.6 c.7.8; Riley, The history, nature and use of Efktia mi Moral Theology (Wash ngton 1048) 459. α Cf. V. del Giudick, Privilegio, dispensa ed epikeia nel dirtto canonico (Perusa 1926). 41 S D’Ancelh, De aequitate in codice iuris canonici: PerMorCanL’t 16 (1927) 210 224. Iuxta hunc auctorem aequitas canonica c.20 distinguenda est tpike a, et ad huius differentiam, frequentioris apphcat’onis exista in iure. CL etiam circa hanc distinctionem Vermeersch-Creusen, Epitome I. C. V\23A27. 539 DE LEGIMUS HUMANIS gislator humanus nec potest praevidere omnes variatissimos casus qui occurrent in relatione cum suis legibus, nec valet pro cis omnibus providere, nisi intolerabiliter complicando normas iuris; β) probabilius etiam in legibus irritantibus et inhabilitantibns, quia etiam in his valet ratio fundamentalis modo indicata; difficilius tamen, et non nisi propter damnum publicum et commune secus impendens, vel propter gravissi­ mam necessitatem privatam, cum ratio boni communis peri­ clitantis eas specialiter urgeat etiam in casu ignorantiae0; γ) probabiliter etiam in lege divina secundum aliquos, quia quamquam Deo patentissima sunt singularia contingentia, propter imbecillitatem nostram et Ipse ferre debet leges po­ sitivas “secundum ea quae in pluribus accidunt” 50, nc leges nobis sint complicatissimac et vix practicae ; sic v. gr. in pro­ hibitione lata ne panes sancti ficati a laicis manducarentur, noluit comprehendi casum ab aeterno praevisum Davidis ad Achimelech accedentis (1 Rcg 21,1-0), ncc tamen illum aliosque huiusmodi possibiles voluit excludere in tenore legis, ne ultra capacitatem humanam ipsas leges complicaret. Cum legislator praesumitur noluisse legem urgere in casu particulari, etsi potuerit urgere. Et hic est casus uni­ cus epikeiac proprie dictae, in quo sci. non habetur neque cessatio legis neque excusatio ab ea observanda, propterea quod legislator non potuerit hunc casum urgere, sed sola epikcia quia praesumitur noluisse cum urgere. 2. lîpikciom probabilius adhibere non licet sine recursu ad legislatorem, cum hic sine gravi incommodo adiri potest; secus vero si recursus difficilis sit. Probabilius adhibere non licet sine recursu praevio; 40 Plures quidem auctores ut Prümmer, 1,233; Riley, The history... cf Ef kcia 373-458, negant locum cssc epikeiac propter necessitatem privatam; sed ut Baller in 1-Palm 1ER t I, tr.3, 384 385 (cf. tr.10 s.8 n.533); Lehmkvhl, AVERTS, The cessation of nval dation in grave d fficulty TliSt 4 (|WP iure eam admittunt in divers s casibus, ct censent v.gr. impedimentum di­ ritatis cultus (c. 1070) non urgere pro catholico inter infideles degente, si neq-t compartcm chrsbanam potest habere neque dispensationem ab impedimento pe­ tere. Sim liter cx cp kcia admittitur removeri impedimentum ecclesiasticum d pensari sol tum, cum mulier versatur in gravissima et urgentissima necessitate reddendi debitum pseudomarito impedimentum ignoranti. Tamen, si fieri potest, postea ad cautelam per dispensationem vel sanationem condic onatam vibn certo tnatr monii providendum erit. 10 5*. th. 1-2 q.96 a.6 ad 3 Doctor communis agit quidem de lege hunuu sed altera eius consideratio valet in nostro casu: “ct si posset legislator omne1 casus considerare, non oporteret ut omnes c.xpr meret, propter confusionem v tandarn". Tamen, iurc alii asserunt quaestionem cssc potius quomodo fonnulK, quibus ius divinum exprimitur, sint interpretandae. f.xcusatio a i.f.gf. n 546-54 531 sic sentiunt communius auctores 51, ct pro ratione afferunt epikeiam cssc periculorum plenam, cum homines aequo facilius in benigniores partes soleant* declinare. Pauci aliter opinan­ tur “, quia ipsis videtur eam participare dc excusatione a lege magis quam de dispensatione, vel quia “eum qui certus est certiorari ulterius non oportet”, quod valet solum pro casu in quu benigna legislatoris voluntas moraliter certa est. 547. Unde concludes: 1 Epikcia locum non habet: in lege stricte naturali certo vel probabiliter, sive negativa sit sive affir­ mativa hic et nunc urgente41 ; neque in lege lata pro casibus par­ ticularibus, cum fundamentum applicationis tunc plane deficiat, ncc possit rationabiliter praesumi contraria voluntas legislatoris. 1 Epikcia obtinet quando circumstantiae suadent dispensatio­ ni cssc locum, quin tamen ea possit impetrari; sic v.gr. si quis teria VI et oblivione paraverit convivium cibis non esurilibus et rem animadvertit quando invitati accedunt, potest ex epikcia car­ nem praesentare. CAPUT VII De causis ab impletione legis liberantibus 4 548 Manente ipsa lege potest eiusdem obligatio ccssarc pro aliquibus in casu particulari, saltem ad tempus, propter causas excusantes vel eximentes. Causae excusantes seu impedientes sunt circumstantiae legi exiriisccac nuae in casibus part icidaribus aliquem ab impletione tegis liberafi/, dum remanet legi subditus. Reducuntur ad ignorantiam, impotentiam, dubium iuris aut facti, ct. iuxta aliquos, cpikciam, quae omnia suspendunt obligationem ad tempus, singularibus sci il­ lis casibus perdurantibus. Causae eximentes sunt circumstantiae quae subditum a subiectionc legis subtrahunt, quia cessare faciunt legem quoad illum sive S‘c v.pr. SüarfV. Dr Iroibus 1.6 c.8 n 6; inter reerntiores LtnMKVHL, I2U: Nolmn. I 160: Takquf^ky. IT 341; PrCmmer. 1.233; Mfrkf.lbacm, 1,371; FintiK. 1.182: Loi ano. I 140; Woute-s. 1.144; Faxfani, 1.180 B. Praesertim SchindlFr. Lehrbuch d r Kath. Morolthroloq c, I; cf. etiam Micmtts. Normae nriicralcs 7. C. P.460. Cf. RodrIco. Tr. dr Ircrbits 305 exi· □ ta recursu quando certus vel pos*‘tivc dubius est defectus aequitatis aut liutaitlitavs leg’s in casu parfculari, ct quando certa esset nimia acerbitas legis ‘ appPcaretur in casu; si vero acerbitas non faert nisi probab le ct recursus «iipcriorem pateret, is adeundus esset, quia dubium de urgentia legis esset tfiK b l· u AI qui cum S, Alfonso 1.1,201. admittunt exceptiones etiam in lege na­ turali; sed casus adduct". v gr. de rh*d;o non reddendo dom'tio nrrndo prvv detur abusurus, potius cx cessatione vel non applicatione unius legis in uinfl ctu cum alia praevalenti explicandi videntur. Ceterum frequenter apud auc­ tora referuntur exempla epikeiac quae ad excusationem sunt transferenda. 532 DE I.EGIIIl'S HUMANIS ad tempus sive definitive. Reducuntur ad dispensationem, privilf· gitnn contra ius, egressum c territorio, a/nentiam perpetuam, mula lionem status vitae. Akktnvs Dwv, 1,177 200: M>‘RKEi.nAcn. 1.372-396; Tanvckhky, 11.312 36!; Vermkihsch. 1,200-217.266-277; Van Hove, Dc privilcgt s, de d i/vwm/io (Malinas 1930); Rohrico, Tr. de legibux 400-537; Michiei.s, Nonnae lex l C. 11’,483-771. ARTICU LUS l D E CAUSIS E X C U S A N T I BUS Summa rerum dicendarum. Quoniam dc dubio iuris ct (acti diximus in trr ta tu dc conscientia, et de cpikeia egimus loco aptiore, in appendice capitii sati huius tractatus, hoc loco agendum est de ïi/uoraufiu, quae excusat monito inobservantiae culpabilitatem ex inculpabili condicione subiccti, cuique aequ parantur error ct inadvertent ia, ct de impotentia quae excusat ipsam pbiecti vam materiae subicctionem sub legis efficacia1, ad quam reducuntur tu, nutu et incompatibilitas plurium legum simul urgentium quin omnes observari queant § 1. De ignorantia 549. I. Ignorantia seu carentia habitualis cognitionis, quae sil ct quomodo dividatur ratione obiecti (in ignorantiam iuris, facti, poenae); subiccti (in invincibilem et vincibilem) et habitudinis ad actum subsequentem (in antecedentem, con.comitantem, consequentem) declaratum est in tractatu de ac­ tibus humanis n.84. Aequiparantur ei etiam hoc loco, quoad principia mora­ lia tradenda, tum errer seu approbatio falsi pro vero, tum inadvcrlcntia seu privatio actualis cognitionis in eo qui rem habitualiter cognoscit, cui accedit oblivio. 550. II. Principia. 1. In foro interno ignorantia legis a) Quoad reatum cl lpae: a) excusat totaliter quantum ad h quod invincibiliter ignoratur; β) minuit culpam quantum cl hoc quod vincibiltter ignoratur, nisi sit affectata; b) Quckd reatum poenae: a) invincibilis el vincibilis quae sit leviter cul­ pabilis excusat in iure canonico a qualibet poena; β) vincibilis quae sit graviter culpabilis non excusat a poena sibi profor!'^ nata, sive versetur circa ius aut factum, sive circa solam poe­ nam; c) Quoad effectum irritantem vel inhabililanlar. nulla ignorantia ab eo excusat. Probatur: Ad a, a) : Actio vel omissio est vere involuntaria, tam in se quam in causa, quantum ad illud quod invincibiliter Ci. Rodrigo, Tr. dc legibus 438. ignoratur sive circa ius sive circa factum, nam nihil volitum quin praecognitum. Linde habetur subieciiva excusatio plena quoad rem invincibiliter ignorantam. Ad a, β): Lex vincibiliter ignorata potuit et debuit cognosci, secus ageretur de ignorantia invincibili; ergo trans­ gressio actualis fuit aliquo modo voluntaria in sua causa, hoc est, in non remotione ignorantiae propter quam in confuso saltem praevisa fuit ct admissa actualis transgressio. Cum autem transgressio fiat ex ignorantia, sub cognitione confusa, voluntarietas et culpa diminuuntur. Exceptio ponitur quoad ignorantiam affectatam, in qua aliquan­ do culpa non minuitur iuxta ea quae dicta sunt n.86. Ad b, a) : In iure canonico “non solum quae ab omni imputabilitate excusant, sed etiam quae a gravi, excusant pariter a qualibet poena” (c.2218 § 2) ", cum poena non debeatur nisi propter culpam gravem3. In iure civili solet excludi ignorantia legis tanquam causa excusativa a legis impletione (cf. CII a.2), ideoque poena quoque urgetur, sive cx culpa iuridica sive ex praesumptione culpae mo­ ralis, Ad b, /7) : In iure canonico ignorantia vincibilis gravi­ ter culpabilis: a) Legis aut Facti, si est affectata, a nullis poenis excusat, quia scientiae aequiparatur ; si est crassa vel supina, excusat a poenis latae sententiae quae plenam responsabilitatem tam ex parte intellectus quam voluntatis exigunt, propter verba legis uti “praesumpserit, ausus fuerit”, etc.; si est mere gravis, non autem crassa vel supina, excusat a legibus poenalibus dumtaxat medicinalibus, non a vindicalivis (cf. c.2229 § 1-3,1.°) ; b") PoexaE solius: si est affectata, nulla­ tenus ab ea incurrenda excusat (c.2229 § 1); si non est affec­ tata, “imputabilitatem delicti non tollit, sed aliquantum mi­ nuit” (c.2202 § 2), ideoque potest excusare etiam ab in­ currenda poena vindicativa iuxta modo dicta sub a), ct semper excusat a poena medicinali quae supponit contuma1 Si ienoranfa non graviter culpabilis probari nequeat, in foro externo all· qujndn debebit sustineri poena imposita per legitimam sententiam, sed in inter­ no, mIvo scandalo, obl'gntio non est. Cf. SUARtiz, Dc Ico bus IS c 12 n.8. 1 Sunt quMem nuctores qui, ut Γ. MarciiKsi, Summula iuris pubici cccle· uûifici (N.Apoles 1948) n 72. censent auctoritatem posse ferre poenas etiam propter culpas leves; sed “de minimis non curat praetor**, ct sanctiones pro tMnicrrMfonibtis levibus, etiamsi essent proportionate, vix possent esse utiles, praesertim in societate civili. 534 DH LEGIBUS HUMANIS ciam (cf. c.2241 § 1), ct consequenter comminationis poenae notitiam. Ad c): Licet generaliter “nulla ignorantia legum irri­ tantium vel inhabilitantium ab cis excuset’’ (c.16), tamen si k-x irritans est simul et primario poenalis, i. c. constituens poenam pro aliqua culpa, ignorantia ab imputabilitate gravi excusans impediet irritationem aut inhabilitatem, sublata culpa quae fuisset fundamentum necessarium pro applicatione legis irritantis aut inhabilitantis in poenam. Sunt quoque casus legum irritantium aut inhabilitantium, in quibus ius positivum salvat valorem actus positi contra legum irritantem aut inhabilitantum, v. gr absolutionem sacramenlalem impertitam in determinatis casibus a sacerdote confessionem excipiente sine jurisdictione, Cf. c.207 § 2 ; 2247 § 3. 551. 2. In foro externo: a) Ignorantia vel error iuris, sive circa legem sive circa poenam, generatim non praesumi­ tur; b) Ignorantia circa factum: a) proprium, pariter non praesumitur; β) alienum praesumitur, nisi sit notorium. Cf. c.16 § 2. Probatur: Ad a): Cum homines non possint arcana cordium pe­ netrare, legislatorum est definire praesumptiones secundum quas ignorantia admittatur in foro externo propter bonum commune, vel non admittatur. Iam vero, legislator ecclesias­ ticus, sicut legislatores civiles, supponit leges suas post debi­ tam promulgationem et vacationem, ab omnibus quorum inter· est generatim cognosci ; unde ipsorum erit in singulis casibus contrarium qualibet via probare. Quia ignorantia vel error dicitur generatim non praesumi, aliquando praesumitur, et quidem: facilius cum agitur de rudibus, minorennibus, etc., nisi agatur dc legibus quae communiter cognoscuntur a personis illius condicionis; difficilius in personis excultis, prae­ sertim quando agitur de iure certo ct generaliter promulgato, scu quod in Codice continetur. Semper autem qui cognoscit unam partem legis, praesumitur cognoscere reliquas cum ea connexas. i I | ! I I I Ad b, a) : Cum homines prudentes factorum suorum sint conscii, iure non praesumitur ignorantia circa talia facta; sed iterum generatim, nam acta antiquissima vel minoris mo- I menti facilius possunt fugere etiam personas prudentes, prae­ sertim cum multis rebus implicantur. I i [ i 1 Ad b, /?) : Facta aliena cum sint plurima, neque aliorum saepissime intersint iure praesumuntur ignorari. Exceptio tamen ponitur quoad lacta notoria, seu publice nota et in talibus adiunclis posita, ut debeant ab omnibus cognosci vel saltem, ratione officii aut alio titulo, ab eo qui ignorantiam praetextat; haec generatim non praesumuntur ignorari. Posita externa legis violatione, deliberata vo­ luntas eam violandi praesumitur in foro externo (c.2200) ; sed si excusatio a gravi imputabilitate pro foro externo evincatur, poenae quaelibet impediuntur etiam in eo foro (c2218 ί 2) *. Unde concludes: § 2. De impotentia 552. I. Impotentia hic est incapacilatas subditi ad ini­ gendam legem. 553. II. Dividitur in: a) Absolutam, in qua opus lege praescriptum nullatenus potest poni propter impossibilitatem sive physicam, v. gr. quia deficiunt vires vel media, aut ad­ hibetur coactio in contrarium cui resisti nequit, sive spiritua­ lem, quia exeeutio operis implicat actionem aliquam illi­ citam. b) Moralem, in qua opus praestari non potest nisi cum magna difficultate per accidens cum observantia legis coniuncta, sive physica, ut metus vindictae, periculum sanitatis, etc., sive spirituali, ut molesti scrupuli, privatio boni spiritualis maioris, etc. 554. tentia absoluta, sive physica sive spiritualis, excusat ab obligatione etiam materiali legis. Xam ad impossibile physicum nemo tenetur (cf. I) 804), et ad peccatum nunquam potest esse obligatio; sic v. gr. qui detinetur in carcere vinctus, non tenetur ad audiendam mis­ sam quae extra carcerem celebratur; qui simul urgetur duo­ bus legibus incompatibilibus, excusatur ab impletione illius quae inferior est vel minus urget. 555. 2. Impotentia mora’is, sive physica sive spiritualis, excusat ordinario et per se ab obligatione legis positivae *, · Circa praesumptonem de scientia legis et poenae quaenam statuatur in Coder canon CO, ci. Rodrigo. Tr. dc legibus 409,3.ft. In casu de impotentia excusatio habetur ab obligatione non solum subiectire, scut in ignorantia, sed etiam, objective. Cf. L'Anné, Dc legis dcobhga· tww cb impotentiam: CollatGandav 22 (1935) 9S 102. 536 DK LEGIBUS HUMAXIS quando per accidens ct cxtrinscce coniti)igitur cum observa­ tione legis. Explicatur: Impotentia moralis sive physica sive spiritualis, sci. incommodum (metus, damnum imminens, etc.) quod mag­ nam difficultatem et improportionem implicat relate ad legem de qua est quaestio. Considerandum est, igitur, incommodum in relatione cum bono quod lex prosequitur vel cum damno quod avertere intendit, collatis ad invicem re praescripta, verbi gratia missa dominicali (cuius sit momenti, quoties sit praestanda, etc.) ; incommodo ex observatione proveniente, verbi gratia, lucro cessante ; malo ex non observatione causa­ to, v. gr., cultu suppresso eo die vel minore frequentia ho­ minum celebrato; auctoritate ipsa praecipientis. Excusat ab obligatione legis positivae, nam humana­ tum legum in huiusmodi casibus obligatio neque est plerum­ que necessaria ad bonum commune, neque rationabiliter ur­ geretur, cum propter humanam fragilitatem passim violanda esset, ideoque non in aedificationem sed in ruinam vergeret; divinarum autem urgentia, nisi observantia legis positivae per accidens coniungatur cum exigentiis legis naturalis (cf. c.2205 § 2) iure censetur ex benigna Dei concessione cessare. Unde axioma universaliter receptum : lex positiva 0 non obligat cum incommodo proportionato ipsi extrinseco. Ordinario et per se, siquidem in casibus extraordinariis incommodum occurrens neque est improportionatum neque allegari potest tanquam legitima ratio impossibilitatis, cum Deus ipse urgeat observantiam legis, ideoque gratiam neces­ sariam certo praestet ; hoc accidit tum quando intercedit bo­ num publicum utilitati privatae anteponendum, v. gr., de­ fensio patriae contra invasores ; tum quando cum inobservan­ tia legis humanae per accidens coniungitur necessario pecca­ tum, accedente praecepto legis naturalis ex quo observantia absolute urgetur, v. gr., si inobservantia legis ieiunii ex ad­ iunctis aequivalcret apostasiae ab Ecclesia catholica; twn denique, quando aliquis ex contractu vel quasi-contractu obli­ gationem aliquam suscepit non obstante gravi incommodo, verbi gratia, quando in munere medici, parochi, etc., accepta­ to, implicite se obligavit ad assistendum peste affectis, etc • Axioma includ’t etiam leges divinas positivas, dc quibus supra actum est· unde confessionis integritas, v.gr., non urget cum periculo vitae aut sigilli violandi; ncc lex restituendi aliena statim obligat, cum restitutio nequit fieri nisi dispendiis propriis longe superantibus valorem rei alienae. 537 Quando per accidens et exlrinsece coniungitur cum observantia legis: haec clausula, sub alio aspectu, explicata est in praecedentibus. Nimirum, id minime obtinet quando incommodum est ipsi legi intrinsecum, et per se cum eius observantia coniunctum, v. gr., verecundia accusationi pecca­ torum concomitans, aut lex ipsa est iniusta ideoque inexistens, aut nulla est ratio excusationis, cum ex clara voluntate legis­ latoris vel ex necessitate absoluta spirituali imponatur obser­ vantia; sic, v. gr., si actus contra legem humanam vergeret in contemptum fidei vel Ecclesiae, vel in damnum animarum vel in nocumentum boni communis7, lex esset fideliter obser­ vanda, non obstante magno incommodo privato cum observan­ tia coniuncto. 556. Unde concludes: 1. Elcazarus non excusabatur a lege de carne porcina non manducanda, cum manducatio ab eo exige­ batur in signum apostasiae religiosae (2 Mach 6.18-31); neque duellans cx gravi metu excusatur a poenis ecclesiasticis (cf. c.2229 5 3,3.’); neque potest fugere miles cx acie propter periculum vi­ tae, aut medicus vel parochus c pago peste affecto. E contra gra­ vis difficultas excusat a missa dominicali, abstinentia, rcquic festira etc.; gravior requiritur ad celebrandam missam non servato debito ieiunio, etc. 2. Qui simul urgetur pluribus legibus quin possit omnibus satisfacere, legem graviorem ceteris anteponere debet, idcoquc ncpativam, affirmativae; naturalem, positivae; divinam, humanae: humanam superiorem, inferiori, v.gr. legem cavendi ne homines a sacramentis arceantur, legi non cooperandi vel mere materia­ liter profanationi alicuius sacrilegi, nisi tamen lex in se gravior vel superior cedat in adiunctis legi inferiori, v.gr. lex divina de integritate confessionis quae non sustinetur cum gravi detrimento proximi, vel lex pariter divina viatici suscipiendi, secundum aliquos legi dc ieiunio ecclesiastico requisito ad celebrationem missae ct confectionem eucharistiae; ct inter leges eiusdem ordinis prae­ ferendae sunt, ceteris paribus, eae quae pro obiecto habent excel­ lentiorem virtutem, nisi inferior magis urgeat; sic v.gr. iustitia plerumque magis urget quam caritas, non tamen semper, ut si alius proximus versetur in extrema necessitate ct creditor sit di­ ves. 557. 3. Quando non potest tota lex impleri: o) Non adest obligatio ad partem possibilem si materia praecepta certo est moraliter indivisibilis, aut si in parte possibili ratio legis non certo salvatur; b) Adest autem obligatio, quando ( f C.220S J 2 ct 3. humana quae habitualiter imponeret actus heroito» subditis, ipsa esset in nocumentum boni communis, ideoque nulla. 538 DE LEGIBUS HUMANTS materia est divisibilis, ct observatio partis possibilis ad finem legis certo conducit3. Explicatur: Ad a): Non est obligatio ad partem possibilem·. quando moraliter non aestimatur nisi in coniunctione eum parte impossibili ; sic, v. gr., qui vovit Romani peregrinare, non tenetur suscipere iter usque ad confines patriae, si non possit eos pertransire, vel qui fregit semel ieiunium potest ulterius eadem die plures facere refectiones; β) quando pars possibilis habet quidem propriam aestimabililatcm, sed adeo parvam ut pro nihilo sit reputanda °, et vix censeatur legisla­ tor illam separatam urgere, similiter deficit obligatio; sic, verbi gratia, qui e missa non potest audire nisi ultimam par­ tem a communione, ad nihil tenetur; similiter sacerdos carens breviario qui unum vel duos psalmos memoria tenet ex Officio divino, non est obligatus ad eos recitandos. Dictum est si materia certo sit indivisibilis aut pars pos­ sibilis certo ad finem legis conducit ; quia si haec sint vere dubia, obligatio nulla est, tum vi probabilismi applicati, tum etiam quia secus scrupulis et anxietatibus via aperiretur. Ad b): Adest obligatio quando in materia indivisibili pars possibilis, cum sit notabilior, certo confert ad finem le­ gis; nam lex de re divisibili obligat ad omnes et singulas partes etiam seorsim, si in eis ratio legis invenitur; sic, verbi gratia, tenetur ad abstinentiam in reliquo die servandam, qui eam mane non observavit, vel ad requiem festivam vespere observandam, is qui mane debuit laborare, vel ad horas t diurnali recitandas, sacerdos qui non potest matutinum per­ solvere carens breviario (D 1204). 558. 4. Causam voluntariam quae impediat impletionem legis: a) Nunquam licet ponere directe, praesertim si impedimentum est proximum; b) Licet vero sive indirecte ponere ex causa proportionata, sive non removere existentem vel positam, quando exist'd causa ad hoc permittendum froportionata. Praemittendum est impedimenta quae possunt opponi observastiae legis: Dividi in: a) PROXIMA, quae legi actu vel iam iam urgenti oppo• Quando impossibilitas materiae est generalis seu pro tota communitite aut maiore cius parte, et ulterius perpetua, deficit ipsa lex quia repugnatio seipsa norma agendi impossibilia. Rodrigo, Tr. dc Ictibus 440. • “M bimum vero accipio quod non pertingit ad materiam gravem” m prae­ cepto gravi (D'AnnibalX, 1,168 nota 3). excusatio a LEGE. n 539 nuntur; b) remota, quae opponuntur legi post notabile spatium tem­ poris obligaturae. Quandonam lex iam iam urgeat, quandonam post notabile tem­ pus, non potest norma fixa determinari; ratio habenda est potissi­ mum gravitatis legis eiusque frequentiae; ct secundum prudens ludiciuin lex saepe recurrens, ut v.gr. praeceptum missae dominicalis, non instat proxime nisi tempore postmeridiano sabbati imo in co ultimis duabus vel tribus horis”; c contra lex confessionis vel communionis annuae instare censetur etiam aliquot dies ante­ quam tempus urgeat. Posse poni: a) directe, seu unice vel saltem primario cx inten­ tione sese ab observantia legis subtrahendi propter excusationem; b) indirecte, seu ex alia intentione, etsi cum praevisione impossi­ bilitatis oriturae pro legis impletione; positive, procurando effecti­ ve, vel negative non vitando, aut mere non removendo causam su­ perventuram aut iam existentem pro dcobligationc. Probatur: Ad a): Nunquam licet ponere directe impedimenta vo­ luntaria observantiae legis; nam qui habet obligationem obti­ nendi finem, implicite obligatus est simul ad adhibenda media necessaria pro tali obtentionc, quin velit legem infringere; unde qui impedimenta directe poneret, veram moliretur legis defraudationem camquc aequivalenter violaret ; sic, verbi gratia, sacerdos iter marinum arripiens non potest, recitato Officio diei, breviarium in portu relinquere, ut reliquis diebus ab obligatione liberatus sit. Praesertim si impedimentum est proximum dicitur, quia iuxta plures moralistas antiquiores 12 paucosque recentiores JS, quos non probamus, liceret probabiliter in legibus humanis ponere directe causam remote excusantem; etenim ct licitum erit impedimentum directe positum, quando “tam utile evadat, ut melius sit illud poni vel non tolli si positum, quam legem ipsam servare, v. gr. si quis infirmo inservit ne cogatur mis­ sam audire”, et generaliter “cum quis licite utitur iurc suo in ponendis illis causis, non apparet cur eius intentio dicenda sit inhonesta, magis quam intentio exeuntis e territorio animo vitandae legis particularis” 14. Sed nisi lis fiat de verbis, non patet quomodo subditus legis possit licite aliquid moliri tan­ tum ut possit legem actu obligantem effugere, cum per se ” Cf. Lehmkuhl, 1,252. M Cf. Gemcot-Salsmaxs, 1.135,3°; Udach. 1.41. ° Cf. apud S. Alfonsum, 11 n.152; 1.3 n 1045.1046; ipse Sanctus doctrinam quae negat hccitatem omnino tenet, contrariam tamen non rcicit ut improba· bilan. , 11 7e ν·ΚΓ· Cenicot-Salsmans, 1,135; Urach, 1,41; Ferreres-Mondria, If i 11· " Loiano, 1,146; 111,147. T 540 LEGIBUS HUMANIS teneatur ex lege naturali subsidiaria etiam ad impedimenta existentia removenda, salvo incommodo extrinseco propor­ tionale; insuper differentia magna intercedit inter cautam exi­ mentem et excusantem ,s. Ad b, a) : Licet ponere indirecte causam quae praevideatur observantiam legis impedituram, vel obstacula iam existentia non removere, etiamsi prius cum culpa sed sine iniustitia po­ sita fuerit ab ipso subiecto legis, dummodo habeatur ratio proportionata ad excusationem sive inducendam sive susti­ nendam hoc modo, attenta gravitate obligationis, connexione impedimenti cum impletione legis ct frequentia sive obligatio­ nis urgentis sive excusationis inductae. Nam in impedimentis indirecte ponendis vel non removendis propter motivum ra­ tionabile, habetur actio duplicis effectus indicanda secundum principia de voluntario in causa ; unde saltem potest permitti impossibilitas observandi legem ex ratione iusta et proportio­ nate gravi. Proportio vix non semper habebitur quando impedimen­ tum est remotum 10, propter nimium incommodum quod im­ plicaret cura et responsabilitas iam a longe adhibenda ut om­ nia obstacula legis implendae caverentur; quando autem est proximum, requiritur causa specialis, ideoque consideranda est gravitas legis non observandae et utilitas coniuncta cum inobservantia eiusdem ; unde quo gravior est lex vel rarius redit cius obligatio, vel frequentius urget, vel impedimentum ipsum vel proportio inter impedimentum et materiam legis est minor, eo maior ratio ad excusandam obligationem’ requi­ ritur 1T. 559. Unde concludes: 1. Licet feria VI vel sabbato mane iter arripere, etiam solius recreationis causa, dummodo hoc non fiat passim vel cum magno scandalo; imo, operarius qui laborat tota hebdomada in fodinis vel in officina insalubri poterit interdum vespere sabbati, imo aliquando etiam ipsa dic dominica ad mon­ tem egredi non audita missa, si secus multum debeat retardare egressum et notabiliter diminuere salutarem refectionem virium; quod minime licebit agricolae, vel diviti qui potest facile inter hebdomadam deambulare “. Rodrigo. Tr de Ict'bns 531-532. Fir non semper dic'mus, contra commun orem modum loquendi; quia possunt occurrere casus in quibus legi rarius urgenti ct in se magni momenti, impedimentum remotum neque indirecte possit semper opponi rationabiliter τρ. si quis s t longum iter facturus ct indifferenter possit facere mense apnli exeunte vel mense maio fere dimidiato, debebit illud retardare ad rmplc’-i." praeceptum paschale cui secus nequibit satisfacere. Nobiscum Ferreres, 1.177; II; cf. tamen ib. 180, resl.1.3.®. _ n Cf. Vermeersch, 1,217; Noldjn-Schmitt, 1,179; G en icot-Salsmans, Ι.ΙΛ u Cf. PhOmmzr, 1.237. 15 I 1 I EXEMPTIO Λ LEGE. N 558^1^^^^ 541 2. Peccat contra religionem qui die dominica ante missam sc tradit sommo aut se inebriat, ponendo indirecte causas impedien­ tes exeeutionem praecepti dominicalis sine rationabili motivo **. ARTICULUS / / De causis eximentibus 560. In exponendis causis eximentibus ab obligatione legis, lon­ gius agendum erit de dispensatione et dc privilegio. Ideo praestat praemittere in § 1 diversas causas quae breviter expediuntur, qui­ bus adiungemus principium, ccteroquin omnibus causis eximentibus applicandum, dc liccilalc appositionis talium causarum; in § 2 age­ mus dc dispensationibus; in § 3 dc privilegiis. § 1. De quibusdam causis eximentibus et de liceitate appositionis causarum eximentium Summa rerum dicendarum. In hac paragraphe breviter consideramus cprrjjwn e territorio legis, amentiam perpetuam, mutationem status vitae, tanquam cau· ns ab obligatione legis eximentes. Deinde exponimus principium universale de ktitate apponendi causas eximentes. 561. 1. Egressus e territorio regulariter eximit ab imflctione legis particularis, latae pro territorio unde discedi­ tur. Ratio principii et limitationis est quia leges territoriales, ex earum indole, principaliter non urgent nisi in territorio pro quo latae sunt, quin liberum egressum intendant impedi­ re, ct solum in casibus specialibus valent etiam extra territo­ rium ne legis fines frustrentur. 562. 2. Amentia perpetua, cum privet subditam legis ab usu rationis habituali, facit ut demens eximatur ab ipsa lege humana, utpote lata pro his qui habitualiter gaudent ra­ tione. Unde vel ipse habitualiter amens neque in lucidis in­ tervallis videtur subici legibus humanis. Cf. n.492. 563. 3. Mutatio status vitae eximit ab impletione illarum legum quae pro determinata condicione subditorum latae fue­ rint, si status ille mutatur pro alio sive perfectiore sive minus fcrfecto; sic leges ecclesiasticae latae pro laicis desinunt obli­ gare eum qui fit clericus vel amplectitur vitam religiosam, et leges clericorum propriae non amplius urgent clericum qui • Cf. S. Alfonsus, 1,152; Rodrigo, Tr. de legibus 536-537. 542 E I.ECMIUS HUMANIS ad statum laicalcm redigitur, exceptione facta quoad caeli­ batum, si agatur de clerico in sacris 20. Ratio patet, quia mutata condicione subditi, cessare debet lux quae supponit condicionem quae mutata et relic­ ta est. 564. 4. Semper licet apponere causam eximentem a Icue, etiam directe et proxime. Ratio est quia lex obligat quamdni quis ei subditus manet, sed neminem obligat ut subditus ma­ neat si possit se illius dominio subducere, v. gr., per privi­ legium aut dispensationem, petendo locum ubi lex non viget, dummodo illuc perveniat antequam tempus implctionis finia­ tur (cf. n.502), etc. Et hoc valet etiamsi quis e territor: in fraudem legis exeat; in hoc enim, iure suo per se utitur et numini fraudum facit, quamvis fortasse ex aliis motivis im­ peditur quominus licite egrediatur. Unde concludes: Quaevis reservatio casuum in tribunali paciiitentiae omni vi caret “extra territorium reservantis, etiamsi dum­ taxat ad absolutionem obtinendam pacnitens ex eo discesserit" (c. 900,3.°; cf. c.2247 § 2). § 2. De dispensatione 565. "Contingit... quandoque quod aliquod praeceptum est commodum multitudinis ut in pluribus, non est conveniens huic per­ sonae vcl in hoc casu... Periculosum autem esset ut hoc iudicio cuiuslibet committeretur... Et ideo ille qui habet regere multitu­ dinem, habet potestatem dispensandi in lege humana, quae suat auctoritati innititur...'”1. Summa rerum dicendarum. Exposita notione, ordinate agimus dc 21 ! 7 subiccto, obiecto. cousis ct modis dispensationis: tandem de interpretat cntt u* et cessatione eiusdem22. 566. I. Dispensatio nunc23 intclligitur “legis in cor. speciali relaxatio'' (c. 80). Dicitur: » C213 § 2: cf. c.136 § 3; 141 § 2; 211.214.648.2358 etc. Sùniüter d ad matenas n quibus hae rei g’oncs ab Ord nariorum loci lunsdict. ■ subducuntur. Cf. ComRel 4 (1923) 113-119; Acta Congressus iur. intenui (Roma 1934) 1V,147-18O. Contradicunt plcriquc meliore, ut videtur, furi mento iund co innixi. Cf. Rodrigo, Tr. de legibus 462,3.° 73 Sic v. gr. si dubium facti de aliqua irregularitate contruu quamquam in foro interno licite suscipiuntur ordines sine formali violat c.968; at omnino consulitur obtinere dispensationem ad cautelam ne, irrepe ritate postea comprobata, teneatur ordinatus ab exercitio ordinum suscepter.· cessare. Cf. Van Hove, Dc pr vil. ct d spens. n.403; Rodrigo, Rdat o id/* probabilismum iuridicum et moralem: MiscCom 1,122-123. 41 Quamquam in c.1245 5 2 memorantur Ordinarii simpliciter, planum eg intclligendos esse Ordinarios locorum, cx indole facultatis concessae et « latione cum § 1. In § 3 non agitur dc solis Superioribus maioribus, wd t minime excluduntur. — In actual bus difficilibus adiunctis a recenti bello crm conceditur omnibus locorum Ordinariis ut in territorio propriae iurisdictr ι generalem dispensationem super lege abstinentiae ct ieiunii ecclesiastici coaedcft possint, etiam religiosis, iuxta limitationis alibi declarandas. I I I | I i I I I I I ’ K I I I | AUCTOR DISPENSATIONIS N 551 nem paroeciarum (c.459 § 3,3.°): de commoratione clerici in seminario (c.972) ; de interstitiis servandis inter diversos ordines suscipiendos (c.978 § 2) ; de publicatione nominum ad singulos sacros ordines promovendorum (c.998 § 1); de de­ nuntiatione publice facienda inter quosnam matrimonium sit contrahendum (c.1028 § 1); de picrisque impedimentis ma­ trimonialibus in adiunctis c.1043.1045 § 1-2; de exclusione ab actibus legitimis ecclesiasticis et sacramentalibus inflicta iis qui matrimonium mixtum, etsi validum, sine dispensatione inire ausi fuerint (c.2375). Notari iuvat quasdam facultates Ordinariis concessas a iure com­ muni assimilari quidem facultati dispensandi in legibus ecclesiasti­ cis, sed stricte non esse tales. Nimirum: Ordinarii omnes possunt: relaxare vota non reservata (c.1313,1°,2*) et iuramenta promissoria quibus non fuerit ius aliis quaesitum (c.l 120), sed haec non est dis­ pensatio in lege proprie dicta et minus ecclesiastica; concedere li­ centiam legendi et retinendi libros prohibitos, iuxta normam c.1402 § I: remittere poenas latae sententiae iure commune statutas in casibus publicis vel occultis intra limites c2237, sed neque in hoc habetur dispensatio a lege. Ordinarii autem locorum possunt insu­ per dare licentiam sacerdotibus pluries in dic celebrandi iuxta c806, et celebrandi ieiunio naturali a media nocte non servato, secundum normas S. Officii alibi referendas (cf. c.808). Ad a, /3): Implicita concessio potestatis dispensandi est illa quae includitur in alia facultate explicite data, quatenus baec exerceri nequeat sine dispensatione in alia lege Eccle­ siae41 (cf. c.66 § 3; 201 § 1). Huiusmodi potestas implicita fit quibuslibet Ordinariis0, tum in casu modo memorato concessae potestatis quae contineat faculta­ tem dispensandi, tum quando in lege ponitur clausula impersonali forma concepta, ut v.gr. nisi dispensatio concedatur, donec dispen­ setur (cf c.2372) vel alia aequivalcns, tum quando impersonaliter (1'citur dispensari posse. Ratio est quia si dispensatio, non obstan­ tibus iis formulis, reservaretur S. Sedi, ipsae formulae supervaca­ neae essent; insuper quia cum commemoratur necessitas dispensa­ tionis ab ipsa S Sede obtinendae, explicite significatur, v gr. in c247 § 5; 251 § 3 Nulla est autem ratio restringendi facultatem dispensandi in casu concessionis implicitae ad solos Ordinarios loci, I i I I I I I Expresse autem conceditur cis facultas dispensandi ex potestate ordinaria: subiectos sibi singulos fideles singulasvc familias, non astem integram paroeciam uti talem, a lege communi de observantia festorum, itemqnc dc observantia abstinentiae ct iciunii vel etiam utnusquc, sed insta de causa ct in casibus singularibus, ideoque erga personam vel familiam (parentes, filios, famulos) determinatam, et non ultra exigentias motivi existentis (c.1245 § 1)**: e- sdern a pkrisque impedimentis matrimonii urgente mortis periculo vel cum omnia parata sunt ad nuptias, quando nec loci Ordinarius adiri potest ad normam c.1044-1045; ut suo loco dicetur. 7. Confessarii, certis sub condicionibus quae suis lo­ cis exponentur, possunt dispensare ex potestate delegata: ab irregularitatibus cx delicto supra memoratis, sed in casibus occultis in quibus ne Ordinarius quidem adiri potest et pe­ riculum imminet gravis damni vel infamiae, et tantum ad exercendos ordines (c.990 § 2) ; ab impedimentis matrimonia­ libus, exceptis duobus ex sacro presbyteratus ordine et affini­ tate in linea recta consummato matrimonio, ad normam c.1044.1045 § 3 ; ab observanda poena vindicaliva latae sen­ tentiae in casibus occultis urgentioribus secundum c.2290 57. Insuper obtinere possunt facultates delegatas sive a S. Paeni­ tentiaria sive ab Ordinariis 5S. Ad usum facultatis quod attinet, haec potestas aliquando concedi­ tur exercenda in actu confessionis sacramentalis tantum (c. 1044), vel Ad usum facultatis quod attinet, hacc potestas aliquando concediin foro sacramcntali (c.2290), vel occasione confessionis; ct in iis ca­ sibus dispensatio concedenda est in actu sacramentalis confessionis, et erga cos pro qmbus habetur jurisdictio ad absolvendum, etsi de facto non absolvantur; aliquando vero conceditur simpliciter confessario (c.990 § 2). ct tunc exerceri potest etiam extra confessionem °’, ct quidem secundum communiorem sententiam erga cos solos quos potest audire in confessione seu pro quibus habet jurisdictionem sacramentalcm, sed probabiliter erga quoslibet fideles si non limitata inerit ad paenitentes, nam de’cgatio fieri potest confessorio non ad 'mitandam potestatem, sed ad assccuradam qualitatem personae quae delegatur".* 51 'tyns paroeciam pleno iure personae morali unitam (c.471), quasi-parochus «il I 2, l.°), vicarius paroecialis plena potestate parocctali pracd.tus (c.451 I 22.*). M Rectores seminariorum quoad hanc potestatem exercendam erga eos qui i'··"'Ί m seni naro aequiparautur parochis (cf. c.1368). 51 Haec facultas, prout conccd;pir in § 1, non obt net paenitenti quidquam '.-‘d non haberet per viam excusationis; sed prout est in j 2 utique. ■ Confessarii Ordinum mendicantium habent facultatem relaxandi vota pri■:.· non rtservata nec principal ter in favorem tertiae personae emissa, iteminramcnta promissoria quibus ius aliis non fuerit quaesitum, etiam cum i-fo con uncta. Omnes quoque confessarii pandent potestate commutandi pia ad lucrandas indulgentias >niuncta (c.935) ‘ It que in foro interno tantum si data est pro cas.bus occultis, ut accidit o c.990 f 2. • Cf. Rodbico, De Icffibus 57,4.°,5.® 556 DE LEGIBUS HUMANIS 575. VI. Subiectum dispensationis passivum est r qui ab obligatione legis liberatur. Per se dispensatio alia valide ex partu superioris intimata eflectum obtinet; in iure tamen haberi possunt dispositiones circa inbabilitatem quo· rundam subicctorum ad dispensationes obtinendas. De fact dispensationes a Sede Apostolica concessae non prossunt ne­ que excommunicatis vitandis aliisque post sententiam deckratoriam vel condemnatoriam, neque personaliter interdicti; vel suspensis post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam. Cf. c.36 § 2. 576. Principium: Facultas dispensandi a) directe exer­ ceri potest in solos subditos, et si est voluntaria, etiam er ; scipsuni (c.201). Explicatur: Ad a) : Dispensatio, utpote actus iurisdictionis, (lirer non potest exerceri nisi in eos circa quos habetur iurisdic* tio, i. e. in subditos sive dispensantis sive delegantis in quan­ tum hic suos subicit delegato (c.201 § 1); indirecte autem ?a pe exercetur etiam erga non subditos, quatenus relaxatio legi; apud subditum implicat immunitatem alterius non subditi 2 vinculo numero eodem quo tenebatur cum subdito dispensato, nam indi visibilitas ligationis fert ut eo cessante in uno, re­ solvatur in altero. Subditi sunt vel esse possunt in ordine ad dispensationem obtinendam in Ecclesia : erga R. Pontificem, omnes baptizati ubicumque degant ; erga Ordinarios locorum, fideles qui ir eorum territorio habent domicilium vel quasi-domicilium etir mere dioecesanum, et vagi actu in eo territorio commorant (cf. c.94), imo et religiosi exempti atque peregrini; cn/owperiores religiosos, professi et novitii, imo et ii qui in don:' religiosa commorantur ratione famulatus, educationis, hospi- 1 tii ; erga confessorios, omnes qui apud ipsos confiteri possunt Dixi “subditi sunt vel esse possunt in ordine ad dispensati, -r I obtinendam”, quia ex principio fundamentali c.201 § 1 non plr.· eruitur erga quasnam personas possit dc facto applicari potestas d sam d*· B V'rgine. recunerato per rrracnlum v;su deberet accommodari drr kalendario; si autem obtinuerit privilegium cotidie celebrandi de Beata, peuei frui ulterius suo privilegio. . w Si favor conccd tur rei incorporeae, v gr. muneri vel ofhC’0, d citur r ▼ ilegium munerale, et accensetur privilegiis reatibus. Circa subdivisiones cf. V*1 Hqve, Dc privilegiis 258ss. privilegia, n.588-591 571 vel locum qui dicitur privilegiatus, v. gr., altare privilegiatum, iubilaeum portiunculae. 3. Ratione rnotivi concessionis, in : a) Gratiosa, si cx niera liberalitate procedunt ; b) Conventionalia, si concessa 'tint interveniente conventione aliqua ad obtinendum aliquod servitium, ita ut adsit obligatio servandi privilegium, v.gr., in concordatis. 4. Ratione obiecti in: a) Pure favorabilia, si neque ipsi privilegiato neque aliis ullum onus afferunt; b) Onerosa, si aut ipsi privilegiato simul cum favore aliquod onus impo­ nunt, v. gr., in iure patronatus (cf. c.1469), minus tamen quam favor (ct. c.68.72), aut aliis quam impetranti gravamen affe­ runt (cf. c.76). Codex abstinet a divisione frequenter ad­ hibita apud auctores, in favorabilia ct odiosa privilegia, ita ut odiosa dicantur quae in aliorum gravamen cedant, v. gr., pri­ vilegium clericorum quod dicitur competentiae, de quo c.122. 5. Ratione durationis in a") PERPETUA, ut praesumen­ dum est de omnibus (cf. c.70) et b) Temporaria, potius ex­ ceptional iter, nam “decet concessum a principe beneficium esse mansurum” (R 1 16 in VI). 6. Ratione modi concessionis in privilegia data: a) Motu proprio vel ad instantiam partis, prout concedens sua sponte egerit vel ab aliis rogatus; b) vivae vocis oraculo vel per rescriptum, prout agatur de concessione orali vel scripta; c) directe vel per communicationem, prout directe alicui concedantur per se ct primario sine ordine ad alios privilégiâtes, vel cum habitudine ad alios ct cum in modum quo aliis privilegiatis primariis concessa sunt 10°. Communica­ tio autem fieri potest: a) bz forma aeque principali, seu ad ins­ tar primi privilegii quod inservit tanquam merum exemplum, ita ut alterum sit ab eo numerice distinctum ct independens in existentia, perinde ac si primo ct per se concessum fuisset ici. c.65); β) in forma accessoria, si unum idemque privile­ gium extenditur ad alios, ita ut remaneat unicum, ct apud eos quibus communicatur, sequatur sortem quam habet in primo privilegiato. 591. IV. Acquisitio privilegiorum: Privilegia conce’ re potest competens superior, tum quibuslibet subditis non inhabilibus, si sunt contra ius, tum non subditis, si sunt Alias divisiones cf. apud Rodrïco, Tr. de legibus 856-857. Τ'* 572 DK LEGIBUS HUMANIS praeter ius, quolibet modo apto, sive per directam concessio­ nem, sive per communicationem, sive per legitimam consue­ tudinem, sive per praescriptionem (cf. c.63). Haec tria de auctore, subiecto et modo concessionis in particulari decla­ randa sunt. 592. V. Auctor privilegiorum concedendorum est le- I gislator eiusve Superior aut successor aliusve cui ius faculta- i tem concedat ; nam privilegium est novum ius nonnativum et ad instar legis a iure eximentis aliisque imponens obligatio­ nem non impediendi usum privilegii, id quod ad legislatorem spectat. Alii autem possunt ab eo accipere potestatem sive ordinariam sive delegatam. 1 Unde concludes: 1. Solus R. Pontifex habet potestatem pro­ priam concedendi privilegia contra ius generale Ecclesiae vel contra ius peculiare pontificium, vel contra ius quod inferiores legislato­ res collegialiter tulerunt, salva exceptione c.291. vel praeter ius in I tota Ecclesia; ipsius enim est exclusive proprium legibus huiusmodi I derogare aut aliquid ultra eas communiter indulgcre. Inferiora autem legislatores possunt concedere privilegia contra ius particula­ re quod pendet ab eorum potestate, ct privilegia praeter ius in ma­ teria suae competentiae ct pro personis sibi sublectis intra vel etiam extra territorium, sicut dc dispensatione dictum est. 2. Superior privilegium concedens cx potestate propria valide semper agit, non vero qui concedit cx potestate vicaria nisi habeat iustam causam cuius existentiae alligata censetur eius facultas (cf. c.84 § 1). Sed etiam legis’ator indiget iusta causa ad licitam concessionem, ne prodigaliter agat, vitetque scandalum ct acceptionem personarum. j I 593. VI. Subiectum privilegii suscipiendi capax est quilibet homo qui non sit inhabilis sive ex natura rei sive ex dispositione iuris. Ex natura rei inhabilis est ad privilegium contra ius ille qui non est subditus legi, unde nequit ab eius observantia liberari. Ex dispositione iuris “dispensationomne genus (idcoque etiam privilegia) a Sede Apostolica con­ cessae”, non prosunt excommunicatis vitandis aliisqtic ex­ communicatis aut personaliter interdictis aut suspensis, au! infamibus infamia iuris post sententiam dcclaratoriam vc’ condemnatoriam 101 (Cf. c.36 § 2). Privilegium praeter ius concedi potest etiam non subditis, quia habet rationem dona­ tionis cuius est capax etiam non subditus, modo agatur dc »’ Circa infames ipso facto, opinatur MlClHEU, Nonnae oenefaUi I C. IP,303 311 esse inhabiles ante sententiam; sed cf. Lodos: SalTer 37 (IW547-548. I | privilegia n.591-593 573 materia concedenti subiecta et in qua ei competat urgere sub­ ditos, ne usum talis privilegii impediant. VII. Modus autem concessionis potest esse multi­ plex, ut dictum est, et in concessione directa efficitur sive metu proprio sive ad preces alicuius, sive vivae vocis oraculo, uve rescripto. In toro interno sufficit quaelibet concessio pri­ vilegii moraliter certa, sed pro foro externo probari debet per authenticum documentum vel per aliud legitimum testimonium (ci. c.79), id quod facilius obtinet in rescriptis quam in vivae vocis oraculis (cf. c.239 § 1,17"). Ut privilegii concessio valeat non requiritur ut acceptetur a privilegiatp, nisi sub ea condicione concessum sit (cf. c.37). Breviter aliqua indicanda sunt de singulis modis concessionis. a) Directa concessio privilegiorum fit aut per legem quoad privilegia late sumpta, v. gr., Cardinalium (cf. c.239), quae vocantur ius singulare vel speciale, aut per actum parti­ cularem superioris quoad privilegia stricte sumpta, de quibus potissimum agimus 102. \'alct autem concessio a momento vi­ gentis legis vel factae gratiae, etiam antecedentcr et independenter ad earum notitiam et acceptationem. b) Communicatio privilegiorum habetur quando Supe­ rior extendit ad alios, favores prius aliis concessos 1M. Haec communicatio: a) facta in forma aeque principali est ad instar privilegii primo et directe concessi, ita ut prius privilegium sit merum exemplum, et alterum habeatur post concessionem ut cmnino independens, ct vicissitudinibus prioris non subiec­ tum; sic communicabantur olim plura privilegia inter Ordines mendicantes; /?) facta in forma accessoria remanet unum idemque privilegium quod ab uno extenditur ad alium, ita ut apud istum sequatur vicissitudines privilegii primarii 104. Quaeitain privilegia possint per communicationem acquiri deter­ minat c 64: “Per communicationem privilegiorum, etiam in forma aeque principali, ea tantum privilegia impertita censentur, quae di­ recte, perpetuo ct sine speciali relatione ad certum locum aut rem aut personam concessa fuerant primo privilegiario, habita etiam ratione capacitatis subiecti cui fit communicatio." Cf. c.567 § 1 ; ;e Circa <1 ‘•tinct'onem istam, cf. disquisitiones magis speculativas quam ;ncticas apud Van Hove, De privilegiis 67; Rodrigo, Tr. de leg. 867. u Communicationem aliam impropriam, sive per extensionem sive exem[lûativam, aliam propriam, d-stinguit Rod Rico, De leg. 870. A.l rem canon 65 in quo manifestatur discrimen inter utramque concesΓ·>ηαη: "Cum priv legia acquiruntur per communicationem in forma accessoria, vientur, imminuuntur vci am ttuntur ipso facto, si forte augeantur, muni· tautur vel cessent n principali privilegiario; secus si acquiruntur per cotnricat.oncm in forma aeque principali." 574 DE I.EGIDUS HUMANIS 613 § 2; 713 722 § 1Excluditur, proinde, communicatio privile­ giorum quae obtineatur per consuetudinem, praescriptionem vel com­ municationem ex voluntate legislatoris. r) Consuetudine acquiri possunt privilegia contra ve! praeter ius, sed late dicta seu quae vim legis particularis ha­ beant, dummodo agatur de communitate legis capaci, ct con­ suetudo sit praedita omnibus condicionibus quae requiruntur ad legem contra vel praeter ius instituendam. d) Praescriptione denique acquirere possunt privilegia tum communitates tum personae singulares, siquidem praes­ criptio sub debitis condicionibus 107 est modus acquirendi iura et sc liberandi ab obligationibus (cf. c.1508), ac proinde ac­ quirendi privilegia stricte sumpta tum praeter tum contra ius; et quidem “possessio centenaria et immemorabilis induet praesumptionem concessi privilegii” (c.63 § 2), ideoque non debet demonstrari neque contra iura pro quibus exigitur pr vilegium apostolicum ad normam c.l509. 594. VIII. Confirmatio privilegii est eiusdem priti concessi a legitimo superiore corroboratio. Haec dupliciter fitri potest: a) In forma communi, quando superior, sine perfecta cognitione praevia, denuo approbat privilegium quale d hic et nunc, quin ullam firmitatem vel robur vel auctoritatem adiciat ; b) in FORMA specifica, quando cum perfecta cogni­ tione praevia, “cx certa scientia” privilegii, concessionem it innovat, ut ei vim et auctoritatem novam addat quam habere potest a confirmante; unde si fuerit ab initio invalide cone­ sum vel postea amissum, per confirmationem in forma spe­ cifica validatur aut reviviscit, ct si originarie fuerit ab epis,Λ Communicatio privilegiorum inter religiosos post promulgationem G· .< non amplius habetur (c.OiJ i i>; scU pnv.ieg.a prius obtenta per comnr:. tionem subs stunt, probabilius etiam quae in forma aeque principali obtind tur. C1C 30 (1°3S) 73; Coronata, Institutiones I. C. 1,92. ,e< Larraona existimat privilegiorum communicationem extendi ad e: ..· praescriptione aut ennsuetud ne adquis ta fuerint, quia ct ipsa cx conce* ? contenta in iure procedant. Cf. Com Rd 3 (1922) 207. Sed haec op»c r nus cohaeret cum verbis c 64 collato c.63 § l. et commun.1er rcicitur. Iit ' ratione admittit W-Vidal adquis t onem per possess onc.n centcnar am vd memorab lem, quatenus ca induet pracsumpt:onem concessi privilegii. ,στ Quoad tempus requisitum ad praescriptionem privilegii cf. c.l?d praescribantur priv legia conti a personam moralem ecclesiasticam, prout st S. Sedes vel alia, communius requirunt 100 vel respective 30 .inn 1 k Vermeersch-Creusen, Epitome l. C. 1,151); sed aliqui putant suf.ccres; " determinatum in ture civili respect vae nat onis. vi c.1508 (cf. Coronat*. tut ones I. C. In4); unus alterve existimat necessarios esse 40 annos ae-’ consuetudine (Ojetti, Commentar urn I. C. I in c.63; BucceroM, (. th. m. 158 nota, 434). Cf. Rodrico, Tr. de legibus 877. I I 1 I 575 copo concessum et deinde a Summo Pontifice specifice ap­ probatum, in posterum erit pontificium ,M. 595. IX. Interpretatio privilegiorum fit secundum se­ quentes regulas: a) Principium fundamentale est, privilegia per directam concessionem obtenta esse aestimanda cx ipsorum tenore, se­ cundum sensum verborum proprium et usualem, imprimis iuridicum; unde nec licet illa extendere de persona ad per­ sonam vel dc casu ad casum ultra quam verba permittunt, quia deficit pro eis voluntas concedentis109; nec vicissim re­ stringi debent nisi ratio iustitiae aut aequitatis obliget ex prae­ sumpta concedentis voluntate non disponendi aliquid inhones­ tum (c.67). Ergo sola permittitur extensio logica, quando pro necessario aut congruo privilegii usu requiritur eiusdem ap­ plicatio ad aliam personam vel ad alium casum praeter expres­ sum, propter favorem ipsius privilégiât!. Similiter non per­ mittitur nisi restrictio necessaria quae ex consuetudine vel iure exigitur n0. b) Pro quolibet privilegio ea semper adhiberi debet in dubio interpretatio, “ut privilegio aucti aliquam ex indulgen­ tia concedentis videantur gratiam consecuti” (c.6S), nam haec est ratio privilegii, ct concedens non censendus est actum in­ utilem posuisse. c) Privilegia privata et proprie talia, seu per actum par­ ticularem concessa, interpretanda sunt prout sint onerosa vel favorabilia, sci.: a) Stricte, i.e. secundum sensum proprium magis coarctatum, si ad lites referuntur, vel laedunt iura aliis quaesita, vel adversantur legi in commodum privatorum, vd impetrata fuerunt ad assecutionem beneficii ecclesiastici lc.68,50) ; β) late, i.c. secundum sensum proprium magis am­ plum, si sunt privilegia praeter ius quae merum favorem in­ dulgent, itemque privilegia contra ius quae non fuerint con­ cessa in commodum privatorum sed integrae communitatis, vel in favorem religionis, vel ad publicam utilitatem 1U. 4 Confirmatio censetur, communis nisi constet de certa scientia confirman­ te Constat autem ex certis clausulis adhib ts m confirmat one, ut: “ex certa icentia, cx plen tud ne potestatis supplendo omnes defectus’’, etc , vel ex inKrt*E LEGIBUS HUMAXTS d) Privilegia laie dicta, seu per legem particularem con­ cessa, constituunt ius singulare favorabile, quod inultis inter­ pretandum videtur ad normam c. 19 datam pro legibus111 sunt tamen aliqui, ut Micbiels et Rodrigo, qui censent eis ap­ plicari normam interpretationis positam in c.68 pro privile­ giis, ex plausibili motivo ducti, quod in privilegio-lege, no!;· specifica privilegii praevalet notae gene ricae legis, ideoqik videtur norma de interpretandis privilegiis rectius appli­ cari n3. e) Privilegiis per consuetudinem aut praescriptionem oltentis non applicatur c.68, sed ea intelligenda sunt iuxta facta vel actus qui proferantur ad demonstrandum obtentum pri­ vilegium. 596. X. Usus privilegiorum regitur norma fundamen­ tali c.69: “Nemo cogitur uti privilegio in sui dumtaxat fa­ vorem concesso, nisi alio cx capite exurgat obligatio”. Und a) Si privilegium datum fuit: a) ad utilitatem mere fusonalem, non existit obligatio eo utendi, siquidem favorem sc'J ius quoddam tribuit, non vero obligationem imponit, et "qu : ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispenditretorquendum” (R I 61 in VI; cf. c.72 § 2). Si vero datur fuit /3) intuitu aliorum ct in favorem sive publicum si. etiam privatum, sed participatum ab aliis simul cum red· piendario privilegii, existit obligatio eo utendi propter bonus commune vel propter alios qui secus detrimentum paterentur; sic v. gr. clerici non possunt renuntiare privilegiis sibi in c. 120-123 concessis intuitu status clericalis, nec parochus pot­ est praetermittere facultatem sibi factam binandi diebus do­ minicis ut fideles totius paroeciae satisfacere possint praecep­ to missae. b) Si ex alio capite quolibet exurgat obligatio, parit ' utendum erit privilegio ad satisfaciendum tali obligatic: Huiusmodi capita eventilatis obligationis sunt potissimum iustitia socialis, ad praecavendum nimirum damnum commir quod proveniret ex non usu privilegii; debitum officii, c non possit satisfieri nisi per usum privilegii, v. gr. si ρικchus debet administrare viaticum et non potest illud coni cere nisi celebrando postquam ieiunium eucharisticum freg nisi excipienda sint in his quae conceduntur in commodum privatorum, dr. ; pnvilcg a clausa in corpore iuris. ,u Cf. Van Hove, Dc />r»w7ro’ïi. 201. u> Rodrigo, Tr. de legibus 887. PRIVILEGIA Κ59>597 577 si talem habeat facultatem; pactio implicita vel (juasi-contra­ tus, v. gr. in confcssario qui habet facultatem absolvendi a reservatis et excipit paenitentem qui indiget ea absolutione ; caritas erga proximos, quando sci. non usus privilegii cede­ ret in praeiudicium proximorum quod per qsum privilegii sine improportionato incommodo potest removeri, v. gr. si confessarius gaudens jurisdictione in reservata, promptum se exhibeat ad excipiendam confessionem illius qui secus de­ beret recursum ad superiorem ecclesiasticum instituere cum incommodo. Disputatur num teneatur quis uti privilegio in sui favorem con­ cesso, quando per usum satisfacit alicui legi communi cui secus non poterit satisfacere, v. gr. num debeat curare ut missa celebretur dii dominica in suo oratorio, is qui habet privilegium oratorii privati et secus nequit missam audire. Plures negant, quia sic favor privi­ legii converteretur in gravamen114; alii tamen, probabilius ut nobis videtur, affirmant, nam privilegiario urget obligatio satisfaciendi praecepto quando improportionato incommodo non excusatur, ct usus privilegii non videtur medium extraordinarium quod liceat omittere urgente legelu. c) Usus privilegii per relationem ad locum his normis regitur: a) "Privilegium personale personam sequitur”, et ubique valide et licite adhibetur donec “cum ipsa persona cxtinguitur” (c.74) ; β) privilegium locale ad locum privilegiatum coarctatur, in eo autem a quibuslibet personis adhiberi potest: y) privilegium realc, si adhaeret rei corporeae, verbi gratia coronae, eam sequitur et cum ea extinguitur; si autem adhaeret rei incorporae, v. gr. officio ecclesiastico, adnumcratur privilegiis personalibus, ct persona quae gerit officium potest ubique frui privilegio, nisi cx terminis concessionis aliud appareat. d) In dubio positivo dc privilegii concessione aut conti­ nuatione, licite adhibetur; pariter in dubio num sufficienti ratione concessum sit. 597. XI. Cessatio privilegiorum multis modis occur rerc potest. Quamquam enim privilegium per se censendum :u Cf. S. Ai.foxsvs, 13 n.324; Lehmkvhu Casus crmfc'cnt'ac 1 Ca« 36 Sc phire*. ut Bucceroxî, Compcnd um' 150 nta, 441 ; Buys. Dc legibus p 125; I.oiaxo, Noldix 1.128; Primmer. 1.267; Merkelbach, 1,305; GexicotSalsmaw, 1 109 344. Cf. Rodrigo, Tr. de leg. 897. ,u S»c multi ut Suarez. Dc legibus, 1.8 c.23 n.8 ct c.33 n.4; SciimaipcbCiik. in 1.5 X t.33 n.99 aliique rcccntiores. v.gr. Rodrigo, Dc legibus 897; Maioto, Inst t. I. C. 1,300: Tnso, Commentario minora (in can. 69) etc Ad rem bene Aertxvs-Damen, 1,215: “Talis obligatio non provenit cx privilegio, ♦rd rc praecepto Ecclesiae quod obligat omnes non impeditos; quare contraria ♦cDtentia non videtur sufficienter probabilis.” ThiolMom. 1 19 578 DK legibus humanis est perpetuum (c.7O), ideoque sine limitatione perseverans etiam resoluto iure concedentis et apud heredes primi privile­ giarii, nisi fuerit personale (c.74), fltnen perpetuitas non est de eius essentia, nam ipse legislator pusu’t limitationem: pri­ vilegium est perpetuum "nisi aliud constet", iam vero saepe constat, ct privilegia de facto multipliciter cessant, alias quasi ab intrinseco, alias ab extrinseco, sive ex parte ipsius privi­ légiât!, sive ex voluntate superioris concedentis privilegium, a) Quasi ab intrinseco cessant privilegia: a) elapso tempore pro quo fuerint concessa (c.77), vel cessante condi­ cione resolutoria cui vinculata fuerit eorundem persistentia, vel expicto numero casuum pro quibus data fuerunt, salva validitate actuum positorum in foro interno per inadvertentiam postquam elapsum est tempus vel expleti sunt casus pro quibus potestas fuerat communicata (c.207 § 2). β) Pereunte subiecto privilegii, ideoque morte privilegiati, si privilegium erat personale (c.74), ita tamen ut persona moralis non extinguatur nisi formali suppressione, aut si per centum annos esse desierit (c.102 § 1), vel absoluto rei ou! loci interitu, *si fuerat reale aut locale, ita tamen ut locale re­ viviscat si locus intra 50 annos restituatur (c.75), v. gr. in ordine ad indulgentias alicui templo adnexas (cf. c.924). y) Cessante contrarie causa finali, seu si rerum adiuncla, temporis progressu, iudicio superioris110 sic mutentur, ut privilegium aut illicitum evadat quoad usum, si adhiberi ne­ quit quin regulis moralitatis offendatur, aut noxium, si ver­ gat in damnum boni publici vel privati vel in praeiudicium notabile illius in cuius gravamen fuerat irrogatum; nemo enim unquam ius habere potest ad actum illicitum aut sibi vel aliis nocivum sine proportionata ratione 1K. j b) Ex parte privilegiati cessat privilegium: a) per re­ nuntiationem factam ab eo qui habet potestatem renuntiandi, dummodo a competente superiore fuerit acceptata. Privati pos- | sunt renuntiare privilegio in sui tantum favorem constituto non autem privilegio in favorem communitatis, dignitatis ve | 1,1 Unde ut privilegium de facto cesset, requiritur ut interveniat iudici-τ superioris competentis, i. e. illius qui privilegium concessit ciusve successor $ superioris, declarans mutationem adiunctorum ex qua privilegium if>w nn I cessat. Interea privilegium pers st’t, sed cx iure naturali vetitus est privilyj I eiusdem usus, utpote noxius vel illicitus. ,,T Si causa finalis cesset mere negative, privilegium permanet, nisi coocts· I sum fuerit cum clausula*1 durante causa” aliave aequipollenti; nam, ctùcs I habeat tractum successivum, censetur concessum totum simul, per modum rurJ de se perpetui, et non per modum actionis. Cf. Aertnys-Damhn, 1,219. . i , I | I PRIVILEGIA, n.597 579 loci concesso, sic enim abdicarent id quod in ipsorum potesta­ te non est ; imo, neque ipsa communitas potest renuntiare pri­ vilegio sibi per modum legis dato, vel si renuntiatio cedit in Ecclesiae aliorumve praeiudicium (c.72). /?) Per non usum aut usum contrarium ne, i. e. per omis­ sionem actuum qui vi privilegii poni potuissent, aut per posi­ tionem eorum quos iuxta privilegium liceret omittere, privi­ legia tunc tantum cessant cum sunt aliis onerosa, seu in alio­ rum gravamen redundantia, modo accedat legitima praescrip­ tio secundum condiciones in iure definitas, aut tacita renun­ tiatio ex circumstantiis, praesertim ex modo agendi libero, certo patente 110 (c.76). c) Ex parte concedentis: a) resolutio eius iure, i. e. ces­ sante eius officio vel potestate, ex quorum facultatibus con­ cessit privilegium, sed solum in casu in quo concessionem fecerit sub clausulis ad beneplacitum nostrum, durante meo munere, quamdiu fuero in auctoritate constitutus, aliisque quae temporalem concessionem denotant. Secus privilegium persistit resoluto iure concedentis, v. gr. si datum fuit ad beneplacitum Sedis Apostolicac, quae perpetua est, vel donec revocetur etc. /?) Per revocationem legitimi Superioris expresse vel ta­ cite auferentis pro futuro privilegium antea concessum, cx causa proportionata. Hoc per partes ulterius evolvendum est. Revocatio tacita fit per actum scienter positum ct privilegio di­ recte et stabiliter contrarium, in hunc modum: si lex generalis, lata sci. a suprema potestate sive pro tota Ecclesia sive pro certa classe personarum in ea, determinat aliquid directe contrarium pri­ vilegio in iure communi constituto, ita ut de eadem materia ct relate ad easdem personas aliquid disponat cum privilegio insociabile, pri­ vilegium huiusmodi revocatum manet (c.71) reliqua vero privi­ legia contraria extra Codicem contenta, sive pontificia ea fuerint sive non pontificia, quae iurc privilegiario speciali, lege vel consuetudine particulari, aut legitima praescriptione fuerint acquisita (cf. c.10.22. 30), integra manent nisi aliud expresse caveatur; si lex sive gexa Per abusum, quando sci, privilegiarius abutitur privilegio, sive illud ultra l’’m;tcs concessionis extendendo, sive ex illo ansam delinquendi sumendo, i?rc directe contra finem illius agendo, privilegium non cessat eo ipso, sed prinlqpanus meretur privari suo privilegio (cf. c.78). s,> Ad praescriptionem debebunt impleri triginta anni. Tacita renuntiatio multo breviore tempore poterit •manifestari ex actibus privilegio contrariis, quin ollo modo prodatur animus reservandi sibi priv legium. Sunt tamen qui etiam in hoc casu exigunt spatium 30 annorum. Cf. Michiels, II 3 p.630. Lex posterior ita accipienda est, ut quam minimum deroget legi priori contrariae; lex universalis inducens ius commune pro omnibus, de se non est contraria legi inducenti ius particulare pro certa classe personarum, ideoque non revocat ius singulare, nisi expresse ita caveatur. 580 DE legibus humanis ncralis sive particularis aliquid statuit directe contrarium privile­ giis ab inferiore concessis, haec revocantur vi c.71 collati cum 60 § 2; si lex particularis aliquid directe determinat contra privilegia obtenta, revocantur tum privilegia in Codice contenta, tum alia quaelibet per legem aeque peculiarem concessa, non autem illa quat orta fuerint ex lege magis particulari, quando lex particularis t?: pontificia; similiter non revocantur per legislatorem inferiorem pri­ vilegia ab altiore privilégiante obtenta, nec per legem minus par­ ticularem mere contrariam privilegia ab eodem legislatore, vel ab alio eidem inferiori concessa Ratiojies harum assertionum praeter memoratos c.71 ct 60 dat veteris iuris principium, quod legislator Superior, dum aliud non exprimat, censetur solius iuris communis memor, et quod legislator quilibet, dum aliquid statuit magis gene­ rale, non intendit evertere statuta vigentia magis particularia Et quia revocatio legis, consuetudinis, iuris quaesiti, habent suis quaeque normas particulares, sententia communior et probabilior tenet eorum revocationem regi normis specialibus stabilitis pro ces­ satione legis, consuetudinis ct iuris quaesiti, nisi a Superiore compe­ tente adhibeatur formula revocatoria quae valeat non solum pro privilegiis per rescripta concessis, sed etiam pro illis qui lege, con­ suetudine ordinaria vel quali ficata, praescriptione fuerint acqui­ sita Revccalio expressa fit per clausulas expresse revocatorias pri­ vilegiorum, quae si contineantur in ipsa lege, maioris efficaci, sunt quam si in actu particulari inserantur (cf. c.60 § 1). Clausulae revocatoriae aliae sunt generales, in quibus privilegii revocanda generaliter decernuntur per formulam magis vel minus communem, ut : non obstantibus contrariis privilegiis, vel non obs­ tantibus quibuslibet contrariis privilegiis sub quacumque forma con­ cessis; aliae speciales, in quibus privilegia revocanda, in individuo aut in certa specie designantur, v.gr.: non obstante quovis contra­ rio privilegio etiam remuneratorio vel causativo iuris quaesiti, etc Et clausulae quidem generales revocant privilegia-rescripta per actum particularem concessa, non autem alia, consuetudinaria, praescripta, causativa iuris quaesiti, conventionalia, stricte remuneratoris, qua clausulam sibi specialem requirunt, in qua concrete commemoren­ tur IS. Sic privilegia gratiosa in Codice non contenta revocantur per clausulam: non obstantibus quibuscumque privilegiis; quodsi speciali forma concessa fuerint, non revocantur nisi per formulam ampliorem ut : non obstantibus privilegiis quolibet modo concessis vel speciali mentione dignis, etc.; sed privilegia remuneratoria c a fortiori conventionalia neque per has formulas revocantur. w Cf Rodrigo, Tr. dc Irfibrs 912/ 1W2Ï. 1X3 Cf. Rodrigo, Tr. dc lc0> 923-924» Quoad clausulas Motu proprio cru ‘•cientia etc., m novo turc probab liter non habent aliam vim spec'a lent nisi pnr muniendi actum positivum contra vitium subreptionis vel reddendi pontifiex* actum qui originarie non fuerit talis; ideoque non revocant per se pnv.’u · quali ficata. Similiter clasula, contrariis quibuscumque non obstantibus, he tanda v detur ad ca quae actui posito contrarian possint in iure per aut consuetudines ordinarias constituto, sed non aftic t consuetudines s J g atas, quae non revocantur nisi per expressam earinn mentiorem (c.Jûi, *tiura quaesita, etc., imo nec ipsa privilegia-rescripta per actum particulars concessa. CESSATIO LEGIS. X.597-600 581 Causa iusta ad revocanda privilegia non requiritur ad valorem, si agitur de privilegiis gratiosis vel remunvratoriis revocandis ab ipso concedente aut successore12'; requiritur autem, et quidem publica seu ex exigentia boni communis, ad revocandum privilegium conventionale, addita iesuper iusta compensatione324. Ad liceitatem semper requiritur causa proportionata, maior in privilegio remuneratorio quam in gra­ tuito, et in conventionali quam in remuneratorio. De cessatione legis 598 Summa rerum dicendarum. Postquam consideravimus cessationem obligationis in casibus particularibus ct pro individuis, ‘ quia legis effectus suspenderetur, sive propter excusationem, sive propter dispensationem, sive propter privilegium contra ius, nunc iam agendum est dc cessatione ipsius legis, sive ab intrinseco, eo quod cesset totaliter eius causa motiva ct finis totalis, sive ab extrinseco, alias per voluntatem legislatoris, legem cx integro vel ex parte revocantis per abrogationem vel derogationem, alias per actus subditorum in desuetudine vel consuetudine contraria a legislatore legitime approbata. Acitxvs-Damex, 1,201-219; Vermeexsch, 1,218-224; RoriKir.o, Tr. dc Itgihus 538-563; 639-725; Vax Hove. /?.· consuetudine (Malinas 1936); Micuuas, .Vor. fac fenemies I. C. I 3,642-676; II,4-220. De CESSATIONE LEGIS ab intrinseco 599. I. Cessatio legis ab intrinseco est quae oritur cx cessatione totali finis quem lex habet pro communitate cui data est, et quidem modo constanti, quia secus non esset quaestio de cessatione legis sed de suspensione obligationis ad tempus. 600. II. Distinguitur cessatio linis: adaequata vel inadacquata, prout cessent omnes rationes propter quas lex lata icit, vel tantum aliquae ;13 13 S. Aefonsvs, 1.1 app.2 n.15 af rmat requiri causam ad validam revocat’onem privilegii remuneratori! aut per modum donationis facti; sed nisi ex «liti ortum fuerit ius quaesitum, semper servandum nisi interven r.t commune bnnum. haec doctrina non videtur probanda. m Cf D’Ann i balk. 1.229 nota 20. 82 DE LEGIBUS HUMANIS Finis autem adaequate sumptus cessare potest, οι Iota­ liter vel partialiter, prout valeat pro omnibus actibus a lege impositis, vel tantum pro aliquibus; ύ) UNIVERSALITEvel particulariter, prout valeat pro omnibus aut saltem plerisque membris communitatis, vel tantum pro aliquibus; e) ne­ gative (seu privative) vel contrarie, prout lex evadat tan­ tum inutilis, vel insuper nociva aut moraliter impossibilis. 601. III. Principia: 1. Si finis legis cessat solum inadaequate, lex non cessat neque pro individuis neque pro com­ munitate; nam persistente aliquo fine legis, censetur legislator illum ulterius prosequi, urgendo legem ad eum quoque finem constitutam. 2. Si finis legis cessat adaequate, sed partialiter quoad unum vel aliquos ex pluribus articulis cius sufficienter ab invicem independentes, lex sustinetur pro illis actibus qui adhuc ad finem legis conferunt, nam legislator iurc censetur urgere observantiam quoad illos, siquidem “utile non debet per inutile vitiari” (R I 37 in VI). 3. Si finis legis cessat adaequate et generaliter pro tota communitate vel pro aliqua eius parte quae sit legis capax, cessat vel interrumpitur obligatio legis, prout tinis cesset de­ finitive vel transitorie, tam si cesset negative, quam contra­ rie; etenim lex evadit in casu aut absolute aut interim bone communi noxia, vel saltem inutilis, ideoque nequit sustineri ut norma obligatoria a Superiore, cum correlativo officio pa­ rendi ex parte subditorum. 4. Si finis legis cessat adaequate, sed particulariter pro aliquibus personis: a) Contrarie, certo cessat lex pro cis definitive vel transitorie pro finis cessantis duratione; b) MERE negative, tunc a) certo non cessat aut suspenditur lex lata ad praeca­ vendum periculum universale, /?) probabilius neque aliae le­ ges, ut tenent communius auctores. Ratio certo probans quoad prius assignatur, quia lex est ordinatio rationis, et non est rationabile sustinere ulterius legem quae evaserit nociva aut nimis difficilis pro omnibus aut pro maiore parte communi­ tatis *. Ratio alterius seu subsistentiae legis fundatae in 1 “Quemadmodum lex ab initio non subsistit, si soc ratione l.ita ς L etiam postea desint, desinente ratione cius; quandoquidem eius observatore* tilts atque supervacanea esse inc'pit” (Baller ini-Palmieri, I tra.3 n.J/4). Str. tamen auctores qui dicunt remanere leges quae latae sint in materia per REVOCATIO LEGIS N 600-60? 583 praesumptione periculi universalis est: quoad legem eccle­ siasticam, expressa dispositio c.21 ; quoad quamlibet autem, periculum ne, propter hallucinationes, finis legis frustretur 2. Ratio magna probabilitate suadens ultimum assertum est, quia lex ligat subditos quatenus sunt membra communitatis, ideoque manet singulos obligando dum communitati manet impo­ sita, nisi observatio particularis evadat impossibilis aut iniqua. Iam vero, in cessatione finis adaequate quidem sed particu­ lariter, lex pergit urgere communitatem et manet utilis bono communi generico, cui particulare specificum subordinatur. Accedit quod propter periculum hallucinationis sententia con­ traria viam aperit ad disciplinam enervandam cum magno de­ trimento boni communis3. De cessatione legis ab extrinseco Summa rerum dicendarum. Ut supra manet indicatum lex potest cessare ab cxtrinscco dupl'ci v a: per voluntatem legislatoris et per actus subditor um, Unde duplex paragraphes. 1. De revocatione legis a legislatore 602. I. Revocatio legis est eiusdem a legitimo superio­ re abolitio. II. Potest esse: totalis, seu abrogatio; partialis, seu derogatio; per substitutionem legis novae, seu obrogatio. Potest fieri: a) Explicite, seu expressis verbis legem priorem revocando, sive in particulari eam referendo sive in formula revocatoria generali eandem attingendo, v. gr. per honesta, nort indifferenti, etiamsi finis extrinsecus legis cesset; quia finis intrin­ secus subsistit, ct lex remanet bona, possibilis, utilis. Cf. Suarez, De legibus 16 c.9 n8-9; Vermeersch-Creusen, Dpitome 1. C. 1,102; Baller im-Paumi eri, 1 tr.3 n 364. Haec sententia inde suadetur pr;mo aspectu, quod lex in talibus adiunctis videatur non cessare adaequate; sed nisi legislator intenderit prae­ scribere actum et am tanquam naturali honestate praeditum, videtur lex cessare. 2 Si lex fundatur in praesumptione facti, et factum certo non existit, lex nullatenus obligat in conscientia, et in foro interno licebit compensari a damnis per sententiam causalis, nam praesumptio semper cedit veritati. 1 Pauci auctores ut Ta.miiurini, Decalogum 1.2 c.l § 7 n.38, Castro, De lege poenali 1.1 c.5 doc.3, tenent benigniorem sententiam, iuxta quam cessante negative fine in particulari cessat lex in particulari; sicut cessante fine in uni· renali, cessat lex universaliter. Hanc sententiam S. Alfonsus. 1.1 n.199 expres­ se non reprobat, sed neque probabilem dicit. Notat tamen: “Si vero aliquando aras acc dcret, quo aliquis omnino certus et securus esset abesse omne halluci­ nationis periculum, non auderem secundam sententiam improbare; sed huiusmodi casus rarissime potest evenire” (L c.), Cf. Ballerini-Palmieri, 1 tr.3 n.374-376. 584 DE LEClhVS HL.MAMS verba "contrariis quibuscumqtic, etiam speciali mentione dig­ nis, non obstantibus”, etc. b) Tacite, scu tali agendi ratione, quae manifestet legem priorem non sustincii amplius, id quod fieri potest · a) directe, novam legem ferendo, quae statuat contraria aut insociabilia legi priori pro eisdem subditis, li­ cet expressa mentio revocatoria non habeatur ’ ; β) indirecte, ordinando cx integro totam materiam legis prioris in lege pos­ teriore. 603. III. Principia: 1. Solus legislator, eiusve succes­ sor, aut superior iti eodem ordine iurisdictionis, potest leges sive expresse sive tacite abrogaro, eisvc derogare aut obrogare Legislatorem habere hanc potestatem patet, quia legum suarum existentia et subsistentia ab ipso dependet; undead validam revocationem non indiget iusta causa, utique vero ad licitam, nam cum lex detur ad promovendum bonum com­ mune, eius revocatio, facta sine necessitate aut utilitate com­ munitatis, esset in detrimentum pro societate ct implicaret abu­ sum potestatis legiferae, quae data est ad bonum commune Inferiorem legislatori non posse nec licite nec valide simi­ liter patet ; unde episcopus v. gr. nequit legem a se factam, sed a Sede Apostolica in forma specifica approbatam, abroga­ re, nec legibus concilii provincialis ullatenus derogare, etc. 2. Lex posterior principialitcr revocat legent priore»: a) si id expresse dicat; b) jt/ illi sit directe contraria; c) si to­ tam materiam legis prioris de integro ordinet (c.22). Expli­ catur : Ad a): Si adhibeantur formulae expresse revocatoriae le­ gum priorum, earum vis ct amplitudo accurate observanda erit; hinc, si dicatur in lege posteriore generali “contrarii,' non obstantibus quibuscumque”, revocatur quodlibet ius in illa materia praeexistens, sive generale sive etiam particulare, legi contrarium, nisi fuerit specialiter firmum et memoran­ dum ; quodsi tale fuerit, adhuc revocabitur per formulam "con­ trariis quibuscumque, etiam speciali mentione dignis, non obstantibus”; per easdem clausulas positas in lege particulari lata a legislatore inferiore, revocatur correspondais ius par­ ticulare in illa materia praeexistens, ab eodem legislatore vc a praedecessoribus eiusdem iurisdictionis constitutum. 4 Revocatio per consuetudinem contrariam legi anteriori» refertur ad rt· vocationem ab cxtrmseco; perficitur enim iormaliter per legislatoris comemus REVOCATIO LEGIS N 602-603 585 Ad b): Una lex erit alteri directe contraria, quando dispositiones utriusque sunt ad invicem insociabiles ct simul observari nequeunt quia colliduntur; unde posterior lex gene­ ralis, tacite destruit priorem generalem, et posterior particu­ laris, priorem, particularem; secus autem lex generalis non revocat tacite leges speciales contrarias, ut in sequenti prin­ cipio dicemus. Ad c): Materia legis prioris de integro ordinatur quan­ do legislator totam rem denuo retractat, alia plane innovan­ do, alia mutando, alia omittendo, alia reassumendo, ita ut re­ tractatio non ad unum alteruinve punctum vel quaestionem restringatur; sic v. gr. Const. Officiorum ac munerum Leo­ nis XIII materiam de censura et prohibitione librorum de in­ tegro ordinavit, et c.1364.1365 normas de studiis religioso­ rum annis 1909-1910 editas dc integro reordinaverunt ; unde severiores dispositiones oliin datae et in his canonibus neque implicite relatae, per Codicem abrogatae fuerunt. 3. Lex generalis nullatenus derogat locorum specialium ct personarum singularium statutis, nisi aliud in ipsa expresse caveatur (c.22 ; cf. c.60 § 2; 71); lex particularis nunquam re­ vocat legem universalem, sed ei aliquando derogat. Lex generalis non derogat per se legibus particularibus. Ita ex voluntate legislatoris quoad leges post promulgatio­ nem Codicis latas; et rationabiliter quidem, “Romanus enim Pontifex in scrinio pectoris censetur habere omnia iura ge­ neralia, seu ea omnia cognoscere; particularia autem statuta, cum sint facti et in facto consistant, probabiliter ignorare pot­ est ct proinde illis derogare non intedit”5, nisi expressam formulam revocatoriam adhibeat. Quoad leges contrarias Co­ dici, non solum generales sed etiam particulares, cmnes pro mulgatione Codicis abrogatae fuerunt, nisi de particularibus aliud in ipso Codice cautum fuerit (c.6.1/1). Lex particularis nunquam revocat legem universalem, quia vim habet limitatam alicui territorio vel singularibus perso­ nis; aliquando tamen ei obrogat in territorio vel pro perso­ nis quibus lata est, nimirum si est ipsi contraria et lata fuit a legislatore cui inest facultas legem universalem derogandi, vel etiam a legislatore inferiore, sed cum approbatione in for­ ma specifica legislatoris supremi et universalis. Aliae autem leges particulares, si quidem sint aeque particulares, et ab ' Boxifatius VIII. Cf. c.l 1.1 t.2 in VI. 586 de LECinus humanis eodem vel ab inferiore legislatore datae fuerint, per novam legem contrariam vel de integro materiam ordinantem, re­ vocantur; si autem sint minus particulares, similiter revocan­ tur per novam legem ab eodem vel ab aliore legislatore inti­ matam, non vero per novam legem inferioris, utpote qui non est competens ad eam valide ferendam ; si denique lex anti­ qua est magis particularis, nova minus particularis, ei non derogat nisi id expresse manifestet, saltem quando lex magis particularis lata fuerit a superiore auctoritate, probabiliter etiam quando fuerit lata ab eodem vel minore superiore8. 604. IV. Interpretatio legis iuri anteriori obrogantis, regitur norma c.23: a) “Zh dubio revocatio legis praeexisten­ tis non praesumitur”; unde, b) "leges posteriores ad priores trahendae sunt et his, quantum fieri potest, conciliandae’. , Ad a): Revocatio, igitur, probanda est in dubio, et iure quidem ; nam leges non oportet mutare nisi ex iusla causa, nc suam firmitatem ct aestimabilitatem amittantT. Ad b): Nisi revocatio sit certa, conandum est ut leges posteriores prioribus concilientur, ideoque quantum fieri po­ terit novae ita erunt intelligcndae ut concordent cum veteri­ bus adhuc persistentibus ; nam mutatio legis censetur perni­ ciosa pro communitate, ideoque strictae subicitur interpreta­ tioni. § 2. De cessatione legis per desuetudinem Summa rerum dicendarum. In hac sectione tradimus doctrinam rton df i > desuetudine, seu consuctud nc legi contraria, sed ύι genere dc consuetude quae potest constituere legem vel abrogare. I. Consuetudo duplici modo intelligitur: o) Ma­ terialiter, pro consuetudine facti, seu modo constanti quem in agendo observat communitas, aut saltem maior pars eius­ dem, actibus longo tempore frequentatis vel omissis, unà oritur tendentia ad similiter ulterius se gerendum. />) Forma­ liter, pro consuetudine iuris, seu pro norma iuridica quae ex huiusmodi actuum vel omissionum frequentatione induc tur, accedente legislatoris consensu. Quaestio est de consue­ tudine formalitcr sumpta. 605. • Cf. S. Thomas, 1-2 q.O7 a 2. Tamen si revocationi legi» anteriori'/''" graves raUones, etsi non certo probetur, talis lex fit dubia, et iuxta ΓΓ ' ; probabilisrm non obligat in praxi. Cf. S. Alfonsus, 1.3, 112.290; DAns·*·-1,181. T Cf. Rodrigo, Tr. dc legibus 558-559. revocatio legis, n 603-608 587 Post notionem ct divisionem exponemus condiciones quae requiruntur ad efficiendam legitimam consuetudinem iuris; deinde dicemus de cius efficacia iuridica; tandem de cessa­ tione. 606. II. Consuetudo iuris est ius legale moribus populi introductum, accedente consensu legislatoris. Dicitur: lus legale, seu norma obiectiva praescribens communitati quid agere quid omittere possit aut debeat. Moribus populi introductum, i. c. per actus longo tem­ pore frequentatos, vel per omissionem diuturnam actionum quae potuissent vel debuissent poni. Accedente consensu legislatoris, nam consuetudo vim iuridicam obtinet unice cx voluntate legislatoris. 697. III. Differt: a) A quatenus haec ortum ha­ bet ab expressa et particulari legislatoris promulgatione, occa­ sione fortasse accepta ex usu populi ; non igitur origine obli­ gationis et efficacia, sed sola genesi et promulgatione. Lex plerumque scripto fertur ; consuetudo est ius non scriptum. b) A praescriptione, quae : a) est modus adquirendi ius vel se liberandi ab obligatione, ideoque non constituit normam obicctivam agendi communem, sed ius subiectivum privatum contra aliam personam ; β) inducitur non solum a communi­ tate legis saltem suscipiendae capaci, sed etiam a personis privatis; γ) requirit bonam fidem ct saepe etiam titulum spe­ cialem, id quod pro consuetudine non est necessarium ; δ) de­ nique, non exigit consensum illius contra quem praescribi­ tur, dum consuetudo non habet vim iuridicam sine consensu legislatoris. Tamen, quia etiam consuetudo requirit usum con­ tinuatum per aliquod tempus, loquimur de praescripta vel non praescripta consuetudine. c) A moribus ct usu, quatenus haec merum modum ha­ bitualem agendi significant, quin nonnam obicctivam iuris constituant. d) Ab stylo curiae, cuius subiectum non est populus sed Curia, praesertim iudicialis, quae pro modo constanti ser­ vato in examine vel decisione causarum, inducit illum usum qui dicitur stylus curiae. lege, 608. IV. Dividitur: 1. Ratione efficientiae et per relationem ad leges, in consuetudinem : a) Secundum ius, si novam obligationem iuducit, vel quia lex deficiebat vel quia 588 ηε legibus humanis vi iuridica carebat propter ambiguitatem; b) contra ius, si legem praeexistentem revocat per desuetudinem, vel pro alia norma ipsi opposita substituit per consuetudinem contrariam. 2. Ratione ambitus, in UNIVERSUM vel PARTICULAREM, prout totam Ecclesiam vel eius partem (integram nationem, dioecesim, etc.) afficiat. 3. Ratione ducationis in: a) Centenariam, si per centum annos completos fuit in usu; /;) immemorabilem, si eius initium non est in memoria hominum tunc viventium’; c) ordinaria, si per quadraginta annos viguit; duae priores per relationem ad hanc dicuntur privilegiatae. -1. Ratione modi quo inducitur in a) PRAESCRIPTAM consuetudinem, si per 40 vel 100 annos vel a tempore imme­ morabili existât, secundum diversos casus; Z>) per connivesT1AM inducta, si vim iuridicam obtinet cx approbatione ex­ pressa vel tacita legislatoris, sine tempore speciali. 609. V. Condiciones requisitae ut consuetudo sit le­ gitima habeatque effectus iuridicos, aliae petuntur ex parte communitatis eam inducentis, aliae ex parte legislatoris con­ sentientis, aliae ex parte actuum quibus inducitur, aliae ex parte materiae circa quam versatur, aliae ex parte durationis quam debet habere consuetudo facti ut in consuetudinem iuris transeat. De eis nunc breviter agemus. o) Ex PARTE communitatis consuetudinem inducentis requiritur ut sit “legis recipiendae capax" (c.26), siquider consuetudine iuris vera lex inducitur. Talis est, non solum communitas cui praeest superior gaudens potestate legislativa. sed etiam ea cuius superior exercet munus publicum scu ad bonum commune ordinatum, adeo ut ipsa communitas qua- ! dam unitate, stabilitate et independentia in fine immediato I et regimine sibi proprio in Ecclesia gaudens, communem ac­ tivitatem socialem habeat notabiliter conferentem ad bonum commune, sive ipsius Ecclesiae, sive alicuius societatis subirdinatae intra Ecclesiam cum potestate legislativa °; nam t? communitas potest suscipere normam ad bonum commune or­ dinatam, quae vera lex erit, cum a competenti auctoritate pro­ cedat. /» concreto legis suscipiendae capax est sine dubio * In iure consuetudines privilegiatae. centenariae sci. ct imnicmorab* plerumque aequiparantur (cf. c.51.27.30.63) ; tamen, clausula abtogatori suetudinis centenariae^ non afficit consuetudinem *mtnemorapilem. » Cf G. ANORKOZZI/ cofiiunità cafacc di indurre consufMmi (R ma 1949). •w dioecesis, Institutum religiosum eiusque provincia, imo mo­ nasterium sui iuris ; non vero, ut probabilius videtur, paroe­ cia, seminalium, domus religiosa, quia licet habeant stabili­ tatem sufficientem et relativam quondam perfectionem, nor­ mae in eis vigentes non dicunt ordinem ad bonum commu­ ne10, nisi forte relative ad ius dioecesanum, respective Insti­ tuti religiosi, etc.”. b) Ex parte legislatoris, ut consensum praestet seu approbet usum a communitate introductum, cumque aliqua ra­ tione apta ratum habeat. Hic consensus in societate civili ge­ neratim non habetur ; imo, consuetudines contra legem re­ gulariter declarantur destitutae ulla vi iuridica, quamvis in praxi saepe non possit legislator humanus vim consuetudinis repudiare. Ci. n.783. Hic consensus omnino necessarius est ut consuetudo facti efficiatur consuetudo iuris, nemo enim |Otcst legem novam inducere vel veterem revocare, qui non habeat potestatem legislativam ; unde iure c.25: "consuetudo in Ecclesia vim legis a consensu competentis superioris eccle­ siastici unice obtinet” 12. Consensus legislatoris potest esse a) Legalis scu generalis, praestitus per modum normae generalis in ipsa lege, ut ha­ betur dc facto pro Ecclesia in c.27.28; /») personalis, seu per conniventiam, praestitus pro aliqua consuetudine per actum particularem legislatoris competentis, ct quidem alte­ rutra via: a) tacite, scu per silentium quo sinit subsistere ali­ quem usum sibi bene patentem, quin silentium explicari possit nisi per consensum consuetudinis approbativum ; β} expresse, scu per verba vel signa clare usum vigentem approbantia. Consensus legalis, prout continetur c.27.28 certo sufficit pro consuetudinibus iuris in Ecclesia introducendis. De con­ sensu per conniventiam videtur (licendum pariter esse certo -4- M S’C v. err Maroto, Inst. dc Dcrccho canônico 1,252 B. Alii tamen alit»--: , verbi grana F. Fi.umexK, La consuetudine fici suo valore (juridico (S assari 1925) ^7 40; Rkcatiux», Inst.t. i. c. 1. 117 et CadrerjOs Côdfjo dc derecho can. c.26, favent sententiae quae personam quamlibet moralem ecclesiasticam» etiam non cdlegialem» ut seminarium, imo quamlibet communitatem in Eccles* a recogni­ tam, facit subiectum capax. Cf. Decisiones R. Rotae 28 (1944) dcc.22 U.14.JS» vb hire opinio confirmatur. Nimirum “non absurdum videtur admittere capacitatem mere relativam in certis communitatibus ad inducendum ius consuetudinarium”. non quidem contra aut praeter ius commune, sed relative ad ius particulare communita­ tum inferiorum intra Ecclesiam. Cf. Rodrigo, Tr, de ley 659, ct nota praeceden qnae, quoad decisionem Rotae, fortasse huc est trahenda. u Sub antiquo iure populus dicebatur accepisse facultatem ut sua auctori­ tate introduceret consuetudines iuridicas. Quidquid sit dc facto, certissime fa­ cultas 'altem mediate erat penes hierarchas Ecclesiae, quia cx institutione di­ vina Eccksia est hicrarchico-monarchica. 590 DK I.KGIKUS HUMANIS sufficientem, modo detur ab eo qui habet potestatem legislativam et pro usu dc quo ipse potest legem ferre xs. c) Ex parte actuum quibus usus constat : a) aliud requi­ ritur secundum elementum materiale, seu ex actibus in se sumptis ; b) aliud vero secundum elementum psychologicum seu cx actibus prout substant intentioni communitatis eos po­ nentis. Ad a): Actus vel omissiones quibus inducetur consue­ tudo iuris debent esse frequentes, pro indole tamen legis in­ ducendae ; publici, i. c. non solum externi sed etiam non occul­ ti, siquidem usus communitatis patere debet; u niformes, ut dc vero usu eiusque obiecto constet ; non interrupti praxi con­ traria, ne deficiat elementum psychologicum de quo statim; a maiore parte communitatis cuius interest materia consue­ tudinis observatae, v. gr. a maiore parte laicorum vel cleri­ corum etc. pro diversitate consuetudinum, quin requiratur uni- ' formitas totalis, nam in iure “refertur ad universos quod fit 1 per maiorem partem’’* 14. Ad b): Actus consuetudinis inductivi debent poni se­ cundum communiorem sententiam cum intentione sese vel a lege deobligandi vel nova obligatione gravandi, prout agatur de consuetudine contra vel praeter ius ’5. Nam actus non ope­ rantur ultra intentionem agentium ; ideoque si cx mera devo­ tione vel decentia perficiantur praeter ius, v. gr. signa crucis ad ingressum templi aqua lustrali, non inducunt legem obli­ gantem; sicut neque revocationem legis operantur actus qui ex mera inconsideratione vel levitate ponuntur contra ius, cum in actibus sic elicitis communitas non exhibeat ad modum materiae praxim aliquam quae in normam iuris evehi merea­ tur a legislatore. Nihilominus non sine bonis lum requiri in abrogandi ; pro plures AA., tan antiqui quam modernicensent, argumentis, pro consuetudine pure ahrogatoria nuicommunitate praescribente animum ius contrarium consuetudine vero abrofjativo-substitutiva in tantum ” Sunt tamen qui censeant connivent'am »’n actuali disciplina non habere oppilationem nisi ad abrogationem legis. Cf. Rodrigo, Tr. dc legibuj F· RXCATIU Tnsiit I C. 1/1 14 De dv. reg, iuris antigui, t.17. 160 I 1. u F. Rfx.atillo. /nrf»r. Λ C I,IIR.6.° censet ad consuetudinem contra ju· non requiri animum se deobligandi quia nec c.27 nec sana ratio hoc suadeant * Cf, Rodrico, Tr, dc legibus 674-675, qui dum hanc sententiam proponit et turtur, pro ea invocat Sala», Laymann, I’ / 11’nger, Fcye. ex ΑΛ anterio­ ribus Codici; ex posterioribus vero, praesertim Michiels, cui adhaesit RegatiHo. Fortasse in praxi differentia non est magna, cum intentio ab aliis universaliter requisita sufficiat implicita, quae vix non aderit in consuetudine abroptoru. i i 1 , REVOCATIO LEGIS. X' 591 requiri, in quantum est substitutiva, seu pro solo effectu substi­ tutionis: unde nec mala nec bona fides qua legis observantia culpa­ biliter praetermittatur a communitate obstare videtur in ordine ad abrogandam legem, positis ceteris condicionibus. Intentio obligationis suscipiendae, vel secundum plcrosque etiam abicicndac, sufficit implicita, quae consistit in quadam animi dispo­ sitione quae legi inducendae favet vel existent! adversatur; non vero, ut videtur, animus pure interpretativus ”. Talis intentio facile habetur ct agnoscitur in desuetudine, quia homines prono animo feruntur ad excutiendum vinculum legis libertatem restringentis; difficilius autem habetur et recognoscitur pro inducenda consuetu­ dine praeter ius vel iuri existent! contraria, nisi interveniat error, quia homines naturaliter effugiunt novam obligationem pro sua vo­ luntate exoptare d) Ex parte material: a) requiritur ut sit rationabilis saltem negative, i. c. non positive irrationabilis, ideoque non offendens iuri divino vel iuri humano, consuetudines sibi oppositas reprobanti. Unde rationabiles negative non sunt consuetudines iuri divino sive naturali sive positivo derogan­ tes (c.27 § 1), vel a iure humano expresse reprobatae ic.27 § 2); pariter quae ad peccatum inducunt, vel cedunt in gravamen Ecclesiae aut in detrimentum eius proprietatum; potest autem esse ea quae prohibeatur in iure, licet longius kmpus requiret ad praescribendum. Cf. c.27 § 1. b) Quousque debeat esse positive rationalis non statuitur in Codice. Sed ita dicendum videtur: requiritur ut sit utilis ad bonum commune, sicut lex cui aequiparatur, ea saltem, utilitate quae sufficiat ad legem existentem revocandam vel ad novam inducendam. ITaec minima utilitas aderit: in de­ suetudine, si revocatio legis non sit contra bonum publicum, ideoque approbari possit a legislatore propter utilitatem ser­ vandi mores receptos eisve non obsistendi ; in consuetudine novam normam inducente, si aliqua ratione positive confert ad bonum commune, id quod generatim iam eo ipso accidit, quod aequum est conniverc moribus non subversivis a com­ munitate inductis 1P. ,T Sunt qui requirant animum explicitum ad tollendam legem; cf. Vit· wnucH, 11 Existimant tamen W-Vidal, T.236, nota 66 ct Van ΙΓονκ, De consuetudine π 143 144 errorem mrre concomitantem non obstare introductioni consue­ tudinis, sive contra sive praeter ius; quia coexistcre posse videantur, hinc igr.orsnt'A legis et intentio implicita eam non servandi, si ut existens cognosce­ retur. illinc ignorantia absentiae legis et intentio implicita eam inducendi, si * 't nota ut non ex-stens. Sic etiam Cappello, 3umma /. C. 1,113,6.°; Buts, De legibus p.135. Id a fortiori admittunt AA. in praecedenti nota recensiti, pro conMirtudinc contra ius; non pro consuetudine praeter ius. n Unde positivae rationabilitati non obstat quod consuetudo contra ius in­ duci coeperit per actus peccaminosos. Ad rem S. Alfonsus: “In initio, intro- 592 OK I, EG I BUS HUMANIS t’l Ex PARTE TEMPORIS REijL'I RITL’R I a) ad COllSUCludi· rem per viam coiinivcnlicw inducendam, numerus actuum et lapsus temporis talis, qui sufficiat ut possit haberi consuetu­ do moribus communitatis formata, in quam possit terri appro­ batio tacita vel expressa legislatoris20; b) ad consuetudinem non prohibitam in iure, sive contra legem sit sive praeter le­ gem. si\e particularem sive universalem, suppressa vetere con­ troversia requiritur praescriptio 40 annorum, seu exercitium actuum pro natura rei per istud spatium non interruptorum11, sive propter reclamationes et sanctiones legislatoris, sive prop­ ter modum agendi communitatis quae semel saltem contra consuetudinem maiore ex parte egerit ; c) ad consuetudinem contra legem prohibentem futuras consuetudines, requiritur praescriptio centenaria aut immemorabilis (c.27 § 1). In dubio num desuetudo gaudeat omnibus condicionibus ad va­ lorem iuridicum requisitis, lex cui contradicit fit dubia, si desuetudo est vere probabilis, ideoque in foro conscientiae talis lex non obli­ gat a. 610. VI. Efficacia consuetudinis diversa est pro di­ versis divisionibus consuetudinis ratione efficientiae supra indicatis. Nimirum : a) Consuetudo contra ius: a) si est mera desuetudo inducta per omissionem actuum lege impositorum, revocat le­ gem anteriorem scriptam vel consuetudine inductam23 cui contradicit, et omnes suos effectus insociabiles cum desuetu­ dine ; minime vero substituit aliam obligationem, sed simplici­ ter concedit libertatem relate ad legem abrogatam vel deroga­ tam 2‘, inducendo praeceptum, prohibitionem, irritationem, ducentes consuetudinem contra legem, omnes peccant. In progressu, non peccant ili» iam a maioribus introducta utentes, sed possunt a principe puniri. In fine autem non peccant nec puniri possunt, illa iam praescripta utentes” (1.1 n 107). 50 Sed consuetudo quae detrahit iuribus personarum singularium, sive phy­ sicae sint sive morales, non inducit ius per solam conniventiam, sed accedere debet ura< scriptio ad normam c.1507-1512. Cf. Rodrigo, 7r. t explicite generalis, v.gr. nulla obstante consuetudine, non obstante qnaturpf sic v.gr. Vermeersch-Creusf.s, Γ.143,2; Van Hove, De consuctul ne 2:‘·. · pro Rodrigo, Tr. de legibus 719 sufficit formula revocatoria generalises, Η non obstante contraria consuetudine. » Clausula “non obstant-bus quibuscumque’’, videtur valere ad reread solas consuetudines non privilegiatae. | | , I | 2. Clausula legis particularis "non obstante tudine contraria’’, non revocat consuetudinem nriam aut immemorabilem ; neque, ut videtur, , tcularcm loci, contrariam legi universali vel 1 cum ca habeat vim ab ipso iure communi. quacumque consue­ particularem ccnteconsuetudinem parconcilio provinciali, 613. Scholion. In iuribus civitatum vix agnoscitur consuetudo iuridica, praesertim ut derogatoria iuris praecedentis scripti. Nihiltjiius etiam in iure civili magnam vim habet consuetudo déclara­ tif seu secundum legem, ad cius interpretationem; nccnon con­ suetudo praeter legem, ad creanda iura, potissimum quando silen­ tium Codicum supplendus est. Neque omnino possunt praescindere legislatores a vi ct efficacia nativa consuetudinum contra legem i rmatarum, eisque non raro per conniventiam conferre debent sim abrogatoriam iuris scripti contrarii. Ceterum sunt iura quaedam, in quibus aliqua vis ct efficacia ignoscitur consuetudini. Sic v. gr. in CC. Helvetico, Austriaco, Hispanico. CH 5 implicite admittit consuetudines quae non sint entra legem, cum ait: Las leyes solo se derogan por otras leyes posteriores, y no prevalecerâ contra su observanda el desuso, ni Ia costumbre o la prâctica en contrario. A. 12.13 expresse admittunt vm iuris consuetudinarii fortasse vigentis in regionibus quae pri­ vilegiis foratibus fruuntur, etiamsi tales consuetudines sint con­ trariae iuri communi scripto. 614. Homo habet finem supernaturalem suis actibus bonis supcrnaturaliter meritoriis ut coronam obtinendum, quatenus is: actus procedant secundum principium exemplare ct regulatis ■ rectum. Sed potest evenire ut actus non conformentur suis regulis, s proximae ct formali quae est conscientia, sive remotae ct mate: li quae est lex, sed ab eis deficiant; tunc habentur actus hum»· mali, seu peccata; quae quidem per accidens considerantur in ·■ dme ad finem supernaturalem, considerari tamen debent. Et quidtista consideratio magni momenti est in theologia morali, tum principia generaliora abstracta de actibus humanis magis deto­ nate ct concrete applicat peccatis ah unoquoque omnino vitar i.· tum quia studium theologiae moralis maxima ex parte ordinat: ad praeparandos ministros et indices peccatorum in sacramento nitentiae absolvendorum. Saeculis XVII et XVIII plerumque proponebatur tractatus ά peccatis post expositionem praeceptorum, sic. v.gr. a Busenba:quem secutus est S. Alfonsus, cum ad intentionem practicam ; tins attenderetur. Sed m studio systematico ct scientifico oppert. nius agitur de peccatis in theologia morali fundamentali, sicut u· rat S. Thomas; quare bono consilio ad pristinum morem na­ runt, post Gury et Ballerini, plcriquc reccntiorcs '. Summa rerum dicendarum Triplici capite agemus hac rrnc: 1. De peccatis in genere: natura peccati ; divisiones; dn/in. theologica, specifica, numerica. 2. De peccatis in specie: interna capitalia. 3. De causis peccatorum tam internis (ignorr intellectus, passione appetitus, malitia voluntatis) quam r.rléché philosophique. Quelques précisions historiques et doctrinales: SouvRrvTh 62 (1935) 591-616; 673-608, apud <|ücm iudicium ut videtur minus •««tmim P. Deman (DTC 12.255-272) rectificatur. 11 Cf. Billot. La providence dc Dieu et le nombre infini d’hommes hors de It voie normale du salut: Et 1920-1922 vols. 164.165.167.169.172. u Cf 5. 7 h. 1 q.48 al ad 2; 1-2 q.73 a 2. Tamcn de genuina eius mente petes! fortasse disputari; cf. ib. 2-2 q.118 a.5; 3 q.86 a.4 ad 1; Deman, Pichi DTC 12,150-153. SJ 600 DE PECCATIS constitute uni pertineant tum elementum materiale seu sub­ stantia actus in esse morali prout indebite tendit ad finem tum elementum formale seu privatio rectae ordinationis ad finem ultimum 13. b) Scotus, Suarez, Lessius, Sylvius etc., consideran­ tes elementum materiale ut merum subiectum peccati, dixe­ runt totum peccatum esse in elemento formali, seu in aver­ sione a Deo fine ultimo, ideoque essentiam peccati esse ali­ quid privativum, quatenus peccatum sit in sola privation, rectitudinis debitae ; et actus voluntarius, cuius obiectum aver­ titur a fine ultimo habetur ab eis ut merum subiectum peccat In hac re, haud magni momenti practici : a) certum est pera­ tum non consistere in negativo, nam simplex absentia perfection» non est malum aliquod; formale elementum peccati esse quid pn· vativum, nam malum est privatio boni debiti; peccatum omissuns in se ipso, independenter a sua causa, esse quid privativum ut; pura omissio actus debiti, deordinata a fine ultimo; β) contrôlai f>otest utrum essentia peccati commissionis sit in pura privatior;, an etiam actus voluntarius, qui est materiale peccati, ad huius es­ sentiam pertineat. l’ro sententia quae dicit esse aliquid privatissimul et positivum afferri potest quod peccatum est actus morak in quo pura privatio seu purum malum non potest esse, siquida voluntas necessario appetit rem in.ordinatam sub aspectu boni, idcvque includit essentialiter conservationem tendendae ad bonum, qu? est aliquid positivum 618. IV. Malitia obiectiva peccati ex triplici potissi­ mum capite describitur: a) Ex ipsa natura humana, nam peccator eam deturpat, se ad materialia convertendo contra dictamen rationis superioris, vel sibimetipsi inhaerendo, con­ tra essentialem sui subordinationem Deo exhibendam’' 11 Ad rem Billot: “Dicitur enim malum morale esse aliquid postin.non quidem quantum ad id quod formalitcr causât rationem mali, nam utei est privatio; neque etiam quantum ad subiectum mere materialiter ad prini» nem se habens, quia hoc modo omne malum t;rm in moralibus quam m natat» libus aliquid ponit; sed quantum ad id cui per se admiscetur privatio, r t· licet quantum ad liberam electionem particularis boni quae privationem ordt* iustitiac sic coniunctam habet, ut dc huius privationis ratione existât* (Γ%· personali ct originali peccato* [Roma 19241 p. 17). Sunt etiam quibus pecat* consistit in elemento partim positivo partim privativo, cum praependen ti positivi prae privativo (sic v.gr. Deman, Frins) vel viccversa (Mendive, Peel et cetera). 34 Cf. Frins, De actibus humanis 11,344-486; Mkrkf.lbach, 1,427; Vo MEERSCU, 1.371; PeiNADOR, 1,262; C. Zanconato, L'essensa del precato » (Varese 1948), qui contendit perperam reponi a quibusdam essentiam peer;* mortalis in elemento negativo aversionis a Deo, rectius vero sentire cis çâ illud explicant per elementum positivum, etsi non exclusive; consistit cnita ‘ partiali corruptione positivae conversionis naturalis in finem ultimum Mdf scribit HÜRTit-AnEî.T.AN, De principiis 498: “Peccatum mortale prout enorib:tsque divinis 1.13 n.l96ss; S. C.AX· :λ οι Wiart, Dc peccatis ct vitiis n.7-9. * Ci. S. Thomas, y. Th. 1-2 q.6 a.3; q.71 a.5. 602 DE PECCATIS 4. Ratione manifestationis, in: «) Externum (orisau: operis), quod verbis, opere aliove modo exterius perficitur, ut sacrilegium, homicidium, furtum; ό) internum (cordis, quod sola mente vel corde consummatur, ut haeresis, odium hoc non distinguitur ab illo quando in unum morale cur. eo coniungitur 10. 5. Ratione constitutionis, in a) Formale, quod est de­ liberata ct libera transgressio legis, ita ut formaliter adv· setur per se etiam legi, semper autem dictamini conscientiae 6) materiale, quod mere materialiter transgreditur leger, absque deliberatione propter inadvertentiam aut ignorantiam vel absque libertate, v. gr. propter statum ebrietatis inculpa­ bilis 20. In peccato formali semper adest malitia saltem subiectiva, propter tendentiam voluntatis in rem aut malam au: talem existimatam ; dum in peccato materiali malitia obie; quae adest numquam imputatur propter ignorantiam vel in· voluntarietatem agentis, cuius actus non discrepat a norma proxima moralitatis scu conscientia; dicitur tamen peccatimateriale, quia est id quod, accedente malitia voluntati·, eo ipso esset peccatum. Est enim actus personae quae legi su: iacet et actum contra legem ponit, etsi cum subiectivo impe­ dimento in intellectu et consequenter in voluntate, velinsob voluntate. 6. Ratione responsabilitatis, in a) Ignorantiae, infi­ mitatis, malitiae, prout originem ducat cx ignorantia vin­ cibili, passione voluntatem sollicitante vel perversione eius­ dem, nulla passione sollicitatae; etiam peccata ignorantiae t: infirmitatis possunt esse gravia, etsi gradum malitiae non at­ tingant ultima specie. Ratione attentionis, in deliberatum vel se.mid.-l: beratum seu subrepticium prout liat plena rationis adverttr tia plenoque consensu, vel propter defectum advertentiae voluntatis potius cx negligentia quam ex deliberatione. 7. 8. Ratione motivi, in carnale vel spirituale, pr ’ tendat in delectationem censibilcm inordinatam21, v. gr ? » Cf. S. Thomas, 5. Th. 1-2 q.72 a.7 ad 3. x Non est confundendum cum eo quod dicitur materiale peccati ' < semper habetur malitia peccati, cum sit elementum actus vere peccamini»; te peccatum materiale semper caret malitia subicctiva, et formalitrr poiat bonus et meritorius. Cf. n.688. 21 Non est confundendum cum peccatis carnis, quae sunt in abusu i reorum, et saepe etiam latus in Scriptura sumuntur pro peccatis homito p sionibus subtecti post lapsum. Cf. Cal 5,19-20; 1 Cor 3,3. DK PECCATIS IN GENERE. N 619 603 iulam aut luxuriam, vel in delectationem mentis aut volun­ tatis, v. gr. in superbiam aut odium inimici. 9. Ratione agentis materialis, in proprium vel ALIEnpm, prout a peccante solo totum committatur, vel ab altera etiam persona sub influxu alterius iubentis, consentientis etc. 10. Ratione termini, in peccatum contra Deum, SEIPSUM, proximum, prout directe ct proxime violet iura divina, verbi gratia per hacresim vel blasphemiam; vel bonum pro­ prium peccantis, v. gr. per ebrietatem vel luxuriam ; vel bo­ num tertiae personae, v. gr. per iniustitiam vel odium inimi­ ci. Patet quodlibet peccatum saltem mediate esse contra Deum, cuius leges violat, et contra seipsum cum reatum afferat. 11.Ratione specialis deordinationis in peccata in spi­ ritum SANCTUM, IN CAELUM CLAMANTIA, CAPITALIA, pTOUt CX formali contemptu doni supernaturalis directe retrahentis a peccato procedant22, vel specialiter ordinem socialem pertur­ bent21, vel fontes sint aliorum peccatorum et quasi capita, de quibus latius in c.2.2. 12. Ratione effectus, in a) Mortale, quod natura sua non est remissibile, quia gratiam destruit hominemque sim­ pliciter ac totaliter avertit a Deo, fine ultimo, ac privat gratia sanctificante, mortem spiritualem eidem inferens poenamque :orrespondcntem praeparans aeternam ; b) veniale, quod na­ ture sua remissibile est et remittendum, si solum maneat, quia gratiam non destruit ; unde homo pro eo satisfacere potest, et a Deo aversionem non continet nec gratia sanctificante privat, consequenter etiam mortem animae non infert, sed fervorem caritatis minuens, a fine ultimo retardat. Eadem peccata quae ratione effectuum in ordine ad gratiam mortaliavel venialia dicuntur, ratione momenti et ordinis quem lae­ dunt appellantur gravia vel levia24. Dc cis latius agendum in miculus 2, quatenus vel natura sua non sunt remissibilia, * Cf S. Thomas, S’. Th. 2-2 q.105 a.2 ad 2. Numerum diversum alii ass’’gurL Lombardus recensuit praesumptionem, despcrat»oncm, impugnationem agni­ ti* veritatis Christianae, invidiam fraternae gratiae supernaturalis, ohst nationem a eato precati, impaenitent am. Haec peccata interdum “ad mortem” et irre■ •'Ua dicuntur, quia difficulter vera de cis fit pacnitentia propter duritiem cordis. 3 Recensetur: honticid um (cf. Gcn 4 10). sodomia (cf. C.cn 18.20), oppresto oq-l· inorum et viduarum (cf Ex 22 22-23), retentio salarii operario debiti (cf Peut 24.15), iuxta ’Hurt: caelum vox sanguinis et sodomorum, i x opprt<·;«: a ab Eo TbwlMoi. 1 20 610 Γ>Ε PECCATIS Scriptura plures exhibet textus, in quibus aperte in­ dicatur quaedam peccata relative ad alia esse maiora; v.gr. 1er 7,26: “Peius operati sunt (israelitae) quam patres eorum"; similiter 1 Io 5,16; Mt 11,22 etc. Imo, aliqua tam magna sunt, ut sine miraculo fere habeantur irremissibilia34 (Mt 12, 31 ; Mc 3,29, etc.), dum e converso alia sunt valde levia (Mt 23,24; Lc 6,42), ita ut saepe etiam in iustis inveniantur (lac 3,2 ; 1 Io 1,18). Traditio patristica, quae prioribus tribus saeculis sa­ tis confuse egit de peccatis mortalibus, mature tamen distin­ xit inter gravissima peccata (apostasiam, adulterium, homi­ cidium), quorum remissio ab Ecclesia difficulter concedeba­ tur, mediocria peccata, quae paenitentia publica saepe erant expianda, et peccata minuta, quae operibus misericordiae, attritione etc„ remittebantur. In concreto S. Augustinus im­ pugnavit lovinianum, qui omnia peccata paria esse conten­ debat35; similiter S. Hieronymus 30. Cf. R 957.1381.1975, etc. Ratio idem suadet, nam peccatum non est pura et simplex privatio in qua non sit plus vel minus, sed est pri­ vatio in qua ordo rationis pervertitur quidem sed non plane evertitur, siquidem voluntas tendit in obiectum in quantum proponitur ab intellectu ut appetibile ; unde sicut in aegritu­ dine, quae est aliqua privatio vitae, dantur gradus quatenus retinetur aliquid de sanitate, sic etiam in peccatis dantur gra­ dus quatenus retinetur aliquid de bonitate inducente ad ac­ tum peccaminosum 3T. Accedit quod peccatum non est mera privatio, ut voluit lovinianus cum stoicis, quatenus cius ratio formalis consista; in sola aversione a fine ultimo; sed implicat positivam oppo­ sitionem ad finem ultimum, in qua dantur gradus pro maiore vel minore conversione deordinata ad creaturas. Praeterea peccatorum gravitas repetenda est cx obiecto circumstantiis, fine, intensitate, duratione, oppositione ad di­ versas virtutes, advertentia, consensu; unde caetcris paribus graviora erunt peccata in Deum quam in scipsum vel proxi­ mum, fidelium quam infidelium, commissionis quam pure -----------I ; H Non ex parte Dei, sed in quantum excludunt in peccatore “ea per {Ut fit remissio peccatorum”. S. Thomas, S. Th 1-2 q.14 a.3c; cf. infra, n.6$6> u L bfr im. dc hacrcsibus. 82: ML 42.45. 34 /Idvcrsus loviuianum 1.2 n.30: ML 23,327. r Cf. S. Thomas, 5*. Th. 1-2 q.73 a.2c. CONDICIONES PECCATORUM N 611 omissionis, operis quam oris vel cordis, malitiae quam infir­ mitatis vel ignorantiae, spiritualia quam carnalia etc.3S. 2. Indicium de diversa gravitate peccatorum cfformari fotest iuxta sequentes regulas c Lehmkuhl30 excerptas, et in aliquibus elaboratas a Noldin40: Peccatum eo est gravius quo: a) Nobilior et ,\ltior est virtus cui illud opponitur, intra ambitum autem eiusdem vir­ tutis, graviora sunt, ceteris paribus, peccata contra legem prohibentem, quam contra legem praecipientem ; b) Dignior est PERSONA contra quam peccatum dirigitur; ideo per se gra­ viora sunt peccata quae directe contra Deum, quam peccata quae contra hominem diriguntur4'; c) NLxius bonum est quod per peccatum laeditur; quae quidem regula in peccatis contra proximum primo loco attendenda est. 3. Quibus praemissis, peccata quoad gravitatem fere hoc ordine se excipiunt: a) Peccata quae directe contra Deum seu divina bona interna committuntur : odium Dei, infidelitas, desperatio. t) Peccata, quae contra Dei bona externa committuntur: blasphemia, idololatria, superstitio, periurium et tentatio Dei. Hoc loco inserenda sunt peccata quae contra humanitatem Christi et sanctissimum Eucharistiae sacramentum commit­ tuntur. c) Peccata quae contra Deum indirecte committuntur, seu contra res Deo sacratas; scilicet diversa sacrilegia, ut simonia, profanatio rerum sacrarum, indigna sacramentorum sus­ ceptio et administratio, violatio voti, etc. d) Peccata quibus personae humanae laeduntur, ct qui­ dem hoc ordine: peccata quae homo committit in se ipsum, in coniunctos ut parentes ct superiores, ct in extraneos. c) Peccata quibus bona humana (vitae, honoris, famae, fortunae) laeduntur: homicidium, luxuria, calumnia, detrac­ tio, furtum; ad haec consequitur ebrietas. 623. Unde concludes: Gravitas obiecti va fundamentalis pecca­ tarum desumitur: a) Immediate cx obicctis principaliter, accidenlalitcr vero cx circumstantiis sive obiecti, sive potissimum ipsius agentis; sicut enim gravior est aegritudo quo periculosior est mor“ CI S. Th. q.73 a.2-10. " Th/ot. ntnr I.I 1R5-149S. “ Thcol. mor. 1,323. u Cf. S. Thomas, Δ-. Th. 3 q.SO a.5. 612 DE PECCATIS bus invadens, ct quo nobilius est organum morbo affectum, vel qno peior est cius condicio ad resistendum morbo invadenti, sic ceterij paribus, gravitate descendunt progressive peccata directa contra Deum, contra Christum-hominem, contra cultum et res sacras, con­ tra propriam vitam, contra alienam, contra propagationem vitat, contra bona externa materialia etc., nisi circumstantiae agentis, ac­ tionis, damni causati etc., gravitatem ex obiecto provenientem mo­ dificent. b) Mediate ex oppositione ad virtutes, idcoque ea peccata sunt graviora quae directe repugnant dignioribus virtutibus; unde pro­ gressive descendunt peccata contra caritatem, fidem, spem, religio­ nem, paenitentiam, virtutes cardinales etc. **. 624. II. Peccata mortalia et venialia: In specie quae­ dam peccata esse mortalia, seu per se mortem spiritualem de­ finitive operantia, et gravia, seu laboriosum processum repa­ rationis exigentia, alia vero esse venialia, seu veniam per sc obtinendi capacia, et levia, scu facilis satisfactionis, ut doc­ trina de fide constat ex fontibus dogmaticis et ex condemna­ tione doctrinae contrariae haereticorum, praesertim in Tridcntino. Magisterium ecclesiasticum clare distinguit vel distinc­ tionem supponit inter peccata mortalia et venialia, quando docet poenam aeternam pro mortalibus, quae a fine ultimo avertunt, temporalem pro venialibus, quae hunc effectum non habent (D 410.464.531.693.835); vel contra doctrinam pelagianam dc amissione gratiae per quodvis peccatum, invoca: testimonia sacra de peccatis venialibus lustorum (D 107.108; vel contra haereticos 43 tradit etiam inter fideles inveniri qu; graviter peccent, sive per infidelitatem sive alio modo (D 80S 835.837) ; vel loquitur de necessitate confitendi mortalia (D899. 917), quae vitari possunt cum gratia a Deo oblata (D 828' dum venialia aliis quoque mediis expiari possunt, ab ipsis iustis manente iustitia committuntur (D 107.108.804), nec sim speciali privilegio vitari possunt (D 833) ; vel damnat propo­ sitionem Bai negantem dari peccata quae ex natura sua sint levia (D 1020), etc. Scriptura aliqua peccata comparat rebus magnis (tra­ bi, camelo), alia vero parvis (festucae, culici; cf. Mt 23,24 Lc 6,41) ; alia exhibentur excludentia a Regno Dei, et quidc Demas, Pccht: DTC 12.171-176; Merkei.bach, 1.442-443. 41 Nimirum, Wiclcf docuit peccata praedestinatorum esse venialia, quia vt niam consequuntur; Luthcrus, peccata fidelium esse venialia, uno excepto cato infidelitatis; Calvinus, peccata fidelium, in se mortalia, haberi pro venu’ba > tum voluit sc obligare ad eleemosynam 400 fere pesetarum paulitim faciendam obligare, aut qui alternis fere diebus subtraxerat a suo hero unam altcramve pesetam ct pergit nihilominus in suis parvis furtis, animadvertens materiam gravem per ea consummari; non autem peccat graviter sacerdos qui per totum tempus quadrigesimalc omittit preces fcrialcs in officio divino, neque is qui vo­ tum fecit dandi cotidie parvam eleemosynam tanquam onus cuili­ bet dici affixum, etsi per multos dies illud non adimpleverit, neqt: qui tribus quoque mensibus furatur et brevi consumit qiiantitattn fere gravem sine intentione coniungcnte haec trimestralia furta b) Advertentia plena, sine qua non potest dari pera­ tum mortale, ea intelligitur qua peccator animadvertit tun malitiam moralem actus tum eius gravitatem; nam si alterutri non animadverteretur, nequiret homo eam velle et nullum adesset peccatum, aut esset leve. Non enim convenit sanctitati et iustitiae divinae separare a se peccatorem, qui prior nona Deo separavit ; porro nequit homo se totaliter a Deo avertere sine plena deliberatione per actum perfecte humanum. In qui re haec prae oculis habeantur oportet: a) advertentia intelligitur circa moralitatcm actus, non circa matcrialitatem actionis absque respectu ad legem et cons­ cientiam moralem, unde non peccat qui scienter manduci' carnes in die abstinentiae, sed immemor legis urgentis; β) non sufficit potentia physica ct remota advertendi, u* I fert doctrina iansenistarum, nam sub ea non potest adesse I peccatum nisi forte in causa ; γ) requiritur talis advertentia qua actio concipiatur aliquo 1 modo, saltem directe et implicite, tamquam graviter ct absoI lute contra conscientiam, ideoque saltem implicite tamquam transgressio legis divinae et Dei offensa, cum peccatum philo­ sophicum saltem regulariter non existât (cf. η.όΐό). et quidem sub illa mentis expeditionç quae ad negotium sat magni mo­ menti adhiberi solet ; 8) non requiritur advertentia actualis diuturna, tandiu p-rdttrans quandiu actio ipsa pcccaminosa, sed sufficit quod agens animadverterit actionem quando inchoabatur et eam pro­ secutus fuerit vi advertentiae tunc praestitae, vel quod inadvertentia actualis sit voluntaria et culpabilis in causa, verbi gratia, in passione voluntarie excitata, in consuetudine volun­ tarie conservata, etc. 58 ; similiter non requiritur ex parte actus advertentia reflexa, ex qua peccans sit sibi conscius de sua advertentia ad actionis malitiam, neque ex parte obiecti clara et distincta, ex qua accurate percipiat actionem peccaminosam cum suis circumstantiis: sed sufficit advertentia directa quae ■X habituali et expedita cognitione peccati oritur, ct suboscura et confusa, quae saltem suspicando vel dubitando ut certam vel probabilem percipiat in confuso malitiam actionis ponen­ dae5®, qualem habet quoad sacrilegium, saltem plerumque, sacerdos qui peccat contra castitatem sine memoria expressa aut distincta sui voti. in casu dubii recenseri Solent : quod agens, alia rc distractus, actionem malam obiter apprehenSigna advertentiae non plenae * Ergo advertentia debet actu incidere s’vr in paccatum in se sive in peccati, quin sufficiat advertentia virtualis ita intellecta ut mens absolute rt extraordinaria diligentia potuerit et debuerit animadvertere. Sic communi· AA. contra paucos ut Coixxt T*st. thcol.. d* taceatis p.l c.4 a.l; Concixa. H/r/ chrùtiana 1.8 diss.3; c.2 n.13. qui tamen falso supposito impetunt doctririm communem. Notetur tamen ex LruMKVHL. 1.338: "At si substantialis Bilitia actu? non ignoratur, ct accidentalis illa, nuar ex quibusdam drum· ttantiii accedere possit, babitualiter scitur, vix umquam in actu peccati ea Avertentia ad circumstantias aberit, quae ad mal’tiam etiam illam accidentalem extrahendam sufficit. V. gr. si quis in ordine sacro constitutus contra castitatem Rtaret, riderentur iure merito, ut iam dixi, si defectum advertentiae ad «tttam suum pro causa allegaret, cur sacrilegii reum se non rs: possunt constituere peccatum mortale; etenim ratio peccati mortalis et venialis analogica est co, ideoque per solam multi­ plicationem peccatorum venialium nunquam fiet unum mor­ tale, sicut per multiplicationem accidentium non potest efformari substantia. Unde Tridentinum absolute et sina ulla dis­ tinctione tradit (D 899) peccata venialia non excludere a gra­ tia divina, et Ecclesia nunquam obligat ad confessionem ve­ nialium, etiam si plurima commissa fuerint. Ideo venialiter peccare dicendus est, praetermissis aliis rationibus scandali etc, ille qui causa est multorum peccatorum venialium, v. gr. herus qui trecentis famulis iubeat per semihoram in dic festo labo­ rare; nam leves illae transgressiones non coalescunt in unam transgressionem gravem, ct intentio iubentis fertur in easd.ut leves. Immo, vel ipsa intentio committendi omnia peccata venialia quorum occasio habebitur, est, per se, peccatum ve­ niale ; nam talis intentio fertur, tanquam ad obiectum, ad col­ lectionem venialium in qua nullum mortale habetur; tamer iuxta obiectum peccatorum ct fragilitatem peccantis, sae^ talis intentio non poterit diu retineri sine proximo pericu' peccandi mortaliter, ideoque ratione istius circumstantiae sii gravi erit excutienda 70. β S. Thomas, 1-2 q 88 a.l ad 1; cf. Dc malo q.7 a.l. n Cf. A J ScuiESi, Der objcktivc Untcrschicd sw schcn TcJ-und cher Siindc (Aubsburgo 1891). 10 Cf. S. Alfonsus, Thcot. mor. 15 n.12; Suarez, Dc rcligicnt tr.8 II d n.18. Aliter Sanchez, In decalogum I 1 c.S n.4, quia “illius propositi obiecti in se continet apertissimum peccandi mortaliter periculum”. 627 5. Effectus peccati venialis hi recensentur potissimum, alii modo negativo alii modo positivo expressi, nimirum: a) Gratiam sanctificantem non extinguit neque minuit, etenim debitam unionem cum Deo neque singulatim neque collective cum aliis aufert71 aut gradatim subtrahit, dum ve­ niale manet ; secus, vel ultimum quod gratiam remanentem penitus extingueret dicendum esset mortale, vel ex collectio­ ne, ut tali, haberetur aliquid quod singulis nullatenus convenit ; 0) Maculam in animam non Inducit proprie dictam, quae consistit in privatione gratiae sanctificantis; unde quando macula dicitur et sordibus comparatur quae pulchritudinem obicctorum deturpant, id intelligendum est de reatu culpae et poenae quem importat ; γ) Minuit fervorem caritatis, qui est in promptitudine et facilitate eliciendi actus sive caritatis sive cuiuscumque alte­ rius virtutis, per quos caritas fervet in iustis; etenim per pec­ catum veniale impeditur et imminuitur exercitium virtutum, ideoque fervor caritatis, consequenter etiam inducitur tepiditas fervori opposita. 8) Reatum culpae ac poenae inducit, cum Deo iustam causam displicentiae et indignationis praebet, etsi diversam a peccato mortali ; et prout continet conversionem inordinatam ad creaturas, implicat poenam sensus, vel hic vel in purgato­ rio luendam ; t) Ad peccatum mortale paulafim disponit, ut fontes dog­ matici unanimes asserunt72, virtutes acquisitas per actus con­ trarios infirmans, motibus concupiscentiae indulgens, uberiora gratiae auxilia sibimetipsi subtrahens, quatenus Deus gratias actuales rariores impertiatur, dum ex adverso pravae inclina­ tiones et tentationes graviores fiunt, sublectionem denique animae ad Deum pedetentim relaxat, unde fiet ut “qui sper­ nit modica, paulatim decidet” (Eccli 19,1) 73. De his fusius infra. 633. 6. Condiciones ad peccatum veniale requisitae sunt 1res: aliqua malitia obiecti saltem apprehensa, aliqua ad­ vertentia ad eam, aliquis consensus. Breviter explicamus. . 1 Idenque neque caritatem habitualem, neque virtutes infusas, neque dona SprttN Sancti quae sortes erntiae sanct»rcant’s sequuntur. Sûn’Pter ncc merita KQusia nec gloriam eis debitam ullatenus peccata venialia minuunt. rt <7. E Carton nr Wiart. Dc perrat s 50. ” Cf. Carton de Wiart, Dc peccatis SO-53: J Τικεχεζ Fajardo, Las proWws del pccado venial: ArchTG 7 (1944) 55-123. DK PECCATIS a) Aliqua malitia requiritur in obiecto, realis vel ap­ prehensa, saltem ex circumstantiis comitantibus vel fine in­ tento, quia secus actus esset undequaque conformis regulae morum. Porro haec malitia potest esse obiective levis, ut talis apprehensa; vel obiective gravis, sed ut levis apprehensa ex errore vel ignorantia ; vel obiective gravis ct ut talis apprehen­ sa, sed sine pleno consensu voluntatis circa eam. In tribus his casibus peccatum erit veniale. Z>) Aliqua advertentia et aliquis consensus, sine qui­ bus non haberi potest voluntarium, ideoque neque peccatum Et quidem tum advertentia tum consensus possunt esse pleni quando materia est et apprehenditur ut levis, vel non est talis sed sic apprehenditur a peccatore ; quando vero materia ap­ prehenditur ut gravis, peccatum non potest esse leve nisi aut advertentia aut consensus aut utrumque sit semiplenum, fa­ ciens actum humanum imperfectum ; id saepe evenit in parti­ culari quando aliquis anceps manet utrum necne in peccatum mortale consenserit, etenim deliberatio proprie dicta de tali re est quidem peccatum mortale, sed saepe non adest nisi quae­ dam haesitatio seu omissio resistentiae deligentis contra tentationes ex quodam torpore 74. Unde concludes: Existunt peccata : a) Ex toto genere suo levia, seu quae spectato obiecto, quamdiu intra eandem speciem manent, semper levia sunt, ideoque non pos­ sunt fieri gravia nisi per accidens cx conscientia erronea vel ex cir­ cumstantia speciem mutante. Huiusmodi sunt peccata quae contineri excessum in actione bona vel indifferenti, ut in edendo, potando aquam etc., vel bonum individuale et sociale notabiliter non laedunt, quaecumquc sit quantitas materiae circa quam versantur, ut menda­ cium officiosum, vanagloria etc., ct in genere peccata turn circi pro­ prium bonum non necessarium, praesertim in virtutibus adnexis la­ titudini et temperantiae, tum circa bonum alienum, aliis tamen nc stricte debitum, in virtutibus iustitiae adnexis, ut voracitate, gralitudine, et cetera. b) Peccata per accidens levia, quae versantur circa obtectus quod est grave ex genere suo saltem non toto, ecd quod fit leve α parvitate materiae vel cx errore aut imperfectione actus, cum erro: aut imperfectio non sunt graviter imputabiles agenti, ut acciit verbi gratia in motibus sccundo-primis. Tn qualibet materia, etiam ipso odio Dei. potest adesse peccatum tantum leve propter imperfec­ tionem actus”. In praxi, ad distinguenda peccata venialia a mortalibus, consiS rentur natura actus ciusdcniquc gravitas ex parte obiccti, finis. u Hoc significavit S. Ignatius in Exerdtiit n.35, ut explicat et defri-t contra tnalas interpretationes Suarfz, tr.10 1.9 c.5 n.13. ” S. Thomas, 2-2 q.35 a 3; q.3<5 a.3. IMPERFECTIO MORALIS. N.633-53 629 circumstantiarum ; manente dubio cx parte obiccti, confessarius benigniores partes sequatur in indicando, cavendo tamen ut oppor­ tunis consiliis omnino deterreat salutariter pacnitcntcm pro futuro ab actibus huiusmodi repetendis; si dubium sit cx parte subiecti, propter incertam sufficientiam advertentiae vel consensus, atten­ dat normas superius statutas. 634. Scholion. De imperfectionibus positivis, Ultimis decen­ niis multum disputabant moralistic circa imperfectiones positivas in relatione ad peccatum veniale ; utrum, nimirum, a peccato veniali distinguantur, an ipsi sint identificandac. Aliis verbis, peccatum ve­ niale, si consideretur ratione materiae, consistitnc solum in transgres­ sione alicuius obligationis proprie dictae, an etiam in omissione boni melioris seu consilii, ita ut imperfectio positiva proprie dicta adnurjeranda sit peccatis venialibus ™. In hac quaestione discutienda, traditis notione et divisionibus imperfectionis, exponemus statum quaestionis et contradictorias sententias, nostramque opinionem ne­ gativam rationibus fulcire conabimur. IMPERFECTIO MORALIS: I. Consistit in omissione boni melioris. II. Dividitur in : o) Mere quae consistit in defectu ulterioris perfectionis, qui necessario habetur in om­ nibus actibus humanis. b) Positivam, seu omissionem boni quod in adiunctis concretis cognoscitur esse melius agenti, propterea quod agitur de consilio ad quod aliquis hic ct nunc sequendum excitatur, sive aperta inspiratione divina, sive claro indicio rationis, sive voluntate superioris aut indicatione regularum dircctiva. III. Differt ab imperfectione improprie dicta, quae est sive in transgressione plene involuntaria legis vel praecepti, ut distractio inter orandum, in qua est peccatum leve materia­ le sed nulla potest esse culpa formalis, nisi forte imputari possit in causa, sive in actibus virtutum positivis qui non eliciuntur secundum illum gradum intensitatis correspondentem habitui ct motui gratiae actualis. IV. Agitur de sola imperfectione morali positiva, nam disputare de identitate inadaequata inter imperfectionem negativam et peccatum veniale, idem esset atque auferre distinc­ tionem inter praeceptum et consilium omnino tenendam, ct a nullo theologo disceptatam. Omnes concedunt Deum posse invitare, addendo huic invitationi obligationem; sanctos sese accusasse multoties de neglectis inspirationibus et huiusmodi negativam, T’ Cf. J. Osbourn, The morality of imperfections (Washington 1943). 630 nr peccatis quae non excedunt imperfectiones positivas. Ilis sic pce omnium stantibus: ccie ininstiliae quae sunt i: homicidio, calumnia, furto, rapina, quia alia est contra ius viti', alia contra bonum externum domino praesente ct iustc résistait cui infertur iniuria pqrsonalis praeter spolium, etc.; similiter inter.· “ Cf. Mepjceldach, 1,436. Cf. /n ll d.37 q.l n.9. Verum est quidem peccata immediate et prci*· spec i Gear i cjc eorum obiretis, sed sine iure exptobantur ab aliquibut r-orsu* remotae ct mediatae ab Scoto ct Vazquez propositae, verae enim sunt iip utiles, nec ipsi Sto. Thomae alienae (cf. 1-2 q.72 a.2). S. Th. 2 2 q.154 a.llc. distinctio specifica peccatorum n. 637-638 635 perantia quae est in transgressione legis iciunii et abstinentiae (quan­ titatis sel ct qualitatis ciborum, cx diversa lege regulatae) ; in sa­ crilegio personale, locale, rcale; in irreligiositate quae invenitur in periurio, voto violato, blasphemia, etc. 2. Peccata omissionis et commissionis contra praecepta affirma­ tiva ct respective negativa, quando utrumque praeceptum est circa tandem virtutem : a) aliquando referuntur ad idem moraliter obtec­ tum, ideoque non sunt specie diversa, v. gr. furari ct non restituere furtum; β) plerumque vero differunt specie, quia respiciunt obiecta, ideoque etiam praecepta, moraliter diversa, unde virtutem eandem diverso modo laedunt, v. gr. haeresis ct erubescentia fidei, odium Dei et omissio actus caritatis praescripti. Ad c): Actus qui modo contrario adversantur eidem functioni eiusdem virtutis, v. gr. per excessum et per defec­ tum, eliciuntur ex motivo opposito, et diversa ratione recedunt a medio virtutis, quod tuentur similiter diversa praecepta. Eliam actus incompleti, qua tales, a completis specifice dif­ ferunt, quia quando seorsim inveniuntur, habent se ad invi­ cem sicut species incompleta ad completam, etsi omnes ad eandem perfectam speciem partincant01. Unde concludes: Differunt specie praesumptio, quae est exces­ sus, ct desperatio, quae est defectus in spe; similiter, prodigalitas, quae est excessus, et avaritia quae est defectus in liberalitatc. V. Principium Vazquez02: Peccata differunt specifice quoties opponuntur: a) diversis moraliter praeceptis, vcl; b) eidem materialiter praecepto, sed modo formaliter alio, propter diversitatem motivi vcl circumstantiarum. Nam cum lex aliquid praecipit propter motivum alicuius virtutis, reddit illud materiam talis virtutis, ideoque in transgressione diver­ sarum legum habentur peccata specie diversa. Igitur: Ad a): Praecepta moraliter diversa ea sunt quae di­ versum habent obiectum ; iam vero, cum peccatum sit in pri­ vatione convenientiae cum praecepto, ubi diversitas habetur disconvenientiarum, habeatur diversitas peccatorum necesse est. 638. Unde concludes: Differunt specifice omissio missae et in· observantia iciunii, quia illa habet pro obiecto irreligionem, haec in­ temperantiam; similiter inobservantia iciunii eucharistici, cuius obicctum est religio, ct iciunii ecclesiastici, cuius obiectum est temperantia. ” Cf. S'. Th. 1-2 q.72 a.7c et ad 3; Vermef.rsch, 1.408, w In 1-2 d.98 c.2. liane opinionem impetunt aliqui, ut Deman, Pêché: DTC 11161462; Sed ci. Urach, 1,59. 636 DE PECCATIS Ad b): Quando eidem materialiter praecepto rationes honestatis diversae substant, pro diversitate finis aut motin proximi praescriptionis vel circumstantiarum accedentium quasi secundarium obiectum praecepti, peccata contra tale praeceptum specifice modificatum ex motivo vel alia circum­ stantia, sunt et ipsa specie diversa. Quatuor diversa specie peccata committe! quatuor transgressores legis ieiunii, quorum primus ad iciunandum tenebatur ex religione propter votum, alter ex religione prop!·/ Eucharistiam suscipiendam, tertius ex lege ecclesiastica, quartus α paenitentia ut exequeretur satisfactionem sacramcntalcm sibi impo sitam. Differunt regulariter specie desiderium vindictae et delecta;: morosa circa vindictam, nam illud solet induere speciem obiecti ct" circumstantiis, haec vero abstrahit generatim a circumstantiis obice 2. Unicum specifice (imo, ct numcrice) peccatum committere: qui missam non audiret in festo Assumptionis quod inciderit in dite dominicam, vel qui hominem occideret transgrediens legem natur lem, divinam, ecclesiasticam ct civilem, quae latae sunt ex coder motivo; neque inobedientia, quae radicaliter est in transgressione cuiuslibet legis, addit regulariter novam speciem malitiae, cum inobe­ dientia in casu mere materialiter intendatur, et non sit, ut tab obiectum prohibitionis, siquidem lex non solet obligare ad obedit-:· tiam formalem. Unde concludes. 1. ad investigandam speciem moralem alicuius pecca! quaerendum est cur actio mala sit, seu a regula morum diserp.· Si ratio est lex positiva, indagandum praeterea est in quem finem Iu praecipiat, scu cuiusnam virtutis actum efficiat necessarium; si agtur de praecepto particulari, videndum est quo titulo datum sit; ? obligatio est voluntarie suscepta per votum, iuramentum, promis­ sionem, pactionem, inquirendum est cuius generis obligatio susctpu sit. Actiones enim quae non sunt malae nisi quia prohibitae, suar habitudinem ad morum regulam directe non revelant. Haec mr festatur fine legis vel praecepti, si hoc manat ex jurisdictione, h: · lo praecipientis, si Superior non habeat nisi domesticam auctori:? tem patris vel praefecti communitatis, morali intentione se volunt? rie obligantis si agatur de voto, etc. Reperta hac ratione, ultima species nondum semper attingi:/, quia, in morali existimatione, regula inorum diversimode per ac! nem, per omissionem, per excessum ct per defectum violatur; c diversimode ad personam se habent bona gratiae, vitae, honoris, psessionum exteriorum. Quare, sane specifice saltem variant μ· quae diversis virtutibus opponuntur, sed uni eidemque virluti . · ponuntur quoque actus inter se specie diversi Unde caute usurpar: est regula haec insufficiens: “Quot sunt virtutes violatae, tot peccatorum species”. Sic idololatria, atheismus, superstitio, sinter se differunt, etsi omnes tres virtuti religionis opponuntur’" In praxi, ** VmanEKkscii, 1,409. DISTINCTIO NUMERICA PECCATORUM ARTICULUS Nj638-640 637 IV De distinctione numerica peccatorum 639. Cum culpa et gravitas reatus alicui imputabilis non men­ suretur solum ex specifica malitia peccatorum, sed etiam ex eorum numero, ita ut qui saepius peccaverit, maiorem ceteris paribus habeat reatum, dicendum est etiam de distinctione peccatorum se­ cundum numerum. Accedit ct alia ratio practica supra memorata, relatione ad accusationem saciamentaiem, in qua pacnitens ma­ nifestare et confessarius exquirere tenetur numerum peccatorum mortalium, quoad fieri possit accuratum. Peccata numeranda sunt, ut patet, secundum quod in ordine morali sunt alia ab aliis distincta, i.e., secundum quod unus actus '.ccaminosus non pertineat ad alium tanquam pars integrans, constitutiva, complens, ita ut ex pluribus partialibus peccatis, si ita loqui liceat, unum peccatum totale exurgat. Quaestio agitatur relate ad numericam distinctionem peccatorum, qvando sunt eiusdem speciei, v. gr. ad plures blasphemias, plures damnificationes proximi in bonis fortunae, etc.; nam ubi diversae ma­ litiae specificae habentur, v. gr. malitia adulterii, furti, homicidii, manifestum est, ex articulo praecedenti, tot recenseri reatus culpae ς-.iot malitiae specifice diversae, etiamsi unicus fuerit actus physicus bidens plurcs virtutes diversas; v. gr. in furto rei sacrae latent duo peccata, alterum contra iustitiam, alterum contra religionem, vel rectius fortasse unicum peccatum cum duplici malitia. Difficultas titilla existit quando pluralitas actuum vel obicctorum ib invicem est manifesta, nam tot sunt indubie peccata quot ac us p.ccaminosi, vel obiecta peccaminosa actuum totalia et plane distincta. Sed problema exurgit tum quando plures actus aliquo modo uniti moraliter apparent, v. gr. propter unitatem finis ad quem tendunt, tum quando unicus actus attingit plura simul obiecta; nam, iuxta principium omnino in hac re fundamentale, numerica distinctio pec­ catorum non est secundum unitatem vel pluralitatem physicam sta­ tuenda, sed secundum unitatem moralem. Unitas autem vel pluralitas moralis non commcnsuratur cum unitilt t el pluralitate physica, nam possunt existere plures actus physici peccaminosi ct unum peccatum, vel, viceversa, plura possunt existere peccata et unicus actus physicus. Hinc principia theorice clara dc distinctione numerica peccatorum pro pluralitate morali sive actuum sive obicctorum, difficultatem practicam habent in determinanda iristcntia unionis moralis pro determinatis actibus vel obicctis phy­ sice distinctis. 640. Principia: 1. Iu peccatis specifice diversis tot mi peccata sive interna sive externa distincta, quot sunt ina..hac specifice diversae, licet forte habeatur unus actus phy' us; sic v. gr. qui calumniat, percutit et spoliat inimicum, tria peccata committit, ; similiter qui occidit sacerdotem in 638 υΕ PECCATIS templo ; vel, rectius, hic 1res malitias graves contrahit in uni­ co peccato, sci. iniustitiae, sacrilegii personalis et sacrilegii rcalis. 2. In peccatis specifice iisdem respectu plurium obiecto· rum, tot sunt peccata numericc distincta, quot sunt obiecto item secundum moralem aestimationem totalia ct distincta, talia sci. ut percipiantur et intendantur tanquam ab invicem independentia, sive concipiantur et intendantur sub contuso conceptu multitudinis quae convergat in unum morale, sive concipiantur quidem ut plures termini distincti, sed efficien­ tes obiectum unius ciusdcmque intentionis et actionis. Ratio asserti patet; nam ubi sunt obiecta formaliter aut moraliter totalia in se clausa et ab aliis distincta, ibi plura sunt actus voluntatis distincti in se completi, ideoque plura similiter peccata; sic v. gr. si quis pluries brevi tempore et sub eodem aestu passionis fornicatur, tot peccata commit­ tit, quot fornicationes; quia actus voluntatis toties rcnoiantur, quoties peracta una fornicatione, alia suscipitur; ubi vero plura obiecta moraliter iunguntur, tanquam partes ad invicem relatae et in unum morale coalescentes, unicum obiec­ tum morale constituunt, et a voluntate ut unum quid attin­ guntur ; similiter etiam ubi sunt plures termini eiusdem in­ tentionis, licet ut distincti concipiantur, unicum aderit pec­ catum ubi unicus aderit actus voluntatis, non enim apparet cur a termino multiplici sumat pluralitatem actus peccati, sic­ ut sumit speciem. Utique in pluribus terminis unius intentio­ nis possunt adesse diversae malitiae specificae distincte ma­ nifestandae. Unificatio moralis obiectorum ct unitas intentio­ nis circa plura obiecta distincta magis in particulari decla­ randa sunt. a) Plura obiecta inter se materialiter distincta, quorum singula constituerent per se unitatem ct obiectum obligation:? numericc ab aliis distinctae, non solum possunt oblinere ut·.· | talem moralem quoad peccatum internum, quatenus attingar- i tur ut unum, sed etiam probabilius quoad e.veculionem externam in aliqua actione continuata quae retinet unitatem actio­ nis moralem, ut inferius explicabitur; v. gr. si minister com­ munionis vel pacnitentiac intendat sacram eucharistiam p ribus distribuere vel administrare, ct de facto toti multitodini uno tractu, etsi diversis actibus, distribuat vel admini? tret. e Hanc normam quidamM circumscribunt ad actus mere internos ct voluntatem inefficacem plurium obicctorum in se distinctorum, quae attingantur ab intellectu ct voluntate sub aspectu communi complacentiae vel desiderii in confuso habiti; censent vero eam non valere pro actibus externis, neque pro internis efficacibus scu pro­ positis firmis deducendi ad effectum actus internos; alii dicunt in casu obicctorum materialiter diversorum, tot semper peccata esse numeranda quot sunt obiecta proposita ab invicem secundum nunerum distincta, quia sinr. consideranda non ut unum ob* cetum placens vel displicens, sed ut plures effectus pcccaminosi obtinendi vel causandi per totidem virtutis laesiones*. Sed rectius admittitur actus, tum internos quoslibet, tum externos circa plura obiecta dis­ tincta sed in unum totale per intentionem coadunata, unicum pec­ catum constituere; namNUMERICA unicus actus, per modum plura DISTINCTIO PECCATORUM ν7Λ0 unius in 639 tendens, unum obiectum adaequatum ex pluribus coalescens conci­ pit et intendit *. b) Plura obiecta inter se materialiter distincta coad­ unantur in unum morale, scu quod est obiectum unius volun­ tatis: a) alias ex natura rei, quia habent in se quandam uni­ tatem naturalem vel artificialem, ut v. gr. personae unius fa­ miliae vel membra unius societatis negotiativae, quae efficiunt unum totale; β) alias ex repetitione aditum sub unico aestu iassionis, ut si in eadem ira plura convicia proferantur, pluires alapae impingantur, voluntas enim latet unica humiliandi vel percutiendi ; y) alias cx apprehensione agentis, quia quam­ vis ex indole sua unitatem non habeant, ab agente ad modum unius ciusdcmque moraliter obiecti complexive attinguntur, utv. gr. aemuli mei, qui de facto sunt quinque, sed unificantur in apprehensione sub hac ratione aemulationis, et attin­ guntur per modum unius obiecti adaequati et totalis ex plu­ ribus coalescentis. c) Plura obiecta inter se materialiter distincta nequeunt adunari in unum morale scu totale: e) quoties distincte et singillatim attinguntur per modum plurium, etiamsi unius ciusdcmque actus externi possint esse obiectum, ut v. gr. si H V. gr. Dicastillo, Dc poenitentia disp.9 n.255; Carton de Wîart, Dc : 24; Miri acu, 1,433. u S:c v. gr. S. Alfonsus. 1 S n.45-46 cum pluribus ΛΑ. quos citat; Red*mptorstae communiter; Prümmer, 1,380 etc., quia idem actus possit includere phires malitias diversas, non solum specie sed et am numero. M S;c v gr. Suarez. De pacn’trnt a d'Sp-22 <5 n.33-34; Luco, Dr pacniΙηΛ d.16 n 135, ct plures alii praesertim ex O.F.M. et c SL S Thomas, /« Il cif«t 42 q.l al scripsit: “Ubi non multiplicatur actus voluntat’S non triplicatur peccatum " Lavmann, 1.1 tr.3 n.2 tenet non multiplicari peccata ii plura obiecta unico actu externo att ngi possunt: secus vero, si pluribus att’ngi itbnl; quoad A A. frandseanos, Henno praesertim, Mastrio, Sporcr, Elbcl et Rdffenituel, cf, B. A. Brown, The numerical distintion of sins, accord ng to Ar Franciscan School of the seventeenth and eighteenth centuries (Washing· tea 1948). 640 DK PECCATIS intentio feratur ad damnum unica actione inferendum Petro, Johanni et lacobo, qui individuatim considerantur, etsi de lac­ to constituunt et constituere cognoscuntur unam societatem mercatoriam ; /3) quoties oblecta ab invicem disparata cognos­ cuntur a mente, ct ut talia attinguntur a voluntate, sive per actus externos sive etiam per actus mere internos; sed etiam in his casibus peccatum potest esse unicum, et diversitas obiectorum totalium, moralis quidem actuum multiplicitatiindicium esse potest, sed non necessariae multiplicationis ra­ tio formalis, ut saepe a recentioribus affirmatur07; sic v.gr. si quis turpe desiderium conciperet erga tres mulieres, qua­ rum unam ut innuptam, aliam ut coniungatani, aliam ut re­ ligiosam cognosceret, tres quidem malitias specie distinctas committeret circa 1res has personas, sed peccatum posset esse unicum, nisi de facto triplici apprehensioni triplex actus vo­ luntatis cor responderet, id quod posset accidere. * Unum numerice peccatum commit!;· qui uno eodemque actu: summam pecuniae a communitate religio­ sa vel a societate mercatoria aufert; calumniat, etiam in diversu rebus, aliquem coram coetu congregato ; intendit evertere domrr in qua inimici eius sunt congregati ; sibi statuit peccare quoties oc casio occurrat per noctem actam in meretricio. • 2. Probabiliter unum numerice peccatum committeret, non so­ lum qui conciperet propositum audiendi confessiones sacramenta!-..in statu peccati mortalis, sed etiam qui eas unico tractu seu sessio­ ne audiret; pariter qui sine interruptione aegroto absolutionem im­ pertiri, viaticum et extremam unctionem ministrare sibi statu ­ et cxcqucrctur, nam tria haec haberi videntur unita in unicam administrationem M. 641. Unde concludes: 1. Unum peccatum cum duplici malitia, damnificationis sc! e homicidii, committit, qui cx invidia incendit domum inimici, ut ei et inimicus simul pereant. Sacerdos celebrans in peccato mortali se­ cundum aliquos cum S. Alfonso” quatuor peccata committit, qua­ tenus indigne consecrat, indigne communicat, indigne ministrat e indigno porrigit sacramentum ; alii tria tantum peccata eum com­ mittere sentiunt, cum ministrationem indignam habeant pro levi; sunt etiam qui unicum peccatum agnoscant, quatenus diversae istae actiones coadunantur in unicum sacrificium, neque nobis haec $. tentia displicet quatenus incidat in sequentem ; fortasse rectius opi­ nantur qui duas malitias in tali casu detegunt, consecrationis sd et susceptionis indignae Eucharistiae, sed sub uno numerice pecan 3. OT Cf. Vermekrsch, 1,411-414; Tanquerey, 11,526-527. "· Sic etiam MERKF.LDACJI, 1.438: contrarium tenet v. gr. PeiXADOi, I..': quia "plura hacC sacramenta habent obiectum formale diversum, quod diu-·· voluntatis actu attingatur necesse est”. « L.5 n.44; 1.6 n.35. Cf. AErtnysDamex, 1 230 bis, qui cius sente!;.firmiter adhaeret. Mitiores ecnti jtias refert E. I·. RecaTHLO, Caw t:'i cho canÔMco Jtl.138 (Santander 1931). DISTINCTIO NUMERICA PECCATORUM νΛ40·642 641 Is qui intentione vel etiam actu externo causât grave dam­ rum pluribus sub confuso conceptu mu'titudinis apprehensis, quia unum probabiliter peccatum commisit, integritatem confessionis ple­ ne saharet si diceret: graviter damnifeavi ; qui vero simii modo decem homines occiderit, substantialem quidem integritatem obser­ varet, ut videtur, se accusans quod homicidium fecerit, sed quia ista formula indicat quaestionem fuisse dc unico homine, ad men­ dacium tale vitandum deberet dicere; occidi simul plures homines. Sic docet sententia probabilis, iuxta superius exposita, quam post Suarez “° et Lugo ,βι amplectuntur plures rccentiorcs, ut BalieriniPalmieri, Bouquillon, Waffelacrt, Lehmkuhl etc., nec reprobant alii ut Noldin, Carton de Wiart, etc, 4. 642. 3. In peccatis specie iisdem, respectu actuum vo­ luntatis, tot sunt peccata numerice distincta quot sunt actus moraliter interrupti, tales sci. qui moralem unitatem ad invi­ cem non habeant. Ratio asserti patet, quia singuli actus peccaminosi mora­ liter interrupti evadunt in se completi, quin sequens possit dici continuatio praecedentis, sed reassumptio nova eiusdem specifice actionis quoad numerum distincta, v. gr. quando quis pluries furatur occasiones fortuitas arripiens, sine rela­ tione priorum furtorum cum sequentibus; ubi vero plures actus physice distincti iunguntur in unicam moraliter actio­ nem totalem, peccatum est unicum, sub pluribus tamen acti­ bus peccaminosis, specificatis cx obiecto totali, salva tamen malitia speciali quam fortasse habeat aliquis actus partialis, irrcductibilcm ad malitiam finis intenti. Nimirum: a) quoad numerum, peccatum est unicum moraliter propter eandem in­ tentionem virtualiter perdurantem ; sed toties mortaliter pec­ catur, quoties actiones coordinatac vel subordinatae ad totum peraguntur, ratione mortalis intentionis cuius quilibet actus estexeeutio continuata ’°2; /3) quoad malitiam, si media adhi­ bita habent malitiam specialem distinctam a malitia finis ct ad irreductibilem, ea accusanda est in particulari; secus suf­ ficienter accusatur, sed simul necessario propter actum exter­ num peccaminosum existentem, in accusatione confusa et in­ distincta propositi concreti habiti, et mediorum quorundam inefficaciter adhibitorum. Qui rem intenderit p’uribus actibus perficien­ dam, camque inceptam ex quolibet motivo non consummaverit, ha—■ -— Unde concludes: u Uew artit, u Tcli/r De pariTtcnda H 22 s.S η 34. Dc poenitenda d.16, n. 126-142; cf. Laymans·, Th m II tr.3 c3 n.2 Sunt differendae inter AA. citatos; s:c Lehmkuhl. I 352, hoc in tantum adm quantum docem illi apprehendantur sub confusa ratione multitudinis. Cf Billuart. Summa Sti. Thomac, tr. ch iure cl.1l a.4; Lumbkeras, quoties tn furtulorum coalescentia: Ang 23 (1946) 165-168. ThîûlMoi. 1 21 642 DK PECCATIS bet imprimis reatum correspondons malitiae rei derelictae; quoad actus vero partiales positos ex relatione ad actum totalem inchoatum et interruptum : a) si habent aliquam malitiam propriam irreductibililcm ad malitiam finis intenti, ea in particulari declaranda est in confessione, quia constituit peccatum speciale iuxta doctrinam praecedentis articuli; β) si malitiam in se non habeant, vel ha­ beant sed involutam in fine totali malo obtinendo,, censemus hanc applicationem mediorum inchoatam semper esse accusandam, etiam­ si actus fuerint in se indifferentes et solum ex fine pcccaminos', quia secus non declararetur actus externus peccaminosus ; sufficit tamen declarare confuso modo et indistincte, accusando sd. fintm intentum, et addendo quaedam media inefficaciter fuisse applicas ad illum. Sic enim peccatum externe inchoatum manifestatur, et quidem secundum speciem actionis totalis, a qua singuli actus par­ tiales, sive indifferentes in se sive peccaminosi, mutuaverunt mali­ tiam specificam, quam retinere videntur immutatam etiamsi opus totale sit interruptum Hinc, qui intenderat occidere inimicum et ad hoc arma emerat, debet accusare in confessione propositum conceptum, et media quae­ dam ad illud exequendum inefficaciter adhibita; nam sic solum accussat actum externum ex fine peccaminosum ; qui intendebat for­ nicari, ct ad hoc obtinendum sermones obscenos introduxerat et tactus impudicos peregerat, non debet indicare malitiam propriam istarum actionum partialium, sed satisfacit obligationi accusando intentionem fornicandi ct usum quorundam mediorum i ne f ficarium; ' quod enim propter intentionem erat unum, non apparet cur fiet muh tiplex subjective propter incompletam exeeutionem Adversantur tamen huic doctrinae plures, inter quos ipse S. AIfonsus, qui tam in casu mediorum in se indifferentium quam in alio, censet ca in particulari indicanda esse in confessione**. Alii, ut Noldincensent media in se indifferentia adhibita ad opus to­ tale interruptum non esse manifestando ullo modo, utique alia 643. 4. Quandonam vero sive unio sive interruptio mo­ ralis eveniat in actibus physice distinctis, magis in particulari explicandum est: a) Plures actus physice distincti moraliter unien­ tur triplici modo sequenti. a) Per intentionem agentis, qua plures actus, sive interci sive externi, ad unum finem totalem diriguntur; sic enim quasi unam actionem constituunt, propterea quod a voluntate impe­ rantur coordinati tanquam partes integrantes unius actus com­ pleti, vel subordinati tanquam media ad unum finem et unam actionem principalem, etsi longius intervallum inter singulos Ja Cf. Peinador. 1.265, cui non videtur S. Alfonsus huic doctrinae ais ; contrar-us in 1.5 n.42. lM Sic plures, ut D’Asx t bale, 1,287; Cemcot-Salsmaxs, 1.167; Vopnua. 1,418. Theol. mor. 1.5 n.42. ** I 308 Simii ter BallErini-Palmieki, t.l tr.4 n.668. Cf. etiam Mrur. BACH, 1,440,2.® [ actus intercedat ; v. gr. si quis officium divinum unius diei omittere statuat, et consequenter singulas partes seu horas ca­ nonicas non recitet, vel si quis ad fornicationem obtinendam obscena proferat, tactus impudicos exerceat, peccatum denique consummet : imo, fortasse etiam si post ipsam fornicationem, tanquam complemento, novis tactibus impudicis detineatur. E contra, plura peccata constituunt actus in se completi, sine coordinatione ad integrandam unam totalitatem, neque subordinatione ad unam actionem principalem integrandam ; v. gr. si quis plures omissiones officii divini diversis diebus statuat, vel sine intentione fornicandi tactus impudicos habeat, et dein­ de ad fornicationem ipsam nova determinatione procedat; β) per affectum voluntatis, quando plures actus pcccamirosi. interni vel externi, cx eodem aestu passionis, sub unica deliberatione eliciuntur, et sic unicam moraliter actionem con­ stituunt, etsi breve quoddam temporis intervallum labatur in­ ter singulos; sic unicum peccatum committeret qui, sub eodem aestu passionis, plura vulnera causaret inimico, vel plures blasphemias proferret, etsi inter singula vulnera vel singulas blasphemias attentio breviter ad aliud applicaretur, sed statim sine deliberatione reassumenda et applicanda ad priora; γ) per ipsum opus perficiendum, quod nimirum, sive cx natura rei, sive ex institutione humana, pluribus actionibus integrantibus et perficientibus constet, ita ut illae actiones in morali consideratione veluti partes habeantur eiusdem actuationis totalis ct completae ; v. gr. unicum probabilius peccatum committeret is qui in peccato mortali plures confessiones audi­ ret in eodem actu ministerii audiendarum confessionum, quia natura sua talis actus non ad unicam confessionem audiendam circumscribitur sed ad plures quae eadem sessione ad sacrum tribunal occurrent, ita ut unitas moralis et actionis et obiecti adesse rationabiliter dicatur. Unicum peccatum committeret: qui determi­ natus ad occidendum inimicum, actus vindictae interne foveret, arma oneret, insidias pararet, tandem mortem causaret, etsi per plures dies in isto proposito et actionibus partialibus fuerit versatus, unde netam confessionem institueret accusando simpliciter homicidium; qui ex animo furandi 1000 •X» pesetas, saepius renovaret propositum, illudque iteratis furtis minoribus cxcquerctur, ne a domino detege­ retur; qui cx prava passione pluries actus impudicos ad eam satis­ faciendam poneret. Unde concludes: b) PLURES ACTUS physice distincti moralem unitatem habentes ex intentione vel passione voluntatis vel ex opere 644 DE PECCATIS perficiendo principialiter interrumpuntur, seu moralem unita­ tem amittunt, quando nova deliberatione opus est ad continuan­ dum, per reassumptionem actus dc quo agitur. Hoc autem in particulari occurrit: a) Post voluntariam retractationem etiam momentaneam, sed sufficientem ut nova deliberatio requiratur ad denuo fo­ vendum actum peccaminosum ; haec retractatio sufficit ut sit implicita et aequivatens, qualis haberetur in actu plene huma­ no incomponibili cum eo dc cuius interruptione agitur; sem­ per tamen debet esse completa et contradistincta ab illa velleitate vel voluntate mere inchoata quae haberetur in remorsu conscientiae reluctantis. Sic v. gr. qui intendebat furari, c: motus gratia actuali per momentum detestatur suam inten­ tionem, novum numcrice peccatum committit si statim rever­ titur ad suum pravum propositum ; β) post voluntariam ct formalem cessationem ab actu, quae sit vere deliberata, divertendo attentionem ad alia, ita ut reassumptio propositi derelicti requirat novam voluntatis de­ terminationem, cuius signum erit quod non sua sponte et mere cx influxu actus prioris peccaminosi ad eundem revertatur; y) post morant satis notabilem sub involuntaria cessatio­ ne ex distractione, occupatione etc., talem sci. quae, iuxta com­ munem sensum pro indole actus dc quo agitur, voluntas non possit denuo occupari in actu peccaminoso quasi naturaliter et sine nova deliberatione, cuius signum erit, ut supra, quod voluntas non quasi sponte sed per novam deliberationem ré­ assumât priorem actum peccaminosum derelictum. Quandonam habeatur plena retractatio vel etiam cessatio volun­ taria facile cognoscitur per conscientiae testimonium; c contra difficilius est determinare moram sufficientem ad moralem inter­ ruptionem habendam, utpotc quae multum pendet a natura inter­ ruptionis, affectu voluntatis, indole quoque actus peccaminosi, sive mere interni, sive exterius perficiendi, sive externi inchoati. Unii, magis in particulari ulterius rem dc mora sub involuntaria cessa­ tione speci ficamus : a) actus [>urc interni circa idem obicctum, sine ullo proposit: cxccutionis, ut mera delectatio morosa, merum indicium temera­ rium, merum dub um circa fidem, communiter censentur interrum­ pi per somnum interpositum, per cessationem notabiliter protractam qualem censet Suarez“· spatium saltem unius horae, dum Lut\ opinatur regulariter ultra duas vel 1res horas non videri pcrs.vt,w De pacn'tcntia disp.22 sect.5 ntl. ,u* De faen.tmtia d.l 6 n.569-570. “Diutius tamen in ipso habitu conwmtur desiderium turpe, odium prox mi. Imo, voluntaria avers.o a proximo menses perseverare potest" (Vekmeersch, 1,412). DISTINCTIO NUMERICA PECCATORUM ΝΛ-13 645 rare moralitcr eandem voluntatem mere internam Sic norma ali­ qua extrema proponitur, prudens tamen, etiam pro illis casibus in quibus indoles distractionis ct vehementia affectus ex qun procede­ bat actus peccaminosus maiorem interruptionem requirunt ad hoc ut voluntas ad actum interruptum quasi ad rem novam, sub nova deliberatione reverti dicatur. Sed quando vehementia affectus erga rem pcccaminosam tenuis erat, vel occupatio mentis tempore in­ terruptionis fuit intensa, mora facile brevior sufficiet ut reassumptio actus interrupti non habeatur ut moralis continuatio voluntatis prioris involuntarie omissae ct moralitcr perseverantis, sed tam­ quam nova susceptio eiusdem Tamen actus mere interni, quibus voluntas adhaeserit quasi de­ finitivis, v.gr. dubio alicui circa revelationem, quasi rei vere incer­ tae, non videntur interrumpi per meram cessationem involuntariam, sed solum per voluntariam cessationem; nam ut post longum inter­ vallum cis actibus voluntas inhaereat non requiritur nova specia­ lis deliberatio, donec ut definitivi habentur. β) actus interni exterius complendi, qui cx passione vel inten­ tione agentis unitatem habent, propterea quod ad opus externum efficaciter ordinantur, sic videntur per cessationem involuntariam interrumpi: si actus internus tn nullo effectu exteriore perdurat. interruptio moralis habebitur post temporis intervallum non adeo longum, quod secundum S. Alfonsum diffic'lhis protrahi r· tnt ultra duos tresve dies ; sed attendenda est in singu'is casibus indoles per­ sonarum ct condicio materiae, unde aliquando etiam spatium unius hebdomadae protrahi posset, si ageretur de proposito ardenter con­ cupito, iuxta critérium supra indicatum; nam revera toto isto tem­ pore crediderimus sine nova deliberatione posse réassurai quaedam intensa desideria, v gr. vindictae, nacta occasione; sed non oportet eandem mensuram temporis omnibus casibus applicare, sed longio­ rem vel breviorem pro condicione rei, affectu voluntatis, indole dis­ tortion’s, etc., ita ut vnltmtatcm non restituendi vit., ntiac ad effectum perpetuum ordinatur, diutius perseverare sine interrup­ tione recte aestimemus, quam desiderium vindictae, ct hoc diutius nuam desiderium rei turpis, lectionis prohibitae, etc. Quodsi actus internus perdurat in aliauo effectu externo ad actum peccati con­ summandum ordinato, sci. si actus externus iam inchoatus est, actus internus facile protrahitur in effectu externo ad totam durationem eiusdem, quia ad ipsius praesentiam sua sponte renovatur, cum actus externus sit ordinatus ad actum peccati consummandum; v.gr. si quis arma praeparavit ad occidendum inimicum, facile in eodem moralitcr proposito perseverat per plures dies et hebdomadas, do­ nec occasio opportuna occidendi praesentatur. Ÿ) actus externi multiplicantur moralitcr quoties sunt ab invi­ cem independentes, in se absoluti et comp'cti, sine coordinatione vel suhnrdinatione alius ad alium, tanquam partes unius totalitatis vel mcd:a unius finis; c contra non distinguuntur moralitcr, quan■* Si qu s de rebus Uirp btis cum delectatione cogitans pauca verba cum tnrieunte msceret. et stat m red ret ad turpia· un cum haberet peccatum; du· [Ire vero» si ad turpia rediret post longum coHoqu um, nisi forte ab initio con'quii sbi statuera turpem cogitationem postea iterum reassumere, nam per — propos t»»m prior cum posteriore cogitatione moralitcr uniretur Cf. Gemcot· Sauuass, 1,164. DE PECCATIS 646 do ex codem impetu passionis procedunt, vel ad idem opus confummanchim natura sua aut cx intentione anentis dirguntur. ut .vq.ra dictum est; unde tot peccata numcrice distincta committit reus de peccato mortali, quot communiones suscipit in eo statu, unum vero qui, cum intentione subripiendi totam summam pecuniae quae est in arca, eam pluribus furtis aufert, etsi singula furta sint graviter peccaminosa ct eo sensu toties quoties graviter peccat, ut sujr declaratum est. Quoad actus utere internus, qui vi­ derit inimicum ct in subitaneam imprecationem fuerit cx hac visio­ ne provocatus, novum numcrice peccatum committeret, si post bre­ ve tempus denuo illum videret et denuo imprecaretur; qui a tirpibus desideriis per breve tempus cessaret ad verba facienda cum transeunto, ct denuo quasi sponte ad eadem desideria rediret, 'unius numericc peccati esset reus. 2. Chioad aetvs internos exterius comhlendos qui furfuri i actum vindictae sibi proponit, potest per hebdomadam, ct forte am­ plius, propositum conservare ct saepius ratihabere sub unico num·· rice peccato yirtualiter continuato in aestu passionis involuntarie interruptae, nisi aliquando cessaverit voluntarie a concepto propsito ; v gr. si furtum statuerit pro determinato momento, ct hoc .dveniente a proposito abstinuerit, novum peccatum committet si dfnuo propositum rcassummat : qui per longum tempus, etiam qu · rundam mensium, non restituit, licet memor sit obligationis, ct pro­ positum non restituendi renovet, unum numericc peccatum lia’ ·. nam eadem prava voluntas perseverat virtualitcr in retentione · alienae; similiter qui cum animo occidendi venenum emit, unicun peccatum habet toto tempore quo veneni propinandi occasionem spectat. 6-14. Unde concludes: 1. 3. Quoad actus externos, tot sunt numcrice peccata quot forti cationcs, homicidia, sacrilegae communiones etiam intra brevissimum spatium ponantur, quia singuli huiusmodi actus natura sua sunt se completi, nec per intentionem possunt in unum moralitcr cotjitmgi ; c contra, unicum peccatum in pluribus actibus pcccaminosis con­ tinuatum habet, qui cx proposito legendi librum prohibitum ' r plures dies protrahit cius lectionem; qui ex intentione furandi surmam determinatam ouin deteratur, eam parvis furtis paulatim rr pit; qui cx animo fornicandi sermones lascivos tactusquc impr' cos. sive praeparatorios sive etiam completivos fornicationis, ; ragit. 645. 5. Omissiones exteriores1™ tunc multiplicant f cata cum in pluribus actibus seu determinationibus positi continentur, ideoque generatim iu singulis omissionibus ά nnibus sint praecepta numericc diversa. Nimirum, qui conci­ pit propositum v. gr. omittendi missam per totum menson unicum committit peccatum in hoc proposito iuxta sententiis 110 Bene ad rem observat Vermkkrsch. 1,416. cui in his inhnrranus: *\r rae omissiones habentur in praeceptis mere positivis, quibus nullus ictus eundum se prohibetur, v.gr., in praecepto audiendi sacrum.” i DISTINCTIO NVMTRICA PECCVTnIW' nj643-646 647 communem ; sed quaestio est de singulis omissionibus missa­ rum quae per mensem occurrunt. In hac re generatim dici­ tur singulas omissiones esse peccata distincta, quia dc singu­ lis sint praecepta diversa ln ; quae ratio minus convincens no­ bis videtur, nam plura praecepta possunt unica voluntate et unico peccato violari, ut dictum est; approbari tamen potest quoad ipsam conclusionem inde deductam, quatenus deter­ minatio voluntatis qua omittuntur singulae missae per men­ sem, etiam quando dependet a primitivo proposito et ab eodem imperatur, vix non constituit actum distinctum ab ipso pro­ posito antea concepto quod sic in ordine morali “rcpvrit... in singulis determinationibus materiam cui incorporatur ut in­ formans” 112. Quodsi conscientia praecepti positivi tunc obli­ gantis effugiat, vel cxccutio praecepti iam physice impedia­ tur, peccatum novum per se non erit in omissione singulo­ rum praeceptorum diversorum, nisi in ultimo casu voluntas de novo rati habeat illam voluntatem vel approbet factum cul­ pabile ex quo actualis adimpletio praecepti impossibilis eva­ sit, v. gr. proiectioncm breviarii in mare, unde recitatio offi­ cii divini per totum iter impedita fuerit. 6. Obduratio ct perseverantia in impoenitentia, recessu a sacramentis etc. tot peccata implicat, quot sunt omissiones consciae et liberae praecepti paenitendi, quod per se vel per accidens urget, et quoties positive per actus moraliter distinc­ tos se emendare renuit obduratus: non vero multiplicantur peccata quoties extra hos casus mere negative se habet circa conversionem. Notetur tamen peccatum leve toties committi ab eo qui perseverat in peccato mortali quoties per actus moralitcr distinctos animadvertit suam condicionem eamque negligit vel adimplere procrastinat ; caritas enim erga seipsum exigit ut status gratiae cito recuperetur. 646. In praxi notetur: a) peccatores saepe non apprelu d'>·.· n< que confuso modo, non solum diversitates malitiae specificae in obicctis, verum etiam distinctionem in peccatorum numero, quando cx natura actuum vel cessatione voluntaria haec non apparent pla­ ne ab invicem distincta: unde confessarius caveat ne cos torqueat cum detrimento sacramenti, ad obtinendam determinationem quae in theologo potest postulari Hinc etiam, b) quando agitur dc deter­ minando numero peccatorum mere internorum, saepius opportebit ,u Cf. v.gr. I.uco, Dc Poenitentia <1 16 n 546-547. ubi animadvert t cum sen· tatii generali semel tantum per se peccari, e contra, a sacerdote qui omittat tatum unius dici officium quod per partes recitari consuevit, quia unum s>t ?u«eptum terminatum ad illud officium. 111 Viimxeisch, 1,416. 648 DE PECCATIS a pacnitcntc interrogare per quantum temporis turpibus affectibus, desideriis pravis, etc. vacaverit, in voluntate vindictae vel damni· ficationis, etc, perseveraverit, ct deinde, cognita etiam aliquomodo indole pacnitentis, ipse confcssarius conscientiam sibi efformare sa­ tagat dc numero approximative peccatorum. CAPUT Ii De peccatis in specie Triplici articulo hanc materiam considerabimus. In primo agemus dc peccatis internis, de prava scL delectatione, gaudio, desiderio, praemissis tamen quibusdam regulis circa pravas cogitationes stricte tales, ct addito principio circa mo­ ralitatem consensus. In secundo trademus descriptionem summariam de vitiis capitalibus, amplificatam quoad vitium intemperantiae in potu. In tertio de peccatis in Spiritum Sanctum. Summa rerum dicendarum: Feirexcs Mo.ndria. 1.223-242; Aerthys-Damex, 1,241-263; Prümme». IJ i 436; TasquEuey, 11,528-570; Vermeersch, 1.429-453; GenICOT-Saumass, I.P 189. ARTICULUS / De peccatis internis Accedimus ad consideranda peccata interna, quae non raro, de­ signatione quadam gencrica, vulgo pravae cogitationes vocantur. L· facto sunt ab invicem diversa, ut cx dicendis patebit. In peccata interna eo magis revocanda est christifidelium atten­ tio, quod sunt periculosiora, difficilius vitantur, facilius commit­ tuntur. 647. I. Peccata interna: a) lato sensu sunt ea omnia quae committuntur ope facultatum internarum (intellectu, vo­ luntate, imaginatione, memoria) ct per se in illis facultatibus continentur, licet ex redundantia forte produntur in sensus exteriores tanquam consequentiae involuntariae actus interio­ ris ; b) stricto sensu sunt ea quae perficiuntur actibus di­ citis voluntatis, seu quae consummantur in ipsa voluntate qua tali. II. Recensentur passim ab ΛΛ. tria per relationem a'' tempus, sci. : «) delectatio morosa, seu complacentia in κ mala cogitata ut praesenti, abstractione facta ab omni execute ne ; b) desiderium rei malae futurae, quod implicat tendentia® 649 internam ad reni mente propositam execution! mandandam ; c) gaudium de re mala praeterita, quae assumitur ut obiectum voluntatis actualis. Sed haec recensio, quae respondet in psychologia actus humani respective voluntati initiali adhaerenti bono ab intellectu exhibito, intentioni internae versus obiectum propositum, fruitioni, denique dc adepto fine, non videtur adaequata ; siquidem restant considerandi alii duo actus volun­ tatis interni, sci. CONSENSUS in ACTUM, qui respondet electioni, quando post consilium interne habitum finis rcalizandus appro­ batur ante omnem exeeutionem actualem, cui via panditur per imperium. Praeterea cum peccatis internis stricte dictis habet affinitatem cogitatio mala proprie dicta, de qua etiam aliquid dicendum est. III. Differunt peccata interna a peccatis occultis vel se­ cretis, quae sine testibus quidem, sed facultatibus exterioribus perficiuntur, unde vere sunt peccata externa. 648. IV. Existentia peccatorum mere internorum, etiam gravium, cum tota indole verae religionis apprime congruit, ab omnibus moralistis exponitur, a Sanctis Patribus sat ma­ ture, etsi non omnino clare ab initio tradebatur, in Sacra de­ nique Scriptura dilucide exhibetur, tam in V. quam praeser­ tim in Ν’. T. quod attendit ad ordinationem actuum interno­ rum: “perversae cogitationes separant a Deo” (Sap 1, 3); "Xon concupisces uxorem proximi tui, non domum, non agrum, non servum, non ancillam, non bovem, non asinum ct universa quae illius sunt” (Dcut 3,11); “Vae vobis, scribae et pharisaei hypocritae, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae aforis parent hominibus speciosa, intus vero sunt plena ossibus mortuorum et omni spurcitia; sic et vos aforis qui­ dem paretis hominibus iusti, intus autem pleni estis hypo­ crisi et iniquitate” (Mt 23,27-28). V. Specificatio peccatorum internorum in sua ratione gencrica ita indicanda est: a) gaudium, et desiderium, et consen­ sus in actum, non differunt specie; quia circumstantiae ex­ ternae in obiecto, quod sci. gaudium sit de re ut praeterita et desiderium ac consensus de re ut futura, non constituunt ullam differentiam specificam, ct circumstantiae ipsius obiecti regulariter in desiderio et gaudio attendi debent quia obiec­ tum solet repraesentari secundum elementa delectantia quae sunt in obiecto cum suis adiunctis particularibus; β) diffe­ runt autem a delectatione, cum enim illi ferantur in rem qua- 650 DK PECCATIS lis est in sua realitate completa, ut opere perfectam vel per­ ficiendam, ideoque speciem contrahant obiecti et circumstan­ tiarum eiusdem, per hoc a delectatione differunt, quae regu­ lariter est de obiecto, abstrahendo ab adiunctis particularibus; sic v. gr. si quis mere delectatur dc vexatione sui inimici, qui est sacerdos, gencratim abstrahit a condicione sacerdotis, quai nullam delectationem specialem procurat, ct totus inhaeret de­ lectationi de mimico vexato; tamen si circumstantiae peculia­ res obiecti attendantur etiam in delectatione sicut attendi so­ lent plerumque in gaudio ct praesertim in desiderio, vel voluntatas feratur in obiectum propter eas circumstantias, dicen­ dum est delectationem quoque speciiicari ex talibus etiam cir­ cumstantiis. 649. A. I. Mala cogitatio: a) Late est re praesentali: obiecti moraliter mali; b) stricte, eadem repraesentatio, qua: et quatenus vel peccandi periculum creat, vel adnexam habd actus pcccaminosi approbationem, etiam mere rationalem. II. Distinguitur: a) speculativa, si exhibet obiectum et cius delectabilitatem in abstracto, ut obiectum cognitioni: et scientiae, v. gr. indolem furti, fornicationis, etc.; generatim mala cogitatio late sumpta; ά) practica, si considerat obiectum malum eiusque delectabilitatem ut cogitanti conve­ nientem et appetibilem, scu ut obiectum appetitus; tali igi­ tur modo qui maxime aptus est ad periculum peccati pro­ vocandum, quia incitat ad pravam concupiscentiam ct ad con­ sensum in eam; gencratim mala cogitatio stricte sumpta. III. Differt a cogitatione de re mala, quatenus haec consideratur ut merum obiectum intellectus, abstractive ab tins peccaminositate pro cogitante. 650. IV. Principia: 1. hiera cogitatio, etiam praeli:: in se, seu ut pura obiecti repraesentatio, nunquam est pen;· tum ', non modo si versetur circa obiectum malum prop: · periculum coniunctum (cf. tamen principium 4), verum ctir si est circa obiectum intrinsece malum, v. gr. si quis cogit:·’ de homicidio vel fornicatione. Nam obiectum voluntatis est casu mera acquisitio vel confirmatio notitiae circa aliqu. obiectum vel eiusdem condicionem, quod habet suam venti­ tem ontologicam recte apprehensibilem ab intellectu. Tar.?..'. 1 Minus accurate asseritur interdum absolute delectationem volunün s cogitationibus impuris esse peccatum contra nonum mandatum, nam obtcur delectationis prohibitae est actus impurus, non cius repraesentatio. P«at£ ergo est delectatio voluntaria in actibus inhonestis per cogitationem etLS t PECCATA INTERNA. N 64S-0X 651 etiam mera cogitatio, praesertim practica, semper periculosa est in rebus obscoenis, quia facile provocat appetitum vene­ reum, cui si accedat libera complacentia, habetur delectatio venerea. 2. Approbatio obiecti cogitati, quod cl in quantum est malum, sive in se sive propter periculum, semper est pecca­ tum, et quidem eiusdem gravitatis atque ipsum obiectum approbatum; v. gr. si approbatur adulterium mente repraesen­ tatum, aut obiectum impudicum in quantum aptum ad exci­ tandam passionem peccaminosam, rcitas contrahitur adulte­ rii mentalis vel passionis peccaminosae. Nam obiectum volun­ tatis in casu est deordinatio quae est in obiecto, quam non licet interne approbare sicut neque externe peragere. 3. Cogitatio obiecti mali, ca intentione suscepta ut oria­ tur motus seu affectus peccaminosits, semper est peccatum eiusdem gravitatis atque ipse affectus peccaminosus, sive is sequatur sive non ; v. gr., reus est gravis peccati incompleti solitarii contra sextum mandatum, si quis cogitat de forni­ catione ut experiatur pravos motus concupiscentiae, etiamsi nullam excitationem patiatur. Nam eam voluit, et experiri attentavit in causa sibi vetita propter periculum illius affectus. 4. Cogitatio obiecti mali, quod ex natura sua creat pe­ riculum sive complacentiae in re mala cogitata, sive motus b’ccaminosi, sive consensus in delectationem peccaminosam ortam vel oriundam : a) si suscipiatur vel sustineatur animad­ verso eo periculo absque causa eidem proportionata, semper est aliquod peccatum eiusdem speciei atque motivum propter quod evitandum est periculum illud, quia nemini licet sc ex­ ponere sine insta causa periculo peccandi ; et peccatum quidem erit grave, si haec tria concurrunt: disproportio causae adeo magna, ut causa non sit vera sed fucata ; periculum pro­ ximum; quod versetur circa rem vel motum vel consensum graviter peccaminosum ; erit autem leve, si causa est vera, etsi non undequaque proportionanta, ct periculum non est nisi remotum, vel versatur circa rem vel motum vel consensum le­ viter peccaminosum; ct quidem, in ultima hypothesi, etiam si cogitatio ex mera levitate vel curiositate foveatur. b) Si suscipiatur vel sustineatur cx i usta causa sub de­ bitis cautelis, non obstante periculo, peccatum non aderit; pa­ riter nullum existet peccatum, quod spectat ad solam legem naturalem, st quis certo sciat sibi periculum non haberi2. 5. Cogitatio peccaminosa regulariter continet malitiam specificam solius obiecti, non vero circumstantiarum eiusdem, quia generatim in cogitatione obiectum proponitur a mente, ct approbatur a voluntate, abstrahendo a circumstantiis quae illud comitantur. Si tamen in circumstantias quoque incidat attentio et approbatio, contrahitur simul malitia circumstan­ tiarum. Ut aliqua mala cogitatio omni pror­ sus culpa vacet, debet esse immunis a peccato non solum in sc spec­ tata, sed etiam ratione finis intenti et ratione periculi coniunctL IIoc autem vix obtinet in cogitatione dc rebus vcncrcis, etiam om­ nino licitis, praesertim apud iuvenes et inuptos. Insuper, pudor mentis pro omnibus est summi momenti ad minuendas tentationes et vitanda peccata. Unde satis nunquam commendatur. 2. Paenitcns qui se accusat dc pravis cogitationibus, thcorice non tenetur manifestare nisi obiectum carum, non vero circumstan­ tias; practice vero saepe debet etiam dc circumstantiis spccificantibus examinari, quia malas cogitationes intelligent homines cras­ sioris conscientiae delectationes morosas, ct potissimum prava de­ sideria. 651. Unde concludes: 1. 652. B. I. Delectatio1 morosa: a) in genere est com­ placentia voluntaria in bono apprehenso ; b') in theologia mo­ ram intelligitur complacentia deliberata de obiecto peccaminosa per imaginationem exhibito ut praesenti, sine desiderio illud habendi vel faciendi. Dicitur: Complacentia, cum quiete sci. appetitus sive rationalis sive sensitivi in bono complacente, quod generatim est actio, interna vel externa, quam homo sibi in mentem spiritualiter revocat ut praesentem. Deliberata, in qua nimirum commoratur voluntas cum complacentia, postquam ratio advertit ad inhonestatem obiccti; dicitur morosa ratione huius commorationis deliberatae, quae brevissima esse potest, ideoque morosa idem est in hac re atque cognita et voluntaria. Sine desiderio obiecti habendi vel faciendi, unde differt a desiderio ct gaudio, quae sunt dc opere perpetrando vel res­ pective perpetrato, dum mera delectatio connotât nudam re­ praesentationem, abstrahendo a quavis productione. II. Obiectum delectationis morosae potest esse res: a) spiritualis, quae est in appetitu rationali, consistitque in > In his secuti sumus Hürth-Abkllan, Dc principiis 523-526. ? peccata interna x 650-65.1 6'3 approbatione obiecti, v. gr. dum superbus recreatur cogitando de honoribus sibi exhibitis; b) sensitiva, quae est in sensibus sibi complacentibus de obiecto ipsis adaptato, v. gr. in gustu Juni cibi grati sumuntur; c) venerea, quae est in commotione venereorum sub congruis stimulis3. Circa haec tria potest esse delectatio morosa quae, ut hic intelligitur, perficitur spiritualiter seu in potentiis animae superioribus, ideoque potest esse de re sensibili vel venerea, sed ipsa in se non est sensibilis vel venerea, sed ordinis rationalis. 653. III. Principia: 1. Delectatio morosa de re intrin­ secus mala, sive formalitcr sive solum materialiter, semper est Peccatum eiusdem gravitatis ct speciei ac res ipsa essentialiter n:ala; nam voluntas approbans et gratum habens id quod rec­ tae rationi est disconforme, conformat suum affectum iis quae sunt peccatum, seu delectatio de re mala psychologice supponit affectum ad ipsam4. Nec refert quod nihil exter­ num desideret vel faciat, nam vere inclinatur ad malum actu ct deliberate, et ex cius deordinatione desumitur primario ma­ litia peccati formalis. Peccatum quidem erit minus quam in desiderio aut opere, quia affectus erga obiectum est minor in mera delectatione ; at non adeo minuitur ut, si versetur circa rem graviter peccaminosam, non sit grave peccatum, si omnes condiciones concurrunt. 2. Delectatio morosa de re solo iure positivo prohibita non est illicita, modo vere abstrahatur ab hoc quod est malum, v. gr. si quis in die abstinentiae se oblectet de esu carnium mere co­ gitato, nam hoc non est in se objective malum, nec lex hanc delectationem yetat sed solam externam comestionem ; quod extendi non videtur ad casum in quo quis delectaretur de re materialiter mala etiam ex solo iure positivo, ut v. gr. de omis­ sione missae propter oblivionem in die festo, nam hoc opus, etsi subjective immune sit a peccato ct non sit intrinsece ma­ lum, tamen objective, supposito ct urgente praecepto, etsi iuris mere positivi, est malum, quamquam non imputatur propter ’ Delectatio potest cadere et:am in modum (cf prtncmhim 4). in effectum rei malae, in rem malam propter effectum bonum, de qtfbtis expresse agitur infra, n 653,4.5 ; quae doctrina facilem appl cationem habet ad quaestionem prac$enf* *-m. • Cf. S. Thomas. 3*. Th , 1·2 q 74 a.8c; A. Snoeck. Dc delectatione morosa <4 r/t peccatum internum: PerMorCanth 40 (ΜΠ 104-1^7. ubi contend t fun· damentiim metaphysicum desumptum rx dcternvnnfonc delectationis per ope· rat nnrm cui consequitur minus efficacem probatorem exb’bere quam funda· jnèntum psyçhplog.cum, cx afectu nempe subiecti delectantis ad operationem ipsam. 654 DE PECCATIS circumstantias 5. Semper tamen a talibus delectationibus absti­ nendum est, utpote otiosis et sic facile leviter deordinatis; imo, non raro etiam propter periculum ne, indulgendo delectationi, ipsi operi committendo indulgatur, in quo esset peccatum ut statim patebit. 3. Delectatio morosa de re mala propter periculum con­ junctum est peccatum sub iisdem condicionibus et eiusdem gra­ vitatis atque cogitatio de tali obiecto (cf. n.650,4) v. gr. si vi­ dua delectetur spiritualiter, seu appetitu rationali, in recorda­ tione pristinae vitae coniugalis cum periculo delectationis vencreae capiendae, suscepto sine sufficiente motivo; patet autem appetitu carnali, neque viduam de praeterita neque sponsum de futura copula intra legitimum matrimonium, licite delec­ tari. 4. Delectatio de opere malo propter effectum bonum, v. gr. de occisione patris propter pinguem hereditatem sus­ ceptam, vel dc pollutione propter sedatam concupiscentiam, non est licita, nam obiectum immediatum delectationis est ma­ lum (cf. D 1165); licita est, autem, delectatio tum de effectu bono operis mali, v. gr. dc ipsa hereditate, quam homicidium celerius fecit adire, vcl de cessatione scandali cx occisione se­ ductoris, dummodo delectatio non recidat in opus malum, Ium de malo alicuius, non in quantum est ipsi malum, sed in quan­ tum ipsi vel aliis est magis bonum, ideoque servato ordine ca­ ntatis, ita ut malum quod vitatur bene compenset malum quod tpprobalur non tanquam malum sed tanquam impeditivum mali peioris. Cf. D 1163-1164. 5. Si delectatio non est de re mala cogitata sed dc cogi­ tatione rei malae vel dc modo ingenioso, ridiculo clc., sed non malo, quo peracta est, per se non est peccatum; nam ob­ iectum delectationis est in utroque casu honestum, in priore quidem, quia est veritas ontologica talis rei et scientia de ta ob iustam causam acquisita, in posteriore vero, quia delecta­ tio cadit non in ipsum actum malum sed abstractive in modum exequendi illum, qui potest non esse malus; unde non exprobat Christus quod “laudavit dominus villicum iniquitatis”. Ta­ men generatim ab hac etiam delectatione abstinendum est, propter rationes in secundo principio indicatas; facile enim deordinatur voluntas propter inutilitatem cogitationis vcl im' Benign us iu'icat Merkelbach (Thcol. vior. 1,454), existimans quod hoc Opus in se ob>ect ve non est malum”. • Lc 16,i8. Cf. IjATMAW, l.l tr.3 c.6 n.2. PECCATA INTERNA. N 653 655 moderantiam curiositatis 7, facilius etiam coniungitur pericu­ lum lapsus, in quo sine proportionate causa ineundo potest latere peccatum etiam grave, ut iam expositum est (n.650,4). In praxi saepe difficile patet utrum delectatio sit dc cognitione vel modo rei malae, an potius de ipsa re cognita* *; tunc fiat re­ cursus ad diversas praesumptiones, ad intentionis rectitudinem, ad habitualem agentis inclinationem, ad sufficientiam causae ’ tione capienda, etc. 6. Delectationes morosae de diversis obicctis pt sis intra quandam speciem supremam theorice quid, rnnt specie, practice tamen saepe confunduntur, und fessionali obstinendum erit ab investigatione divers iectorum °. Ratio est quia licet in ordine theorico specie delectationes de tactu impudico, de actu cai soluta vcl cum coniungata etc., in ordine practico talibus delectationibus non cogitat de fornication· no etc. ut tali, sed haec apprehendit sub commui delectationis venereae, in quam fertur sic generice Porro confessarius, cui convenit in iis caute et mc me agere, praesumere potest complacentiam habita paenitente sub confusa illa ct gencrica ratione, ide< denter abstinere potest ab ulteriore determinatione c 7. Delectatio peccaminosa regulariter continet specificam solius obiecti, non vero circumstantiarum quia cum obiectum repraesentetur praecisione fact cutionc praeterita vel futura, generatim abstrahit stantiis quae illud comitantur. Si tamen voluntas c tate harum circumstantiarum moveatur, contrahit earundem, v. gr. si delectetur de cogitato homicidii tis qua talis. 8. Consensus voluntatis in actum induit mal ipsius obiccti quam omnium eiusdem circumstant quidem agitur de obiecto in concreto execution! r quod voluntas approbat prout est in seipso; sic consentit in furtum sacrilegum patrandum, contra cem reatum iniustitiae ex furto et irreligiositatis t gio. nam cius intentio fertur in utrumque, ct volun bat utrumque prout erit in sua rcalitate concreta. ’ 1 • mm, S. Thomas, Dc veritate q.lS a.4c; 5. Th. 1-2 q.74 a.8c. Cf. Saluant i censes, tr.20 c.13 n.40; Baller ini-Palmieri, Sic videtur componi secundum veritatem diversitas appare de qua cf. v.gr. Saluant i censes, Mor. tr.20 c.13 n.30-31; Pei 656 DE PECCATIS tur, differentiae inter malitiam consensus in actum, quae in­ cludit malitiam obiecti cum circumstantiis ordinis moralis, ct malitiam consensus in delectationem actus seu delectationis morosae, quae includit regulariter malitiam solius obiecti, est in eo quod consensus in actum versatur circa rem in concre­ to execution! mandandam, dum consensus in delectationem actus abstrahit ab exeeutione, ideoque fertur gencratiin in ob­ iectum mere repraesentatum, magis vel minus abstractum a realizationc externa, relictis clementis quae non important de­ lectationem, ut sunt generation circumstantiae, ct considerato solo obiecto ab illis praeciso. Unde concludes: L Practice non est in sc illicita delectatio spiritualis capta sive a viduis de actibus comugalibus in statu ma­ trimonii olim habitis, sive a sponsis dc similibus actibus in futuro matrimonio ponendis”, nisi sit periculum inhistificatum transeundi ad delectationem vcncrcam vel quomodocumque consentiendi in eam; nam talis delectatio vel reducitur ad gaudium ct desiderium res­ pective, vel capitur in quantum obiectum repraesentatur sub condi­ cione status matrimonialis purificante totam malitiam. 2. Quando accusatur simpliciter delectatio morosa, non sunt in­ vestigandae circumstantiae obiccti delectabilis. S. Alfonsus", ai misso ut valde probabili hoc principio, tradit in praxi observan­ dam esse normam contrariam, quia in peccato delectationis moro­ sae circa obiectum adesse soleat periculum proximum desiderandi circumstantiam obiccti graviter pcccaminosam ; sed animadverten­ dum est peccatorem vix attendere ad malitiam specificam cx illo periculo accedentem, ct proinde subicctive ab ea plerumque libe­ rari. 654. In praxi peccata mere delectationis morosae per tempus satis longum rara erunt, nam paulatim fiet transitus ad prava desi­ deria vel etiam ad opera. Medium vero optimum ct fere necessa­ rium ad vitanda peccata interni est dispositio ct tendentia positi­ va ad virtutem. Sursum corda! Nam "dc corde exeunt cogitationes malae, homic'dia, adulteria, fornicationes, furta..." (Mt 15,19). Non est oblivioni mandandum naturam humanam, propter pabu­ lum quod appetitus inferior invenit in vcncrcis ct propter natura­ lem curiositatem qua ad nova ct insolita solet excitari, maiore iucunditatc ct aviditate ferri ad legenda, audienda, inspicienda tur­ pia quam pia et pudica; inde, igitur, non capitur argumentum cer­ tum pro delectatione capta cx ipsa re turpi; potest cocxislcre de­ lectatio involuntaria partis inferioris quae oritur ex re ipsa solli­ citante appetitum sensitivum ct delectatio rationalis dc cognitione rei turpis, profluens ex a'ia causa: "et approbatio voluntatis potest esse circa posteriorem hanc delectationem prima illa rciccta"0. 10 Alter iudicat Noldîn. Theol. mor. T 337 corol.2: srd in re tam praefei cius dist nctio inter devdcrium ct delectat nnem imposyb’lîs fere est cognita, ct «dent ficari videtur propter condicionem delectationi implicite appositam. n Throl. mor. 1.5 n.15. u Baller in 1-Palmier i, Thcol mor. I tr.4 n.123-124. PECCATA INTERNA. N 033-656 655. C. I. Gaudium: a) 657 est quies appetitus !i bono complacente, unde non differt a delectatione; b) in WEOLOGIA morali, in catalogandis peccatis internis intelligitur deliberata complacentia in re mala exacutioni iam manida. Huc revocantur: iactantia, quo nomine designatur gau­ dium de peccato commisso; displicentia dc malo non peracto; tristitia de bono opere patrato quod sub gravi, levi, nullo praecepto fuerit mandatum. Differt a delectatione morosa, quia praeter deliberatam complacentiam dc obiecto peccaminoso connotât imaginariam repraesentationem obiccti opere producti et qua talis. II. Obiectum gaudii potest esse: ipsum opus malum patratum, vel modus quo patratum est, vel effectus ex tali opere secutus, vel opus malum non propter se sed propter bonum effectum. in genere 656. III. Principia: 1. Gaudium de actu malo peracto ul peccalum eiusdem gravitatis atque ipse actus, nam cum sit approbatio mali praeteriti, malitiam sumit ab eodem, et actus voluntatis gaudentis dc actu patrato similis est omnino ipsi actui praeterito sic ratihabito; sic v. gr. qui gaudet de furto commisso malitiam contrahit furti, quod novo actu vo­ luntatis interne approbat. 2. Si gaudium non est de re mala sed dc modo quo feracia est, nullum est in se peccatum, si modus non est pcccaminosus nec accedit ratio scandali ; potest tamen esse pe­ riculosum, imo ct pcccaminosum, propter transitum immi­ nentem ad gaudium de ipso opere malo. 3. Gaudium de effectu bono actionis malae, si non trans­ it in gaudium de ipsa actione, periculosum quidem est prop­ ter facilitatem transeundi a gaudio dc bono effectu ad gau­ dium de ipso opere malo, sed in se vacat culpa, quia obiec­ tum per abstractionem sic apprehensum est undequaque ho­ nestum, v. gr. si adolescens gaudeat de sedata tentalionc post pollutionem, etiam voluntariam, vel filius dc hereditate quae ti propter parricidium, etiam voluntarium obtigit. Neque obstat propositio ab Innocentio XI damnata, dc qua in prin­ cipio quinto, nam obiectum gaudii nunc consideramus haus­ tum exclusive ex hereditate suscepta, abstractive ab occasio­ ne vel causa. Sed si gaudium referatur ad ipsam actionem obiective malam, licet propter bonum effectum, habetur appro- 4iilam. Dc ipsa pollutione mere naturali licet gaudere propter bonum finem, qui m «i voluptas capta (vel capienda in desiderio inefficac ); nam ut eventus '•r phynolog cus est indifferens. Non vacat tarnen periculo tale caudium vel iffScn desiderium. Sic plurcs AA., v.gr. AttT.ml)m, 1.244 II; Mfrkeli» t, I454b; maluerimus tamen dicere ipsam pollutionem non licite proponi icfeectom gaudii, neque propter bonum effectum cx ea secutum. Ci. D 1163: UiWJJ, 1.3 p.l n.932-934. ba l io peccati materialis, in quo esset peccatum. Similia valent dc quovis actu secundum se malo, quem tamen quis posuerit sine culpa subiectiva. 4. Gaudium de ipso opere etiam materialiter tantw. malo, etsi sit propter bonum effectum, semper peccatum cd, sicut ipsum opus malum patratum ; nam continet approbat: · nem talis operis in sc, etsi non propter se, v. gr. si quis gau­ deat dc periurio quod liberavit ipsum a carcere, vel de viola­ to ieiunio, etiam si fuerit ex inadvertentia, quia opus sive formalitcr sive solum materialiter malum non fit in se dignm approbatione propter bonum effectum ex eo derivatum13. 5. Gaudium de malo physico proprio vel alieno non a: illicitum, modo non adsit periculum intendendi malum mo­ rale vel fovendi odium, vindictam etc. et servetur ordo ca­ ritatis, ita ut bonum propter quod gaudium capitur de lal malo, saltem adaequet malum gaudio susceptum ; nam malim physicum non est absolute odibile, et in conllictu cum potiore bono physico vel quolibet malo morali non solum per­ mitti sed etiam optari potest secundum ordinem rationis. Sic v. gr., licet gaudere de morte hostis Ecclesiae propter pa­ cem religioni inde secutam ; non autem liceret gaudere dt ipsa occisione talis hostis, vel de morte quatenus per occi­ sionem etiam materialiter tantum culpabilem fuerit causata, quia sic caperetur gaudium dc peccato. Ex hac ratione, et praeterea quia repugnat ordini caritatis praeponere diviti? vitae patris, damnata fuit propositio: “licitum est filio gau­ dere de parricidio parentis a se ebrietate perpetrato, prop­ ter ingentes divitias inde cx hereditate consecutas” (D 1165; cf. 1163). 6. Gaudium de actu malo participat malitiam eiusdm. ct quidem non solum secundum obiectum nudum, sed gene ratim etiam secundum circumstantias; quia cum voluntas ap­ probat actum praeteritum concretum, regulariter fertur in lum qualis fuit in se et in suis adiunctis. Quodsi aliquas-: I mens abstrahat a circumstantiis speciem mutantibus, peeü- I tum gaudii immune erit a malitia specifica ex illis proir niente. Unde concludes: 1. Non est in se illicitum, utique pene. I sum, gaudium capcrc de amoenitate stili in narratione lubrici « I 11 Ecclesia canit in sua liturgia. commemorando Adae peccatum: "0 Μι I culpa"; sed nullatenus gaudet de precato in sc, sed de opere redan;'-:-' I quod sci. "talem ac tantum habuerit Redemptorem". I ? — •It mgenio adhibito in patrando furto, vel de exonerata natura ex pdlutionc nocturna 1 Graviter peccat qui iactatur de gravi crimine perpetrato, vel fLt de bono opere peracto, quod sub gravi praescriptum erat; Inier peccat qui iactatur de actione leviter pcccaminosa, vel dolet peracto bono opere sub levi praescripto; similiter qui sine ra:.nabili motivo tristatur de bono opere libere cxccutione manda. < gr. dc votis religiosis emissis, aut de sacerdotio suscepto. 3. Quando accusatur gaudium, explicari per se debent circumjitliac’ quae mutant speciem obiecti, v.gr. indoles sacra personae, < quis gaxisus est dc eius occisione; ratio incestus si quis gaudet fornicatione cum consaguinca persona, etc.; quia generatim in ,:Jio circa opus concretum apprehenduntur circumstantiae obiecti sinui cum obiecto. 1 660_ _ _ PE PECCATI*; inefficax eiusdem est similiter grave vel leve peccatum, etsi opere non perficiatur. "Audistis quia dictum est antiquis: non moechaberis. Ego autem dico vobis: quia omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, moechatus est eam in co­ de suo” l9. 2. Dvsiderium inefficax proprie dictum esi pcccattn; vel non, front condicio a qua defendet auferat vel non »iolitiam actus. Unde'. a) si habet condicionem adnexam qua totam eius malitiam purificat, nullum est peccatum. Hoc evi nire potest in rebus solo iure positivo prohibitis, ct quodam­ modo in quibusdam praeceptis legis naturalis, sed secundaris vel dispensabilibus per mutationem materiae; non autem in praeceptis legis naturalis omnino immutabilibus. Sic v. gr qui fovet desiderium edendi carnes si non esset feria sexta, detrahit ab obiecto totam rationem prohibitionis totamque ma­ litiam, neque ullatenus peccat in desiderio subiectivo quo' non est obiectum prohibitionis in lege abstinentiae, et refer­ tur praeterea ad tempus non prohibitum; similiter qui appro­ bat ideam occidendi inimicum, si Deus iuberet. Sed talia de­ sideria, praesertim posterius, nedum plerumque otiosa ideoque non raro leviter peccaminosa, possunt esse graviter pe­ riculosa propter proclivitatem ad concipiendum desiderium absolutum, indeque aliquando sub gravi vetita in re gravi. b) Si vero condicio aut non potest auferre lotam molitiam, quia omnino impossibilis et irrealis, aut de facio w. non aufert, peccatum adest. Hoc evenit, quoad primum in rebus intrinsece malis quae prohibentur iure naturali qub essentialiter mala; quoad alterum vero, (piando condicio ap­ posita vel non aufert malitiam obiecti, quia est de aliqua cir­ cumstantia ipsi extrinseca, vel non purificat aliquam circum­ stantiam subiecti (piae impedit quominus tale desiderir etiam condicionatum, foveatur, propterea quod illa circum­ stantia absolute pro tempore tam futuro (piam actuali pro­ hibet obiectum desiderii pro isto subiecto. Sic, v. gr., gravit : peccat qui habet desiderium inefficax blasphemandi, si lic­ tum esset ; approbat enim blasphcmiam qualis est essentiality mala, etsi dependentor ab aliqua condicione irrcali, exopi.w I eversionem ordinis moralis necessarii; similiter peccat n^rtaliter (pii concipit desiderium furandi magnum thesittrur nisi existeret infernus, vel occidendi inimicum nisi esset sanr- | w Mt 5.27-28. η PECCATA INTERNA. N 658 661 dos, nani sub his condicionibus malitia non aufertur ab obiec­ ta Ilie quoque valet observatio supra facta circa otiositatem vt periculosi talem. Peccaret etiam qui, voto castitatis ligatus, foveret desiderium actus carnalis peragendi cum determinata persona sub condicione “si esset uxor mea”, vel etiam “si non haberem votum castitatis et ei nupsissem"; quia votum sub htis condicionibus manet, et actu urget ne hic et nunc persona quae tale votum habet hoc desiderium ullatenus foveat, sive pro nunc, ut patet, sive etiam pro lunc,e. Condicio subiecti prohibet tale desiderium condicionatum. 3. Desiderium inefficax improprie dictum, nullum est petalum, sallent in se; quia si intelligitur tendentia instincliva naturae, qua suo pondere fertur in obiectum delectabile, est desiderium undequaque involuntarium; si vero intelligitur tendentia habitualis propter actus priores non retractatos, polerit esse peccatum in causa, non autem in se, deficiente actu humano. 4. Desiderium mali physici profler bonum finem licitum ( ;|, si non adesi periculum intendendi malum morale, fovendo passionem peccaminosam odii, vindictae, etc., et si fit sccunJuin ordinem caritatis, eo sci. quod malum exoptatur propter bonum saltem aequale quod secus non oblinetur. Ratio alibi indicata est, sci. malum physicum in conflictu cum alio maiore eiusdem ordinis vel cum quodlibet malo morali, omnino se­ cundum ordinem rationis optabile est. Sic, v. gr., licite quis 'ksiderat mortem ne incidat in peccatum, vel damnationem malefactoris ut convertatur, vel interitum tyranni ut societati pax restituatur. Nec obstant propositiones ab Innocentio XI linmrtac (I) 1163-1164), quibus licitum dicebatur desiderium inefficax mortis naturalis alicuius ob aliquod temporale emo­ lumentum, imo proprii parentis propter pinguem hereditatem * AH rem ΠϋΚΤίΙ Anri.t.A^, Hr principiis S33: “Sed bene notetur agi de t Ultione quae omnem malitiam auferat. Malifa aliqua potent vero inrsse de· Hcrio non «olirm ex obiecto, in quod fertur, sed etiam ex aliqua nive ob edi •u uibecti c rcimvnnPn; erro r. gr. ex subiecto ipso, cui propter specialem dclonem tale deaidcrhrm interdicatur. Ita, si c. gr. persona, quae voto per* f riF caM tnt s ligatur, durante voto, deliberate hic et nunc de facto foveret tairfcrium copulae carnali·» cum determinata persona habendae, ad ecta tamen 1 mridicone: "ni esset mea legitima uxor”, cond:cio haec auferret quidem ti’ilUm quae obiecto rafonc sui inest (mal t am fornicationis), m:n;me vero Kifcrr t mil t am, quae oritur ex neglecta obligatione voti, quae actu adest ct erret, ne hic et nunc homo voto ligatus tale desiderium foveat. Neque cessat hee malitia, adiecta desiderio condic one ”si non essem voto liratus”: nam rc comi cio non solvit votum; ergo hic rt nunc homo manet sub obligat:one roti, ne hic et nunc concipiat talia desiderio. Nam homo ille non solum drsi· ititet copulam, sed d< siderat, licet non des drrrt pro nunc, $cd pro tunc, n iholütc, »ed condicionale; sed dc facto desiderat.” 662 DE PECCATIS obventuram, nam in utroque casu deficit saltem proportio de Lita ad ordinem caritatis inter bonum obtinendum et malun exoptatum. 5. Desiderium rei malae quod non purificatum fucri: totaliter Propter condicionem appositam continet malitiam nOA solum ob\'cti sed etiam, regulariter, circumstantiarum specter; mutantium, quia cum voluntas feratur in obiectum ut perfi­ ciendum, illud approbat generatim quale est in sua totalitate cum omnibus suis circumstantiis; sic qui concupiscit mulie­ rem, moechatus est eam, secundum doctrinam lesu Christi (Mt 5,28). Si tamen aliquae circumstantiae obiecti aliquando non apprehendantur, earum malitia vacat in desiderio. 6. Non intercedit differentia specifica inter desideria efficax et inefficax, neque inter desiderium et gaudium; tr.· que vero inter desiderium aut gaudium ct simplicem delecta­ tionem morosam. Ratio est quoad desideria quia desiderium inefficax non removet intrinsecam malitiam obiectivam, estque absolutum respectu delectationis per cognitionem praesentis circa tale obiectum 17, ideoque non differt a malitia quae est in desiderio efficaci ; quoad desiderium ct gaudium, et idemvak: de consensu in actum, quia cum utrumque versetur ciro idem obiectum ut mandatum et ut mandandum execution], me­ rum discrimen temporis futuri ct praeteriti non inducit dif­ ferentiam specificam; quoad delectationem morosam in rebtionc ad desiderium et gaudium, (pria cum in ea praescindatur ab exeeutione procurata vcl procuranda, absunt species mo­ rales circumstantiarum obiecti, quae solent adesse in deside­ rio et gaudio, cf. n. 650,2. 659. Unde concludes: 1. Licet desiderare mortem alitent, liberetur a seductione vcl etiam a stupro patiendo sine proprio ersensu, quia etiam bonum virginitatis proportionem servat cum via temporali ; non vero licet optare mortem personae quae propter d formitatem non potest frequentare societatem, adire spectacula, *· venire consortem etc., quia haec sunt bona temporalia minoris r · menti quam vita in corpore deformi, ct “non licet velle mort" ob effugienda aliqua mala minoris momenti”". Controvcrtitur rliceat optare mortem, sive coniugis ut cessent graves violentiae eo causatae, sive propriam ut sic liberetur quis a talibus vcxtitk’bus. S. Alfonsus, postquam posuit principium: "numquam lie · bonum temporale mortem proximi exoptare””, fortasse minus c · haerentor habet ut non improbabilem sententiam quae permittit ov” Lacroix, 1.6 p.2 n.1032. M S. Alfonsus, 1.5 n.22. PECCATA CAPITALIA. N 658-661 663 •i desiderare propriam mortem, ut a vexatione gravi mariti libe­ ntur. Sane, si liceat probabiliter mortem propriam ob hanc cau«im desiderare, quasi a fortiori licebit desiderare mortem illius qui tile malum causât. Auctores in contradictorias sententias abeunt. Nobis placet sententia affirmativa, quando citra spem emendationis durissima est vexatio, quia salus propria saltem aeque valet ac vita aliena, tt, teste Scriptura, melior est mors quam vita amara". 2. Licet desiderare actus coniugales, si statui matrimoniali sus­ cepto alligentur, vel pro tempore quo coniugium erit celebratum; vitato tamen periculo tum desiderandi pro tempore actuali rem hic ct nunc vetitam, tum capiendi aliquam excitationem veneream ac· tualcm ex desiderio legitimo condicionato sine sufficienti ratione permissam, tum consentiendi in talem delectationem, etsi secus le­ gitime permissam. 3. Qui desiderat furari vas sacrum debet manifestare postea in confessione circumstantiam sacrilegii; qui desiderat coniugatam sibi affinem, tenetur manifestare has circumstantias, ut pateat triplex malitia contra castitatem, iustitiam, pietatem. 660. In praxi confessarius sciat peccatores crassiores interdum - mine pravi desiderii significare delectationem carnalem solitariam completam vel incompletam, simul cum desiderio fornicationis. Insuper, cum differentias specificas peccatorum internorum saepe non intclligant, prudens confessarius neque examen instituat nisi çuod sit moraliter possibile in aliis materiis, ct quod admirationem ;d malam interpretationem pacnitentis non excitet in re venerea. ARTICULUS II De QUIBUSDAM PECCATIS IX PARTICULARI Relictis mult's particularibus ad expositionem singularum virtutum vcl man· àtorûoi. hoc loco breviter trademus, post respect vara notionem, ind cat'oncs rxnliores quae inscrv tint ad connotandam specialem rationem peccati ct pro· pni® quasi figuram, primo de singulis peccatis dictis capitalibus, deinde de petatis in caelum clamantibus, tandem dc peccatis tn Spiritual Sactum. § 1. De peccatis capitalibus 661. I. Peccata capitalia non ideo sortiuntur nomine capitalium quod sint omnium maxima, nam plura sunt eis graviora, v. gr., peccata contra virtutes théologales, neque quod sint semper gravia, nam eorum nonnulla frequentius sunt levia, sed quia ex eis vehit cx capitibus et fontibus alia oriun­ tur, praecipue secundum originem causae finalis, seu secun­ dum rationem finis, quatenus desiderium satisfaciendi vitium : Sc Xoldix-Schmitt, I,333b; cf. Eccl. 30,17. 664 de peccatis capitale impellit voluntatem ad adhibenda multiplicia media illicita, quae sunt totidem peccata quorum principium dirativum et quodammodo ductivum est vitium illud capitale’ Vitium dico, potius quam peccatum, quia magis inclinant a:' alia peccata iij quantum sunt dispositiones permanentes ei non actus transeuntes. II. Octo recensentur in prima fortasse computatione quam tra­ didit sacc. IV Evagrius Ponticus"; sed S. Gregorius Magnus ■· duxit computationem septenarium 14 quam, mutata tristitia pro ace­ dia, retinet communiter traditio theologorum ct, pro more suo, ·>.· tionc fundatam satagit praesentare S. Thomas, iuxta inordinataappetitionem vel fugam bonorum A posterioribus superbia numeratur inter ipsa vitia capitalia, tt inanis gloria tanquam forma eiusdem imperfecta vel praecipua ίώ consideratur. 662. A. I. Superbia est "inordinatus appetitus propre excellentiae’’, quae “nominatur ex hoc quod aliquis per vo­ luntatem tendit supra id quod est” 21 25. *23 Inordinatus, quia appetitus excellentiae in se est indif­ ferens, ct cx bono fine gloriae divinae, salutis animarum,pro­ prii officii melius adimplendi, sub debito modo procuratus,es! bonus et positis ponendis meritorius. II. Distinguitur: a) Perfecta, qua ita vult aliquis ex­ cellere ct aliis praeponi, ut neque ipsi Deo velit subiti, quas bona sive corporalia sive spiritualia, sive naturalia sive supernaturalia a semetipso vel saltem cx propriis meritis habere aestimaret; continet directam et formalem aversionem a Deo. estque inter peccata maxima; b) Imperfecta, qua quis, retenta sublectione erga Deurr et Superiores, sc pluris aestimat quam aequum est, alioso contemnit super cos excellere cupiens, bona quaedam proiïrens quae vere non habet, aut sibi privativa vel in peculiari 21 Cf. S. Thomas. S. Th. 1-2 q.84 a.3c A. Lôrnz Ρειίυ^, Lnj Hdr friti capitales (Friburgo dc Br. 1912). Unde comparatur a Prümmer, cx S. Gr.“ gorio, tyranno “in cuius satisfactionem multi subditi, i.c. multi ι|: ’.rd nati actus coguntur srrv’re. Thcol mor. 1 406. Dc vitiis capitalibus, intero nualia cf. praesertim Tanqukrey, 11,541-570. 23 In opusculo Dc octo vit osis cogitationibus (MG 40,1271-1278). r inanem gloriam contradistinguit a superb'a. I. < assiani,; cand’fn c tionem exhibet in tractati Dc coenobiorum institutis (ML 49.201-204). » Moralia 1.31 c.45 (ML 76,620-621). Superb atn non numerat tile, ι nec S. Thomas, inter capital a, cum ipsam habet omnium peccatorum putrr sed pro ea ponit, contradstinctam, inanem gloriam; omnia autem vitia ci; t· ad invicem connexa tradit. * 1-2 n.84 a.4c. Cf. Dc malo q.8-15. ” S. Thomas, J*. Th. 1-2 q.84 a.2c; 2-2 q-162 a.lc. PECCATA CAPITALIA. N.661-664 665 gradu propria reputans, cum ea habeat communia vel in aequa­ li aut inferiori gradu cum aliis2e. III. Oritur ex eo quod homo in propriae excellentiae consideratione sistens cum nimia aestimatione eiusdem, non refert illam ad Deum tanquam ad donatorem, et sic nec de­ bitam subiectionem Deo praestat nec proximos aequo iure aestimat, sed sibi ipse complacet, se aliis praefert, ab eis ag­ nosci et honorari cupit. Opponitur, ergo, humilitati. 663. IV. Principia: 1. Superbia perfecta est peccatum mortale er toto genere suo, quia continet formalem aversionem a Deo, quatenus superbus se ab Illo independentem facit cum summa iniuria erga primum omnium rerum principium et finem ultimum. 2. Superbia imperfecta est peccatum leve er genere suo, quia retenta fundamentali subiectione Deo et humanis prae­ positis debita, superbus appetit rem in se indifferentem, et mere excedit in modo et in superaestimatione propria res­ pectu proximorum : attamen si accedente nova malitia perve­ niat ad gravem proximi contemptum vel detrimentum, aut si inducatur ex sua superbia ad gravia peccata, per accidens reus erit mortalis peccati. 664. V. Superbia iure dicta est mater omnium peccatorum·, quia inordinatus amor propriae excellentiae et causa fuit amissae inte­ gritatis praeternaturalis, qua donata fuerat humana natura in Adam, d ad quaelibet peccata etiam nunc inducere potest ct passim indu­ et Peculiari tamen ratione quaedam vitia dicuntur a theologis filiae wperbiae, quia cum et ipsa quaerant specialem excellentiam inorbnatam, immediatius ct frequentius quam alia peccata ex ea deri­ vantur. Sunt autem potissimum: Praesumptio, seu inordinatus appetitus aggrediendi opera supra •.ires, sub duplici forma : a) cx oppositione ad magnanimitatem per uctssum, quatenus suscipit agenda ea pro quibus non habet virtu­ tem, ct sic est peccatum veniale cx genere suo, quod fieri potest r irtale per accidens, propter periculum gravis iniuriac Deo vel pro­ ximis faciendae, v.gr. si quis munus medici, iudicis, concionatoris, confcssarii, sine debita scientia suscipiat. β) ex oppositione ad spem pariter per excessum, quatenus inoriinate innixa potentiae vel misericordiae divinae, gloriam sperat >nc meritis vel veniam sine paenitentia ”, et sic est peccatum m or­ bit ex genere suo, quod potest evadere leve propter parvitatem maitriac, v.gr, si quis orat quidem pro salute vel fugit tentationes, sed tardiore et tepidiore diligentia. 3 Cf. S. Grkcobius, Moralia 1.23 c.6; ML 76,258-250; S. Thomas 5. Th. 2-2 q J62 a 4 ” Cf. S. Thomas, 5*. Th. 2-2 q.13O a.lc-2c; q.21 a.4c. 666 DE PECCATIS scu inordinatus38 appetitus honoris ct dignitatis sub multiplici forma: vel enim appetitur honor indebitus, vel debitus quidem, sed sine referentia ad Deum auctorem vel ad proximos 1. neficiarios”, et est peccatum veniale cx genere suo, quod fit nr tale si ad satisfaciendam ambitionem adhibentur media graviter pcccaminosa, v.gr. periuriuin, vel si ambiatur officium magnae res· ponsabilitatis cum exigua praeparatione, etc. Inanis gloria, scu inordinatus appetitus manifestandi propriaexccllcntiam, sive veram sive confictam *, sub triplici pptissimua forma directa11 : a) iactantiae, qua per verba, β) ostentationis, qua per facta v signa, 7) hypocrisis, qua per simulatas virtutes intenditur mânife.tatio inordinata excellentiae propriae. Est peccatum cx genere su: leze, quod fit per accidens grave sive cx obiecto, v.gr. si quis jacta­ tur de grave peccato, sive ex dispositione agentis satisfaciendi suar gloriam vanam per quaelibet media®. Ambitio, 665. B. I. Avaritia est inordinatus appetitus bonorm, temporalium habendorum vel relinendorum. Inordinatus, quia amor divitiarum est in se indifferens: et ad bonum finem providendi familiae, subveniendi pauperi­ bus, etc., debito modo relatus, est bonus, ct positis ponendii meritorius. Bonorum temporalium, sci. non tantum pecuniae, «d quorumlibet exteriorum pretio aestimabilium. Habendorum vel relinendorum, nam avaritiae duplex est forma, siquidem excedit aut in retinendis bonis acquisitis (tacaneria) aut in sollicitudine acquirendi nova (codicia). II. Oritur, in paupere aeque atque in divite, cx neglec­ ta debita aestimatione bonorum supernaturalium et aeterno­ rum, unde fit ut avarus vel regatur fine inordinato in amore divitiarum, vel eas aut nimia sollicitudine cupiat acquirere, aut nimia parsimonia administret. Opponitur, ergo, /iW litati. 666. III. Principium: Avaritia est peccatum ex toto o acne suo leve, nam merus excessus in re indifferenti estx nialis. Attamen per accidens, accedente alia malitia, eval·.'.31 *30 a Inoni natus, qufa ad virtutem magnanimitatis spectat appetitus digr.· u vel honoris sibi convenient’s, cum debita moderatione et cx recto fine. » Ct S. Thomas, 5. Th, 2-2 c>. 131 n.le. 30 Inordinatus, quia licite ct laudabiliter potest quis, sine van.-uilona. pr finem honestum quaerere moderatam ostensionem propriae cxcdlcnue. Va» gloria in rebus minons momenti dicitur vanitas. 31 Cui accedunt formae indirectae vanagloriac, quae saepe latent tn per natia intellectus, discrepantia voluntatis, contentione in opinionibus, ιηακ·^* tia in mandatis. » Cf. S. Thomas, S’. Th. 2-2 q.l32 a.3c. peccata capitalia, n.664-669 667 potest mortale v. gr., si ad acquirenda bona, graviter laedit iun aliena, vel si rebus materialibus absorpta, ultimum finem parvipendet, etc. 667. IV. .dvaritia est peccatum maxime capitale, propter simi­ litudinem quam eius obicctum habet cum felicitate vitae humanae; unde, attestante Scriptura “pecuniae obediunt omnia" et cx ava­ ritia complures nascuntur filiae, quarum praecipuae quinque recen stnlur*, nimirum: Obduratio cordis erga pauperes, quibus non succurrit ex su­ perfluis iuxta praeceptum naturale ct positivum alibi explicatum, vel a quibus cum rigore exigit debita, etiamsi solvendo sint im­ pares. Inquietudo animi, quatenus avarus vehementi sollicitudine ac curis superfluis applicatur ad acquirenda vel retinenda bona, aut mani timore angitur ne illa obtineat vel conservet. Violentia, fraus, proditio, quatenus avarus vi, dolosis verbis, ptriurio, fallaci pondere aut mensura, etc., infidelitate denique, erga personas utitur, ad augendas vel conservandas divitias. 668. C. I. Luxuria est inordinatus appetitus Venereorum Inordinatus, quia est alius usus Venereorum debite subor­ dinates speciei in legitimo matrimonio, qui honestus ct sanc­ tus est. II. Oritur in natura lapsa, sublato dono integritatis, corde immundo, sicut in senibus indicibus qui “everterunt «disum suum, et declinaverunt oculos suos ut non viderent ocium, neque recordarentur indiciorum iustorum”35 ; unde iit ut mens et sensus, immersi in rebus materialibus maxime allicientibus, obliviscantur valorum spiritualium ct pulchritu­ dinis virtutis. Opponitur castitati. 669. III. Principium: Luxuria est peccatum cx toto ge'•rc suo grave, nam in qualibet actuatione venerea deliberate et directe extra legitimas relationes conjugales quaesita vel admissa, datur eversio substantialis ordinis a Deo statuti, quan­ do actuationcm veneream, cui consequitur delectatio, imme­ jite et exclusive subiecit servitio speciei. Accedit summum ° EccI 10,19. Apud S. Paulum (1°. Tini 6,10) "radix omnium malorum est rcHW*. Quod, in rclat one ad superbiam, matrem omnium peccatorum, in· ■ icndum est quatenus superbia est causa finalis omn um peccatorum, avaritia t ro ausa dispos t va, in quantum divitiae dant occasionem vel inducunt ad 'bu peccata necessaria pro diarum conservat one vel fruitione. M S. Gregorius, Moralia 1.31 c.45: ML 76,621, et S. Thomas, 5. Th. 2-2 qtlfi a.8 numerant septem filas, describendo singulatim penunum, fallaciam tertiâ, fraudem in factis. c Dan 13,9. 668 de peccatis periculum quaerendi satisfactionem completam, si quis pro­ vocaverit incompletam, ideoque frustrandi finem a Deo contitutum. 670. IV. Luxuria, cum sit maxime appetibilis l>ro pofcufits ·.· ferioribus naturae lapsae, maxime facit consequenter ut superior vires eiusdem impediantur ct deordinentur in suis actibus l'r facile patet eam esse vitium capitale, cuius octo filiae recensa; ■ a S. Thoma*, et S. Gregorio”: Caecitas mentis, quae est effectus maxime characteristics, ; pediens rectam apprehensionem virtutum et finis supernatura < Praecipitatio, inconsideratio, inconstantia, quibus ratio impe tur in instituendo consilio circa media, in recte iudicando de age dis, in perseverando. Amor sui in appetenda delectatione inordinate. Odium Dei, in violanda prohibitione delectationis concupitae Affectus saeculi praesentis, secundum conversionem ad b sensibilia. Desperatio saeculi futuri, "quia dum nimis detinetur quis fi­ nalibus delectationibus, non curat pervenire ad spirituales, sed h· tidit eas" ·. 671. D. I. Ira est inordinatus appetitus vindictae, $■ pro duplici elemento subicctivo ct obiectivo, inordinatus anir motus, inordinate vindictam appetentis. Inordinatus, quia tum motus irae qui est ex parte subite passio appetitus sensitivi excandescentis, tum appetitus vin­ dictae capiendae, si iuxta rectam rationem foveantur, sun! boni atque positis ponendis meritorii ; v. gr., si quis conln se ipsum irascitur ut firmius iustitiam, bona proposita, etc exequatur, vel si vindictam appetat, ut disturbator ordiniemendetur, complices corrigantur, iustitia melius consent tur, etc. II. Oritur ex indignatione vel aversione, quas vicitsim producit vel auget, ct cx praeponderantia elementi iras cibilis quod mentem turbat et in magnam excitationem i:: riorem ct exteriorem impellit. Opponitur mansuetudini v. t: tientiae. 672. III. Principia: 1. Ira ex parte subiecli, seu front ; inordinatus motus appetitus irascibilis, est peccatum ex gw’· S. Th. 2-2 η.S3 n.S. ·’ M—I 131 r.45- ML 76.621. " S. Thomas, S'. Th. 2-2 q.153 n.5c. Ibidem ad i notatur iuxH S. b · ■ ex luxuria al os quoque oriri actus exteriores inordinatos, praecipue ora cutionem, ut turpiloquia, scurrilia, ludicra, stultiloquia. 669 re suo veniale, excessus enim in re indifferenti per se non excedit veniale, dum quis mere irascitur ob rem quae non meretur, vel excedendo modum, vel saepius quam oportet; per accidens fit mortale propter excessum enormem, quando nota­ biliter prostituitur rationalis natura, in tali accessu luroris vel insaniae quo irasceris videatur ratione privatus, vel quia prorrumpit in blasphemias, etc. 2. Ira ex parle obiecti, seu prout est inordinatus appe­ titus vindictae, est peccatum cx genere suo grave, quia repug­ nat ordini qui sub gravi urgetur sive iustitiae, sive caritatis, prout vindicta appetatur laesiva iuris alieni, vel non secun­ dum ordinem legitimum aut cx recto fine iustitiae conservan­ dae et scelerum extirpandorum. Saepius tamen cx imperfecta deliberatione, etiam in re gravi, motus vindictae sporadic! sunt leves. 673. IV. Ira, sex filiae generat iuxta S. Grcgorium (/.c), quem resumit S. Thomas ”, nimirum: Tumorem mentis, secundum quod est in corde ct suscitat in­ dignationem ct cogitationes diversas ultionis, hac ct illa via ca­ piendas. Clamorem, contumeliam, blasphemiam, secundum quod affluit ad os ct prorrumpit in verba immoderata, iniuriosa contra proxi­ mum, irreligiosa erga Deum. Rixas, in quantum manifestatur in actionibus externis "per quas intclliguntur omnia nocumenta quae dc facto proximis inferuntur cx ira” **. 674. E. I. Gula est inordinatus appetitus cibi et potus. Inordinatus, quia si quis nutriatur ct bibat secundum modum ct ad finem cui Deus cibum et potum ordinavit, nempe ut corpus in integritate ct vigore convenienter conservetur, ct sic animae in suis functionibus apte valeat inservire, rem laudabilem, et positis ponendis meritoriam agit. Iam vero ad convenientem conservationem corporis pro servitio animae pertinet, non tantum quod ad existentiam, sed etiam quod ad convenientiam ct moderatum commodum secundum quandam latitudinem spectat. Aliunde qui in edendo vel bibendo sumit ob delectationem ea quae corporis sanitati vel mentis aptae dispositioni praevidet obfutura, incidit in vitium gulae (cf. D 1158). • J. Th. 2-2 q.158 a. 7. * S. Thomas, ό’. Th. 2-2 q.158 a.7c. 670 de peccatis Cibi vel potus, nam sub nomine gcnerico, in hoc vitio duae s; cics peccatorum contra abstinentiam et sobrietatem continentur sri o) Comessatio, seu gula specifice accepta, quae est immoit» lio in cibo vel potu non inebrialivo, ut lacte, chocolate, caffeo, u' etiam in potu inebriativo sed non pertingente ad privationem rat nis, in qua ratio malitiae est in deordinationc appetitus edendi ·.: bibendi ultra modum, etiam cum nocumento sanitatis b) Ebrietas seu crapula, quae est voluntarius excessus in alcoholico aliave materia inebriante usque ad violentam pritalior^ usus rationis, absque honesta causa proporlionata. Quae notio i’ quantulum explicanda est. Voluntarius, sive in se, seu intentus, generatim non propter > sed propter ulteriorem finem, v.gr. tristitiae depellendae vcl suitcandae, sive m causa, quatenus praevidens privationem rationis «· cuturam cx usu talis materiae inebriantis, nihilominus propter 'il­ lectationem vel alium finem eam admittit. Deficiente tali volante· verbi gratia propter indclibcrationem, quaestio non erit dc pera’ ebrietatis. Excessus, sci. talis usus qui recto rationis ordini offendat; r: non habetur excessus quando aliquis deliberate privatur usu rati nis iuxta ordinem rationis, v.gr. ad ipsam corporis sanitatem. Motivum istius excessus non spectat ad rem, ideoque minus ne phtres addere nobis videntur clausulas, “cx inordinata coiiaipsce lia liquoris inebriantis", “voluptatis causa”, etc. Usque ad privationem usus rationis, quae est formalis n deordinationis contra sobrietatem, quatenus contradistinguitur : abstinentia. Haec privatio: alias est perfecta, in qua ebrius non dis· cernit inter bonum ct malum, non animadvertit quid agat, idée: mira et sibi insolita patratur, de actis deinde nihil recordature: alias imperfecta seu partialis, quae usum rationis debilitat tl ■ · quantum impedit, ct externe manifestatur in nimia hilaritate, b> butie, vacillatione pedum etc. Violentam, seu innaturali modo interruptam, ct quidem in . per tempus plus minus diuturnum adimatur possibilitas usum rr nis rcassumendi. Absque honesta causa proportionate, quia non omnis prir/ voluntaria usus rationis, etiam violenta, est peccaminosa, sd eam adhibere ad necessitatem vel convenientiam totius corporis,ir bi gratia pro anaesthesia ad operationem chirurgicam, ad exp: dam vcl evitandam febrim grippalcm etc. Et hoc non tantum p: applicationem principii dc actione duplicis effectus, sed etiam do inebriatio habet rationem medii ad bonum effectum prop·* natum consequendum pro toto corpore, idque etiam si dammr cxtrinseco immineat, v.gr. si sub minis mortis vcl gravis vu aliquis compellatur ad sese inebriandum, nisi tamen in conter;1 ' virtutis hoc repetatur; ct ratio est, quia ordini rationis non iw ret contrarium quod usus rationis per aliquod tempus interni41 Cf Mfrffl»ACH. I l.O/O; St. WmrMS, P<· notioneft fatwnc nJ ebrietatis: CollatBrug 32 (1932) 58-66, cuius explicationi inhaeremus. PECCATA CAPITALIA X' 674-67? 671 !uf in servitium potioris boni vitae, cui subordinatum est, sicut bra­ chium catena ligatum amputare licet ad evadendam mortem. II. Oritur ex praedominio animalitatis super rationa­ litatem in illis “quorum Deus venter est” (Phil 3,19), et quoad mmessationem manifestatur quinque modis metro indicari so­ ils, quod sci. quis gulae indulgeat: praepropere, laute, nimis, •rdenter, studiose. Inordinatio, enim, potest esse: circa ratio­ nem temporis non observatam, ante tempus vcl saepius quam par est edendo praepropere ; circa substantiam alimenti, quod mis laute appetit exquisitius quam eius condicioni congruit; circa quantitatem, quando nimis sumitur, ultra convenientiam iro valetudine corporis ct dispositionibus animae: circa qua­ litatem, si mere ad indulgendum gustui studiose cibi condiun­ tur, aut potus praeparantur delicati ct exquisiti : circa sumptionis modum, si quis ardenter, i. c. avide ct cum voracitate comedat. .‘Id hos defectos vitandos ct ad debitam rationem in his materia­ tus opperationibus servandam, sapientissimas proponit S Ignatius •■’ulas‘:, inter quas quinta generalior, sed valde apta sit se habet: ‘Tempore quo quis cibum sumit, consideret ac si videat Christum Dominum nostrum cibum sumentem cum suis apostolis; ct quomo! > bibat, et quomodo rcspiciat, ct quomodo loquatur; et curet cum rotari, ita ut intellectus praecipue occupetur in consideratione Do-iini nostri, ct minus in sustentantione corporis, ut ita capiat maio­ rem methodum et ordinem circa modum et ordinem quo se habere et gubernare debeat." 675. III. Principia: 1. Comessatio est peccatum ex ge­ rere suo leve 4344 , propter rationem saepius datam, quod merus excessus in re licita non est nisi venialis °. Attamen fit grave quando aliquis delectationi ciborum tanquam fini inhaeret contra ordinem caritatis erga Deum, vel ita ventris ingluviei mdulget, ut corporis sanitati vel animae functionibus noceat, '.’ficium ncgligat, debita contrahat, ieiunia praescripta non ob«rvet, etc.45 c Cf. Ejcrdcios esf>iritualcs n,2lQ2\7, ° Quodsi apud S. Paulum, Cal 5.21 excludit, sicut ebrietas, a Regno eae|»otius hoc fac:t vi consequentiae, quatenus intemperans in edendo graγ α peccatis laborabit. 44 Quod valet per se etiam in illo qui, oblitus elementa lis decori, usque iront tum proccd t, probabiliter etiam ut denuo cibos ingerat, secluso tamen ci«blo et gravi nocumento sanitatis; est en m rncrus excessus, dum non acce­ nt circumstantia mutans speciem. Cf. I) 1158. e Ex Lxssio, Dc iustitia 1.4 c.3 nn.9-12. desumunt nonnulli (Gemcot-SalsI.1S2; AE8TN'ys«J)AMKN't 1,253 etc.) quod in cxtrrma necessitate videtur ictum vesci carne humana, id quod cx mera gula factum, graviter repugnaret reverentiae cadaveri humano debitae. Patet autem nunquam in hunc finem OT tti homicidium. 672 de PECCATIS 2. Ebrietas perfecta est peccatum ex genere suo gravt, quia potatio immoderata sine vero motivo rationabili, usque ad privationem usus rationis vel usque ad periculum eius pro­ ximum deliberate admissum, est gravis deordinatio in administratione potentiarum, coniuncta cum violenta quadam quasi mutilatione temporanea facultatis directricis, qua homo pri­ vatur non solum ratione dirigente, sed etiam potestate proxi­ ma ca utendi. Unde I Cor 6,10: "Neque ebriosi... regnum Dei possidebunt’ cf. Is 5,11. Attamen admittit iuxta ΛΛ. parvitatem materiae, cm immoderate bibens sine necessitate, cx experientia vel alio modi scit se non ultra horam privatum fore usu rationis. 3. Ebrietas imperfecta est peccatum ex genere suo li­ niate, quia, etsi in usu rationis aliquantulum disturbatus, ebrius remanet sub ca sui compos, sine gravi deordinatione aut dedecore. Attamen per accidens fieri potest grave propter scandalum, ruinas salutis, libidinem quaesitam, expensas su­ pra patrimonium familiare factas, tristitiam notabilem uxori, parentibus, filiis causatam, etc. 4. Impiitabilitas actuum in ebrietate positorum indicanda est secundum principia· alibi exposita. In particulari: peccata oris, prolata in homines non imputantur probabilius, quia ex communi aestimatione non considerantur; in Deum prolata, videntur imputari 4041 * quatenus fuerint praevisa in ebrietate etiam perfecta, quia adversantur confessioni sanctitatis divi­ nae, cui per se providendum est semper ab hominibus: pollu­ tio quae praevidetur probanda in ebrietate perfecta, vel pro­ vocanda in imperfecta, est peccatum veniale. 5. Usus narcoticorum 47 a) semel vel iterum adhibitus. 46 Mitius aliqui ut Vazquez ct Salmanticcnscs quos approbat GimcotSau· MANS, 1,178. 41 Inter praecipua narcotica recensentur: opium, quod est latex e freette nondum maturis papaveris somniferi extractus, quod adhibetur per moite m gationis, ct rarius etiam per subcutaneas iniectioncs, potionem, mandi:;·· nem; effectus immediatos habet sedation s dolorum, sensus peculiaris delccut* nis, cui mox succedit defatigatio generalis, difficilis digestio C’borum. sudor, tr et progred ente usu accedit hebetudo mcnt'S. enervat·© voluntat s, tolit» otp nismi labefactario et vitae abbreviatio; nihil igitur -mirum quod Eccleu S. Officium ct per S, C. dc Propaganda F de usvm *t com^errvm w · forma illegali et abusiva, qualis in quibusdam regionibus sinensibus npht illicitum declaravit (cf. Willems, Dc peace puis medis narcot>c\s ci dt κ > litate usus ipsorum extramed Îcinalis: Collât Drug 32 (1θ32) 107-108); MOirïfr obtinetur chcmico processu cx opio, ct appl catur per iniect ones subcototn effectus habet similes, sed mullo vchemcntiores quam usus opii; heroimj ’ modo extrahitur cx opio ct iisdem mod’s adhibetur, cum effectibus hac.'i > simii.bus, sed magis periculosis; cocaina elaboratur chcmico processu α r’4 qui est frutex in India ct America crescens, cuius effectus non multum runt ab effectibus opii; adhibetur sive inhalando per nares sive per micet * peccata capitalia 673 txiqua quantitate leve vel nullum peccatum est; b) frequen­ tius adhibitum, ct aucta paulatim eorum cupiditate, sine gra­ tissima causa non excusatur a mortali. Ad a): Quatenus existât ratio excitationis procurandae ad urgentem laborem, ad notabile taedium depellendum, ad leniendam aliquam molestiam etc., secluso periculo inducen­ dae funestae consuetudinis, adeundi periculi peccatorum conira castitatem, omittendi diligentiam in obligationibus status adimplendis etc., nullum erit peccatum; imo, quando agitur de substantia parum nociva, cuius usus non creat specialia pericula, ut nicotina, cius usus cx qualibet honesta causa amoenioris convictus socialis, jucundioris laboris, distractio­ nis etc., plane licita potest evadere; quodsi motivum adhibendi narcotica non sit alicuius momenti, in eorum usu, etiam mode­ rato et non frequenti, adest peccatum, per se leve, propter periculum inducendi vehementiorem appetentiam, tum corpori tum animae valde nocivam, ex causato desiderio et quadam necessitate euphoriae typicae, quae sensus excitat, experien­ tiam delectationis diffusae producit, maiorem minoremve im­ pulsionem ad venerea non raro causât, et ex depressione ner­ vorum subsequent! cum debilitatione organismi, quae funes­ tam cupiditatem ct quasi necessitatem novi usus concitat. Ad b): Pleraque ex istis narcoticis, ut morphium, hcroina, cocaina, si in sat magna quantitate adhibeantur, sunt toxica quae vitam notabiliter abbreviant, imo aliquando etiam subitanee tollunt ; praeterea repititis dosibus adhibita, toxicomaniam seu vehementem appetentiam inducunt, qua multi quasi irresistibili passione feruntur ad frequentiorem usum obstupefacientium ; hinc intoxicatio paulatina totius organis­ mi, debilitatio voluntatis interdum usque ad completam abuliam, mentis hebetudo, fuga sacrificii, appetitus voluptatum, tendentia ad venerea, negligentia officiorum, expensae nota­ biles, vita valde abbreviata et sterilis etc., quae omnia satis «beutineis (coeam ipsam, eiusvc folia dentibus mandunt incolae regionum in qrbos producitur); HASCHISCH est materia resinacea e cannabi indica, quae fumigationem, comestionem, potionem adhibita, inducit verborum excitatio­ rem et placidam dispositionem, cui consequitur melancholia, anemia, hysteria, ct nonnunquam totalis amentia; aheter, quod chemica reactione alcoholum inter rt acidum sulfuricum obtinetur, est materia liquida sed valde volatilis, quae ptf inhalationes et etiam sorbendo applicatur; effectus habet suaviores ct m<·** funestos quam alcohol; his accedunt aliae praeparationes derivatae, ut nxrou, pantopôn, etc. De tabaco, quod exiguam quantitatem nicotinae Ubct, vix vel nullatenus nocivam, non est hoc loco quidquam dicendum. Cf St. Willems, l.c. 102-110.202-213; A, Mxunikr, Les stupéfiants ct la wal: RevEcclLiégc 25 (1933/4) 353-364; 26 (1934/5) 13-25; R. Kothen. L·/ roxinwHcj; CollcctMcchlin 5 (1931) 624-638. TnotMoJt. 1 22 DE PECCATIS ostendunt gravem obligationem abstinendi ab usu frequentiore et abundantiore horum narcoticorum, nisi forte, per breve tem­ pus eau toque periculo toxicomaniae, propter grave motivura usus abundantior ex praescriptione medica permitti possit. 6. Ratio malitiae peccati ebrietatis, sive ex potu alcoho­ lico sive ex narcoticis proveniat, primaria et fundamentalis est in deordinatione qua homo praefert bonum inferius bono superiori rationis expeditae, excedendo in usu materie-: inebriantis quin bonum totius hoc postulet. Duplex est, igitur, ratio malitiae huius primariae, et privatio violenta usus ratio­ nis qua homo in Deum ordinatur, possibilitatisque hunc usura subito instaurandi, idque absque legitima causa, et privatio per immoderatum usum materiae inebriantis; non est ipsa delectatio materiae inebriativae, cuius moralitas dependet a moralitate actionis quam sequitur, neque est privatio rationis violenta, absolute sumpta, quae est de se indifferens et admitti potest ex iusta causa. Rationi principali aliae saepe accedunt secundariae, ut periculum negligendi officium, offendendi fa­ miliaribus, patrandi alia peccata sub influxu ebrietatis, etc. Unde concludes: 1. Non peccat qui se inebriat propter motivum in se honestum, et proportione servata inter bonum obti­ nendum et temporaneam rationis privationem permissam, dum­ modo bonum quod est usus rationis sit in ordine in quo subordinari queat bono illo superiori totius hominis quod intenditur per ebrietatem permissam vel admissam. Proportio plane adest: in ebrietate perfecta in quantum materia inebrians apparet necessaria ct efficax ad conservationem vitae vel sanitatis; in ebrietate auter. imperfecta, in quantum materia inebrians vere conveniens appare: ad leviorem morbum sanandum, ad dolores vehementiores lenien­ dos, ad angustiam molestam depellendam. 2. Peccat graviter qui sine iusto motivo morbi depellendi, mor­ tem vitandiω etc., tantum bibit quantum per se sibi sufficit ad perfectam ebrietatem, licet antequam sensibus destituatur som se committat; item tabernarius, qui lucri maioris causa, ebrietal proximis pergit potum abunde ministrare, nam cx caritate debet peccata proximorum impedire, coque magis cis ansam non dart In praxi: 1. AtcoiiOLiSMUS quantum fieri possit omnibus mediis naturalibus ct supernaturalibus impugnandus est; vitium est «in eiusmodi quod, si contrahatur, difficillime eradicatur, saluti nocet laborem impedit, pacem familiae turbat, maximas molestias uxori et filiis procurat, multis peccatis et ruinae aeternae viam parat. Idée etiam associationes temperantiae laudabiliter promoventur, quirtr 43 S. Alfonsus ccnsusl (1.5 n.76 q.2.°) non fore licitum se inebriare id r tandarn mortem quam aliquis alteri minaretur nisi se inebriaret. Rectius i ' tasse admittunt plures contrarium, nam agitur de actibus totius suppositi, r.e tamen inebrietatio exigatur in contemptum temperantiae aliusve firtutil C’ n.674. PECCATA CAPITALIA X.6/3-677 675 opera usus alcoholi multum restringitur; unde S. Sedes eas non suncl laudibus, imo, indulgentiis ditavit **. 2. Opiomani, morfinomani, etc., qui absque necessitate narcoticis utuntur: a) nondum habituali, debent promittere emendationem ut possint absolvi ; et recidivi emendationem icntio promissam post multiplicem relapsum factis confirment oportet, priusquam denuo absolvantur ; β) habilitati non inve­ terati, debent promittere diminutionem quantitatis et frequen­ tiae, ut paulatim perveniant ad extinguendam necessitatem ; • i inveterati in usu, quibus abstinentia totalis, praesertim subi­ tanea, potest esse vere nociva, imo et periculosa, concipiant seriam et operosam voluntatem minuendi dosim et frequen­ tiam, ut paulatim ab hac servitute nociva tam corpori quam animae liberentur. 676. IV. Gula generantur quinque praecipue filiae, secundum ca quae in animam et corpus derivantur ex gula: Hebetudo mentis, quia immoderantia in cibo ct potu deordinat rationem circa aestimationem rerum, ct hebetat aciem mentis quoad perceptionem spiritualium. Inepta laetitia, multiloquium, scurrilitas, nam sopito rationis çubcrnaculo, passiones in multis perturbantur, sermones quoque et actus exteriores sine debita directione manent. Immunditia in corpore, quoad eliminationem superfluorum per vomitum, pollutiones etc. 677. F. I. Invidia est inordinata tristitia de bono alterius in quantum apprehenditur ut diminulivum propriae excel­ lentiae 50. Inordinata, quia ex bono fine et debito modo licet trista­ ri de bonis in quibus est gloria humana pro sceleratis, hosti­ bus Ecclesiae etc. Ut diminulivum propriae excellentiae, quia tristitia de bono alterius quia bonum est eidem, est odium; tristitia de proprio malo, quia sci. quis caret eo bono quod in alio videt, dicitur aemulatio; tristitia de bono alterius, quatenus cx eo aliquod detrimentum sibi ipsi timetur, vocatur simpliciter tristitia. II. Oritur tristitia cx superbia, in quantum ita inordi­ nate amat invidus propriam excellentiam in aliquo bono, ut non patiatur illud participari ab aliis sibi fere aequalibus '· Cf. AAS 6 (1914) 247.309; Tanqcf.rf.y, 11,564. * Ci S. Thomas, 5. Th. 2-2 q.36 a.l. 676 DE PECCATIS peccata in caelum clamantia n.677- (nam invidia non solet excitari de gloria eorum qui pertinent ad aliam categoriam, et sic non videntur obscurare excellen­ tiam sibi extraneorum). Opponitur caritati hominis, quae ne­ dum exoptet, ut invidia, bonum proximi destruere vel non destructum doleat, de bono proximi gaudet. 678. III. Principium: Invidia est peccatum ex gener, suo grave, quia secundum rationem sui obiecti adversatur ca­ ritati quae sub gravi urget. Datur tamen parvitas materiat, quando invidetur bonum quod non spectat ad magnum bonur spirituale vel temporale proximi. Praeterea saepe adest imper­ fecta deliberatio et potius velleitas ct motus instinctivus sin: deliberatione. 679. IV. Invidia habet quinque praecipuas filias, quatenus ■ conatu invidiae est aliquid tanquam principium, et aliquid tanquam me­ dium, et aliquid tanquam terminus" M, dum invidus dc bono proxi­ mi tanquam causa proprii mali contristatus conatur illud minuer:, gaudet de successu vel dolet de insuccessu, conservat tristitiam r. animum intensum: 680. G. I. Acedia seu pigritia in genere importat tae­ dium operandi seu afflictionem de labore sive corporali sis spirituali. II. Dividitur in: a) Generalem, quae est taedium v’ torpor animi in exercitio virtutum, eo quod sit laboriosur. vel molestum corpori, vel delectationis impeditivum. b) Specialem, quae est taedium vel tristitia de divina amicitia apprehensa ut nobis molesta, eo quod per laboriosr. virtutis exercitium obtineri aut conservari debeat. De peccatis in caelum clamantibus Putare qui posset, denominationem attendens ex S. Scriptura 'ksumptani “, peccata in caelum clamantia esse omnium gravissima tt maxime odibilia. Non tamen res sic sc habet. Etenim odium Dei, quod maximum est inter omnia peccata, non recensetur inter illa; sunt etiam alia quae, sive omnibus in caelum clamantibus sive ali­ quibus saltem, gravitate excedunt. III. Oritur acedia ex immoderato amore commoditatis sive corporalis sive spiritualis capiendae et retinendae, uni fit ut piger refugat illa quae contristant et adhaereat iis qv bus delectatur, repulsis rebus molestis. Opponitur caritati I)< 683. I. Peccata in caelum clamantia illa videntur dici specialem malitiam abominabilem specialemque repugr.onliaHt contra exigentias vitae socialis continent. 681. IV. Principia: 1. Acedia generalis non esi feat tum particulare distinctum ab eo quod per transgressione S. Thomas, S’. Th. 2-2 q.36 a.4 ad 3. praecepti ex acedia committitur, quia ‘'omne vitium refugit spirituale bonum virtutis oppositae”®2; est, ergo, grave vel leve, prout sit peccatum quod determinat. 2. Acedia specialis, quae sola venit nomine vitii capitalis, f.f/ peccatum mortale cx genere suo, non tamen toto, ut ali­ quando dicitur ®3, quia repugnat caritati divinae eam sive des­ truendo ex praeteritione bonorum spiritualium necessariorum, sive refrigescendo ex displicentia operum devotionis et vir­ tutis non praescriptorum; unde peccat mortaliter ille v.gr. qui tristatur quod beatitudinem debet sibi comparare quia reve­ lationem cognoverit, venialiter vero qui affligitur dc operi­ bus devotionis peragendis quae praecepta non sunt. 682. V. Acedia, in quantum refugit spiritualia quae animum contristant, vel ea repellit et impugnat ne angorem ingerant, vel juaerit denique delectabilia exteriora pro compensatione, generat sex illas filias quas refert S. ThomasM : Desperationem de salute aeterna, in quantum jriger refug t me­ dia spiritualia necessario adhibenda. Torporem circa praecepta, propter remissam negligentiam in observandis iis quae sunt praescripta ad salutem. Pusillanimitatem circa consilia fervide amplectenda. Rancorem, quo piger invehitur et fastidio afficitur contra eos qui ipsum ad spiritualia inducunt. Malitiam, quae est in detestatione ipsorum bonorum spiritualium quorum existentia displicet. Evagationem mentis circa illicita in peragendis rebus spirituali­ bus, propterea quod delectabilia exteriora animum et attentionem arripiunt. Susurrationem ct detractionem, quatenus invidus satagit de­ trahere gloriam proximi sive occulte sive manifeste. Exultatio in adversis et afflictio in prosperis proximi, quater.:· invidus conatur minuere excellentiam alterius, cum exitu vel sine eo. Odium scu tristitiam permanentem de bono proximi, quia ei bonum est ·» 677 ' • 1 “ L S. Thomas, ό’. Th. 2-2 q.35 a.2c. Sic v.gr. Noldix, Thcol. >nor. 1,353,2. £ Th. 2-2 q.35 a.4 ad 2. Cf. Cen 4,10; 19,13; Ex 3,7; 22,22-23; Dcut 24,14-15; lac 5,4. de peccatis 678 —— Specialem malitiam abominabilem, qua prae ceteri: videantur ultionem divinam provocare, “eo quod tam mani­ festa iniustitia illorum peccatorum sit, ut nullo modo cooperit aut abscondi queant” 00. Specialem repugnantiam contra vitam socialem, enim “considerata eorum natura, horum peccatorum peculiari· malitia in eo consistit, quod adversentur inclinationi hominis sociali, quae omnibus a natura indita est, ad constitucndar et conservandam societatem humanam, et quod per ea violtur leges quae eo tendunt, ut summa bona socialia senentur ct proinde ultionem divinam prae ceteris exposcunt”57. peccatorum in caelum clamantium non extendit.· ad omnia quae in S. Scriptura ut talia exhibentur, quia defecta misericordiae corporalis et negatio mutui faciunt ut pauper dar ad Dominum contra immisericordemM, et tamen non resccnsentsr inter peccata ad caelum clamantia. Haec taxative memoriae mandat; sunt illis versibus: “Clamitat ad caelum vox sanguinis ct sodor rum—vox oppressorum, merces detenta laborum". Unde sunt: 1. Homicidium voluntarium, saltem accedente malitia spici: contra pietatem in fratricidio, et a fortiori in parricidio, quaerixime adversantur conservationi individuorum et societatis: ‘Vj sanguinis fratris tui clamat ad me dc terra’'”. 2. Sodomia, in civitatibus praevaricatricibus V. T. igne castigati quae maxime opponitur conservationi speciei: “Clamor Sodonwr ct Gomorrhae multiplicatus est, ct peccatum eorum aggravatum:'! nimis... Delebimus locum istum, eo quod increverit clamor eor coram Domino”0". 3. Oppressio pauperum, viduarum et pupillorum, non quater beneficia misericordiae quae caritas praecipit ipsis denegantur. · quatenus eorum humili et impotenti condicione quidam abuti auc·.·· ipsisque in iuribus ct bonis nocent, v. gr. cogendo cos ad sir - ; iniqua, impediendo ab officiis vitae Christianae etc. per actus qui: j isti resistere non valent, quorum reparationem nequeunt urgeri : soli divinae iustitiae committere obligantur: “Viduae ct pupillo - : nocebitis. Si laeseritis eos, vociferabuntur ad me, et ego audiam :. morem eorum”01. “Vidi afflictionem populi mei in Aegypto, ct ύ· morem eius audivi”03. II. Numerus “ S. R. Bei.larmino apud Carton de Wiart, De peccati 100. '7 Noldin, Theol. utor. 1,354,3. “ Cf. Dcut 15,7-9. ” Gen 4,10. «° Gen 18,20; 19,13. « Ex 22,22. “ Ex 3,7. Consonant verba quibus Pius XII hodiernam condidota s guit: “Nemo vestrum sit dc numero eorum qui in immensa calamitate m ça: incidit familia humana, non vident nisi occasionem propiciam inhoneste cccndi ansam capientes c miseria suorum fratrum, augentes magis ac r-·· pretia ad lucra scandalosa sibi capienda. Conspicite eorum manus! Suet o guine foedatae, sanguine viduarum et orphanorum, infantium et adolesce:: — impeditorum vel retardatorum in sua evolutione propter defectum nutrr ·· et famem, sanguine millium ct millium infortunatorum cx omni classe p·· PECCATA IX SPIRITUM SANCTUM X 683-685 679 quocumque praetextu fiat, she differendo inique solutionem sive eam aequo minorem solven­ do, sive operarios iniustc dimittendo etc ; et quidem profitendo hinc praecise circumstantiam, quod vexati nulla defensione effica­ ci ex semetipsis potiuntur,: “Non negabis mercedem indigentis ct pauperis fratris tui .. nc clamet contra te ad Dominum ct reputetur tibi in peccatum" °3. “Eccc merces operariorum qui messuerunt regiones vestras, quae fraudata est a vobis, clamat, ct clamor eorum m aures Domini Sabaoth introivit" “. 4. Defraudatio mercedis operarium, § 3. De peccatis in Spiritum Sanctum 684, Ipse Christus Dominus locutus est dc peccatis in Spi­ ritum sanctum eo nomine designans illud phariseorum peccatum quo ciectionem daemonum, a Redemptore virtute divina peractam t! qua talem cognitam, propter invidiam et malitiam daemoni tri­ buebant ad detrahendum gloriae Christi. “Omne peccatum it biasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur. Et quicumque dixerit verbum contra Filium hominis rcmittetur ei; qui autem dixerit contra Spiritum Sanctum, non rcmittetur ci neque in hoc saeculo neque in futuro"*. Non igitur quodvis peccatum quod speciali aliqua ratione est rentra Spiritum Sanctum, sed illud particulare eo nomine designatur a lusu Christo, quod ex malitia tribuit daemoni opera ma­ nifeste divina. Ex hac doctrina Domini, theologi iam pridem cauom sumebant ad agendum speciatim dc peccatis in Spiritum Sanctum. 685. I. Peccatum in Spiritum Sanctum est illud quo homines per contemptum abiciunt media salutis per quae a pec(dis potuissent retrahi, attribuendo daemoni opera quae manifesto sunt ab Spiritu Sancto ad confirmandam fidem vel convertendum peccatores. Per contemptum., sci. quamquam quodlibet peccatum pave est contra Spiritum Sanctum, in quantum destruit sanc­ titatem cuius auctor et conservator est Spiritus Sanctus, hic i reliquis contradistinguitur illud quo cx perversa voluntate, nulla impellente passione, sub plena advertentia peccator spe­ ciali modo divinam bonitatem Spiritui Sancio attributam irri-tt”; v.gr. quando finem conversionis, confirmationis in ‘ l·, etc., a Deo intentum in operibus manifeste miraculosis, carnifccs sua ignobili traficationc evaserunt. T«te sanguis sicut san· nr* Abel, clamat ad caelum adversus renovatos Cain!” (AAS 37 (1945Ί 112). * Deut 24,14-15. * lac $.4. . ' Mt 12.31-32; cf. Mc 3,28-30; f.c 12.10. Cf S. StEphinsxi, Das Wesen u.nd d'e «■•ider den hl Grist: Kth (1912.2) 101-123 168J:;, ’■ I' Dc peccato in Spiritum Sanctum RcvBibl 1 (189) •M/0. * Cf. s. Thomas, X Th. 2-2 q.14 a. le. 680 DE PECCATIS ex odio ct malitia omnino praetermittit, illa signa attribuens viribus naturae vel artibus diaboli. I Ahieiunl media salutis, peccatum sci. contra Spiritu Sanctum adversatur divinae misericordiae quatenus despect. habet remedia a Deo in remissionem peccatorum oblata, sicqi misericordiam ipsam divinam, Spiritui Sancto appropriate? contemnit, viamque ad paenitentiam peccatori praecludit. II. Numerantur inde ab Alexandro Halensi ct Petro Lombard I jc.r potissimum peccata in Spiritum Sanctum, secundum peculiar,- I iniuriam quam continent in Eum, ct similitudinem quam auctoro detexerunt inter ea et peccatum pharisaeorum a Christo Domir descriptum. Sunt autem sequentia: 1. Desperatio, quae hic intclligitur non simplex animi demis­ sio propter magnam difficultatem obtinendi salutem, sed delibera:-, obicctio spei obtinendi veniam de peccatis et obtinendi salutes aeternam, qualem concepit v. gr. ludas”, veram Dei misericordiae ignorans ct offendens. 2. Praesumptio, quae, prout hic accipitur, est illa temeraria I. ducia qua quis per solam misericordiam divinam obtinere saluter aeternam ita sperat, ut interim peccare ct perseverare in peccati sibi statuat, timore iustitiae excluso; unde misericordiam propte quam ad paenitentiam deberet redire, audacter contemnit. 3. Impugnatio veritatis agnitae, non cx vanitate, desiderio elu­ dendi obligationes quas inducit etc., sed ex deliberata malitia qta dogmata fidei, sufficienter manifestata, oppugnantur quasi relie? Christiana dubia aut falsa appareret ; sic ergo contemnitur doiittra fidei misericorditer a Spiritu Sancto oblatum, ct iuxta commonitionem apostoli zelantvr custodiendum 4. Invidentia fraternae gratiae, “dum sci. aliquis non solum invidet personae fratris, sed etiam invidet gratiae Dei crescenti in inundo”aegre ferens amorem Dei erga proximos gratiash ac dona supcrnaturalia ex eo amore in eorum animas profluentia unde tristatur dc sanctificatione ct perfectione proximi inde ·■ ruta. Sic impugnat invidus donum interioris gratiae quod Spirit:· Sanctus benigne concedit in remissionem peccatorum, imitatus Satanam, quem virtutis iustorum ct sanctitatis pacnitct. 5. Obstinatio, ut peccatum in Spiritum Sanctum, sunt actus peccatoris qui obdurato prorsus animo m sui sceleribus perwverat, gratias internas ct externas ex deliberato animo respui misericordiamque divinam pertinaciter contemnit: et haec quid' non ut liberius indulgent suis passionibus, sed quia illustraticnil .· motionibusque divinis principaliter obsistere statuit, sicut de Γ1 -■ raonc attestatur Scriptura70 et iudacis apostolica libertate expreCT Ο» 70 Cf. Mt 27,3 S. 1 Tiin. 6,20. S. Thomas, S. Th. 2-2 q.14 a.2c. Ex 7,313-14 23 ctc. PECCATA in SPIHITI M SANCTUM x 685-686 68] ::t S. Stephanus : "dura cervice ct incircumcisis cordibus, vos semper Spiritui Sancto resistitis””. 6. Impaenitentia, quae hoc loco sumitur pro deliberata re­ solutione non paenitendi de peccatis sed resistendi cuilibet motui uniatis et gratiae, habetque totam plenainque rationem peccati wntra Spiritum Sanctum, dum praecedentia quinque peccata sunt cedi diversi quibus haec impaenitentia manifestatur, vd gradus ;ji est causa omnis peccati” (S'. Th. 1-2 q.77 a.4). 2 1er 12,11; cf. Lc 23,34; 1 Cor 2,8. Cf. Demas, DTC 12 a. Péché 113-191. 2 Eacycl. Metu nestra: AAS 21 (1929) 691. 690 DE PECCATIS CAUSAE IMPULSIVAE IXTERXAE. N 693 3. Concupiscentia hic intelligitur appetitussensitivus fer peccatum originale vitiatus 23, prout fertur in bona sensibila contra dictamen rationis. I. Consistit, igitur, in positiva inclinatione ad malum, quae post peccatum originale inest toti generi humano, etiam baptizatis et iustificatis (cf. I) 792). Est autem haec inclinatio magis vel minus vehemens, iuxta naturam rei concupitae, intensitatem actus concupiscendi, debilitatem voluntatis natu­ ralem vel ex consuetudine acquisitam, indolem ct circumstan­ tias subiecti, etc. Influunt multum ad excitandam concupiscentiam duae causae internae: phantasia, naturalisque corporis complexio; et duae externae: occasiones peccaminosac, daemonumquesug­ gestiones; quibus omnibus favere potest clima spirituale sub­ iecti otio traditi, pravis consuetudinibus debilitati, etc.34 Est autem primarius et principalis fons tentationum, tes­ tante apostolo: “unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstractus et illectus" 23 ; imo est uberrimus fons peccatorum; nam, quanquam ipsa non est in se peccatum, tamen de facto saepissime inducit efficaciter ad illud, unde iure dicta est “fomes peccati” in Tridenlino (D 792). Obiecta vetita ad quae allicit, triplicis sunt generis, pro triplici appetitu sensuum humanorum; satisfactionem sci. capendam cira desideria carnis, circa desideria aliorum sensuum, circa honores ab aliis hominibus percipiendos. Unde bene apostolus: "omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est ct concupiscentia oculorum ct superbia vitae" ao. Concupiscentia indirecte trahit voluntatem ad peccandum, et quidem dupliciter: a) per quondam distractionem energiae spiritualis ad resistendum; quia sub potcntialitate animae li­ mitata, quando potentia sensitiva intensificatur in suo actu, potentia volitiva remittatur necesse est; et quo magis multi­ plicantur obiecta attentionis, eo minus intensa est attentio singulis praestita27; β) secundum ipsum obiectum volunlalii, quod est bonum ratione apprehensum ; nam excitata concupis­ centia, imaginatio arripitur ad obiectum ct impedit iudicium serenum rationis circa illud tam grato modo repraesentatum; iudicioque impedito et in obiectum sensibile inclinato, motus M 54 • ” « Cf. Rom 7,8; lac 1.14. Cf. Carton db Wiart, Dc peccatis n.64-68. lac 1,14. 1 Io 2,16. Cf. S. Thomas, S. Th. 1-2 q.77 a.lc. 691 voluntatis consequenter in illud obiectum trahitur, accedente influxu ipsorum sensuum propter radicationem in eadem ani­ ma, ut voluntas idem cum ipsis appetat. Ex quo patet concu­ piscentiam iure appellari mortem animae, quia revera debi­ litat ct impedit potentias spirituales, intellectum et voluntatem, ne operationes suas secundum dictamen rationis serene et sine constrictione exerceant. II. Motus concupiscentiae distinguimus: a) Primo pkimos, seu omnem advertendam mentis praevenientes, qui culpa prorsus carent, cum deficiat quaelibet deliberatio ratio­ nis et advertentia ad moralitatem. Quae doctrina dc fide est quoad baptizatos (D 792) ct theologice certa quoad infideles (D 1050-1051); ά) Secundo-primos, scu scmideliberatos, qui plenam sed non omnem advertendam rationis praeveniunt, iique sunt peccatum quia inordinati ; sed veniale etiam circa obiectum graviter deordinatum, quia imperfecte liberi2"; c) Secundo-secunoos, scu deliberatos, qui cum plena et per­ fecta advertentia ponuntur vel admittuntur, iique: a) ri sunt voluntarii in sc, sunt grave vel leve peccatum pro subiecta materia, scu prout in ipsorum obiccto habeatur deordinatio gravis vel levis ; /?) si sunt voluntarii in causa, sunt grave vel leve vel nullum pecatum, prout causa non habeatur vera ad permittendum motum graviter deordinatum ex positione causae per se graviter in eum influentis, vel non habeatur ratio plene sufficiens ad permittendum motum aliter deordi­ natum, vel habeatur causa plane sufficiens ad hanc permis­ sionem, excluso in quolibet casu periculo proximo consensus in motum deordinatum quomodocumque exortum. Unde concludes: a) Graviter peccat qui sine sufficienti, vel sal­ tem vera ratione, ponit causam graviter per se influentem in motum concupiscentiae graviter deordinatum, quem nullatenus in se inten­ dit, y. gr. lectionem diuturnam valde impiam ct persuasivam contra religionem, vel concitantem ad odium aut vindictam; qui conver­ sionem valde turpem sustinet, vel tactus aut spectus inhonestos diu protrahit. b) Leviter peccat contra castitatem qui, absque periculo proximo consentiendi in venerem, ponit sine sufficienti ratione causam per se leviter influentem in motum venereum etiam gravem, v. gr. curiosam lectionem rei leviter turpis, quae dc facto provocet pollutionem, \d ebrietatem ex qua praevidet idem phavnomenum oriturum dicet in casu adsit grave peccatum in alio genere, sci. in temperantia.) S* *. I liOHsae attendenda est distincta terminorum vis ab eo TiMiU. Cf. In II Sent, d.24 q3 a.2 sol.; Dc malo q.7 a.6 ad 8. 692 de peccatis RESISTENTIA IMPULSIBUS MALIS N 694-695 694. Peccatum sensualitatis intelligitur actus dcordbui· Attamen doctrinam Sti. Thomae, cui iam praeierant P Lombar­ ds et alii scriptores median ales ”, resuscitant ct tuentur nostris diebus aliqui AA. ut Lumbrcras ", Dcman *, Bernard J. Pcinador qui argumenta contraria evertere nititur, nec ea displicet Carton de Wïart cui “non desunt rationes quae ducere videntur ad notabiJan agnoscendam consonantiam sententiae Sti. Thomac ct doctri­ nae concilii Tridcntini" * 41 (ci. D. 804.833). tus appetitus sensibilis, sive concupiscibilis sive irascibilis, cx praecedenti imagine vel sensu consequens sed elicitus sine interventu ullius deliberationis rationabilis. Comprehendit non soltim motus carnales, sed alis quoslibet rationem praevenientes, qui oriantur cx tali appeti· tu sensibili, per contrapositionem ad motus appetitus natura­ lis, v.gr. ad motum circa cibum, quem “non imaginatio gignit sed ipsa qualitatum naturalium dispositio... (qui) in nullo ra­ tioni subiacct nec obedit”, ideoque versatur extra genus mo­ rum, neque in eo peccatum haberi potest20. Secundum S. Thomam motus inordinati in appetitu sensitho, cum insurgunt non "cx aliqua transmutatione corporali, ratione s.·· tualiter resistente quod est in arbitrio voluntatis”*, in quo non e·' peccatum, sed cx causa quam poterat praecavere vigilantia rationis, sunt peccaminosi et constituunt peccatum sensualitatis, nam “appetitus sensitivus in nobis prae aliis animalibus habet qtiandam excellettiam, sci. quod natus est obedire rationi; ct quantum ad hoc pote-· esse principium actus voluntarii, ct per consequens subicctum pcco· ti” “. Explicatur, igitur, hoc "levissimum peccatum", quod “hoir facit sine deliberatione rationis", non “propter interpretativum r rsensum rationis, quando enim motus sensualitatis praevenit indi­ cium rationis non est consensus nec interpretatus nec expressus, cx hoc ipso quod sensualitas est subicibilis rationi, actus cius, quam­ vis rationem praeveniat, habet rationem peccati” ”, Non l>otest autem esse nisi veniale, quia "illud quod facit honw sine deliberatione rationis, non perfecte ipse facit..., unde non u' perfecte actus humanus, ct per consequens non potest esse perfec actus virtutis vel peccati, sed aliquid imperfectum in genere honin’, unde talis motus sensualitatis rationem praeveniens est peccatum vnialc, quoad est quiddam imperfectum in genere peccati’’”. Hanc opinionem Sti. Thomac communius /1.4. receidiorM1* t attendunt, vel rciciunt sive quia ipsis videatur minus congruere cdoctrina de concupiscentia definita in Tridentino (D 792) ct tn propositionibus Bai damnatis (D. 1050.1051) a, sive quia difficile , deatur intellectu peccatum quod non habet rationem voluntarii, · indirecti quidem, stricte dictam, nullumque influxum actualem,: interpretativum quidem voluntatis. w S. Thomas, In II Sent, <1.24 q.3 a.l sol. 50 De malo, q.3 a.3 ad 8. « 1-2 q.74 a.3 ad 1. M 1-2 q.74 a.3 ad 3; Dc veritate q.25 a.5 ad S. M 1-2 q.74 a. 3 ad 3; similiter De malo q.10 a.2c. M Sic cum Medina, In 1.2 q.74 a.3; Vazquew, ht J-2 d.101 ct; Sv*»-· '· dc vitiis ct peccatis <1.5 8.5; ContEnson, Dc peccatis diss 2 c.l; Stlvio, h q.74 a.2; Billuamt, De peccatis diss.4 a.2, hodierni vix non omnts pn···' statim citandos in nota subsequent!. “ Tamen doctrina Ecclesia fortasse hoc solum declarat, perminentii» o* cupiscentiae componi cum justificatione, ct motus concupiscentiae non [rut iustitia eos qui per gratiam ipsis non consentiunt. 693 ARTICULUS III De resistentia impulsibus malis opponenda Causae impulsivac peccatorum, cum achiantur ab extrinseco circa nos, vel ib intrinseco in nobis, sinit totidem tentatioucs quae constituunt nos in periculo [«candi. Unde ex line saltem ratione exurgit obligatio eis aliquam resistentiam opponendi. Tradifs notionibus ac divisionibus periculi peccandi ct tentationis, etponemus in S 1 obligationem fugiendi pericula peccatorum, in S 2 resutentum tentationibus opponendam. 695. A. Periculum peccandi intelligimus, non meram possibilitatem incidendi in peccatum, quae apud viatores sem­ per habetur42*, nec plenam certitudinem peccati committendi, quae limites puri periculi quodammodo transcendit, sed illas (ircumstantias obicctivo-subiectivas in quibus maior vel minor probabilitas habetur peccandi *a. Dividitur: 1. Ratione fontis in: a) Internum, quod provenit a causa interna, v.gr. a repraesentatione obiecti tur­ pis; b) externum, quod provenit a causa externa, v.gr. a mundo vel daemone. 2. Ratione gravitatis in : n) Grave scu proximum, quod lii intelligunt, attendentes ad probabili talem, illud in quo ho­ mines per se ct communiter frequenter peccant, adeo ut lap* Cf. 0. LottIN, La doctrine morale des mouvement premiers de l’appétit ’ *rilif aux XII* et XIII* siècles: Arch (1031) Arch Hist DoctrLit MA 49-173. ljr*e Lottin finie opinioni non est alienus; cf. Principes de nfarale 11,27-28. n De sensualitatis peccata: DivThom (Piae) 32 (1920) 225-240. ’ Le péché de sensualité: Mélanges Mandonnct, 1,265-283; DTC 12 a. P/iM 179-183. » Le péché, T (Paris 1930) 323-327. * Curru r brevior th. m. 1,272. 41 Tr. de peceatis et vitiis 62. Desîax sic concludit suam expositionem puncti in DTC, Péché 12,183: “Si la doctrine du péché de la sensualité mit être à jamais méconnue, il faudrait déplorer avec celte perte un appaun Mentent dans l’analyse de Pacte humain, au total, un recul de l'humanisme.” El pro his qui consequentiis huius doctrinae deterreantur, animadvertit alibi >b fkhi de sensualité: Mélanges Mandonnct, 1,283): “Cette doctrine ne peut affliger vraiment; levissimum peccatum/ Le péché de sensualité est de coalà que la ferveur dc l’/lmc ôte plus facilement encore que ne les a toléni la faiblesse de la chair.” ü Cf. 1 Cor S. 10. u Cf. Lanza, 1,508-509 ct infra nota 51. 695 694 DE PECCATIS sus prudenter timeatur 44 ; alii, attendentes ad gravitatem per­ culi, illud in quod labendi periculum grave et instans apparet v. gr. quia ex tristi experientia lapsus sat frequens vel in quentior quam victoria demonstratur45; alii, attendentes f frequentiam lapsus, quae tanta sit, ut ad quandam fere certi:-, dinem moralem latam accedat, adeo ut mirum ferme videatur quod in talibus adiunctis evitetur peccatum ut plurimum v saltem ferquentius occurrens 46 ; sed differentia quoad rem r. in maiore vel minore coniunctione peccati cum periculo inito; nam pro Suarez et S. Alfonso proxima est occasio, si quis in ea frequenter labitur, dum pro Lugo cum multis aliis, vm probabilitas non labendi sufficit ut occasio non dicendas?, proxima. &) Leve seu REMOTUM, si nexus inter periculum et pec­ catum est parum vel minus probabilis, vel pro aliis non valde probabilis simpliciter, v.gr. si sub talibus adiunctis tentation frequentius vel saltem frequenter superentur47. Utrumque potest esse: a) absolute seu per sc tale, quando p omnibus communiter hominibus est grave vel leve; β) relati: t ir. per accidens, quando pro determinatis tantum sit grave quod c muniter est leve, aut viceversa. 3. Ratione necessitatis in : n) Liberum, quod removtrt est in libera et expedita potestate agentis; b) necessarium. quod sive simpliciter et physice sive saltem sine gravi incom­ modo et moraliter removeri nequit. B. Tentatio intelligitur actio vel influxus eorum que conantur trahere voluntatem ad peccatum, eam constituent'.' in periculo peccandi. Unde dividitur eodem modo atque pe­ riculum. 44 Sic v.gr. S. Alfonsus 1.6 n.452-453, quem sequuntur plures pnt-cr Rcdemptoristac, ut Aertnys-Damen, II,469; Marc-Gestermann, 11.353; Tn Haar, De occasionariis ct recidivis2 (Turin 1^39). 45 Sic v.gr. Lehmkuhl, 11,617; VmrmSKRSCH, IIT.536; Lasva, 1.509. 4e Sic v.gr. Luco. De poenitentia disp.14 n.161; Bat.i.erîni-Palmieii. T tr? n.105; FerrerMS-Mondria» 11.682 etc. Cf. NapholC, Dc vera proximat c nis peccati notione: PerMorCnnLit 21 (1θ32) 1-34.129-157. 47 Periculum proximum potest occurrere non singulis vicibus, sed nt>* frequentiae occasionum, quatenus alicuius circumstantiae frequentia, v.gr. c* versatio cotidiana inter sponsos, creet cis occasionem proximam lapsus. § 1. De obligatione fugiendi periculum peccati Agitur, ut planum est, dc obligatione obiectivo; nrm subiective potest ali­ quis liberari a peccato incurrens sine rationabili causa periculum peccandi, si non apprehendat sibi prohiberi illud periculum adire. 696. Principia. 1. Existit obligatio vitandi periculum grave seu proximum peccati, caque gravis vel levis pro gra­ vitate vel levitate peccati cuius adest periculum. Nam obligatio vitandi peccatum implicat obligationem cavendi periculum pro­ ximum illius; secus enim voluntas tale periculum acceptans, saepe ostenderetur amare et admittere peccatum ipsum cuius periculum amat (cf. D 1211-1213), et semper deficeret in positivo praecepto amandi effective virtutem quae in discri­ men adducitur cum quis addit periculum temerarium quale est semper proximum peccandi, non adhibitis cautelis a pru­ dentia Christiana praescriptis 48. Haec autem obligatio gravis est, si agitur dc obiecto gra­ viter peccaminoso, quia virtus contraria, sub gravi custodien­ da, urget graviter fugam periculi. Quodsi obiectum sit leviter peccaminosum, virtus contraria non nisi sub levi praescribit fugam periculi. Unde concludes: Qui deliberate incurrit periculum proximum peccandi: a) pcccat iam eo momento, et quidem contra ipsam vir­ tutem quam in discrimine ponit, etsi postea superet periculum; quod­ si in periculo constitutus ei succumbat, peccat novo isto actu, sed peccato numcrice indistincto a praecedente, propter unitatem mora­ lem duorum actuum ; β) peccatum cius est eiusdem gravitatis et rpecic: atque illud cuius adit periculum; 7) grave periculum incur­ rere dicendus est, qui initio quidem remote periclitatur, sed praevi­ det illam condescendendam allaturam proximum discrimen aucta passione, in quod in re potissimum venerea accidere solet. 2. Existit per se obligatio vitandi periculum leve seu re­ motum peccati, eaque tantum levis. Nam obligatio vitandi pec­ catum hic pariter implicat usum cautelarum contra periculum leve, quod sit plus quam possibilitas peccati, nisi rationabilis causa permittat adire tale periculum adhibitis mediis ad ca­ vendum ipsum peccatum. Qui sine ullo motivo incurreret aliquale periculum peccandi, praesertim graviter, argueretur deordinate agens, cum probabile peccatum semper fugere saltem formaliter debeat, admissa ratione excusante a fuga materiali, quando haec physice vel moraliter impossibilis evadit; hoc ” Cf. Lanza, 1,510. 696 de peccatis quod valet etiam pro periculo gravi, dummodo per media opportuna periculum formale arceatur, vel fiat remotum. Venialitcr peccat qui sine rationabili moti·, ponit causam leviter influentem in motum concupiscentiae etiam graviter deordinatum, etsi eo exorto fideliter resistat. Unde concludes: notandum est : "Si illud, unde periculum oritur, actio in se honesta et utilis est, ex hac ipsa bonitate ratio sufficiens agendi habetur, ita ut illud aliquale periculum non debeamus atten­ dere, sed potius remediis adhibitis nos ipsos praemunire: aliter enim innumerae actiones utiles metu peccandi impedirentur”*. In praxi 3. Per accidens, ex iusla causa boni obtinendi quod se­ cus non obtineretur, licet subire periculum peccandi etiam na­ tura sua proximum, dummodo adhibitis mediis opportunis, naturalibus et supernaturalibus, fiat pro posse remotum. Qui enim sub hac convenientia, ac cum tali diligentia periculum patitur, ct reprobare peccatum ostenditur, ct auxilium Dei efficax iure merito cxpcctarc potest, cum Deus non deserat nisi deseratur. Causa boni oblinendi co maior ct urgentior debet esse, quo pec­ catum imminens est maius ct periculum in illud incidendi gravius Sine tali causa non licet unquam verum periculum subire, etsi ha­ beatur propositum non peccandi ct opportunas cautelas adhibendi; nam obligatio vitandi peccatum est absoluta, et cx ea proxime obli­ gamur ad vitandum quodvis periculum, nisi causa rationabilis ex­ cuset. Si certo praevideatur peccatum commissum iri, non licet unquam adire periculum, nam peccatum certum absolute vitandum est; ni­ hilominus, si ex iuxta causa quis adeat periculum etiam maximum in se, semper potest habere spem fundatam illud feliciter superardi si recurrat ad Deum, foveat pias cogitationes, abstrahat quantum possit a considerandis rebus periculosis quas nequit aliunde vitare, adhibeat conversationem piarum personarum, quaerat testes quoru-i praesentia impediatur a peccando, etc. Peccatum numquam est !: mini necessarium, ct homini facienti quod est in se Deus numquidenegabit gratiam, ut incolumis evadat e periculo. 4. Qui sine insta causa subit periculum peccandi quod quidam dicunt probabile, peccat quidem in hoc ipso, sed eius peccatum non ostenditur esse grave. Plures quidem auctores, inde a S. Alfonso50, tradunt com­ mitti grave peccatum ab eo qui sine iusta causa adit periculuri 48 Lshmkvhl, Theol. mor. I.486JV. 40 Theol. mor. 1.5 n.63; 1.6 n.452-453. Ei adhaerent generarim. Redempta tae. itemque Gury, Gousset, Bouvier, Scavini, D’Annibale, etc Ex divert none, consequenter nd suam theoriam de opinione unica, asserit ΡεικαΜΒ. 1.2^0 nota 36 probabilitatem peccati secuturi excludere probabilitatem pecub non secuturi. probabile, peccandi. Sed quatenus periculum probabile non recidat in periculum proximum, ita ut moralis certitudo aut niagna probabilitas existât de peccato committendo, tale pericu­ lum plane sinit fundatam spem, fore, ut periclitans incolumis evadat e tali periculo. In hoc autem casu, irrationabiliter qui­ dem agit sine sufficienti ratione adiens periculum, sed gra­ vis temeritas quae requiritur ad affirmandum peccatum gra­ ve. neque probatur in universum ab asserentibus, neque ra­ tionabilibus asseritur quam negatur5’ semper graviter offen­ dere principiis prudentiae christianae § 2. De resistentia tenlationibus opponenda 697. Frequentia quidem tentationum diversa est pro diversa in­ dole, phantasia, complexione corporis, educatione, circumstantiis di­ versarum personarum, actione daemonis, influxu obicctorum exter­ norum; itemque in eadem persona, pro diversa aetate, occupatione, modo agendi circa phantasiam etc. Nemo tamen ab cis plane immu­ nis est, siquidem fontes internos tentationum quilibet in scipso ge­ rit, si Christum Dominum cx natura sua, et B. Virginem ex privi­ legio excipiamus; quibus accedunt alii externi, quorum actionem plus minus omnes homines, Christo Domino non excepto, expe­ riuntur. Deus, nedum fideles servos ab omni tentationc liberet, ali­ quas graviores in sanctis vel ad specialem sanctitatem vocatis per­ mittit, quia cum tentationes non sint in se malae, ad animae puri iicationcm ct vitae spiritualis progressum mirifice conferunt, et quo­ dammodo necessariae habentur. Inde maxima convenientia cognoscendi, tum doctrinam moralem drea resistentiam opponendam tentationibus, Ium modum esse gc rcr.di ut efficacius ct facilius quis ab eis liberetur, vel pro posse etiam contra eas adventuras praemuniatur. Dc his in sequentibus. Erga tentationes exortas voluntas potest tripliciter se habe­ re: a) Negative seu mere passive, quin consentiat nec ullo modo resistat, sed neutrali ratione se gerens; b) positive ap­ probando illas, in sc vel in causa ; c) positive resistendo, et quidem: a) indirecte, per applicationem mentis ad alia obiecta, contempta concupiscentia, quin tamen actus diversivus a con­ cupiscentia immediate opponatur: /3) directe, per actus con­ trarios, per imaginationis suppressionem, per corporis aut 81 Cf. I. Brocchi, Dc occasione proxima peccati et rccidiv;$ (Luca 1718^; P. Tei IIaar, De occasionariis ct recidivis2 (Turin 1039); P. Napholc, Dc ma proximae occasionis peccati notione: PerMorCanLit 21 (1932) 1-34; 129157, apud quem passim supponitur quod probari intenditur circa occasionem frenmiorem sub gravi evitandam, ct de facto nunquam probatur; Peinador, 1,290.294. n Cf. M· Fadrec.as, Dc obligatione vitandi probabile periculum peccandi: PerMorCanLil 30 (1914) 20-45. 698 DE PECCATIS membrorum compressionem aliaque media opportuna, actu1 displicentiae tentationi contrarios opponendo, vel occasiones sibi ad actus contrarios procurando. 698. Principia: 1. Generale principium hoc est, ut coram tentatione sollicitante ad peccatum hoc fiat quod neces­ sarium est ad vitandum probabile periculum consensus. Nam cum a peccatis absolute cavendum sit, recta ratio dictat obli­ gationem adhibendi media opportuna ad tentationem feliciter superandam. Secus in neglectis mediis convenientibus argui­ tur amor implicitus peccati, nam causa causae est causa cau­ sati. Ex hoc autem principio generali, alia particularia dedu­ cuntur. 2. Resistentia mere passiva coram tertiatione. a) theoretice quidem admitti debet ut sufficiens, b) practice autem vix sufficiet ad periculum consensus praecavendum Re quidem vera: Ad a): Qui mere passive se habet, non consentit, ideoque in hoc non peccat; porro plena indifferentia voluntatis intelligitur possibilis non solum coram aliquo phantasmate vel sug­ gestione intellectuali, sed etiam coram aliqua delectatione sen­ sibili ; eius quidem delectabilitatem inferiorem non potest ani­ ma non grato modo experiri, sed coram hac delectatione gram parti inferiori, voluntas potest neutraliter se habere, quin ne­ cessario eam approbet dum positive non rcicit. Sunt quidem qui motus concupiscentiae non positive repressos censeant pec­ cata venialia, quia ratio et voluntas deficiant suo officio re­ gendi et gubernandi motus inordinatos potentiarum inferiorum indeliberate ab ipsa natura ortos, etiam vitato quolibet positi­ vo consensu B3, fere sicut nauta navim positivo actu ad viam rectam reducere debet quando, ipso invito, ventis adversis a recto itinere declinavit ; sed minus constat functionem directricem voluntatis erga potentias inferiores sibi subiectas ex­ tendi ad cohibendos vel impediendos impetus earum sponta­ neos, qui nemini praeiudicent, modo absit quaelibet appro! · tio vel complacentia partis superioris et quodlibet periculum consensus in malum ; nam in parte mere sensitiva homin'1 non potest dari peccatum M. Ad b) : Sed in praxi ostenditur semper summe period:· sus et temerarius hic modus agendi theoricc rectus, quater? M Cf. Bau.hrini-Palmieri, Opus thcol. 1,66; Latmann, THhccl wrr. lltJ c.6 n.7; S. Antoninus, p.2 t.5 c.l § 5; S. Thomas, S. Th. 1-2 q.74 a4 w Cf. Lacroix, Thtol. tnar. 1.5 n.llL ? saie iusta causa observetur propter periculum consentiendi suggestioni mentis vel delectationi interiori gratae, ideoque vix unquam erit expers a peccato, si actus saltem displicentiae non eliciatur ; imo, ubi de phantasmatibus vividioribus vel mo­ tibus concupiscentiae intensioribus agatur, omnino exigitur illa displicentia et aliqualis resistentia positiva saltem indirec­ ta, nam aliter patiens iure censetur consentire vel saltem pe­ riculo proximo consensus se exponit. 3. Positiva resistentia per actum tentationi contrarium, directa aut saltem indirecta, urget sub gravi vel sub levi pro subiecta materia et imminentia consensus, quando secus sive liber consensus in concupiscentiam aut cohiberi non potest aut saltem probabiliter non cohibebitur, sive actio aliqua illi­ cita vel effectus externus illicitus vitari non poterit, sive con­ sensus spontaneus voluntatis iam aderat et ad peccatum sola diticiebat advertentia rationis ad tendentiam voluntatis existentem. Nam in omnibus istis hypothesibus aliqua obligatio certa et absoluta habetur, quae urget ad ponenda media hypotetice necessaria ad eius implctionem et observantiam. 4. Suadendum est semper ut actus displicentiae ct positilae resistentiae opponatur concupiscentiae antecedenti vel in­ voluntariae ortae, itemque cuilibet tentationi a causa nullatenus quaesita provenienti. Sic enim cautius praecavetur tentatus contra quamlibet hallucinationem quae ipsum inopinate du­ cat ad consensum, et clarius habet testimonium conscientiae quod revera fugiat peccatum. 5. Resistentia positiva, quae semper commendanda et in­ terdum obligatoria demonstratur, aliquando consultius et lau­ dabilius adhibetur directa, per physicam repressionem, inflic­ to dolore materiali, etc., aliquando vero indirecta, declinando attentionem, etc.; optimam autem rem facit qui ipsam tentalionern praevenit, per fugam tempestivam. Nimirum : a) In genere praestat resistentia indirecta quando per directam attentio tentati magis ac magis obiecto infigitur, praesertim : a) in rebus fidei et castitatis, et genera­ te in qualibet tentatione scrupulosi vel cuiuslibet quoad ner­ vos vel cerebrum debilioris; /?) item in tentationibus diutur“Aliquando dari posse videtur rationabilis causa resistentiam positivam cattendi. ita ut merito sperari possit auxilium gratiae quo praecaveatur con· leases, v.gr. si tentatio ex actione honesta et utili oriatur, aut si timeatur ne α positiva resistentia vehementior fiat tentatio” (Tanquerey, Synopsis th. m. 't fatoralis 11,481). 700 DE PECCATIS nis vel ex necessaria aut utili occupatione provenientibus, in quibus nimis laboriosum esset aliter resistere, adeo ut vel ipsa resistentia indirecta, quatenus progrediatur ultra displicen­ tiam voluntatis, horrorem generalem peccati et concentratio­ nem attentionis in re agenda, saepe dissuadeatur; γ) in sugges­ tionibus a solo diabolo provocatis, in phantasmatibus vividis, praesertim si agitur de persona parum serenae mentis et vo­ luntatis. b) In particulari : a) contra tentationes quae proveniunt praesertim a phantasia, praestat praevenire phantasma per la­ borem mentalem, qui vehementius mentem occupare valeat: eo vero non praeoccupato et phantasiam perturbante, nulla re­ sistentia physica vcl nutu capitis vel excussione nervorum adhibita, serene mentem convertere ad motiva religiosa pro­ fundiora, v. gr. ad passionem Christi vcl considerationem no­ vissimorum. et attentionem tempestive divertere ad motivum incompatibile cum illo phantasmate; sic egit S. Hieronymus, qui ad reprimendam actionem terribilem phantasiaeM, labo­ rem sibi molestum, Ecclesiae vero gloriosissimum et utilissi­ mum aggressus fuit, addiscendi linguam hebraicam; β) con­ tra tentationes quae proveniant a naturali complexione corpo­ ris, quae praevenire potest ipsam phantasiam, et concupiscen­ tiam immediate excitare, opponere oportet exercitium rerum ipsis impulsibus contrariarum; unde si illi proveniunt ex de­ terminatis actionibus, cx vitio corporis ct huiusmodi, vitari debent quoad fieri possit illae actiones, vel in earum exercitio quaeri aliquis dolor physicus, vitia vero corporis per remedia naturalia convenienter corrigere; si autem procedunt ex vi­ gore corporis et iuventute, adhibenda est Christiana mortifi­ catio in cibo, potu, negatione satisfactionum licitarum etc. quibus accedant continua occupatio, vitata otiositate, elevati, mentis ad Deum, amor Christi crucifixi, etc., sicut praescrip­ sit Salvator 57 et tradiderunt Sancti Patres in laudibus ieiunii et mortificationis Christianae 08 ; γ) contra insidias mundi c: suggestiones diaboli adhibenda est maxime fuga tempestiva, quae semper est unicum medium prudens agendi contra ini­ micos fortiores et astutiores; huic autem addatur recursu? ad Deum per orationem, meditationem, invocationes jacula­ torias, necnon ct occupatio mentis in aliis rebus; curetur etiam *· Cf. Epistola 22 n.7: ML 22.398. « Cf. v.gr. Mt 16,24-26; 17,19-21, etc. ” Cf. Rouet de JournEL, Enchiridion asceticum: Index systematical Jfr dia ad perfectionem III, e. 1-^ -t EFFECTUS COMMUNES. N 69K-7U0 701 conservatio serenitatis, quae fulciri potest per spem victoriae quam Deus dabit fideliter decertanti, nam ex serenitate amissa piures patiuntur tentationes molestas, quas melius edocti fa­ cile potuissent superare sine ulla molestia. 699. Unde concludes: 1. Circa tentationes haec commendan­ tur generalia: Ante tentationem: fidere Deo, diffidere sibi, mor­ tificationem colere, vitam christianam et apostolicam per exercitium positivum virtutum ac bonum exemplum, et non per negationem peccatorum agere; b) in ipsa TENTATIONS; conservare serenitatem animi, nam sentire tentationem non est peccatum, sed ei demum consentire; diligentiam adhibere ad mentem avertendam a tcntalio:.i. occupationem intensam quaerere, media supernaturalia applicare; ί) post TENTATIONEM. gratias agere Deo de victoria, et sic Eum pro­ pitium pro tempore futuro conservare, tentationes prudenti confessino aut moderatori spiritus aperire, numquam animum deponere post lapsum ct conversionem aut emendationem impossibilem aesti­ mare, sed exemplum considerare sanctorum quorundam, recogitare quod lapsus fuit omnino naturalis propter talem vel talem negligenliun habitam, verificare processum a S. Agustino descriptum, sd. *cx casu humiliores, cautiores, ferventiores fieri” ”, et artem appli­ care ad capiendam utilitatem de lapsibus”. 2. Pacnitcnles pii, qui diligenter solent vitare peccata, non facile arguendi sunt de peccato gravi propterea quod negligenter restite­ rint tentationibus, secluso ipso consensu; e contra pacnitentcs qui frequenter labuntur in peccata. 3. Tentationes utilitate non carent; etenim in eis virtus perfici­ ar, humilitas melius fundatur, necessitas mortificationis demonstra­ tor, recursus ad orationem aestimulatur, opportunitas satisfaciendi pro peccatis praeteritis habetur, merita augentur ct praemia. CAPUT IV De effectibus peccatorum Effectus peccatorum alii sunt communes cuilibet peccato, alii proprii peccati Tortalis vcl venialis. Agemus de singulis. Mukelbach, 1,515-539; Wouters, 1,265-270. ARTICULUS I Effectus communes peccatorum 700. Effectus communes peccatorum designantur a Sto. Ihonia* 1: vulnus naturae, macula peccati, in qua consideratur ,'tccatimi habituale, reatus poenae luendae. n Cf. TaN’QUEREy, Précis de théologie ascétique et mystique, 919. M J Tissot, El arte dc aprovcchar las faltas (Madrid 1929). 1 S. Th. 1-2 q.85-87. I I Wl 702 DE PECCATIS EFFECTUS COMMIMES. N 700-701 A. I. Vulnus naturae intelligitur diniinutio inclinatio­ nis ad virtutem, propterea quod in peccante “vires animat remanent quodammodo distractae et destitutae proprio ordine, quo naturaliter ordinantur ad virtutem”2. Nimirum, ma­ nentibus integris principiis ex quibus humana natura con­ stituitur, et proprietatibus quae exinde fluunt, actus peccaminosi ab homine positi generant in eo quandam facilitatem et inclinationem ad eos, ideoque diminuunt facilitatem et incli­ nationem ad contrarios. Unde actus peccaminosi, cum sint contrarii virtutibus, diminuunt inclinationem ad virtutem pec­ cato contrariam, quatenus impedimentum ponunt pertingendi ad eam, quin tamen totaliter auferant inclinationem, utpote quae inest homini in quantum est agens rationale, et rationali­ tas non tollitur ab homine per peccatum3. 703 I tura5, ad significandam duplicem privationem refulgentiae I quam anima peccans patitur: alteram luminis rationis, per deI nationem a fine supernatural! ; alteram luminis sapientiae et gratiae, per conversionem et adhaesionem deordinatam ad I bona creata, ex qua peccatores fiunt “abominabiles, sicut ea I quae dilexenmt” c. I I I I I I I I II. Existentia istius maculae, tanquam effectus permanentis in anima post actum peccati praeter debitum poenae luendae, constat pro peccato mortali ex doctrina Tridentini statuentis “quocumque .. mortali peccato... acceptam iustificationis gratiam amitti" (D 808; cf. 837) ; pro quolibet autem peccato, generalius, cx condemnatione Bai asserentis: “In peccato duo sunt, actus et reatus; transcunte autem actu, nihil manet nisi reatus sive obligatio ad poenam In Sacramento baptismi aut sacerdotis absolutione, proprie reatus peccati dumtaxat tollitur, ct ministerium sacerdotum solum liberat a reatu" (D 1056-1057). II. Numerantur quatuor vulnera naturae, correspondenter id quatuor potentias animae quibus inesse possunt virtutes. Nimirum S. Scriptura dicit peccatores maculari in iniquitate sua (1er a) vulnus ignorantiae, in quantum ratio destituitur suo ordini ad 222) et esse immundos ac sordidos; ipsa peccata sordes dicuntur verum, ct paulatim progredi potest ad excaecationem circa viam a Os 5,11; Apoc 22,11) ct Christus lavavit nos a peccatis nostris opera salutis; β) vulnus malitiae, in quantum voluntas destituitur suo ordine ad bonum, et paulatim progredi potest ad indurationer I (Apoc 1,5), cordis in malo, spreto bono; 7) vulnus infirmitatis, in quantum ap­ Ratio quoque humana ostendit vel confirmat hanc permanentiam petitus irascibilis, mente non excaecata nec corde indurato, caret deordinationis post peccatum, quam maculam denominavimus: “Li­ tamen illa strenuitate quae necessaria est ad ardua aggredienda; ret autem cesset actus peccati, quo homo discessit a lumine ratio­ 5) vulnus concupiscentiae, in quantum appetitus concupiscibilis, amis­ 's vel legis divinae, non tamen statim homo ad illud redit in quo so per peccatum Adae dono originalis iustitiae pro toto gener, inerat; sed requiritur aliquis motus voluntatis contrarius primo humano, caret debito ordine ad delectabilia moderata ratione quae­ notui: sicut si aliquis sit distans alicui per aliquem motum, non renda. statim cessante motu fit ei propinquus, sed oportet quod appropin­ quet rediens per motum contrarium” \ III. Proveniunt haec quatuor vulnera toti naturae hunuu... fcccato originali, quo illa, in suis constitutivis ct proprietatibus :mHI. Maculae sunt diversae pro diversitate peccatorum, quate­ mutata, privata fuit donis practcrnaturalibus quae contra ista vulnus non dicunt mere privationem nitoris in anima, sed privationem nera eam protegebant (cf. D 174). Sed per peccata actualia quaeli­ /tr ordinem ad suam causam, quae est peccatum ; ct quia diversa bet ad ipsas potentias extenduntur: “Quia inclinatio ad bonum vir­ sunt peccata, diversae quoque sunt privationes ab illis causatae, "ct tutis in unoquoque diminuitur per peccatum actuale... etiam ista tst simile de umbra, quae est privatio luminis cx obiecto alicuius quatuor vulnera cx aliis peccatis sunt consequentia; in quantum £ crporis, ct secundum diversitatem corporum obicctorum diversilicet per peccatum et ratio hebebatur, praecipue in agendis; et vcficantur umbrae”8. Imo, specifice differt macula quae est ex pecca­ luntas induratur ad bonum; et maior difficultas bene agendi acuesry mortalibus, etiam in peccatore aliis iam huiusmodi peccatis irrecit ; ct concupiscentia magis exardescit”4. rto utpote quae semper est per se privativa gratiae sanctificantis. « macula quae est cx peccato veniali ; nam haec neque excludit, Macula peccati intelligitur effectus ftf701. sent mortalis, neque diminuit habitum caritatis aliarumquc virtumanens qui animae post peccatum praeter debitum poenae in­ 'cm, nec tollit gratiam sanctificantem; ideoque fere improprie dicihaeret, donec per paenitentiam deleatur. Re coincidere vide­ •:r macula, quatenus impedit nitorem qui debuisset haberi ex acti­ ta virtutum obligatoriis, ct habet reatum culpae et poenae soltur cum peccato habituali. Nomen trahitur metaphorice a·', nndum. rem spiritualem e rebus corporalibus, praeeunte ipsa ScripS. Thomas, S. Th. 1-2 q.85 a.3c. Cf. S. Thomas, Th. 1-2 q.85 a.lc; a.2c. S. Thomas, 5. Th. 1-2 q.85 a.3c. 1 Cf los 22,17 1er 2,22; Eph 5,26-27; Tit 1.5; Tridentinum quoque trai: Adam misse inquinatum per inobedientiae peccatum (D 789). • 0s 9,10. ’ S. Thomas, 5. Th. 1-2 q.86 a.2c. ' S. Thomas, S. Th. 1-2 q. 86 a.l ad 3. Cf SvAsdz. Dc vitiix disp.S s.un. UJ. 704 702. C. I. Peccatum habituale est ille status deord nationis moralis respectu finis ultimi, causatus in anima pr peccatum actuale, in caque perseverans donec per poeniten­ tiam retractetur et peccatum condonetur0. Consideratur erge per respectum ad finem ultimum, ct sic distinguitur secui: dum conceptum a macula animae, quae dicitur per relatio­ nem ad nitorem ei debitum, sed rcalitcr non distinguitur ab ea. Ad maiorem tamen claritatem diversi respectus appn hendendam, trademus illius separatam descriptionem II. Importat: «) In peccato mortali: habitualem rsionem a Deo fine ultimo post peccatum permanentem, dc: per conversionem ad Eum redeatur: reatum culpae proptu iniuriam et offensam Deo illatam, ct homini iniputabilem ' nec a Deo condonetur; privationem gratiae sanctificanti;, propter aversionem a Deo fine ultimo; b) in peccato veM'.· i.i : privationem in voluntate debitae ordinationis moralis cir ultimum finem, cum reatu culpae permanente donec per ac­ tum displicentiae realem vel virtualcm inordinatio compens. tur, sed sine privatione gratiae sanctificantis. 703. III. Differt tum ab affectu ad peccatum, nam iste spectat ad peccatum actuale, et potest esse depositus dum pec­ catum habituale perseverat, ut patet in imperfecte contrito, tum ab habitu peccandi, qui dicit aliquam permanentem in­ clinationem et facilitatem peccandi, ex repetitione actuum ac­ quisitam, et potest deessc stante peccato habituali, vel adeteo non stante. IV. Existentia peccati habitualis aperte constat: InS. Scriptura passim supponitur, v.gr. cum dicitur “Christo apparuit ut tolleret peccata nostra” 10, sci. non actus peccair.inosos, qui simul ac perfecti sunt desinunt esse, et semel com­ missi iam non possunt esse infecti, sed illud quod ex illisa: modum habitus inhaeret animae. Nec solum quoad peccatur mortale, sed etiam quoad veniale, v. gr. quando omnes viatores etiam iusti, rei quorundam lapsorum universaliter declaran­ tur11. Sane propter peccatum habituale habet sensum ct nem doctrina catholica de facto et effectibus redemptionis, ί institutione pacnitentiae, de valore satisfactorio sacrifici eucharistici, etc. * Cf. A. Landgbaf, Das U'cscn der habituelle» Sùr.dc : ThGl 26 C. '■ 550-568. ’· 1 To 3.5. « Cf. 1 Io 1,7-10. EFFECTUS COMMUNES. N.702-7Ô5 DE PECCATIS 705 Ex natura rei patet quod cum actu peccati non absol­ vitur mutatio moralis, quae in actu et per actum peccaminosum producta est ; sed a) post peccatum mortale, offensa Deo illata remanet peccatori imputabilis, donec ab offenso condo­ netur; peccator vero manet habitualiter aversus a line ulti­ mo, donec ad eum per conversionem redeat, id quod in actua­ li oeconomia salutis importat privationem gratiae sanctifican­ tis: β) post peccatum veniale defectus debitae rectitudinis cum ordine morali perseverat, donec per paenitentiam retrac­ tetur ct peccatum remittatur. Sane, secundum sacram Scrip­ turam, post actum peccati mortalis manet destructa supematuralis similitudo quam habebat anima cum pulchritudine di­ vina, et post veniale peccatum secundum doctrinam catholi­ cam anima amittit aliqualem nitorem gratiae. Unde quodlibet peccatum habet rationem alicuius maculae12, tandiu in anima perseverantis, donec lavacro contritionis mundetur. 704. V. Consistit formaliter: non in aliqua qualitate physica, licet sit aliquid permanens, sed in habituali aversione i Deo fine ultimo, quae in nostro ordine supcrnaturali revera coincidit cum privatione gratiae sanctificantis, si agitur de peccato mortali ; in defectu debitae ordinationis cum privatio­ ne intimioris debitae conjunctionis cum Deo, si agitur de pec­ cato veniali. Nimirum, aversio a Deo moraliter et iuridice in­ hieta per peccatum mortale, et privatio debitae rectitudinis circa finem ultimum quae est in peccato veniali, permanet donec retractetur voluntas perversa et debita satisfactio prae­ stetur Deo offenso; interea homo manet obiectum odii divi­ ni” vel displicentiae quatenus sustinet voluntatem graviter peccaminosam conceptam et non retractatam, vel minus gra­ tus Deo quatenus nimis adhaeret bono creato. Utrum vero formalissime ratio peccati habitualis consistat in pri­ vatione gratiae vel nitoris debiti, connotato actu mortaliter vel vcaaliter pcccaminoso semel posito ct perseverante in ordine morali, ia potius sit in perduratione morali actus peccaminosi, licet necessrio coniuncta cum privatione gratiae vel nitoris, relinquitur dogma­ fids determinandum. 705. VI. Principia: 1. Homo obligatur sub gravi, per r: ne diu in peccato mortali maneat, per accidens ut gratiam3 * 3 Cf. los 22,17: 1er 2,22; Eph 5,27; Tit 1,15. J Gratiam sanctificantem, donum divinum, solus Deus producit et infundit urnam aut tollit ex ca; sed homo adiutus gratus actualibus potest sc dispotcre ad eam suscipiendam, et per peccatum mortale inducit formam moralem • epatibilctn cum ca. TbwlMor. J 706 DK PECCATIS EEFECTUS COMMUNES N 705-707 707 intra breve vel etiam brevissimum tempus recuperet. Nannx Hatus est de caeco a nativitate: "neque hic peccavit neque praecepto caritatis urgentis erga seipsum, tenetur proprio («rentes eius”, ut caecus nasceretur ”, bono spirituali rationabiliter consulere; iam vero, hoc bonus De finalitate pocnalitatum extat problema obscurum, in tracexigit ne diu maneat aversus a Deo, privatus merito super­ ûtu dogmatico illustrandum. Homines quidim natura ipsa, utpote natural!, expositus condemnationi aeternae; insuper occurrunt luutatis limitatae, aerumnis obnoxii sunt, accedunt piura moli x a α quibus Deus permittit dolores et afflictiones humanas, potens adiuncta in quibus necessitas se muniendi contra nova peccata d intendens bene facere de malo. En, igitur, aliqua motiva propter mortalia, vel consulendi saluti aeternae in discrimine vi- , ;jae permittuntur a Deo multae tribulationes iustorum: a) ad excrtae, etc., possunt hic et nunc urgere ad recuperandum sta­ il.um virtutum et maius meritum maioremque gloriam sempiterum: "quia acceptus eras Deo, necesse fuit ut tentatio probaret tum gratiae sanctificantis. ·.β) ad liberatione»» a rebus terrenis et puram aspirationem 2. Isti obligationi, quae est cx iure divino, providet Ecclt- lenorum caelestium, "quem enim diligit Dominus, castigat; flagcl it autem omnem filium quem recipit””, alios permittens suae sor­ sia, complendo ct determinando, per praeceptum confessioni’ ti, sicut adolescentem divitem qui abiit tristis a Domino, “erat enim annuae et in periculo mortis, ut suo loco explicabitur. ibens multas possessiones” “ ; 7) ad terrorem peccatorum, ut sci. 706. D. I. Reatus poenae luendae intelligitur ius quod est in auctore ordinis contra quem insurgit peccator, ul sub­ trahat amicitiam vel complacentiam erga offendentem et r·.· petat compensationem aliquam et applicationem medicinae pre ordine violato14. II. Dividitur: 1. Ratione originis in: a) Concomitan­ tem, quae est ab intrinseco, et habetur in remorsu conscien­ tiae, privatione sanitatis, verecundia etc. ; dicitur deberi ex iustitia immanente; ύ) implicitam, quae est ab extrinseco, et applicatur sive a Deo propter violatum ordinem divinitus statutum vel sancitum, sive ab auctoritate humana propter violationem ordinis legis humanae. considérantes afflictiones iustorum, recogitent poenas sibi impen­ ses; etenim "si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet” r ; I) id exemplum virtutis pro aliis, ad gloriam Dei et confirmatio• m fidei, ad demonstrationem praemii aut poenae futurac; sic di­ cter Tobias tentatus "ut posteris daretur exemplum patientiae eus”; sic “ut manifestentur opera Dei in illo... Lazarus mortuus ut, et gaudeo propter vos, ut credatis..."91 ; sic apostolos fideles hortatur Dominus ad sustinendas pocnalitates vitae Christianae ’scientes quod labor vester non est inanis in Domino”0. b) Culpa, multipliciter; nam culpa est offensa Dei, ne­ cessario Eidem displicens, dum poena saepius est a Deo ad ' versos fines bonos ; culpa non potest esse a Deo sanctissimo inique amantissimo, cum sit deordinatio a bono divino, dum poena saepius est a Deo, ut dictum est; culpam committit nomo, poenam autem patitur, reluctante natura, saepe contra Propriam voluntatem ; culpa denique opponitur bono honesto virtutis, poena bono delectabili23. Ratione finis primarii, poena inflicta, in «) Vindicativam, si primario infligitur in reparationem ordinis lae­ si, i. c. in punitionem peccati ct restitutionem ordinis justi­ 707. Unde concludes: 1. Peccatum veniale est maius malum tiae; b) satisfactoriam, si primario ordinatur ad compensa­ .vim poenae inferni, quae sunt in diverso ct inferiori ordine; hae tionem iniuriae offenso illatae; c) medicinalem, si primarii I aim opponuntur bono creato et delectabili ; peccatum vero veniale, - 'o honesto ct divino. Unde nunquam licet facere peccatum ve­ intendit praecavere peccata futura per emendationem. 2. nte, neque ad liberandum aliquem a morte vel a poenis inferni. III. Differt a) Poenalitate seu malo afflictivo, quo 2. Peccatum potest esse poena peccati, non quidem per se seu non necessario implicat peccatum personale in patiente, Si ntione culpae, cum culpa sit a propria voluntate peccantis ct nunChristus Dominus et Beatissima Virgo poenalitatcssubi.ru: I a Deo, dum poena generatim est contra voluntatem patientis absque ullo peccato personali. Damnata est ab Ecclesia prop Ιο 9.3lob 12,13. sitio Bai : “Omnes omnino afflictiones iustorum suntuitionπ Hebr 12,6. d Mt 19,22. peccatorum ipsorum ; unde lob ct martyres, quae passi sur', 3 I/. 23,31. propter peccata sua passi sunt” (D 1072). Et ipse Redempti-' ■ lob 2,12. 9 14 Cf. G. de Brocmb, Malice intrinsèque du fiché, tt flchis burns μ leurs conséquences: RcvScRel 24 (1934) 326-343. • lo 11,14-15. 3 I Cor 15,58. • Caitoîi üe Wiart, De f>cccatu 83. 70S DE PECCATIS et saepe a Deo vindice, sed per accidens ct indirecte: tum cx parte causae, in quantum in vindictam peccatorum commissorum Dra subtrahit gratias proxime sufficientes aut efficaces quas secus ànasset, cx quo fit ut peccator incidat in nova peccata, noviter prae­ varicando ; tum ex parte actus peccaminosi, qui saepe magnos labo­ res et gravia pericula supponit, v.gr. in vindicta capienda, furto, homicidio, adulterio patrando, etc.; tum ex parte effectuum moles­ torum, qui proveniunt e novo peccato, ut remorsus, infamia, mor­ bi, ctc.s*. Reatus culpae luendae alius est poenae aeternae, in fcccato sci. mortali, alius poenae temporalis, qui remanet e pecca­ to mortali remissa per pacnitentiam et c peccatis venialibus De his expressius agemus in paragraphe sequenti. ARTICULUS Effectus II proprii peccatorum sive mortalium SIVE VENIALIUM 708. A. Effectus praecipui peccati mortalis recen­ sentur : amicio gratiae sanctificantis et donorum eam comi­ tantium, reatus culpae, privatio singularis protectionis divi­ nae, reatus poenae aeternae, amissio omnium meritorum, cum impossibilitate nova acquirendi25. De singulis pauca tradimus I. Amissio gratiae sanctificantis est effectus, non so­ lum peccati infidelitatis, sed cuiuslibet peccati mortalis, ut contra protestantes declaravit et definivit Tridentinum (D 808.837.838). Nimirum eo ipso momento quo anima pec­ catum committit, Deus subtrahit influxum supernaturalemquo gratia conservabatur in anima, ct gratia evanescit ex ea cum suis effectibus ct integro fere comitatu virtutum ct donorum Sic ergo luctuosa peragitur spoliatio subitanea, etsi sensibus nihil percipiatur; nam extinguitur vita supematuralis ac i lestis vigor et calor quibus anima per gratiam connaturalitr agebat supernaturalia ; disparet supematuralis pulchritui qua anima, angelis similis, ad ipsum divinum consortium acce­ debat; amittitur donum inhabitantis Spiritus Sancti et adop­ tionis divinae qua habebatur dignitas filii Dei; consequent’ anima privatur caelesti hereditate et omnibus bonis quibesancti perfruentur in caelo. Ilis accedit: a) amissio caritatis 24 33 Carton dz Wiart, De peccatis 83; Deman, Pfchi: DTC 12.218· 2M Cf. Lessio, Dc perfectionibus moribusque divinis 1.13 c-28-31. EFFECTUS PROPRII N/07- 709 aliarumque virtutum infusarum, quae per quodvis peccatum grave destruuntur in anima, exceptis tamen habitibus fidei et spei, quae solum destruuntur per peccata ipsis contraria, ut constat ex Tridentino (D 808.837-838); β) amissio donorum Spiritus Saucii, quae sunt veluti ornamenta gratiae sanc­ tificantis et, sicut virtutes infusae, cum ea indissolubili nexu cohaerent, adeo ut cum ipsa acquirantur, augeantur, amittan­ tur, sicut alibi dicetur. II.Reatus culpae est status tum repudiatae divinae ami­ citiae incompatibilis cum peccato, tum offensae Deo illatae, qui importat habitualem aversionem a Deo, donec per paenitentiam offensa compensetur et amicitia restauretur. III.Privatio singularis protectionis divinae, qua Deus, ut par est, specialiter prosequitur animam innocentem vel pae­ nitentem, sicut sibi amicam et filiam, iuxta testimonia Scrip­ turae in qua Deus testatur: “Ego diligentes me diligo, et qui mane vigilant ad mc, invenient me. Mecum sunt divitiae et gloria, opes superbae et iustitia” (Prov 8,17-18). Hinc facile intclligitur cur qui inciderit in peccatum mortale debilior fac­ tus in se, fortiores patiens impetus daemonis, remissiorem experiens divinam protectionem, iterum ac saepius in nova precata incidat, nisi per poenitentiam mature ad Deum con­ vertatur. IV. Reatus poenae aeternae est stipendium peccati mortalis, quo peccator dignus ht qui a Deo puniatur congrua poena, quae constat duplici elemento: a) quatenus peccatum t.’ quam refertur tanquam pars, cum haec divisio sit mere logica; patet it ·α virtute religionis, qua est inter morales praecipua ct superat iustitbn c a est pars potentialis. • Igitur ratione solius subiecti attenta, etiam rt pnrknf? essent virtutes intellectuales, quia sublectantur in intellectu; sed ratione & tus ct materiae, utraque est appetitiva, quatenus potentiam perficit quoad o : habilitatis et dirigit actus humanos ad finem, > 719 forma caeterarum virtutum; b) informes, si subiectum re­ motum caret gratia, et consequenter habitu caritatis. 6. Ratione perfectionis in: d) COMMUNES quae modo ordinato exercentur; b) heroicas, quae supra communem operandi modum exercentur, tum propter excellentiam et ar­ duitatem operis, tum propter actuum frequentiam, tum prop­ ter promptitudinem et facilitatem, tum denique propter per­ severantiam 714. Scholion: Divisio virtutum in activas, scu viriles, ut esset independentia sui, cultus personalitatis, officia erga proximum, etc., et passivas, seu femineas, ut abnegatio sui, humilitas, patientia, vinculum votorum religiosorum, etc., ut ex hac divisione concludatur accommodatio virtutum activa­ rum condicioni nostri temporis et inutilitas virtutum passiva­ rum, iuxta placita Americanismi, omnino reicienda est, utpote falsa, funesta et ab Ecclesia damnata. Cf. infra n.729. CAPUT II De subiecto, obiecto, distinctione specifica virtutum Lamia, 1,433-434,450-457; Mêrkki.bach, 1,582-599; Th. Crap, Dc subiecto fsychico virtutum cardinalium secundum doctrinam scholasticorum usque ad ruiium saeculum XVI: Studia ansclmiana 2 (Roma 193-) 715.I. Subiectum virtutis sunt potentiae animae, si­ quidem virtus est habitus operativus perficiens potentias operativas easque disponens ad operationes bonas. Prae aliis autem potentiis eminet voluntas: imo, aliae eatenus sunt sub­ iectum virtutum, quatenus dominio voluntatis subsunt eaque reguntur. In particulari, autem, subiectum virtutis esse pos­ sunt. a) Intellectus speculativus, indifferens quoad res non eviden­ tes, quatenus voluntate libera potest moveri ad verum amplecten­ dum In concreto tres sunt species virtutum mere intellectualium speculativum intellectum perficientium in ordine ad cognoscendum verum; “) intellectus, seu habitus perficiens facultatem intellect vam 2'1 prima principia perfecte cognoscenda, tum in ordine pure specu­ lativo (intclligentia) tum in ordine practico (synderesis) ; β) scien­ tia, seu habitus perficiens rationem ad logicam deductionem conclu• Cf. Bsnedictus XIV, Dc canonisatione sanctorum ! 3 c.21. • ~Γ - 720 DE VlRTUTlilUS IN GENERE sionum cx principiis cognitis; 7) sapientia, scu habitus perficias intellectum, nt conceptus quoscumque, tam principia quam conclu­ siones, consideret iuxta relationem quam habent ad causas superi ­ res, potissimum ad causam supremam quae est Deus, omnium re­ rum principium et finis. His additur in theologia fides superr.alu· ratis, quae est vera virtus in intellectu speculativo prout hic a vo­ luntate movetur ad assentiendum revelationi divinae propter aucto­ ritatem revelantis. b) Intellectus practicus, in quantum veritates cognitas ordi­ nat ad operationes, reliquas potentias dirigens ct applicans, dw; species virtutum subiectat: a) prudentiam, quae est recta ratio agibilium, scu virtus rationem bene disponens ad ordinandos ipsos actus humanos in appetitu tamquam media ad finem honestum, unde es! virtus maxime necessaria ct vocatur auriga omnium virtutum, quia omnes actus morales bonos conformat rationi ct nulla est virtus moralis sine prudentia; β) artem, quae est recta ratio factibilium, scu virtus rationem bene disponens ad ordinandos quosdam actus humanos exteriores secundum suam entitatem physicam, et ipsa ope­ ra scu effectus eorum secundum certas regulas obtinendos. c) Appetitus sensitivus, non quidem in se spectatus ct prout operatur cx instinctu naturali, sed quatenus movetur a voluntate ut principium immediatum actuum humanorum, habet habitus qui­ bus passiones obediunt et rationi conformantur; sic in appetitu con­ cupiscibili residet immediate virtus cardinalis temperantiae, in iraicibili autem virtus fortitudinis. Sed hoc inteliigendum est dc virtu­ tibus naturalibus, non de infusis, hae enim cum sint qualitates e:· titative supernaturales, subiectari nequeunt in facultate organica . qua sunt omnino independentes. d) Voluntas, quamquam ex natura sua est inclinata ad bonum proprium, ideoque nulla indiget virtute ad eligendum bonum ratio­ nis sibi proportionatum, quoad reliqua bona appetenda et quoad pas siones inordinatas resistendas indiget habitus quibus bene ordine­ tur ad bona quae excedunt proportionem volentis, et convenienter resistat intemperantiae passionum quae immediate vel mediate in ea radicantur, v.gr. ad exercendam iustitiam in reddendo alteri de­ bitum, ad participanda bona divisa per spem vel caritatem supernituralem, ad cohibendos impetus avaritiae vel tendentiam inordina­ tam ad bona delectabilia per habitum continentiae, etc’. 716. II. Obiectum virtutum distinguitur: a) Matériau. scu id circa quod versatur virtus, sive remotum sit sive pro­ ximum ; b) formale, seu ratio sub qua obiectum materiale proximum spectatur, vel motivum propter quod eligitur. Sic. verbi gratia obiectum materiale iustitiae; remotum, est res al­ teri debita secundum aequalitatem ; proximum, actiones qua·. 1 “In sensibus internis sunt quidem habitus boni, sed illi non sunt virtutes, quia opus bonum in sensibus internis non consummatur, ct ideo illi hr ‘ sunt aliis subordinate... In aliis autem hominum potentiis (sensibus extern viribus vegetati vis aut locomotivis) non sunt habitus proprie operativi, nr^e ideo virtutes” (MkrsoUiiaCH, T,S86). * 721 praescribuntur ratione rei alteri debitae secundum aequalita­ tem; obiectum autem formale est ipsa ratio talis debiti. 717. III. Distinctio specifica virtutum desumitur ex specifica distinctione obiectorum formalium; tamen actus naturales on necessario videntur différé a supernaturalibus ratione obiecti formalis, ac pronde possunt dari per accidens habitus naturales circa obiecta supematuralia. Specifica distinctio obiectorum formalium, omnibus con­ sentientibus spécifient virtutes quae illa obiecta attingunt; sic v. gr. tres virtutes theologicae quae versantur circa idem obiectum materiale, Deum, distinguuntur specifice tum inter se tum a reliquis virtutibus, quia earum obiecta, seu rationes sub quibus respiciunt Deum, sunt specifice distincta ; simili­ ter distinguuntur ab invicem virtutes cardinales aliaeque vir­ tutes morales cis annexae, quia carum quaelibet prosequitur specialem rationem boni honesti, ac proinde habet speciale obiectum formale ; idem dicendum est de aliis divisionibus virtutum, earum v. gr. quae versantur circa operationes ad alterum ut religio, et carum quae versantur circa passiones, ut magnanimitas, verecundia etc., siquidem earum obiecta di­ verso modo ad rectam rationem referuntur. Ad hanc rationem diversitatis obiecti formalis reducenda sunt ultimatim “alia criteria quibus virtutes distinguuntur ratione ma­ teriae circa aquam principaliter versantur (operationes externae ac nteriores affectus), atque ratione subiccti cui insunt (voluntas, ap­ petitus concupiscibilis ct appetitus irascibilis)”’; item ratione origi­ nis, naturalis sci. vel supcrnaturalis, etiam si obiectum materiale unum idemque : sic v.gr. virtus temperantiae acquisita ditfert a virtute temperantiae infusa, quia regula prioris est “recta ratio praecipiens moderationem in cibo ct potu, non solum ne valetudo pessumdetur, sed etiam ut totus appetitus concupiscibilis sit bene ■j-dmatus; regula vero temperantiae infusae est lex divina quae prae­ cipit ut homo castiget corpus suum et in servitutem redigat, ad se­ curius assequendam beatitudinem caelestem” Quod, tamen, non jbstat ut proponantur sequentia tamquam probabilia. Idem tamen obiectum formale actus naturalis et supcrnaturalis potest dari iuxta plures auctores4 contra alios praesertim domini­ co*· ita ut distinctio eorum repetenda sit unice ex gratia poten!:am elevante in actu supernatural!, et non elevante in actu natu­ rali quod versetur circa obiectum supernatural revelatione cogni’ Lanza, 1,434,2; cf. Merkelbacu, 1,593-595. 1 P&Üumer, 1,474; cf. 1-2 q.63 a.4, ubi S. Thomas «.pecificam differentiam ittr virtutem supcrnaturalcm ct naturalem quaerit m diversitate sive finis ad pitn disponunt sive obiecti proprii ipsius virtutis. • bx v.gr. Scotus, In III clist.31 q.un.; Lugo. Dc fide dis. 9 sect.4; Ripal723) ^67 ^ernahtrai' l·3 d.45 s.l n.3; Billot, Dc virtutibus infuss (Roma 722 DE VIRTUTIBUS IN GENERE turn, licet modo eidem non proportionate; unde "in actibus supernaturalibus substantia a modo supernaturalitatis distinguenda est", et gratia “requiritur ad credendum, sperandum, paenitendum sicut oportet"* *, sed non ad vere credendum, sperandum, paenitendum. Ratio petitur tum ex testimonio conscientiae, quae nullam diffe­ rentiam m attingendo obiecto naturali et supernatural! accusat, tum ex consideratione ostendente gratiam elevare quidem nostras facul­ tates ad ordinem supernaturalem, sed earum naturam psychologi­ cam non mutare, tum cx Sacra Scriptura, quae simpliciter praeci­ pit fidem, spem, pacnitcntiam, observantiam operum moralitcr ho­ nestorum, etc., quin ullam specialem rationem attingendi Iracc obiecta comhiemoretn. Hinc eruitur dari posse habitus naturales circa obiccta supernaturalia; per accidens tamen, quia talia obiccta naturae non sunt proportionata. Nihilominus isti habitus non possunt proprie vocari virtutes, quia virtus disponit potentiam ad bene operandum simpliciter circa suum obicctum, dum isti habitus non sunt proportionali sine gratia obiecto supernatural!. Brevi, igitur, “formalis differentia inter virtutes na­ turales et supernaturales sub ratione habituum non est; sed utique sub ratione virtutis; obiectum enim virtutis naturalis est semper et necessario naturale” ’. CAPUT III De necessitate, existentia, causa, augmento et valore virtutum Lanza, 1,424-432.440-446.459-641 ; Tanquerey, 11,594-601. 718. I. Necessitas virtutum alia est in ordine natu­ rali alia in ordine supernatural! : d) In ordine naturali distinguendum est: a) non ml absolute necessariae virtutes, ne quidem naturales, ad sim­ pliciter operandum ; secus perfici non possent actus per quos habitus acquiruntur; /3) sunt autem necessariae, ut homo per­ fecte operetur, cum facilitate, uniformitate, promptitudine et quadam delectabilitate ex habitu inducta1, nam voluntas et passiones humanae non obediunt rationi ad nutum ipsius, sed recte disponendae sunt per habitus proprios seu per vir­ 8 Τ,λνζλ. 1.452. 2.°. • Lanza, 1,452. T Lanza, 1.452. 1 Gradus perfectionis alicuius virtutis nequit certo et exclusive deduci α facilitate vel difficultate operandi; perfecta quidem virtus solet plerumque œ facilitate operandi coniungi, sed facilitas interdum provenit cx quodam naturali inclinatione, ct difficultas non ck defectu operantis sed ex circumstandis extricsccis, quarum superatio arguere potest magnam virtutem. MxisTEXTiA νικτι 7-719 723 tutes ad hanc ohedientiam praestandam et retinendam; γ) imo, in actuali condicione hominis lapsi, ad legem naturae diu ob­ servandam ct ad Dei notitiam naturalem sine erroribus nec nimia difficultate acquirendam ct retinendam, homo indiget, sin minus habitus, utique adiutorium Dei ernaturaliter habitus L-jOos per sc vel per accidens infundente, ut homo disponatur ad finem supernaturalem excedentem suas facultates. 724. IV. Augmentum virtutum: 1. Dupliciter intelligi poltsl:a) OuiECTiVE, secundum ipsam virtutem, quatenus ex­ tendatur ad plura propter ampliationem obiecti ; b) subjec­ tive, secundum participationem virtutis ex parte subiecti, quae duplici ratione concipitur: a) ani per participationem terfecliorem a subiecto, quod magis actuetur secundum vir­ tutem, et sic maiore firmitate habitus possideat; β) aut per Milionem ipsius virtutis, secundum essentiam vel gradus ipsius habitus. d) Virtutes intellectuales improprie dictae possunt xgeri obiective, per extensionem ad nova obiecta vel am­ pliationem obiecti prioris, ut facile patet in scientia et arte. b) Virtutes morales: α) nequeunt augeri obiective, nam enmn in moribus est cx integra causa, idcoquc, si adest, non .(«arctatur ad quaedam obiccta, dum ad alia indifferenter vel ■ibi ipsi contrarie se habeat; β) possunt augeri subiective, cum dispositio ad bonum in diversis subiectis, vel etiam in eodem diversis temporibus, maior possit esse vel minor. 725. 2. Modus istius augmenti: pro aliis, praesertim domini:ώ fit per participationem perfectiorem a subiecto, quia cum vir& sit una specie, aut tota possidetur aut nullo gradu”; pro aliis -Jtis fit per additionem ipsius virtutis, non solum per maiorem * CT. 1-2 q.52 1.2: Ion. A S. Thoma, De passionibus et habitibus d.13 a.6. 728 UH VIRTUTIBUS IN GENERE radicationem, id quod rrtelius congruere videtur cum explicatione de augmento gratiae et meritorum ’*. Virtutes super natu rales infusae augentur in homine, ut con­ stat sive ex praxi Ecclesiae petentis fidei, spei et caritatis augmentum, sive cx Concilio Tridentino”; et quidem intrinsecus, scu secundum intensitatem ipsius virtutis, alterutro cx modis antea indicatis, sive per maiorem radicationem eiusdem habitus in subiecto, ut tradit S. Thomas’*, sive per additionem gradus ad gradum, ita tamen, ut posterior unum quid efficiat cum praecedenti, ut opinatur Suarez “ cum aliis. Hoc augmentum habetur, tum ex opere operato per sacra­ menta, tum ex opere operantis per opera meritoria de condigno, ut ox eodem Concilio Tridcntino cruitur. 726. 3. Mensura autem et regula istius augmenti minus constat; communiter admittunt non augeri gratiam quin simul augeantur vir­ tutes in anima; quo supposito, rationabilius videtur affirmari per quemlibet actum meritorium, quamvis remissum, statim augeri virtu­ tes, quin requirenda sit intensitas saltem aequalis intensitati caritatis iam inhaerentis in anima8*; nam cum gratia sit unica radix augmenti pro virtutibus, cum illa augetur, oportet ut hac quoque augeantur, 727. V. Diminutio vel desitio virtutum occurrere potest tum in virtutibus acquisitis tum in infusis, sci. a) Virtutes acquisitae gradatim diminuuntur, etiam ad disparitionem, eo quod potentia saepe ad actus illis oppositos moveatur vel quod virtutes ab exercendis actibus cessent; et quidem facilius corrumpuntur quam acquiruntur, posita maio­ ri inclinatione ad malum quam ad bonum nostrae naturae corruptae. Generatim unus actus contrarius non sufficit ad destruendam virtutem, sicut neque unus actus secundum vir­ tutem ad eandem generandam ; sed interdum talis intensitatis vel durationis esse potest, ut virtutem debilem ct imperfectam plene corrumpat. b}r Virtutes infusae nullam videntur habere causam intrinsecae et directae diminutionis, ne quidem per peccatum veniale (cf. D 804) ; quoad desitionem vero, dicendum est hanc nunquam evenire per meram cessationem ab actibus virtuosis, contra atque dc virtutibus acquisitis dictum est; sed plena desitio obtinet quoad virtutes morales ct quoad virtutem thcologalcm caritatis per quodlibet peccatum mortale, quod inCf. Scoto, In I Sent d.17 q.3; Suarez, Disputationes metaphysical 46 b ! ubi diversae opiniones recensentur. ,T D. 803.834.842. Cf. etiam Mt 10,40. Possibilitatem iustius .nugmenti Bellarmino (De iustificatione 1.3 c.16) et Suarez (De gratia 1.9 c.l) dicunt etse dc fide; pro aliis rst theologice certa possibilitas. Ipsum augmentbm intrin­ secum Suarez (l.c. c.2 n.7) habet pro theologice certo. M 2-2 q.24 a.5 ad 3. Disput. metaphys. d.46 s.l ct 3. x Cf. Lanza, 1,460,4. fert in animam dispositionem incompatibilem cum istis .vir­ tutibus: quoad fidem vero per peccatum ipsi contrarium, et quoad spem per peccatum contra eam vel contra fidem. Haec omnino certa sunt, ct quidem cum amissa gratia sanctificante caritatem etiam amitti, fide tenendum est; virtutes quoque mo­ rales infusas simul cum gratia disparere, est doctrina unani­ mis theologorum 21 ; fidem non semper amitti cum gratia sanc­ tificante, definitum est contra protestantes (cf. D 838), idemque certo constat de spe, quia, sicut fides, praesupponitur ca­ ritati et potest esse sine ea, licet non perfecta. 728. In praxi “curent animarum rectores, ut animae sibi concre­ ditae actus verae virtutis, praesertim supernaturalis, eliciant, ob mo­ tuum nempe supcrnaturalc, praesertim caritatis. Quod imprimis com­ mendandum est iis, qui naturalem habent inclinationem ad actum alicuius vel aliquarum virtutum. Hi saepe imaginantur se magnam habere virtutem, v.gr. mansuetudinis, caritatis fraternae etc., dum e contra nihil est nisi quaedam virtutis inchoatio, c qua sine rationis discretione operantes, frequenter, ut notat D Thomas, peccarent. Discant igitur tali inclinatione, ct facilitate inde proveniente, cum -. finem uti, ut actus virtutum correspondentium, praesertim supermturalium, saepe ponant” I 729. VI. Valor moralis virtutum intelligitur earum apI ludo ad hominem perficiendum in sua vita morali23. I Errores praecipui circa hunc valorem, decursu temporis prolati I 'drunt sequentes: a) Beguardi ct Beguinae, consequenter ad erroI ttn dc possibilitate consequendi in hac vita supremum gradum per! dtionis ct finalem beatitudinem, docuerunt esse hominis imperfecti i in actibus virtutum cxerccrc. I b) Quietismus est doctrina quae deducitur ex despectu humanae I divitatis, ct praedicat quietem potentiarum hominis extinctioncm! :i humanorum desideriorum. Ab aliis antea iam sustentatus, praeI ;uum patronum habuit sacculo xvn M. de Molinos, cuius systema I nititur in integral! hominis corruptione post peccatum originale, I dc concludit hominem esse naturaliter spernendum ct omnia cius I .;tra, utpote vanitate ct egoismo infecta, Deo offendere ct gratiae I “t iniuriosa. Oportet, igitur, potentias annihilare, ut Deus in nobis I r:t nobis operetur (cf. D 1221ss), nihilque operari ex impulsu naturae I "dum mortuae (cf. D 1252.1255), ne quidem ad paenitentiam exer! dam, ad tentationes repellendas, ad actus virtutum vitiorum imI îhui opponendos, ad orationem peragendam (cf. D 1240-1241), sed I mnibus quies et resignatio passiva est retinenda, nisi impulsus I ' specialis animam moveat (cf. D 1257-1259) **. I r) Amf.ricanismus in Statibus Foederatis Amcricae ortus, indeque I Cf. Μκχκει,βαοι, 1.648-649. I ! Aibtxys-Damen, 1,279,2,°. I ’ 1“ hïc expositione sequimur Lanza. 1,424-426. if. DuOON, Le qutêtisle espagnol Michel Molinos (Paris 1921). 730 M VIRTUTIBUS IN GBNERI in alias regiones Angliae, Germaniae, Galliae aliquantulum serpens, po­ tius quam systema doctrinale, erat complexus tendentiarum practicarum et assertionum, eo fine sustentatus “quo facilius qui dissident ad catholicam sapientiam traducantur”; quod ut obtineatur “deberet Ec­ clesia ad adulti sacculi humanitatem aliquando proprius accedere, ac, veteri relaxata severitate, recens invectis populorum placitis ac ratio­ nibus indulgerc”a. Id ut melius fieret, directus S. Spiritus in animas influxus plus aequo extollebatur, posthabito Ecclesiae magisterio, ct naturales virtutes supernaturalibus praeferebantur, inducta infelici distinctione inter passivas, proprias temporis transacti, et activas, nostrae aetati congruentes*. d) Natubai,ISMUS multiformis hodiernam Societatem pervadit, quaslibet virtutes supernaturales parvipendens, et solis formis urba­ nitatis ct correctionis socialis contentus; cis autem sufficienter serva­ tis, impulsus naturales liberos relinquendos existimat, inde naturae perfectionem sperans. 730. Doctrina vera statuit quamlibet genuinam virtutem esse essentialiter operativam hominesque perficere. Sic quoad principium generale, quia in particulari videndum erit quod­ nam sit medium rei vel rationis in exercitio uniuscuiusque virtutis pro singulis individuis, iuxta respectivas condiciones personae, loci, temporis, etc. Ecclesia damnavit in 'Concilio Viennense propositionem Beguardorum (D 476): “quod se in actibus exercere virtutum est hominis imperfecti, et perfecta anima licentiat a se virtu­ tes”. Innocentius XI substantiam quietismi, in pluribus pro­ positionibus apud Molinos expressam, similiter reiecit (D 1221· 1288) per S. Officium et Const. “Caelestis Pastor”. Leo XIII, in epistola ad Cardinalem Gibbons iam citata (cf. D 19671976), pariter summam opinionum Americanismi improbavit. Pius XI et Pius XII laudibus non semel virtutes passivas el vitam contemplativam religiosorum extulerunt27. S. Scriptura, hinc hominem iustum exhibet operosum, sive in parabolis 28*et verbis explicitis 20 lesu Christi, sive in exhortationibus apostolorum 30, inde virtutes, praesertim pas­ sivas, patientiae (cf. Prov 16,32), humilitatis (Mt 11,29), x S’c deserbitur in epistola LïOKîS XIII, benevolentiae (D 1967' 28 Cf. A. Houtin, L*américanisme (Paris 1903); II. D. SgDGWlCKjB, Fn Hecker (Boston 1910); G. de Pierrefiu, Américanisme : DictSpir 11,4*5-45$ 77 Cf. AAS 16 (1024) 388-389. 28 Cf. v.gr. parabolas talentorum (Mt 25,14-30), ficulneae sterilis (Le IV), arboris bonae et matae (Mt 7,16-20). Jj V.gr. quando gaudium aeternum promittit operibus misericordiae (Mt 25,34-40) vel d scipulos hortatur ut continuo sint lumbis praecincti (Lc 12,35). Vj V.gr. cum S. Paulus se ipsum exhibet certantem et currentem, (2 Tie 4,7-8), vcl Timotheo commendat ut laboret “sicut bonus miles Christi” (2 T:a 2,3), vel monet ut in vitae stadio “Sic currite ut comprehendatis” (l Cor, 9,2* PROPRIETATES VIRTUTUM. X.729-/ 731 ûbedientiae (Phil 2,5.8), mortificationis (Gal 5,24), etc., lauil, et exemplis commendat divini Redemptoris, qui “haud nutatur... progredientibus saeculis” et semper manebit “Ma­ gister et exemplar sanctitatis omnis” ·*. Ratio quoque idem ostendit, nam “virtus est potentiae xriectio..., finis potentiae est actus, et nihil aliud est actus irtutis quam bonus usus liberi arbitrii”32; unde virtutes, ut •mt perfectio potentiae, necessario operativae sunt, etiam eae ,uae dicuntur passivae; id quod experientia quoque constat, ni passivae virtutes non raro maiorem laborem et nisum •quirunt quam activae; quod autem virtutes naturales effica5ores sint quam supernaturales eisque praeferendae, vix potintelligi, cum gratia non infirmet sed perficiat naturam 3S. 731. Unde concludes: Honestas mere naturalis in virtutibus cquisitis consistens ct cultura intellectualis, nedum sanctitati su:rnaturali aequiparetur, non est virtus perfecta, nec facit homisimpliciter bonum nisi caritate informetur, neque ullum ha,t valorem meritorium pro vita aeterna. Homo solis virtutibus •viralis externe ornatus, sed caritate supernaturali orbatus, non I tabet ne elcmcntalem quidem ordinationem vitae, sed est vere I âcator, et si in eo statu moriatur, condemnabitur. De proprietatibus virtutum Sub hoc titulo, medium virtutum, ear undem inter se connexionem, inaeiHaltm, durationem exponimus. Umza, 1,424-432.440-446; Mxrkelbaciî, 1,591-599.614-629.638-644 ; Tanquerey. 732. I. Medium virtutis significat mensuram qua exiditur ab ea sive excessus sive defectus, iuxta axioma: in dio consistit virtus; quod tamen recte intelligendum est. Protecto : 733. II. Distinguitur medium virtutum : a) Ex parte 31ECTI, seu ratione modi, temporis, aliarumque circumstan;runiquac secundum veram prudentiam in exercitio virtutum '.osklcrari debeant; b) ex parte obiecti circa quod versaitta> XIII, Epist. 7 benevolentiae D 1972. « Lto XIH. • Ci Huto.x, Vertus actives et vertus passives RevThom (1908) 617-629. 732 ? VIRTUTIBUS IN GENERE fur, quod potest esse duplex: a) medium rei, seu mensura ab ipsa natura determinata, ideoque pro omnibus eadem, licet in actuali applicatione mensurae interdum dictamen rationis ap­ plicandum est; β) medium rationis, seu mensura diversae in diversis rerum ct personarum adiunctis, iuxta prudentem ra­ tionis aestimationem, applicanda. Quibus praemissis, sequen­ tia statuimus: 734. III. Intelligitur medium virtutis: a) non secundum essentiam et ratione habitus, quasi sistere debeat necessario et essentialiter inter duo extrema opposita per excessum ct per defectum, hoc enim accidit interdum, v. gr., in fortitudine, quae est media inter temeritatem ct timiditatem, sed non sem­ per; β) neque secundum infirmitatem nostrae condicionis et subiective, quasi virtus exercenda sit mediocri nisu, sine ten­ dentia ad maximum eius splendorem, v. gr., ad insignem temperantiam vel liberalitatem, quae ceteroquin interdum omnino exiguntur secundum rectae rationis dictamen; sed γ) causaliter, secundum effectum et ratione obiecti, quatenus genuinae virtutis est conformari rectae rationi et non rece­ dere a recta via et a regula morum in rcspcctiva materia, neque per excessum neque per defectum, ita ut appetitus tendat ad operationes vel passiones, non magis nec minus, sed ea praecise mensura quam recta ratio postulat. 735. IV. Principia: 1. Virtutes intellectuales habent medium rei, quia earum obiectum est verum quod pendet a rebus, quae sunt mensura nostri intellectus; praeterea virtu­ tes intellectuales practicae habeant etiam medium rationis, cum habeant rationem regulae quae medium imponit nostris ac­ tionibus. 2. Virtutes morales habent medium ex parte obiecti, et quidem : a) iustitia, medium rei, cum eius sit tantundem iure alterius satisfacere quantum ipsi debetur, iuxta propor­ tionem cx natura rerum determinatam, sine respectu ad con­ dicionem operantis; /?) ceterae virtutes, medium rationis1, quia in eis nequit determinari materia rectae rationi conformis 1 Sunt qui dicant virtutem religionis et poenitentiae non habere medium rei· quia non possit dari excessus in cultu divino et in satisfactione pro peccatis; sed hoc verum est quoad qyantitatem in sc sumptam, non vero quoad quantitatem in relatione cum circumstantiis subiccti, quia sic dari potest excesus in ierwm virtutum materia, quia carum obiectum non est Deus ipse, sed bonum utionii in actibus religionis et paenitcntiae ponendum, quod est in medio rei. Mmri· back, 1,603. Quo sensu iustitia quoque habeat medium etiam rationis cf. L. Bxx· der, Dc moralitate actus iustitiae: PcrMorCanUt 41 (1952) 36-37. PROPRIETATES VIRTUTUM sine consideratione circumstantiarum personalium, localium, temporalium, etc. ; sic, v. gr., in exercitio temperantiae in cibo, vel fortitudinis coram periculo, tenendum est medium rationis, considerando num actus, prout procedit ab hoc subiecto et in istis adiunctis, sit conformis rectae rationi an non. 3. Virtutes theologicae a) Non habent medium ex farte obiecti, quia cum versentur circa ipsum Deum, quem prosequi debemus adhaesione appreciative summa, impossibile tst in eis per excessum obiectivum peccare, quo pacto modus diligendi Deum est sine modo diligere2; β} habent autem medium ex parte subiccti, ratione sci. modi quo debent exerceri, in quantum cis exercendis secundum veram prudentiam, convenienti tempore, ratione habita aliarum obligationum, etc., vacandum est3. 736. V. Connexio virtutum consideratur dupliciter, aim gratia sci. sanctificante ct inter se. i 1. Cum gratia sanctificante non necessario connect un;t virtutes naturales, naturaliter acquisitae; connectuntur I autem intime omnes fere virtutes supernaturales infusae, hoc I “odo: certo non omnes infunduntur ante justificationem, nam I caritas coniungitur inseparabiliter cum gratia sanctificante ; I '.eundum plerosque nulla virtus infunditur ante primam iusI ‘dicationem4, et omnes theologicae et morales infunduntur I aim gratia et sequuntur cius sortem in anima, praeter fidem et I yinquae, semel infusae, non iam pereunt nisi per peccatum I \ntra ipsam fidem prior, vel per peccatum contra fidem vel I pem posterior (cf. D 808.838). 2. Ipsae virtutes inter se diversimode connectuntur : I . Intellectuales certo non sunt connexae necessario, ut I comprobatur frequenti experientia; I b) Theologicae, pariter possunt esse separatae quate­ res fides vera, etsi informis et hoc sensu mortua (lac 2,17), I "test esse sine spe, et utraque sine caritate c, etsi non viceI ! S. Bernardus, Dc diligendo Deo c.6: ML 152,983. I : N'cc obstat quid contra virtutes theologicas, v.gr. contra spem, peccari I · per excessum ct per defectum» per praesui onem sci. ct per despeI quia dictum est medium in virtutibus assignari non secundum essenI «a wd secundum materiam. Cf. Lanza, 1,458. I 1 Ci. D 798.800; aliter opinantur uinda-m, ut Svarez, hi 3 t.3 disp.28 I eü; Sylvius» In 2-2 q.3 a.2; BaRez» In 2-2 q.6 a.2; Schilling, MoralthcoI w. 134. iuxta quos tides ct spes in adultis ante iustificationrm infunduntur; I ! sentit etiam ScoTUS, De natura ci gratia c.8, in casu particulari baptisp oxepti cum obice. I Qua ratione hoc fieri possit» cum gratia sit fundamentum ct principium XVJ non acceptata quoad rem, et inde a scaculo XVII invocari solita ab alqo j quoad nomen, apud rccvnt-ores admittitur plerumque ut specifice distincti i fide divina, quippe quae pro motivo formal’ habet auctor tatem EccVc lc if \ bilis. Impugnatur tamen a quibusdam, ut Excmo. F. GarCÎA MartKtz: A K pôsito de la Hamada fc cclesiâstica : MiscCom 6 (1946) 945 et RcvEspT II (1951) 211-253, qui practice ad sententiam veterum recedit, dum virtual·** revelata supponit post definitionem Ecclesiae fieri formalitcr a Deo raè”. ideoque non esse amplius obiectum scientiae theologicae sed verae fide·* drw Propter rationem longe diversam negabat fidem ecclesiasticam MarIn-Scu: b cvohtciôn homogcnca del dotjnfa cat 01 co (Valencia 1923). quia sci ce«?.: omnia virtualiter revelata, cum revelatis metaphysica necessitate connexa, a< obiectum fidei proprie divinae. e Defin tio Ecclesiae non est, ne partialiter quidem, motivum asseoMX $ totus quantus nititur auctoritate Dei révélants; sed est regula ct mt’t— fallibile ac necessarium ad removendam dubitationem dc facto revebt -j div nae 1 Alii vero, quibus constat prudenter tales revelationes esse factas, quidem eas contemnere, sed neque tenentur credere deficiente intimatione ct hoc valet etiamsi Ecclesia illas revelationes probaverit, quia hac approbate ' tantum declaravit ndi I in eis contra fidem ct mores exhiberi, atque sufficed adesse indicia ut sine superstitione pic prudenter credantur. FIDES IN SE SUMPTA. N.747-748 745 linentur, ct ab Ecclesia sive sollemni iudicio sive ordinario et universali magisterio tanquam divinitus revelata credenda proponuntur. 3. Ratio modi credendi in: a) Explicitam, quae in se et secundum proprios terminos est obiectum fidei; b) Impli­ citam, quae continetur aliquo modo in alio obiecto quod in se creditur, sci., vel sicut particulare in universali, sic verbi gratia, si formalitcr revelatum est omnes homines esse a Christo redemptos, implicite hoc revelatum est de Petro ho­ mine; vel sicut pars essentialis in toto vel definitio in definito, sic v. gr.. si formalitcr revelatum est Christum esse verum hominem, implicite definitum est eum esse animal rationale et esse compositum cx anima et corpore; vel sicut conclusio in praemissis, sic revelatis consubstantialitate Verbi cum Patre et divinitate Patris, revelatur divinitas Verbi; vel sicut correlativum et contradictorium in suo relativo ct opposito, sic si revelatur Zebedacum esse patrem loannis, vel animam esse immortalem, revelatum est loannem esse filium Zebadaei et animam non esse mortalem. 4. Ratione manifestationis in: a) Internam, in qua fidei assensus pura mente concipitur; b) externam, in qua as­ sensus signis perceptibilibus manifestatur, sive a) publice, scu coram aliis, sive β) privatiin scu sine testibus qui dc facto pos­ sint signa percipere. 5. Ratione intentionis in a) Formalem, si homo primo et per se fertur in actum fidei eliciendum; b) virtualem, si primo et per se fertur in alium actum, in quem tamen ponen­ dum etiam fides vim exercet, cum sine eius influxu talis actus vel omnino vel debito saltem modo poni non possit, sic, verbi gratia, signum crucis cum adiccta invocatione sine fide Tri­ nitatis, genuflexio coram tabernaculo sine fide Eucharistiae. 6. Ratione perfectionis ct meriti in: a) formatam scu vivam, quando coniungitur in credente cum caritate ct ab hac fovetur (cf. I) 801.838.1791) ; b) informem scu mortuam, quando est quidem vera fides, sed in subiecto destituto cari­ tatis et gratiae sanctificantis, quae est vita animae in ordine supcmaturali. 748. IV. Existentia fidei theologicae: a) In jus­ tificatis, fide tenenda est iuxta Concilium Tridentinum (D 800); b) in infantibus baptizatis, est doctrina communis et snnino certa iuxta Concilium viennense (D 483). adultis 746 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Praeterea ex dictis: infunditur probabilius simul cum pri­ ma gratia sanctificante etiam in adultis ; et hac amissa, per­ durare potest in anima, quia non dependet ab habituali gra­ tia sed est fundamentum vitae Christianae quod potest rema­ nere, modo quidem informi, destructo ipso aedificio *8; angeli:' habitus supernaturalis simul cum gratia; et cx repetitis ac­ tibus fidei potest fieri etiam quidam habitus naturalis, cuit· effectus psychologice vix differunt ab effectibus dononr Spiritus Sancti ; amittitur per actum infidelitatis formalis (L) 808.828). 749. V. Subiectum fidei thclogicae duplex distingui­ tur: a) Proximum seu immediatum est intellectus speculatio (cf. 2 Cor 10,5), sub influxu quidem voluntatis liberae, cui: agatur de propositionibus neque in se neque in suis princi­ piis evidentibus ac proinde visioni intellectuali et scientiae subtractis, et cum auxilio gratiae illuminantis intellectum t' communicantis voluntati pium credulitatis affectum, ut impe­ ret firmissimum assensum erga obscura ct imperfecte cognita sane in S. Scriptura 0 fides exhibetur ut actus credendi, qui manifeste perlinet ad intellectum et causât fiduciam (Epb 3,12; 1 Tim 3,13) a fide distinctam (cf. D 822). b) Remotum est persona in qua est et remanet fides, sci.: a) Viatores iusti omnes, siquidem gratia sanctificans sem­ per coniuncta est cum fide infusa; β) viatores baptizati omnes qui post baptismum contra fidem non peccaverint per haeresim formalem vel apostasiam; γ) animae purgatorii quae ad­ huc carent visione beatifica, et proinde credunt non visa. Animae vero beatorum et angeli qui vident Deum facie ad faciem, et in Deo alia quae ipsorum intersunt, non amplius habent fidem, deficiente huius obiecto. In damnatis quoque e! daemoniis evacuatur fides, quia definitive aversi sunt a fat ultimo ct obdurati in malo ; remanet sola fides quaedam natu­ ralis, siquidem et ipsi daemones “credunt et contremiscunt’ (lac 1,19), coacta et orta ex evidentia signorum. 759. VI. Obiectum fidei theologicae duplex pariter distinguitur: a) Formale, sed id propter quod creditur, sc auctoritas Dei revelantis quae nec falli potest, cum sit prias 8 Dc his cf. dogmaticos, v.gr. Suarf/z, Dc fide disp.7 scc.3 n 3. 8 Ex pluribus locis cf» Hebr 11,6. Consonat traditio, v.gr. apud S Aer· tinum: “Ipsum credere nih 1 aliud est, quam cum assensione cogitare... cor" omnis qui credit; ct credendo cogitat et cogitando credit.” De pracdestvuiw sanctorum c.2 n.S: Mb 44,963. Cf. quoque 2-2 q.4 a.2. fides ix se sumpta, n.748-751 747 Veritas in cognoscendo, nec alios fallere, cum sit simul prima Veritas in dicendo. Vaticanum, distinguens inter fidem divinam ct scien­ tiam, definit (L) 1811): “Si quis dixerit fidem divinam a na­ turali de Deo et rebus moralibus scientia non distingui, ac propterea ad fidem divinam non requiri, ut revelata veritas propter auctoritatem Dei revelantis credatur, A. S.” Cf. D 1636. Ex S. Scripturae innumeris locis, prasertim apud S. Paulum, sufficiat proferre 1 Thcs 2,13: “...cum accepis­ setis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud, non ut ver­ bum hominis, sed, sicut est vere, verbum Dei, qui operatur in vobis, qui credidistis”. b) Materiale, sed id quod creditur, sci. omnes verita­ tes a Deo formaliter revelatae quae continentur sive in verbo scripto sive in viva traditione (cf. D 1789.1792), quae, si in­ super ab Ecclesia proponantur sive sollemni iudicio, in defi­ nitione concilii oecumenici vel R. Pontificis ex cathedra loquentis, sive universali magisterio ex ordinario exercitio mu­ neris pastoralis, ex praedicatione catholica, ex instructionibus pastoralibus et scholis theologiae, credendae sunt fide divina et catholica (cf. c.1323) ; cx his veritatibus aliae constituunt obiectum a) primarium, nimirum ipse Deus, qui est prima VeI rilas in essendo, cum suis perfectionibus, ut excedens ratio­ nem naturalem et finis nobis supernaturalis ; aliae β) secunda hunt, reliquae nempe veritates a Deo distinctae et in ordine ad Ipsum revelatae, sive per se (res fidei et morum) sive per ac­ cidens in prioribus revelandis contentae. Veritates credendae proponuntur alias directe, per formalem doctrinae assertio­ nem, v. gr., cum definita est Assumptio corporalis P». Μ. V. in caelos; alios indirecte, per damnationem doctrinae contra­ riae falsae. i 751. Obiectum materiale fidei divinae sunt : a) Certo milia formaliter revelata sive explicite sive implicite, ut supra (iictum est; β) Probabiliter etiam virtualiter revelata, non quidem eo ipso quod materialiter et obiective identificentur cum formaliter revelatis, ut voluit Marin-Sola 10, sed post­ quam Ecclesia illa magisterio suo infallibili definierit, siquidtm in infallibilitate omnium et singularum definitionum EcS «m «M • Lq evoluciôn homogcnca del dogirfa catoiico (Valencia 1923). 748 ΠK VIRTUTIBUS THEOLOGICIS clesiac, quae est de fide divina, videtur implicite contineri re­ velatio veritatis quae virtualiter continetur in alia veritate fidei divinae*11*; nisi forte cum pluribus modernis admittenda sit fides ecclesiastica, innixa auctoritate magisterii authentici, qua credimus virtualiter revelata sicut effectus in causa ve’ conclusiones theologicas in suis principiis quorum unum sit de fide, alterum autem cx ratione certo cognitum ex motivo infallibili quidem sed humano, et specifice distincto a motivo fidei theologicae ia. Ad revelationes privatas, quibusdam individuis seorsim factas, quod especial, a) ab his qui eas immediate accipium credendae sunt tide divina, si revera certi sunt Deum sibi lo­ culum esse; A) ab his qui mediate de eis audiunt : a) oM approbationem Ecclesiae non debent admitti, sed neque pos­ sunt temere reici, sed cauta exspectatione respici; β) posta;· probationem Ecclesiae, tanquam aliquid pium absque timore superstitionis admitti possunt et debent ; sed absque contemptu et protervia possunt etiam praetermitti, nam Ecclesiae testimo­ nium non imponit obligationem credendi, sed mere confirmat credibilitatem humanam earum rerum, tanquam pias ct ab erroribus immunes; quod si Ecclesia in casibus specialibus quandam revelationem ut authenticam habeat, v. gr. manifes­ tationes SSmi. Cordis Icsu Stae. Margaritae Mariae, adhuc non imponit fidelibus nisi assensum obedientiae et fidem humanam, quia quamvis auctoritate ecclesiastica firmentur, non sunt infallibilitcr certae, cum Ecclesiae infallibilitasadea non extendatur 13. 752. Velumen veritatum fide divina universaliter mdendarum: a) Obiective seu quovd se augebatur decursu temporum, praesertim dum Christus Redemptor degebat in terris, sed definitive clausum est cum morte ultimi apostoli, ita ut nulla exinde veritas a Deo omnibus hominibus credcnd proposita sit ncc in posterum proponatur; b) sUBIECTivi seu quo\d nos auctum est etiam sacculis subsequentibus. recenter adhuc v. gr. quando definitum est dogma Asumptio11 Cf l·' GarcIa MartÎxiEk. /1 f>rof>6sito de la Hamada ft cclciitUct, Com 6 (H46) 3143; TbXM? RrvEspT 11 201-253. n Ci Mcrkelvach, 1.675: PnxAOOR, 11.15*19· 11 SvAFrjfr, Dc f de d3 s.10 n7 jrtrv t rcvrlat onr* privates po quenti ubi gat one obiecta seu materait credendi, suffic’t quod factum rete’: tiouis et signa certa crcd;biltatis communitati innotuerint; ipsa divulgatio ad ob ectivam obligationem condendam non requiritur. 41 M ume autem requiritur ad obligationem subicctivam credendi: ut omr.r< difficultates sint plene aut directe et positive solutae, adeo ut vel dubium m prudens s t p*ycholog ce impossibilis. * Cf. 2-2 q.6 a.l; Prümmer, 1,486. fides in se sumpta?^WT-7?6 751 turalcs vires prachabitis, Deus homini rite disposito largitur lumen fidei, illuminans eius intellectum ad plenius cognoscendum obiecliun materiale ct formale revelationis, piumque credulitatis affec­ tum, quo imperatur assensus firmissimus veritatibus obscuris qui­ dem et impcrtectc cognitis, sed supra omnem certitudinem certis­ simis, utpote quae nituntur in sola auctoritate Dei revelantis, quae r.tc fallere potest nec falli. 756. VIII. Qualitates fidei: plures vel pauciores a di­ versis recensentur. Praecipuae sunt: a) Assensus rationabilis intellectus, i. e. non caecus, sed post et propter cognita motiva et rationes, quae ostendunt posse et debere illum poni secundum rectam rationem. Haec motiva credibilitatis, licet sint rationabilia non sunt internum ct spccificans motivum ipsius fidei, ut dictum est. b) Physice liber, non tantum radicaliter et remote, quia possimus non considerare motiva credibilitatis et sic abs­ tinere a credendo, sed etiam proxime et formaliter, quia li­ cet factum revelationis et obligatio credendi evidenter de­ monstrentur, ipsae veritates minime sunt evidentes, ideoque assensum liberum relinquunt tum quoad exercitium tum quoad specificationem. Ecclesia hanc libertatem definivit (I) 1814) : “Si quis dixerit assensum iidci christianae non esse liberum, sed ar­ gumentis humanae rationis necessario produci... A. S.’. In S. Scriptura alii exhibentur credentes, alii non credentes, quod est signum libertatis; credentes praemiis afficiun­ tur, non credentes castigantur, quod est argumentum libertatis; sic v. gr. Mc 16,16: “qui crediderit ct baptizatus fuerit, salvus erit ; qui vero non crediderit, condemnabitur”. Io 3,18: “qui credit in cum non indicatur; qui autem non credit, iam indicatus est.” Ratio quoque idem demonstrat, supposito merito fidei ; sed etiam ex ipsa natura rei, nam in veritatibus fidei argumenta humanae rationis manent obscura ct imperfecte cognita, utpote “argumentum non apparen­ tium”, ideoque sub illis manet possibile dubium, negatio, etc., veritatis propositae. c) Certus, super omnia firmus, vereque infallibilis, utpote gratia divina praeparatus, ct motivo innixus quo nul­ lum aliud potest esse fortius vel cum veritate coniunctius (veracitas Dei) ; fide ergo homo Deo revelanti adhaeret non opinative tantum, sed sine ulla formidine deliberata errandi. Positis enim praeambulis fidei, voluntas, gratia adiuta, impe- 752 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS rat assensum corrcspondentem dignitati motivi propter quod assensus praestatur, sci. auctoritati Dei summe aestimabili, dc cuius attestatione saepe insuper constat indicio infallibili Ecclesiae. Unde iure concludebat R. a S. Victore: ‘‘Domine, si error est in fide, a Te decepti sumus" ”, Unde concludes: Etsi fides non sit certior omni naturali cogni­ tione ratione indubitabilttat:s, sunt quippe multae cognitiones quae in maiore rei evidentia innituntur, est certior tum ratione aesltmaHunts ct infdllibilitatis, quia motivum assensus magis pugnat cum errore et quia divinum adiutorium ad credendum praestitum multo minus quam aliae causae potest errorem causare (cf. D 826), tum ratione adhaesionis, quae mensuratur cx maiore vel minore digni­ tate motivi propter quod intellectus adhaeret veritati propositae sub influxu voluntatis'·’, ct in casu motivum est auctoritas divina Unde damnata est propositio (D 1169): “Voluntas non potest efficere ut assensus fidei in seipso sit magis firmus quam meretur pondus ra­ tionum [sci. pracambulorumj ad assensum fidei impellentium”. Supernaturalis, non tantum ratione obiecti et moti­ vi de quibus supra, sed etiam principii a quo producitur, sd. ex viribus gratiae. Ecclesia saepe prius hoc tradidit (cf. v. gr. D 179), et in Concilio Vaticano expresse docet (D 1789): “Fides est vir­ tus supcrnaturali^ qua, adiuvante et aspirante gratia... cre­ dimus...”. Cf. D 1791. Scriptura plurimis locis idem testatur, v.gr. Io 6,29: ‘TIoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille”. Eph 2,8: ‘‘Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est”. Ratio: Fides salutis supernaturalis initium et radix justificationis (D 801), non magis praestari potest solis viri­ bus naturalibus quam alius quilibet effectus supernaturalis, sed omnino requirit praevenientem Spiritus Sancti inspiratio­ nem et adiutorium ad credendum (D 813). c) Universalis quoad obsequium tum voluntatis tum in­ tellectus (D 1789), eo enim usque se debet extendere, quous­ que motivum cius formale; quod insuper talis est naturae,ut totum et totaliter admittatur, aut totum et totaliter reici de­ beat ; accedit quod, si relate ad unum articulum fidei error vel deceptio ex parte Dei supponatur, actum est de Eius auc­ toritate tanquam dc motivo absolute vero ct infallibili. d) ” /?.· Trin tnte, 1.1 c.2: ML 106,891. U Tamen firmitas adhaes on»s pendet a gratia quae illuminat intellectum d movet voluntatem, diversa in diversis hominibus ct in eodem distinctis tempo· rbur; unde adhaesio fidei pendet a fervore uniuscuiusque actus sub gratii Cf. 2-2 q.5 a.4. FIDES IN SE SUMPTA. N 756-757 753 Unde concludes: Universale voluntatis obsequium postulat, ut homo pium credulitatis affectum foveat ad admittenda omnia sive grata sive ingrata quae a Deo fuerint revelata et sufficienter pro­ posita; hinc peccat qui sibi persuadere studet Deum hoc vel dlud non revelasse, vel qui claritati revelationis tenebras offundere in­ tendit, ut sic ab officio credendi liberetur; Deus enim non exigit solum ne dicamus esse falsum quod ipse attestatur, sed etiam ut positive admittamus tanquam revelatum quod nobis esse tale suf­ ficienter intimatur. f) Obscura, quia per fidem ut talem obiecta credenda non perspiciuntur aut videntur, sed propter auctoritatem Dei non visi creduntur ; actu, igitur, fidei formalitcr sumpto nul­ lam veritatem perspicimus, sed veritati adhaeremus, quate­ nus intellectus, supposita certa notitia credibilitatis et credentitatis obiecti, ei firmum assensum praestat non propter evi­ dentiam rei, sed propter auctoritatem Dei revelantis. Unde concludes: Eadem res nequit, ut videtur, psychologice eodem momento esse obiectum fidei explicitac ct cognitionis evi­ dentis, etsi repugnantia mctaphysica nulla appareat in credendo propter auctoritatem Dei ct cognoscendo propter evidentiam ; potest ?.utcm simul esse obiectum scientiae ct fidei implicitae; similiter possunt esse simul in eodem homine circa eandem veritatem habi­ tus fidei ct actus scientiae, vel actus fidei ct habitus scientiae, imo habitus fidei et habitus scientiae, quibus simul disponatur ad cre­ dendam ct sciendam diverso tempore eandem veritatem; sed ut ridetur actus fidei explicitae non potest simul esse cum notitia evi­ tati eiusdem obiecti ”, 757. In praxi confcssarius et moderator animarum omni ope ;romovcrc debet spiritum fidei in Christianis, utpotc quae est “humnae salutis initium, fundamentum ct radix omnis justificationis” (D 863); vitae spiritualis alimentum, nam iustus cx fide vivit ct per fidem salvatur (Rom 1,17; Gal 3.11; 1 Cor 15,1-2, ctc); me· filorum fons praestantissimus, cum sit obsequium indeficiens quo intellectum simul et voluntatem subicimus Deo; lumen novum, lon­ ge superans lumini rationis, quo veritates rationi impervias attin­ gere valemus ct circa viam supernaturalem ad finem nobis propo­ situm illuminamur simulque a crassis erroribus ct pungentibus du: s liberamur; robur denique ct solatium voluntatis, siquidem qui B potiuntur sancti, per eam operantur iustitiam, convalescunt in infirmitate (cf. Hcbr 11,33-34). gloriantur in tribulationibus, pacem habent ad Deum (cf. Rom 8,28)“. 9 Mnrajucir 1,680: Peinador, 11,25-30. * Cf. Tasqueret, 11,626-628. 754 DE virtutibus theologicis C A PUT II De fidei necessitate et exercitio 758. Summa rerum dicendarum. Exposita generaliter necessitate fidei, tr. habitualis tum actualis, ulterius exurget quaestio circa necess tatetn fidei acturi c.xpl citae vel impl.Citae, ideoque agemus in pari culari de obligat one exfau credendi quasdam veritates concretas ct de praecepto negat vo-pos tivo diatrii actus tum internos tum externos fidei, sive explicit ac sive implicitae (S 1); ulterius etiam erunt detet m.nandae veritates credendae 2). S. Thomas, 2-2 q.2 a.3-8; S. Alfonsus, 12 tr.l n.1-6; Suabqz, Dc fit disp. 12 *14; Bouquillon. Tr. dc virtutibus theologicis 156-197: Mausbacii, 1 52 3 'Ianqulkj.v, 11,653; Aekt.\ys-Da»men, 1,308-315 îNoldin-Schmitt, 11.7.\ Pe i N ador, 11,38-76. § 1. De necessitate et exercitio fidei 759. I. Necessitas alicuius rei in ordine ad salutem in theologia distinguitur duplex: a) Medii, quatenus res quae dicitur necessaria ita positi­ ve ad finem influit, ut sine ea, etiam inculpabiliter omissa, finis obtineri nequeat 1 ; potest autem esse hoc modo neces­ saria sive a) m. re, seu in se ipsa, ita ut nullo alio medio sup­ pleri possit, v.gr. baptismus aquae pro infantibus, et gratia sanctificans pro omnibus ut gloriam aeternam adipiscantur morientes, sive β) in voto, seu quae suppleri potest alio me­ dio, cum voto tamen seu desiderio sincero ipsius rei quae in se nequit haberi, v.gr. baptismus pro adultis, qui suppleri potest per actum caritatis perfectae 2. b") Praecepti, quatenus res quae sic dicitur necessaria, non requiritur in se absolute ad finem, sed imponitur sub praecepto, ita ut cius observantia sufficienter cognita et moraliter possibilis, sit conditio necessaria ad salutem, sicut non observantia est obex. 7δ0. II. Considerari potest necessitas fidei sive quoad ipsur habitum infusum, sive quoad actus fidei ab adultis eliciendos; t: in utroque casu indoles necessitatis, medii sci. vel pracccpti. Hk fit in sequentibus. 1. l;idcs habitualis est necessaria necessitate medii i-· re omnibus hominibus ad salutem, idque cx natura rei, posita * Necessitas medii potest dari: a) /\nsoLUTE, seu es natura rei, sic irh gratia, caritas theologica est dc necessitate medii in re absolute ad stitit*; b) Relative, seu ex libera Dei voluntate s:c disponent s v gr. quoad mum aquae, qui est de necessitate medii iw voto solum relative. 3 Circa hanc notionem ct d stmetionem cf J. A Ai.oq a La ncca dtl it medio en la Escolàstica postrident na: ArchTû 8 (1945) 57-84. _ _________ NECESSITAS ET EXERCITIUM flliEI. x 758-761 755 dispositione divina circa hominum iustificationem, seu est tam absolute necessaria, ut sine ea in se habita, nemo possit sal­ vari, sive propter ignorantiam invincibilem sive propter im­ possibilitatem physicam ab ea habenda excusatus, cum fides sit fundamentum et radix iustificationis, et haec vicissim in' choatio salutis aeternae, quae in caelo perficitur, completur, 1 melius possidetur, sed in terra inchoata. Ecclesia in Concilio Tridentino (D 799), postquam do­ cuit de baptismo quod est “sacramentum fidei”, addidit de hac: “sine qua nulli unquam contigit iustificatio” ; et paulo interius fides dicitur (D 801) fundamentum et radix iustiikationis; Vaticanum autem complevit (I) 1793): “Quoniam sine tide impossibile est placere Deo et ad filiorum eius con­ sortium pervenire, ideo nemini unquam sine illa contingit ius•dticatio; nec ullus, nisi in ea perseveraverit usque in finem, vi­ tam aeternam assequetur." Planum est autem quaestionem in his documentis esse dc habitu fidei, qui solus patet infantibus. Scriptura in pluribus locis proclamat absolutam fidei necessitatem ad salutem. Classicus est locus S. Pauli, Ilebr '1.6: "Sine fide impossibile est placere Deo”, qui valet tum de tide actuali tum de habituali ; rationem autem reddit apostohs cum ait (Hebr 11,1): “Est autem fides sperandarum substantia rerum”, hoc est, initium seu fundamentum salutis Internae sperandae, sine quo, salus non obtinebitur. Cf. Rom 3,24. Ratio non solum videt convenientiam fidei ad inchoan­ dam unionem cum Deo in via, sed etiam ostendit eius absolu­ ta necessitatem ex intrinseca rerum natura, supposito divino kereto circa indolem justificationis viatorum; si enim nemo rivatur sine caritate theologica, et caritas non infunditur sine fide, quae in ordine generationis est ante caritatem D 799), satis constat fidem esse absolute necessariam ad salutem. 756 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Praeter fidem habitualem, vel potius praccisive ab ipx sive iam habeatur sci. infusa in anima et non amissa, sive ner. habeatur, quia amissa vel nunquam suscepta. Aliqua fides actualis, in genere, nam inferius examina­ bimus in particulari quando et quoties actus fidei supcmaluralis elici debeant ab adultis. Ad a): Peccatoribus adultis necessaria est fides cx|lu . ct formalis, si quaestio est de prima iustificatione; fides ci­ tem saltem implicita et virtualis, si quaestio est dc secunh iustificatione, manente habitu fidei prius suscepto ct per pi­ catum infidelitatis non destructo. Ecclesia in Concilio Tridentino docet (D 798) adultos disponi ad iustitiam, dum “fidem ex auditu concipiente [ergo in re et actualem], libere moventur in Deum creden­ tes"; et verba S. Pauli de iustificatione per fidem explica' (D 801), “quia fides est humanae salutis initium, fundamentum ct radix omnis iustificationis, sine qua impossibile est placere Deo et ad filiorum eius consortium pervenire”; unde conclu­ dit Vaticanum (D 1793) ; “ideo nemini unquam sine illa contin­ git iustificatio”. Cum autem habitus fidei semel susceptus C. per infidelitatem non amissus, sufficiens sit fundamentum et radix iustificationis secundae post lapsum recuperanda., ad eam sufficiunt actus fidei impliciti in paenitentia super­ natural!, quae describitur in Tridentino (D 807) non memo­ rato ullo actu fidei explicite. Scriptura multoties asserit necessitatem fidei actualis verbi gratia quando Christus Dominus iubet praedicare evangelium et addit (Mc 16,16): “qui crediderit ct baptizatus fue­ rit salvus erit, qui vero non crediderit condemnabitur”. Si­ militer cum S. Paulus docet (Gal 2,16) “quod non justificatur homo cx operibus legis, nisi per fidem lesu Christi", con­ traponens actus fidei operibus legis (cf. Rom 3,28). Textus antea adductus ex Ilebr 6,5: “Sine fide impossibile est pla­ cere Deo", valet non solum de fide habituali verum etiam dc actuali, addit enim: “credere enim oportet accedentem ad Deum”, totusque contextus id demonstrat. Ratio idem ostendit, nam impossibile est tendere ad aliquem finem, nisi et hic cognoscatur et media quae ad eum ducunt. Iam vero, in actuali providentia homo debet tendere ad finem supernaturalem per media supernatunlia. Ergo debet illa praevie cognoscere, quod non fit nisi per NECESSITAS ET EXERCITIUM FI PE! N 761-762 757 aclus fidei, cum et finis et media superent vires naturales. Aliunde isti actus fidei sufficienter exercentur modo impli­ cito ab eo qui gaudet habitu fidei, dum explicite ponit alios actus salutares qui fidem praesupponunt et vere exercent, v. gr. dum orat, conteritur, etc. Tota propositio inferius confirmabitur, cum in particulari vide­ bimus quae veritates profitendae sint dc necessitate medii ad sa­ lutem. Ad b): Ad justificationem servandam fides, mitigata qua­ dam ratione, adultis necessaria est necessitate medii. Ratio est, quia fides actualis requiritur ad plura officia vitae Christianae, quae partim sunt media necessaria ad sa­ lutem, partim ex praecepto urgent fidelibus; unde llebr 10,38: “Justus autem meus cx fide vivit ; quod si subtraxerit se, non placebit animae meae.” Haec necessitas medii mitigata, haud dissimilis est ab illa quam multi reccntiores attribuunt Eucha­ ristiae pro iustificatione conservanda. 762. Unde concludes: Latet hic mystcriosum illud problema dc salute infidelium sive infantium sive adultorum, ct de compo; tione possibilitatis salutis aeterna' omnibus hominibus a Deo con­ cessae, cum necessitate absoluta fidei potissimum cx parte actus, ct non adeo ex parte obiecti, quod sufficit plerumque implicite credcie, modo explicato. Ad solutionem, nostro crilcrio humaniorem, quaerendam, variae solutiones lentatae sunt, inter quas: j) Ripai.da’ dubitative proposuit sufficientiam fidei implicitae ct iit voto pro adultis, sicut dicitur dc necessitate baptismi; sed haec senten.ia non habet ullum textum Scripturae in quo fulciri possit, ct potius componitur difficulter cum pluribus; sic v gr., si dicitur acceden­ tem ad Deum oportere ut credat, significatur fides explicita, et non votum cius; β) plures, praesertim reccntiores, ut Gutbereet** ct Berardi’, innuerunt sufficientiam fidei late dictae, cx mntivis na­ turalibus naturaliter deductae, ct cum auxilio gratiae actualis pos­ sessae, vel ad fidem in voto redierunt; sed etiam haec sententia, redum fundata appareat in fontibus dogmaticis, serias difficulta­ te habet, cum damnata fuerit propositio (D 1173): “Fides late dicta, ex testimonio creaturarum similive motivo ad iustificationcm suffi­ *. Cf. etiam D 1811 °. cit 1 De ente supcrnaturali 1.1 disp.20 n.123; Cf. Iîarest, Infidèles: DTC ΜΓ4764-1Λ». * Dopinalischc Théologie (Matnincta 1897) VI11.49.3 *03: ex ant'aipo^hus rhntur Vega. Dc iustif cation? 16 c.20 21 (cf. tamen IIarent. /.g 1750-1758); Sgto, Dc natura ct (] rat'd 12 ell, qui postea op:moncm retract aV»t (cf /n Π' έΐ q2 a3>; VlToRTA, hi 2-2 q.2 a.3 n.5. Cf. T. Uroanoz, La ncccsidad de h fc rrf/irM para salvarsc, scatni los tedloqos de la cscitcla salmant 'na: CicncTom 59 (1040) 398-414; 529-553; 60 (1041) 109-134; 61 (1041) 83 107. ' 1 Praxis confessoriorum (Kacnza 1 °O3 ) 1.22-75. cx parte accedens ad R·;i!h; nec plane alienus J. Neveut, Dc la nécessite dc la fo-: E ph Th Loy 7 ’3) 29-45. • Hanc sententiam plures impugnarunt, ut Martin, De necessitate credenti 758 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Quidquid sit de solutione, certum est nullum adultum inveniri in omnimoda impossibilitate eliciendi actum fidei ad salutem r siti, etenim “facienti quod est in se Deus non denegat gratiae.' Ideo, “si quis in silvis vel inter bruta animalia enutritus... ducti?, naturalis rationis sequeretur in appetitu boni et fuga mali, certis; me tenendum est quod ei Deus, vel per internam inspirationem re­ velaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem fidei prae­ dicatorem ad cum dirigeret, sicut misit Petrum ad Cornelium' 763. 3. Omnibus adultis necessarii sunt ex nécessitai: praecepti', a) Aliqui actus fidei; b) etiam externae. Necessitas praecepti respicit actus fidei tum internos, si­ ve propter ipsam fidem sive propter alias obligationes, nominatim propter iustificationem acquirendam vel conservandam tum externos in peculiaribus adiunctis eliciendos. De singu­ lis ex ordine agendum est postquam ipsam obligationem ge­ neralem indicemus. Ad a): In genere obligatio praecepti quoad fidem sive in­ ternam sive externam constat ex documentis Magisterii cedesiastici, ex Sacra Scriptura et ex ratione, consentientibus om­ nibus theologis. Profecto: Ecclesia damnavit, inter alias, sequentes propositio­ nes: (D 1101) “Homo nullo unquam vitae suae tempore tene­ tur elicere actum fidei, spei ct caritatis cx vi praeceptorum di­ vinorum ad eas virtutes pertinentium”; (D 1166): “Fidesnon censetur cadere sub praeceptum speciale et secundum se"; (D 1215): “Sufficit illa mysteria (Trinitatis et Incarnationis) semel credidisse”; Tridcntinum prius (D 803) tradiderat:“Sic ergo iustificati... in ipsa iustitia per Christi gratiam accepta, coopérante fide, bonis operibus crescunt atque magis justifi­ cantur.” Et Vaticanum declaravit (D 1789) quod “plenum re­ velanti Deo intellectus ct voluntatis obsequium fide praestare tenemur”. Scriptura tradit nobis expresse “mandatum” Dei (1 Io 3,23): “ut credamus in nomine Filii cius Icsu Christi”; ei ultima missio apostolorum ante Ascensionem apertissime de­ monstrat praeceptum credendi evangel io, si attendatur sanc­ tio iniuncta non credentibus; eo enim ipso quod Deus alicui actui libero hominis vitam aeternam promittit, eius autem et credendorum (Lovaina 1906); F. Schmid, Dic ausscrordcntlichcu Htilstit;* fiir dic gcfaliene Mensehheit (Brixen 1899). 1 S. Thomas, Dc veritate q.14 a.11 ad 1. Cf. P. R. Pies, Die Hcihfrc.;t der Heiden (Aqmsgran 1925); 1«. Caperan, Le problème du salut des infiilltt (Toulouse 1934). > NECESSITAS ET EXERCITIUM fidei x762-764 759 omissioni damnationem comminatur, vere talem actum prae­ cipit; iam vero sic sc res habet apud Mc 16,16: “Qui credi­ derit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non credi­ derit, condemnabitur.” Ratio quoque suffragatur, cum enim fides sit funda­ mentum et radix iust dicationis et vitae Christianae, sine repe­ tito exercitio fidei homo nequit eam intellectus et voluntatis dispositionem retinere, quae ad vitam Christianam est neces­ saria; accedit quod, posita revelatione, ex iure naturali exurgil obligatio credendi, nam Deus loquitur ad homines eo con­ silio ut sibi fides praestetur, ideoque fidem detrectans facit iniuriam Dei vel scientiae et veracitati, si eum erroris et frau­ dis habet haud expertum, vel sapientiae, si absque consilio il­ lum operari existimat, vel denique supremo cius dominio, si submissionem detrectat vel indifferentiam coram revelatione ostendit (cf. D 1789.1810). Ad b) : In particulari ad externam fidei professionem quod attinet : Ecclesia, per S. C. dc Prop. Fide declaravit “Non posse admitti ad baptismum mahumedanum qui velit, propter vitae periculum, Christianus esse occultus ct manere, sed debere se transferre ad loca, ubi possit publice religionem Christianam profiteri” 8. Mt 10,32-23: “Omnis ergo, qui confitebitur mc coram hominibus, confitebor ct ego eum coram Patre meo qui in cae­ lis est; qui autem negaverit mc coram hominibus, negabo ct ego eum coram Patre meo qui in caelis est”; Rom 10,9-10: Si confitearis in ore tuo Dominum lesum, ct in corde tuo credideris... salvus eris; corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem.” Ratio fundamentalis est, quod Christus fundavit Ec­ clesiam visibilem cum cultu visibili, ideoque voluit ut membra huius Ecclesiae se exterius manifestarent qua talia, per pro­ fessionem eiusdem fidei et exercitium eiusdem cultus; prae­ terea professio externa fidei internae multum confert ad hanc firmandam, ideoque congruenter praescribitur his qui fidem internam omnino conservare et augere debent. 764. III. Exercitium fidei: a) In quantum negativum 'ligat semper et pro semper ad cam non abiciendam vel dif­ ' Cf. CPI? 602. 760 DK VIRTUTIBUS THEOLOGICIS ferendam; in quantum positivum, urget: b) Alias ex praeccp to divino quoad actus sive a) internos, sive; β) externos, c) alias ex praecepto ecclesiastico quoad actus externos; c quamvis mathematice nequi! determinari obligatio, aliquatanis in sequentibus hac ratione definitur. Ad a); In quantum est negativum, seu vetans respuerer.· dem, obligat semper ct pro semper quoad fidem iam suscvtam per apostasiam vcl hacresim non abicicndam ; quoad iidem autem suscipiendam seu agnoscendam circa revelationem re­ center ut talem definitam, probabiliter non peccat, saltem gra­ viter, is qui, minime discredens quod sufficienter agnovit ut revelatum, ad tempus non adeo longum mere suspendit prae­ stationem assensus quam postea facere intendit, in hac enim mera dilatione non diuturna, plurcs non vident gravem con­ temptum auctoritatis divinae, imo neque levem si habeatur ratio aliqua excusans ab immediato assensu positivo prae­ stando. Haec magis patebunt quando, in capite sequenti, age­ mus de peccatis contra fidem. Ad b, a): In quantum est positivum, praeceptum divi­ num obligat quoad actus internos: a) ad acquirendam prunam iustificationcm ab infideli, apostata, haeretico, cum veritates revelatas sufficienter cognoscunt, itemque secundam, quando praeter caritatem fides quoque fuerit amissa, siquidem actus fidei informis eam praeparare debent (cf. D 798-799.801. 1793); β) ad eandem conservandam quando baptizatus ad usum rationis pervenerit, tunc enim tenetur et per actum hu­ manum tendere in finem supematuralem, quod non fit sine fide actuali, ct reverentiam atque obedientiam divino testimo­ nio praestare, quod non fit si quis longiores moras facit5 in actu fidei positive eliciendo; γ) propter ipsam fidem habitua­ lem conservandam, aut acquirendam, aut externe profiten­ dam v. gr. quando urget contra eam tentatio, quae sine po­ sitiva ratificatione in fide superari non potest, vel quando, ineunto adolescentia aut progrediente instructione catechu­ menorum, notitia sufficiens obtinetur circa veritates revela­ tas, vcl quando novus articulus fidei sufficienter propositus est, vel denique quando fides ipsa amissa fuerit vel paulatim in discrimem vertatur, nani unaquaeque virtus suis actibus • Igitur fidelis qui egreditur cx infantia, haereticus et fidei :s quibus suffi­ cienti Certitudine patet veritas religionis catholicae, fidelis adultus cui dopj recenter definitum proponitur, certo tenentur intra tempus non adeo diuturcer: positivum assensum fidei praestare, nc faciant gravem irreverentiam Deo reve­ lanti in recusanda vel negligenda fide divino testimonio debita. NECESSITAS ET EXERCITIUM FlPfT^X 764-765 761 reviviscit vel reficitur; δ) propter alias virtutes exercendas vel propter praecepta adimplenda, quae sine fide exerceri vel impleri nequeunt, v. gr. quando peragenda est confessio sacramentalis vel superanda tentalio desperationis, vel elicien­ da externa professio fidei iuxta praeceptum Ecclesiae etc. 765. Ad frequentiam actuum internorum fidei eliciendo­ rum quod alllinet, praeceptum urget: a) Saepius in vita, quin cius frequentia mathematice valeat determinari. Ecclesia damnavit propositionem (1) 1167): “Satis est actum fidei in vita elicere". Cf. D 116.1215, supra n.763 ad a). Praeterea, quod reprobatum est de caritate (D 1156): “Pro­ babile est ne singulis quidem rigorose quinquenniis per se obli­ gare praeceptum caritatis erga Deum”, ex pari motivo valet similiter de fide. Inter theologos, alii concludunt actus fidei eliciendos esse saltem singulis quinquenniis ; alii, etiam frequentius, quolibet anno vel etiam quolibet mense, imo singulis domini­ cis ct festis Domini10; sed “omnes istac sententiae sunt ar­ bitrariae, neque ullo solido fundamento nituntur” M. Insu­ per, frequentia requisita non est eadem pro omnibus, sed pen­ det ab adiunctis singulorum. b) In articulo mortis, i.e. in ultimo stadio vitae, cum I iam mors accedit, ut fert sententia communior ct probabi­ lior12, quia obsequium Deo debitum urgere videatur, ut tunc maxime profiteamur fidum nostram in Deum misericordem ti iustum remuneratorem ; nihilominus sententia probabilis aliorum est11 tunc actum fidei pur se non esse necessarium, iis praesertim qui saepe in vita illum elicuerunt, quamvis ncI assarium fieri possit per accidens, ratione tentationum, saI crementorum suscipiendorum etc. I I I I ! I Unde toncludes: Qui negligit actum fidei per accidens, propter alias virtutes, praescriptum, non peccat contra fidem, sed contra illam virtutem ad cuius exercitium actus fidei requirebatur; qui rotem negligit cum actum, per accidens quidem requisitum, sed ra' nc ipsius fidei, v.gr. in discrimen adductae propter tentationes, peccat contra ipsam fidem. In praxi varietas opinionum circa frequentiam actuum fidei cliI tindorum nihil refert, nam omnibus obligat praeceptum christiaI * S. Alfoxsus, 1.2 n.7; Salmaxticesses, tr.21 c.2 n.31. I « PrCmher. 1,502,3. I PiVWMn, 1,502,4;5· FAuroNSVir, Homo apostolicus tr.4 n.13; Leiimkuhl, 1.398; anfani, 11,11 ctc. " Cf. Noldin, 11,14 c; Tasquerey, 11,647. I 762 PE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS ne vivendi, in cuius cxccutionc superabunde continentur actus fidei qui ad praeceptum adimplendum requiruntur. Unde, fideles qui pit vivunt ct exercitia pietatis Christianae fideliter peragunt, minime inquietandi sunt circa exercitium fidei debitum; eliciunt enim fre­ quentes et sufficicntissimos actus huius virtutis, ad praeceptum im­ plendum quod attinet, non solum implicitos, qui generatim suffi­ cientes sunt, sed etiam explicitos. Aliunde laudabilis est praxis κ·< alliciendi ad exercitium fidei cxplicitae in recitando symbolo apos­ tolorum, renovandis promissis baptismi occasione primae comn .· nionis, vigiliae paschalis, etc. Qui vero diuturno tempore plurium annorum neque oraverit neque alia vitae Christianae exercitia pe­ regerit, certo praeceptum fidei exercendae transgressus est. 766. Ad b, β) : Quoad actus externos, quamquam gene­ rat i m satisfit praecepto divino fidei profitendae per actus in exercitio vitae Christianae implicitos, aliquoties requiritur ex­ terna professio explicita. Ecclesia damnavit propositionem (D 1168): “Si. potestate publica quis interrogetur, fidem ingenuo confiteri ut Deo ct fidei gloriosum consulo, tacere ut peccaininosuni per se non damno.” Quod non valet perinde, si quis a per­ sona publica quaeratur, non de fide sed de aliis cum fide re­ motius coniunctis, v. gr. de condicione clericali vel religiosa interpellati, neque si auctoritas publica edicto generali man­ det ut fideles comparcant ante tribunalia ; nam in primo casu cx evasiva non sequitur per se despectus fidei, sed potius in­ terrogantis, et cx negata condicione sacerdotali, etiam cum mendacio reprobando, non patitur per se fides; in allero, autem, cx praetermisso mandato sc sistendi coram tribunali communiter intimato indefinitis personis, nullum verum scan­ dalum sequitur, cum illa intimatio omnino arbitraria sit ct nullius valoris 11 habeatur apud communitatem “. Et c.1325, referens et urgens obligationem ex iure naturali ortam, ita exprimitur: “Fideles Christi fidem aperte profiteri tenentur quoties eorum silentium, tergiversatio aut ratio agendi seCUm ferrent implicitam fidei negationem, contemptum religioni', iniuriam Dei vel scandalum proximi.” In S. Scriptura Christus Dominiis promittit suam con­ fessionem et respective minatur suam negationem coram Pa14 Per accidens potest quis teneri ad sincere manifestandam suam c*-’ cioncm sacerdotalem propter periculum apostasiae avertendum a fidelibu* (c! Io 10JL13), propter erubescentiam fidei latentem in silentio aut in alii n· t one agendi. Ideo graviter contra fidem peccabant antiqui “bbellatic·*, qd bellum a praefectis romanis eruebant quasi signum, etsi falsum, quod i(W» sacrificassem, licet connu peccatum minus erat quam peccatum "thurificanliir ipsorum. w Cf. S. Λ LIONsus, 1.2 n.14,2.· NECESSITAS ET EXERCITIUM FIDEI. N 765-767 763 trc, illis qui Ipsum confiteantur vel negent coram hominibus Mt 10,32-33; cf. 2 Tim 2,12), id quod supponit obligatio­ nem generalem affirmativo-negativam quam asseruimus. Si­ militer Lc 9,26 clare significat exigentiam naturalem profi­ tendi fidem, quando honor divinus sic postulat in concreto: 'qui me erubuerit, ct meos sermones, et Filius hominis eru­ bescet cum venerit in maiestate sua”. Iuxta S. Thomam w, externa fidei professio obligat cx praecepto divino, vel potius naturali-divino, tum quando per xnissionem huius professionis honor Deo debitus privative obtrahitur, vel contrarie iniuria afficitur, tum quando bo­ num proximi id exigit. Quod ampliori forma relatum vidi­ mus in c.1325. Igitur, abstrahendo interea a verbis quae alludunt ad dissimu­ lationem fidei, ex lege naturali ct divina fides actu externo est manifestanda, quanto alia ratio agendi acquivalct implicitae nega:; ni vel contemptui religionis, semper ct pro semper vetito iuxta Icta de praecepto fidei in quantum negativo, v.gr. si extra casum jilimac dissimulationis, ab aliis acciperetur tanquam abdicatu) t Ici, ut si F.lcazarus comedisset ex cibis in religione iudaica prolu­ itis (cf. 2 Mach 6,18-31); item quando silentium in adiunctis con­ atis redditur iniuriosum Deo, quis implicat erubescentiam fidei id causât grave scandalum proximis, v.gr. si auctoritas publica in­ terrogat aliquem in causa fidei, etiam arbitrarie ct cx perversa in•tniione”, vel si doctrina fidei irridetur apud aliquos praesente < rum superiore, qui deberet cos cohibere, etc. 767. Ad c) : Ex praecepto ecclesiastico externa fidei ‘rofessio requiritur in pluribus casibus, praesertim: a) occa­ sione quorundam sacramentorum suscipiendorum, β) diqni: ;i»t ecclesiasticarum conferendarum, vel y) munerum exerndorum, in omnibus ad normam librorum liturgicorum et praesertim c.1406, sanctionibus additis c.2403 pro ncgligcntibusM. Nimirum: s) Occasione sacramentorum: ante baptismum, emitTv debent professionem fidei : infantes per patrinos qui cos praesentant, adulti autem per se ipsos, sive baptizentur ab n’idclitatc conversi, sive rebaptizantur ad cautelam ab haerai vel schismate ad veram fidem accedentes vel redeun“ Cf. 2-2 q 3 a.2. ’ Excipitur casus in quo lex ipsa interdictas habeat inquisitiones de rebus < dentiae: tunc enim responsum licebit plerumque declinare, quia accipicn' ' e VERITATES CREDEXDAE X u 765 des aliter statuerit24. Vere probabile est iuramentum antimodemisticum, utpotc complementum professionis fidei, etiam professores seminariorum ct familiarum religiosarum non obligare stricte quotannis, sed saltem initio suscepti mune­ ris (cf. c. 1406,7.’8.' ), quamvis S. C. Consistorialis quotannis renovandum praescripsit29. De veritatibus credendis 768. Veritates fidei profiteri possunt credentes sive explicite, wu per proprios terminos, sive implicite, seu quatenus contincntur in alio termino explicite credito. In sequentibus breviter prae­ missa quaestione de obligationi fidei implicitae universalis, exponi­ mus quaenam dogmata sint explicite tenenda necessitate tum medtt tum praecepti. 769. 1. Fide saltem implicita ea omnia credenda sunt I ;:iae Deus pro nobis revelavit, et certa intimatione, praesertim fer Ecclesiam, nobis proposuit. Assertum patet cx his quae supra dicta sunt de obiecto fi­ dei, et explicite traditur quoad propositiones fide divina ct catholica tenendas in Concilio Vaticano (D 1792), unde c.1323 supra relatum desumitur. Porro eadem est ratio obiectiva ad redendas veritates fidei divinae simpliciter, ct veritates fidei iivinac simul et catholicae, licet huius obicctum irrefragabi­ lius nobis exhibeatur per testimonium infallibile. 770. 2. Necessitate medii explicite fide supernatural! ■ridendae sunt ab adultis: a) CERTO iuxta omnes, hae duae vritates: existere Deum et esse remuneratorem; b) probabi­ liter iuxta aliquos post evangelii promulgationem, aliae duae •super: dogmata sci. Tr i ni latis ct Incarnationis. Fide supernaturali, ea sci. quam requirit Ecclesia (cf. D 1793.1811), et quae traditur ab apostolo ut sperandarum subI :antia rerum argumentum non apparentium, sive attingat Deum ut est auctor solius ordinis supcrnaturalis, ut dicunt fures, praesertim ex Ο. P.20, sive ut est auctor vel ipsius or­ nis naturalis, modo non scientia vel argumento naturali, sed • S. Offic. 10 (1018) 136. I 8 S. C Consist. 2 (10)0) 740*741 Rationes sententiae benignior*, a plu· rki adm sus, respu t Wouters, 1,490. I ’ Cf. Govet, C/ypruj thomisticus. Dc fide disp.l a.S-6; Salmanticesses. 3' Mt disp.3 dub.2. Hi auctores supponunt eandem propositionem eidem pernon posse evadere ob cetum fidei et scientiae (cf. In epist. ad Hcbr. c.l 1 I 12 2*2 q.l a.4-5); unde multi non poterunt credere Deum ut auctorem ordinis 766_ _ _ DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS divino innitatur testimonio, ut aliis pluribus, praesertim ex S. I., probabilius videtur 2T. Ab adultis, nimirum nulla quaestio est de infantibus et perpetuo amentibus, quibus suflicit ad salutem habitus infusus sine ullo actu fidei actualis elicito. Post evangelic promulgationem, nam paucissimi sunt qui hanc necessitatem, saltem quoad fidem in aliquem Mediato­ rem, extendant ad omnes homines post lapsum Adami, argu­ mentum desumentes ex Act 4,12 el ex S. Augustino et S. Thoma 2S. Haec autem necessitas, si adsit, non est ex na­ tura rei, sed ex institutione divina positiva. Ad a) : Ecclesia damnavit hanc propositionem (D 1172 : “Nonnisi fides unius Dei necessaria videtur necessitate medii, non autem explicita remuneratoris”. Hebr 11,6 expresse ait : “Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit.” Ratio ostendit summam convenientiam utriusque huius dogmatis cognoscendi, cum nobis accedendum sit ad bealitudinem supcrnaturalcm, seu ad Deum ut est in se possidendum, cum adaequato stimulo quod est in remuneratione supernatu­ ral i alterius vitae 20. Unde concludes: Cum fides harum duarum veritatum certo exi­ gatur in rc omnibus adultis ad salutem: nullus adultus licite tizatur, qui alterutram vel utramque certo et omnino ignoret, imo, ipse valor baptismi potest fieri dubius vel nullus ex defectu inten­ tionis; β) nullus baptizalus absolvitur sacramcntalitcr, sub eadem ignorantia, sive valide, propter defectum doloris supcrnaturalis, sive licite propter indispositionem. In casu autem dubii, facilius praesu­ mitur aliqualis notitia in baptizato pro absolutione, quam in non baptizato pro baptismo, ad administrationem condicionatam. Adb): In quaestione disputata inter theologos, nullum ar­ gumentum certum cx Magisterio ecclesiastico adduci potest pro ulla sententia ; exponimus utramque. a) Multi, praesertim ex Ο. P. cum S. Thoma30, cuius assertum communius et probabilius indicatur a S. Alfonso’1. Cf. Suarez, De fide disp.3 sect.8; disp.12 sect.3 n.4; Luco, diyjl sect 5 n.123. Prioris allegant De civitate Dei 1.18 c.47 (ML 41,610); posterioris.*.' q.2 a 7: cf. tamen Wouters, 1.488; 111,2, bi cx Coi 1,26 et Gal 3,23 contn num eruitur. * Cf. S. Thomas, De veritate q.3 a.4. 30 2-2 q.2 a.7-8; De veritate q.14 a.11. Mens tamen S. Thomae non «J omnibus certa in hac re; cf. Lugo, De f»dc disp.12 n.91, qui provocat ad Iocuï /n j <1 69 a 4 ad 2. n Th mor. 1.2 η.2, ubi S. Alforisus complures alios allegat. Luco tier scripsit (Dc fide d.12 n.91) sententiam contrariam esse communem reccntiorca VERITATES CREDFX'I) 767 censent fidem explicitam Christi Redemptoris ct mysterii Tri­ nitatis esse necessariam necessitate medii, saltem post redemp­ tionem factam. Argumenta invocant potissimum sequentia: Ecc’esia damnavit propositionem (D 1214): “Absolutionis capax est homo, quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei, et etiamsi per negligentiam etiam culpabilem, nesciat mysterium Trinitatis ct Incarnationis Domini nostri lesu Christi.” Cf. etiam D 40. ad finem; 798. S. Officium, in quo­ dam responso ad quaestionem circa modum agendi cum bap­ tizandis, praesertim moribundis, statuit (D 1349) “missionarium teneri adulto etiam moribundo, qui incapax omnino non sit, explicare mysteria fidei quae sunt necessaria necessitate medii, ut sunt praecipue mysteria Trinitatis et Incarnatio­ nis” Scripturae textus invocant potissimum: Io 17,3: “Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, ct quem misisti, Icsum Christum”; Rom 3,22. “lustitia autem Dei [nobis applicata in iustificationc] per fidem lesu Christi in cmnes ct super omnes qui credunt in eum. Non enim est dis­ tinctio.” Similiter Io 3,18 ; 14,1 etc. Rationes congruentes derivant ex ipsa formula in baptis­ mo adhibenda ct ex facto salutis obtentae per solum Chris­ tum, quae satis indicare videantur fundamentalem influxum horum dogmatum in iustificationeS3. β) Alii sententiam negativam sustinent ut vere probabi­ lem, vel etiam probabiliorem, “quia ante Christum sufficiebat fides implicita horum mysteriorum; ergo etiam post eius ad­ ventum sufficere debet. Christus enim non dicendus est me­ dia mutasse nisi id constet” 3*. Accedit quod apostolus, cum gitde necessitate fidei (Hcbr 11,6), solam memorat fidem in I Deum remuneratorem; aliunde actus virtutum theologicarum I paenitentiae ex quibus pervenitur ad iustificationem, elici yssunt sine fide explicita harum duarum veritatum ; denique, I si exigatur haec fides explicita, salus paganorum mullo difficiI lior redditur. I c Cf. CPF 1,254. Hoc decretum adhibetur a Benedicto XIV (ib. n.360 I id fitusn) rt renovatur ab ipso S. Officio (ib. II n.1993 ad 1 ct 2). Aliud I ttule cf. ibidem I n.256,2. Martin, Dc necessitate credendi et credendorum (Lovaina 1906) fuse w?onit ct defendit hanc sententiam quam Scripturae et traditioni Patrum conDnnorcm dcit. * Ferreres «Monfria, 1,254. 768 PE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Argumenta pro sententia contraria relata minime sunt l>ercnf· toria, omnibus fatentibus; nam propositio ab Innocentio XI damna­ ta (D 1214), iure damnatur saltem propter incisum “per ncgligcntiam etiam culpabilem"; textus S. Scripturae intclligi possunt de sola efficacia fidei in Christum saltem implicitae, vel de sola neces­ sitate praecepti; responsum autem S. Officii non esse intclligcndum stricto sensu ad dirimendam hanc controversiam satis patet, tum ex verbis adhibitis*, tum cx opinione theologorum qui pereunt habere probabilem vel probabiliorem sententiam contrariam*. Aliquem fa­ vorem ei praestat c.752 § 2. γ) Tertia sententia intermedia, negans necessitatem medii in re, admittens vero vel in re vel in voto, proposita est, sicut valet de baptismo. “Itaque positiva dispositio ad primam sancti­ ficationem in adulto non habetur, nisi quia eius actus caritatis saltem votum continet credendi Incarnationem Filii Dei ct SS. Trinitatem... quare, etiam post justificationem, adultus obligationem servat duo ista puncta explicite credendi, quam primum poterit...”37. 771. Unde concludes: 1. Cum in hac controversia quaestio non sit de lege praeceptiva, sed de invalidante, non licet agere iux­ ta sententiam probabilem secundo ct tertio loco relatam extra ca­ sum necessitatis, ne sacramentum exponatur certo periculo infundato invaliditatis vel saltem infructuositatis: in casu vero nécessita'i‘, si amplius praestari nequeat, baptismus aliaque sacramenta praeter pacnitcntiam administrentur sine condicione dependente a fide horum mysteriorum, quia sine ea certo valet sacramentum; pacnitentia autem administrari debet sub condicione, si capax est, etiam ratione habita ignorantiae istorum mysteriorum, siquidem ea pot­ est efficere nullum sacramentum propter defectum doloris super­ naturalis. Attendatur etiam norma c.752 § 2. 2. Si quis, ccteroquin bene dispositus, absolutionem sacramcntalem acceperit cum ignorantia non graviter culpabili horum mys­ teriorum, utpote vere probabiliter liberatus a peccatis nequit cogi ad ea denuo accusanda. In praxi, si casus occurrat semifatui vel adeo rudis qui vix cape­ re aut retinere possit notitiam horum mysteriorum, antequam ab­ solvatur adiuvari debet in eliciendo pro sua capacitate actu fidei in Deum Remuneratorem, Unum et Trinum, ct in Christum Redemp­ torem. 772. 3. Necessitate praecepti in genere ab adultis explici­ ta fide supcrnaturali credenda sunt ea omnia quorum froΜ Directe ait moribundum non omnino incapacem instruendum esse cira haec mysteria, quod certissimum est et ab omnibus admittitur: incMentrr diri mystcra credenda neces* rate medii /»rnrr;/>wr esse Triirtatem et Incarnaf’nne» M Cf. v.gr. Prümmer, 1.499; MerkEerach, 1.707: Wouters. T.488. Ill pre quibus est probabilis; TanquerKT, IT,639; KerrerES-Mondria, 1,254 pro quibw est probabilior ut pro Lugo, Suarez etc. t ,T Vermfersck, 11,9, qui banc d’Stinctioncm attribuit Suarez, Pe/iJr d.l? s.4 n.18-19; Luco, De fide <1.12 n-106-107. VERITATES CREDENDAE Ν.77Π- 769 icssio requiritur ad vitavi christianam gerendam, et ad obliga­ tiones urgentes in particularibus singulorum adiunctis adim­ plendas; sic v. gr. magistri religionis, praedicatores, magistra­ tus, publicistac, etc., plures veritates revelatas cognoscere ac profiteri tenentur quam simplices fideles. 773. 4. In particulari ab omnibus fidelibus cognoscen­ da sunt : o) Sub gravi quoad substantiam, non quoad formulam, ea quae requiruntur: a) ad recte credendum et sentiendum se­ cundum intelligentiam vulgarem, idcoquc symbolum apostolinim8S, ut constat ex usu perpetuo Ecclesiae, illis tamen cir­ cumstantiis exceptis quae minorem relationem habent cum ma­ nifestatione vitae chrislianae, ut virginitas perpetua B. V. Ma­ riae, iudicium vivorum et mortuorum, a fortiori passio sub Pontio Pilato etc. ; β) ad recte vivendum secundum obligatio­ nes omnibus communes, ideoque praecepta universalia quae continentur in Decalogo 30 et in praeceptis Ecclesiae, quorum observatio ad omnes fideles spectat40, quibus accedunt officia cuique propria iuxta suum statum et condicionem; γ) ad rec­ te utendum auxiliis specialibus salutis, ideoque orationem do­ minicam iuxta duplicem seriem petitionum quae respiciunt glo­ riam Dei et nostram utilitatem in acquirendis bonis et vitandis malis, sacramenta quorum usus omnibus praescribitur, sci. bap­ tismus, paenitentia, Eucharistia, aliaque quando suscipienda erunt, quantum est necessarium ut digne suscipiantur. b) Sub levi ab omnibus explicite cognoscenda et cre­ denda sunt, cx consuetudine et communi usu fidelium: a) sig­ num crucis, utpote distinctivum Christianorum; /?) symbolum cjostolicuin, oratio dominicalis, praecepta Dei ct Ecclesiae se­ cundum formulam ipsam, seu quoad verba; y) salutatio an­ gelica cum invocatione addita ab Ecclesia, saltem quoad sub­ stantiam. 774. Unde concludes: 1. Graviter obligantur parentes gradatim docere suos filios quando perveniunt ad usum rationis dc his quae necessitate medii vel praecepti profiteri debent; quod possunt live per sc ipsos sive per alios, v. gr. ludimagtstros perficere. Ma­ gistri ipsi, qui loco parentum erudiunt, et parochi qui ad hoc cx ■ Cf. explicationem summariam apud Ferkeres Mosuria. 1,257; Iorio, L257-26O. ° Decalogus, qui etiam sola ratione est cognoscibilis quoad substantiam beet potest explicite crcdt utpote revelatus, satis est ut credatur implicite. * Praecepta ipsa Ecclesiae non creduntur fide divina, sed fide divina 'redodtnn est ea legitime determinari et intimari ab Ecclesia. ThiouMor. 1 25 770 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS contractu vel officio tenentur, similiter sub gravi obligantur; ct h: quidem omnes cx iustitia. 2. Fidelibus potest inesse gravis obligatio assistendi concioni­ bus ct explicationibus catcchcticis adultorum, correlative ad pro­ prium et gravissimum officium pastorum animarum procurandi catechcticam populi Christiani institutionem .** 775. In praxi: Si confessarius ex hebetudine ingenii manifesta­ ta, cx imbecillitate aetatis tunioris vel superadultae, ex defectu cuius­ vis eruditionis, etc.4Î, probabiliter suspicatur pacnitentcm ignorare necessaria ad salutem, tenetur cum dc his interrogare, nisi modo indirecto cos attentos reddat ad hanc rem, ne offendantur si in aliis disciplinis cxcultiorcs appareant; obligationem aillent obiecti· vam crea debitam scientiam acquirendam non potest dissimulare, iino absolutione debet privare cos qui non sint prompti ad illam acquirendam. Saepe praestabit ut confessarius praecedat ct comite­ tur pacnitentcm in eliciendis actibus fidei necessariis, praemissa summaria instructione, ens hnrtando ut orationem dominicam, salu­ tationem angelicam, symbolum fidei memoriter addiscant. 776. Scholion. Posita necessitate fulci et quorundam dog­ matum ad salutem credendorum, fideles tenentur cooperari ad praedicationem evangelii apud infideles obligatione caritatis ex genere suo gravi, pro suo quisque posse, mediis sive spiritua­ libus sive materialibus. Sic constat ex ordinatione divina in qua Christus Dominus ma­ nifestatur Pastor bonus curam extendens ad oves quae nondum sunt cx ovili fTo 10,16) ct Ecclesiam constituens catholicam cum mandato praedicandi omni creaturae (,\lt 28.19); sic postulat finis l-cclesiae ct honor divinus, postquam Deus infinita caritate disposuit “gentes esse coheredes, et concorpora’cs et comparticipcs promissionis eius in Christo Icsu per cvangelium" (Eph 3.6); sic exigit amor el tjralus animus erga Redemptorem, cuius voluntas est homines salvos fieri ct ad agnitionem veritatis venire (1 Thes 1,4) omnesque trahere ad se ipsum (Io 12,32) et “notas facere divitias gloriae sacramenti huius in gentibus, quod est Christus" mvsucus (Coi 1,27); sic reclamant officia caritatis crislianae erga infideles sedentes in tenebris ct in umbra mortis ct in extrema necessitate spirituali constitutos. cum sint vocati ad salutem supernaturalem ct ignorent divinum consi­ lium Quae alibi de Aetione catholica exercenda in genere dicuntur ca valent in particulari ad apostolatum in favorem infidelium prae­ standum. urgentque tum cx caritate tum aliquatenus cx ipso prae­ cepto fidei. Ecclesia in suo mag’Sterio naturalem f'del'um obligationem co­ operandi ad salutem animarum non semel declarabat ct urgebat. Cf. c.1320; Pius X. Encycl. /Iccrbo nimis 37 (1905) 613-625; S. C. C Decretvm 27 (|O3S) 145-154. ° Cf Waffei.aEut. De V’rtutibus theologicis (Annotationes ad Opus a Booquillnn IfiOO) 191, 4’ Cf. M. MMlNERTZ, lesus und dic Heidenmission* (Munster 1905). Cf c.1350. > VERITATES CREDENDAE. <774-77* 771 En aliqua cx rcccntioribus documentis excerpta: Leo XIII meminit voluntate Christi “ut aliquid a nubis conferatur operae ad salutis, quam ipse pepçrii, obtinendos adipiscendeisqiic trucius lluiusvi p.trtes officii primae sunt, catholicam doctrinam profiteri aperte ct constanter, camquc, quoad quisque potest, propagare"*'; Beneuictvs XV, alloquens "universos omnes" Christi fide iam illuminatos, admonet: “Ac primum attendant oportet quam sancta teneantur lege sacris ad infideles missionibus opitulandi Etenim “mandavit" (Deus) unicuique de proximo" (Eccli 17,12); quod mandatum eo quidem ur­ get gravius, quo proximum premit maior necessitas... Quotquot igi­ tur his illuminandis opem pro facilitate attulerint, praesertim inissionalium operam adiuvando, ii ct maxima in re officii partes exple­ verint et...“; Pius XI, postquam memorat “quam longe a caritate abhorreat” Christianos "nihil quicquam curare de reliquis qui extra septa infeliciter vagantur", clerum compellit ad cooperationem argu­ mento a fortiori, proptcrca quod “ciusmodi officium detrectare nullus c fidelium communitate queat"'*. Pius XII, quod officium omnium cliristifidelium prius affirmaverat, coniungcndi sese ut membra eius­ dem Corporis Christi mystici cum missionariis qui confecto bello tot difficultatibus pugnant pro extensione Regni Christi, hoc sollemnius réaffirmai asserens quod “omnes cliristifideles sacro tenentur officio cum illis quadam virium animorumque necessitudine sese coniungmdi", unde "totus orbis catholicus, quem constat singu’ari erga sacias expeditiones sollicitudine ct caritate teneri, idonea subsidia libcralilcr praestabit” *’. Modus concretus cooperandi ad evangelizandos infideles nullus est determinatus cx natura rei, sed dependet a singulorum condicio­ nibus: omnes possunt et debent orationes postula ionesque fundere pro dilatatione Regni Dei (cf 1 Thes. 1,4; Eph 6,18-19); omnes si­ militer debent exemplo bono fulgere, procedentes "sine reprehensione in medio nationis pravae ct perversae, inter quos lucetis sicut lumi­ naris in mundo” (Eph 2,15). “conversationem... inter gentes habentes bonam, ut... ex bonis operibus vos considerantes, glorificent Deum in die visitationis” (1 Petr 2.12); multi obligantur ad anxii 'uni m (lie­ nale praestandum missionariis (cf 1 Cor 9,13-14; 2 Cor 11,8), et si huic adiciant praestationem personalem, laudes participabunt cx evangelio. Ecclesia unum diem annuatim designavit spccia’itcr precibus pro missionibus effundendis ct eleemosynis colligendis destinatum, ct ad meliorem organizationem et efficaciam, plura opera pontificia pro missionibus adiuvandis instituit “. " u “ ‘! α Encycl. Sapientiae christ 'anae: ASS 22 (1S89/90) 391. Encycl. Maximum illud: A VS II (1'110) 451. Encycl. Rerun! Ecclesiae 18 (1026) 68. Encycl. Evanuelii praecones: AAS 43 (10,S|) 527. Cf. AAS 19 (1927) 23-24; 21 (1929) 342-345. DK VIRTUTIBUS THEOLOGICIS 772 CAPUT III De peccatis contra fidem S. Thomas, 2-2 q 10-12; S. Ai.voxsus, 12 n.12-19; Suarf./, Dc fide dîep.15-23; Luco* De fide disp.18-25; TaxqukrEY, 11.654-686; Vfrmeersch, 11,24*53; Ixb \o Grizzasa, 11.40-61; Phinapor, 11,91-116. 777. Peccata contra fidem respiciunt ta*n actus internos quam externos credentis vel discredentis. Committi possunt: o) Per omis­ sionem, tum diligentiae debitae in addiscendis veritatibus scitu nenessariis aut in quaerenda solutione difficultatum contra fidem in­ surgentium, tum act tui ni qui propter ipsam fidem essent ponendi ad­ mittendo eam sufficienter propositam, veritates dc novo definitas pro­ fitendo etc, tum ipsius assensus generalis fidei sufficienter proposi­ tae praestandi; />) PER COMMISSIONEM, ponendo actus fidei posita, contrarios, tum per excessum temeraria credulitate vel superstitione, tum per defectum, sive quia fides in periculum conicitur libris irre­ ligiosis et immoralibus, conversatione cum atheis etc.; sive quia se­ mel admissa, interne simul ct externe abicitur, vel ex toto in apos­ tasia, vel ex parte in hacrcsi, vel saltem externe non manifestatur ut debet, in negatione vel dissimulatione indebita, et in communicatione cum acatholicis illegitima. Haec cx ordine explananda sunt. A R T ICU LUS 1 De peccatis per omissionem 778. I. Obligatio addiscendi veritates fidei, ad salutem scitu necessariis, esi cx genere suo gravis, eique satisfacere te­ nentur singuli fideles per media opportuna et efficacia, qualia sunt assistentia homiliae dominicaii aut catechesi adultorum, lectio librorum apologeticorum etc. Urgentia istius obligationis eo erit maior, quo magis ne­ cessariae sint ad salutem et ad vitam Christianam veritates fidei ignoratae ; unde imprimis afficit veritates necessarias necessitate medii, aliasque ex praecepto impositas, quae igno­ rari non possunt sine dispendio vitae Christianae, obligatio­ num professionalium, scandali proximorum. 779. II. Difficultates contra fidem occurrentes suf ruri debent sub reatu peccati cx genere suo gravi, sive despi· i iendo et reiciendo ipsam ideam fidei contrariam, tanquam ina­ nem, sive solutionem aut explicationem congruentem quae­ rendo. PECCATA CONTRA FlbEM PER omissione>TnJ77-781 773 Praestat saepius, praesertim quando agitur de scrupulosis et nimis curiosis, observantes difficultates eludere, attentio­ nem ad alia divertendo ; sed non raro profundior et accurata eruditio in rebus dogmaticis salutare remedium praestat huius­ modi difficultatibus. Peccat autem qui temere congerit el ponderat argumenta contra (idem ab haereticis aut infidelibus afferri solita, eorum solutionem more rationalistico adversariorum quaerendo; sic trim periculum fidei sponte addit, ct minime obtemperat apos­ tolo depositum fidei caute custodiendum commendanti (cf. 1 Tim 4,1-7; 2 Tim 2,16-17). 780. III. Fides sufficienter proposita, sub reatu gra­ ds peccati positive admittenda est, tum ab infideli et haere­ tico, saltem globatim et implicite quoad omnia dogmata quae ab Ecclesia proponantur ut revelata, tum a catholicis, etiam in particulari quoad definitiones dogmaticas de novo propo­ sitas. Fides sufficienter proponitur quando certo innotescit fac­ ium revelationis (cf. I) 2025); quilibet enim homp tenetur Deo se submittere, eundemque revereri. Iam vero summa irreve­ rentia esset si homo assensum non modo recusaret, sed etiam suspenderet erga Deum sibi aliquid asserentem, ut asserit in revelatione publica. 781. Unde concludes: 1. Deo aliquid probabiliter hominibus «velante, hi tenentur in probabilem revelationem inquirere (cf. I D 1154); eamque cognitam non ut mere probabiliter sed ut certo ■ xistentem, positive amplecti et profiteri, moras et assensus susjtnsiones evitando ’, unde, sub sola probabilitate revelationis non unetur credere, sed utique ulterius de revelatione inquirere. Z. Quando nova aliqua definitio dogmatica ab Ecclesia propoI mur, v.gr. .Assumptio corporalis B. M. Virginis in caelos, fixit ies kbent elicere actum fidei de co dogmate in concreto, nec licet cis I iiiensum diu procrastinare; si tamen hoc per aliquod tempus fa­ nant, sed non difiniti ve, quamvis contra fidem peccent, non ideo I tcretici sunt ; nam dogma proprie non negant, sed mere non pro! Nentur prout debent. 3. Sicubi potestas politica interdicit conversionem ad veram fiI : m ante certam aetatem, v. gr. 18 annorum, ea lex, utpote iniqua, I ullius valons est. et non tollit nec suspendit sive obligationem ar.tI .ectendi fidem sive ius ingrediendi in societatem fidelium Tamen, I « graviore causa communi vel magno incommodo personali, differri I , .'.est publica conversio donec illis incommodis possit occurri, facta I nitrea sola professione interna, vel etiam externa sed occulta coram I 1 Cf. M. Nicolav, Dc revelatione Christiana (Sacrae theologiae Summa). 774 PE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS sacerdote ct duobus saltem testibus ad secretum obligatis (cf. CPF Ι184 2Ω79), nisi forte in hac occultatione adsit scandalum vel urg.at obligatio publicae professionis iuxta alibi dicta. Patet praecepta po­ sitiva Dei vel Ecclesiae eos non urgere qui legitime a publica prdissionc fidei excusantur ’. 782. IV. Infidelitas multipliciter intelligitur: a) Late sumpta est quodlibet peccatum contra fidem, denegando Deo revelanti debitum obsequium intellectus ct voluntatis, sive quia infidelis asserit revelationem non esse sibi sufficienter propo­ sitam, sive quia abicit dogmata olim admissa cx pertinatia in­ tellectus superbientis vel ex despectu voluntatis auctoritatem divinam contemnentis; b) stricte accepta infidelitas ul sta­ tus definitur: carentia fidei in subiecto non baptizato, v. gr. in infante catholicorum nondum baptizato, qui in oeconomia nostra supernatural! nasceretur cum habitu fidei si Adam non pcccasset; ut actus vero, infidelitas stricta est absentia fidei actualis in subiecto capaci quod fidem nunquam suscepit3. Infidelitas ut actus distinguitur: a) Negativa, seu mera absentia fidei in eo qui nunquam aliquid de revelatione audivit vel coniecit, vel cui fides non fuit sufficienter proposita; b) privativa, seu carentia fidei in eo qui cognitionem revela­ tionis data occasione sciens volens negligit, cum ex aliquali notitia eiusdem accepta debuerit ulterius inquirere; c) positi­ va, seu carentia fidei in eo cui veritates revelatae sufficienter propositae sunt. 783. Praecipuae species infidelitatis sunt: paganismus, iudaismus, mahumedismus, et sectae hodie late grassantes atheismi, pantheismi, rationalism!. 784. Principia: 1. Infidelitas mere negativa nullum peccatum est. Constat theologice ex propositione baiana a Pio V damnata (D 1068): “Infidelitas pure negativa m his quibus Christus non est praedicatus, peccatum est”; philo­ sophice, autem, ex eo quod sit invincibilis, ideoque inculpa­ bilis. Infideles negativi, qui plures inveniuntur etiam in nationibus Christianis, quamquam possunt opera bona facere (D 1025.1298 IJOI; Rom 2,14) ct patentem habent ad salutem viam baptismi flaminis miserrima laborant condicione ct zelum evangelizandi in credentibus excitare debent. ’ Cf. Noldin, 11,14.16,2; Merkemiach, 1.715,4°. • Cf. S. Th.. 2-2 q.10 a.5, cuius terminoloffiae ctiamnunc standum esse p« peram dicit Prümmer, I,S09,2b, cum usus hodiernus aliud ferat. 775 785. 2. Infidelitas privativa est peccatum cx genere suo grave, propter irreverentiam erga Deum ct negligentiam in re summi momenti ; admittit tamen parvitatem materiae, si quis ad brevissimum tempus remittit ulteriorem inquisitionem, etiamsi gravem obligationem eiusdem bene perspiciat, vel si notitiam fidei nonnisi remotissimam acceperit. 786. 3. Infidelitas positiva est peccatum cx toto genere suo grave, imo post odium Dei obiective omnium gravissimum, quia implicat contemptum Dei ct directe offendit veracitati di­ vinae, eam aut blaspheme negando aut superbe despiciendo; est etiam summe periculosum quia, cum fides sit fundamentum totius vitae spiritualis, infidelitas sternit viam matcrialismo omnibusque vitiis 4. Accedit quod infidelis positivus, magis quam privativus, reicit medium ad salutem necessarium, attestante Domino: “qui vero non crediderit, condemnabitur” (Mc 16,16). Infidelis positivus habendus est ille qui se quidem revel.itioni admittendae paratum dicit, sed si praesentetur cum condicionibus quas ipse determinet, ita ut eam sutlicicnter ad dubium removendum propositam, arbitrarie non admittat. Unde concludes: 1. 2. Maxime fovendae sunt consociationes quae infidelibus prae­ cones ct subsidia ad fidem subministrant: iis operam praestare j erorationes, eleemosynas, cooperationem personalem, est opus Deo summe gratum ct fidei propriae aestimandae, conservandae, augen­ dae, cfficacissimuni *. 787. 4. Pagani, iudaei, haeretici et apostatae: a) non amt vident er compellendi ad amplectendam fidem catholi«m; b) imo a principibus Christianis cx gravi causa tolerari fossunt falsi ritus d cultus religiosi eorum; sed c) obligandi sunt ne cultum catholicum impediant vel probriis afficiant, neque ex imperativo suae conscientiae falsae. Ad a): “Quia credere voluntatis est.” Ecclesia nunquam compulit homines ad fidem et baptismum, neque compellere permisit principibus saecularibus qui jurisdictionem in cos ha­ erent, licet indiscretiones et immoderatum zelum quorumdam particularium longius aliquando procesisse non negemus; ce::rum neque iurisdictioncm habet in non baptizatos ut cos compellat. Pigens disciplina cavet (c.750-751) ne infantes infi­ delium, et generatim etiam haereticorum atque schismaticorum, aptizentur extra periculum mortis, nisi parentes vel tutores consentiant ; adultus vero, secundum c.752, § 1, “nisi sciens £f‘ £ ΓΛ > Λ2 <’·34 a·2 3,1 D <1-20 a.3; q.10 a.3. Cf 1 ius X1I, EncycL Evanaclii praecones 43 (1951) 510sb< « 77 OK VIRTUTUU'S TIIWI.OWIS et volens probeque instructus, ne baptizetur”. Haereticos et apostatas potest Ecclesia indirecte cogere ad reditum, idque facit aliquo-modo per poenas latas. Ad b); Etiam in hac re valet principium actionis duplicis effectus; requiritur tamen gravis causa; nam libertas cultuum illimitata doctrinaliter est falsa et pluries ab Ecclesia damna­ ta °, practice autem non semper et ubique toleranda videtur, vel nostris hisce temporibus. Ad c): Nullum ut patet ius obiectivum habere possunt ul veram religionem impediant; unde per Sacram Inquisitional olim, coopérante brachio sacculari haeretici coercebantur, et per cruciatas infideles reprimebantur, ne fidem Christianam impedirent, stante iure Ecclesiae a Christo communicato eam praedicandi ubique et conservandi. Et quamvis compelli non possunt ut contra propriam conscientiam agant, certe impediri possunt ne secundum eam obiective falsam agant. 788. 5. Principes Christiani nunquam possunt directe immediate cooperari ad infidelitatem vel haeresim sustinendam vel propagandam, possunt vero aliquando indirecte et mediali, subministrando facultates ct media in se indifferentia, quae adhibebuntur ad eum finem. Cooperatio directa et immediata est intrinsece mala, ideo­ que' semper vetita, et quidem sub gravi, quia summam iniuriani infert Deo. Cooperatio autem indirecta, quatenus procurat me­ dia in se indifferentia, etsi praevideantur applicanda conservationi et propagationi falsae religionis, non est in se mala, ideo­ que potest esse licita cum causa proportionate gravi, bono sd quod occasionem peccandi datam compenset. Unde concludes: Non licet Statui catholico pecuniam offerre■ J cultus acatholicos splendidius celebrandos occasione festivitatis filsae religionis; licere potest huiusmodi oblatio facta circa illud tem­ pus, etiam propter considerationem sumptuum ab acatholicis tunc faciendis, vitato tamen scandalo ct qualibet specie favoris directi erga sectam falsam. * Cf D 1777-1779. Ulteriora dc liac re in IV Mandato, ubi de obbpti» nibuh Magistratuum civilium. PECCATA COXTKA FI1 EM PER COMMISSIONEM \ 787-70! 777 ARTICULUS II De peccatis per commissionem Sumina rerum dicendarum. In hoc articulo cuadruplici para.·'.ipho teccn-en tur pcccat.i per coniinihMoncm hoc pacto- J 1, peccata pel inni; J 2, peccau per defectum quae opponuntur ct .«m inUmur fide· profess ons. § 3. peccata per defectum quae opponuntur soli ext c mac fidci professioni; § 4, peccata quae indirecte opponuntur fidi e per defectum § 1. Peccata contra fidem per excessuni 7 789. 1. Temeraria credulitas, qua quis admittat res tan­ quam ad fidem et religionem Christianam spectantes, quin tales ftvera sint, est peccatum per se leve, contra quod praevenit fideles I Io 4,1 : “Carissimi, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sint; quoniam multi pseudoprophe­ tae exierunt in mundum.” 790. II. Superstitio, quae per exteriores actus virtuti : ligionis magis quam fidei adversatur, aptius exponitur ubi dc religione occurrit tractatio. 2. Peccata contra fidem internam per defectum 791. A. I. Haeresis: etymologice significat electionem; usu autem ecclesiastico applicatur ad electionem regulae credendi personalis, quam faciunt ii qui Christo adhaerentes ZT baptisma, regulam fidei ab Ecclesia accipere renuunt. In re definitur : a) Sensu pi.Eno, qui unice attenditur in iure poenali coran Ecclesia, pertinax denegatio in foro externo et coram S.desia alicuius ex veritatibus de fide divina et catholica ridendis, aut de eiusdem dubitatione s in eo qui, post recep•n baptisma, nomen retinet Christianum (c.1325 § 2). b) Sensu minus pleno, qui attenditur in foro interno 1 Peccata per excessum contra fidem per se nequeunt dari, quatenus eius *ctum, infinita veritas ct veracitas divina, non consistit in medio (cf. S*. Th. a.3; 2-2 q.17 a.S ad 2); datur autem pt-r accidens, in quantum veritates non sunt dc fide divina ut tales accipiuntur, vel piae opiniones quae . neque humanam fidem merentur, cx falsa religiositate admittuntur et •"«hintur. Oni vere duh’tnt positive dc veritate ah Ecclesia proposita, saltem impii·· idmittit eam non esse certam, ideoque est haereticus p.oprie dictus. Cf. Fti•isMo’«dbIa, J.268 q.2.°. 778 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS ct coram Dco, est error voluntarius ct pertinax contra ali­ quam veritatem fidei divinae et catholicae in homine bapti­ zato, qui fidem Christi profitetur. Error voluntarius et pertinax, seu indicium falsum in­ tellectus sub mala voluntate elicitus, quo quis sciens volens, etiam per brevissimum tempus °, negat aut positive in dubium vocat aliquam veritatem fidei ; talis non esi neque error qui ex mera ignorantia, etiam culpabili et affectata, procedit in eo qui tandem paratus est credere quaecumque ipsi propo­ nantur ab Ecclesia, neque mere externa professio erroris con­ tra fidem sermone vel opere, cx metu aliovc motivo, interius fide retenta ; in his tamen peccatur contra fidem, ct in foro externo incurri potest nota hacreseos *10. Contra aliquam veritatem fulci divinae et catholicae, seu contra dogma divinitus revelatum, ct ut tale ab Ecclesia omnibus propositum magisterio suo infallibili sive sollemni sive ordinario (cf. c.1322 § 1); unde non est formaliter haere­ ticus, licet erret in fide, qui negat veritatem connexam cum revelatione, ut conclusionem theologicam vcl factum dogma­ ticum etiam in fallibilitcr propositum ab Ecclesia, neque is qui non admittit veritatem a multis vel picrisque agnitam ut re­ velatam, donec ab ipsa Ecclesia ut talis proponatur, licet possit esse valde temerarius in ea ratione agendi. In homine baptizato qui fidem Christi profitetur, nam si non fuit baptizatus dicitur infidelis, iudacus, etc.; si vero baptizatus in infantia, nunquam actu personali professus est fidem Christi, acquiparatur paganis. 792. II. Differt: o) Ab infidelitate, sicut species a ge­ nere, connotât enim haeresis in discredenti vcl dubitante con­ temptum tam Dei quam Ecclesiae, et non datur nisi in christiano et circa fidem catholicam, dum infidelitas est in non baptizatis circa fidem divinam sine contemptu directo attes­ tationis Dei vel Ecclesiae ; b) Ab a post asm quae, ut infra explicabimus, non aliquas veritates fidei catholicae, sed omnes rcicit, cstque circumstantia aggravans hacrcsim (S. Th. 2-2 q.12 a.l ad 3); c) Ab schismate, in quo baptizatus renuit Nnm pertinacia ad hneresim requisita non significat diuturnitatem tcep> ris. sed pervers tatem rat on:s. 10 Multi auctores ut Banez. Suarez. Azof. etc., putabant ignorantem, et-in crassam et affectatam excusare ab harresi et haeret eorum poems Cf Lt: ft, De fide disp.20 sect 6 η. 174 hanc sententiam propugnantem. Eadem in nostro iure poenali rcfneri potest, non obstante c.2229, vi c.2228. Obscurius loquitar MerxU-bach, 1,748,4°. • PECCATA CONTRA FIDEM PER COMMISSIONEM. N.791-795 779 subessc R. Pontifici aut cum membris Ecclesiae ei subiectis communicare (c.1325 § 2) u. 793. III. Dividitur: 1. Ratione culpabilitatis in a) Ma­ quae est error intellectus sine pertinacia seu per­ versitate voluntatis, qui non consideratur agendo de haeresi ; nam haereticus materialis auctoritatem Dei ct Ecclesiae sibi sufficienter propositam non reicit, neque voluntatem habet aversam ab obiecto formali fidei, ut accidit in pluribus natis protestantibus et schismaticis, mere materialiter errantibus circa fidem1'-; b) Formalem, quae est error intellectus cum perversitate voluntatis renuentis admittere auctoritatem Dei et Ecclesiae, sibi sufficienter propositam. 2. Ratione manifestationis in: a) Internam, quae in sola mente existit, nullo signo externo manifestata; 6) Exter­ sam, quae omissionibus, verbis aliisvc signis perceptibilibus proditur, ita ut actus externus ratione sui sit peccaminosus ”. Hacc subdividitur in occultam, si nemini vel paucis innotescit; publicam, si multis nota est, vcl coram multis manifestatur, i ita ut celari amplius non possit (cf. c.2197). terialem, i 794. IV. Principia: 1. Haeresis materialis per se nullum I 'cccatum. est; potest autem esse per accidens, sive mortale I rive veniale. 1 Per se nullum peccatum est, nam, ut dictum est, cx I ignorantia procedit sine pertinacia voluntatis, adeo ut hacreI ticus materialis paratus sit se submittere auctoritati Dei reI velantis ct infallibili Ecclesiae iudicio, stalim atque sufficienI tem notitiam de his veritatibus acquirat. I Per accidens esse potest mortale vel veniale, exorto 1 <1. dubio dc veritate propriae sectae ct cognita obligatione I xcuticndi tale dubium ; tunc enim grave peccatum ignoranI the in fide, non haereseos, committitur in omittenda inquisi­ tione fidei certae, si dubium grave ct solide probatum appa­ reat : leve autem si dubium fere inane videatur, aut si inquisitio circa dubium grave ad breve tempus procrastinetur. 795. 2. Haeresis formalis est peccatum cx toto genere I nnravc, siquidem implicat contemptum Dei ct Ecclesiae, et - Ilwle nulli stint schismatici qui simul non sint haeretici, denegantes sal· tea pr’mitwn pontfic;um. a CL Taxqucrey. 11.661 ct nota. 4 Qtiod rnn evenit quando aliquis manifestat interna sua peccata fidei ami* id ucerdoti. Jr 780 DK VIRTUTIBUS THEOLOGICIS peccata contra fidem per commissioxem cum caritate destruit ipsum habitum fidei, qui est radix iusti­ ficationis (Hebr 11,6)14 Tit 3,10: “Haereticum hominem, post unam et secundam correptionem, devita’’. Hebr 6,4.6: “Impossibile est enim eos, qui semel sunt illuminati... et pro­ lapsi sunt, rursus renovari...” In praxi signa hacresis materialis et formalis indicari sole: hoc pacto: a) Materialis: si haereticus “paratus sit se submittere iudicio Ecclesiae, quando errorem agnoverit, etsi interim sententiam suif mordicus teneat ; si de fide catholica nihil cognoverit, ct dc sua nunquam dubitaverit : si dubitans studuerit veritatem agnoscere qu. tum potuerit...” b) Formalis: si haereticus "dubitat, atque cx perti­ nacia aut ex Ecclesiae contemptu ulterius inquirere detrectat"* ; < “intellectum a veritate sufficienter proposita, de industria aver: ut suae sectae vcl opinioni adhaereat" ; si “agnita veritate, Ecclesiae contradicere perseverat” ”. Unde concludes: 1. Hacresis formalis rei sunt tum libérait' absoluti, qui plenam et universalem independentiam status ab Ec­ clesia profitentur'7; tum modernistae qui integrum systema doctnnalc a Pio X damnatum, amplectuntur “ ; tum schismatici hodierni qui, praeter sublectionem Primatui Romano denegatam vel comm nicationem cum membris Ecclesiae ei subiectis recusatam, unum aliudvc dogma fidei simul admittere renuunt, potissimum infallibit tem pontificiam; tum commuiiistac et ipsi socialistac, quatenus prin­ cipia materialism! athei profiteantur. 2. Qui negat aliquid quod falso existimat fuisse ab Ecclesia ut dogma catholicum definitum, habet malitiam hacresis formalis, sed m foro externo ex eo solo non habetur ut haereticus. 796. 3. Recusatio propositionum doctrinalium ab Eccle­ sia quidem traditarum, sed non ut revelatarum, est peccatum contra fidem, grave vel leve pro gravitate vcl levitate irreve­ rentiae, iuxta. gradum calificationis tributae singulis propo­ sitionibus, sed non est hacresis proprie dicta1™. Non esse haeresim patet, quia cx supposito non offendit fidei divinae, sed solum magisterio authentico Ecclesiae. Es« peccatum contra fidem constat, quia aliqua ratione contemni­ tur auctoritas doctrinalis et voracitas quam habet Ecclesia a 14 Utrum aliqua fides imperfecta possit enniungi cum haeresi formali, prw ab aliquibus AA. edoctum fuisse traditur, cf. PrCmmfr. 1,494. uSt vero ignoranfam ideo affectat, quia non auderet alioquin se anctôH tati Ecclesiae opponere. quamv» * pravissime peccet contra fidem, non erit tar * ticus formalis, cum desit pvrt-nacia”. Fmrrf.rES-Mondria, 1,268 q.l?; cf Lva fill·· x.795-798 781 Deo ad exigendum assensum fidelium erga suas propositio­ nes in rebus fidei et morum30. Distinctionem theoligicam ho­ rum peccatorum, denique, admittendam esse colligitur cx eo quod in recusatione propositionum quae inferiore nota quam haereseos proponuntur, temeritas et periculum errandi eo mi­ nus est. quo propositiones magis ab haeresi recedunt, et ali­ quando est satis remotum et leve. a) Graviter PECCAT contra fidem, citra haeresim tamen, qui asserit propositionem haeresi proximam, seu contradicen­ tem veritati fidei catholicae proximae; pariter, qui sustinet doctri­ nam theologice erroneam vcl errori proximam, seu adversantem pro­ positionibus fide ecclesiastica vel theologice certis vel certitudini ap­ propinquantibus ; item, qui adhaeret propositionibus ab Ecclesia dam­ natis ut blasphemis, seditiosis etc.; b) leviter saltem peccat qui sus­ tinet propositiones a magisterio ecclesiastico damnatas ut piarum aurium offensi vas, scandalosas, captiosas, temerarias etc., dum tales remaneant, nisi gravissima ratio permittat eas interne profiteri vitata offensione, scandalo, temeritate, etc.; similiter, qui decretis et decla­ rationibus doctrinalibus SS. Congregationum romanarum in rcspectiva cuiusque materia, et nominatim S. Officii in quibuslibet rebus ad fidem vol inores pertinentibus, detrectat non solum silentium ob­ sequiosum, verum etiam regulariter'·1 internum assensum, tanquam propositionibus per se veris cx assistentia Spiritus Sancti promissa, postquam a R. Pontifice in forma saltem communi approbatae fue­ rint iuxta disciplinam vigentem (cf. c.244 § 2)~; c) nullatenus pec­ cat qui sententias probabiliores relinquit, ut aliis minus sed vere ct solide probabilibus, etiam minus tutis quam contradictoriis adhaereat, ut patet ex modo agendi Ecclesiae, et ex libertate expresse concessa ut quis possit in rebus disputatis a doctrina probabili, licet certo a S. Thoma vel S. Alfonso fuerit sustentata, recedere, ct contrariam amplecti. Unde concludes: 797. Poenae ecclesiasticae, latae in haereticos formales qui haeresim publice vcl saltem externe manifestaverint, exponuntur c2314, suntque graviores pro bis qui praeterea sectae catholicae nomen dederint vcl publice adhaeserint. Easdem poenas incurrunt vcl incurrere possunt suspecti de haeresi73 ad nonnam c.2315, et ir. posterum ut haeretici habentur in foro externo, donec resipiscant. 798. B. Apostasia, quae etymologice significat secessio­ nem, dicta de fide 24 est totalis recessus a fide catholica olim voluntarie recepta (cf. c.1325 § 2). * Cf D 1684.1820; c. 1324.2317. n Per accidens internus assensus denegari poterit, si forte de fahitate certo 'onqet: similiter dubitare licebit, quando vere solidae ratione* obtabunt. Sed in utroque casu urget silentium externum obsequiosum. 2 CL Wouters, 1,403; A. Peinador, Ouirn a vosotras ove IlustrClero 38 (IMS) 414-421. * Chinam suspecti sint dc haeresi, describunt c 1258.2316.2319 § 2-4; 232fi.2332.234O § 1; 2371. 54 Est etiam apostasia ab ordinibus ct apostasia a relio'onr, in quibus aposUU secedit ab statu clericali vcl religioso (cf. c.136 § 3; 141 § 2; 644 § 1. etc.). 782 Γ>Ε VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Totalis recessus, nam si quis unum altcrumve articulum fidei solum negaret, non esset apostata sed haereticus, ut su­ pra declaratum est. A fide catholica olim voluntarie recepta, nam si quis baptizatus in secta, vel etiam in Ecclesia catholica sed ita ut ab ineunte pueritia educatus fuerit et semper adoleverit in secta, non apostata dicitur sed haereticus. Minime tamen re­ quiritur ad apostasiam a fide, ut quis falsae sectae, sive Chris­ tianae, ut luthéranisme vel calvinisino, sive paganae, ut iudaismo vel mahumedismo adhaereat, sed satis est ut a fide catho­ lica penitus deficiat; unde rational istae, athei, libere cogitatores, etc., qui antea fuerint catholici, ut veri apostatae ha­ bendi sunt; quoad francomurarios qui ex convictione adhae­ rent sectae massonicac et quoad alios similes sectarios, ut feniani etc., ab Ecclesia damnatos, iure ii habentur saltem plerumque ut apostatae a fide, nam sub velo philanthropiae ct mutui adiutorii, nimis clarum est eos doctrinae ct religio­ ni catholicae esse infensos, ut in regionibus praesertim latinis satis proditur 20. 793. Principia: 1. Apostasia est peccatum contra fidem ex tofo acuere arave, ut a fortiori constat cx his quae dicta sunt de hacrcsi. 2. Malitia specifica in apostasia eadem est atque in haeresi ct in infidelitate positiva 2,1, sci. contemptus auctoritatis et praesertim voracitatis divinae; quod apostata plura dog­ mata neget quam haereticus, est circumstantia aggravans Quando est externa, licet occulta, poenas habet sicut haeresis (c.2314 ; cf. c.2318). 800. In praxi apostatae censendi sunt: qui in Ecclesia catholica baptizati ct educati, facti sunt deistac. matcraPstac. etc.; item qui negant possibilitatem aut factum Christianae revelationis, quia ea denegata, tota fides negatur: non stinl, autem, apostatae, qui prarticum indiffcrcnt'smum sectantes, negligunt omnia christianae religio­ nis officia, siqu’dem ii deficiunt a praxi. non a fide Christiana: neque qui ah infantia in hacrcsi baptizati et educati sunt, vel qui baptizati ® Cf. TAXQUK-rv. 11.666.668; PrOmmer 1.513. * 'nfilvl ln« pr vnt v**» spree <1 n positiva. domitatur; S. AI· fonsus (1.7 n 301) sentent ani affirmantem praefert, quia infidrl'tas privata qui tal * nnn d recte «cd Umtitm indirect*· lard t auctnr*tMem d vîiiam, qiutmuf imped t not*t;am locution·* <|*v:nac. MerkclpaCiî (1.730) tmd*t paran’Mnura, iiidaisminn ct haeresirn esse species lnfidel*tat»S moraliter d’spnctas ct in con· frsrone declarandas, quin eorum errores d'versa rat:one opponuntur “vel fidei qnae nnn siiscqiltnr, vel fidei quae suscipitur (saltern obicctive] aut in figura aut in manifestatione veritatis"» PECCATA CONTRA FIDEM PER CO^W^i M n 798-801 783 in Ecclesia catholica, adoleverunt in secta aliqua, vel qui non totaliter a fide catholica deficiunt. Ad recipiendum hclcrodoxuni in Ecclesia: instruendus est in fi­ de; si baptizandus est absolute, quia nunquam luit baplizatus, · cl quia baptismum recepit certo nullum, nulla liacrcsis abiuratio requi­ ritur, sufficit ut credat doctrinam catholicum; si baptizandus non vît nisi forte sub condicione: praemittat abiurationem svetae ct profes­ sionem fidei, et quidem si res ad furum Ordinarii loci deferatur se­ cundum formulam ab eo designandam (cf. C1’F 1178) coram ipso Ordinario vel coram sacerdote delegato ct duobus saltem testibus; deinde, facta prius laudabiliter accusatione peccatorum probabiliter postbaptismalium, administratur baptismus sub condicione, si casus ferat; postea absolvitur ab apostasia vel havresi ct coin xis censuris (cf. c.2314), condicionale vel absolute secundum diversos casus et si aetatem qualuordccim annorum excedat (cf c.2230) ; sequitur ac­ cusatio peccatorum, si non fuit praemissa, ct absolutio eorum absolu­ ta vel condicionata, prout baptismus collatus non fuerit vel fuerit sub condicione ; tandem, nulla gravi causa obstante, audiat missam ct communicet statim, v. gr. ipso vel sequenti die. 801. C. Dubium fidei in rebus dogmaticis, cui nullum unquam apud catholicos obiectivum fundamentum inesse pot­ est (cf. D 1794) ita indicandum est: a) Apud catholicos: i) deliberate et positive admissum circa aliquem hdei articu­ lum sufficienter ab Ecclesia propositum, et ut tale cognitum, implicat hacrcsim, quia admittitur saltem aequivalenter illum articulum non esse certum; quodsi dubium admittatur cx ig­ norantia, cum animo assentiendi dogmati statim ac certum comperiatur, nullum peccatum est, nisi forte ratione ignoran­ tiae culpabilis ; β) mere negative susceptum, quatenus erga ipsum non habetur ullus consensus neque positivus dissen­ sus, sed pura iudicii suspensio, v. gr. ut sub aliis adiunctis facilius actus fidei exerceatur, non est generatim sine impru­ dentia ct sine periculo positive dubitandi, ideoque sine aliquo peccato contra fidem, sed haeresis nunquam est quia deficit indicium falsum ; y » intellectui intrusion, sed a voluntate prompte quantum est in se repulsum, nullum peccatum est, et actui meritorio fidei dat occasionem ; si vero in eo repel­ lendo cum aliqua negligentia procedatur, sine gravi periculo consensus, peccatum veniale non excedit. b) Apud haereticos materiales, dubitantes de verita­ tibus quas propria secta profitetur; cum ii privatum indicium agnoscant ut proximam fidei normam ad detegendas verita­ tes in S. Scriptura contentas, possunt ct debent admittere dubia seria ipsis occurrentia, non quidem circa auctoritatem Dei revelantis vel librorum quos inspiratos agnoscunt, sed ■i 784 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS circa talem vel talem veritatem particularem credendam; eisque admissis, tenentur ulterius investigare et orare ut veri­ tatem detegere ct amplecti valeant. Quodsi hoc negligent, pec­ catum grave vel leve contra fidem committunt, pro gravitate vel levitate negligcnliac aut consequentiarum praevisarum, sed non ideo fiunt haeretici formales, nisi certo compcrianl falsitatem propriae sectae et renuant fidei catholicae sufficien­ ter ipsis propositae adhaerere. Ad cautelam tamen solent ab­ solvi. cum confugiunt ad Ecclesiam, a censuris quas forte ut haeretici formales incurrerint. 802. Scholion: Circa defectionem a fide sub magisterio Ecclesiae suscepta, de qua D 1793-1794.1815. quaeritur utrum amitti aliquando totaliter possit sine gravi peccato, sin minus contra ipsam fidem, saltem contra aliam virtutem Chris­ tianam, praesertim prudentiam 2T. In hac re, fide certum est, ct in se perspicuum, nullam unquam existere posse causam obiective iustam ut quis a fide catholica sub magisterio Ecclesiae suscepta 21 *2829 ullis in adiunctis recedat. Sed praeterea Concilium Vaticanum omnino defini­ visse videtur inexistentiam absolutam causae etiam subierim iustae, ut quis aliquando, absque culpa gravi, a fide catholica recedat, per actum qui non necessario esset haeresis forma­ lis vel apostasia, ut cx textu ct contextu ct historia atque ac­ tis Concilii certo erui videtur 20. Si rem mere psychologice consideraremus, admittenda es­ set possibilitas deficiendi a fide catholica sine culpa gravi, verbi gratia in regionibus protestanticis ubi medium ambiens vehementer allicere potest ad profitendas sectas haereticas; sed rc psychologice simul et theologice considerata, dicendum est Deum providentissimum interno auxilio gratiae ct exter­ na providentia iuvaturum semper fideles, si faciant quod in ipsis est, ne unquam ad negandam fidem perveniant, neque ex invincibili errore conscientiae, non enim deserit nisi dese­ ratur (cf. D 804), ideoque non potest esse defectio a fide ca­ tholica sub magisterio Ecclesiae suscepta, quae in toto defec21 Cf Imprimis F. Hürth. Dr inculpabili defectione a fide: Grog, 7 (19M) 3 27.203-224; G B. Guzzettt, La perdita della {ede nci cattolici (Varese 1940); II. Lennerz. Dc virtutibus theologicis (Romae 1933) 378*405; Stolxz. li'at it· finiert das Ÿatikan schc Koncil uber den Glaubcncwcifcl: TiibThcolQuirttSdr 111 (1930) 519-560; R. Aückr, Le problème de Lacte de foi (Lovaina 1045) cl ^Theologi vaticani noluerunt decidere quomodo res sc habeat circa perforas religiose non excultam, quae fidem catholicam non exceperit sub Ecclcs.ae mi· gistcrto. 29 Contrarium opinantur Graxpepath, Vacant, etc. (Cf. Aldama. P. :;'· t .peccata contra fidem per coMMrWIWr N 805-809 787 808. C. Dissimulatio fidei, seu occultatio, sive positive adhibendo verba vel signa vel actiones ambiguas, sive nega­ tive omittendo actus distinctivos catholicorum, interdum est licita vel etiam necesscria, nam praeceptum confitendi fidem, quatenus affirmativum, obligat quidem semper sed non pro semper En normae concretae de hac re : 1. Illicita est dissimulatio et occultatio fidei, quando prop­ ter adiuncta specialia id cedit in odium fidei, vel in contemp­ tum religionis, vel in scandalum communitatis; quod obtinet quando occultatio aequivalct omissioni professionis hic et nunc urgentis, v. gr., ad respondendum iudici in causa fidei inter­ roganti ; vel quando in casu concreto dissimulatio acquiparatur negationi fidei verae, v. gr., quia indumentum usurpatum a sacerdotibus falsi cultus vel tonsio capitis more illorum sig­ nificat professionem religionis illorum (cf. CPF 988) ; vel quando in circumstantiis particularibus significat professio­ nem, etsi mere fictitiam religionis falsae, v. gr., si quaedam nutus, reverentiae signa, etc., quae possunt esse indifferentia vel significativa obsequii civilis, ex usu habentur ut religiosa et protestativa falsae religionis. 2. Licita est dissimulatio seu occultatio, quando nulla urget obligatio profitendi fidem positive, ct habentur motiva proportionate gravia cur actiones in se ct in adiunctis ambi­ guae ponantur, v. gr., non respondendo privato interroganti de fide, non comparendo iudici iubenti sacerdotes catholicos praesentari, dimittendo habitum clericalem, etc. Haereticus vel paganus in Ecclesiam catholicam receptus, qui propter magna incommoda transitoria ex­ cusetur interca a publica professione verae fidei potest pergert in observandis rebus quae non sunt professio fidei beterodoxae, verbi gratia in visitandis templis haereticorum, in assistendo funeribus eorum, etc., remoto semner percido propriae fidei; minime vern » ct est ca peragere in quibus continetur professio religionis paganae vel haereticae, v. gr., cocnam protcstanticam recipere vel matrimo­ nium coram ministro cultus acatholici. ut tali, inire Durantibus diis adiunctis excusatur a praeceptis positivis, divinis vel ccclesiastijs, qiac sine nimio incommodo implere nequeat. v. gr., ab audienda missa dominicali, ab abstinentia feriae VI, etc. 2. Licet gestare vestes aliaquc distinctiva alicuius nationis infidelittm. v. gr. pileum turearum, cum hoc non sit unice institutam id profitendum mahummlismus ; pariter licet sacerdoti vel rclig:Aso α rationabili causa habitum ecclesiasticum deponere, ct cuil.bct S09. Unde concludes: 1. , ° l”1.0.· ”s' turl’-it'o fidelium oriatur ex confe-.Mone fidei manife«ta, »h. et remoto scandalo applicare licet pro acatholicis, ad normam c.809.2262 1i- f " Nullatenus permitti potest quod massnnes offic'al'tcr. i. e. a secta depu­ li!’, m me »li>«ve officiis liturg’cis intersint: nec beet celebrare taba officia, sti a nrnsnmhus ind eta vel in forma of ciali postulata. Cf. CPF 1863. “ S Officium a ISSO tollendum declaravit abusum adlrbendi cantores aca· iholicos in cantu bturgico (CPF 1257); sed a. 1906, attentis peculiaribus cir'·'■ .stantiis, permis·! ut puellae seb benedictos -1352), sepulturam ecclesiasticam (c.1239 § 2) 816. 4. Catholicorum communicatio formulis in saa cum acatholicis, praesertim non christianis sive iuridica jtw moralis, semper esi graviter prohibita. Nam talis communicatio est saltem implicita approbatio cultus falsi ct agnitio sectae. Et hoc quidem intrinsece malui est quando ritus qui exercentur sunt superstitiosi vel haerttici : secus lege naturali non videntur prohibiti, si cultus acatholici materialiter non differunt a catholico, nisi intercedat ratio scandali vel periculi errorem confirmandi vel de recta fide periclitandi; quod vix non urit. Ideo Ecclesia absolute prohibuit etiam hanc communicationem. Unde c.1258 § I Haud licitum est fidelibus quovis modo active assistere seu partem habere in sacris acatholicorum. Accedit periculum perversionis, scandali, seductionis ad falsam religionem. 817. 5. Catholicorum communicatio materialis in soir cum acatholicis: a) Activa, per se et generatim est sub grau prohibita, per accidens in casibus particularibus permittitur; b) Mi-RE PASSIVA, c.r rationabili motivo permittitur, remoto scandalo et perversionis periculo. Ad a): Prohibitio gravis cx iure naturali et ecclesias­ tico regulariter urgens quoad participationem materialem ac­ tivam ostenditur, “vel ob periculum perversionis in fide ca­ tholica, vel ob periculum participationis in ritu haeretico e! schismatico, vel denique ob periculum et occasionem scandali aut seductionis”42, vel ob speciem adhaesionis falsae sectae, quae in tali participatione per se habetur (cf. Rom 16,17; 'fit 3,10), quae autem ultra exigentias legis naturalis prohi­ bentur ab Ecclesia, sunt tam ad securitatem catholicorum, quam ad alliciendos acatholicos, sublata occasione inditierenti-mi religiosi (cf. CPI',1364). Per accidens, tamen, in extraordinariis adiunctis licere potest participatio materialis activa, dummodo, remoto scan­ dalo et periculo perversionis, actio sit bona ut causa commu­ nicandi habeatur proportionala ; sic, v. gr., licet sacerdoti ca­ tholico simul cum haeretico moribundo preces a catholicis43 CPF 311 regula missionariis tradita, Haec est etiam una ex rationi ·.♦ cur Ecclesia, quamquam intensissimis studiis prosequitur conatus ad obtint* dam Christianorum unitatem, non facile permittit catholicis assistentium ccr.· ventibus occumcnicis quos vocant. Cf. S. Officium 40 (1948) 2^7. 43 — PECCATA CONTRA F IDEM PUR · .s lalFM _ N---815-819 --- ---- . ■_ - * —793 —· adhibitas effundere, assistentibusque conventibus oecunu-nicis non interdicitur cum non catholicis “communis recitatio ora­ tionis dominicae vel precationis ab Ecclesia catholica appro­ batae, qua iidem conventus aperiantur et concludantur” 4\ Ad b): 'Communicatio materialis mere passiva licita est, dummodo adsit rationabilis causa, remotis quae ex iure naturali removenda sunt. Nam talis communicatio est saltem indifferens, cui tamen accidit ut coniungatur cum ritu heterodoxo, ideoque causam rationabilem requirit. 818. 6. Catholicorum communicatio cudi acatholicis in rebus mixtis: a) I'ormalis, sub gravi semper prohibetur; hi Materialis activa, per accidens interdum est licita; pas­ sita, vero, ex motivo sufficienti permittitur. Ad a): Ratio patet, quia in rebus mixtis adest clcmen lum religiosum quod non licet approbare nisi sit bonum ex integra causa, ideoque in religione catholica peractum. Ad b); Positis notione communicationis mixtae ct considerationibus factis circa communicationem in sacris pas­ sivam, doctrina perspicua apparet. Unde c. 1258 § 2 (cf c.2316) simpliciter et cautius asserit: “Tolerari potest prae­ sentia pasiva seu mere materialis, civilis officii vel honoris causa, ob gravem rationem ab Episcopo in casu dubii proban­ dam, in acatholicorum funeribus, nuptiis similibusque sollemniis, dummodo perversionis et scandali periculum absit.” Gravitas peccati quod est in communicatione materiali ct passiva ex parte catholicorum cum acatholicis, pensanda est ix insufficientia motivi, ex scandalo, periculo perversionis, significatione et specie ritus, etc. Pluries erit levis. Traditis istis principiis generalioribus, ct attentio declarationibus ac did­ uctionibus S. Sedis circa plurimos casus concretos, quos per mater as distri­ buemus, quaedam proponendae sunt conclusiones. In praxi “ubi catholici bona fide ob metum gravis damni praestant communicationem in sacris prorsus illicitam, pote­ runt animarum pastores vel confessarii qui non fuerint dc ' ic re interrogati dissimulare ad graviora damna vitanda" u. 819. Unde concludes: I. Ql.OAD SACRAMENTA ET S. SACRIFICUM Ctneratim illicite a ministro acatholico petuntur, quia talis petitio ° S. Officium, Instructio dc motione occumcnica 42 (1950) 146. Quid va· «t de sacramentis administrandis in periculo mortis acatholicis baptizat s, ‘••Vi dicitur. Cf. interca PerMorCanLit 37 (1948) 183; 18 (1929) 97*-122\ M S. Of. 26. IV, 1894; Fontes I. C. IV,1169. DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS 794 extra necessitatem extremam implicat agnitionem auctoritatis mi s· tri ct ipsius sectae. Attamen in casu extremae necessitatis lie te "· tunttir sacramenta necessaria, quae a'itcr suscipi nequeunt, sci h;tismus, deficiente catholico etiam laico (cf. c.985.2’), pacnitcntia, '· ficicntc sacerdote catholico (CPF 1257; cf. c.2261), extremaunet·»·' cum confessio nequit peragi; tunc enim ipsa circumstantia neco», tatis satis denotat non agnosci sectam, sed consuli propriae sal quantum necessarium est, omissis ahis quae a ministro catholico ρ· terentur. Cavendum tamen est ut in his sacramentis ab acatii/ suscipiendis nullus ritus adhibeatur a sensu catholico alienus. .. qui exerceatur ad discernendam sectam ab Ecclesia catholica; lue: enim esset participatio in cultu illicito ct implicita professio steti quae nunquam licet. Ncc beet in baptismo haereticorum aacre palriniiw. qui nom baptizandi petat baptismum in secta suscipiendum (CPF 1257.1871). imo ncc licet passive ass:sterc tali baptismo, nisi cx gravi motivo e vitato scandalo (CPF 478 1257). Similiter non licet stipendia afferre sacerdoti haeretico pro celebratione missarum (CPF 600), nove itemplum haereticum sc conferre ad satisfaciendum praecepto dw cali, etiam si secus missa carendum sit (CPF 171.267). Pari ire nunquam licet catholicis consensum matrimonialem praestare vel renovare coram ministro acatholico uti sacris addicto c habetur commu­ tatio formalis in exercitio cultus falsi (CPF 1679 1713); licet vero reverentiam exhibere SS. Sacramento in templo haereticorum serva­ to, preces quae nihil haereticum contineant cum non catholicis priratim recitare, iurarc tangendo bibliam haereticorum (CPF 739) quae consideratur ut liber sacer, abstrahendo ab eo quod sit indebite edita rd fortasse mutilata 823. 5. Quoad disputationes cum acatholicis, norma generalis rigens continetur c.1325 § 3: "Caveant catholici ne disputationes vel ‘ Epistula Pii IX ad Archîep. parisiensem 26, X.1865. 4 Cf. IXfiKEtES-MoNDRiA, 1,272-273. 796 DE VIRTUTIBUS TIIEOI.OCtCIS collationes, publicas praesertim, cum acatholicis habeant, sine venia S Sedis aut, si casus urgeat, loci Ordinarii.” Ratio istius interdic­ tionis est quia tales disputationes gencratim minus afferunt (>■quam mali (cf. c.2 1.5 q.2 in VI). Unde, quamvis urgente aliqua r tione disputationes privatae possint institui dummodo disputans <■.’ firmus in fide, sufficienter edoctus, et spe boni successus impulscx dispositione positiva per se requiritur approbatio auctoritatis ec­ clesiasticae vel ad ipsas disputationes privatas, nisi obiter ct extem­ pore recurrant. Planum est graviter peccare contra fidem catholica" qui disputationem instituit examinaturus et probaturus veritatem su. fidei in controversia cum haeretico, licet firmiter speret succcsstr 824. 6. Religiosi conventus mixti acatholicorurn cum cathi * in quibus dc rebus fidei tractatur, quamvis non ex tendentia explici­ te polemica sed ex desiderio reunionis in fide celebrentur, de ia: incidunt in nonnam c.1325 S 2, nam quaeque confessio religiosa tendit veritatem saltem partialem suae religionis proclamare. Hinc, quamquam Ecclesia nunquam desistit intensissimis studii ct precibus prosequi conatus ad obtinendam Christianorum unita : non potest non negare, et iure quidem divino, suam participatiu:?.in huiusmodi reunionibus, quatenus ad cas invitetur quasi par cir paribus eodem iure actura, ut mutuis concessionibus diversae contu­ siones tandem deveniant ad unitatem fidei. Quatenus autem celebra­ tur ad instructionem eorum qui dc doctrina catholica volunt erudiri per catcchcsim aut conferendas, exposita vel non exposita doctrina propriae sectae ut intelligant in quibus ea concordet in quibus erepet a doctrina catholica, vel ad deliberandum "quanam via collitu viribus principia fundamentalia iuris naturae vel religionis chrislie nae defendatur contra colligatos hodie Dei inimicos, vel ad agcntlur de redintegratione ordinis socialis aliisque id genus quaestionibus, absque ulla tamen concessione quae doctrinae Ecclesiae adversetur non prohibetur assistentia ct participatio catholicorum ex disposition c.1325 § 2 decretisque aut monitis ad eum urgendum latis. Sed propter pericula quae imminent in conventibus ad unitatti fidei promovendam celebratis, praesertim indifferentismi religiu cuiusdam irenismi, dissimulationis differentiarum dogmaticarum u ritatisque historicae et aliorum huiusmodi, Ecclesia prohibet cath ' cis sive participare ut membra in associationibus ad procurandi' Christianorum unitatem sine ipsius approbatione constitutis, sive r . nionibus assistere ad eandem promovendam convocatis, sive a ter­ tiori “huiusmodi conventus convocare et instituere”. Prohibitio quidni non est absoluta, sed condicionata ad veniam praevie obtinendam i competenti auctoritate ecclesiastica; extenditur vero ad omnes sm laicos sive clericos, sive agatur de conventibus localibus aut de ra · nalibus aut oecumcnicis, sive participent in cis soli theologi sr non, sive praesentes sint pleno iure sive ut observatores. riucloritas competens ad permittendam assistentium conventi! ■· hisce mixtis est per se sola S. Sedes; sed in hodiernis adiunctiscr· cedit Ordinariis locorum sub certis condicionibus, ut nomine eu* possint concede necessariam licentiam quoad conventus locales theologorum, non vero quoad conventus interdi· < cesanos iliteu x ;PECCATA COXTHA flbEM PER COMMISSIONEM. X 823-826 797 maiores, prohibita semper vera participatione in sacris ct observatis normis a S. Sede pro assistentia ct pro assistentibus latis". 825. B. II. Circa associationes ex diversis motivis, inter quae periculum fidei, non probatas, in genere, statuit .684: “Fideles... caveant... ab associationibus secretis, dam­ natis, seditiosis, suspectis, aut quae studeant sese a legitima Ecclesiae vigilantia subducere.” Huiusmodi associationes etsi id alios lines concretos sint conditae, semper plus minus er­ rant circa fidem, et aliquando sunt vere haereticae; ideoque xr se eis nomen dare nunquam licet, non solum ratione obelicntiae auctoritati ecclesiasticae praestandae, sed etiam ra­ tione fidei tutandae et a periculis servandae, imo ct labe for­ malis haeresis non inficiendae. Attamen aliquando, in casibus extraordinariis verae necessitatis, per accidens, licebit eis ad Itmpus externe adhaerere, dummodo vitetur periculum a fide vera et rectis moribus deflectendi, alios scandalizandi, ad pec­ cata aliena cooperandi. 826. In particulari quoad: a) Liberausmicm doctrina­ rian), seu systema politico-religiosum quod plenam indepenientiani Status ab Ecclesia et a religione profitetur, adeo ut in rebus publicis fas [sit] a iussis Dei discedere, ncc ad ea dio modo in condendis legibus intueri” * *’, in hac forma exire 'na.ejt plane haereticus, utpote qui contradicit Primatui RomaaiPontificis, divino Ecclesiae magisterio et dogmati de subiec'one Status ad Ecclesiam a Bonifacio VH1 proclamato; nec l.sunt liberales qui, ulterius progredientes, praeter independ niiam omnimodam etiam pr.it < minentiam Status respectu Ecclesiae proclament. Similiter est haereticus quatenus doc■ nam plenam liberalism) abicicns, adhuc quibusdam propostionibus particularibus circa contractum potissimum matri­ monii adhaeret, quamquam ab Ecclesia ut haereticae sunt Humatae (cf. D 1765.1766.1768.1773). Sed plurimi qui dinntiir liberales non sunt haeretici, quia solas consequentias ibcralismi doctrinalis in vita politica tanquam rem facti coniiiientioreni pro nostris temporibus admittunt, etsi unam altehanve propositionem doctrinalem falsam sed non haereticam, v.gr., quae in D 1776-1777, fortasse simul profiteantur. !ί l oMMi \ISMUM, qui iam pridem ab aliis Pontificibus 4 Cf S. Off , Monitum 40 (1949) 2$7: Instructio dc Mot one orfume ni· n *- (I'hO) 142*147. Normae a Leone XIII ct Pio XI potissimum datae, in ■’nsebone ultima referentur. • Leo XIII, Encycl. Libertos: ASS 20 (1887) 6.12 Pro aliis liberali*mi e. .ranationibus c f. D, 1777-1780.1931 -1936.2093. 798 DE VIRTUTIBUS i ll EUI.OG1CIS damnatus (cf. D 1694.1851.2270) sollemnius declaratus fuit a Pio XI “intrinsece malus’’, cui “nulla in se est adiutrix open al eo commodanda cui sit propositum ab excidio christianua civilemque cultum vindicare’’ύ0. Inde providit S. Officium decretum quo negavit licitum esse partibus communistarurr. nomen dare favoremvc praestare, aut publicationes propagare vel legere quae doctrinae vel actioni communistarum patro­ cinantur in eisvc scribere, aut ad sacramenta admittere fideles qui haec scienter ct libere peregerint, non excepto matrimo nio ad quod observare debent normas c.1065.1066; quodsi doc­ trinam materialisticam ct antichristianam communistarum pro­ fiteantur, ct imprimis si eam defendant vel propagent, christifidcles incurrunt ipso facto in excommunionem specialiter S. Sedi reservatam, ct ad matrimonium cum catholicis non admittuntur nisi praestitis cautionibus ad instar acatholicorum (c.1061), sine sacris ritibus et extra ecclesiam (c.1102 1109 S 3)« Scholae acatholicae, I bri pravi, matrimonia mixta, sunt totidem perWl pro fide, quae per se vitanda «tint. Sub quibus condicionibus non prohibeantur catholicis, dicetur locis respcctivis83. 827. Unde concludes: Illicitum est dare nomen association^ tum religiosis tum socialibus ah Ecclesia proscriptis, cuiusmodi sunt: «) sectae activitatis anlicalhnlicae, ut massonum, carbonariorum ftniarnrum, anarchistarum, nihilistarum, promoventes combustionem ndaverum humanorum”; β) sectae magis doctrinales, ut thcawhicac”, hihlicae”, spiritisticac (D 2182). indiffcrcntistac (D 1715-1766), naturalisme (D 1689 1690), ad christianitatis unitatem procurandir constitutae**; 7) sectae sociales, quae non sohim independents· ab Ecclesia” sed etiam generatim contra doctrinam ct mores catholicos, • 50 Encycl. Ptrni Redemptoris 20 (1037) 96, fl1 S. Off., Peer*· tum 41 (ΐθ-ΐολ 334: cf. A. Bosrin. 11 sarerd^te di frrtt cl romuirsmo: II M. Gaxzî, Nomen dantes comminrsmo: PerMorCanl’t J(1940) 103; N. LôrKz, En torno a los carnets sociétariat: IllustrClero .U (1940) 67ss. M Interca cf. PrOmmer, T.527-532; Aertvts-DamIs·, T.320-330. M Cf. c.2235 »n quo excommun cat’one plectuntur. Sedi Anostolicae citer reservatae, "nomen dantes sectae massonicae alt sve eiusdem cenem w ciat’on bus. quae contra Ecclesiam vel legitimas civiles potestates machinantur’ Condemnationem sectae massoniene saep us ab auctoritate ecclrs;n. ad finem d:c;tnr· “^nc’aFsmus reProMis. «ne ’ mus chr Ί·τηιι< putman U d’cunt; nemo potest simul catholcus probus esse, et veri nominis ‘OC aFsta." • Cf Purs XI. Encycl. Divini Redemtoris 29 (Γ:37) 65 106; S. Officium ■: {I94D 334. • rf s nfCr:nm 20.VIH 1’04; O.VÎTII’M (CPF 1’7«) c Cf. Pius XI, Encycl. MU brennender Sorae 29 (1937) 145-167. c Cf. 1 Tim. 1.18-19; 6,10; S. I. Chrvsostu tus, /toniil de verb. Apos.: ÏG 51.280-281. ° Cf. Taxquerev, 11.687-690. H>nc opportun:s*:mirm Imd'c opus tn’seri '-Hie spiritualis exercent, qui sive soli s ve congregat', scientiam religioni» iknrose propagare student S. C. Cone 27 (1935) 145-152. • Me 9,23; Le 17,5. • C.1322 § 2; cf. Mt 28,19; Me 16.15. 800 ιυ· VI it η TIHL’S XHEOUügkis sit interdicta (c.1328), omnes tamen cx praecepto caritatis exercerai; erga indigentes, obligantur ad auxilium ferendum praedicationi eragelii, tum per cathcchesim, si ad eam deputentur, tutn per ckcmojy nas, tum praesertim per orationes effusas coram Domino messis,'.' mittat operarios in messem suam**. 829. Ad fidem, quae est fundamentum et radix justification ct qua homo instruitur de fine suo supcrnaturali et dc via ad ctr acccdere debet spes theologica, ne notitia ex fide hausta mar iners atque sterilis, ct ut homo efficaci conatu se erigat versus i nem suum supematuralem, fretus Dei promissione atque auxi ct confortatus ad vitae terrenae aerumnas perferendas cxpectat ne ipsius Dei beatifica visione et amore in ineffabili gaudio ; ■ sidendi in praemium patientiae. Hunc intimum nexum inter fidem et spem non solum Scriplun ct Traditio saepius declarant, sed etiam ipsa rerum natura prodit actus enim spei theologicae esse nequit, nisi prius homo per ii'1·· de beatitudine supcrnaturali sit edoctus, quia ignoti nulla cupi' aliunde vero illustratio intellectus per fidem nihil iuvaret, nisi bon ; spe inductus erigeretur ad hanc beatitudinem assequendam, in I num enim dc quo assequendo homo desperat, voluntas efficaci m non movetur. Considerabimus cx ordine: spem in se (c.l), spem in exercitu (c.2), peccata contra spem (c.3). S. Thomas: 2-2 q.17-22; Quaestiones disputatae de spe; SuaWT. Dt ifi S. Alfonsus. 1.2 n.20-21 ; C. Zimaha, Das Weseii der Hoffnung in Natur nl Obernatur (Paderborn 1033); Bili.vart, Tract, de spe; C. GennarÎ, Dt · mysticisme (Roma 1007); Bouçjuu.t.ox·. De virtutibus thcoloaicir (Braju IS' S Aarent, L'espérance : DTC 5,605- 7 ; Tanquerey, 11,691-725; Muornna. 1,704-840. “ I.e 10, 2; cf. Benedictus XV. illud AAS 43 ” Pius xr. Rerum Ecclesiae: AAS 18 (1026) 65: Plus XII, Erangelii fret. w AAS 43 (1951) Î6s. Cf. Aektnvs-Damen, 1.315 bts. SECTIO II De spe theologica el de vitiis oppositis CAPUT I De spe in se considerata Summa rerum dicendarum. Exposita natura spei theologicae, considerabimus .'’•trdum, subtectum ct qualitates principale* eiusdem. Bouqvîllon. Dc virt. thcol. 309-352; Tanquxmet, 11.691-709. PrÜmmkr, 1,533-542. 830. I. Spes, si consideretur: a) Generice, prout inclu­ dit etiam passionem spei in appetitu sensitivo irascibili sitam, est motus appetitivae virtutis, tendens in bonum futurum, arduum, obtentu possibile, b) Specifice, ut virtus theologica; ii ut actus, est supernaturalis motus deliberatus voluntatis nuo homo appetit Deum supcrnaturali beatitudine possiden­ dum, nccnon media ad hanc beatitudinem, fretus auxilio Dei promisso; /?) ut habitus, est virtus supernaturalis voluntati divinitus infusa, per quam permanenter capaces efficimur ct inclinamur ut, certa cum fiducia, aeternam beatitudinem et media ad eam consequendam, propter auxilium Dei exspec­ temus. Motus se tendentia in bonum concupitum, erecto ct fir­ mato animo contra difficultates quae opponuntur illius asse­ cutioni. Appetitivae virtutis, appetitus sci. sive sensitivi irascibilis sive voluntatis, prout agatur de obiecto sensibili vel spi­ rituali. Tenderis in bonum, nam spes necessario supponit, et vir­ iliter includit, amorem concupiscentiae et desiderium rei '■peratae, addito conatu firmiori vi ipsius spei ad rem conse­ dendam, non obstante eius difficultate. Theol Mor. i 26 « 4 802 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Futurum seu absens, quia nemo sperat quod iam possdet, ct quia spes est per modum tendendae ad possidendum, non quietis in possesso, sicut gaudium : “spes autem quae û detur, non est spes; nam quod videt quis, quid sperat (Rom 8,24.) Arduum, i. c. difficilis adeptionis, etenim nullus dicitur sperare quod statim ac facile habet in sua potestate, unà spes implicat aliquam animi eructationem prosccutivam bor.: difficilis. Obtentu possibile, homo quippe non habet spem, sed potius desperationem, circa bona quorum assecutio impossibi­ lis aut vere improbabilis appareat, etsi vehementer ea desi­ deret. 831. Unde concludes: 1. Spes quaelibet includit uvidum de­ siderium boni absentis ct difficilis cum fiducia scu animi erection qua sperans sibi spondet adeptionem illius, ob fundatam ratione·: habendi media necessaria. Haec absentia ct difficultas boni sperati habent tantum rationem condicionis pracrcquisitae pro spe, non motivi formalis, ut inferius patebit. 2. Spes theologica pertinet ad virtutes supernaturaliter infu­ sas, ct versatur principaliter circa beatitudinem, secundario drc. media ad eam consequendam, utrumque exspectando ab auxilio di­ vino cum fiducia certa. Continet autem haec tria: “) Deum, con­ ceptum per fidem ut beatitudinem nostram, desiderat tanquam bo­ num proprium ct beatificans; β) quia agitur dc bono arduo, concipit fiduciam Illum attingendi ope divini auxilii misericorditer promissi; y) cum hoc auxilium non operetur in nobis sine nobis, sperans ten­ dit conatu suae voluntatis ad consequendum bonum arduum spe­ ratum 832. II. Differt a fide, quia licet obiectum materiale sit idem, Deus, obiectum formale est distinctum, non sci. Deus ut verus aliquid auctoritative attestans, sed Deus nobis bonus, omnipotentia sua praebens fideliter auxilium promis­ sum ut ipsum possideamus. 833. III. Obiectum spei: d) Materiale, est omne illud in quod spes fertur, sci. a) primarium, ipse Deus ut finis supernaturalis a nobis possidendus, in quo est bcatitudo aeterna seu finis ultimus noster per Dei possessionem, “ut iustificati gratia ipsius, heredes simus secundum spem vitae aeternae" ('fit 3,7); /?) secundarium, media ad beatitudinem conducen­ tia, per se quidem supernaturalia ct spiritualia quae natum sua ad beatitudinem ducunt, sine quibus exerceri nequeunt 1 Tanquîsxt. 11,692. I>E SPE IX se CONSIDERATA, n.830-833 803 virtutes per quas comparanda est bcatitudo; per accidens, vero, omnia bona creata, etiam naturalia et temporalia, in quantum conducant ad beatitudinem, etenim “ea ad spem per­ tinent quae oratione dominica continentur”2. Assertum non probatur directe cx Scriptura, in qua non enun­ tiatur expresse; sed cx ca colligitur quatenus spem describit con­ stanter in relatione ad vitam aeternam, tanquam obiectum cius prin­ cipale, v. gr. cum loquitur dc spe vitae aeternae (Tit 1,2; 3,7), vel foriae filiorum Dei (Rom 5,2), vcl vitae illius quam Deus daturut est his qui fidem non mutant ab co (Tob 2,18). Ideo etiam stimulat flvS Mt 0,33 .-“quaerite primum regnum Dei, ct hacc omnia allicien­ tur vobis" ; eo autem obtento quiescimus, etenim “quid mihi est in Cado, et a Te quid volui super terram? Deus cordis mei et pars mea Deus in aeternum" (Ps 72,25). b) Formale, scu id propter quod speramus beatitudi­ nem: a) primarium secundum aliquos, praesertim dominicanps qui rationem arduitatis extollunt imprimis, est omnipo­ tentia Dei auxiliatrix, speramus enim propter virtutem Dei, quatenus de facto nobis auxiliatur, ideoque sola omnipotentia auxilians est motivum immediatum spei, licet supponat tanquam praeambulum ct motivum auxilii Dei benignitatem ct fidelitatem 3 ; secundum alios, attendentes praesertim ad supematuralitatcm obiecti, est Dei misericordia vel fidelitas, sed haec attributa, quatenus considerentur separatim ab omnipo­ tentia, vix fundant spem, quamquam ei securitatem et firmi­ tatem afferunt, nec sunt id quo Deus nobis immediate auxi­ liatur; secundum scotistas, quibus accedunt alii ut Suarez et Tanquercy ex parte 4, motivum spei est bonitas Dei relativa ad nos, scu Deus quatenus bonus nobis, implens omnia desi­ deria nostra5; secundum multos modernos post S. Alphon«uni \ obiectum formale spei constituunt tria illa simul, om­ nipotentia sci. cum misericordia ct fidelitate coniuncta, quate­ nus misericordia moveat Deum ad promittendum nobis auxi­ lium suae omnipotentiae, et fidelitas assccuret exccutionem : S Acustïnus, Enchiridion c.114: ML 40,285. Cf. Hebr 4,14-16; TanquEOT. 11.695, ’ Cf. S. Thomas. Quaestiones dsputotae de spe 4 a.l; Prümmer, 1,535-536; ïnxtLBACH, 1,790.801. ' Scotus, In 111 sent., dis.26 In IV, dis.l; Suarez, De spe disp.l sect.3 :20 Tasquerey. J 1.606-608. 1 Contradicit MerkelbaCji quia hoc sit motivum amoris concupiscentiae et •uderii, quae ad spem praesupponuntur et in spe includuntur, non vero motruoi actus qui spei est proprius quique add t exspectationem beatitudinis non ie obtinendae (1,801); sed cf. Taxquerey, 11,697. Hoc motivum, quatemus ei r: .neatur omnipotent a aux’l ans, approbatur a multis. 1 L2 n-21. Sic etiam Ferreres-Mondria, 1.275; Genicot-Salsmans, 1,206; VxxdvScHMiTT, 11,43; Vermeersch, 11.57, Aertnts-Damen, 1.331; cf. Th. WICH5, Formalobjckt der Hoffnung: ZKatTh 22 (1898) 63-77. 804 DK VIRTUTIBUS THEOLOGICIS promissi, unde in his tribus fundetur spes nostra certa est firma. In S. Scriptura multoties indicatur adiutorium et forti­ tudo divina ut motivum spei, v. gr., Gen 15,1 ; Ps 17,3; 56.2: 61,7; Is 26,4; Prov 18,10, etc.; sed fundatur etiam non raro spes in divina misericordia, v. gr., Ps 12,6; 51,10; 118 sae­ pius, vel fidelitate, v. gr., Hebr 10,23; 'l'it 1,2, vel bonitate, Mt 7,7-11; Eph 2,4-7, etc. β) Secundarium sunt creaturae, quatenus sub Deo et tanquam Dei instrumenta nos adiuvant in assecutione beati· tudinis, imprimis merita sanctissimae humanitatis Christi, quorum intuitu nobis Deus beatitudinem repromisit (cf. D 705.799), et mediatio B. V. Mariae, sed etiam merita et inter­ cessio sanctorum, preces et bona opera iustorum viatorum, necnon et propria opera bona, quatenus sunt dispositiones ad vitam aeternam obtinendam. 834. IV. Subiectum spei theologicae : a) Proximum est facultas quae actum et cui is inhaeret, nimirum voluntas, ut probatur sententia unanimi theologorum et exclusione alia­ rum facultatum animae in quibus posset insidere: sci. non pos­ sunt ese potentiae cognoscitivae, siquidem actus spei sunt mo­ tus appelitivae virtutis; neque appetitus sensitivus irascibilis. quia obiectum spei non est sensibile sed spirituale et divinum quod a solo appetitu spirituali attingi potest. ά) Remotum, seu persona capax actus et habitus spei, potest esse quaelibet persona adipiscendae beatitudinis capax, etsi sit infidelis vel apostata. De facto sunt subiectum spei: ct)Omnes fideles, non solum iusti qui infusum habent habi­ tum spei simul cum fide et caritate, sed etiam peccatores pri­ vati habitu caritatis, qui spem in prima iustificatione infu­ sam non amiserint neque directe, per desperationem vel prae­ sumptionem, neque indirecte, per haeresim formalem vel apos­ tasiam quatenus amissa fide, quae est fundamentum pro spe, haec necessario simul destruitur: /?) animae in purgatorio di­ ti ntae, quae licet sint certae de beatitudine obtinenda, eam tamen non obtinebunt nisi per graves poenas; unde pro ipsis quoque est bonum spei condicionibus insignitum, sci. futurum, arduum et possibile, in quod tendunt inscii momenti consecu­ tionis; certitudo non est contra naturam spei. 835. Unde concludes: Non sunt subiectum spei theologica, a) haeretici formales el apostatae, quia carent fide, quae est fendi- 805 mentum spei ; β) desperati et praesuniptuosi veri ct perfecti, qui ad­ miserunt vitium spei contrarium, ideoque eiusdem destructivum, t) damnati, qui carent fide et cognoscunt beatitudinem esse sibi pior'cs impossibilem, etenim “mortuo homine impio, nulla ent ultra spes” (Prov 11, 7; β) beati, quibus beatitudo essentialis est praesens, ; irro “spes iam non erit, quando res erit"’, ct beatitudo accide; ta­ bi nondum obtenta quoad gloriam futuram corporis, non habet ipsi$ radonem ardui'; e) Christus quoque non habuit spem theologi­ cam, quia ab initio conceptionis fuit comprehensor ct (ruebatur beatitudine essentiali ; speravit quidem gloriam corporis futuram, ardue '■Hrendam per passionem, sed hac non fuit spes theologica, eu» de­ ficiebat obiectum primarium. 836. V. Qualitates spei praecipue recensentur : ho­ nestas. supernaturalitas, certitudo et firmitas. Exponimus la­ tius priorem propter adversarios, summarie reliquas. Est, igiI tur, spes : E SPE IN SE CONSIDERATA. N 836-837 807 promissis; tum ratione principii elicitivi, quia cum sit medium ad finem supcrnaturalcm, non potest non esse et ipsa supcr­ naturalis, producta a gratia supernatural!. Unde est virtus per se infusa, nos elevans ad ordinem divinum, cuius actus supernatural#? quoad modum et quoad substantiam producun­ tur vel ad ipso habitu spei cum gratia actuali, vel a gratia actuali excitante ct elevante. Accedit quod spes theologica necessario nititur in fide, ex qua cognoscit finem supernaturalem ct certitudinem divini auxilii. c) Certa et firma quoad sen, scu cx parte motivi cui innititur, non vero quoad nos, seu ex parte subiecti sperantis, quod potest deficere obstando adimpletioni divinarum pro­ missionum. Primum patet consideranti attributa divina, Deus enim sibi constat, et nequit deficere in his quae promittit, quate­ nus ab Eo sunt praestanda ; unde fides movet voluntatem ut sine ulla haesitatione adhaereat Deo auxilianti ab coque fir­ missime speret auxilia promissa, cum firmitas spei commcnsuranda sit valori et dignitati motivorum et haec sint quoad se indefcctibilia. Ideo Tridcntinum simpliciter statuit (D 806): “In Dei auxilio firmissimam spem collocare et reponere om­ nes debent.” Haec certitudo et firmitas exhibetur in S. Scrip­ tura, v.gr. Ps 24,2-3; 30,2, indicato solidissimo fundamento cui innititur, v. gr., Rom 5,5; llebr 6,17-19. “Spes autem non confundit”, exclamat S. Paulus (Rom 5,5), sicut prius Eccli 2.11: “Scitote quia nullus speravit in Domino et confusus est.” Alterum non minus constat; nam, etsi Deus nobis non deerit, nos possumus deesse Deo, resistendo gratiis divinis ct opponendo cis obstaculum peccatorum. Quare nos admonet I S. Paulus (Phil 2,12): “Cum timore et tremore salutem ves­ tram operamini”, ct adducens proprium exemplum (1 Cor 9,27): “castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte I cum aliis praedicaverim ipse reprobus efficiar”, ad cautelam excitat (1 Cor 10,12): qui se existimat stare, videat ne I cadat’’. 1. Spes nostra habet certitudinem ct I firmitatem condicionatam, quia certi sumus dc assecutione vitae I aeternae, si media salutis adhibeamus ct usque in finem persevere­ mus; quod vero ca adhibebimus ct quod perseverabimus, non pos837. I Unde concludes: 11 Quamquam certitudo compet’t essent’al'ter actui intellectus, parteipatur i voluntate quatenus ab intellectu movetur infallib 1 ter ad sperandum; s:c, tîço, actus spei est certus cert tudtne derivata a certitudine fide». Cf. J. RaMiiiz, De certitudine spei Christianae: CtencTom 57 (1938) 184-203; 353-378. 808 DK VIRTUTIBUS THEOLOGICIS sumus nobis polliceri, renati non in gloriam sed in spem gloriae (cf. D 806). Unde falsa est et ab Ecclesia reprobata absoluta spes protestandum qua, absque speciali revelatione, certitudinem perse­ verantiae finalis proclamant (cf. D 802.805.825. etc.) contra manifes­ tas ct iteratas sententias S. Scripturae, v. gr Fccli 9,1-2- “Nescit horno utrum amore an odio dignus sit, sed omnia in futurum la­ vantur incerta; 2 Pctr 1,10: "Magis satagite ut per bnna opera certam vestram vocationem ct electionem faciatis.” 2. Haec incertitude spei theologicae quoad nos. ner accidens <· habet relate ad naturam spei; nam spes est in se simpliciter certa cx obiecto ct motivo ipsius, fit autem incerta ex condition?).* subiecti in quo inhaeret. 838. Scholion. Timor, seu motus appetitus quo otiis refugit malum imminens, nascitur cx amore ct sno ; solent enim homines timere vel amissionem illius quod amant, vel non obtentionem illius quod sperant. Inde est quod timor temperat spem, nc hinc in fal­ sam securitatem excrescat, vel inde in desperationem incidat. ΙόS. Thomas egit dc dono timoris Dei in tractatu de spe. /Ilius est timor mundanus. mio homo a Deo ct divinis mandatis recedit, ut bonum creatum obtineat, v.gr. negando fidem in perse­ cutione ut vitam corporis salvet ; hic. ut patet, longissime distat 3 dono timoris divini, et semper est peccatum, grave vel leve prout inducat ad gravem vel levem transgressionem divinorum manda­ torum Ab hoc non longe abest timor serviliter servilis, qui plus timet poenam quam culpam, ideoque est deordinatus ct malus, im­ pellit tamen ad vitandum aliquod peccatum, etsi unice propter poe­ nam. ct in hoc ipso committendo aliud peccatum, quod est in ti­ menda sola poena non reiecto affectu ad culpam. /Ilius est timor, initium sapientiae, quo ad Deum convertimur, ct hic temperat spem. Sed plures sunt in eo formae: α) sirnph’eifer servilis, facit ut homo vitet peccata timens poenam propter culpam quam in re détestât, non excludens sed praescindens a timore ipsius culpae; est bonus ct utilis et exoptandus secundum S. Scripturam (Es 118,120): “Confige timore tuo carnes meas"; β) filialis, facit ut homo vitet peccata timens culpam ut culpam, in quantum sci. est offensa Dei; est perfectissimus, quia in eo timetur offensa Patris, et procedit ex amore erga Deum ; 7) initialem, addunt aliqui tan­ quam medium inter simpliciter servilem ct filialem, qui faciat vi­ tare peccatum tum propter poenam tum propter amorem Dei °. “ Cf. Mx&kkldach. 1,820-828. c A P UT II De spei necessitate et exercitio Summa rerum dicendarum. Exposito alibi conceptu neccessitatis medii et praecepti, correlative ad ea quae dicta sunt de fide, exponimus pntno loco 1 A. ’ 1 sive actualis, medii sd. vel praecepti, in re ipsa vel in voto; deinde cxcrahum, eiusdem obligatorium. Bocqvillos, Dc virt. theol. 353-371; TwiOvmr, 11,710-715. 839. 1. Habitus spei necessarius est necessitate medii in re omnibus hominibus ad salutem, idque ex natura rei in ac­ tuali providentia. Assertum patet sufficienter ex dictis de fide. Sane ut Ecclesia docet, nemo salvatur, infans aeque atque adul­ tus, sine iustificatione, sed “in ipsa iustificatione... acci­ pit homo... fidem, spem et caritatem. Nam fides, nisi ad eam spes accedat et caritas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis cius vivum membrum efficit” (1)800). In S. Scriptura quoque, celebrata definitio S. Pau­ li (Hebr 11,1) spem et finem in unum coniungit, cum fidem facit fundamentum beatitudinis sperandae, asserens “est autem fides sperandarum substantia rerum”; porro fides omnibus est necessaria necessitate medii in re. Accedit ratio theologica, posita enim absoluta necessitate caritatis theologicae ad justificationem ct salutem, necessitas spei constat, cum caritas non infundatur sine’ spe quae in ordine generationis ei praecedit. 840. 2. In adultis, praeter fidem habitualem, necessaria est necessitate medii aliqua spes actualis ad iustificaiionem sive a) acquirendam sive; b) conservandam. Cf. n.761 pro sensu propositionis. Ad a) Ad iustificaiionem acquirendam peccatoribus I adultis necessaria est necessitate medii in re ct absolute spes explicita et formalis, si quaestio est de prima iustificatione; saltem implicita et virtualis, si agitur de secunda iustifica­ tione; manente habitu spei prius suscepto. Tridentinum ponit inter gressus ad primam iustificationem adultorum (D 798), quod “fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum... et... ad considerandam Dei mi­ sericordiam se convertendo, in spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christus propitium fore”. Secundam autem ius I 810 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS tificationcm fieri describit (I) 897-898) sive per contritionis perfectae motum, “si cum fiducia divinae misericordiae et voto praestandi reliqua coniunctus sit", sive per attritionem, “si voluntatem peccandi excludat cum spe veniae" eique acce­ dat sacramentum pacnitenliac. Cum autem habitus spei prius susceptus in anima et non amissus, sufficienter fundet Se­ cundam iustificationem sine novo actu explicite, satis est ut spes ad reparationem lapsorum requisita habeatur implicite (cf. D 807), etsi de facto plerumque habebitur explicita. Rom 8,24 asserit: “Spe enim salvi facti sumus", quod ita rationabiliter interpretamur: adulti obtinebunt bcatitudinem tanquam mercedem bonorum operum, ope­ ra autem bona praestant praecise quia firma fiducia mer­ cedis alliciuntur, sicque spe salvi fiunt. Ratio theologica comprobat ct confirmat hanc doctri­ nam, etenim : sine spe veniae non potest haberi contritio supernaturalis, necessaria ad remissionem peccatorum. Ad b): Spem esse necesariam necessitate medii, mitigata quadam ratione, ad iustificationem conservandam, exinde de­ monstratur quod bona opera et ratio omnino necessaria sunt ad perseverandum ; porro bona opera fiunt exspectando et sperando aeternam retributionem (D 836), et oratio impetrativa non effunditur ut oportet “in fide, nihil haesitans" (lac 1,6) sine firma spe ct fiducia. Accedit quod ipsa caritas perfecta, scu amor Dei purus, non potest a nobis elici et sus­ tentari sine desiderio implicito propriae beatiludinis. 841. 3. Omnibus adultis, etiam perfectis, necessarii sunt actus spei cx necessitate praecepti. Omnibus adultis rationis usum habentibus, non solum peccatoribus ut ad iustificationem perveniant, sed etiam iustis ut in iustificatione perseverent. Etiam perfectis, reprobata falsa sententia tum seiniquietismi, qui fingebat (cf. D 1327) aliquem statum habitualem amoris puri ct consummatae perfectionis in quo timor poena­ rum, desiderium beatiludinis ct motus spei nullum locum ha­ berent, tum praesertim quietismi, qui reponebat perfectionem (cf. D 1221.1227.1232) in actu passive recepto contemplationis et dilectionis, necnon in passivitate animae excludentis omne NECESSITAS ET EXERCITIUM SPEI X 840-842 811 desiderium beatiludinis, omnemque activitatem in bonis ope­ ribus, imo etiam, omnem resistentiam contra lentationes ‘. Ecclesia damnavit generaliter hanc propositionem (D 1101): ’‘Homo nullo unquam vitae suae tempore tenetur dicere actum... spei ...ex vi praeceptorum divinorum...”. Damnavit quoque in particulari propositiones ab Eckard, Mo­ linos, Fcnelon prolatas circa dissipationem spei in statibus perfectissimis viatorum. 1) 508: “Qui non intendunt ...nec sanctitatem, nec praemium, nec regnum caelorum..., in illis hominibus honoratur Deus” D 1232: “Qui suum liberum ar­ bitrium Deo donavit, de nulla re debet curam habere... nec propriae salutis, cuius spem expurgare debet”. D 1327: “Da­ tur habitualis status amoris Dei, qui est caritas pura et sine ulla admixtione proprii intéresse. Neque timor poenarum ne­ que desiderium renumerationum habent amplius in eo partem”. D 1328 (cf. D 1337): “In statu vitae contemplativae... amit­ titur omne motivum interessatum timoris et spei.” Scriptura saepissime spem commendat hominibus, ad eamque omnes omnino hortatur et urget; sic v.gr. Ps 61,9: “Sperate in eo omnis congregatio populi”: Os 12,6: “Mise­ ricordiam ct iudicium custodi, et spera in Deo tuo semper”; 1 Thess 5,8: “Sobrii simus, induti loricam fidei et caritatis, et galeam spem salutis”; 1 Tim 6,17 : “Divitibus huius saeculi praecipe non... sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo”; Tit 2,13: “Pie vivamus in hoc saeculo, exspectantes beatam spem”; Hcbr 3,6: “domus Christi sumus nos, si fidu­ ciam et gloriam spei usque ad finem retineamus”. Ratio quoque suffragatur, nam si Deus destinavit et promisit nobis beatitudinem supernaturalem, non possumus nos sine irreverentia erga Eum, sive ab ea positive desperaro ullo momento, sive eam ab Illo saltem aliquando non sperare, tidemque firma fiducia non adhaerere. 842. 4. Exercitium concretum spei in quantum negati­ on obligat semper ct pro semper ad non abicicndam spem desperatione vel praesumptione; in quantum positivum nequit mathematice determinari, sed aliquatenus hac ratione defi­ nitur : a) Ipsa virtus et praeceptum spei obligant per sc, seu in 1 Circa qti'Ctismtim ct senrquicfsmtim cf. L. Crousi.f. Frnc/on et Bosiuet i P Γ»(τηηχ· f.e quiftiste csfOynol Si. λίοϋηοι (Paris 1921); <■ DAFC Quictume, III.S27-542. 812 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS circumstantiis omnium condicioni communibus, quando urge1 praeceptum tendendi in finem ultimum supernaturalem sci.: a) in exordio vitae rationalis, i.e. non praecise primis diebus sed cum beatitudo supcrnaturalis sufficienter proposita est exeunti ex infantia ut finis ad quem tundere debet, quod ne­ quit facere nisi ipsam beatitudinem et media congruentia con­ fidenter speret ; β) aliquoties in vita, quod similiter declaratur ab AA. sicut correlativum praeceptum fidei, etsi manifesta­ tiones magisterii quoad spem sint minus praecisae (cf. D 1101), y) in articulo mortis, sicut dictum est dd fide. b) Ipsa virtus et praeceptum spei obligant per accidens, seu occasione specialis circumstantiae alicuius: a) Quando ur­ get gravis tentatio contra spem, quae sine actu positivo huius virtutis non posse superari videatur; /3) quando recuperanda est spes amissa per peccatum ipsi vel fidei contrarium. c) Aliae virtutes vel praecepta per accidens nos obligor! aliquando ad actus spei saltem implicitos2: a) Quando insur­ gunt graves tentationes contra eas virtutes, quae nonnisi per exercitium spei superari posse videantur; /3) quando sunt suscipienda sacramenta, vel satisfaciendum est aliis obligati nibus quibus satisfieri non potest sine actu spei saltem im­ plicito. In praxi fideles timoratae conscientiae minime anxii esse de­ bent circa impletionem praecepti exigentis aliquos actus spei in­ terdum eliciendos; nam in gerenda vita religiosa facile et su­ perabundanter satisfaciunt huic praecepto. Alii qui irreligiosam vi­ tam agunt, vitiis vel rebus terrenis toti immersi, deficiunt quidem in spe, sed de hac defectione non sunt in particulari interrogandi in confessione, sive quia eam in particulari ignorare solent, sive quia sufficienter accusant in expositione suae vitae. CAPUT III De peccatis contra spem Summa rerum dicendarum. Peccata contra spem committuntur vel owiùr.c^ actuum ex ipso praecepto spei praescriptorum, vel eemm tourne actuum contrariorum, sci. desperationis aut praesumptionis. Quoniam de prioribus !Ιμϊ<· agimus de cius obiecto sive materiali sive formali; tertio, brevissime indicamus subicctum cartate: tandem tradimus praecipuas quel tates caritatis, quae ad nostrum finem spectant. Tanquerey, 11,726-751 ; Merkei.rach, 1,842-874; Pfinador, 11,156-182. 854. I. Caritas, quae aliquando promiscue usurpatur cum amore, amicitia, dilectione: d) Etymologice ab aliis dori- I»E IPSA CARITATE N.8?3-85? 819 vatur a voce graeca χάρις, ct sic extolleretur benevolentia peculiaris quae est in amore caritatis (vel, secundum hanc t’ymologiam, charitatis), ab aliis vero rectius derivatur a voce '□tina carus, ad significandam aestimationem et magnum pre­ tium quo habetur obiectum caritatis amore prosecutum ; b) ut habitus virtutis theologicae est virtus supernaturali ter infusa, 7.m inclinamur ad diligendum super omnia Deum propter scipet proximum propter Deum; c) ut actus est ipsa actua­ ls dilectio Dei, propter ipsius infinitam bonitatem in se sump­ tam, et proximi propter Deum. Dicitur : Virtus supematuralis infusa, sci. qualitas operativa aniI ne inhaerens, creata quidem sed supematuralis et vere divi­ na, quia per eam amatur Deus propter bonitatem sibi propriam nines creaturas superantem modo quo Eum amabimus in caeo, imo quo ipse Deus amat Seipsum ; non est autem Spiri> Sanctus inhabitans in anima (cf. D. 821) camquc movens .mediate ad diligendum Deum propter seipsum, ut cogitavit Lombardus \ neque ipsa gratia sanctificans, quae animam per.cit in ordine essendi 2. Ad diligendum Deum super omnia, i. e., ad anteponenI ::n Eum cuilibet creaturae cuius possessio impediret nobis I morem Dei, propterva quod non haberetur sine peccato morili. J Propter Seipsum, scu modo quo ipse se amat, propter nitatem divinam ut est in se, nullatenus vero propter nosr caritatis qua Deum ct proximum vcl nosmetipsos diligijs propter unitatem motivi dilectionis. Caritas pertinet ad amorem, at non 'tificalur simpliciter cum amore, sed est eiusdem species aliqua. Profecto amor est complacentia appetitus in bono propter coapnem affectus amantis ad bonum amatum, quatenus sci. appeti­ ta bono apprehenso quodammodo informatur ct immutatur; ipsi 'lalur, conformatur ct assimilatur; in ipsum transformatur; ct unitur unus cum ipso, ct ideo adhaeret ei quasi fixus, ct in quiescit ct sibi complacet eo quod est conveniens sibi, ac tan&S5. Unde concludes: I. 1 I Sent. dist.17; cf. Rom 5,5; D 799. 1 Contrarium tradiderunt plures scotistae post Scotum (1.3 d.2? n.3) et Bel" atu. 820 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS DE IPSA CARITATE X 855 quam pondds in illud inclinatur ct propendit” Et quoniam triplex i ne amicitiae, ut Scriptura et Traditio apertissime testantur", quia distinguitur appetitus, naturalis sci. ct sensitivus et rationalis, sic I vera caritas implicat tendentiam affectus unitivam, qua duo aman· etiam triplex distinguitur amor: naturalis, valde improprie dictus, I tes volunt esse simul et quodammodo unum,e. Porro "amicitia aut qui est tendentia cuiuslibet entis, etiam cognitione et libertate ca­ I pares invenit aut pares facit" amicos, quos supponit aliqua saltem rentis, in bonum sibi conveniens, non per apprehensionem propriam I similitudine naturae coniunctos, ut eam per reciprocum amorem mased per apprehensionem auctoris naturae; sic lapis dicitur amare ! gis evolvat ct perficiat, complens sci per unionem affectivam ct centrum gravitatis; sensitivus est una ex undecim passionibus, et I effectivam dicitur complacentia appetitus sensibilis in bono sensibiliter appro I Similitudo autem inter Deum ct hominem, quae requiritur ad henso, non cx indicio libero sed cx necessitate4; sic bruta amant I caritatem theologicam inter Deum ct hominem, hoc modo obtine­ cibum, sobolem etc., et homines obiecta quae sensibus placent prop­ tur: Deus elevat hominem convenienter praeparatum ad consortium ter qualitates vanas et mutabiles8 ; rationalis, est complacentia vo­ I divinae naturae, sub ea ratione sub qua ipse habet modum intclliluntatis in bono per intellectum apprehenso. Solus iste amor rati·- I pendi ct volendi uni sibi naturalem, quatenus sci scipsurn cognosnalis, qui oritur ex qualitatibus intellectualibus ct moralibus, tst I cit et amat modo sibi soli proprio; homo cx sua parte caritate dignus homine, magis constans, ct in sc ipso actus moralis; proinde actuali amicitiae fertur in Deum prout est in sc infinite perfectus, ad cum solum potest pertinere caritas. Sed neque omnis amor ra­ modo sibi exclusive proprio, sicqtic unitur cum ista infinita per­ tionalis est caritas. fectione, pulchritudine, bonitate, ac simul assimilatur eidem perNimirum, existit amor rationalis concupiscentiae, quo aliquid ' (cctioni infinitae et affective transformatur in eam non secundum amatur in commodum ct utilitatem -amantis, seu quatentis est bo­ identitatem vel aequalitatem, sed tantum secundum supernaturalem num ct utile amanti, sic v.gr. equus amatur ab homine propter uti­ similitudinem. Actibus, igitur, caritatis peragitur elevatio illa ethica litatem, ct cibus delicatus propter delectationem quam sibi affert: vel psychica, quae in eo est quod homo entitative elevatus, cum ct existit amor rationalis benevolentiae , * quo aliquid amatur propter cogitandi et volendi modum assumat, qui dignitati suae supernabonum ct utilitatem ipsius amati, seu quatenus ei ipsi vult amans turali correspondent, cumque deceat qui in amicum, imo ct filium bonum, sic v.gr. filius amatur a matre quae, sui oblita, vult ut bcDei adoptivum elevatus est ”. num filio proveniat, ct gaudet de bono filii’; ct existit amor ratify 2. Relatio inter amorem, dilectionem, cari lai cut. amicitiam, ad nalis amicitiae, quo alius alium amore benevolentiae amat ct ab alio mentem Sti. Thomae (1-2 q 26 a.3) sic declaratur: Amor magis late similiter redamatur, cum manifestatione reciproca istius amoris ei patet, estque quasi genus sub quo tres aliae formae tanquam spe­ aliqua communicatione bonorum ad invicem ct stabili societate, ita cies continentur; dilectio addit amori electionem praecedentem, ideout amor amicitiae importet amnrcin benevolentiae mutuum, mutu manifestatum ct mutua communicatione inter amantes, scu com­ que *non est in amore sensibili, sed in solo rationali ; caritas con­ notât in amore rationali benevolentiae ct amicitiae quandam per­ munitate bonorum ct consortio stabilitum". Iam vero, caritas non confunditur cum amore concupiscentiae I fectionem, in quantum obiectum amoris magni aestimatur ct carum ut cx notione patet, sed postquam iste praecessit, procedit uli.n ·*. I (vel cum benevolentia) habetur; amicitia quid addat benevolentiae ad amorem benevolentiae, ct quidem tales qui participet de ratio- I ft amori rationali, supra dictum est. Oriri solent haec omnia: ex cognitione boni convenientis; cx * MerkEldaCH, T.843; qui different am inter amorrm. des'derium et pi timilitudine sita non praecise in paritate perfecta, quae potius no­ dium ibidem s:c expb’cat: amor est itvt-um tendendae in Ixintim, quant civa est, sed cuiusdam proportionis quae uni ab alio affert comple­ tendens in amatum: desiderium est tendentia ad bonum ex inclinaient »w< procedens, quasi pondus iam cadens; gatiduim est quies in bono possesso, 'r Cf. II. D. Noble, La amistad divina (Buenos Aires 1944); G. Lusrçr, Ls çjran amistad (Madrid 1940). ’ Cf. Merkelbach, 1.852. Cf. S. Thomas, 2-2 q.27 a.2c. n Cf. Merkelbach, 1,849. · n Cf. Hürth-Ahellan, Dc principiis, dc virtutibus ct praeceptis pars 1,586«7. 11 Cf. S. F. de Sales, Tntrod. n la vida devota 1.1 c.8. M Cf. Tanqüekey, 11,729. Totam quaestionem de causis amoris tractat S Thomas 1-2 q.27. » 1-2 q.28. " Cf. S. Thomas, In III Sent, d.27 q.l a.l ad 4; Merkelïa>cU. ν^48. 822 DE VIRWTIDUS THEOLOGICIS 856. Π. Differt ab spe, quia quamvis utraque tendit ad Deum bonum, in spe motivum amoris concupiscentiae et tendentiae est bonitas Dei relativa, qua sci. Deus est bonum nostrum cuius fruitione beati erimus, dum in caritatis moli· vum amoris benevolae amicitac est bonitas Dei in se, seu quoi Deus est infinite amabilis propter seipsum. Sed utrumque motivum saepe invenitur unitum in homine, ct amor spei nequa­ quam impedit exercitium caritatis; nam ex una parte Deus est summe bonus in se, ideoque amore benevolentiae diligen­ dus, ct summe bonus nobis, ideoque amore concupiscentiae prosequendus; ex altera vero, finis ultimus noster est tum gloria Dei amore benevolentiae exoptanda, tum nostra beatitudo amore concupiscentiae quaesita. Imo, spes recte ordina­ ta ducit ad caritatem, quo enim magis Deum possidere cupi­ mus, eo magis eius honorem quaerimus (cf. D 1327). Si quaeritur qua ratione bonitas divina invenitur in pro­ ximo fundans caritatem erga ipsum, respondendum est quod magis vel minus, ct sub diversis respectibus: cum iustis Deus fit quodammodo unum, eos amans amore amicitiae, et sic pot­ est amari in eis quatenus sunt unum cum Deo et propter Deum cum eis unitum ; praeterea sunt consortes divinae na­ turae, ideoque habent aliquam assimilationcm supernaturalcm ad divinam bonitatem, et sub hoc quoque respectu amari pos­ sunt caritate theologica, etsi magis indirecte et mediate, sicut imago Dei colitur cultu relativo; in non iitstificatis existit possibilitas pertingendi ad consortium divinae naturae per gratiam, ideoque assimilatio ad bonitatem divinam in se sub­ sistentem, ct sic possunt similiter amari caritate theologica: in omnibus non definitive reprobatis habetur destinatio ad amandum Deum caritate theologica, et Deus, summe amabi­ lis in se, vel amatur vel amari vult hoc modo ab cis; ideo omnes iunguntur cum Deo ratione istius destinationis, ct sub hoc quoque respectu per cos amatos amari potest amans Deus, et per amatam caritatem diligentium proximorum anianiU' dilectum caritate Deum 17. 857. III. Obiectum caritatis: a) Materiale, seu per­ sona cui bonum volumus : a) primarium, seu princinalc, est ip§e Deus in sc infinite amabilis ct super omnia diligendus n Haec quoque caritas erga proximos habet rafonem am;cit’he supermh· ralis, quae erga iustos fundatur super communicatione eiusdem vitae superri turalis, quoad peccatores autem Adest forma m nus perfecta. quatenus reraU sunt capaces accipiendi vitam aeternam, ct quatenus ad amandum Drum dr** tinantur. Cf. Hurth-Abeij.an, Dc principiis, dc virtutibus ct praecepta pars 1.592. DE IPSA CARITATE. X.856-857 823 cf. Lc 10,27), qui propter bonitatem propriam amatur: “Di:gcs Dominum Deum tuum... hoc est maximum et primum mandatum” (Mt 22,37.38); et revera cum amor tendat es­ sentialiter in bonum, primarium cius obiectum nequit esse nisi 'üinniuni ct infinitum bonum; β) secundarium sunt omnes creaturae rationales quae in bcatitudinc Dei communicare wssunt, ratione bonitatis divinae in quantum ad ipsas perti­ net vel destinatur, sci., angeli, ncsmclipsi, reliqui homines viatores, purgantes vel beantes; non autem creaturae irratio­ nales, daemones ct damnati, quippe qui non iam sunt capaces atitudinis : “secundum autem simile est huic, diliges proxi­ mum tuum sicut teipsum” (Mt 22,39) 19 ; ct revera, cum ca­ ritas sit amicitia hominis cum Deo, lex amicitiae postulat ut non solum diligamus amicum, sed etiam omnia quae ad eum specialiter pertinent. b) Formale est bonitas Dei in se propter se amabilis, secundum modum ei proprium secundum quem est finis su­ mmatu ralis, ideoque supernatural! lumine cognoscibilis; non -olum pro obiecto materiali caritatis primario sed etiam pro secundario. Bonitas Dei, sci. vel sola infinita bonitas quatenus com­ metitur omnes divinas perfectiones, ut iure opinantur alijilü, quia motivum caritatis sit bonitas divina in se quate­ nus sese communicat ; vel, ut volunt alii20, etiam natura divi. ct quodlibet eius attributum sive absolutum sive relativum, I omnipotentia, sapientia, misericordia, benignitas etc., quia identificentur in Deo omnia, ct quodlibet attributum, utotc infinitum, ad summum Dei amorem, in quo est caritas, rovocare nos valet. In praxi discrepantia vix habet momenm, non enim solent homines separare essentiam divinam et dus perfectiones, sed tendunt ad ipsum Deum misericordem, ipicnteni etc. ; et incipientes fortasse ab attributo singulari, irocedunt ad veram dilectionem super omnia Dei in se infitc boni, in qua certissime est caritas. Imo, etiam amor erga • Si obiectum materiale caritatis latius accipiatur» etiam pro bono quod -d- Λ 833 NECESSITAS. SUBTEC. TN SBF.CIE ET OwWWw^ATI? '■ peccato mortali, ct non habet occasionem suscipiendi sacra­ mentum paenitentiae (vel baptismi). At vero in his casibus, praeter ultimum, obligatio non ur­ get ex praecepto caritatis, sed ex abis virtutibus; ideoque, si negligatur, peccatum non est adversus caritatem, sed ad­ versus aliam virtutem quae laeditur deficiente caritate. 863. In praxi, fideles frequenter hortandi sunt ad frequentes actus virtutum theologicarum, atque imprimis caritatis, excellen­ tissimae ct efficacissimae omnium virtutum, ut merita supernaturalia et acquirant ct augeant, utqirv. non raro, in actu perfectae contritionis elavem habeant ad regnum caelorum sibi aperiendum Aliunde, fideles pii sciant se. christianc viventes, in orationi­ bus, in aspirationibus ad Deum, in tentationibus reicicndis etc., frequenter elicere actus caritatis, saltem implicitos. ARTICULUS De caritate erga II Deum, nosmetipsos, proximos IN particulari 864. Ut supra insinuatum est, caritas complectitur tum actus internos complacentiae ct benevolentiae erga personam amatam, ivm actus externos beneficentiae ct zeli, respondentes benevolen­ tiae internae. Nimirum, cum aliquem vero amore prosequimur, a) cius bona, .1 bona propria habemus, ideoque in cis. quasi nostra essent, rotn’.'dcci/inx. id quod lestis Christus indicavit (lo 14.28): “si diligcrc■s me, gauderetis utique quia vado ad Patrem"; β) ei optamus bona quam plurima, benevolentes. s’cut pro nobismetipsis desidera­ remus; T) pro eo laboramus, zelantes ct benefacientes, sive rcpelI'.ndo quae ipsi offendunt, sive promovendo quae in servitium vel hanorem eiusdem redundant His notatis, veniamus ad exponen­ tial rihlitritionem in paruculari amoris erga Deum (§ 1). nosmerpsos (§ 2), proximos, hosque, sive in genere, sive in specie pecca­ tores ct inimicos (§ 3). § I. De amore erga Deum 865. 1. Homo tenetur amare Deum propter se, imnicI "ale, et totaliter. Nimirum, Propter se intclligitur multipliciter: ut causit finalis, ipse imi ad nullum alium ordinatur et ad ipsum reliqua omnia -•♦fafonc horum vel alorum sacramentorum, ut exponetur in tractatu de I ’«nmrnt < in genere. 1 Cf. J. dk Driksch, La perfecta contriciôn* (Madrid 1915). ThiolMoi. 1 27 834 necessitas, sl'biec. in specie etoW^Writatis n.805-867 RTUTIBI’S THEOLOGICIS ordinanda sunt ct ordinata ; ut causa formalis, quia ipse est sua bonitas per essentiam et imparticipata ; ut causa efficiens, nam bonitas divina a nullo alio procedit, et quaelibet bonitas extra cum in tantum est, in quantum a Deo participatur; non autem ut causa disfiositiva, quae nos inducat ad amanda alia praeter vel ultra Deum, cum reliqua debeant nos ad cum ferre. Immediate, i. c. prout est in seipso, non prout manifes­ tatur analogice in creaturis, vel imperfecte per fidem; nam amor tendit in personam amatam prout est in se, non prout est in cognoscente, ideoque cum niotivum habet Deum est tam perfectus, ut non sit indignus caelo. • Totaliter, non quidem ex parte ipsius dilectionis, quasi possemus exhaurire amabilitatem divinam, quia nulla crea­ tura est capax infiniti amoris erga Deum quo ille dignus est, sed ex parte dilecti, in quantum omnia quae perlinent ad Deum amari debent, ct ex parte diliaentium, quorum amor debet esse iuxta verba Domini (Lc 10 27): “cx toto corde... et ex tota anima... ct ex omnibus viribus... et ex omni mente...", ut non solum versetur circa debitum terminum, sed insignia­ tur etiam debitis condicionibus, sitque effectivus in observan­ tia mandatorum, et affectivus in explicita tendentia volunta­ tis dirigentis intellectum, appetitum inferiorem viresque executivas ad divinum servitium ct laudes: “Praecinitur ergo nobis ut tota nostra intentio feratur in Deum, quod est ex toto corde ; et quod intellectus noster subdatur Deo, quod est ex tota mente ; ct quod appetitus noster reguletur secun­ dum Deum, quod est cx tota anima: et quod exterior actus noster obediat Deo quod est ex tota fortitudine vel virtute vel viribus Deum diligere” 10 j I I I ! I I 83? niotivum formale caritatis; ergo debet amari plus quam bona linita, quae mere participant dc bcatitudine ct amantur prop­ ter Dcum, affirmante divino Redemptore (Mt 10,37): "Qui amat Patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus; et qui amat lilium aut filiam super me, non est me dignus." Effective summus debet omnino esse in conflictu cum peccato gravi, ne caritas destruatur ct deficiat ; sed ulterius stricte obligationis est, non perfectionis, secundus gradus caritatis supra descriptus, abstinendi sci. a quolibet peccato levi etiam semiplene deliberato, quod etsi amicitiam divinam non destruit, eam tamen plus minus dedecorat et indirecte infirmat, vel etiam in periculum amissionis dcicit ; alii gradus alibi descripti sunt de perfectione caritatis ultra strictam obligationem. Aon intensive, i. e. secundum affectum sensibilem et voI luntatis intensionem non requiritur ut sit summa, quia inten­ sio et affectus non tam respondent dignitati obiecti quam vivacitati perceptionis et propinquitati et dispositioni natu­ rali subiecti ; iam vero multa obiccta propinquius nobis et vi­ vidius praesentantur quam Deus, et intensius nos excitant quam contemplatio invisibilium Dei perfectionum. Accedit quod determinatus gradus caritatis non est praeceptus, ultra illum qui peccata mortalia ct venialia excludat. 867. 3. Caritas erga Deum com plectit in complacentiam, I benevolentiam, gelum dc gloria divina. Hae, quae sunt pro­ prietates cuiuslibet veri amoris, non probandae sed osten­ dendae sunt in nostra caritate erga Deum. lusti sibi complacent de infinitis Dei perfectionibus in se Ηλτ/α/σ, plus quam de propria bcatitudine; sic non uni tan­ tum sancto, sed pluribus (S. Augustino, Stae. Tcresiac) tri­ 866. 2. /Imor hominis erga Deum debet esse super om­ buitur haec aspiratio: Domine Deus, sic te diligo, ut si ego nia, sci. appretiative summus, itemque effective in conflictu Deus essem ct Tu Augustinus, vellem ego esse Augustinus cum rebus pcccaminosis ; non vero intensive et quoad sensa­ ! 1 tu Deus esses!11. Gaudet quoque de perfectionum divi­ tionem. orum externa manifestatione, de gloria quam percipit a cae­ Appretiative summus, quatenus non solum indicative licolis, de regno Christi quod dilatatur in terra, etc. Et ex per actum intellectus, sed etiam aestimative per electionem ■jc complacentia et gaudio prornnnpit in laudes divinas, iunvoluntatis, pluris aestimare debemus Deum quam quodlibet jfflS suas personales cum laudibus Ecclesiae ct Curiae caealiud bonum, ita ut simus parati omnium potius rerum jactu­ kstis. ram ferre, quam Dei amicitiam amittere per peccatum. Nam Praeterea, pro sua benevolentia erga Deum, desiderant ipse est bonum infinitum, principium et causa beatitudinis et tona divina augere, non quidem absolute quoad perfectiones 10 S. Thomas, 2-2 q.44 a.5. u Cf. etiam S. F. de Sales, Tratado del amor dc Dios 1.5 c.6. 836 DE VÎRTUTinUS THEOLOGICIS intrinsecas, quia non sunt capaces augmenti, sed aliquatenus sub condicione “si esset possibile” ; at absolutum est hoc de­ siderium quoad gloriam extrinsceam, sive in nobis per ulte­ riorem progressum in divino amore, sive in aliis per suscep­ tionem fidei, recuperationem gratiae, vitae sanctitatem, glori­ ficationem et laudem indeficientem in beatitudine. Ex quo de­ siderio oritur tristitia propter peccata et offensiones contra Deum, ct salutaris timor filialis ne nos ipsi per peccatum a di­ lectione Dei separemur. Adiungitur zelus ad divinam gloriam promovendam ; nam vera caritas est effectiva, non diligens “verbo neque lingua, sed opere et veritate” (1 lo 3,18), ct attendens ad monitum Domini (lo 14,21): “qui habet mandata et servat ea, ille est qui diligit me”. Porro hic zelus ct repellit, pro sua facultate, quae honori divino sunt opposita, ct promovet quae ad hunc honorem augendum sunt apta, sive in scipso per fidelem executioncm mandatorum ct maiorem in dies attentionem ad con­ silia, sive in aliis per orationem, bonum exemplum ct exter­ num apostolatum, ut nomen Dei amplius et amplius sanctificotur eiusque regnum adveniat,2. 868. In praxi, pastores animarum nc desinant stimulare fide­ les ad amorem divinum 'i Quod ut obtineant, primum procurent obstacula removere quae sunt in inordinato amore suipsius, nam (Mt 16,24) "si quis vult post me venire, abneget semetipsum"; dein­ de proponant motiva amoris: quod cantate perpetua dilexit nos iJcus ct ca caritate, qua Filium suum unigenitum dedit; quod ardenter cupit a nobis amari non cx sua necessitate sed cx nostra conve­ nientia, ut possit nimirum nos amplius beare in cacbs, attrahens nos ad amorem promissis et beneficiis, et a peccato deterrens com­ minationibus et poenis’4; quod est in se infinite amabilis, omnes perfectiones ct pulchritudines in se complectens, unde nihil extra ipsum possit non satiare'*; tertio suggerant media exercendi ct augen­ di amoris divini in fidelibus, fovendo tum actus gratitudinis, com­ placentiae, benevolentiae, zeli, qui sunt totidem manifestationes caritatis, tum virtutes morales, imprimis religionem ct obedientiam erga divina praecepta, quae si caritate informentur facile in puram caritatem ct ipsae resolventur. “ Cf. Mf.ukei.bach. I,R84. 11 Cf. Tanqueket, 11,760-766. M Perbelle S. Augustinus: “quid t'bi sum ipse, ut amari te iubeas s me. ct nisi faciam irascaris m hi, et -m'neris -ngientes miserias? Parvanc ipsa est, si non amem Te? Confessiones 1.1 c.5: ML 32,663. u Iterum S. Augustinus: “Fecisti nos ad te, ct inquietum est cor nostrum donec requ escat in te., quid es ergo Deus meus?... Summe, optime, potenliwmc, misericordissime Sero te amavi, pulchritudo tam ant qua et tam nova, sero tc amavi!” {Confessiones 1.1 c.1.4; 1.10 c.27: Mt, 32,661.662-663 /V5). S. SUIHF.C. IN SPECIE ET 837 § 2. De arnore erga nosmetipsos S69. Hoc loco non agimus dc innato appetitu quaerendi pro­ priam beatitudinem, qui est necessarius in omnibus, ideoque non pertinet ad virtutes; neque dc amore sui naturali, quo quisque sibi quaerit bona naturalia propter motivum naturale, quia talis amor tst quidem honestus, sed nulla virtus theologica; neque de amore sui supcrnaturali spei seu honestae concupiscentiae qua homo sibi exoptat beatitudinem supematuralem, quia talis amor, etsi ad vir­ tutes theologicas pertineat, non est tamen amor caritatis, qui unice debet esse propter Deum Agimus de caritate erga nosmetipsos quae unice est propter Deum ct in Deo, ita ut in tantum moveat ad amandum proprium corpus ct animam in quantum pertinemus ad Deum. 870. 1. In genere homo debet sibi amorem caritatis, complectentem actus tum potissimum internos complacentiae ct benevolentiae, tum magis externos beneficentiae, quatenus sbi procuret bona necessaria vcl convenientia, imprimis cir­ ca ipsam vitam naturalem et supematuralem. Obligatio ex praecepto divino sufficienter manifestatur in praecepto Domini (Mt 22,39): “diliges proximum tuum .-cui teipsum”; nam in proponendo proprio amore ut modulo iiuoris proximi, clarissime praescripti in S. Scriptura, clare manitestatatur obligatio seipsum amandi. Accedit ratio iam 'ibi indicata, quod caritas extenditur ad omnes qui sunt ca­ paces beatitudinis, ideoque etiam ad seipsum. Neque obstat quod in caritate includatur amicitia; nam licet nemo possit isse sibi ipsi proprie amicus, “possumus loqui dc caritate se­ cundum propriam rationem cius, prout sci. est amicitia homi­ nis ad Deum principaliter, ct cx consequenti ad ca quae sunt Dei, inter quae est etiam ipse homo qui caritatem habet; ct iic inter cetera, quae ex caritate diligit quasi ad Deum per­ linentia, etiam seipsum ex caritate diligit” 1C. Motivum caritatis erga nosmetipsos est semper Deus, aiducitque ad amandum proprium corpus et propriam aniγλπι in quantum pertinent ad Deum et possunt de bcalitudine I iivina participare, non secundum naturam sensitivam et corporalcm in se spectatam, sed secundum naturam rationalem I d elevatam ad ordinem supematuralem. I Et quia agitur de vera caritate, debet habere consuetas I manifestationes complacentiae, beneficentiae, zeli circa ncces! aria ct convenientia sibi propter gloriam Dei. I “ S. Thomas, 2-2 q.2S a.4. NECESSITAS, SUBIËC. IN SPECIE ET ORDO C DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS 871. 2. In specie cura vitae supernaturalis respicit eiusdem : α) adquisitionem prae omnibus bonis creatis, utpote (juac est absolute ct maxime necessaria ad finem ultimum, adhibitis mediis conducentibus, ut eruditione in fide, precibus, sacramentis etc. ; β) conservationem, evitando tum quodlibet peccatum mortale, quod semper graviter offendit caritati erga scipsum 17 éâmque destruit, tum etiam peccata venialia, quae indirecte minuunt nitorem caritatis ct eius destructionem prae­ parant ; γ) recuperationem post lapsum, adeo ut diuturna di­ latio redditus ad gratiam, vel etiam brevior, urgente tamen mortis periculo vel necessitate justificationis ne nova peccata gravia committantur, sit reputanda in novam offensionem gravem contra caritatem erga scipsum18; δ) augmentum per actus diversarum virtutum (cf. 15S09.S10), ita tamen ut non teneamur ex hoc titulo speciali aliqua obligatione distincta ab ca qua debemus elicere actus conformes nostrae professioni christianae. I I I I 872. 3. In specie cura vitae naturalis respicit: a) cu­ ram ipsius vitae, sanitatis convenientis, integritatis membro­ rum rationabiliter conservandae per media ordinaria, nisi bo­ num superius aliud exigat per actionem duplicis effectus (cf. De quinto mandato) ; /3) media ad vitam necessaria vel valde convenientia, ut sunt bona materialia, certus vitae sta­ tus in quo huic obligationi provideri possit, exercitium iuris ad laborem, quatenus sit necessarium ad bonum corporis aut animae propriae vel ad servitium societatis, ideoque etiam obligatorium (cf. De septimo mandato) ; γ) bona externa per­ sonae, sive spiritualia ut honor et fama, sive materialia, ut divitiae oblectamenta et huiusmodi quae ipsi animae iuvant ad gloriam Dei vel corpori inserviunt ut fiat aptius animae instru­ mentum, ad honorem et servitium divinum. Onde concludes: 1. Cum verus amor velit verum bonum ama­ ti, ille vere et ordinate scipsum amat qui verum hominis bonum sibi quaerit. Iam autem, verum hominis bonum est animam in dies perfectiorem reddere per vitam temperatam ct exercitio virtutum decoratam in implctionc divinae voluntatis et fuga peccatorum, se­ cundum exemplar lesu Christi faciendo. Ergo m imitatione lesu Christi consistit verus amor sui. Hinc S. Petrus reliquit nobis testa” “Qui diligit iniquitatem, odit an:mam suam" (Ps 10,61 ; "qui faciunt peccatum et in quitatem, hostes sunt an mae suae" (Tob 12,10). “ Cf. S. Thomas, 2-2 q.25 a.7, fuse illustrans quomodo peccatores non d 1 gunt seipsos ex caritate; non en m se diligunt secundum animam et boni spiritualia, sed secuxidum ea quae cx vera caritate abnegare ct odisse deberent, quia sunt secundum exterioris hominis corruptionem. Fn 871-874 839 mentum (2 Petr 3.18): "Crescite in gratia ct in cognitione Domini nostri ct Salvatoris lesu Christi.” 2. Quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, se­ quitur quod omnia quae sint in nobis secundum rationem, ordinari possunt ad gloriam divinam, idccquc amari ct appeti propter Deum, etsi aliunde sint nobis grata ct delectabilia; talia sunt v gr scien­ tia. honores, voluptates, oblectamenta corporis, recreationes aliaque quae sive animae sive corpori eius instrumento ct Dei templo fa­ cilitatem vel jucunditatem afferunt ad exercitium virtutum ** ; ‘unde ca possunt amari ct promoveri ct quaeri ad gloriam Dei Aliunde verus amor erga nosmetipsos propter Deum non patitur sed odio habet ea quae nos avertunt a Deo, ideoque nos impellit ad refre­ nandas inordinatas passiones ct carnis concupiscentiam, infligendo corpori rationabilem mortificationem, non cx odio illius sed cx odio peccati, quatenus hoc est necessarium ct conveniens ne rebelle sit ct profanetur” ct desinat esse instrumentum, ut constituatur tyrannus animae. § 3. De amore erga proximos 873. Tn hoc quoque puncto non agimus de amore proximorum naturali, utcumque honesto ct licito dummodo sit ordinatus, propter iorum sci. dotes sive materiales (pulchritudinem, fortunam etc) sive I jnirituales (ingenium, artem dc ). sed de amore suhernaturali ”, nuo I (fligitur propter Deum divinamque bonitatem participatam, ut filius I tins, templum Spiritus Sancti etc., fere sicut filius vel hospes amiI n solet amari propter amicum. Porro quis sit noster proximus supra I dum est, omnes nimirum qui bcatitudinis caelestis potiuntur vel I sunt capaces, scu quotquot nondum sunt damnati in inferno. I Dicendum primum de amore proximorum in universum; deinde I :t amore peccatorum ct inimicorum in particulari, propter spcciaI ’em obscuritatem et difficultatem praecepti quoad istos. 874. I. Quoad proximos in universum. 1. Existit traeceptum speciale diligendi proximum amore caritatis su! yrnaturali, etiam interno. Assertum probatur quibusdam doI tumentis magisterii, multiplicibus praescriptis S. Scripturae | d ipsa ratione. Ecclesia damnavit has propositiones (D 1160-1161): “Non J nemur proximum diligere actu interno ct formali” ; “Prae- ' Cf 1 Cor 15.42-43; Castro Albarran, Concepto pagano y concepto ■ mifwio dr nuestro euerpo (Salamanca 1942). I a Cf. Rom ,6.13: “Sed neque exh;beat;s membra vestra arma in fuerit illustrata ac fulcita. Quod autem sit speciale non sig­ nificat obligationem distinctam ab universali quam habemus amandi proximum, quae non est, sed specialem promulgatio­ nem propter obscuritatem et difficultatem singularem. Non ut inimici, quia inimicitia eorum est mala, ct ne dum amore, odio licet eam prosequi ; sed qui sunt inimici sunt simul homines ad beatitudinem destinati, ideoque se­ cundum naturam cx caritate diligendi. Et in hoc nihil est irrationale aut suprahumanum, siquidem non amandi quia ini­ mici vel propter eorum defectus, sed quamquam mimici et non obstantibus defectibus, propter dotes a Deo cis collatas, ideoque propter ipsum Deum; neque affectu sensibili, qui a voluntate non pendet, sed amore voluntatis 2T. Scriptura in V. '1'., nunquam quidem commendat odium inimicorum et pulchra exhibet exempla dilectionis erga ini­ micos in lob, loseph, Samucle, Davide etc., aliunde tamen in pluribus locis, praesertim in psalmis2”, continet deprecatio­ nes pro confusione et lapsu inimicorum, ct in aliis refert exterminationem tribuum exterarum dc mandato Domini, ul­ ciscentis scelera in ipsum commissa ; inde est quod rabbini delusi fuerint ct odium inimicorum approbaverint. Sed non deficiunt omnino textus in quibus favor non modo advenis praescribitur (v. gr. Lev 19,33-34), verum etiam inimicis, ut Ex 23,4-5: "Si occurreris bovi inimici tui aut asino erran­ ti, reduc ad cum ; si videris asinum odientis te iaccre sub onere, non pertransibis, sed sublevabis cum eo.” Prov 25,21 : "Si esurierit inimicus tuus, ciba illum, si sitierit, da ei aquam vivere.” N. T. apertissimis verbis reprobat ius talionis, iuxta inter­ pretationem phariseorum existens, ct praeceptum refert (Mt 5.43-44): "Audistis quia dictum est: diliges proximum tuum et odio habebis inimicum tuum. Ego autem dico vobis: dili­ gite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, ct ora­ te pro persequentibus et calumniantibus vos.” Et subinde, inter petitiones orationis dominicalis, hanc inserit (Mt 6,12): ’pt, v.gr. Socrates (cf. Plato, Criton 40), Cice-o (cf De officer 1.25.88) et ', :res ph losoplv romani, ut Seneca, Marcus Aurelius, etc., fortasse spleni ocre chr Mianismi aliquatenus illnnvnati. Cf. S. Raktu.ixc.fr. De Pc 'nd^lirbc « Ttfitiirl chnn und finsif vent Sittcnfjcsrtc (Paderborn 1006) 42**: M Walot*v Πr ''/'■'f 'r nntk'» IPrlt i>»>4 ·’« Chrjtenium (V»ena 1c02); l Xni, Dr dilectione inim eorum tentamen hijtorico-morale (Mnguncta 1791). " Cf. s. Thomas. 2 2 q.25 a.8 . . VrF- * 34·.4-8: 54,10.16-24; 68,23-29; 136.7-0, praesertim 108,6-20. Pro -terpr^t one Horum al orumque locorum s milium cf v.gr. M de Tvïa, tlfrablcma biblico de las mxprecaclonet : CicnTom 78 (1951) 171-192. 844 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS “Dimitte nobis dubita nostra, sicut ct nos dimittimus debitoribus nostris’’, quod ct heroico exemplo confirmat in cruce, dum saepius deprecatur pro inimicis eos excusans (Lc 23,34): “lesus autem dicebat: Paler, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt.” Ratio dictat principium : quod tibi non vis, alteri ne facias. Atqui nemo vult odio haberi. Accedit quod inimicus, non obstante culpa, manet Dei imago, destinatus ad beatitudinem etc.; ergo non est conforme rationi eum odisse secundum naturam, sed tantum secundum culpam. NECESSITAS, Sl.’BIEC. IN SPECIE ET ORDO CARITATIS I I I I I I I I I I n 878-870 84) mendax est. Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere?” Ratio idem confirmat; etenim inimici nostri non desi­ nunt esse lilii Dei. ad caelestem beatitudinem destinati, mem­ bra nobiscum eiusdem mystici corporis etc., ideoque non licet eos odio inimicitiae prosequi ; secus, nedum imitemur Patrem nostrum “qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos” (Mt 5,45), ei aperte contra­ dicimus, dum aversamur ab eis quos ipse diligit et malum volumus iis quibus ipse benefacit et beatitudinem praepara­ tam habet. 879. 2. Praeceptum dilectionis inimicorum, in quantum Ad b): Vindicta proprie dicta, in qua malum ut malum negativum: obligat obligatione cx genere suo gravi: a) Ium delinquenti exoptatur vel infligitur, semper est illicita, nam ad odium inimicitiae, b) tum ad vindictae proprie dictae de­ procedit ex odio aliove motivo inordinato, etiam ab auctori­ siderium omni tempore coercendum ct deponendum, et ad vindictam improprie dictam privata auctoritate saltem gene- | tate publica applicata. ratim non applicandam. Explicatur: I Vindicta improprie dicta, in qua “intentio vindicantis fe­ ratur principaliter ad aliquod bonum ad quod pervenitur per Odium inimicitiae, quo sci. malum proximi desideratur, poenam peccantis, puta ad emendationem peccantis vel sal­ aut de eo complacentia habetur, ut est ipsi malum; unde dif­ tem ad cohibitionem eius et quietem aliorum et ad iustitiae fert ab odio abominationis, quo malum aliquod aversamur conservationem ct Dei honorem, potest esse vindicatio licita, licite vel illicite, prout respectus obiecti abominati sit revera aliis debitis circumstantiis servatis” 2B. odibilis vel secus; sic v. gr. licite quis odit peccatum in pro­ Hae debitae circumstantiae generatim servantur cum vin­ ximo, non autem ipsum peccatorem occasione peccati. dicta applicatur per auctoritatem publicam, ideoque non est Vindicta intelligitur passio animi qua aliquis ducitur ad per se illicitum desiderare reparationem mali suscepti per in­ mala malis rependenda, sive solum desiderium foveatur sive terventionem iustitiae publicae "°. E contra, generatim erit illud opere perficiatur. illicitum ultionem capere auctoritate privata, etiam de leviore Dividitur in: a) Proprie ct improprie dictam, prout quis i iniuria contra quam indicibus non solet recurri, etsi inten­ intendat ultionem malae actionis praeteritae ut malum iniudantur iidem fines propter quos vindicta publica exercetur. rianti, vel aliquod bonum quod nequeat nisi per vindictam Nam et difficile erit omnino in ultione privata abstinere ab illam obtineri ; omni intentione malevola, ac corripere cx solo impulsu iusti­ tiae vel caritatis, et iuxta communem sententiam non licet b) Publica vel privata auctoritate, prout auctor ultio­ I privatis sibi iura propria privatim vindicare, cum propter pe­ nis sit index aliavc persona publica vel persona privata. ricula in hoc latentia instituta sint tribunalia publica. Excipi Ad a) : S. Scriptura odium tanquam peccatum ex genere posse videtur casus in quo correptio privata necessaria sit, suo grave reprehendit et condemnat : 1 lo 3,14-15: “Qui autem ίοπ ut vindicta iniuriae praeteritae sed ut frenum contra inodit fratrem suum, in tenebris est, ct in tenebris ambulat, et noscit quo eat, quia tenebrae obcaecavcrunt oculos eius.” 1 lo I uriam ulteriorem, cx quadam cpikcia vel licentia praesumpta I illius qui potuisset punitionem vel vindictam infligere·'’1. 2.11: “qui non diligit, manet in morte. Omnis qui odit fra­ trem suum, homicida est. et scitis quoniam omnis homicida I » S. Thomas. 2-2 q 109 a 1. .Severnc iud’cnv t fortasse S At.rnxsvs (Ihmo apostolu itjr tr.4 n 27) non habet vitam aeternam in semetipso manentem.” Imo. in- I ■ indens absolvere m praxi iis qui d*cunt se peprrc-*se nmuco. sed volunt suum habeat locum, quin vix possit accidere “ut omnis vindictae compatibilis est amor Dei cum odio proximi (1 lo 4.20): “Si II /*ltnntsntt’a defaecati ’*. quis dixerit quoniam diligo Deum, ct fratrem suum oderit, I u Cf. PrOmmer, 1,574; 11,119. Minus açcurate hanc exceptionem exponit 846 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Ontare mnlum inimico, ycl dc malo inimici gaudere: a) Est peccatum, si malum optatur prout ipsi ma­ lum est; critquc grave, si optatur malum grave; b) NON EST pecca­ tum, si malum cius optatur prout est bonum ipsius, vel optantis, vel tertii, ct habeatur proportio caritatis inter bonum optatum ei malum ab eo inseparabile; sic v gr. lic'tc desideratur morbus iuveru immori gc rato, ut resipiscat a vitiis, vel nmrs haeresiarchae vel per­ secutori religionis, ne amplius causent ruinam bonorum, quamvis melius sit nolle cum Domino “mortem impii, sed ut convertatur im­ pius a via sua ct vivat" (Ez 33.11). Quodsi quis desiderat malum inimici ut bonum sui vel aliorum, non servata debita proportione et ordine caritatis, peccat graviter vel leviter, pro disproportione inter motivum ct malum optatum sub ratione boni. Cf. D 1030-1032 •% 2. Maledictio externa, qua aliquis inimicis malum imprecatur, est peccatum cx genere sfto grave, utpotc directe opposita cantat: tanquam manifestatio odii interni. In praxi saepe est levis sive propter parvitatem materiae sive etiam propter inadvertentiam quan­ do profertur cx vehementi ira, vel propter insinccritatem quia non procedit ex serin animo. Tamen caute vitanda est propter pra\um exemplum, scandalum aliaquc mala consectaria. 880. Unde concludes: 1. 881. In praxi pastorali, pacnitcns qui recusat deponere grave odium proximi non est absolutione dignus, utpotc qui gravi obliga­ tioni caritatis resistit Saepe etiam accidt, ut pacnitcns dicat sc of­ fensam quidem condonare sed nihil velle amp’ius scire dc suo ini­ mico, unde renuit illum alloqui etc. In his casibus confessarus cau­ te procedat, praesertim cum ilUs qui raro accedunt ad confitendum vel sunt in periculo mortis constituti · fortasse poterit cos inducere ad condonandam interius iniuriam sibi saltem suppositive factam, reprobando cum ipsis quaccumque sint contra rectum ordinem, coque obtento ad absolutionem praeparare, nisi propter scandalum aliamve rationem hic ct nunc urgeat externa reconciliatio vel retractatio Ceterum, intime sit ipse affectus doctrina cvangc’ica et exemplo sublimi lesu Christi. S. Stephani. aliorum sanctorum, ut possit effi­ cacius movere animos ad reconciliationem, id quod interdum non ordinariam gratiam requirit. 882. 3. Praceptum dilectionis inimicorum in quantum af­ firmativum oblinat, obligatione cx genere suo gravi, regula­ riter: a) ad exhibenda signa cf beneficia dilectionis erga mi­ micos, a) per se et gencratim communia, β} ber accidens in specialibus circumstantiis etiam specialia; b) ad condonandam interius offensionem vel iniuriam, salva satisfactione conve­ nienti vel reparatione iniuriarum ct damnorum; c) ad recon­ ciliationem seu depositionem indignationis et renovationem relationum saltem communium. Explicatur: Obligat regulariter, nam aliquando ad breve tempus, in signum iustae offensionis vel ut inimicus resipiscat et Grx irmr ^ai.cmax-c 1 rfnm T nota, idem vitium imputat Παολ-ϊηνϊ-Ρλτ.μιεκ!, qui cautius loquitur 11,178,4.° I \iis necessitas, subiec, in specie et ori>o carit n. 880-882 847 I emendetur aliave iusta causa, licet negare vel ipsa signa comI munia, vitato semper quolibet odio ct inimicitia, el servato I interno affectu benevolentiae. Signa el beneficia dilectionis communia sunt ea quae I ratione generalis caritatis in similibus adiunctis exhibentur vel omnibus in universum hominibus, v. gr. resalutatio salu» tanti et responsio quaerenti, vel omnibus alicuius condicio­ nis, v. gr. omnibus pauperibus signum misericordiae, vel ab omnibus personis determinatae condicionis aut status mani­ festari solent etiam intimiore ratione illi condicioni vel sta­ tui propria, v. gr. salutationes effusiores inter vicinos, fami­ liares, cognatos. Quaenan sint in concreto non est facile de­ terminare, nec una statui potest regula universalis, cum. pro regionibus, temporibus, condicione personarum, sat magna existât varietas 32. Signa el beneficia dilectionis specialia sunt ca quae nemini debentur, neque a condicione vel statu personarum vel consuetudine regionis exiguntur, sed cx mera liberalilate et ratione specialis amicitiae, quae non est ad personas eius­ dem condicionis33, manifestantur erga praedileclos ct libere possunt omitti, v. gr. speciales orationes, commercium epis­ tolare cum inimico vel visitatio eiusdem aegrotantis, salutatio ipsi directa in loco vel in circumstantiis sub quibus silen­ tium non potest haberi ut manifestatio odii, v. gr. si fit ab aequali ad aequalem vel inferiorem, in oppido grandiore etc. Per se et gencratim communia, ca sci. quae debentur aliis hominibus eiusdem condicionis, non enim habent per se maiora iura quam reliqui proximi; ct specialia signa quae in anctis erga inimicos admiramur non fuerunt dc praecepto sed de perfectione et consilio. Attamen secundum affectum cuilibet debet esse dispositus ad exhibenda inimicis signa et beneficia dilectionis specialia, si necessitas postulabit. Per accidens etiam specialia, quando sci. occurrunt adiuncta extraordinaria in quibus signa specialia debentur cui­ libet proximo talis condicionis vel status in illis versanti, adeo * Tanquam regulam praeticam sat facilem proponit Prümmfr (1.575): *çvoties ex denegato aliquo signo vel beneficio statim concluderet quibbet το prudens et acquabl s adesse inimicitiam, tunc tale signum est commune, ‘iam in mico est exhibendum". ° Minus accurate vel nimis gcncrice, ut nobis videtur, dicitur interdum ’F apud PrCmmer, 1,575) signa specialia esse quae non exhibentur mai ;) Gravis, in qua talia mala probabiliter tantum immi­ nent ct nequeunt a patiente sine magna difficultate vitari, vel ea etiam in qua malum certo imminens, quod sine alieno auxi­ lio vitari non potest, est solum grave, v. gr., mors imminens peccatori non confesso, iniusta captivitas, notabilis infamia, gravis morbus, amissio vel fortunae ex magna parte, vel status occonomico-socialis legitime acquisiti ; c) Communis, in qua quisque valet sibi sine magna difficultate providere, v. gr.,quae accidit peccatori ordinario cui patent media reconciliationis cum Deo, vel pauperi mendicanti qui pro sua condicione facile obtinebit necessaria. 891. Principia. 1. Ceteris paribus unusquisque se magi; diligere debet quam proximos. Ceteris paribus, i. e. in pari ordine bonorum et in pari necessitate. Mt 22:39 (cf. Lev 19,18) proponit exemplar ct regulam amoris proximi: “Diliges proximum tuum sicut teipsum": iam vero regula potior est regulato: unde maiorem amorem nobismetipsis debemus quam proximis 40. 19 Plures cl:st;nguunt extremam ct quas '-extremam; banc intelllguht adesse cum exu t pcr culum prox mum «nculcndi n extremam nccess tatcm Sd qu> per culum moraliter κι ncsfmancltrm» utraque potest sub unico conceptu con prrh-nd , ut a nobs factum est, 40 S. Thomas. 2-2 η.26 a 4. Idem not»t verbum sicut non significare aequ> litatcm in sententia Dom ni, sed similitudinem. Ibid, q.44 a.7. NECESSITAS, SUBIEC. IN SPECIE ET ORDO CARITATIS I I I ! I I I I ! ! ! I K890-892 855 Ratio idem ostendit, etenim: a) Per caritatem unus quisque se diligit ut participem bcatitudinis, alios vero ut socios in hac participatione. Iam vero participatio est polior consociatione in participando, b) Homo naturaliter magis inclinatur ad amorem, etiam spiritualem, sui, quam ad amorem proximi. Haec autem naturalis inclinatio est recte ordinata, ulpote a Deo indita. Inde vulgatum et sapiens adagium: caritas bene ordinata incipit a senietipso. Unde concludes: Licet optare malum temporale proximo ad vi­ tandum aequale vel maius damnum proprium, itemque dc co malo sic obveniente gaudere; servato tamen ordine caritatis, qui dciidl in desideranda morte patris ob aliquod emolumentum temporaIc, propter ingentes divitias hereditate consecutas etc. (cf. D 11631165), potest autem adesse si propter vilia, tyrannicam se gerendi rationem etc. vitam familiaribus maxime perturbat ct torquet. 892. 2. Quoad bona supernaturalia: a) In conflictu bonorum necessariorum unusquisque debet seipsum magis di­ lidere quam proximum; b) Potest tamen, imo aliquando debet, te exponere periculo remoto peccandi ad sublevandam necessiloleni spiritualem proximi ex motivo proportionato; c) Pol­ iti pariter bona supernaturalia propria non necessaria dimit­ tere pro bonis proximi superioribus vel necessariis, etiam temporalibus. Ad a): Ratio prioris data est in principio praecedenti Observandum est genuinam caritatem nos inclinare ad magis Jtsiderandam nobis gratiam ct gloriam quam proximo, ct nunquam esse licitum ut nobismetipsis desideremus minorem, nisi hypothetice iuxta dispositionem providentiae, quia nos­ trum est aspirare semper ad maiorem Dei glorificationem, quae implicat augmentum propriae gratiae et gloriae. Unde a lorîiori caritas urget nos ad desideranda prius nobis bona superflaturalia necessaria quam reliquis. Ad b): Ratio alterius est quia periculum remotum, vel proximum quod per opportuna media fiat remotum, potest rationabiliter adiri ad obtinendum bonum quod secus non obtaebitur ct cuius valor compensat periculum permissive sus:ptum. Unde talis actio, in se periculosa, in illis adiunctis ist rationabilis, imo ct obligatoria si agitur dc sublevanda ex­ trema necessitate spirituali proximi, et positis ponendis me­ ritoria. Omissio illius esset potius peccatum, obligante lege mtatis ut bona nostra supernaturalia prudenter exponamus /'0 bonis supcrnaturalibus proximi magis necessariis, non sine Ô56 ÜE VIKtUTtl’.US THEOLOGICIS maiore bono supernatural i proprio si fideliter procedamus. Nunquam tamen “licitum est quaerere directe occasionem proximam peccandi pro bono spirituali vel temporali nostro vel proximi ’, ct, non obstante qualibet causa honesta, “pro­ xima occasio peccandi... est fugienda” semper (D 1212-1213), utpotc quae non potest quaeri sine peccato ct nunquam est necessaria, sed potest converti m remotum. Ad c) : Ratio est eadem, nam vcic rationabile est re­ nuntiare cx nostra parte bonis supernatural ibus propriis non necessariis, pro aliis bonis item supernaturaiibus et in se aes­ timabilioribus proximi, v. gr., devotionibus consuetis ad auxi­ lia praestanda alicui aegroto, sed etiam pro temporalibus qui­ bus indigeat, v. gr., ingressum in religionem differre, ut fra­ tres melius educentur; praesertim cum spes affulgeat quod Deus alia via nostro bono spirituali efficacius providebit, su­ perabundanter compensando per caritatem quod ex caritate relinquimus. 893. Unde concludes: 1. Nunquam licet pro salute proximi etiam levissime peccare, non enim sunt facienda mala ut eveniant bona; licet vero se exponere peccato pro illo, adhibitis cautelis, dummodo adsit proportio inter bonum proximo procurandum ct pe­ riculum peccati in nobis susceptum. 2. Licet optare dilationem beatitudinis ad diutius laborandum in praedicatione evangelii (cf. Phil 1,23 24; Rom 9,3); imo ct buna supernaturalia potiora pro aliis petere, quatenus in vis sint ad maio­ rem Dei gloriam cessura, sic enim cx caritate erga Deum ct hu­ militate procedit tale desiderium. Unde resolves: Medicus ct confessarius possunt munus suum exercere, non obstantibus tentationibus cx se gravibus, adhibitis cau­ telis; imo et debent, urgente necessitate proximi \cl officio baardos potest sacrificare meditationem ad excipiendam confessionem pacnitcntis. Mulier potest omittere missam in die fcriali, ad vitan­ dum peccatum turpis amatoris. Quisque potest actum heroicum in favorem animarum purgatorii elicere. 894. 3. Quoad bona hinc naturalia inde superna· turalia: a) in conflictu bonorum su pernaturalium froxiui cum bonis temporalibus nostris, tenemur magis diligere pro­ ximum quoad supernaturalia quam nosmelipsos quoad nataralia; b) Servata tamen proportione inter necessitatem pro­ ximi et detrimentum nobis proveniens cx auxilio praestito. Ad a): Io 15,12: “Hoc est praeceptum meum, ut dili­ gatis invicem sicut dilexi vos.” Iam vero, Christus Dominus fortunam, famam ct vitam corporalem dedit pro salute nostra- NECESSITAS, SUBIEC. IN SPECIE ET ORDO CARITATIS N.S92-894 857 π’πι animarum. Unde 'mre concludi» 1 Ιο 3,16: “Et nos de­ bemus pro fratribus animas ponere.” Ratio quoque idem ostendi, nam anima eius destinata est ad plenam participationem beatitudinis nobiscum tanquam socia, dum corpus nostrum erit particeps mere per redundan­ tiam: iam vero plena consociatio in bcatitudine est ratio po­ tior diligendi quam participatio per redundantiam Ad b): Proportio inter necessitatem supernaturalem proximi et nostrum detrimentum temporale, sic passim deter­ minatur quoad obligationem: a) Proximo in extrema necessitate spirituali constituto suctirrere debemus sub gravi etiam cum periculo certo pro­ priae vitae temporalis, dummodo necessitas non proveniat cx propria eius malitia, bene fundata sit spes eum salvandi et exinde non timeatur gravius malum. Ratio patet ex dictis sub a), attento etiam quod vita aeterna proximi est bonum longe excellentius quam vita pro­ pria temporalis. Accedit quod haec ratio agendi maxime coniert proprio bono spirituali, imo (probata aliunde obligatione gravi) stricte urget nos cx obligatione amandi Deum ct Dei 'egero super omnia. Limitationes facile intelliguntur : etenim, si quis se sponte raniciat in extremam necessitatem, implicite renuntiat auxilio proximi quod rationabiliter non potest requirere in illis ad­ unetis; si spes auxilii efficaciter praestandi non sit certa sed mtum probabilis, nemo tenetur tam arduum opus suscipere; bonum commune praevalet privato, ideoque non est rationa­ bile consulere saluti unius cum discrimine multorum. Ut pa­ ît, supponitur deficere alium qui possit ac velit auxilium praestare; secus actum est de extrema necessitate. Unde concludes: 1. Missionarius tenetur baptizare infantem -■ribtindum infidelium, etiam cum gravi incommodo, nisi inde per­ ventionem aliavc mala timenda sint pro communitate Christiana; libet debet, etiam cum discrimine vitae, denuntiare errores quos ..ruicus subdole diffundit in communitate fidelium inscia maliTt. quatenus omnes aliae condiciones felies successus v c baantur; mater graxida teneretur subire caesaream operationem, bacc esset unica via providendi baptismo prolis cum fundata spe Icis eventus, sed vix hodie hoc occurret etiam circa matrem Ί'o mortuam, stante medio attingendi fetum mediante instrumenintra claustrum maternum; parocho et coadiulorc deficientibus, ° MeitKCLDACii, 1,908. 858 NECESSITAS, SUHIEC. IN SPECIE ET ORD0 CWT VUS DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS quivis sacerdos debet administrare baptismum infantibus in periculo mortis constitutis cx morbo valde contagioso, imo ct alia sacramen­ ta necessaria adtih:s quatenus ipsi constet ens non valere amim contritionis elicere4’ (et cf. quae dicuntur sub β) de ncccssi ate gra­ vi communi). 2. Non tenetur sacerdos praestare auxilia spiritualia cum dis­ crimine sitae duellanti ultroneo, iniusto invasori, intentanti suicidium, si propterea extreme periclitantur dc vita aeterna. I I I I I I I N.894-895 859 Unde concludes: Pastores animarum tenentur sub gra\i ad praestandum respectivum auxilium necessarium cum morbus conugiosus gravis pervadit oppidum sibi commissum, et quidem ct am cum periculo certo propriae vitae cx titulo justitiae; alii autem sacerdotes ad hoc tenentur non cum periculo certo propriae vitae sed solum cum gravi incommodo, nisi forte vocentur ad aliquem in extrema necessitate spirituali constitutum. I y) Proximo in communi necessitate spirituali constituto 3. Nemo tenetur in individuo proficisci ad evangelizandum in­ I succurrere debemus sub levi sine incommodo proprio, non fideles in gravi necessitate spirituali communi et extrema plu-'iim I autem cum eo etiam exiguo, nisi agatur de necessitate gencexistentes, quia ct eventus est incertus, ct alii sunt qui proficis­ I rali. cuntur, et Ecclesia providet huic necessitati, ct ipse auxilium aequi fere valoris inter fideles praestare potest. I Ratio est quia ipse potest seipsum facile adiuvare, 4. Nemo tenetur mortem patienter tolerare ab aggressore for- I ideoque nullam habet rationem exigendi a proximo sacrifimalitcr iniusto propterea quod moraliter certus est dc statu gra­ I cium sibi parcens. Limitatio autem ponitur, quia bono com­ tiae proprio et dc statu peccati mortalis aggredientis; imo, idenj muni etiam leviori providendum est cum levi detrimento est dicendum in praxi de aggressore sui impotc ct tantum mate­ rialiter iniusto, etenim nec tenetur aliquis credere se esse debite I particulari. dispositum ad subitaneam illam mortem subeundam, nec aderunt conircturac certae dc statu gratiae recuperando ab aggressore ma­ terialiter iniusto, si vita eius incolumis servetur. Unde concludes: Aliqua participatio in Aetione Catholica est I obligatoria etiam pro regionibus christianis itemque aliqua coopcI itio ad salutem infidelium procurandam omnibus iis qui possunt I absque notabili incommodo conferre ad regenerationem spiritualem 1 xcictatis. Sed nullus modus participationis concretus est obligatorius, /?) Proximo in gravi necessitate spirituali constituto succrr-ern do^erni’s sub ,rravi cum mediocri incommodo nronrio 895. 4. Quoad bona naturalia: a) In conflict:! bonorum temporali famae, fortunae, etc., non vero cum gravi damno proprio, nisi agatur dc necessitate communi vel intercedat con­ I.tlrinsecorum vel extrinsccorum propriorum cum bonis corIrr/a/iw intrinsecis vel cxtrinsecis proximi, tenemur nostra tractus vel quasicontractus specialis. \ agis diligere; sed b) in conflictu bonorum internorum pro· Ratio est quia proximus potest superare necessitatem Irimi cum bonis externis nostris, tenemur bona proximi anteper seipsum cum magno nisu, ergo non potest exigere caritas ! tinere. ut magnum incommodum subeat potius proximus adiuvans ' Rationes patent ex dictis; sane principium ordinatae quam ipse qui est in necessitate, licet caritas id suadere pos­ pritatis generale fuit ut, ceteris paribus, plus nos quam prosit intuitu etiam bonorum spiritualium superiorum. Iwnum diligamus; ceteris autem non paribus, bona excellenLimitationes ponuntur quia bonum commune praestat pri­ pra proximi iuxta prudentem aestimationem propriis bonis vato 'ct quia specialis contractus vel speciale officium ra­ plerioris valoris praeferamus. Norma autem praeferentiae tionabiliter susceptum obligat iuxta condiciones expresse vel lac communiter traditur: tacite determinatas. Unde Christus Dominus declaravit (Io i) Proximo in necessitate extrema temporali constituto 10,11): “Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis." j.currere debemus sub gravi cum notabili detrimento tem42 S. Alfonsus» 1.2 n.27 d eo 2.° urget obligationem absolvendi morbundna | rali proprio, non vero per remedia extraordinaria nec cum hab tuatum in pectatis ct tam rudem ut nesciat actum contritionis elicere Id omnino cousd andum est, sed stricta obligato vix constab t pro jacerdote sim­ priculo vitae vel boni fere acquiparati, nisi agatur dc ext re­ plici cum periculo vitae propriae, quia impossibilitas moralis cl ciendi actum pi necessitate communi vel intercedat titulus iustitia cx conconf l nn s non probatur. 43 Addi solet sat s communiter quod neccssUas communis gravs coniunptur rictu. cum plurium necessitate extrema (v.gr McrkELpach, I 908: Tasqcerev, 1L7S6I; sed nesc o num hare rat o sit valida, nisi supponatur cognita in concreto ne­ Ratio est quia nemo tenetur propriae vitae consulere cessitas extrema illorum, quicumque sint. Nam fortasse cantas non oblipt Lihibitis remediis extraordinariis; ergo minus tenebitur erga ad cos quaerendos cum gravi incommodo, nisi in casibus part cularibus propter offic.um, contractum etc. Cf. S. Alfunsus, 1.2 n.31; 1.3 n.491 q.l. ’oximum citra obligationem voluntarie susceptam quoad nc- 860 DE VIHTllTTHUS THEOLOGICIS ccssitatcs particulares, vcl naturaliter existentem quoad neces­ sitatem communem praevalentem bono privato. Sed licitum est et laudabile in necessitate extrema vcl etiam gravi proximorum vitam temporalem propriam aliave bona materialia extraordinaria exponere propter motivum vir­ tutis, nisi necessitas propria, vel familiae, vcl aliorum aliud exigat ; tunc enim non anteponitur bonum temporale proximi proprio bono aequi valenti, sed bonum supernaturale virtutis et glorificationis divinae praefertur bono naturali secundum iustissimam aestimationem, ideoque non iam ceteris paribus. Unde concludes: 1. Medicus deputatus pro aliquo oppido te­ netur sub gravi attendere clientes morbo gravissimo infectos, etiam cum periculo certo propriae vitae; non vero alius medicus nisi cum gravi detrimento proprio. 2. Dives non tenetur dare pauperi aegroto magnam summam pecuniae ut possit per remedia extraordinaria sanitatem recupera­ re ; neque enim sibi ipsi deberet dives per talia remedia provi­ dere. β) Proximo in gravi accessitate temporali constituto suc­ currere debemus sub gravi cum incommodo proprio mediocri, nisi agatur dc necessitate communi cui subveniendum est etiam cum gravi incommodo, vel nisi intercedat specialis ratio officii suscepti. Omnia ex dictis patent. Unde concludes: Dives debet mutuare pecuniam necessariam cum mediocri incommodo ei qui secus debebit facere cessionem bonorum, ideoque solum si habeat solidam probabilitatem recupe­ randi magnam quantitatem pecuniae commodatam; quodsi spes recuperationis sit exigua, iam non tenetur, propter grave incom­ modum sibi existons. γ) Proximo in necessitate communi temporali constituto succurrere debemus sub levi, si id lier i potest sine proprio incommodo ; vcl cum levi incommodo quando agitur de neces­ sitate communitatis. Unde concludes: Pauperibus mendicantibus interdum eleemosy­ na est eroganda ab iis qui non sunt omnino egeni. Nota: Quae dicta sunt dc obligatione succurrendi in necessi­ tate, intclliguntur semper quatenus necessitas adsit ct permaneat, ideoque, nisi alius ei provideat magis vcl aeque obligatus. Sed in necessitate communi persistenti, v.gr. pauperum mendicantium, in­ terdum eleemosyna eroganda est. NECESSITAS, SVIHEC. IN SPECIE ET OUDcTT atis n-SOS-JW 861 § 3. De online caritatis circa varios proximos 896. Praenotandum est ordinem caritatis exercendae circa di­ versus proximos cons.dcrari secundum maiorem vcl minorem c<»niunctionem cum Deo, propter quem amantur, ct nobiscum, a qui bus amantur. Sed coniunctio nostra cum diversis proximis triplex distingui­ tur pro triplici fundamento: a) carnalis, quae oritur cx communi­ tate sanguinis, ct fundatur in bonis vitae ct familiae, v gr. inter pa­ tres ct filios, inter comugcs clc. ; fi) spirituals, quae oritur cx vincu­ lo religionis, ct fundatur in bonis spiritualibus ct aeternis, verbi gratia inter membra Ecclesiae, pastorem ct fulcies etc ; y) c.viits, quae oritur ex vinculo politico, ct fundatur in bonis socialibus, verbi gratia inter cives unius status, municipii, societatis, clc. 897. Principia: Ordine caritatis diligendi sunt magis: a) obicctive, meliores; b) appreciative, el c) intensive, pro­ ximiores. Ratio complexiva istius principii generalis est, quia "ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad prin­ cipium. Sed duplex est principium dilectionis, unum obiectinini: Deus: alterum efficiens: diligens. Ergo magis diligendi sunt illi qui Deo vel nobis sunt propinquiores ct conjunctio­ ns”44. Iam vero: Ad a); Meliores seu sanctiores, utpotc Deo propin­ ciores et magis de eo participantes magis diligendi sunt objec­ tive quam minus sancti ; per complacentiam gaudendo magis le bono maiore eorum, ct per benevolentiam volendo eis maio­ rem beatitudinem ad quam ius habent. Et hoc quidem directe, seu secundum dilectionem quae nititur in bonis iam possessis ; nam indirecte, seu secundum cona quae augeri possunt, magis amare debemus nobis pro­ pinquiores, eis optando ut meliores sint et ad maiorem bealitudinem perveniant, idque eisdem procurando iuxta Gal 6,10 t’. 1 Titn 5,8) : “operemur bonum ad omnes, maxime autem id domesticos fidei’’. Ad b); Nobis coniunctiores, quoniam amantur pluribus ■ iulis ct modis a caritate imperatis, magis aestimabiles sunt ;uam alii qui non habent aliam coniunctioncm nobiscum praetr communem caritatis, quod sci. sunt destinati ad eandem Witudinçm. Ergo appretiative praeferendi sunt comunc‘wcs. 11 MXRKJCLBACn, 1,912. 852 opera misericordiae, n897-901 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS 863 vel minus incommodum proprium in subvenien­ Ad c) : Motus amantis in amatum, qui est amor, ex I pnnquac, ' lege a Deo naturae indita vehementius influit in ca quae sum I do remotiori quam propinquiori proximo etc. ipsi propinquiora quam in remotiora, non attenta dignitate I Unde concludes: Filius tenetur derelinquere religionem ut pa­ obiecti. Ergo etiam sub hoc respectu propinquiores intensius I rentibus prospiciat, quatenus hoc medium sit cis necessarium ad amandi sunt quam remotiores. I bonum spirituale vel temporale valde necessarium (cf. c.5-12,2'’). 898. 2. in bonis alicui coniunctioni propriis, supposita aequali necessitate, per se illi praeferendi sunt qui secundum eam coniunctionem sint nobis propinquiores. Ratio est quia circa illa bona versatur specialis conxinctio. ideoque specialis titulus amoris, 'l'amen infimitas coniunctionis alterius aliave circumstantia facere potest ut haec praeferentia sit mutanda 45 ; sic v.gr. saepe mater plus est diligenda quam pater, quia magis fecit pro filio. Limitatur principium ad aequalem necessitatem, quia in inaequali per se ille prius succurrendus est qui magis indiget auxilio. I 990. 4. Inversio ordinis debiti: a) Quoad necessitatem I extremam vel gravem postponendam levi, qrave peccatum es!, I quia in materia gravi laedit caritatem: b) quoad coniunctio­ I nem personarum non est gravis, nisi proxime coniuncti postI fenantur remote coniunctis vel extraneis in re gravi. I I | | Unde concludes: In his quae pertinent ad naturam, praeferen­ di sunt consanguinei, secundum ordinem inter cos existentem*; in his quae pertinent ad coniunctionem spiritualem, parotciaui vel paenilentes proprii prae extraneis, etsi consanguineis: in his quae pertinent ad coniunctionem civilem, concives, etc. Sed in extrema necessitate spirituali proprii patris ct alicuius parocciani, paro­ chus potest primo loco succurrere parenti. Similiter filio licet prius auxiliare matri piae quam patri dissoluto. 899. 3. In bonis cuicumque coniunctioni conuntoiibiu praeferendi sunt absolute propinquiores, i.e. ii qui potiorc coniunctione nobiscum iunguntur, nisi intercedat aliqua cir­ cumstantia ordinem istum modilicans. Potissima autem coniunctio est carnalis, utpote quae in nititur ipsi naturae, cuius ordo a caritate non mutatur, ideoque est prior et firmior et maiori intercommunicatione beneficio­ rum fundata: sequitur spiritualis, quae ratione obiecti ante­ cellit civili. Tamen intercedere possunt circumstantiae diversae ex qui­ bus ordo regulariter praescriptus modificetur, v.gr. maior cer­ titudo efficaciae in auxilio praestando personae minus pro·’- Cf. Woüters, 1,573. 4· Inter vanos consangtfneos S. Thomas (2-2 q 26 a.9.11) hunc ordinem generat m et per se servandum statut; 1) coniux, un tus in unam carnem; 2) hlii, secundum naturam prov dendi a parent bus; 3) pater, nobilius generationis prme p um; 4) mater; 5) fratres; 6) alii consaguinei ct affines. Ipse S. Thomas animadvert.t (2-2 q 26 a.9 ad 3; <131 a.3 ad 4)) in extrema necessitate pa· rentes prae alus qqibuscumque esse attendendos, utpote qui v tam dederint, ct sic ius aequis erint ut a filiis primi auxilentur. Cf. etiam SuarUz, De car tote 1.9 s.4 n.7 AI.1er, saltem cxplic te pro gcneralitatc expressionis adhibitae, Saluant icensus, Λ/or. tr.24 n.21. De actibus externis caritatis circa necessitatem proximi seu de operibus misericordiae 901. Caritas est affectiva simul ct effectiva, complectens ct cmnplaccnt'am dc bonis am^ti ct benevolentiam s<*u voluntatem lum augendi bona tum sublevandi mala illius, quae reputat ut prepria: nam qui vere diligit amicum ut seîpsum. non potest non ’.elle ei fruitionem bonorum liberationemque malorum sicut sibisictiosi, caque procurare per beneficentiam, quae ex actu dilectio­ nis benevolae consequitur ut effectus benevolentiae. I Pnrro beneficentia, prout operatur bnnum sub ratione boni, non est virtus specialis a caritate et b^nevol^mia distincta «d c:u« actus uecutivus externus; nam habet idem obiectum ct motivum, bonum I sci. in quantum ta’c ct propter Deum. Sed prout operatur benum sub ratione speciali debiti, gratuiti, in cultum divinum, in sat sfacI tionem sacramcntalcm, ad miseriam proximi cx compassione subleondam etc., pertinet ad speciales virtutes iustitiac. libcralitatis, rcIponis, paenitentiae, misericordiae etc., pro speciali motivo benefi! tmtiac in singulis casibus. Iam vero, exercitium beneficentiae, quod sicut ipsa caritas debet 55c omnino universale quoad affectum scu internam animi disposi■ >nem, rationem habere debet quoad effectum diversarum circnm* antiarum temporis, loci, personarum ad nuas vel a anibus opera ca­ ptatis excreentur. 'Consideratio istarum circumstantiarum specialem riiicultatem habet quando quaestio est dc necessitate ct miseria proximi sublevanda, seu dc operibus misericordiae a caritate impep’.is. Quare dc cis in particulari fit sermo in tractatibus moralibus. I Summa rerum dicendarum. Agendum est summarie dc ipsa mi! mcordia eiusque operibus in genere (a.l), latius vero ct in parI culari de beneficentia materiali seu de eleemosyna (a.2) et de beneficentia spirituali sen correctione fraterna (a3). propter momentum ct applicationem specialem utriiisquc in vita humani Ta\qukrev. 11.780-818; Aehtxvs-Dames, 1.35° 372: Ferrekes-MomdiIa, 1.2^3303; Noldin-Schmitt, 11,86-99; Peinauoh, 1,242-283; Loiano-Gkizzana, 11,131146. ARTICULUS I De misericordia in genere 902. I. Misericordia tripliciter sumi potest: a) Ut passio appetitus, et ita est “alienae miseriae quaedam in nos­ tro corde compassio, qua utique, si possumus, subvenire compellimur’’ 1 ; /?) ut beneficium erga proxima procedens ex benevolentia, confunditur cum caritate ct existil perfec­ tissime in Deo, qui est “misericors ct miserator Dominus"; γ) ut virtus moralis specialis est "virtus inclinans volunta­ tem ad debitam alienae miseriae compassionem et sublevationem"2. Dicitur: Ad debitam compassionem, eius est enim moderari mo­ tum affectionis erga egenos, ne sit nimis magnus vcl nimis parvus, sed debite proportionally ad condiciones personarum et rerum. E/ sublevationem, i.e. misericordia, sicut caritas a qua imperatur, est non scium affectiva sed etiam effectiva, pa­ rata ad benefaciendum omnibus quoad dispositionem animi, et in quantum potest benefaciens iuxta rectum ordinem. Opera misericordiae recensentur: o) Sep­ tem spiritualia: “Consule, carpe, doce, solare, remitte, 1er. ora"; seu consulere dubitanti, corrigere peccata, docere igno­ rantem, consolari afflictum, condonare offendenti, tolerare fastidiosos, orare pro omnibus; fr) SEPTEM corporalia: "Vi­ sito, poto, cibo, redimo, tego, colligo, condo’’; seu visitare aegrotantes, potare sitientes, cibare esurientes, redimere cap­ tivos. vestire nudos, excipere hospites, sepelire mortuos (cf. Mt 25,35-36.42-43; Tob 2,3-10; 1212-13). Ex corporalibus quaedam, propter mutatas condiciones sociales, vix iam habent applicationem in circumstantiis nor­ malibus. v. gr. scpelitio mortuorum; alia autem sublimiori et generaliori forma implenda sunt per participationem in ope- 903. II. 1 S. Augustinus. D*· cîv'fatc Dei 1.9 c.S: ML 41,261. ’ S. Thomas, 2-2 q.30 a.3. 8(6 ribus socialibus 3, quae nequeunt sustineri sine generosa co­ operatione multorum, et sine quibus multiplicatae miseriae proletariorum satisfieri non potest per sola opera misericor­ diae individualia. 904. III. Praestant spiritualia corporalibus, tam ra­ tione subiecti immediati cui praestantur, quam rei praestitae ct actuum quibus exercentur; nam spiritus ct donum spiri­ tuale et actus spirituales praeeminent nobilitate corpori et dono materiali et actibus corporalibus. Nihilominus in casibus particularibus propter adiuncta specialia, v.gr. urgentioris ne­ cessitatis, anteponenda est eleemosyna corporalis, ct sic alen­ dus est prius fame deficiens quam instruendus. 905. IV. Commendantur maxime in S. Scriptura opera misericordiae, sive spiritualia sive corporalia, adeo ut Christus Dominus signum suae missionis ex V. T. retule­ rit huiusmodi (Dc 4,18-19; cf. 7,22): “Spiritus Domini su­ per me ; propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, sanare contritos corde, praedicare captivis remis­ sionem et caecis visum, dimittere confractos in remissionem.” Et laus est Ecclesiae quod doctrina et operibus misericordiae servitutem socialem paganismi transformaverit in vitae condi­ cionem humanae dignitati convenientem4, et indefessa semper pennanet in operibus misericordiae exercendis, non obstan­ te incomprchensione rationalism! et positivism» moderni 5, utpotc quae dogma Corporis Christi mystici et docet et vivit e. ’ Ci. TanquEREY. 11.704-810. plura cx istis recensens, et opportunis allegatio* * aibus ct indicationibus illustrans. • Cf. Lallemand. 11 stoirc dc la chardf (Paris 1*003); LtCKY, History of EuI tifron Mofah* (New YoFk 1891) c.4. 1 Leo XIII, Encycl. Rerum novarum, ad rem: “Hodie quidem multi, quod eodem modo fecerunt olnn ethn.ci, ad arguendam transgrediuntur Eccles am taitis etiam tam egregiae caritatis; cu us m locum subrogare v sum est constitu­ to legibus public.s beneficent-am. Sed quae chr stianam caritatem suppleant, I fcüm se ad alcnas porr gentem util lates, artes humanae nullae reperientur. EcI cksae solius est illa vrtus. quia n s» a Sacrat.ss.rno Icsu Christi Corde ducitur, I ulla est uspiam*· (ASS 23 11800/1) 6S5). • “Sentient enim ct intrll geni omnes plane homines a communi parente Deo rocrcatos; omnes ad eundem finem bonorum tendere, qui Deus est ipse... s nr!os item pariter esse lesu Chr st» benefico redemptos ct in d gnitalem filorum ! Dr vindicatos, ut plane nccess tudine itatertw cum inter tum et am cum 1 Christo Domno primogrn to in mult's fratribus cont neantur” (Ero XIII, Encycl. Kmurt novarum: ASS 23 [1890/1] 653). Gravissima hac hnra... qua tot doWres corpora lacerant rn.icrorc.squc an mos, ad hanc supernam canUtem exciun otnnes oportet, ut collabs omnium v rdnis,.. tam >ngent bus an ui corpor *quc *xessitatibus mira pietatis nr serico rd iaeque content one subven atur; atque vico myrtta lesu Corporis stud.osa largias ct .nexbau ta fecundis ubq»ι IV Sent, d.15 q.2 a.l sol.l. AVas dernit;nnes colligit F. Schaub, Die katholische Caritas und ihrt Cegner (Münchcn-Cladbach 1909). • Sic v gr. Azp'azu. Horvath. Sp'cq. Damen, citati ab M. Zalba EI mol tv de Ia limnsna: FomSoc 3 (1948) 42. Cf. Peinador, 11,261; II. M. Htsisc, Charité d'hier, justice d'aujourd'huif • Cf. M. Zai.ba, Dcstitio natural obligatorio dc lo superfluo: FomSoc 3 (1948) 296-297. 10 F.n textus (D 1938 b): “LJbi necess'tati satis et decoro datum officium est dc eo quod superat, gratificari indigentibus. iQuod superet, date elcemosy T 10-11: “Quid ergo facimus? [ne in ignem mittamur]. Qui habet duas tunicas det non habenti, et qui habet escas simi­ liter faciat.” xi’ non iustitiae, excepto in rebus extremis, officia ista sunt, sed caritatis urmanaeCf. Pius XI, Quadragesimo anno: AAS 28 (1931) 194. n 5 (1913) 18. Cf. Zalba, EI motivo de la limosna: FomSoc 3 (1948) *22424· ° Encycl. Rerum novarum: AAS 23 (1890/1) 652. DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS OIT.R \ MISERICORDI AF Ratio: Praeceptum iuris naturalis facile colligitur c.v condicionibus genuinae caritatis erga proximos, quae est dc praecepto naturali. Profecto, dilectio proximi, cum sit af­ fectiva et effectiva, postulat non solum ut velimus sed etiam ut procuremus ei bonum, idcoque ut indigentiae eius mate­ riali pro nostra facultate subveniamus, quod fit per eleemosy­ nam. Sane iuxta principium legis naturalis : quod tibi non vis alteri ne facias, succurrere debemus proximo indigenti, sicut volumus ut ille nobis subveniat in necessitate propria; et sic­ ut arcemus malum a nobis quantum possumus, sic arcere debemus malum indigentiae quod, per caritatem, reputamus in eo ut proprium. Idem demonstratur ex necessitate pacis conservandae in societate humana ; id quod non poterit obtineri, ut experien­ tia ostendit, si divites recusent convenientes eleemosynas. Praesertim autem confirmatur hoc praeceptum ex condi­ cione dominii privati, quod possidetur quidem legitime, et in actuali condicione generis humani ex necessitate recti or­ dinis, primario quidem ad subveniendum propriis necessitati­ bus, sed secundario ad succurrendum aliis magis indigenti­ bus iuxta functionem socialem proprietatis, “velut minister providentiae divinae”, ut infra magis declarabitur. Unde lex naturalis non potest non providere ut ex divitum abundantia pauperes percipere debeant, ne iusta materialium bonorum divisio cedat in detrimentum pauperum. Profecto usus debi­ tus rerum anterior ct principalior est ipso iure possidendi. I Ad c) : Beneficiati obligantur ex iure ecclesiastico ad distribuendos inter pauperes, vel dedicandos usibus piis, omnes I fructus qui post ipsorum decentem sustentationem remanserint superflui cx reditibus beneiicialibus, prout explicabitur in tractatu iustitiae, agendo de subiecto dominii. Haec obligatio est ex genere suo gravis, omnibus consentientibus, sive fons eius sit purum praeceptum ecclesiasticum sive etiam ius naturale. I I I I I ! ! I I 909. 2. Obligatio faciendi eleemosynam vi iuris naturalis ei divini est ex genere suo gravis. Constat cx verbis S. Scripturae ct cx sententia damnationis aeternae danda contra transgressores, itemque ex momento virtutis a qua imperatur, quae est excellentissima omnium ; et a qua elicitur immediate, quae est maxima inter eas quae ad proximum pertinent. I ! ! I I I I I I I I Unde concludes: Certo graviter obligat praeceptum eleemosynae in materia gravi, idcoque saltem in necessitate extrema et gravi proximorum. Imo, probabilius etiam in necessitate communi est obligaiio gravis faciendi interdum eleemosynam; tum quia textus Scripturac ct locutiones Patrum sunt omnino generales, tum quia SS. Pa1res supponunt frequentius violari grave praeceptum, cum pauperes constituti in gravi necessitate praesertim circa cibum ct potum non sint tam frequentes; tum quia malum notabile socie alis est ct indigens remedio quod sint pauperes communes, qui cctcroquin saepius in gravem necessitatem inciderent nisi obligatio cis subveniendi esset gravis; tum denique quia bona superflua gravata sunt functione sociali serviendi necessitatibus societatis humanae’*. I I Ad b): in P. T., inter alia similia, praescripserat Deus (Deut 15,11): “Ego praecipio tibi ut aperias manum fratri tuo egeno et pauperi, qui tecum versatur in terra” ; Prov 25,21: “Si esurierit inimicus tuus, ciba ilium ; si sitierit, da ei aquam bibere”. In N. T., autem, praeter textus iam citatos aliosque infra citandos (Lc 11,41; 1 Io 3,17), spcciatim memoranda venit sententia supremi dici (Mt 25,34-43), in qua naturale praeceptum implicito mandato positivo solemniter sancitum supponitur, cum in normam condemnationis dandae consti­ tuitur (Mt 25,41-42): “Discedite a me maledicti in ignem aeternum... esuviri enim ct non dedistis mihi manducare; sitivi ct non dedistis mihi potum.” Porro “nullus punitur poe­ na aeterna pro omissione alicuius quod non cadit sub prae­ cepto... Ergo dare eleemosynam est in praecepto’’13. 11 S. Thomas, 2-2 q.32 a.5. μ 908-91 —’ 910. II. Condiciones generales urgendae ob’igationis. 1. Obligatio eleemosynae urget in casibus concretis I quando haec duo simul concurrunt: moralis possibilitas cx I farte succurrentis, ct vera necessitas cx parte indigentis. I i Theologi communiter ita sentiunt cum S. Thoma: “Ex I parte quidem dantis considerandum est, ut id quod est in I dccmosynas erogandum, sit ci superfluum... Ex parte autem I recipientis requiritur quod necessitatem habeat; alioquin non I esset ratio cur eleemosyna ei daretur” 15. Ratio intrinseca huius principii est ordo caritatis servanI Ius: nemo enim ordinate sucurrit proximo in pari necesI state antequam sibi provideat, cum caritas bene ordinata inI ôpiat a semetipso. Praeterea idem ordo rectus saltem perCf. Suarez, Dr car'taie clirp,7 sect 3 n.7. Pro sententia benign ore cf luntUM, Theologia moralis 1.2 tr.3 c6 n.5; DallerinI-PaUXIMM, 11,206.. • ~ 2-2 q.32 a.5; cf. ibid, ad 3. I u opera DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS Ratio: Praeceptum iuris naturalis facile colligitur c.r condicionibus genuinae caritatis erga proximos, quae est dc praecepto naturali. Profecto, dilectio proximi, cum sit aiI fectiva et effectiva, postulat non solum ut velimus sed etiam ut procuremus ei bonum, ideoque ut indigentiae cius mate­ riali pro nostra facultate subveniamus, quod fit per eleemosy­ nam. Sane iuxta principium legis naturalis : quod tibi non vis alteri ne facias, succurrere debemus proximo indigenti, sicut volumus ut ille nobis subveniat in necessitate propria ; et sic­ ut arcemus malum a nobis quantum possumus, sic arcere debemus malum indigentiae quod, per caritatem, reputamus in co ut proprium. Idem demonstratur cx necessitate pacis conservandae in societate humana; id quod non poterit obtineri, ut experien­ tia ostendit, si divites recusent convenientes eleemosynas. Praesertim autem confirmatur hoc praeceptum ex condi­ cione dominii privati, quod possidetur quidem legitime, ct in actuali condicione generis humani ex necessitate recti or­ dinis, primario quidem ad subveniendum propriis necessitati­ bus, sed secundario ad succurrendum aliis magis indigenti­ bus iuxta functionem socialem proprietatis, “vclut minister providentiae divinae”, ut infra magis declarabitur. Unde lex naturalis non potest non providere ut ex divitum abundantia pauperes percipere debeant, ne iusta materialium bonorum divisio cedat in detrimentum pauperum. Profecto usus debi­ tus rerum anterior et principalior est ipso iure possidendi. Ad b) : In V. T., inter alia similia, praescripserat Deus (Deut 15,11): “Ego praecipio tibi ut aperias manum fratri tuo egeno ct pauperi, qui tecum versatur in terra” ; Prov 25,21: “Si esurierit inimicus tuus, ciba illum ; si sitierit, da ei aquam bibere”. In N. T., autem, praeter textus iam citatos aliosque infra citandos (Lc 11,41; 1 Io 3,17), speciatim memoranda venit sententia supremi dici (Mt 25,34-43), in qua naturale praeceptum implicito mandato positivo solemniter sancitum supponitur, cum in normam condemnationis dandae consti­ tuitur (Mt 25,41-42): “Discedite a me maledicti in ignem aeternum... esuviri enim ct non dedistis mihi manducare; sitivi ct non dedistis mihi potum.” Torro “nullus punitur pocna aeterna pro omissione alicuius quod non cadit sub prae­ cepto... Ergo dare eleemosynam est in praecepto”13. 11 S. Thomas, 2-2 q.32 a.S. x'.isr.mcoiunAr^iXlS Ad c): Beneficiati obligantur cx iure ecclesiastico ad dis­ tribuendos inter pauperes, vel dedicandos usibus piis, omnes fructus qui post ipsorum decentem sustentationem remanse­ rint superflui cx reditibus benelicialibus, prout explicabitur in tractatu iustitiae, agendo de subiecto dominii. I laec obli­ gatio est ex genere suo gravis, omnibus consentientibus, sive fons eius sit purum praeceptum ecclesiasticum sive etiam ius naturale. 909. 2. Obligatio faciendi eleemosynam vi iuris natu­ ralis ct divini est ex genere suo gravis. Constat cx verbis S. Scripturae et ex sententia damna­ tionis aeternae danda contra transgressores, itemque cx mo­ mento virtutis a qua imperatur, quae est excellentissima omnium ; et a qua elicitur immediate, quae est maxima inter eas quae ad proximum pertinent. Unde concludes: Certo graviter obligat praeceptum eleemosynae in materia gravi, ideoque saltem in necessitate extrema et gravi pro­ ximorum. Imo, probabilius etiam in necessitate communi est obliga­ tio gravis faciendi interdum eleemosynam; tum quia textus Scriptu­ rae ct locutiones Patrum sunt omnino generales, tum quia SS. Pa­ tres supponunt frequentius violari grave praeceptum, cum pauperes constituti in gravi necessitate praesertim circa cibum ct potum non sint tam frequentes; tum quia malum notabile socie atis est et indi­ gens remedio quod sint pauperes communes, qui cctcroquin saepius in gravem necessitatem inciderent nisi obligatio cis subveniendi esset gravis; tum denique quia bona superflua gravata sunt functione so­ ciali serviendi necessitatibus societatis humanae’*. 910. II. Condiciones generales urgendae obigatioI nis. 1. Obligatio eleemosynae urget in casibus concretis I q.tando haec duo simul concurrunt: moralis possibilitas cx farte succurrentis, et vera necessitas ex parte indigentis. Theologi communiter ita sentiunt cum S. Thoma: “Ex I parte quidem dantis considerandum est, ut id quod est in I eleemosynas erogandum, sit ei superfluum... Ex parte autem i recipientis requiritur quod necessitatem habeat; alioquin non esset ratio cur eleemosyna ei daretur” 15. Ratio intrinseca huius principii est ordo caritatis servanI dus; nemo enim ordinate sucurrit proximo in pari nccesiI sitate antequam sibi provideat, cum caritas bene ordinata in! dpiat a semetipso. Praeterea idem ordo rectus saltem per­ il M Cf. Suarez, Dc cartate di p 7 sect 3 n 7. Pro sententia benign ore c£ UniAxx, Theologia moral's 1.2 tr 3 c.6 n.S; BallERINI-Palmieri, 11,206.. u 2-2 q.32 a.S; cf. ibid, ad 3. OPERA MISERICORDIAE. mittit ut non subveniamus proximo nisi secundum possibili­ tatem moralem prudenter aestimatam, vel per media quae nobismetipsis data occasione essent applicanda ; ideoque non obligamur ex praecepto stricto ut succurramus iuxta possibi­ litatem physicam, vel afferendo auxilium extraordinarium. Tandem, praecepto satisfit si tantum prorrigatur indigenti quantum ei est necessarium ad superandam necessitatem. Unde concludes: 1. Medici, advocati, aliique in similibus adiunctis, graviter obligantur ad impendendam suam operam gratis in favorem eorum qui in gravi necessitate inveniuntur nec apud alium invenire possunt patrocinium, etsi nulla honoraria possint percipere ab cis. Excipitur casus incommodi proportionati exurgentis medico vel advocato ex interventione gratuita. 2. Si ad tollendam necessitatem indigentis sufficiat rem mutuo dare, vel commodare, vcl retardata solutione pretii vendere, nemo tenetur ad eam dono dandam, sed potest restitutionem exigere pro tempore in quo ea erit possibilis. Ad b): Recolantur quae alibi dicta sunt de triplici ne­ cessitate extrema, gravi, communi, nam hoc loco similiter applicantur. 912. Unde concludes: 1. Gcncratim eleemosynae non possunt fieri nisi cx bonis propriis, quorum quis habet ct dominium ct administrationem, et ex bonis alienis quorum habetur sola administra­ tio quae permittat vcl imponat aliquas eleemosynas si rcctc geratur; tamen, in extrema necessitate proximi, licebit ei subvenire cx bonis alienis si aliter nequeat praestari auxilium, modo non sint neces­ saria ad vitam proprii domini vel aequivalcant remedio extraordina­ rio; item per accidens fieri potest aliquando eleemosyna ex bonis alienis, quando non possunt restitui ipsi domino vcl sunt fructus simoniaci (cf. c.729) in pauperum beneficium erogandi etc.”. 911. 2. In mensurandis ct combinandis his duabus con­ dicionibus distinguenda sunt: a) Quoad moralem possibili­ tatem succurrentis, bona : a) vitae necessaria, β) statui ne­ cessaria, γ) simpliciter superflua; b) quoad indigentiam pro­ ximi, necessitas: extrema, gravis, communis. M “Huiusmodi necessarii terminus non est in ind;v’s*’h‘di con libus, primum dicemus dc odio De ; deinde dc odio proximi; nam de odo erga scipsuin vix est aliquid animadvertendum. n 931-934 893 Motus quo male afficimur, nempe, sicut amor est mo­ tus prosecutivus propter consonantiam appetitus cum eo quod sibi convenit, sic odium est motus aversativus propter disso­ nantiam appetitus ad id quod sibi repugnat. Erga aliquid, sive res sit sive persona. 933. II. Distinguitur odium : a) Abominationis seu aver­ sionis, quod est actus voluntatis aversativus a malo quod in obiecto percipitur, v. gr., ab aliqua persona, quatenus nobis vel nostris coniunctis nociva consideratur; hoc odium respicit aut ipsum malum quod invenitur in persona proximi, aut ipsam personam propter hoc malum, ct opponitur amori con­ cupiscentiae. b) Inimicitiae seu malevolentiae, quod est actus volun­ tatis aversativus ab ipsa persona proximi secundum se, exop­ tans ei malum prout eius malum est ; opponitur amori bene­ volentiae, ct praeparatur per odium abominationis, sicut ipsa benevolentia praeparatur per concupiscentiam. 934. III. Principia generalia de odio: 1. Odium abomirationis: a) conceptum in malum personae ex iusta causa et intra limites recti ordinis, nullum peccatum est, ct potest esse ocius virtutis; sed b) quatenus fertur in ipsam personam pro­ ximi propter malum, est peccatum cx genere suo grave. Ad a): Odium istud fertur in defectum personae, verbi gratia, in ebriositatem mariti, non in ipsam personam ut talem ; iam vero defectus obiectivus odibilis est, et si odio habeatur intra limites recti ordinis secundum modum, finem, et cetera, eo ipso colitur virtus contraria ; nec obstat quod sit in personam amore prosequendam, nam proximis debemus amorem secundum naturam et gratiam, sed non secundum pec­ cata et defectum bonitatis, quae non sunt a Deo \ Ad b): Odium istud attingit personam proximi circa quam tenemur lege caritatis ex genere suo graviter nos obli­ gantis ad amorem proximorum omnium, non obstantibus torum defectibus, actuali aversione a Deo, etc., etsi ipsos defectus ct inimicitiam Dei in eis merito possumus odio ha­ bere, salva caritate erga personam. 932. I. Odium est motus appetitus quo male afficimur erga aliquid. Dicitur: ω AAS 40 (1048) 3n7 400.402. Imo, "Actio catholica nc quidem bahet tutura sua nvssoncm praesidendi aliis associat’ondms, neque exercitandi . vita alicuius tristari et de illius morte naturali gaudere, illam 12,10). rdficaci affectu petere ct desiderare, nonquidem cx displicentia 2 Odium Dei ita repugnat voluntati ordinatae ad bonum, ut S. Thomu (2-2 q.34 a 1) sibi proposuerit quaestionem : “Utrum quis poss t Deum odio habere." Cui respondetur distinctione: secundum essentiam non potest non aman et necessario amatur ab iis qui eam contemplantur; sed secundum effectus qui ab eo proveniunt nobis v s one beatifica nondum (ruentibus, potest odio haben. Cf Deui 32.41; Num 10.35; lo 15,24 etc. ptrsqnac, sed ob aliquod temporale emolumentum. Licitum est, absoluto desiderio cupere mortem patris, non qui1 Sap 14,0; "Similiter odio sunt Deo impius ct impietas eius." Unde in • t 118.113 (cf. 138,21) psalmista gloriatur quod “iniquos odio liabui et legem hen ddexi". 896 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS dem ut malum patris sed ut bonum cupientis; quia nimirum ei obventura est pinguis hereditas. Licitum est filio gaudere dc parricidio parentis a se in ebrie­ tati perpetrato, propter ingentes divitias inde cx hereditate con­ secutas.” 938. VII. Species peccati: a) Odium in Deum, nosmetipsos, proximum sunt peccata specie distincta; b) odium qualitatis proximi, specie differt pro diversis specie motivis; c) odia quibus optamus proximo diversa mala, probabiliter ad unicam speciem moralem pertinent, si desiderium sit inef­ ficax, secus vero si sit efficax. Rationes sunt satis manifestae. Ad a): Meminerimus obiectum amoris cui odium contradicit esse specifice dis­ tinctum, prout consideretur in se beatificans, participatio istius bonitatis, consociatio in hac participatione ; ad b); malitia odii sumitur a motivo pietatis, iustitiae, religio­ nis etc., ideoque peccatum est respective impietatis, iniustitiae, irreligionis etc.; ad c) : in desiderio inefficaci, mala optata apprehenduntur et optantur sub ratione generica mali: e contra vero, desiderium efficax fertur in reni ma­ lam concretam et suis circumstantiis vestitam, ideoque participat dc malitia obiecti concreti; sic v.gr. differunt specie desiderium diffamandi ct occidendi inimicum. De scandalo QUOD OPPONITUR BENEFICIENTIAE Summa rerum dicendarum. Traditis notione et d visione scandali, exponun­ tur principia de scandalo activo directo et indirecto, quoad quantitatem et qualitatem peccati; deinde agitur de obi gatione vitandi scandalum fciitun, denique de obligatione eiusdem reparandi. Fhkrkres-Mondria, 1,305-322; Vermeerscii, II, 110-120; Prüumer, I, 60S616. PECCATA COXTKA CARITATEM N 937-941 897 Dictum vel facium, sci. aliquid externum, ut verba, fac­ ta, modus sese gerendi etc., positum, vel etiam omissum, non vero mere interne concupitum, utpotc quod alteri non praebet occasionem mali, ideoque non est peccatum scandali, sed ad summum desiderium peccaminosum scandalizandi. Minus rectum, i. e. malum, v. gr. sermo obscenus, vel mali speciem habens, sive in se sive ratione circumstantiarum, sive etiam pure subjective ratione malitiae vel imperfectionis personarum; sic v. gr. manducatio carnis feria VI coram aliis insciis dispensationis vel excusationis a lege, habet speciem mali. Praebens occasionem ruinae vel alicuius mali spiritualis cuiuscumque speciei, quia peccatum scandalizati, si sequatur, tandem pendet totum ab cius voluntate, cui sola ansa peccan­ di praesentatur, non sublata facultate resistendi. 940. Unde concludes: 1. Actio graviter pcccaminosa coram aliis perpetrata non habet rationem scandali theologici, si mora­ litcr certo constat in aliquo casu rariore eam nullum influxum ha­ bituram in cos, sive propter firmitatem in virtute sive quia cx seipsis plane determinati sunt ad peccandum, nam "coram sanctis ct sceleratis non fit scandalum". Nihilominus inducere ad peccatum actuale cum qui habitualiter est dispositus ad peccandum, \crbi gratia meretricem, est peccatum scandali cx genere suo grave se­ cundum plures AA., quibus assentit S. Alfonsus*; imo sunt qui censeant reum gravis scandali cum qui ansam dat perficiendi pec­ catum ci qui iam determinatus est ad peccandum, v.gr. qui consentit petenti fornicationem*. 2. Peccatum cx se grave potest habere rationem scandali levis, si nempe dat occasionem peccati levis committendi, v.gr furti pani momenti ; e converso peccatum secundum se leve, potest esse grave scandalum, v.gr. si religiosus irreverenter loquatur dc su­ periore, vel sacerdos leviter de lubricis. 3. “Non ideo factum aliquod est scandalum, quia alius incipit I ie tali homine male suspicari aut sentire, quia hic non peccat si ' b sufficientia motiva suspicetur. Secus tamen est, si incipiat male sentire dc fide catholica, clero, ordine religioso, vel minus ad pie­ tatem affici”1. 939. Scandalum intelligitur : a) Etymologice, quodvis offendiculum cui pes impingit in via, cum periculo lapsus; b') Sensu vulgari, admiratio, horror et indignatio de actione 941. Differt a : a) Cooperatione ad malum, in qua inproximi, necnon et suspiciones ac indicia fundata circa per­ versitatem proximi, praeter ca quae in sequenti acceptione I fluxus excreetur in peccatum alterius per modum causae cxcomprehenduntur; c) Sensu theologico est “dictum vel jac­ Itrinsccae mere adiuvantis seu secundariae. tum minus rectum, praebens alteri occasionem ruinae” $|i- I b) Inductione, quae est actio externa alium explicite ritualis4. Dicitur: I ' L.2 n.47. * S. Thomas, 2-2 q.43 a.l. 1 I £f· Wouters, 1,548 corol.2. S. Alfonsus, 1.2 n.44,6.° Thiol-Mos. 1 29 899 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS 898 ct directe sollicitans ad peccandum, tanquam causa moralis per se ct interdum primaria, quae si fuerit efficax, implicat obligationem eventualiter reparandi damnum ex inductione iniuste causatum, et quidem aliquando primo loco et in soli­ dum, ut alibi declarabitur. 9-12. Dividitur; Ratione intentionis in: a) Di­ rectum, si peccatum alterius vere intenditur, sive explicite ponendo actionem scandalosam ut proximus labatur, sive im­ plicite quando actio scandalosa cx se est inductiva ad tale pec­ catum alterius, vel est inseparabiliter coniuncta cum eo, vel non habet motivum sufficiens nisi in eo peccato proximi in­ tendendo; b) Indirectum, si peccatum proximi mere prae­ videtur secuturum, quin ullo modo in se intendatur8, verbi gratia, cum quis suspicatus proximum blasphcmaturum si ipse transeat per talem viam, vcl eum increpet etc., nihilominus ea faciat. Directum subdividitur in: σ) Simpliciter Directum, in quo scandalizans non vult peccatum proximi prout offensa Dei vcl malum scandalizati, sed propter alium finem qui ne­ quit obtineri sine illo peccato, v. gr. propter propiam utilita­ tem ; β) diabolicum, in quo scandalizans intendit peccatum al­ terius in quantum est offensa Dei vel malum peccantis, sicut diaboli volunt inhonorationem divinam, etsi nullum inde emo­ lumentum ipsi capiant. Ratione causae in : a) Activum seu datur qui est modus procedendi proximo praebens occasionem peccandi; b) passivum seu acceptum, quod est peccatum ortum ex scan­ dalo activo. Scandalum passivum subdividitur in : a) Acceptum quia datum, quod sequitur cx vero scandalo activo, seu ex actio­ ne saltem speciem mali in seipsa habente in adiunctis concre­ tis: β) mere acceptum quod sequitur cx actione in se nul­ latenus scandalosa, ct ulterius distinguitur: pharisaicum, quod oritur ex seda malitia peccantis, v. gr. cum aliquis blasphe­ mat videns alium orantem ; pusillorum, quod oritur cx igno­ rantia vcl infirmitate scandalizati, v. gr. cum aliquis incita­ tur ad malum aspectu mulieris decenter vestitae. * 2. • Merkeebach, 1,960-061 propoirt d vis:oncm scandali activi: rat’one effi­ caciae, »n directum ct indirectum; ratione intentionis, in expVcite vel impiate intentum. Quae d vis:o, quamquam modo loquendi Sii Thomâe (cf. 2 2 q.4J 3 l ad 4) melius accommodatur, fortasse minus commendatur saltem sub aspectu paedngogico. Ceterum, quae in ca clarius proponuntur quam in divisione inter recentiores communi, fortasse suffic.enter nos attenderimus. 943. 943. Unde Unde concludes: concludes: Potest esse scanda’um activum sine passivo, v.gr. si quis incitat alium ad furandum ct rcicitur; passivum suie activo, ut est v.gr. scandalum pharisaicum; actu um et fassivtnn simul, si v.gr. unus malo exemplo trahit alium ad pec­ candum. I. 2. Non est proprie dictum scandalum imped mentum pnsitum sine motivo alicui, ne possit opus maioris perfectionis cxcqui, sal­ tem quando propter hanc rationem agendi proximus non peccabit in omittendo opere maioris perfectionis, licet in eo actu latere pot­ est malitia corura caritatem. 944. Principia. 1. Scandal mu directum est peccatum cx genere suo grave. S. Scriptura hoc manifeste significat, tum ex modo lo­ quendi Icsu Christi, tum ex poena in scandalizantem infli­ genda. Mt 18,6-7: “Qui autem scandalizaverit unum de pusil­ lis istis, qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola assinaria in collo cius et demergatur in profundum maris. Vae mundo a scandalis ! Necesse est enim ut veniant scandala ; verumtamen vae homini illi per quem scandalum venit!” Rom 14,13: “Hoc indicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum”, qui enim hoc facit non secundum caritatem ambulat, sed destruit opus Dei (ibid. 15.20). Ratio patet ex dictis de caritate: Si enim existit obli­ gatio, cx genere suo gravis, diligendi proximum, cius salutem optandi, cum labentem corrigendi et a malo avertendi, quan­ to magis aderit illius ruinam spiritualem non intendendi ncc verbis vcl exemplis nostris in discrimen ponendi. Praeterea, si Deus ita hominum salutem dilexit, ut propter eam Filium suum tradiderit, ct si Redemptor noster sanguinem suum fu­ dit pro animabus, gravis offensio est in Deum Patrem et in Christum Redemptorem ad peccatum inducere cos quos Pa­ ter voluit salvos, et velle cos perdere pro quorum salute Chris­ tus mortuus est. Admittitur autem parvitas materiae in scandalo, non so­ lum igitur ratione imperfectionis actus, sed etiam ratione ipsius materiae, ad solum peccatum veniale vcl non nisi le­ viter ad mortale inducentis. At vero, sicut peccatum in se grave potest esse leve in ratione scandali, sic peccatum in se leve potest esse grave in ratione scandali, si proximum indu­ cit ad peccatum mortale. Gravitas scandali dati praesertim mensuratur ex praeviiione ct intentione scandali accipiendi, ex gravitate peccati 900 DE VIRTUTI HUS THEOLOGICIS PECCATA CONTRA CARITATEM 901 ad quod praebetur occasio, ex numero personarum quae eadem se graviter vel leviter pcccaminosa, imo, etiam si sit honesta, sed actione scandalizantur ex influxu denique actionis scan- I ponatur sine ratione vera ad permittendum grave scandalum ; β) tetiler, qui ponit actionem quam praevidet fore alteri occasionem aut dalosae in voluntatem scandalizati, qui eo est maior quo per­ levis peccati aut levis influxus ad grave peccatum, si talis act’O sit sona scandalizans magis est in dignitate, auctoritate, officio in se pcccaminosa, vel etiam honesta sed non sufficienti ratione et cetera constituta relate ad scandalizatum. iustificata ad permittendum peccatum proximi; 7) nullatenus, qui cum motivo plene proportionato ponit actionem bonam aut indiffe­ 945. 2. Scandalum indirectum, ut tale, iudicandum est rentem, etsi scit proximum inde ansam sumpturum ad grave vel leve secundum principia de voluntario in causa, ideoque potest esse peccatum, a sc nullatenus intentum. grave, leve vel nullum peccatum, prout sit gravis, levis vel 3. Occasionem peccati non auferre vel consulto permittere, vel nulla deordinatio in non omittenda actione scandalosa, prae­ etiam positive ponere aliqua actione honesta licet, non quidem ut cise in quantum omittenda fuit ad vitandum scandalum. alter peccet, sed cx recta intentione ct dummodo habeatur iusta cau­ sa ct proportionata periculo peccati praeviso, quae potest esse di­ Nimirum, per se debemus vitare quidquid proximo est oc­ minutio mali ad quod alius est plene determinatus. Nam occasio non casio peccandi, ideoque abstinere a qualibet actione, etiam in est inductio, ct sic permittitur malum ex actione duplicis effectui se bona, quae sine ratione sufficienti praebet proximo occa­ propter motivum rationabile; et hoc non est peccatum, siquidem ipse sionem peccandi. Si ratio sufficiens plene habeatur, peccatum Deus permittit similiter. Sic ludilh propter bonum sui populi prae­ buit Holophcrni occasionem peccandi, ct pater vel dominus licite scandali nullum aderit; si aliqualis existât, sed non vere proprobat fidelitatem filii vel famuli, relinquendo cx industria apertam portionata, peccatum scandali erit leve vel grave, prout pro­ capsam pecuniae ad meliorem educa'.ionem filii vel ad propriam ximo detur occasio levis vel gravis peccati ; si nulla sit causa, securitatem; similiter custos licite se abscondit ad deprehendendos verbi gratia quia actio scandalizans est in seipsa contra rec­ ct definitive deterrendos a furto latrones. tum ordinem, peccatum scandali est cx genere suo grave. 4. Petere ab alio quod ille non est facturus sine peccato: nun­ Huc facit 1 Cor S,9-13 (cf. Rom 14,13-21), ubi S. Paulus, quam licet si ipsum opus petitum est malum, sic enim positive in­ ducitur ad peccatum, vel ad continuationem aut cxccutioncm pec­ iis consentiens qui recte censebant idolothyta posse manduca­ cati ad quod fortasse erat determinatus; ct quidem, quatenus non ri, nihilominus rationem habendam dixit de infirmioribus ex sc iam ad peccandum determinatus, adest ratio scandali ; fratribus, inde scandalum patientibus: “Videte autem nc for­ fuerit sed quatenus ex sc iam fuerit paratus ad peccatum, sunt qui mali­ te haec licentia vestra offendiculum fiat infirmis... Sic autem tiam scandali non agnoscunt, quia petitio mere anticipat peccatum ; peccantes in fratres et pcrcutientes conscientiam eorum infir­ hcct vero cx proportionato motivo, si peccatum proveniet cx sola mam, in Christum peccatis. Quapropter si esca scandalizat fra­ I malitia alterius, quia sic mere permittitur malum proximi, quod satis simile est scandalo pharisaico, propter bonum finem aeque im­ trem meum, non manducabo carnem in aeternum, ne fratrem mediatum. Sic v.gr. licet cx rationabili causa petere iuramentum in meum scandalizem.” Igitur, vel ipsas actiones in se bonas iudicio ab co qui est pericraturus, et sacramentum a sacerdote inobligamur aliquando sub gravi evitare, nc grave scandalum I digno (cf. c.2261); non autem licet petere actum coniugalcm, solo causemus sine motivo sufficienti. I urgente aliquali periculo incontinentiae, a coniuge qui illum perfi­ 946. Unde concludes: 1. Scandali directi reus est, utpote in­ citans ad peccatum vel ad peccati cxccutioncm externam vel ad continuationem, qui a sacerdote excommunicato vitando aliovc caren­ te iurisdictione petit absolutionem peccatorum; qui infidelem rogat ut per falsos deos iuret, qui ab officiali publico petit ut contra offi­ cium suum agat; qui meretricem ad peccatum invitat”. 2. Ratione scandali peccat : a) graviter, qui ponit actionem quam praevidet fore alteri occasionem gravis peccati, si talis actio sit in de! onanistice, cum deficiat ratio proportionata ad permittendum I tale peccatum. 5. Consulere minus malum ad impediendum maius quod aliter I tpedtri nequit: a) nunquam licet secundum aliquos auctores (citanpr Valencia, Covarrubias, Caictano, Bender, Pcinador ac fere Tanhucrcy), quia semper sit actus malus cx ohiecto, quatenus a ver­ po a maiore malo obtineatur per positionem alterius mali, utique pinoris, sed tandem aliquando mali, etenim eligere minus malum t?· quidem minus grave sed tamen peccatum, cum ex duobus malis * Sed probabilius non committuntur tot peccata contra caritatem quot sunt I .ullum sit eligendum; id quod praesertim tunc valet cum minui personae quae praevidentur scandalum passurae, si omnes per modum uniui -ilum quod consulitur est disparatum a malo maiore a quo dissuamoralis habeantur, ideoque haec circumstantia non debebit declarari in con­ l-rtur, nam sic consulitur novum peccatum quod accedet ad prius fess one. ” Sed in confessione sufficit dicere peccatum cum meretrice commissum, peundum malitiam formalem iam perpetratum propter intentionem quia ratio scandali, non certo gravis (cf. n.940,1), implicite eo modo maruiesnceptam, ideoque ad obtinendum bonum consulitur tandem ma­ tatur. un, v.gr. si ad impediendum homicidium, cuius malitia iam est 902 PECCATA CONTRA C' PITAI ΓΜ DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS N 946-947 9Γ3 tenent etiam plures rcccntiores incedentes vestigiis aliorum magni coram Deo, suadetur furtum quod perficietur tanquam novum pec­ nominis ut Vazquez, Arriaga. Torres, Tamburini, Balk rn:-l‘alm ·.< i. catum 11 ; Dicendum videtur hanc ultimam opinionem non sohim probabi­ lem esse et tutam, id quod in dubium verti nequit, sed etiam ve­ P) pauci auctores (Salmanticcnscs, ac fere Soto ct Tanqv.rq) riorem, cum tota intentio formalitcr eo tendat ut maius malum ita loquuntur aliquando, ut consulere minus malum permittant lùnlum evitetur, ct obiectum actionis consulendi non sit reipsa ct secun­ in casu in quo illud sit virtualiler inclusum in maiore, et praeterea dum aestimationem moralem inductio ad malum, sed attentionem determinatio ad alterutrum existât irrevocabilis, solaque deliciat elu­ malefactoris ad illud convertere illiusque malitiam minus gravem tio in eo cui consulitur ; vel consequentias minus funestas proponere, id quod objective ve­ T) secundum plcrosque auctores, licet consulere minus mal·,tui im­ rum ct rectum est, nullo adhibito influxu morali ut malefactor ad pliciter cum id est virlualiler inclusum in maiore quod intendebatur, illud eligendum resolvatur, cum videt a consulente reprobari ct ut verbi gratia, fustigatio in vulneratione vel occisione, spoliatio don;..meram occasionem sibi indicari, si forte velit minus irrationabiliter in eiusdem combustione, etc., quia recte dicitur ad hoc determinatus I agere, cum renuit rationabiliter agere “. iam fuisse is qui ad maius erat determinatus, ct in ista deter- I 947. Unde resolves: 1. Gravis scandali rei sunt, qui retinent minatione detinetur consilium quod formalitcr diminuit malum I consuetudinem blasphemandi, praesertim coram sibi inferioribus; quod c medio tolli undequaque non potest; sic v.gr. licebit avertere | qui loquuntur valde Utrpia, praesertim coram junioribus vel per­ a furto 200 000 pcsctarum aliquem furem, dum ei demonstratur suf­ sonis diversi sexus; qui componunt, divulgant, cantant coram aliis ficientem sibi fore dimidiatam quantitatem 100 000 pcsctarum ct sc- I cantiones obscenas qui scribunt vel repraesentant comoedias turcurius obtinendam, dummodo cx adiunctis pateat furtum istud nu- | pes; qui participant in choreis scenicis aliisque, praesertim noctur­ noris quantitatis non approbari a consulente11; | nis, in quibus propter musicam, vestes saltatricum vel modos sal­ tandi. magna existit excitatio ad turpia; oui sculpunt, pmqimt, β) limitant plurcs auctores (I.ugo, Sporcr, Sanchez, Molina, S. Alfonsus, Wouters, Merkelbach) opinionem praecedentem ad ca- | publice exponunt vel vendunt imagines vel statuas vel delinea­ tiones valde turpes, nisi confectae d applicatae sint ad scientiam sum in quo minus malum virtualiler inclusum in maiore, considatur anatomicam, obstetriciam ctc. ct caute custodiantur: qui sine in­ relate ad eandem personam in quam praeparabatur malum maius, u Fatemur quidem expressionem ipsam suadere minus mahim an sserlation sur l'cspicc morale du scandale I (Brujas 1883), in quo opere erudite exponuntur duae opiniones cum respecItTij AA., ut sententia hic proposita praeferatur. a Luco, De fiaenit. d.16 n.161. a fuerunt AA., ut Vazquez, Azor, Bonacina, etc., qui censuerint solum *iadalum diabolicum esse peccatum contra caritatem. Cf. G. J. Waffelaert, tr. p.89-128. PECCATA CONTRA CARITATEM. X 906 949-951 907 DF. VIRTUTIBUS THEOLOGICIS cat contra caritatem, sed non contra temperantiam; qui pravo exemplo trahit alium ad furandum, peccat semel contra iustiliam furando, ct praeterea contra caritatem; sed sufficienter sc accu· sal dicendo sc furavissc ct malum exemplum dedisse”; qui autem impotens ad furtum ipse solus perficiendum, alium movet ut adiuvet, peccat bis contra iustitiam (furando ct incitando ad furtum) ct praeterea semel contra caritatem (propter scandalum). 2. Qui scandalo directo seducit ad turpia personam voto castitatis consecratam, debet indicare istam circumstantiam ine nfessione, non vero si scandalum fuit tantum indirectum; pater vel praeceptor, graviter scandalizans filium vel alumnum, tenetur hanc circumstantiam accusare. scandalum aliis occasionibus non erit extiturum ; opera de­ nique bona vel indifferentia aliquoties omittenda sunt vel dif­ ferenda, nisi exinde notabilius incommodum habeatur. I I I I Ad e); Scandalum pharisaicum cx qualibet causa ratio­ I nabili permitti potest, nani oritur ex sola malitia scandalizati. Ideo non sunt omittenda opera obligatoria propter tale scan­ I dalum ; sed neque opera bona, nisi cx carum omissione spe­ retur suppressio scandali, vel si nulla sit causa ea statim per­ ficiendi, vel malum timeatur scandalizato longe maius bono quod obtinebitur ex opere, ut si v.gr. propter visitationem mo­ ribundi timeantur blasphemiae ct mors cius in peccato; ne­ que indifferentia omitti debent, nisi forte interdum, cum nul­ lum fere incommodum exinde habetur. Confirmatur haec doc­ trina responso Christi ad apostolos (Mt 15,12.14): “Scis quia I pharisaei, audito verbo hoc, scandalizati sunt?... sinie illos; | caeci sunt et duces caecorum.” 950. IV. Obligatio vitandi scandalum passivum: a) est ex genere suo gravis; sed b) scandalum pusillorum fumitti potest cx mediocri utilitate, c) scandalum pharisaicum ex quolibet motivo rationabili. Ad a): Scandalum acceptum quia datum, etiam quando actio scandalosa est in se indifferens vel honesta, laedit praeceptum grave benefaciendi proximo; ideoque ut legitimetur cius permissio ponendo actionem non inhonestam, re­ quiritur causa tanto maior quanto gravius timetur peccatum et quanto certius praevidetur secuturum, iuxta superius dicta. Ad b); Quoniam scandalum pusillorum non habet fun­ damentum obicctivum, sed pendet ab infirmitate morali scan­ dalizati, facilius tolerari possunt effectus mali istius infirmi­ tatis, ponendo actionem quae nonnisi per accidens coniungitur cum illis; nam caritas non urget ut proximo in necessi­ tate constituto subveniamus, eiusque mala impediamus cum magno sacrificio, nisi agatur dc re gravissima. Ideo, quod dic­ tum est in genere dc permissione scandali indirecti, quando actio non habet speciem mali, a fortiori valet de scandalo pu siliorum, adeo ut necessaria ad salutem qualia sunt praecepta negativa legis naturalis, nunquam omitti possint propter tale scandalum ; praeceptorum autem legis positivae observatio potest23 una alteravc vice omitti, vel etiam differri debet in­ tra tempus utile nisi intercedat incommodum, praesertim si I 33 Igitur non tenetur ad reparationem damni propter furtum alterius, nec prmo nec secundo loco, quia peccatum e us in hoc ordine est tantum contn caritatem. /Xbsentiam obi gationis reparandi, etsi minus log ce fortasse, aberunt cum S. Alfonso (12 n4S) plures ex illis qu opinantur scandalum indirttttm includere peccatum contra virtutem quam laedit scandalizatus; negant alii, ut Bili.vaut. De caritate diss.7 a.6 § 3. u Secundum al quos auctores adest obVgat o interdum omittendi praecep­ tum posit'vum propter scandalum pussillorum. si agitur de al qua persona in part culari; sic S. Alfonsus, 1.2 n.51 r°st Suarez, De caritate d 10 sect3 n.10 ct alios; sed speeuht ve verior et externe communior videtur sententu contraria. Cf. Peinador, 11,390. 951. Unde concludes: 1. Maior causa requiritur ad permitten­ dum scandalum acceptum quia datum14, quam ad scandalum pu­ sillorum; maior similiter ad scandalum pusillorum, quam ad scan­ dalum pharisaicum. 2. Ab operibus bonis aut indifferentibus, etsi non praeceptis, generatim abstinendum non est cum notabile incommodo propor­ tionate ad scandalum, ideoque sat leve quando agitur dc levi scan­ dalo; sic v.gr. in occasione singulari puella debet omittere mis­ sam in die feriato, vel deambulationem per determinatam viam publicam, si praevidet sc turpiter amatam iri ab adolescente nisi hoc faciat ; quodsi missam et deambulationem cotidie omittere de­ beret ad vitanda peccata adolescentis, iam non teneretur propter niinium incommodum proprium, nisi forte quoad deambulationem sibi esset fere indifferens habitualiter per alias vias incedere. 3. Ab operibus praesertim sub gravi praeceptis vix unquam abstinendum erit, neque in casu particulari, cx stricta obligatione, quia cum semper adsit ratio praecepti, ct scandalum non habeat fundamentum obicctivum, potest quis sibi consulere permittendo proximum scandalizari cx sua infirmitate vel malitia; nihilomi­ nus, scandali vitandi causa, a re praecepta quae frequenter occurrit una altcrave vice adimplenda, laudabiliter abstineri poterit in i certis casibus propter scandalum pusillorum, ct cxccutio cius per breve tempus differri debebit intra tempus aptum, si hoc sine in­ commodo fieri possit; sic v.gr. si maritus anti religiosus blasphe­ mat in religionem quando uxorem videt ad missam accedentem, "Si scandalum activum, i. c. species mali suf'.c'enter removeri nequeat, I est ab opere abstinendum, quidquid aliqui moderni videantur asserere; nam ait S. Thomas, a.2 12-2 q.43J: scandalum act vum semper est peccatum..." Po· t tius quidquid ille videatur dicere, scandrhm act vum irdirectum potest esse I undequaque lienum pennijjive; imo, ct obligatorium interdum. W8 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS potest uxor ab una altcravc missa dominicali abstinere, nisi possit inobservata accedere. 4. Bona temporalia: a) DIMITTENDA sunt, cedendo vel non re­ petendo, propter scandalum pusillorum qik d aliter vitari nequeat, nisi iactura sit notabilis pro dimittente, vel agatur de bonis alienis obligatorie repetendis; ratio limitationis est in ultimo casu, quia in­ vocato titulo obligationis scandalum convertitur in pharisaicum. ct obligatio adimplenda erga dominum pecuniae magis urget quam be­ neficentia erga scandalizatum ; in priore vero, quia potest cx cantate sibi magis consulere quam proximo; b) Non dimittenda sunt prop­ ter scandalum pharisaicum, v.gr. condonando iura stolae ad evitan­ das obtrectationes paroccianorum, vcl retribuendo laborem opera­ rio ultra iustum contractum determinatum ne blasphemet, sic enim cis daretur occasio ut in dies amplius exigerent, cum notabili de­ trimento parochi ct successorum eius in primo casu, patroni in al­ tero, et ipsius boni communis in utroque. Unde resolves: Sacerdos non iciunus posset ct deberet cele­ brare missam dic dominica, si secus scandalum et conturbatio ct suspiciones malae orirentur in populo, sed non posset dare abso­ lutionem indisposito ad vitandam propriam mortem vel blasphcmias in Ecclesiam, etc.; nam in priori casu lex positiva iciunii cedit legi naturali vitandi scandali ct celebratio a non iciuno fit honesta, in altero, autem, actio absolvendi est intrinsece inhonesta, offendens legi divinae de digna confectione et administrationc sacramentorum hic ct nunc urgenti. 952. V. Quoad reparationem scandali: 1. Existit obligatio ex genere sito gravis, per se ex caritate, per acci­ dens etiam ex iustitia legali vel commutativa, cx officio etc., reparandi scandalum causatum. Obligatio cx caritate manifesta est ; si enim tenemur pro­ curare bonum proximi eiusdemque malum praecavere, a for­ tiori debemus ipsi vitare occasionem peccandi propter nos, si­ ve impediendo progressum scandali, sive occasionem peccan­ di tollendo per formalem retractationem efficacem, sive pro­ curando paenitentiam illius qui scandalum passus est. Obli­ gatio iustitiae commutativae per se non adest, quia scienti ct volenti non fit iniuria; nihilominus, si quis mediis iniustis, fraude, minis etc. usus fuerit ad trahendum aliquem ad pec­ catum, ex stricta iustitia tenebitur reparare totum damnum illi per media iniusta causatum. Similiter, si quis abutens of­ ficio providendi bono alterius, ei scandalum dederit, tenetur, manente officio, ad illud vi officii ex iustitia reparandum. Quodsi reparatio sit moraliter impossibilis, non quidem ea di­ recte urgebit, at Deo cx caritate speciali ratione commendan­ di erunt illi qui propter scandalum lapsi fuerint. Modus reparationis: a) Ix genere is esse debet, quo influxus scandalosus tollatur ct damnum causatum compen­ setur; ideoque in particulari: /') scandalum indirectum sufficit implicite reparare, c) directum autem explicite, d) pu blicum denique publice supprimendum est. Ad a): In scandalo dito existere possunt male acta contra proximum : imprimis occasio peccati ei praeparata, quae omnino revocanda est in quantum perduret, ne scanda­ lum ulterius traducatur, et damnum quod propter scandalum experiatur scandalizatus, quod similiter ex lege saltem cari­ tatis impediendum est ab eo potissimum a quo causatum est. Ad b): Scandalum indirectum, utpotc solo agendi mo­ do minus recto causatum, sufficienter tollitur in quantum de­ betur causant! per implicitam reparationem, nempe cessatio­ ne ab scandalo, bono exemplo, vita Christiana publice ducta et cetera. Ad c): Scandalum directum, quia non solum continet malum exemplum quod alius imitatur, sed praeterea influ­ xum directum exercet ad illum trahendum in peccatum, v. gr. iniquo consilio, pravis libris, incitatione contra auctoritatem et cetera, non tollitur per solam retractationem implicitam, sed auferendus est ulterior influxus per revocationem pravi con­ silii, subtractionem librorum a commercio, detestationem machinationis provocatae etc., et praeterea conandum est ut actibus contrariis compensetur malum causatum, v. gr. scrip­ tione librorum bonorum, propositione bonorum consiliorum et cetera. Et haec obligatio compensationis interdum urget ex iustitia ut dictum est, etiam cum gravi, imo interdum gra­ vissimo, incommodo. Ad d): Scandalum publicum non tollitur quantum pot­ est et debet nisi per publicam reparationem, qua et ulterior influxus tollatur et protestatio dc malo iam causato omnibus innotescat et prosit. Modus concretus potest esse quilibet ap­ tus ct efficax: declaratio scripta per folia periodica divul­ ganda, protestatio coram duobus testibus rem divulgaturis vcl i coram sacerdote cui fiat facultas et commendatio publicandi hanc declarationem, etc. 953. Unde concludes: 1. Qui falsa doctrina publice exposita alios seduxerit, debet apud suos auditores vcl lectores eam doc­ trinam revocare veramque profiteri, ct quantum fieri possit ulteI riorcrn falsitatis diffusionem impedire, v.gr. impediendo vcndilioI nem libri fortasse editi, etc. 910 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS 2. Qui publicum scandalum dederit et non retractaverit, utpo­ tc manens publicus peccator in foro externo, nequit ad sacramen­ ta publice admitti. Si autem versetur in imposs'bil'tate fac’cndi retractationem, vel eam convenienter fecerit opportuno tempore divulgandam, privatim muniri potest auxiliis spiritualibus. 954. In praxi pastorali, ad fovendam in fidelibus caritatem ct vitanda peccata contra eam, multo minus speret confcssarius ct moderator animarum ex organizationc operum socialium quam ex vera informatione vitae singulorum in virtutibus Christianis, iuxta verba S. Pauli (Coi 3,12-14): “Induite vos ergo sicut electi Dei, sancti ct dilecti, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam; supportantes invicem, ct donantes vobismetipsis, si quis adversus aliquem habet querelam; sicut Dominus donavit vobis, ita et vos. Super omnia autem haec, caritatem ha­ bete, quod est vinculum perfectionis”a. 955. Casus particulares in quibus frequentius haberi solet scan­ dalum, nec facile fit applicatio doctrinae thcpjrcJ’*' ad casum me­ licum concretum, exponi solent ab AA. ad facilitatem confessariorum. Qtvbus murem gerentes, nos quoque aliqua tradimus hec loco circa vestitum ornatumque mulierum, circa opera artis, cho­ reas atque spectacula, alia relinquentes ad articulum sequentem, propter maiorem coniunctioncm scandali ct cooperationis in eodem actu. Principium generale ad indicium dc morali tate isto­ rum actuum ratione solius scandali ct praescindendo ab in­ tentione explicita, quae potest haberi graviter perversa etiam in honestis, est hoc: graviter prohibetur ita incedere, vel talia repraesentare, ut attenta communi hominum condicione, alii communiter ct per se constituantur in periculo proximo qraviter peccandi, sive hoc eveniat in materia luxuriae, quod est frequentius, sive in aliis rebus, v. gr. fidei, religionis etc. 956. 1. Vestitus et ornatus mulierum distinguitur : d) LicITVS ET iionfstus, qui iuxta consuetudines loci in quo mulier vivat, ra­ tione aliquatenus habita etiam stationis anni et c’imatis, communi­ ter habetur ut modestus et non incitativus ad libidinem. Hcc uti nulla mulier prohibetur, neque ad vitandum lapsum alicuius inde­ terminati vel etiam determinati (nisi forte agatur de singu’ari cir­ cumstantia brevi transitura, cui sine magno incommodo provideri potest), ct peccatum in eo non potest esse nisi cx prava intentione concepta. Imo, oportet ut Christianae mulieres intra regulas modes­ tiae gustum ct artem attendant, seclusa vanitate levique pulchritu­ dinis iactantia, ct ornatum moderatum quaerant, ut S'c alias ad cumdcm decentem vestitum inducant ct martos sibi affectos reti­ neant ; neque cn:m modestia christiana est inimica artis ct verae ac moderatae pulchritudinis. Unde 1 Tini 2.9-10: “Volo ergo, si­ militer ct mulieres in habitu ornato, cum verecundia ct sobrietate ** Cf. Fabeu. C^nfrrcnr'^' espirituales: la boiidad3 (Madrid 1^28), I GviBEST, La bondad (Madrid 1930). 911 ornantes sc, ct non in tortis crinibus aut auro aut margaritis, vel veste pretiosa, sed quod decet mulieres.” Idemquc valet de aroma­ tibus, fucis el pigmentis moderatis, etiamsi non habeatur specialis ratio celandi defectus, placendi marito, sponsum inveniendi, etc., sed merum desiderium naturale, iuxta modum usu probatum incedendi. b) Leviter inhonestus est vestitus ct ornatus qui proprium ct alienum pudorem aliquatenus conculcat, in quantum limites hones­ tatis et modestiae usibus loci probatae excedit, ct aliorum atten­ tionem curiose ct cum aliquo periculo libidinis ad sc convertit, ipsainquc vitam socialem minus verecundam facit vel praeparat. Huic ornatui, propter superfluitatem et aliqualcm immodestiam iam in sc leviter scandaloso, nova malitia subiectiva plerumque solet accede­ re cx motivo vanitatis, admirationis excitandae, etc ; tamen cx bono fine, v.gr. sibi reconciliandi affectum mariti, adhibitis cautelis ut alii non capiant nocumentum, aliquando nullum erit peccatum. e) Graviter inhonestus est vestitus el ornatus in sc, pro cir­ cumstantiis temporis ct loci, graviter provocativus, ideoque causam proximam gravis damni spiritualis aliis praeparans propter incita­ tionem ad concupiscentiam; ct hoc etiam seclusa qualibet explicita intentione prava, quae revera abesse potest in mulieribus valde le­ vibus ct mundanis, vanitati ct desiderio attrahendi ad sc admiratio­ nem deditis. Gravis immodestia apud AA antiquos praesertim at­ tendebatur sub ratione nuditatis immoderatae pectoris; nunc aliae causae non minoris provocationis haberi solent m nimia arctitudinc vestium, dclincamcnta corporis nimis prodentium, in tenuitate trans­ lucida quae maiorem curiositatem ct excitationem provocare potest, in nimia brevitate vestium circa brachia ct praesertim circa crura, cui adiunguntur positiones immodestae in sedendo etc, in toto modo inccdcqdi, in quo exhiberi potest impudicitia et invcrccundia maior sub minus indecenti vestitu, quam in pudica invcrccundia ornatus inhonesti mulieris plus minus ad hoc coactae. 957. Normae concretae, quibus determinetur taxative peccatum scandali grave, non possunt esse fixae pro omnibus lucis, tempo­ ribus, personarum conventibus; nam verum est ct quod ab assuc­ tis non fit passio ct quod sunt circumstantiae, v.gr. prandii vel choreae familiaris, in quibus potest non cxistcre scandalum grave in usu vestium ct ornatus liberioris, alias graviter scandalosi. Cer­ te vestes ad choreas nocturnas ct similes conventus adhiberi soli­ tae, cum nudatione medii pectoris, humerorum, tergi, imo ct crurium cx parte, graviter scandalosac dicendae sunt; de aliis, in sin­ gulis casibus erit indicandum Sub alio respectu graviter peccant delineantes ct proponentes vestes notabiliter immodestas, hosque modos introducentes ubi non­ dum sunt. Mulieres quae habent officinam ad conficiendas vestes, probabiliter non peccant graviter cum conficiunt huiusmodi vestes 51 Tempore in quo severiores erant mores publ c· scr ps t CaIETanüS (îmw· ππ confcssariorum, v. Omatis): "Çu-litrs (iimr.o lernta) ornatus communiter peccatum inducit ven ale, si indecens est ac minus castus, ut ornatus mul crura monst ant nm nrda ubera. Verumtatnen, ub consuetus ct am mos. s ne pecca­ to vadetur." Quod critérium mult s ut Navarro, Lessio. Laynvnn. Salmanti· censibus probatur. Scite tamen observavit S. Alfonsvs (12 n 55) id quod in aliis quoque similibus valet, feminas hunc morem, ubi non esset, introducentes, facile graviter peccare. 912 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS nd petitionem personae concretae, non enim cis constat dc inhonesto usu futuro (etenim adhiberi possunt ad prandium vel choream familiarem etc.) et aliunde grave detrimentum secus subeunt”. 958. In praxi pastorali melius immodestia vestium non directe impetitur, praesertim descriptione vividiori ct nimis concreta. Sacer­ dotis magis proprium est, ct in scipso efficacius, pudorem ct mo­ destiam fovere, amorem castitatis excolere, occasione festorum B. λΐ. V. et per parentes, institutrices ct religiosas, mulieres Chris­ tianas exhortari ad excessus auferendos, ct ad collaborandum mu­ tua opera in associationibus pro modestia Christiana, arte coniuncta cum elegantia secundum aestimationem quae ipsis relinquenda est* * In templo, utpotc quod est domus orationis, in accessu ad sa­ cramenta, in conventibus associationum catholicarum, in visitandis domibus religiosis etc., iure specialis modestia ct severior vestitus requiritur. Saepe episcopi, imitati ipsam S. Sedem, dant normas concretas pro visitatione templorum ct accessum ad sacramenta, quae fideliter urgenda sunt, et sic facilius pervenietur ad corrigendos excessus etiam extra haec loca. Quoad vestes viriles a mulieribus adhibitas, usus in dies frequentior fit proh dolor. Ex iusta causa, ad quaedam officia per­ agenda, licite et laudabiliter adhibentur; ex levitate ct vanitate, ubi usus nondum invaluerit, leviter scandalosac videntur, excitant enim et convertunt attentionem ad se, cum aliquali periculo. Praestabit in praxi non invehi nimis acriter in hunc morem, cui iam difficul­ ter praecludetur aditus; unde melius videtur ut quam minimum ex­ citet attentionem, ubi impediri nequeat. 959. 2. Imagines et statuae cx alterutro vel utroque sequenti motivo ut obscenae seu incentivae luxuriae habentur: a) Ex nudi­ tate, si exhibent personas puberum plene nudas, vel obtectas quoad pudenda solo velo valde translucido, ideoque interdum magis no­ cente quam favente pudori ; non vero si exhibent personas nudas impuberum, vel puberum sufficienter vestitas, vel aliter arte pro­ tectas quoad pudenda; imo, neque istac plane quidem nudae, sed ita artistico et idcalistico modo pictae vel sculptae, ut aspicientes ab arte, non a sensualitate moveantur, ut accidere potest praeser­ tim cum quibusdam operibus antiquitatis universaliter admiratis, vel etiam cum repraesentationibus historicis quorundam martyrum, qui in vultu ct expressione totius corporis talem pudorem produnt qui sensum lasciviae cohibet. b) Ex scaena, si repraesentent actionem turpem vel actus impu­ dicos, vel positionem aut modum sensualem. 960. Normae concretae in hac materia ad haec fere reducun­ tur: a) gravis scandali sunt rei, qui huiusmodi imagines vel statuas cx alterutro titulo obscenas faciunt, nisi finem concretum scientificum vel alias rationabilem habeant, et cautelam adhibeant in cus­ todia talium operum; b) graviter peccant pariter, qui imagines obs91 Cf. S. C. Concilii, Dc inhonesto fem.narum vestiendi more: AAS 22 (1930) 26-28; Vermeersch. IV.135. 28 Cf. c.1263 S 2, ct memoratam instructionem S. C. Concilii. PECCATA CARITATEM. N.957-962 913 cenas publice exponunt in plateis, viridariis publico patentibus, ct ce­ tera; qui eas exhibent ope cinematograph! vel alius instrumenti; qui musaea ct pinacothecas in quibus servantur, omnibus visitantibus in­ distincte aperiunt; c) non vero, qui repioductioncs operum artistieorum, quae diximus universaliter admirata, faciunt, praesertim cau­ te custodienda, vel qui ad finem concretum anatomiae, obstetriciae, aliumvc necessarium vel convenientem, debitis cautelis, facit vel ser­ vat figuras cetcroquin reprobandas. 961. 3. Choreae, quamvis in se, speculative consideratae, sunt aliquid indifferens, ct veram artem saltandi continere possunt, de facto ct in concreto frequentissime evadunt lascivae ct scandalosac, ac ruinam spiritualem multis adolescentibus praeparant adultosque in peccatis retinent. Ideo enitendum est ut choreae inter perso­ nas diversi sexus non introducantur ubi non existunt, ct omnibus dissuadendae sunt quae habeantur inter eas personas. Rationes periculi petuntur potissimum cx duplici capite; a) ExClRCUMSTANTiis personarum ipsarum, pudore saepe minime commen­ datarum, conversatione, potu et musica excitatarum, vestium im­ modestia provocatarum, ct in ipsa saltantium turba ct confusione facilem occasionem habentium ad maiorem libertatem et ad verba minus casta proferenda; b) Ex modo saltandi, impudicis gestibus, contactu presso corporum, musica sensuali (jazz), motibus symbo­ lisme erotico deturpatis, adeo ut plures, ct fortasse pleraequc for­ mae rcccntiorcs, dicendae sint graviter inhonestae. 962. Normae concretae in hac re, quantum fieri possit, datae sunt multoties ab episcopis in diversis regionibus, quibus omnino attendere debent concionatorcs et confessarii, sive tanquam normis obligatoriis in ipso loco in quo editae fuerunt, sive tanquam optimo elemento crlterii efformandi pro aliis”. In particulari: a) quaelibet saltationes in quibus vestes, musica, gestus, approximatio corporum ct cetera, secundum serenum indicium personarum competentium, creant periculum proximum excitationis vcncreae, habendae sunt ut graviter illicitae; huiusmodi sunt multae rcccntiorcs, ct generatim quaelibet in quibus saltantes larvati manent (bailes enmascarados) cum maiori libertate ad illecebras contra pudorem ; β) aliae salta­ tiones in quibus, sive propter minorem indecentiam tam in modo quam in personis, sive propter minorem libertatem, v.gr. quia in loco patenti aguntur”, sive propter maiorem habitum, etiam inter a Sic v.gr. Synodus diocccsana Qucbcccnsis prohibuit, ut in seipsis lasci­ vas, choreas quibus nomen tango, fox-trot, turkeytrot, camcl-trot, schimmy, check to check, one-step, two-step; ut lascivas (’rapter formam saltandi, vais et polka. Quibus merito adiunguntur aliae, ut charleston, black-botton, ga­ lop etc. Cf. Vuillermet, Los catôlicos y las bailes modernos (Barcelona 1927); Dario. jBaitamos o no bailamosf1 (Vieil'1045). BentiHCTUS XV in Encycl. Sacra (repediem deplorav’t "eas quae nuper ex barbaria in hominum elegantium morem renenmt, alias aliis deteriores, saltationes, quibus nihil inveniri potest aptus id omnem exuendam verecundiam" (AAS 13 |I921] 39). Episcopi Germaniae am anno 1925 declaraverunt: "Choreae modernae quae, fere omnes pessimae engins, verecundiae et pud cit ae officiunt prorsus iam tolerari non possunt, neque etiam in praetexta forma cultiore" (Katholische Leitsâce VIII,6). * Choreae in aulis clausis celebratae magis quidem periculosae sunt pro ipjis saltant.bus, quam si in publica platea aguntur; sed ratione scandali uni­ versalioris aliorum, v.gr. adolescentulorum qui alliciantur ad saltandum, multi peiores eas reputant publicas. 914 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS personas diversi sexus, cautius indicandae sunt; ct norma pro sin· gulis potius erit determinanda quoad strictam obi gationem, attenta cuiusque indole, experientia, firmitate in virtute, motivo participan­ di in cis, etc. 7) Mulieres, minus sensuales saepe ct mag.s vantate iti saltando occupatae, non cx personali solum experientia ducantur in efformando itidicio, sed attendant ad periculum quod sua liber­ tate ct impudorc creare possunt viris. 5) Choreae familiares, in qui­ bus participant solae personae ad invicem bene notae, cum assis­ tentia parentum aharumve personarum gravium, etc., itemque illae quae apud nos vocantur de cuadro (rigodon, lanccros, mmucic ct ce­ tera), ct generatim choreae regionales quae magnam attentionem ad motus rithmicos exigunt ct vix ullam corporum approximationem permittunt, facilius ab omni scandali nota liberari possunt. His praemissis: a) Ratione scandali: «) graviter pcccarc dicen­ di sunt qui participant in choreis aperte inhonestis, saltem quia com­ municant alienis peccatis cisque dant occasionem; item, qui frequen­ tant alias cx se fortasse non graviter inhonestas, sed ipsis propter maiorem fragilitatem occasionem gravium peccatorum proximam praebentes, nisi forte aliquando cis propter aliquam necessitatem so­ cialem, adhibitis cautelis, intéresse debeant; β) leviter peccant qui sine ulla necessitate vel convenientia participant in choreis minus honestis, quia liberioribus, vel celebratis in adiunctis a'iqualis sen· sualitatis, in quibus periculum remotum gravium peccatorum ct pro­ ximum levium adest; quodsi aliquis cogatur aliquando invitus huiusmodi choreis intéresse, non peccabit, adhibitis tamen opportunis cautelis, etiamsi sciat se aliquam vcncream commotionem involunta­ riam passurum; 7) nullatenus peccant qui debito decore ct cautela intersunt choreis honestis cx quolibet motivo rationali recreationis, societatis habendae, sponsum inveniendi, morem sociis gerendi, coniugi vel parentibus complacendi etc ; hi, si prae anormali sensibilitatc vel angustia cx rebus honestis ad sensualitatem moveantur, non ideo habent obligationem strictam vitandi huiusmndi choreas, sed aliis remediis naturalibus et supernaturalibus curandi sunt ab hypersensibi litate. b) Ratione cooperationis: <*) graviter peccant qui introducunt alicubi vel sustinent choreas inhonestas propter lucrum aliamvc cau­ sam ; qui alias quoque choreas constituunt, nisi sint vere honestae et publicae vel familiares, aut nisi cx necessitate morem gerendi usui inveterato excusentur ratione officii; musici qui lubricis ct obscenis concentibus choreas inhonestas fovent, imo qui musica sen­ suali ludunt, nisi cx gravissima causa ad breve tempus, in casu particu'ari, excusari possint ; β) leviter peccant constituentes alias choreas liberiores, nisi cx gravi motivo excusentur; musici qui a’iam excusationem non habeant praeter salarium ordinarium percipien­ dum; locantes aulas pro his vel prioribus choreis, si aequa utilitate aliis finibus honestis locare possint*1. c) Ratione ipsius saltationis motivum non adeo Icce requi­ ritur ad choreas sacculo transacto introductas (vais, polka, mazur­ ka) in quibus periculum libidinis excitandae est sal magnum; ad *’ Imo, graviter peccabunt si ah cis pendet quod choreae inhonestae ha­ beantur vel non; itemque si aulae locatae nolabil ter augent occasonem pecca­ torum et scandalum publicum, v.gr. propter situm centricum etc. PECCATA CONTRA N 952-964 915 choreas autem modernas, aliquando ex moribus paganis nigritarum acceptas et “cultiores" redd tas, vix unquam motivum sufficiens habetur, tam propter periculum libidinis propriae quam propter co­ operationem ad peccata aliena, quae difficile vitantur 963. In praxi pastorali, concionatores, confessarii, sacerdotes, quantum possint utantur avertere iuveiitutcm Christianam ab h. c forma recreationis, aliis minus periculosis ei “ substituentes: ex­ ceptis casibus gravis scandali, in choreas usu receptas ct publice celebratas ne directe invehantur, neque d eant participantes in illis habitualiter eo ipso indignos esse absolutione, multos enim retra­ herent a sacramentis ct paucissimos sanarent, si forte aliquem; multo magis nitantur colere statum graiiae, virtutes Christianas, pudorem, sensum dignitatis personalis, separationem sexuum, et cetera; cum singulis paenitentibus possunt concrete agere de pe­ riculis ibi latentibus, cosquc arguere testimonio illorum qui agno­ verunt illecebras chorearum cum ab cis se liberaverunt et conscien­ tiae verae, non larvatae, attendere coeperunt u; quodsi cos videant fere semper peccare in choreis, et tamen imparatos ad cessan­ dum ab assistentia, absolutionem denegabunt, cum sint indispositi ad eam. 964. 4. Spectacula in theatro, in circo, in cinematographo ct tclcvisione exhibita, similibus principiis indicanda sunt. In se non sunt mala, sed aliquid indifferens quod etiam in bonum finem ct apostolatum converti potest De facto saepius sunt graviter peccaminosa propter res notabiliter turpes repraesentatas, propter vestes immodestas, propter actuationcm lubricam actricium ct ac­ torum, propter dialogos, iocos, ludosque verborum graviter inho­ nestos vel irreverentes, qui permiscentur. Hinc a) graviter peccant: qui spectacula immoralia constituunt vel, cum cx officio possint ct debeant, eadem non impediunt; qui componunt scaenas manifeste lubricas vel irreverentes, nam qu< ad alias cx gravi causa ct ad breve tempus potest esse excusatio; β) leviter saltem peccant: actores ct musici qui in talibus representationibus personam honestam in scaena honesta agunt, vel musica honesta dumtaxat Itidunt; sed quatenus spectas pro qua laborant saepiss’me repraesentationes inhonestas exhibeat, tenentur eam sub gravi derelinquere statim ac habebunt occasionem id faciendi sine gravi damno, tum ad damnum proprium, tum ad cooperationem ct scandalum cavendum. De ipsis spectatoribus, praescindendo ab scandalo, haec valent: a) graviter peccant qui assistunt graviter inhonestis repraesentationi­ bus, etiam sine periculo proprio, nisi aliquando excuset gravissima causa, ct vitato scandalo; β) leviter saltem peccant: spectatores scaenarum leviter inhonestarum, sed possunt peccare graviter si asa S. C, Cons’ctoria1»i» prohihtrt sacénfot bn* cieret Amercae Sententron·»!·<% QUnm'nns chôr*a* inter cathoFcos nrom^ verent et fnverent, ne rnt nnp qtpdcm nv’tnae cnrn»tior>s rt ιιη·οη·5 vel siihtid'onim cnll cendonim ad pa opera. et:amsi agerentur d unrs hnn$. s mulquc mtrruj morate tr.6 disp.6 punct 3 η .4; Sal MANT1CENSES. tr 6 Dc paenitentia c.8 n.107, contra alios quos citat ct sequitur S. Alfonsus 1.2 n.46. Cf. n.940,1. PECCATA CONTRA CARITATEM. N 974-978 923 ficiat accusare solum peccatum cum complice commissum, nisi ta­ men satis pateat ex circumstantiis, v gr cum vir accusat adulterium. Obligatio reparandi damnum ab inductore illatum est gravis cx genere suo, urgetque semper ex caritate ct aliquando cx iustitia per medium quod sit efficax, ideoque publicum si inductio fuit publica, ut apud personas publicas in exercitio sui muneris ct apud alios qui publice inducunt. Sicut in n.995ss casus particulares de scandalo, sic hoc loco si­ miles dc cooperatione consideramus: 978, 1. Ephemerides et libri mali intdliguntur ii qui fidei ac bonis moribus infensi sunt. Praescindendo a prohibitione qua ipso iure naturae vcl lege ecclesiastica attinguntur, hoc loco agimus dc cooperatione peccaminosa per scriptionem, editionem, impressio­ nem. lectionem, diffusionem”. A. Scriptores ipsi qui pravam doctrinam vel narrationes im­ morales componunt, semper peccant ct communicant cum peccatis lectorum, nec ulla ratione excusari possunt. B. REDACTORES assidui ephemeridum, foliorum et quorumcumque aliorum scriptorum, qui habitualiter suum laborem intellectualem praestant huiusmodi publicationibus pravis, sunt carum cooperatores formales, etsi personaliter fidem ct bonos mores non impetant; eo enim ipso quod operam assiduam praestant carum sustentationi, ap­ probant saltem virtualitcr principia quibus imbuuntur. C. Ai.ii collarORatores secundarii: a) si rarius quidem, sed modo continuato in talibus publicationibus suos articulos, licet hones­ tos ct orthodoxos, dc aliqua materia litteraria, politica, scicntifica, ct cetera inserant, eo proximius materialiter cooperari dicendi sunt, quod, propter reputationem ct famam, gentes attrahant ad emendas eas publicationes, ct sic pro ipsarum diffusione influant; unde non nisi ex gravissima causa, v. gr. sustentationem assccurandi, ct non­ nisi ad breve tempus necessarium ut aliter sibi provideant, talem materialem cooperationem praestare poterunt, reprobatis semper orien­ tatione ct principiis talium ephemeridum, b) 5Ί vero una vel at era vice, nullo ordine aut tempore statuto, aliquando suos articulos, om­ nino in sc probandos, his publicationibus tradunt, cooperatio materia­ lis fit remotior, ct cx causa mediocriter gravi, v. gr. notabiliter me­ lioris retributionis iustificari posse videtur40. Utrique tamen ratio­ nabilem qua ducantur causa approbatam habere debent ab Ordina­ rio loci, praesertim si sunt clerici (c.1386), et non debent hallucinari nimis spe defendendi bona principia ct ncutralizandi malos effectus scriptorum ab abis rcdactoribus, quia multi possunt decipi ct suscriptioncm retinere solum quia vident cos collaborantes. D. Editores, qui libros ct publicationes proprio nnminc divul­ gandas suscipiunt, neque ab aliis petere neque sponte oblata possunt accipere ad d ffusionem scripta mala; essent enim veri auctores principales diffusionis pcccaminosac, ct saltem virtualitcr ipsa scrip­ ta formaliter approbarent. Cf. c.2318 § 1. ” Cf. G. J. WafvelaErt, Etude de thfologe morale sur la coofiratior. (Brujas 18S3> 15-33; P. Villada, Casus conscientiae I’ (Bruselas 1S85); MxaKO.BACH, 1,767. “ Sic Noliun-Scmmitt, 11,124; Aertnys-Dames, 1,406; Feurerks-Mondrîa. 1,325. 924 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS E. Impressores qui scripta cudenda suscipiunt eidemve impres­ sioni opera praestant; a) Si quidem sint ipsi domini typographic.. idemque fere valet dc cius regente, proximam et efficacem coope­ rationem materialem praestant, aliosque ad cooperandum inducunt. Imo, nisi ex gravissima ratione transitoria in casu extraordinario ali­ quod opus non aperte ct graviter pravum imprimendum acceptare cogerentur, v. gr. ad vitandam eversionem preli, semper graviter peccarent, neque a cooperatione formali implicita liberarentur, quid­ quid explicite dicere aut cogitare possent. Quodsi agatur de periodi­ cis publicationibus quae ordinarie nihil continent contra religionem aut bonos inores, sed solum per accidens aliqua huiusmodi inserunt, ex gravi incommodo excusari poterunt b) Operarii qui proximius in typrographia impressioni cooperan­ tur, textum typis praeparando (cajistas, lino et monotipistas etc.) vcl typos praeparatos machinae supponendo, folia iam impressa cor­ rigendo, etc., suo officio renuntiare debent si typographia frequen­ ter opera mala suscipit imprimenda, ct solum per breve tempus ibi permanere possunt, vitato scandalo, dum aliam occupationem inve­ niunt in qua, etsi non aequali emolumento, sufficienter sustentari possint42*. Quodsi huiusmodi publicationes pravas typographia non nisi per accidens et raro admittat, ex causa mediocriter gravi ibi rema­ nere poterunt. c) Alii operarii remotius coopérantes et facilius per alios supplebilcs, qui operationes impressioni praevias vel subséquentes per­ agunt, chartam, atramentum, machinas, etc., praeparantes, folia im­ pressa ordinantes aut plicantes, etc., excusari possunt in ea coopera­ tione materiali cx gravi causa, v. gr. assccurandi salarium vcl illud pinguius pro necessitatibus familiae accipiendi °; sed ii etiam, disce­ dere debent ab officina quae indiscriminatim bonas ct malas publi­ cationes imprimit, si sine notabili incommodo discedere possunt; in alia vero quae gcncratim non nisi bona scripta admittit, cx quali­ bet iusta causa, v. gr. maioris lucri, permanere possunt. F. Venditores; a) Qui officinam librariam gerunt, et libros vcl ephemerides obscenas vendunt, graviter peccant, utpotc qui coope­ rantur, et quidem sat proxime, rei intrinsece malae, talia enim scrip­ ta finem bonum habere nequeunt; alias publicationes iure naturali vel positivo prohibitas, quae aliqua continent utilia vcl legi possunt ad honestum finem, v. gr. refutationis, non possunt sine gravi pec­ cato venales exhibere neque indiscriminatim cuiquam vendere, sed solum ad normam c.1404 et cum licentia S. Sedis; in aliquo casu valde raro, propter gravissimum incommodum poterunt transitorie venditionem alicuius operis prohibiti non prorsus mali acceptare, vi­ tato scandalo. b) Officiales occupati in officina libraria quae habitualiter vena­ les exhibet publicationes malas, alium modum vivendi quam primum possint quaerere debent; si autem gcncratim sola opera bona exhi­ bentur ct venduntur, cx iusta causa, v. gr. maioris lucri, ibi perma41 P. Villada, Cams conscientiae F cas.S n.20-22. 41 Cf. Latmann, Theol. frior. 1.2 tr.3 c.13 n.5. 41 Sic V1I.LAUA, l.c. n.22; Genicot-Salsmans, I,240b; I'errerKsMosdïîa, I,326b. peccata contra caritatem n978 925 nere possunt, vitato quantum possint scandalo, v. gr. per salutarem indicationem factam emptori pravarum publicationum. c) Venditores platearum publicarum graviter peccant, si indis­ criminatim exhibent ephemerides bonas ct malas, etiam seclusis obs­ cenis, et non nisi ad breve tempus, cx valde gravi incommodo, verbi gratia sustentationis sibi comparandae, poterunt in tali officio per­ manere44*; exemplare autem aliquod non omnino pravum occulte uni vel alteri proportionare facilius eis licebit, etiam propter salarium ordinarium. Paulo mitius indicandum est fortasse dc illis qui emunt monopolium publicationum exhibendarum in stationibus viae ferreae et cetera, ea condicione ut venales habeantur publicationes cuiusvis factionis politicae, nisi aperte sint antireligiosae vcl immorales; tunc enim scandalum est necessarium ct ab cis independens, ipsi autem possunt malum minuere, si publicationes pravas loco secundario ct secretiore quasi occultas habeant. d) Cauponarii, moderatores associationum (circulos, casinos et cetera), domini officinarum (bares, salas de espéra, pcluqucrias, ct cetera), qui indistincte bonas et malas publicationes clientibus exhi­ bent, graviter peccant, quia graviter scandalizant ct satis proxime cooperantur ruinae aliorum; unde etiam cum periculo, non adeo mag­ no cctcroquin, amittendi cx hac causa plures clientes, a tali scandalosa cooperatione abstinere debent ; alias autem ephemerides quae raro aliquid pravum continent, propter grave detrimentum vitandum, imo cx qualibet rationabili causa exhibere possunt44, praesertim si sciant a multis clientibus sollicitari. G. Inserentes nuntia de rebus emendis, vendendis, locandis et cetera, si hoc frequenter faciant cum magna utilitate ct commen­ datione pro ipsis ephemeridibus, solo gravi incommodo excusantur; si vero rarius res suas annuntient, cx ordinaria utilitate capienda excusabuntur ratione cooperationis44. H. Subscriptores qui magnam utilitatem capiant, v. gr. ad me­ lius gerenda negotia vel ut sc liberent a non levi vexatione etc., cum cooperationem satis remotam ct inefficacem praestent ipsi publica­ tioni sustinendae, ex eo solo titulo liberantur a peccato ratione coope­ rationis; sed scandalum quoque ct leges ecclesiasticas circa lectionem librorum prohibitorum attendere debent. Similia valent dc lectori­ bus assiduis qui frequenter eas publicationes emunt. Mi ius autem indicantur qui una altcravc vice, etiam cx mera curiositate, ad rela­ xandum animum, etc., debitis cautelis, singularia exemplaria emunt. 44 Sic Villada, Lc. n.23; Geni cot-Salsmans, 1,240,2.°; Merkelbach, 11,767, C. NotniN-ScHMlTT, II 124c; Fer«kres-Moxdr1a, 1.327. 44 Prius indicant Noldin-Schmitt, 11.125; ArrECUI, 169; posterius vero approbant GEnICOT-SaLSÎMANS, 1.240; Marc-Ravs, 1.522,4.® 44 Propter utilitatem practicam, etsi non formaliter ad rem, indicamus cri­ térium de cooperatione ephemeridum catholicarum ad nuntia prava: a) non licet inserere nuntia dc libris prohibitis aut obscenis, neque de spectaculis, choreis etc., turpibus, etsi inde detrimentum habeatur; esset enim commendatio et cooperatio formalis; b) beet de eis agere ad reprobationem, informat onem fidelium etc.; c) elenchum integrum spectaculorum exhibendorum (cartelera de espectficulos) non videtur illicitum publicare, dummodo declaretur intentio mere informativa, non commendat va, nam informatio, aliunde inevitabilis in oppidis maioribus, bonum finem habere potest retrahendi incautos et ignaros a pravis spectaculis, ad quod summe commendatur ut qualificatio moralis autonzata sin­ gulis spectaculis apponatur. 926 DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS I. ActioniSTAK publicationis pravae: a) Si sint fundatores, vix unquam erunt immunes a gravi peccato, etiam propter incommodum gravissimum, cum bono publico noceant cooperatione utique genera­ tin'» non necessaria; quodsi in aliquo casu sine eorum participatione nova publicatio non sit proditura, videntur nullo molivo posse par­ ticipare; et a fortiori non possunt, si eorum opera in odium religionis petitur41. b) Si post efformatam societatem accedant, cx maiore vel mino­ re influxu suae participationis proportionate incommodo a peccato gravi liberantur. Actiones "iam emptas poterunt retinere bono ani­ mo, vcl aliis probis viris vendere, posito quod illas alienando malum ephemeridis illiusque societatis influxum non tollerent aut imminue­ rent" *. 979. 2. Famuli erga dominos: a) COOPERATIONEM FORMALEM im­ plicitam vcl explicitant ad peccata dominorum, cis opem ferendo in actibus qui talem cooperationem includant, nunqUam possunt praesta­ re; ideo v. gr. nunquam licet cis quaerere pro domino feminam cum qua ille peccet; nec tenere aliquem ut dominus possit cum vulnerare vcl occdere, neque, secundum nimis severam fortasse opinionem S. Alfonsi* 49, deferre litteras ad personam cum qua dominus habet 44 ill.citum commercium, si sciant in illis contineri incitationem ad malum. b) Cooperationem materialem remotam, praesertim non neces­ sariam, licite praestant propter leve incommodum, ideoque ratione solius famulatus; sic v. gr. licebit vinum apponere hero se inebriatu­ ro; libros pravos emere de cius mandato et ad domum afferre; cibos vetitos condire et ministrare60; lectum praeparare; lanuam accedenti­ bus ad dominum, etiamsi plus quam suspectae honestabis sint, aperi­ re ; litteras, munuscula aliaque commissa ad easdem personas defer­ re, quamvis vehementer suspicentur vcl morali certitudine sciant in cis agi de pravis rebus61* ; parare currum automobilcm domino ad amasiam profecturo; eundem ad templum protcstanticum vcl ad do­ mum suspectam etc. comitari, ratione meri famulatus; nam omnes istae actiones sunt dc se indifferentes, ct peccatum domini totum est ex accedente mala cius voluntate, ad quam permittendam per remo­ tam cooperationem sufficit quaevis iusta causa6’. c) Cooperationem materialem proximiorem, praesertim non ne­ cessariam, licite praestant propter grave incommodum, v. gr. cx serio timore ne secus dimittantur a domino et non inveniat alium modum vivendi, vcl ne dominus diuturne ct notabiliter iratus in cos maneat ct cetera; sic v-gr. propter huiusmodi motiva licebit litteras amato47 Cf. Waffelaert, Sur la coopération p 26-27. 44 V illau a, o.c, cas.6 n.17. 4B L 2 n.07, Fortasse supponit S. Doctor famulum agere quasi ex condicto cum cr se bonis, quas sciunt emi ut, modificatae, ad malos usus applicentur; sed in hoc casu grave in­ commodum excusat, nisi in tali proportione emantur et modificentur ad malum, ut bono communi notabiliter noceant. ’ c) Res ex se indifferentes et ad bonos usus plerumque appli­ catas licet cis vendere cx quacumque rationabili causa, v. gr. aleas, chartas, arma, vinum, ornatum muliebrem, etiamsi in genere praevi­ deantur aliqui illis abusuri, nam cooperatio est et remota et incerta; quodsi in casu particulari constet pravus finis ementis, v. gr. vinum ad sc inebriandum, ornatus ad libidinem, etc., causa gravis requiritur, praesertim si sine eorum cooperatione malum fieri non poterit, vel si abusus erit contra tertiam personam innocentem. 986. 9. Caupones: a) Ex LEVI INCOMMODO possunt cibos vetitos servire petentibus, quia nimium onus esset interrogare ab omnibus num sint dispensati a lege; imo, si sciant plures petituros carnem in feria VI. possunt eam habere praeparatam, itemque in charta in­ dicare; similiter possunt ientacula ct cocnam abundantem praesentare in die iciunii, vel sponte ministrare vinum, quamvis praevideant ali­ quos se inebriaturos, etc., nam cooperatio est remota ac non necesaria, et magnum incommodum secus patiuntur; item exponere cum bonis ephemeridibus alias quae interdum prava afferunt, si sciant multos eas sollicitare ct aegre ferre quod praesto non sint, nam secus notabile damnum habebunt ct malum nequibunt impedire. b) Ex gravi causa possunt servire vinum ei qui sc inebriabit, verbi gratia ad vitanda iurgia, rixas vehementes, blasphemias ct ce­ tera; item ephemerides quae interdum fidem aut bonos mores impe­ tere solent, expresse eas petentibus ct quantum fieri poterit in loco separato propter aliorum scandalum vitanduiq. r) Gravis causa non sufficit ut ephemerides vix non semper aliquid religioni aut bonis moribus contrarium includentes concedant petentibus; neque ut aliquas habitationes locare possint ad meretri­ cium vel choreas, cum cx tali locatione peccata ct seductiones eva­ dant numerosiora, ‘. 987. 10. Cooperatio in rebus religiosis et politicis contrariis religioni ct principiis catholicis, his normis generalibus regitur a) Per se libertas cultuum ct aequalis favor officialis cuilibet con­ fessioni religiosae est prorsus illicitus; sed ad maiorem damnum vi­ tandum, in facto potest a catholicis acceptari, et iuxta hanc renim condicionem procedi, vitato scandalo per opportunam declarationem ubi opus erit. b) Deputati catholici, ad maiora damna vitanda, cx causa vere gravi, possunt dare votum ut subsidium feratur ad cultum acatholi- peccata contra caritatem nOS5-9S7 931 cum**', itemque ad alia coniuncta cum cultu, etsi minus proxime, verbi gratia ad constructionem ipsorum templorum protcstanticorum “, et a fortiori ad alios.fines simul culturales, scicntificos, artisticos et ce­ tera, dummodo pecunia non adhibeatur ad pervertendos catholicos, nec votum catholicorum habeatur ut favor haeresces; non vero licet sponte offerre haec subsidia, quia sic protegeretur formalitcr quod est malum". c) Non licet votum dare in electionibus ei qui velit defendere libertatem cultus etc., nec positive adhaerere socialises, communistis aliisque vel ab Ecclesia damnatis vel machinantibus contra religionem vel patriam etc.; licet vero commune votum cum cis habere in quaes­ tionibus dc vera iustitia sociali, etc., iuxta doctrinam Ecclesiae. d) Ministrum haereticum, qua talem, non licet advocare ut mi­ nisterium suum exerceat apud aegrotum qui illum arcessi postulave­ rit"; licebit autem alicui personae de secta indicare desiderium talis personae ab aegroto manifestatum, etiam cum praevisione certa quod ista illum vocabit, quia sic communicatio in sacris vitabitur"; imo, propter bonum commune, v. gr. ad evitandum odium in religionem catholicam, licere potest ipsi ministro quasi personae profanae in­ dicare talem aegrotum manifestasse desiderium ipsum videndi .* e) Pulsare campanas in templo acatholico, nisi publice notum sit hoc fieri in signum rei profanae, v. gr. propter adventum regis, so­ lum cx gravissima causa licebit ; nam etsi hoc natura sua non sit nisi signum alicuius rei annuntiandae, accipitur ut invitatio ad func­ tionem religiosam; a fortiori non licet cantare, vel pulsare orga­ num in actibus cultus acatholici, quia est cooperatio inmcdiata in exercitio cultus. I f) Petere a deputato acatholico (ct similia valente de aliis personis) ut pro deputato catholico praestet servitium illicitum, non licet quia est inductio ad peccatum; sed potest rogari auctoritas imo ct pacisci licet cuique cum ca vel cum aliis personis, ne a se un­ quam tale servitium petatur, sub onere aliud honestum praestandi, etsi praevideatur alios loco ipsius ad praestandum illud fore obli­ gatos .* *’ S Officium 21.IV.1R47 (CPF 7421: S. C. de Prof. Pidb 2.VII.1827. α S. Paenitentiaria in concreto hoc fieri posse declaravit a 1822, ut catho­ lici se liberarent ab alternando cultum cum protestantibus in eodem templo. Cf. Bucceroxi. Enchiridion morale n.192. ® Cf. G. J. Waffei.aert, Etude .. sur la coopération (Brujas 1883) 34-52. * S. Officium 14.V.1S4R; 26,XII,1898 (CPF 2030 et nota 2.3). “ Cf. S. Officium 31.1.1872. * Sic v.gr. Villada, Casus II, sect.l casus 3 n.33.37; Lehmkuhl, 1,652; Genicot-Salsmaxs. 1,201. °. d $ Ç· de Prop. Fide 2I.VII.1841 (CPF 1735), quae simile pactum permittebat Christianis facere cum paganis quoad opera publica cx edicto regio facienda. ■ TRACTATUS II quid honestum sit, quid turpe; b) UT moralis est ordinatio actuum humanorum ad verum finem ultimum vitae humanae, vel habitus eligendi media ad finem moraliter bonum ; c) UT supernaturalis est virtus infusa qua intellectus fracticus, illustratus fer fidem formatam, et excitatus a Spiritu Sancto, iudicat quid in singulis casibus sit agendum ut fini sufernaturali conveniens, quid vitandum ut disconveniens3. Dicitur: Intellectus practicus, nam prudentia, ut virtus intellcctualis-moralis, subiectalur in ratione practica, estque cognitio practica, voluntatem respiciens eamque dirigens ad rectum. Illustratus per fidem formatam, etenim prudentia su­ pernaturalis maxime pendet tum a fide, quae ostendit verum finem ultimum vitae humanae, tum a caritate, quae totum ho­ minem ordinat ad Deum; praelucente autem fide ct movente caritate versus Deum, prudentia invenit aptissima media ad hunc finem obtinendum, et efficaciter movet potentias ad ac­ tus in connexione cum aliis virtutibus moralibus; utrumque ordinatio mediorum et motio potentiarum ad actus convenien­ tes, pertinet ad prudentiam, nemo enim dicitur prudens, qui mere scit quid recte agendum sit ut in ea cognitione sistat, sed qui bonum per prudentiam cognitum tanquam appetitui recto conforme, per alias virtutes morales operatur. Excitatus a Spiritu Sancto, etenim prudentiae superna­ tural!, quo melius munus obire valeat, adiungitur donum con­ silii, quod hominem reddit bene docibilem a Spiritu Sancto, qui per hoc donum suggerit optima media ad finem condu­ centia *. Dc virtutibus cardinalibus 988. Praecipuum fortasse inconveniens quod habet in tractatio­ ne theologiae moralis ordinatio materiae secundum praecepta more alfonsiano est, quod multa miscentur in expositione mandatorum quorum moralitas procedit cx rationibus sat diversis, aut e conver­ so separantur interdum ca quae spectant ad eandem virtutem. Et existit periculum quod alumnus non pcrspiciat ultima fundamenta virtutum exercendarum ct praeceptorum observandorum. Hoc in­ conveniens non est tam magnum 1 in ordinatione materiae secundum virtutes, sed haec ordinatio vicissim pro praxi minus commendatur. Huic incommodo fortasse ex parte occurrimus si, post tractatum de virtutibus theologicis, compendiose ct quasi schcmatice proponimus virtutes cardinales cum adnexis partibus intcgralihus, subicctivis et potcntialibus, ut habeatur aliqua idea dc virtutibus specificis, quae in singulis mandatis sive Dei sive Ecclesiae excolendae ingrediuntur. CAPUT I De virtute prudentiae Summa rerum dicendarum. Dicendum est de ipsa not one, relatione ad scien­ tiam moralem et conscient am, d unitate ct necessitate, actibus prudentiae, /w· tibiis denique sive intcgralihus, sive subiectivis sive potcntialibus. 990. Differt ab: a) Scientia theologiae moralis, quae est regula obiectiva explicans ct illustrans prima princi­ pia in quibus fundatur vita moralis, eaque ad singulas ac­ tiones morales applicans, ct sic praebens prudentiae elementa iuxta quae debet efformari; b) conscientia, quae est regula subiectiva proxima moralitatis, iudicans de liccitate actuum in concreto, dum prudentia est virtus ipsam conscientiam perficiens ad recte iudicandum de honestate actionum 5. S. Thomas, 2-2 q.47-56; G. J. Waffelaert. De virtutibus cardinalibus (Urojas 1889); Ferreres-Mondrîa, 1,337-339; Prümmer, 1,625-636; Merkeuach, 11,7-45. Pieper, Traktat Über die Klugheit (Leipzig 1937). 989. Prudentia est virtus intellectualis simul et moralis, quae: a) Ut intellectualis est recta ratio agibilium*, scu virtus intellectiva qua in quovis negotio occurrente novimus 1 Est tamen, et non adeo parvum, ut patet tum inspicienti infixes manua­ lium ordinatorum secundum virtutes, in quibus ordo sat vanus observatur, tum consideranti quod plures virtutes ad diversam cardinalem virtutem trahi possunt, l.beralitas ad iustitiam vel ad fortitudinem, iracundia ad fortitudinem vel ad temperantiam etc., et quod plura officia moralia ex diversi» simul t iulis ur­ gentur, v gr. obligatio reverendi vitam aPenam cx caritate simul et iuslita. obligatio servandi fidem coniugalcm ex cantate et iustitia etc. Accedunt alti incommoda, v.gr. quod virtus religionis relegatur inter partes potentiates iustitiac. ’ Aristoteles, Ethicorum 1.6 c.S n.4; cf. Cicero, Dc officiis 1.3 n.47. I 1 Cf. pRÜMsn-R, T.626; W. A. Gerhard The intellectual Virtue of Prudence: Tomist 8 (1945)413-456. 4 Cf S Tito IAS, 2-2 q 52 n.2. 4 Cf. B.H Merkelbach. Quelle place assigner au traité de la conscience: RevScPhTh 12 (1023) 178; R Garrigou-Lagrange, Du caractère métaphysique dc la théologie ntorale de S. Thomas, en particulier dans les rapports dc la Prudence ct dc la conscience : KevThom 30 (1925) 344-347. Iuxta hos auctores tractatus conscientiae trahendus fere esset ad tractatum de prudentia. 934 de virtutibus cardinalibus 991. Dignitas et necessitas prudentiae manifestantur in S. Scriptura, ct ostenduntur ratione °. Prov 3,13-17: “Beatus homo qui invenit sapientiam et qui afluit prudentia. Melior est acquisitio eius, negotiatione argenti et auri primi, ct purissimi fructus eius. Pretiosior est cunctis opibus... Viae eius viae pulchrae, et omnes semitae illius pacificae.” Sap 6,1 : “Melior est sapientia quam vires, et vir prudens quam fortis.” Unde Christus Dominus com­ mendat (Alt 10,16) : “Estote ergo prudentes sicut serpentes." 992. Ratio demonstrat quamlibet virtutem moralem de­ bere inter duo extrema consistere, quin excedat nec deficiat a recta ratione. Iam vero prudentiae officium est, continere ceteras virtutes morales in recto medio, eis mensuram prae­ scribens ne in excessum vel defectum devient, ideoque recte dicitur moderatrix, auriga et forma virtutum moralium’, quia dat eis ordinationem ad finem particularem secundum rationem, “neque enim potest iustitia sine prudentia esse, cum examinare quid i ustum quidve iniustum sit, non mediocris prudentiae est... Siquidem ct fortitudo... plena iustitiae sit, et scire quo consilio defendat atque adiuvet, captare etiam temporum et locorum opportunitates prudentiae ac modestiae sit, et temperantia ipsa sine prudentia modum scire non possit” 8. 993. Obiectum prudentiae: a) Materiale, sunt omnes actiones humanae quae ordinantur ad finem humanum ; b) for­ male, honestas quae est in conformandis actionibus huma­ nis rectae rationi, et quidem fide illustratae, si agitur de pru­ dentia supcrnaturali. 994. Functio seu actus prudentiae triplex describitur a S. Thoma0: a) Bene consultare, i. c., deliberare et quae­ rere media et circumstantias ut opera fiant honeste et vir­ tuose ; b} RECTE IUDICARE, i.e., colligere fructum deliberatio­ nis ct concludere quid, quomodo, quando agendum sit; c) ime Virtutem prudentiae his ult mis temporibus plures ad suam dignitatem et officium redintegrare conantur. Cf. v gr. A. 1). Sert i i. i. anges. La philosoïhù morale de Saint Thomas d'Aquin (Paris 1916) 183-192.219-232; H. D. Noble, La conscience morale (Paris 1923): R. Garrigou-I.agrange. La prudence. Sa place dans l'organisme des vertus: RevThom 9 (1926) 411-426. T Cf. V. Catii rein, Der Zusammcnhang der Klughcit und der sittlicken Tugcnden nach Aristoteles : Schol 6 (1931) 75-83; F. M. Utz, Dc connexione virtutum moralium inter sc secundum doctrinam S. Thomae Aquinatis (01· denburg 1937). • S. Ambrosius, De officiis 1.1 c.27: ML 16,66. • Th. 2-2 q.47 a.8. 935 PERARE, i. e., aliis potentiis praecipere executionem iudicii practici. Omnes isti tres actus debent exerceri diligentia proportionata ad momentum rei ; haec vero si adhibeatur, licet speculative habeatur error, agens prudenter procedit et non peccat10. 995. Partes prudentiae: a) Subiectivae, seu species in quas prudentia dividitur, praeter prudentiam naturalem et supernaturalem, de quibus iam indicatum est, distinguitur prudentia: personalis, quae habet pro fine rectitudinem per­ sonalem ct regimen sui ipsius; gubernatrix, quae est ad re­ gendam multitudinem, sive familiam (oeconomica) sive civi­ tatem (regnativa, politica) sive exercitum (militaris). Haec potest deficere in eo qui ceteroquin eminenter possideat per­ sonalem. b} Potenti ales, seu quae ad prudentiam adiunguntur, et ordinantur ad quosdam actus secundarios, suntque: cubulia, seu habitus deliberandi et bona consilia inveniendi in perplexis ; synesis, seu perspicacia ad recte indicandum se­ cundum regulas et leges communes ; gnome, seu virtus iudicativa per applicationem principiorum superiorum secundum mentem legislatoris, etiam contra tenorem materialem legis. c) Integrates, seu praerequisitae ut prudentia perfecte exerceatur, sunt secundum S. Thomam : memoria, seu recor­ datio rerum praeteritarum, ut experientia transactorum inser­ viat ad praesentia et futura; intellectus, seu recta et accurata cognitio rerum praesentium, ut finis intendendus bene aes­ timetur, ct principia moralia hic et nunc applicanda sine erro­ re apprehendantur; docilitas, seu perspicacitas velociter appre­ hendendi media ad operandum ; ratio, seu promptitudo ad aliud ex alio colligendum ; providentia, seu ordinatio medio­ rum ad finem ct praevisio eventuum qui cx opere peracto se­ qui possunt, cstque “principalis pars prudentiae, ad quam aliae partes ordinantur, sci. memoria praeteritorum et intelligcntia praesentium, prout ex praeteritis memoratis et praesen­ tibus intellectis coniectamus de futuris providendis”11; cir­ cumspectio seu attenta circumstantiarum hinc inde conside­ ratio ct ponderatio; cautio, denique, seu cura vitandi mala ct impedimenta quae ab cxtrinseco opus virtutis vitiare vel im­ pedire possent. 10 Cf. G. Gundlach, Klughcit ais Prinsip des Handclns: Greg 23 (1942) 238-254. 11 S. Thomas, 2-2 q.22 a.J, 936 DK virtutibus cardinalibus 996. Vitia op sita prudentiae sunt : a) Per defec­ tum, quatuor formae scu species imprudentiae, quae sunt ex suo genere peccata venialia, licet possunt fieri mortalia cx adiunctis, v. gr. propter scandalum, periculum damnationis aeternae etc. Sunt autem: a) praecipitatio, scu omissio debi­ tae inquisitionis et considerationis, sive quia omittitur deli­ beratio (contra cubuliam) sive quia contemnitur regula dircc­ tiva (temeritas): β) inconsidcratio, scu defectus sufficientis ponderationis circumstantiarum circa actionem vel omissio­ nem (contra gnomem et synesim) ; γ) inconstantia, seu muta­ tio consilii sine iusta causa, vel recessus a bono proposito de­ finito; S') negligent ia, seu defectus requisitae sollicitudinis in actu interiori intellectus, ad excitandam et dirigendam volun­ tatem in exeeutione boni operis propositi12. b) Per excessum opponuntur tria praesertim vitia, per se levia, quae per accidens cx adiunctis vel dispositione vo­ luntatis possunt evadere gravia sci. : a) prudentia carnis, quae indicat de agendis secundum corruptam naturam humanam vel cius placita pro fine sibi instituendo: haec “prudentia car­ nis, mors est... inimica est Deo” (Rom 8.6s) ; /3) astutia-dolusfraus, quae excogitant media mala ad finem sive bonum sive malum intentum, agendo contra simplicitatem Christianam (astutia), per deceptionem in verbis (dolus) vel factis (fraus); γ) nimia sollicitudo temporalium et futurorum, in quantum vel nimium studium adhibetur ad ea acquirenda et conser­ vanda. vel nimia anxietate timetur ne, etiam debita diligentia applicata, necessaria nobis deficiant (cf. Mt 6.25-26.33), vel deordinate quaeruntur temporalia, et spiritualibus antepo­ nuntur. 997. Fontes horum vitiorum saepe solent esse: quoad peccata per defectum, luxuria; quoad peccata per excessum, avaritia. 998. In praxi omnibus maxime commendatur prudentia perso­ nalis, qua singuli apte ct secure dirigantur ad beatitudinem13; patribusfamilias, moderatoribus societatum inferiorum, gubernatoribus nationum, institutoribus iuventutis, praesertim vero animarum mo­ deratoribus, maxime necessaria est prudentia gubernatrix. 12 Pro distinctione ab inconstantia, onvssinne. pîgritîa, torpore, cf. S. Tho­ mas, 2-2 q.54 a.2 ad 1-3; Billuart, De prudent a dtss.3 a.l. Sane inconstans de c;t in praec;piendo quasi al;o impeditus: omissio pertinet ad exteriorem actionem; pigritia importat tarditatem ad excquendum; torpor, remissionem in ipsa ey»TUt*nnr. 12 Cf. P. Dander Dic Klugheit. lltr Wescn aund ihre Bcdeutung fur den christlichcn Charaktcr nach der lehrc dej /i/. Thomas von Aquin: ZAszMyst 7 (1932) 97-116. IUSTITIA. N 937 Hinc omnibus mediis excolenda est: per orationem ad Deum, Patrem luminum, ct devotionem erga Spiritum Sanctum, ad quern accedere oportet per Beatissimam Manam, Virginem prudcntissimam"; per refraenationcm passionum immoderatarum, earum prae­ sertim quae, ut luxuria, absorbent animam d demergunt m sensibi­ libus ; per lectionem librorum spiritualium, in quibus mens ad superna elevetur ct caelestem prudentiam sanctorum admirctur; per considerationem omnium rerum sub specte aeternitatis ", iuxta admi­ rabile “principium et fundamentum exercitiorum S. Ignatii dc Loiola. •CAPUT II De virtute iustitiae S. Thomas. 2-2 q.58.79-80; V. Vanchelvwe. De notione iustitiae: CollatBrug 42 (1046) 413-421; Dc lustdiac partibus subicctivis: ibid.43 (1947) 11-24, FerreRES-MondrIa, 1,340-342. 999. Iustitia, ut virtus: a) Generalis, est complexus omnium virtutum, quatenus iustuni est quod est adaequatum regulae, et sic significatur saepe in S. Scriptura et apud SS. Patres hoc nomine rectitudo moralis tota ct integra; b) specialis, est constans ct perpetua voluntas ius suum cui­ que tribuendi, de qua fuse agendum est in expositione septi­ mi mandati; sufficiat hic notare quod est ad alterum, versa­ tur circa debitum ct intendit aequalitatem inter debitum et redditum. 1000. Obiectum iustitiae: a) Materiale, est ius alte­ rius vi iustitiae eidem reddendum ; b) formale, est bonitas quae relucet in tribuendo alteri debitum. 1001. Subiectum est ipsa voluntas, et non aliae poten­ tiae prout voluntati subjacent. 1002. Pai-tes iustitiae: a) Subiectivae, sunt: a) iusti­ tia generalis, quae debitum reddit communitati iuxta normas legis (ideo legalis) ct exigentias boni communis (ideo socia­ ti·^ ; β) particularis, quae debitum reddit singulis personis physicis vel niridicis, sive ad strictam aequalitatem arithme­ ticam in iustitia commutativa, sive secundum aequalitatem proportionis in distribuliva. 14 “Sed cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus res;dui, ut oculos nnstros dir gamus ad te” (2 Par 20.12; cf. Sap 9, ubi pulchra est oratio ad implorandam prudentiam). Cf. R. C.arricou-Lacrance, La prudence ct la vic intérieure: VieSpir 51 (1937) 24-41. DE VIRTUTIBUS CAkDîNAt.tnUS b) Potenti ales, quae deficiunt a iustitiae ratione per­ fecta: a) ratione aequalitatis non obtentae, sunt: religio, quae Deo reddit cultum debitum, quin valeat illum colere quantum meretur; pietas, quae inclinat ad debitum honorem exhiben­ dum parentibus, propinquis, patriae, sine perfecta alteritate; de ea in quarto mandato; observantia, quae inducit ad debi­ tum cultum praestandum hominibus virtute et dignitate prae­ stantibus; poenitentia, quae Deo satisfactionem praesentat propter culpas (de qua in tractatu de sacramentis), et otedientia quae superiorum mandata exequitur (de qua in quarto mandato), proxime accedunt ad religionem et pietatem res­ pective; β) ratione debiti deficientis, et solius decori et decen­ tiae naturalis urgentis, sunt : vcracitas, inclinans ad confor­ manda signa menti et ad dicendam semper veritatem sine men­ dacio (de qua in octavo mandato), cuius formae particulares sunt fidelitas in adimplendis promissis, et simplicitas, qua ali­ quis talis se exhibet verbis et factis qualis interius est; gratitudo, inducens ad compensanda beneficia recepta; vindicatio, ulciscens iniurias susceptas casve repellens cum iiunt ; libéra­ lisas, quae moderatur amorem pecuniae et reddit aliquem fa­ cilem ut opes impendat in servitium societatis honoremque divinum ; affabilitas, quae facit ut in conversatione ita verba et facta aliorum condicioni et circumstantiis conformemus, ut illis nostra collocutio sit grata; aequitas, quae ex iustis causis inclinat ad praetermittenda verba legis, ut conforma­ tionem cum altioribus rationis principiis quaerat. c) INTEGRALES recensentur: a) facere bonum sub ra­ tione debiti iustitiae, constituendo aequalitatem in his quae sunt ad alterum ; β) declinare a malo sub speciali ratione non nocendi conservationi iustitiae. 1003. Vitia opposita iustitiae, per defectum generatim, sed interdum etiam per excessum, sunt plura quae respecti­ ves locis tractantur, praesertim : iniustitiae strictae plures species, quae offendunt iustitiae commutativae et exponun­ tur in tractatibus de quinto, septimo, octavo mandato; con­ temptus legum formalis carumquc transgressio, contra iustitiam legalem; acceptio personarum, contra distribulivam; impietas, vel ex adverso excessivus amor consanguineorum, ct exaggeratus nationalismus, contra pietatem; irreverentia et inobedientia, contra reverentiam et obedientiam; ingratitudo, vel ob excessum inopportuna gralitudo adulatoria et subdola, fortitudo, n.1002-1008 939 contra gratitudinem ; mendacium, simulatio, hypocrisis, con­ tra voracitatem ; rusticitas, vel ex adverso adulatio, contra affabilitatem; prodigalitas, vel ex defectu avaritia, contra liberalitatem, etc. De virtute fortitudinis S. Thomas, 2·2 ql 23-140; Cn. de Smet, Notre vie surnaturelle Π, p.210-260; Janvier, Carême 1920. 1004. Fortitudo sumpta ut virtus: a) Generalis est firmitas ct constantia animi qua superantur difficultates ah exercitio virtutum deterrentes; b) specialis est virtus qua voluntas roboratur ut a bono arduo prosequendo non desis­ tat, neque propter difficultates neque propter quodlibet etiam mortis periculum, quod honeste aggredi et superari possit ex dictamine rectae rationis naturali vel per fidem illustrato. 1005. Obiectum fortitudinis: o) Materiale est bo­ num morale arduum, quod specialem prae se fert difficulta­ tem ; b) Formale est specialis honestas quae relucet in repri­ mendo timore vel moderanda audacia iuxta rectam rationem, cum aggredimur res arduas. t 1006. Subiectum est appetitus irascibilis prout volunta­ ti subiacet, hic enim versatur circa bona ardua. 1007. Functio seu actus fortitudinis duplex distingui­ tur: a) Sustinere, i.e., immobiliter sistere in periculis, et invicto animo quaecumque etiam gravissima tolerare usque ad martyrium, si necesse sit; b) aggredi, i. e., ardua et pe­ riculosa strenue suscipere et agere, secundum rationem et fi­ dem. Prius ceteris paribus difficilius est, nam pericula habet non futura et incerta sed imminentia et realia; non uno for­ tasse ictu dissolvenda, sed quadam temporis continuatione to­ leranda l. 1008. Gradus fortitudinis plures numerantur, hoc or­ dine: a} Mortificatio passionum, ut eis sci. non ad malum ferantur homines, sed ad bonum strenue operandum utantur, vana iudicia hominum si necessarium sit contemnentes, nam 1 Cf. S. Thomas, 2-2 q.l23 a.6. 940 DE VIRTUTIBUS CARDINALIBUS revera “melior est patiens viro forti, et qui dominatur ani­ mo suo, expugnatore urbium” (Prov 16,32) ; b) periclita­ tio ubertatis, famae, vitae, pro bono proximi suscepta, quam admiramur in apostolis (cf. 2 Cor. 11,26), in missionariis omnium temporum, in fidelibus, sacerdotibus, praesu­ libus spectaculum factis mundo, angelis et hominibus, cum oppetunt saevitiam persecutorum Ecclesiae; c) Exoptatio ET susceptio martyri*! pro nomine Christi, quibus urgebantur S. Paulus, S. Andreas, S. Ignatius martyr, cupiens f rui bes­ tiis et mandi frumentum Christi, quas nostris quoque tempo­ ribus in diversis mundi plagis amatores divini Redemptoris imitantur. 1009. Partes fortitudinis: a) Subiectivae non sunt, quia pericula mortis aggredienda et superanda, qua talia, ad ean­ dem specie infima fortitudinem spectant; b) potentiales re­ censentur : a) magnanimitas, seu animi promptitudo ad mag­ nos virtutum actus perficiendos, ex fiducia in Deo reposita, quae bene componitur cum humili sentire de seipso2; β) mag­ nificentia, seu dispositio ad res magnas faciendas per mag­ nos sumptus, quando honor Dei vel bonum Ecclesiae aut so­ cietatis postulabit ; γ) patientia, seu virtus quae tristitiam ob mala praesentia ita moderatur, ut propter eam voluntas a bono non retrahatur, sed potius in eo confirmetur, non quidem ex apathia vel insensibilitate stoica, sed spe futurorum, quibus non sunt condignae passiones huius temporis 3, et amore lesu Christi prius pro nobis patientiis (cf. Act 5,41); δ) longani­ mitas, seu patientia in sustinenda mali exspectati dilatione; €> constantia, seu perseverantia in prosequendis operibus vir­ tutum quamdiu recta ratio postulat, superatis difficultatibus quae ex diuturno virtutis exercitio proveniunt (cf. Mt 10,22); c) intégrales sunt eaedem modo recensitae virtutes, si agitur de sustinendo periculo mortis, fortitudo enim nequit sine illis actus requisitos ponere; sed si agitur de aliis actibus facilio­ ribus, non sunt partes intégrales, sed tantum potentiales. 1010. Vitia opposita fortitudini sunt : a) Per DEFEC­ TUM : timiditas seu ignavia, quae non satis fortiter sustinet, timendo ubi timendi vel non est causa vel saltem non tanta; quae autem merito timenda apparent, ut, v. gr., peccatum vel gehenna, si debito modo timeantur, bene fit ; neque est timi’ Cf. M· Faber, EI f»rr»grcso cspiritual c.9 (Madrid 1027); Lkhodey. El santo abandono p.3 c.3-5; J. Solano, /Innonias teoJÔ(jico-esf>triîualcs del abc*dono en Dios: Manrcsa 23 (1951) 327-342. fortitudo n 1008-1012 941 ditas fugere mala, ex quorum tolerantia nihil boni provenit Nostris temporibus sedulo vitandus est quidam timiditatis ef­ fectus, quem dicimus respectum humanum in agendo iuxta postulata nominis Christiana, in rebus praesertim religiosis. Peccatum timiditatis, ex genere suo leve, potest fieri grave propter violationem praecepti gravis, v. gr., profitendi fidem ; timor enim non tollit voluntarium simpliciter, sed tantum se­ cundum quid. b) Per excessum: a) nimia audacia, qua quis periculosa non aestimat quae talia sunt, ideoque non timet quando ti­ mendum esset, nec applicat media quae applicari deberent ; oriri solet ex quadam animi stoliditate vel superbia, qua quis nimium propriis viribus confidit, vel etiam imprudentia ; β) te­ meritas, seu excessus audaciae in aggrediendo bono arduo contra dictamen rectae rationis ex contemptu vitae aliorumve bonorum. Etiam haec peccata sunt ex genere suo levia ; sed propter causam unde proveniant vel effectus ad quos ducant, possunt fieri gravia, v.gr., si quis temere ipsam vitam ex­ ponat. 1011. Partibus potcntialibus opponuntur: a) Praesumptio, quae per excessum, et pusillanimitas, quae per defectum pec­ cant contra magnanimitatem ; illa aggrediendo quae sunt ultra vires subtecti, v. gr., officia quibus bene gerendis est impar propter defectum scientiae, virium, etc., haec refugiendo quae exspectatis adiunctis posset et deberet aggredi, divino auxilio fidens ; malitia horum peccatorum mensuranda est praesertim ex effectibus; /3) nimia sumptuositas, quae per excessum, et parvificentia, quae per defectum offendunt magnificentiae; illa magnos sumptus faciens in rebus parvi momenti, haec parcens sumptibus qui pro magnitudine operis facienda es­ sent; γ) impatientia opponitur patientiae, estque defectus quo aliquis nimis dolet, et cx dolore recedit a recto ordine ; licet dc se leve peccatum, potest ducere ad graves murmurationes contra Deum, desperationem, etc. ; δ) inconstantia, quae per defectum, et pertinatia, quae per excessum adversantur con­ stantiae; illa molli animo facile recedens a bono propter dif­ ficultatem vel diuturnitatem agendi, haec sustinendo propo­ situm ultra debitam mensuram, quando secundum rectam ra­ tionem cessandum esset. 1012. In praxi, nostris temporibus virtus fortitudinis magis ac magis fovenda est: per frequentem meditationem circa inanitatem bonorum temporalium, si cum aeternis comparantur, unde terreni 942 DE VIRTUTIBUS CARDINALIBUS honores et voluptates parvipendantur; per praevisionem malorum quae accidere possunt, ut oratione aliisque inediis animum praepa­ rare possimus ad ea ferenda; per consuetudinem ftdeliler agendi in cotidianis, sic enim voluntas exercetur in bono, et “qui fidelis est in minimo ct in maiori fidelis est”, dum e contra, “in modico iniquus... ct in maiori iniquus est" (Lc 16,10); per amorem Da fervidum et considerationem dolorum lesu Christi, qui “passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum ut sequamini vestigia eius" (1 Pctr 2.21), ex quo fiet ut in omnibus superemus “propter eum qui dilexit nos” (Rom 8,37); si enim amor inter homines tanta ag­ greditur et patitur, quid non poterit operari caritas erga Deum? 1013. Scholion. Actus fortitudinis maximus, et· simul maximum caritatis testimonium (cf. Io 15,13) est martyrium scu perpessio mor­ tis in testimonium fidei patienter tolerata. Perpessio mortis non est necessaria de facto; si causa nimirum naturaliter sufficiens posita fuerit, ct effectus per miraculum im­ pediatur, meritum ct gloria martyrii adest, sicut in S. loanne ante portam latinam ; modus causandi mortem diversus esse potest, non solum armis letalibus, sed etiam fame, carccrc insalubri ctc. Suffi­ cit perpessio de facto, ut apud SS. Innocentes, qui “non loquendo sed moriendo confessi sunt”4, sed potest esse simul eloquium. In odium fideii, i.c., non solum veritatum ab Ecclesia proposi­ tarum, sed etiam cuiuslibet virtutis a Deo vel praeceptae vel com­ mendatae, quam fide illustrati cognoscimus esse sustinendam spre­ ta vita temporali. Sufficit quod revera hoc sit motivum, quamvis aliud specietcnus allegetur, ut nostris temporibus plerumque fit. Patienter tolerata, seu sine resistentia contra inferentes eam’, licet non sit necessarium occurrere satellitibus, nec requiratur qtmd passurus non se prius occultaverit. Videtur necessaria acccntatio mortis propter causam honestam, sed ea existente, martyr videtur quibusdam etiam is qui ignarus occidatur in odium fidei***. Effectus martyrii hi sunt: «) iustificatio peccatoris, per se et quasi ex opere operato, supposita attritione de peccatis personali­ bus, quae sufficienter habetur in acceptatione mortis propter fidem; β) suppletio baptismi, ita ut martyrium agat vices sacramenti rege­ nerationis, sine impressione characteris tamen, unde baptismus san­ guinis dicitur; 7) deletio poenae cuiuslibet debitae pro peccatis, sic­ ut in baptismo; 5) corona specialis, quae aureola martyrii vocatur, consistens in gaudio speciali de victoria’. 4 Collecta in festo SS. Innocentium (28 dec.). 8 Unde iam ex hoc titulo, non debent dici martyres qui pro iusta causa, etiam nro religione moriuntur in bello. • CaIXTaKUS censet talem acceptationem expresse non requiri, sed sufficere nblat'nnrm nua horni» ητητι s>riviario quidem actus quibus individua conservantur ct species propagatur, atque delectationes sensibiles gustus ct tactus ma­ xime vehementes, quae hominem a ratione abducere tentant, secundario autem delectationes· aliorum sensuum, quae ad priores voluptates incitant ; b) For.male, est specialis hones­ tas relucens in his operationibus secundum rationem mode­ randis. 1016. Subiectum est appetitus concupiscibilis, prout vo­ luntati subiacct, hic enim versatur circa concupiscibilia. 1017. Gradus temperantiae sunt duo iam indicati, quo­ rum alter est in refrenandis voluptatibus quae non sunt ad aliquam vitae naturalis necessitatem vcl convenientiam, ideoque tollit quamlibet delectationem quae bono honesto sit contra­ ria ; alter vero ad bonum animae attendens, tollit etiam ex vo­ luptatibus licitis quantum virtutibus exercendis convenit, do­ mans corpus eiusque vitiosas propensiones iuxta commenda­ tionem apostoli (Gal 5,24) : “qui sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum vitiis ct concupiscentiis”. 1018. Partes temperantiae: a) Subiectivae sunt: abs­ tinentia, quae moderatur secundum rectam rationem et fidem delectationem cx cibo et ex potu non inebriante ; sobrietas, seu temperantia in potu aliisque substantiis inebriantibus (cf. n.674) ; castitas, quae refrenat facultatis generativae et Vene­ reae desideria ac delectationes, sive secundum legem matrimo­ nii (coniugalis) sive etiam in licitis (perfecta) ; pudicitia, quae versatur circa repressionem actuum ad voluptatem veneream conducentium, ut sunt aspectus, oscula, tactus, etc.; virginitas, quae est castitdl perfecta, connotans subiectum quod carnis integritatem saltem voluntarie non amiserit ct voluntatem ha­ bet perpetuo abstinendi ab omni actu venereo. b) Potentials sunt : continentia, quae, prout a castitate distincta, intelligitur virtus quae facit ut inter vehementes concupiscentias carnis, voluntas firma permaneat circa castita­ tem externam servandam et in usu Venereorum refrenando; mansuetudo, quae motus irae in vindictam tendentes refrenat, prohibens ne sine sufficienti causa vel ultra iustos limites iras­ camur; clementia, quae superiorem inclinat ad mitigandam poenam propter delicta debitam, in quantum iustitia patitur, non cx nimia lenitate 2 ; studiositas, quae affectum cognoscendi moderatur, nc quis scire appetat quae ad sc non expectant eiusve captum excedunt, aliunde autem ad ea diligenter se ap­ plicet quae cognoscere debet; eutrapelia, quae modum imponit in iocis ct ludis, necessariis quidem ad reparationem virium, eorum praesertim qui intellectualibus laboribus incumbunt, sed in quibus moderatio quoad modum, tempus, formam lu­ dendi, facile quis transgreditur 3 ; modestia, quae hominem in­ clinat ad servandum decorem in exterioribus, in voce, gesti­ bus, compositione corporis, vestibus et ornatu, conviviis aliis­ que apparatibus exhibendis, ut ipsi philosophi pagani, nedum S. Scriptura et SS. Patres, maxime commendant4 ; humilitas, quae secundum rationis dictamen moderatur appetitum pro­ priae excellentiae, inclinans hominem ad propriam vilitatem secundum veritatem agnoscendam6; unde non prohibet om­ nem, sed tantum inordinatum propriae excellentiae appeti3 Cf. S. F. de Sales, Tntroducciôn a la vida devota p.3 c.8-9. 1 Cf. S. Γ de Sales, o.c. p3 c.31-32. 4 Eccli 19,26-27: “Ex visu cognosctur vir, et ab occursu faciei cognoscitur srn^ntns· anctus ccv-pors r»rrnt:ae ah actibus hominis, violentis et naturalibus, 55.—Divisiones, 56-57. Cap. I.—Dc elemento cognoscitivo ........................................... Cognitionis notio et d’vis’ones. SR-S9 —Extern’© eius orca oh'ectnm ct subtectum. 60.—Principia: Dc cognitione requisita ad actum humanum, 61. _— w I 72 π 948 INDEX ANALYTICUS 949 INDEX ANALYT1CUS Pkg Cap. II.—Dc elemento volitivo § I. Dc voluntario............ Pag. 77 Notio et differentiae a volito, permissive, etc., 63-64. — Di­ visiones potiores in elicitum, imperatum; perfectum et imper­ fectum; simpliciter ct secundum quid; actuale, virtuale ct ha­ bituale, etc.. 65-66.—Principia: Requisita ut a 1 quid sit volun­ tarium ct eius influxus in actum humanum, 67. 2. De libero ........................................................... ............ TITULUS II.—De impedimentis remotis Cap. I.—Obstacula remota non pathologica § I. Obstacula intrinseca .............. A. Character ct temperamentum 130 131 131 131 Notio, 113-114.—Principia: Eorum influxus in libertatem, 115-116. 90 Libellât·* nnt:o et d»vls»ones. 68-69,—Pr»nc;nia: Essent*» li­ beri arbitrii, 70-71; existentia libertatis indifferentiae, 72-73; de sufficientia libertatis ad obii at ones morales adimpfen· das, 74; de ilhce;tate semper passive sese habendi in rc mo­ rali, 75; de infirmitate morali, 76-7. B. Aetas et sexus ................................................... Principia: Influxus diversarum aetatum et sexuum in vitam moralem, 118-119. II. Obstacula cxtrinscca .................................................. Cap. III.—De elemento cxccutivo ......................................... 134 101 Elementi excrutivl notio. 78.—Principium: Tum actus sub imperio vohintafs positus tum eiusdem effectus praevisus ho­ mini tribuitur, 79. Influxus socialis, 120.—Principia: Influxus educationis, fa­ miliae ct medii socialis in vitam moralem, 121-122. Cap SECTIO II.—De impedimentis actus humani 103 TITULUS I.—Dc impedimentis proximis ........................... Cap. I.—De causis influentibus in cognitionem ....................... 103 1« 136 II.—Obstacula remota pathologica.......................... ........ 137 Momentum pro confcssario, 123.—Notio et divisiones, 124125.—Hysterismus, 126.—Epilepsia, 127.—Psychastcnia, 128.— Neurasthenia, 129.—Principia: Eorum existentia ct influxus in vitam moralem, 130.—Therapia et praxis pastoralis, 131-132. PARS II.—De actu morali 150 TITULUS I.—De moralitate in genere ...................................... Cap. I.—Conceptus ct essentia moralitatis ............................... 150 Notio ct differentia a passionibus, habitu ct consuetudine, 89-90.—Divisio, 91.—Principia: influxus in voluntarium, 92. Cap. II.—Norma moralitatis ..................................................... 157 B. Nictus ............................................................................ Notio, 139.—Divisio. 140.—Sententiae falsae ct probabiles circa normam moralitatis, 141-142. Ignorantiae notio et differentia ab inadvertentia, errore ct ohl vione. S3 - ■ Ibvisio, 84.—Principia: Influxus ignorantiae in voluntarium, 85-88. Cap. II.—De causis influentibus in volitionem ...................... 110 Actus moralis ct moralitas, 134-135.—Essentia moralitatis, § 1. De influxu in voluntarium ......................................... 110 136.—Divisio, 137.—Principia: Relatio inter actum moralem ct humanum; species supremae moralitatis; actiones intrinse­ A. Concupiscentia ............................................................. no cae honestae ct inhonestae, 138. 114 Notio et differentia a timore, tristitia ct coactione, 92-93.— Divisio. 94.—Principia: Influxus in voluntarium, 95-97. § IL Dc influxu in liberum A. Passio ............................................................................ Cap. III.—Extensio moralitatis ad quemlibet actum, ad actus 119 119 externos, ad effectus actuum ................. 161 I. Actus indifferentes ...................................................... Notio. 98.—Numerus, 99.—D visio, 100.—Principia: Influxus in libertatem, voluntarium ct liberum, 101-102. Notio, 144.—Divisio, 145.—Principia: Existentia actuum in­ differentium, 146-177. B. Habitus ............................................................... II. Actus externi................................................................ Notio, 103.—Divis«n. 104.—Principia: Influxus in cognitio­ nem voluntarium et liberum, 105. Notio. 148.—Principia: Moralitas ex actu interno volunta­ tis et influxus actuum externorum in moralitatem actuum in­ ternorum, 149-151. Cap. III.—De causis influentibus in exccutic.ncm ............... Violentia. Not'o et differentia a necessario, involuntario et metu. 106-107.—Divisio. 108—Principia: Influxus in actus eli­ citos, 109; in voluntarium ct liberum, 110. 151 125 III. Effectus actuum ....................................................... Influxus in moralitatem actuum internorum, 152.—Praxis pastoralis, 153. 161 164 169 index INDEX ANAI.YTICUS TITULUS II De moralitate in specie: fontes tnoralitalis Cap. I.—Principia quaedam £ Defectus et exisFontis moralitatis notio diversis fontibus, 155; tentia malitiae et bonitatis moralis relatio requisita et sufficiens ad finem ultimum 156-157.—Praxis pastoralis, 158. Cap. II Cap. Ill Tractatus III.—De conscientia PARS Notio ct differentia a ratione, sensu ethico, scientia murali et prudentia. 210.221.—Principia: Existcntia ct finis conscien­ tiae. 222-223.—Divisio, 224-227. Cap. II.—De conscientiae necessitate, veritate, certitudine .... § L De conscientiae necessitate ........................................ Conscientia moralis antecedens recta est regula necessaria actuum humanorum, 228-229. Moralitas cx fine ........ Finis actus humani notio. 164 : Morabtas secun daria ex fine operantis, 165; influxus finis in moralitatem ac tus ex obiecto, 166-0; honestas requisita in fine ut aii"cat bo nitatem actus, ubi dc actione propter delectationem 170-175. 2. De conscientiae veritate .............................................. Regula subiectiva ct proxima actionum humanorum. 230 231.—Conscientia hic et nunc invincibiliter erronea, 232-234.— Vincibfliter erronea, 235-236.—De actione cum conscientia du bia vel contra conscientiam vincibihter erroneam, 237-239. Cap. IV.—Moralitas ex circumstantiis ’7.—Numerus, 178Circumstantiae» notio. 176 179.—Principia: Moralitas secundaria circumstantiis. 180; mutatis speciei ct influxus in moralitatem actus ex obiecto 180-181. 3. Dc conscientiae certitudine ....................................... Sola conscientia recta est regula agendi, 240-241.—Sufficit moraliter certa, 232.—Gradus certitudinis requisitus, 244.—Cons­ cientia practice dubia non est regula, 245. Cap. Ill .—Dc conscientiae formatione sub dubio remoto Art. I .—Dc moralibus systematibus .............................. PARS III manorum Cap Status quaestionis, 247.—Systema morale, 250. .—Dc imputabilitate propriae actionis vel omissionis earumque effectuum § I. Dc aliis systematibus praeter probabilismuin .......... Tmputablitatls notio, 183 Divis’0. 184.—Imputabo, 185.— Principia: Fundam requisita ad imputabihtatrm bonîtat’s ct malitiae effcctus boni ct mali in se voluntarii, 186-187; effectus mal voluntarii in causa. 188; actio duplicis effectus, 189-192 imputab litas effectus radicaliter contracta in causa voluntaria ct actus mali ex prava consuetudine, 193-195 Cap Cooperationis notio Divisio, 107 Htas ct gradus imniit*»h»l:tnt s ex conncrat’nnc tionis in se ct qua talis; cooperatio in malum Cap § II. De probabilisme ............ Notio, 258.—Sensus genuinus Amplitudo, 260 Prin cipium generale de recto usu probabilismi, 261 Universalitas: in dubio facit et dubio pract co, ub· dc medo ad salutem, de abrrius certo. 262-264.—Probatio: valor»· sacramenti, d*· iure aberitis Doctrina Ecclesiae, 265; S. Scriptura, 266 SS. Patres, 267 ; Theologi 268; Ratio, 269-71—Axiomata complementaria: Prin· çipia praesumptionis ct valoris actus, 272 Dubia negativa in particulari, 273. Possibi artus roopcra 198-200. honesto secundum esse supernaturale et meritorium ...................... .—Dc actibus supernaturalibus Notio. 202 —Prinrinm: 6 366 Notio. 356.—Auctor, 357.—Subtectum, 358.—Obiectum: prae­ cepta moraba. materia caerimonialis ct ludicialis, 359 —Finis, 3g0.—Abrogatio, 361.—Relatio ad legem clinstianam, 362. Art. III.—Dc Lege Christiana scu Nova ........................... Notio et differentia a tenera ct erronea, 296-297.—Divisio, 298.—Natura, 299.—Notae cx parte intellectus et voluntatis, 300.—Signa, inquisitio rerum, iteratio actuum, timor peccandi ct obstinatio. 301.—Cau«ac: permissio Dei; machinatio diabo­ li, dispositio physca, circumstantiae morales ct defectus pro­ portionis, 302 Damna: corpori, animae et vitae spirituali, 303. — Principia: Obtemperat o directori prudenti; prudenti: difficultas peccandi, excusatio ab integritate confessionis; obligatio scru­ pulos impugnandi, 304-305.—Remedia et praxis pastoralis, 306307.—Dc aliis formis secundariis conscientiae, 308.—Dc edu­ catione conscientiae, 309. SECTIO Cap. III.—Dc lege divina positiva ............................................. Art. I.—De lege divina positiva in genere ........................... Notio et differenda a Iere natural·, 352-353 —D visio: pri­ mitiva, mosaica et Christiana, 354.—Necessitas ct utilitas, 3S5. Notio ct differentia a lata, 288-289.—Divisio: antecedens et consequens, generalis et particularis, 290.—Causae, 291.—Prin­ cipia: Aequiparatio conscientiae vmcibihter erroneae vcl du­ biae; inclinatio in severiorem partem; obligatio reformandi conscientiam laxam, 291-292. § 3. Dc conscientia perplexa Fac. 315 390 Instructionis ct decreti notio, 390-391.—Differentia a lege, 392.—Auctor, 393.—Statuti notio ct auctor, 394-395. § 3. De rescriptis ................................................................. 392 Notio et differentia a vivae vocis oraculo, lege, statuto ct decreto, 396-3 >7 —Divisio: rescriptum gratiae, iustitiac, mix­ tum; in forma commissoria et gratiosa, 398.—Subicctum passi­ vum, 399.—Valor: condiciones explicitae, subreptio, gratia ab una S. Congregatione, etc., 400.—Effectus rescriptorum in for­ ma grafosa et commissoria. 401.—Interpretatio, 402.—Exccutio, 403-404.—Cessatio ab intrinseco et extrinseco, 405. Cap. II.—De requisitis ad legem constituendam ..................... 403 Art. I.—De legis auctore ......................................................... 403 Legislatoris notio, 407.—lurisdictionis ct competentiae notio, 40^ 409—Kxistentia potestatis kgiferae quoad Eccles am ca­ tholicam et societates civiles, 410-411; subicctum potestatis in Ecclesia, 412-413; in societate civili, 414; in societate interna­ tionale; iuris internationalis notio, 415; divisio, 416; fundamentum, 417; cxistentia, 418; principia, 419, 954 INDEX ANALYTICUS P\r. Pag. Art. II.—Dc materia apta ad legem....................................... § 1. Principia communia pro omni lege ........................... 417 417 Obiectum legis omne ct solum quod ad bonum commune est necessarium et utile, 421-422—Nihil inhonestum potest esse obiectum legis, 423.—Actus heroici nequeunt ordinarie prae­ scribi, 424-425.—Actus externi et mixti possunt praescribi, 426. Retrotractio relativa legis admittitur cum debitis limitationi­ bus, 427-428. § 2. Principia specialia dc lege ecclesiastica ................... 423 429 Obiectum legis civilis quidquid ad bonum temporale societa­ tis civilis, 432.- Lex civilis circa actus mixtos et mere inter­ nos, 433. Art. III.—Dc promulgatione, vacatione ct acceptatione legis. § 1. Promulgatio legis ......................................................... 431 431 Notio et differentia a divulgatione et notitia, 435-436.—Ne­ cessitas, 437.— Modus promulgationis in Ecclesia et societate civili, 438.—Effectus, 439. § 2. Vacatio legis ................................................................ Notio, 440.—Necessitas, 441.—Effectus, 442.—Statutum va­ cationis in Ecclesia et in lego civili, 443« § 3. Acceptatio legis ............................................................. 436 Notio et divisio, in constitutivam ct exeeutivam, 444-445.— Necessitas utriusque directe et indirecte, 446-447.—Acceptatio sive constitutiva s»ve approbativa in Ecclesia ct approbativa in societate civili numquam requiritur, 448. Cap. III.—Dc effectu formali legis seu obligatione ............. Art. 1.—Dc obligatione in genere .......................................... Obligatio iuridica et moralis, 450.— Fundamentum obligatio­ nis moralis, 451.—Existentia huius obligationis circa magiste­ rium authenticum ct leges civiles, 452-453.—Quantitas seu gra­ vitas obligationis: quoad materiam levem vel gravem legis, 454-455; Quoad intentionem legislatoris, 456.—Qualitas scu spe­ cies moralis obligationis determinatur, 457.—Ambitus legis cir­ ca eius cognitionem, media ordinaria adhibenda, impedimenta removenda et arcendas occasiones transgressionis, 458.—Sanc­ tionis notio, influxus ct finis, 459. 452 § 1. De lege mere poenali .................................................. 452 476 476 Noro, 486.—Persona physica ct moralis, 487.—Principia; subditi soli obligantur lege praeceptiva, ubi de infantibus, habituallter amentibus, etc., 488-489; legislator ipse ut subiectum legis sive sit collegium sive persona singularis, 490-491. 483 Principium generale: Omnes ct soli baptizati pro quibus la­ tae sunt, usu rationis gaudentes et septennes subiciuntur legi­ bus mere ecclesiastics. 492-4'*3.—Qu busnam le ibus teneantur: Orientales catholici, 494; cxcommunicati, 495; haeretici, aposta­ tae ct schismatici, 496-497; dubie baptizati, 498; infantes usu rationis ante septennium, 499; peregrini relate ad leges parti­ culares et generales, 500; vagi, 501; itinérantes, 502-503.—Lo­ ca exempta a iunsdictione legislatoris inferioris, 504. 498 Principium generale: Legibus civilibus subiciuntur per se omnes cives praesentes, per accidentes exteri praesentes ct ci­ ves absentes, 505.—Exempti, principes aliorum statuum eorumque legati. R Pontifex, clerici ct religiosi in iis quae eorum officio et dignitati adversantur. 506.— Reiciuntur qui dicunt le­ ges respicere directe organa status, non cives, 507. Cap. V.—Dc adimple'ionc legis .................................................. Art. II.—De obligatione quarumdam legum in specie......... Notio et distinctio in pure poenalem et pocnnlem mixtam, 461-462.—Differentia a lege pure morali, 463.—Possibilitas ct explicatio iuxta diversas theorias: obligationis moralis disumctivae, condicionalis et obligationis mere juridicae, aliae theo­ riae, 464-465.— Legitimitas, 466.—Existentia in iure ecclesias6co ct civili, 467-468.—Determinatio in utrocjuc lure, 469-47Q» Cap. IV.—De subiecto legis ...................................................... Art. /.—De subiecto cuiusvis legis humanae ........................ Art. III.—Dc subiecto legis civilis ........................................ 440 440 471 Praesumptionis et legis in ea fundatae notio. 479.—Divisio in praesumptionem hominis et iuris, facti particularis ct peri­ culi universalis, 480.—Principia: fundata in praesumptione pe­ riculi universalis obligat etiamsi periculum non adsit, 481; in praesumptionem facti part cularis non obligat in foro interno si factum non existât, 482.—Fictio iuris ct differentia a lege fundata In praesumptione. 483-484.—Principia de interpreta­ tione ct valore legis fundatae in praesumptione, 4S5. Art. //.—Dc subiecto legis ecclesiasticae ........... 434 463 Notio utriusque legis, 471.—Differentia a lege declarante nullitatcm concedente restitutionem in integrum ct denegante actionem, 472.—D visio: naturalis, civil s, irritans prohibens, irritans non prohibens, etc., 473.—Existentia, 474.—Determina­ tio in utroque iure, 475.— Effectus m genere et in particulari in utroque iure, in iure hispano, 476-477. § 3. Dc lege fundata in praesumptione ........................... Obiectum legis ecclesiasticae quidquid spirituale ad Dei cul­ tum hominum quae sanctitatem pertinet, 429.—Quinam actus mixti possunt praescribi, 430.—Qua potestate actus mere in­ terni possunt praescribi, 431. § 3. Principia specialia de lege civili ............................... § 2. Dc legibus irritantibus ct inhabilitantibus ................ 501 Notio, 508.—Principia: Praestandum aut omittendum id, eo modo, actu ct tempore quod legislator vult, 509; quid requira­ tur in lege negativa et positiva, 510-511; non requiritur inten­ tio satisfaciendi pracccpto. finis legis obtinendi, status gratae aut actus formalitcr honestus. 512-513.—In cumulationc legum quando satisfiat uno eodrenque actu et tempore. 514-515 —Tem­ pus ad mplcndac legis. 516.—Supputatio temporis in iure ec­ clesiastico et civili. 517-518.—Ordo servandus cum plures obli­ gationes instant, 519. Cap. VI.—Dc interpretatione legis.............................................. 512 Art. I.—Dc interpretatione in lege ecclesiastica ................. 513 § 1. Notio ct divisiones interpretationis ............................ 513 Pac Interpretationis notio et differentia ab cpikeia, 521-522.— Divisio: authentica, doctrinalis ct usualis; comprehensiva, ex­ tensiva ct restrictiva; stricta ct lata; universalis ct particula­ ris, 523. § 2. Dc interpretatione authentica, doctrinali, usuali ..... § 1. De quibusdam causis eximentibus ct de liccitatc ap­ positionis .............................................................. 541 516 Interpretationis authenticae per modum leg’s vel sententiae iudicialis, auctor, vis ct promulgatio, 524.—Doctrinalis interprctatiunts vis, 525.—Usualis interpretationis vis directive, 526. § 3. Dc regulis generalibus interpretationis ................... 518 522 Status quaestionis, 535.—Strictae subsunt interpretat oni: leges quae poenam statuunt, aut liberum iurium exercitium concrctant, aut exceptionem a lege continent (c.19), 536-537. § 5. Dc modo supplendi silentium legis ........................... 52J Impossibilitas ct inconvenientia omn a praevidendi, 538.— Suppletio in iure canonico. Norma sumenda a legibus lat s in similibus, a generalibus iuris principiis, a stylo et praxi Cunae ruinanae, a communi constanuque sententia doctorum, 539. Art. II.—Dc interpretatione in lege civili ........................... 526 Cap. VII.—Dc causis ab implclionc legis liberantibus ......... 531 Art. I.—Dc causis excusantibus ............................................. 532 § 1. Dc ignorantia ................................................................ 532 Ignorantiae, erroris ct inadvertentiae notio, 519.—Principia: In foro inferno excusatio quoad reatum culpae ct poenae ct quoad effectum irritantem, 550; dc praesumptione in foro ex­ terno ignorantiae iuris vel facti, 551. 535 Notio ct divisio, absoluta ct moralis, 552-553.—Principia: Impotentia absoluta excusat ab obligatione legis, 554; moralis ab obligatione legis positivae, 55 5-556; obligatio quando nequit tota lex impleri, 557; de liedtate rt »11 ccitate causae volunta­ riae impedientis implctioncm legis, 558-559. Art. II.—Dc causis eximentibus............................................. 569 Notio et differentia a dispensatione, 588-589—-Divisio: con­ tra ct praeter ius etc.. 591.—Acquisitio privilegiorum, 591.— Auctor, 592.—Subiectum ct modus concessionis: directa, com­ municat one, tonsu· tudinc rt praescriptione, 593.—Confirma­ tio privilegii, 594.— Interpretatio : cx tenore, in dubio, privilegio­ rum per legem particularem, consuetudinem aut praescript’onem obtentam. 595.—Usus, 596—Cessatio: ab intrinseco, ex parte privilégiât! ct concedentis, 597. Cap. VIII.—Dc cessatione legis ................................................. 581 Art. I.—Dc cessatione legis ab intrinseco ............................ 581 Not o ct divism: totaliter vel partialiter, negative vel contra­ rie, 599-600.— Principia: Si finis legis cessat inadacquatc, ad­ aequate sed partialiter, generaliter aut particulariter, 601. Art. II.—Dc cessatione legis ab cxtrinscco ........................ 583 § 1. Dc revocatione legis a legislatore ............................... 583 Notio ct divisio: abrogatio ct derogatio, explicita ct tacita, 602 — Prnclnm: Qirnam possunt leges abrogare cisvc deroga­ re; quando lex posterior revocat priorem; rcvocafo a lege ge­ nerali vel particulari. 603.—Interpretatio legis iuri anteriori obrogantis iuxta c.23, 604. § 2. Dc cessatione legis per desuetudinem ........................ 541 542 Notio et differentia ab interpretat one, ccssat’onc, etc., 566567.—Divisio: valida, licita, obrepticia, etc., 568.— Principia: Dispensatio apta quae consulat bono communi, non nimis fre­ quens; condciones validae dispensationis, 569.—Auctor, 570.— P-Incipia: Dispensato concessa a potestate propria ct vicaria, 571; a Romano Pontifice. Concilio orcumenico, 572; ab Ordi­ nario: in legibus generalibus ecclesiae, concessa cis potestate, 572-573; ct in particularibus, facultate propria ct vicana. 574; a Superioribus religionum clericalium exemptarum, parochis et confessants. 574.—Subiectum, 57S.—Principium: facultas dispen­ sandi in solos subditos, ubi de subd tis ratione domicilii, pe­ regrinis ct religiosis. 576.—Causa, 577 —Causae necessitas ad licitam et vabdam d’· spe n sationem, 578.— Causa motiva ddbet esse iusta et rationabills, 570.—In dubio dc sufficientia causae, $80.—In errore circa existentiam causae, 581.—Obligatio dis­ pensandi, 582 —Dispensatio praesumpta non existit, 583.—In­ terpretatio d»· pensationis ct facultatis d;spcnsandi. 584.—Diversa amplitudo usus dispensationis, sine tractu successivo, cum tractu successivo, ex limitation* mneessionis, cx parte dispen­ santis, dispensati et causae, 586-587. § 3. Dc privilegiis ............................................................... Normae cx natura rei: vis legum priorum in vigenti legis­ latione receptarum vel non sententiae tribunalium; favores am­ pliandi, odia restringenda, 541.—Applicationes interpretationis restrictae in legibus quae poenam determinant, 542.—Normae ex dispositione positiva: ipse legislator, sensus verborum, con­ sensus partium, modus aptior ut effectus producatur, 543.— Epikcia: notio ct differentia ab interpretatione, cpikeia lata, d’^uensatione, aequitate legislator’s. I ccntia praesumpta, 544545.—Applicatio licita ct illicita, 546-547. § 2. Dc impotentia ................................................................ Egressus e territorio regulariter eximit, 561.—Amentia per­ petua eximit, 562.—Mutat o status vitae etiam a legibus latis pro determinata conditione subditorum. 563.—Licet apponere directe ct proximo causam eximentem. 564. § 2. Dc dispensatione ......................................................... Regulae c.18 sunt doctrinales, 527.—Interpretatio secundum propriam verborum significationem, 528.—Textus legis impri­ mis considerandus, 529.—Contextus aliquando attendendas, S30. Loci paralleli utiliter consuluntur, 531 —Finis legis, subsidia­ rium medium interpretationis, 532.—Circumstant ae diversae conferunt ad mentem legislatoris detegendam, 533.—In lege dubia recursus ad haec subsidia, 534. § 4. Dc legibus latae ct strictae interpretationis ............ P ac Consuetudo materialiter seu facti, et formalitcr seu iuris, 605.—Cuiibuetiul n.s tur s nuno.— D lièrent a a lege, praescrip­ tione, moribus ct stylo Curiae, 607.—Divisio: secundum ius ct contra ius centenaria, immemorabilis, ordinaria, etc., 608.—Con­ diciones requisitae: cx parte communitatis, legislatoris, actuum, 586 958 INDEX ANAEYTICÜS Pag. materiae ct temporis, 609.—Efficacia consuetudinis contra ius praeter ius et secundum ius. 610.—Cessatio per mutationem materiae, novam consuetudinem, revocationem legis, 611.—Clau­ sula "non obstante contraria consuetudine”, 612.—Consuetudo iuridica, 613. Tractatus V.—De peccatis Cap. I.—De peccatis in genere ................................................. Art. I.—Notio, divisio, principia generalia ........................... 597 597 Notio ct differentia a vitio ct imperfectione positiva, 615 — Peccatum philosophicum: num possit dari obiective et subiectivc. 616.—Essentia peccati iuxta diversas sententias, 617.—Ma. litia obiectiva. cx natura humana, Deo et Chr sto Redempto­ re, 618.—Divisio, originale ct personale, hab tuale ct actuale, et cetera. 619.—Prine pia: Notio peccati est analoga; peccatum formale jusque requisita; peccatum committitur per actum vo­ luntatis; quomodo actus externus dicitur peccatum; subtectum peccati, praeter voluntatem; causa praecipua peccati est volun­ tas, homo potest et debet vitare peccata, 620-621. Ari. II.—Dc peccato mortali et veniali corumquc condicio­ nibus ......................................... ■)09 Diversa gravitas peccatorum: factum et normae ad diversificandam gravitatem ex obiectis et oppositione ad virtutep, 622· 623 —Peccatorum mortalium et venialium existentia. 624.— Inaequalitas eorum gravitatis intra idem genus supremum, 625. Peccati mortalis notio, eiusdem explicatio psychologica gravi­ tas maxima, malitia infinita ct effectus. 626-627.—Condiciones: materia gravis, advertentia plena et consensus plenus, 628-629. Peccata mortalia ex loto genere suo, ex genere suo non toto ct per accidens, 630.—Peccati venialis notio, eiusdem explica­ tio psychologica, constitutio, gravitas, multiplicatio ct effec­ tus, 631-632.—Condic.unes: aliqua malitia, aliqua advertentia et consensus; peccata cx toto genere suo ct per accidens levia, 633 —Imperfect.onis positivae differentia a peccato veniali: no­ tio, status quaestionis, sententiae carunique crisis, 634. Ari. III.—Dc distinctione specifica peccatorum ................ 632 Existentia peccatorum specie diversorum, 636.— Distinctio specifica: Principium St. Thomac: cx ob cetis formaliter diver­ sis; ex divers s virtutibus vel functionibus eiusdem virtutis, vel modo contrario eidum functoni; Vazquez: cx diversis prae­ ceptis vel modo formaliter alio eiusdem praecepti, 637-63S. Art. II/.—De distinctione numcrica peccatorum ................ 637 Status quaesi onis, 630.—Principia: In peccatis specifice di­ versis tot precata quot mal’tiac d’vcrsac, in sprc*ficci iisdem tot peccata quot obiecta totalia ct distincta, 640-641; respectu ac­ tuum voluntatis tot peccata quot actus interrupti, ubi de di­ versis requ sitis interruptionibus, 642-644 —Omissiones extortoriort-s multiplicant peccata cum in pluribus act bus positivis continentur, ub. dc perseverantia in inipaenilentia, recessu a sacramentis, etc.. 645-646. Cap. II.—Dc peccatis in specie Ari. I.—Dc peccatis internis 048 64S INDEX ANALYTICUS Notio, 1numerus et differentia ab occultis. 647.—Existentia Ct Spe ‘ificatiO, 644.—Malei cuy fatio not o, d vis o et differentiu a cogitatione de re mala, 649,— Principia: Mala cogitatio ut pura repraesentatio obiecti non est peccatum; approbatio obiecti mali inquantum malum cogitatio ut affectus vel motus peccaminosus oriatur vel obiecti quod natura sua creet pencil· Ium est peccatum continet vero malitiam solius obiecti, 65065!.—Delectatio morosa: Notio ct obicctum. 652.—pnncipm: intrinsecus mala vel Quodnam peccatum sit delectatio dc solo iurc positivo prohibita, vel mala propter periculum coniunctum, de opere malo propter effectum bonum, de cogitatio­ ne rei malae vel de modo in rcn»oso etc., 653-654Gaudium: Notio ct obicctum, 655.—Quodnam peccatum sit gaudium dc, actu malo, de modo quo peractus est, de effectu bono aefoms malae, de opere materialiter tantum malo, dc malo physico proprio vel alieno. 656.— Desiderium pravum: Notio et divisio, 657.—Principia: Quodram peccatum s t desiderium obiecti pec­ caminosi etiam propter bonum desiderium inefficax proprie ct tmpropne dictum, mali physici propter bonum finem etc.. 653-660. Ari. II.—Dc quibusdam peccatis in particulari § 1. Dc peccatis capitalibus ......................... Superbia: Notio, divisio ct origo, Notio rt numerus 662 -Principia: Superbia perfecta est mortale ex toto genere suo imperfecta leve, 663; superbia mater ominum peccatorum, 654 -Avaritia: Notio et origo, 665. — Principia: Est peccatum leve cx toto genere suo ct maxime capitale, 666-667.—JLuru· ria Notio ct origo, 668.- —Principium: Luxuria est peccatum cx toto genere suo grave » 669.—Peccata derivata. 670.—Ira: Notio er origo 671 Principia: Ira ex parte subiecti peccatum veniale, cx parte obiecti grave, 672 Precata derivata, 673. Comessat o est preGula Notio et origo, 674.— Principia catum leve ebrietas perfecta grave, imperfecta leve; imputabilitas actuum in ebrietate positorum; usus narcot eorum malitia ebrietatis, ebrietntis, 675.—Peccata derivata, 676.—Invidia: Notio ct orico, 677.—Principia: Peccatum cx genere suo grave grave. 678. Plicata der vita, vna, 675.—Aced'0 Aced'a: Notio ct origo, 680—Prmeipium Quodnam peccatum sit acedia generalis et specialis, 681. Peccata derivata § 2. Dc peccatis in caelum clamantibus ............................ Notio, malitia, numerus: homicidium, sodomia, oppressio pau perum, etc., defraudatio mercedis operariorum, 683. § 3. De peccatis in Spiritum Sanctum ............................... Notio, numerus desperato, praesumptio, impugnatio veri tatis agnitae, invidentia fraternae gratiae obstinatio, impaeni tentia odium Dei, 685.—Principi Sunt peccata gravia, sim plicitcr remissibilia, secundum quid irremissibilia Cap. III.—Dc causis peccatorum ............ .—De causa efficiente peccatorum Genesis peccati In genere ct particulari: Deus nullatenus est causa peccati formal s. 687-688 d abolus potest indirecte determinare peccatum, 689; alii homines nequeunt peccatum alterius determinare, 690.—Sola voluntas est causa propria peccatorum, 691. 960 INDEX ANAI.YTICUS Pag. § 1. Dc causis impulsivis exterioribus ........................ Notio ct numerus: mundus, daemones, creaturae irrationales, 692. § 2. De causis impulsivis internis ...................................... Notio et numerus: malitia voluntatis, ignorantia intellectus concupiscentia. Motus primo-prirm, sccnndo-pnmi ct secundo’ secundi, 693.—Peccatum sensualitatis, 694. Art. III.—Dc resistentia impulsibus malis opponenda ..... A. Periculum peccandi: Notio ct divisio ................... B. Tentalio: Notio ct divisio ...................................... § 1. Dc obligatione fugiendi periculum peccandi ............ 593 ($5 ^95 995 Principia: Obligatio gravis vel levis vitandi periculum gra­ ve seu proximum; obligatio levis vitandi periculum leve; iusta causa licet subire periculum proximum; sine illa subire peri­ culum probabile est peccatum, 696. § 2. Dc resistentia tentationibus opponenda .................... 697 Frequentia tentationum et modo sese habendi circa eas, 697. Principia: Faciendum quod est necessarium ad vitandum peri­ culum probabile consensus; resistentia mere passiva coram tenU.lione; positiva resistentia directa ct indirecta, 698-699. Cap. IV.—Dc effectibus peccatorum Art. I.—Effectus communes peccatorum ........................... 701 701 Vulnus naturae: Notio et numerus. 700.—Macula peccati*. Notio, existentia et diversitas, 701.—Peccatum habituale: No­ tio, differentia ab affectu ad peccatum, et existentia, 702-703. Consistentia formalis, 704.— Principia: Dc oblivationc recupe­ randi gratiam, 705.—Reatus poenae luendae: Notio, divisio ct differentia a pocnalitatc et culpa, 706. Art. II.—Effectus proprii peccatorum sive mortalium sive venialium ................................................. 703 Effectus peccati mortalis: Amissio gratiae, reatus culpae, privatio protectionis divinae, reatus poenae aeternae, damnatio aeterna, amissio meritorum, 708 —Effectus peccati venialis: Diminutio fervoris caritatis, reatus culpae, diminut o specialis protectionis divinae, reatus poenae tchiporalis, paulatina dis­ positio ad mortale, 709. Tractatus VI.—De virtutibus in genere. Cap. I.—Dc notione ct divisione virtutum ............................... Virtus: Not'0 et differentia a gratia habituali et actuali, 711-712—Dvisin: Naturalis ct supernaturalis. acquisita ct in­ fusa, 713.—De divisione in virtutes activas, 714. Cap. II.—Dc subiccto, obiccto, distinctione specifica virtutum. Subiectum: intellectus speculativus ct practicus, sensitivus et voluntas, 715.—Obiectum: materiale ctl.[ 716.— Distinctio specifica ex distinctione specifica obiec formalium, 717. * 719 961 Pag Cap. HI.—De necessitate, existentia, causa, augmento ct valo­ re virtutum ........................ ................... Necessitas in ordine naturali et supern&iurali, 718.—£n/. tentia virtutum naturalium non solum in fidelibus, 719-720; theologicarum per infusionem a Deo, 721-722.—Coujo non ple­ ne ct totaliter innata, 723.—Augmt ntum per ampliationem obiecti aut secundum participationem virtutis cx parte subiccti, 724-725.—Mensura, 726.—Diminutio in acquisitis et in­ fusis, 727-728.—Valor ct errores praecipui: quictismus, amencanismus, naturalismus, 729.—Doctrina vera dc valore operativo virtutis, 730-731. Cap. IV.—De proprietatibus virtutum 731 Medium virtutis: notio ct divisio, 732-733.—Sensus, 734.— Principia: Virtutes intellectuales habent medium rct: morales habent ex parte obiecti; theologicae ex parte sublecti, 735.— Connuxio virtutum cum gratia ct inter se, 736.—Inaequalitas secundum speciem, extensionem ct intcnsitatcm, 737.—Perduratio in damnatis, in animabus purgatorii, in beatis, 738.—Dona Spiritus Sancti: Notio, necessitas ct numerus, 739.—Fructus Spihtus Sancti: notio ct numerus, 740.—Beatitudincs: Notio et numerus, 741.—Methodus expositionis, 742. II. THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS Tractatus I.—De virtutibus theologicis. SECTIO I.—De fide theologica ct de vitiis oppositis 712 742 a ct sensu religioso ecclesiastica, divi—Existentia, 748. bicctum formale et .•ambula fidei, 754ysicc liber, certus, universalis, obscu- .......................... ......................... 751 734 59.—Fidei habitualis Fidei actualis ncccsis praecepti aliquoium fidei: in quanquantuin positivum: 64-765; quoad exterone sacramentorum, 765 sus pro nobis reve:dii, certo dogmata r trinitatis ct Incarjenere, necessaria ad 31 INDEX ANÀÏ.YTICUS 963 Pag. vitam cliristianam gerqndam, 772; in particulari, alia plura tum sub levi, tum sub gravi, 773-775.—Necessitas ct modus cooperationis ad praedicationem evangelii, 776. Cap. III.—Dc peccatis contra fidem ......................................... zlrA I.—De peccatis per omissionem .................................. 772 772 Obligatio gravis addiscendi veritates fidei, superandi diffi­ cultates, admittendi fidem sufficienter propositam, 778-781.— Infidelitas late et stricta, 782.—Species, 783.—Principia: mere negativa nullum peccatum, 784; privativa, peccatum ex genere suo grave, 785: positiva, cx toro genere suo grave, 786.—De non compellendis paganis, iudaeis, etc., ad fidem catholicam, dc tolerantia falsi ritus et dc obligatione ne cultum catholi­ cum impediant, 787.—De cooperatione principium Christiano­ rum ad infidelitatem ve/ liaeresim sustentandam, 788. § 2. Peccata contra fidem internam per defectum ......... § 1. Peccata contra fidem per excessum ........................... 777 777 777 Ilaeresis: Notio, 791.—Differentia ab infidelitate, apostasia et schismate, 792.—Divisio: materialis et formalis, interna ct externa, 793.—Principia : Quale peccatum sit haeresis materia­ lis et formalis, 794-795; recusatio propositionum doctrinalium ab Ecclesia traditarum, non ut revelatarum, 796.—Poenae ec­ clesiasticae, 797.—Apostasia: Notio, 798.—Principia: Est pec­ catum contra fidem ex toto genere grave, eiusque malitia eadem atque in haeresi et infidelitate, 799-800.—Dubium fidei: Apud catholicos ct haereticos materiales, 801.—Circa defectio­ nem a fide sub magisterio Ecclesiae suscepta, 802-804. § 3. Dc peccatis contra fidem externam per defectum ... Communicatio cum acatholicis: Civilis, in sacris, mixta; ex parte acatholicorum vel catholicorum; active vel passive, formalitcr vel materialiter, 811.—Principia: Communicatio civilis licita in mere profanis, 812; in re olim religiosa nunc civili non est illicita, 813; in sacris ex parte acatholicorum; passiva permittitur, activa non, 814-815; ex parte catholicorum, for­ malis, graviter prohibita, 816; materialis activa per se pro­ hibita, passiva aliquando permissa, 817; in mixtis, formalis prohibita, materialis activa per accidens licita, passiva aliquan­ do permissa, 818.—Conclusiones quoad sacramenta et S. Sa­ crificium, 819; quoad sacramentalia, 820; quoad funera, 821; quoad ingressum in templa acatholicorum. 822; quoad dispu­ tationes, 823; religiosi conventus mixti, 824. Statuta circa associationes non probatas iuxta c.684, 825.— In particulari quoad liberalismum ct communismum, 826-827. Praxis ad removentia pericula contra fidem ct fovendum pro­ fectum in ca, 828-829. Cap. L—Dc spe in se considerata ............................................. 801 Notio et differentia a fide, 830-832 —Obiectum, 833.—Subicctum proximum et remotum, 834.—Qualitates: honesta, su­ pernatural^, certa et firma, 835-837.—Timor mundanus ct ti­ mor inicium sapientiae, 838. 809 Necessitas medii habitus spei omnibus hominibus, 839.—Ne­ cessitas medii actualis spei in adultis ad acquirendam et con­ servandam iustificationem, 840.—Necessitas praecepti actuum spei etiam perfectis, 841.—Exercitium spei in quantum nega­ tivum obligat semper ct pro semper in quantum positivum ali­ quatenus definitur, 842. Cap. III.—Dc peccatis contra spem .......................................... § 1. De desperatione ............................................................ 812 813 Notio et divisio in proprie ct improprie dictam, positivam vel privativam, 843-844.—Differentia ab infidelitate, 845.—Prin­ cipia: Desperatio positiva peccatum grave, privativa plerumque nullum vel leve, 846.—Praxis pastoralis, 847. § 2. De praesumptione ......................................................... 786 Negatio externa fidei semper grave peccatum, 806.—Erubes­ centia fidei etiam, 807.—Dissimulatio fidei licita ct illicita, 808-810. § 4. Peccata indirecte opposita fidei per defectum ......... 801 Cap. II,—Dc spei necessitate ct exercitio ........ Temeraria credulitas, 789.—Superstitio, 790. § 2. Peccata contra fidem internam per defectum ......... SECTIO //.—Dc spe theologica et dc vitiis oppositis ............ 788 815 Notio ct divisio inhacrcticalcm ct simpliciter talom, 848-849. Differentia ab infidelitate ct haeresi, 850.—Principia: Haere· ticalis peccatum grave cx toto genere suo; simpliciter talis, grave ex genere suo sed non toto, 857.—Praxis pastoralis, 852. SECTIO III.—Dc caritate theologica ct dc vitiis oppositis ... 818 Cap. I.—Dc ipsa caritate ........................................................... 818 Notio, 854.—Relatio ad amorem dilectionis et amicitiae, 855. Differentia ab spe, 856.—Obiectum, 857-858.—Subiectum, 859. Qualitates, 860. Cap. II.—Dc necessitate, subiecto in particulari, ordine cari­ tatis .......................................................................... Art. I.—De necessitate ct exercitio caritatis in genere ...... Habitus nere, et actus caritatis, 861.—Exercitium caritatis in 830 830 ge­ 862-863. Art. II.—Dc caritate erga Deum, nosmetipsos, proximos in particulari ............................................................. § 1. Dc amore erga Deum .................................................. Obligatio mulatio ad et modus, caritatem, 865-866.—Quid comprehendat, 867.—Sti­ 868. § 2. De amore erga nosmetipsos ....................................... Obligatio ralcm, 871, 833 833 et motivum, et naturalem, 870.—Actus 872. quoad vitam supernatu- 837 INDEX INDEX ANALYTICUS 964 Pag. Pac § 3. Dc amore erga proximos ......................................... 839 Obligatio in genere, 874.—Condiciones, 875.—Frequentia obli­ gationis, 876.—Obligatio erga peccatores, 877, ct inimicos, 878. Quid comprehendit: Rcprcssionem odii ct vindictae, 879-881; signa dilectionis, 882-884; condonationem offensae, 885; recon­ ciliationem, 886-887. I Art. III.—Dc ordine caritatis .............................................. § 1. Dc ordine caritatis erga Deum ct nosmetipsos ..... 852 852 Quomodo Deus diligendus, 889. § 2. De ordine caritatis inter nos ct proximos nostros ... neficentiae. Notio ct differentiae, 967-968.—Divisio, 960.— Principium de cooperatione formali: Malitia ct species, 970-971.—Cooperatio materialis: Moralitas, iudicium, 072-975.—Moralitas absoluta ac­ tionis cooperatncis, 976.—Scholion de inductione. 977.—Casus particulares: Ephemerides et libri mali, 978.—Famuli erga do­ minos, 979.—Aunga et ductor currus automobilis, 980.—Reli­ giosae in nosocomiis et clinicis, 981.—Operarii, 982.—Operum directores, 983.—Nomen dare societatibus perversis, 984.- Mer­ catores, artifices, pharmaceutici, 985.—Caupones, 986. Coope­ ratores in rebus religiosis et politicis, 987. Tractatus II.—De virtutibus cardinalibus. Cap. I.—De virtute prudentiae ............................................... 861 Norma generalis, 897.—Praenotandum, 896.—Applicationes particulares, 898-899.—Inversio ordinis, 900. Cap. III.—Dc actibus externis caritatis circa necessitatem proximi, seu de operibus misericordiae . 863 Beneficentia, Art. III.—De cooperatione ad malum quae opponitur be­ 853 Tria genera bonorum et triplex gradus necessitatis, 890.— Ordo servandus in genere, 891.—Quoad bona supernaturalia, 892-893.—Quoad bona hinc naturalia inde supernaturalia, 894. Quoad bona naturalia, 895. § 3. De ordine caritatis inter varios proximos............... 965 932 Notio et differentiae. 989-990.—Dignitas ct necessitas, 991992.—Obiectum, 993.—Functio, 094.--Partes, 995.—Vitia oppo­ sita, 996.—Fontes vitiorum, 997.—Praxis, 998. Cap. II.—De virtute iustitiae ........... 937 Notio, 999.—Obiectum, 1000,—Subiectum, 1001.—Partes, 1002. Vitia opposita, 1003. 901. Art. L—Dc misericordia in genere ..................................... 864 Notio, 902.—Opera misericordiae, 903.—Earum praestantia, 904.—Commendatio in S. Scriptura, 905. Art. IL—Dc beneficentia materiali per eleemosynam ..... 866 Notio, 906.—Motivum, 907.—Obligatio in genere, 908.—Gra­ vitas. 909.—Condiciones urgendae obligationis, 910-912.—Nor­ mae concretae obligationis, 913.—Quantitas, 914.—Circumstan­ tiae, 915.—Modus, 916-917. ternam .......................................... Notio, 918.—Principium generale obligationis, 920.—Materia, 921.—Condiciones, 922.—Modus, 923-924.—Scholion de Actione catholica, 925.—Notiones et differentiae, 926-928.—Obiectum, 929.—Obligatio, 930-931. 892 Art. I.—De odio quod opponitur benevolentiae ................ 892 Notio et differentiae, 932-933.—Principia generalia, 934.— Odium Dei, 935.—Suipsius, 936.—Proximi, 937.—Species peccatorum, 938. Art. II.—De scandalo quod opponitur beneficentiae........... 896 Notio et differentiae, 939-941.—Divisio, 942-943.—Principia, 944-945.—Applicationes, 946-947.—Species peccati, 948-949.— Obligatio vitandi scandalum passivum, 950-951.—Reparatio scan­ dali, obligatio ct modus, 952-953.—Praxis pastoralis, 954 —Ca­ sus particulares, 955.—Vestes et ornatus mulierum, 956-958. Imagines et statuae, 959-960.—Choreae, 961-963.—Spectacula et theatra, 964-965.—Locatio domus ad meretricium, 966. 939 Notio, 1004.—Obiectum, 1005.—Subiectum, 1006.—Functio, 1007.—Gradus, 1008.—Partes, 1009.—Vitia, 1010-1011,—Praxis, 1012.—Scholion de martyrio, 1013. Cap IV.—Dc virtute temperantiae .......................................... Notio, 1014.—Obiectum, 101 S.—Subiectum, 1016.—Gradus, 10Γ7.—Partes, 1018.—Vitia opposita, 1019-1020. Art. III.—De beneficentia spirituali per correctionem fra­ Cap. IV.—De peccatis contra caritatem ............................... Cap III.—De virtute fortitudinis .......... 493 VOLUMEN ΠOC, PRIMUM IN COLLECTIONE THEOLOGIAE MORALIS summa”, SUMPTIBUS “biblioteca DE AUTORES CRISTIANOS” AC TYPIS M SUCE SO­ RES DE RIVADENEYRA, S. A.”, feliciter, DEO DANTE, EXPLICIT DIE VIGESIMO QUARTO SEPTEMBRIS, IN FESTO B. MARIAE V. DE MERCEDE REDEMPTIONIS CAPTIV O R U M, ANNO M C M L III LAUS DEO VIRGIN I QUE MATRI