BIBLIOTECA DE AUTORES CRISTIANOS EDITA AUSPICIIS ET INSPIRATIONE PON­ TIFICIAE UNIVERSITATIS SALMANTICENSIS CUIUS DELEGATIO apud b. a. C. IN HOC SALUTIS MILLESIMO NONGEN­ TESIMO QUINQUAGESIMO TERTIO ANNO, SIC EST constituta: PRAESES : Excmus. et Revmus. Dom. Dr. Fr. Franciscus Barbado Vie­ jo, O. P., Episcopus Salmanticensis, Magnusque Pontificiae Uni­ versitatis Cancellarius. jf vicepraeses: limus. Dom. Dr. Laurentius Turrado, Rector Magnificus. p £)r. Agapitus Sobradillo, O. F. M. C., Decanus Facultatis Theologiae; R. P. Dr. Marcellinus Cabreros, C. M. F., Decanus Facultatis luris; Dom. Dr. Bernardus Rincôn, Decanus Facultatis Philosophiae ; R. P. Dr. Iosephus Jiménez, Decanus Facultatis Humanitatum Classicarum; R. P. Dr. Albertus Co­ lunga, Ο. P., Cathedraticus Scripturarum Sacrarum; R. P. Dr. Bernardinus Llorca, S/ I., Cathedraticus Historiae Ecclesiasticae. vocales: r scriba sive secretaries: Dom. Dr. Aloysius Sala Balust, Projessor. LA EDITORIAL CATOLICA, S. A. MATR.ITI MCMLIII AP. 466 E. F. REGATILLO ET M. ZALBA, S. I. I niversitatis Pontificiae Comillensis et Facultatis Theologicae Oniensis Professores Summa luxta Constitutionem Apostolicam tLDeus scientiarum Dominus” II INTEGRUM OPUS TRIBUS VOLUMINIBUS CONSTABIT : Vol. I. Theologia moralis fundamentalis, trac­ tatus de virtutibus theologicis. Vol. II. Theologia moralis specialis: De mandâtis Dei et Ecclesiae. Vol. III. Theologia moralis specialis: De statibus particularibus. De sacramentis. De de­ lictis et poenis. ■ — 11 THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS·. TRACTATUS DE MANDATIS DEI ET ECCLESIAE AUCTORE P. MARCELLINO ZALBA, S. JN FaC. THKO1.OC1CA ON1KNSI I. PROFESSORE BIBLIOTECA DE AUTORES CRISTIANOS MATR1TI · MCMLI11 NIHIL OBSTAT: Dr. Thomas Sanchez Peinadôi Censor. IMPRIMI POTEST: Candidus Mazôn, S. I. Prov. IMPRIMATUR: t Iosephus Maria, E/>. aux. et Vie. gral. Matriti, 18 septembris 1953. BAC Rlvade.neyra, S. A.—Poseo Ouéslmo Redondo, 20.—Madrid. INDEX GENERALIS Pag. Sigla et breviationes Introductio THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS Tractatus I.—De primo praecepto ■ 1.—Dc virtute religionis in genere .............................. ii.—Dc praecipuis actibus religionis ........................ De devotione ........................... Dc oratione ...................................................................... I.—De notione, divisionibus, sensu, honestate ora­ tionis ................................ 14 //.—De subiecto, obiecto, termino, condicionibus ge­ neralibus orationis .......... 17 III.—De oratione vocali, mentali, mystica in parti­ culari ................................ 23 Dc oratione vocali ........................... Dc oratione mentali ordinaria ...................................... Dc oratione extraordinaria mystica ........................ .. II7.—Dc necessitate orationis ...................................... De ipsa necessitate orationis ....................................... De exercitio obligatorio orationis ............................... V.—Dc efficacia orationis infallibili ........................ Dc adoratione ................................................................ 36 35 40 41 46 111·—Dc peccatis contra primum praeceptum per cx_ cessum ................................... Articulus /.-Dc superstitione .................................................... Articulus //—Dc idololatria ...................................................... Articulus III — Dc· divinationeet spiritismo ................................. § 1. De divinatione ............................................................... § 2. Dc spiritismo ................................................................ 51 52 54 55 55 59 Caput Caput I. II. Articulus Articulus Articulus £ 1. § 2. § 3. Articulus § 1. § 2. Articulus III. 5 II 11 13 24 28 30 Caput Ariùulus /Γ—De 'anâ observantia '· mag:a De Capct fectam ....<................................... 70 / — Ixr tentations Dei ................................................. Articulus 72 //—De sacrilegio ................ .. ..................................... Articulus ^3 JH.—De rimonia .................... ·’·> ................... Arttculu; Tractatu» Il-De secundo praecepto De invocati— —bti « * '/< Cap T blaiphcma ............. 98 / _j> invocatione ηοηήηί» Dei ............................... Arltculw 99 //-De vana a«»om^ione nom»»» De. .................. Articulus 100 j//—De bU»p^emîa .................................... J 06 IL-De 197 r.ii’ura diviitoniVu» Articu Ht 112 J! I)'. 'i,-,'.‘-r^> 7b\ Arti tu ns 112 11» 2 120 çift£tib&3 et votî ***<-/***-******-*r^,■■ ."tame’.t'i periiirio, adiuriitûj^t .................. ÏM: ** ' " * · " ·■ * · •-,λ · * ' · * - * · * ·' · juramento in *e >p *o ................. Articulus -'/(Λ •frVA * '■. '^hsr.w.x o iurarrenio, Articulus H - ï)t ^L4-5* ζΓίΡ’·' *1 Z Articulu ill -fit 'ÀtV’TA'.fA.. 1 / i\.r'AH.’-:.t/, Articulu: IV. D' ^.. .:>.·'rfi -. J lxArt’.eu-.h φφ φ///t T 0 St 6 * 9 99/9 9 9 19 ff///99 9 ê 163 é ê 9Î99 Tractatu* HL—De tertio praecepto /irii'-x uî l. • au4>λ>τ^ ......... \Ί\ Articulu: //,—De circumstant j» prate ρ·. Articulu: ill De caush liberantibus a praeepto Cah:t Articulu: Articulu: ]7c P7 obbgatione abstinertd. ab operibus »er/ilibu» ....................... ,....... ......................... ......... J J)· praecepto abstincnd ab o'/ ribus ycf.· H- b·: ca:\<\ ubera,'.· .bus a r% u< ; 'Vira H b *01 190 1% Tractatus IV.—De quarto praecepto Cap ;t I — De pi'-tatc observantia, ooccb * utia __ 1 L be pietate —.............................. ,........... ... ·· ■ j 2. Observantia . ............. .. ..................... 2 3. Obedientia ...................................................... ' Capvt IL—De officiis in societate familiar: .............. Articulu: ! -be societate contugah .. ......................Articulu: 11—V)·- societate parentali ................................. I L O;; '.;a filiorum erga parentes ................... . . ........ f 2. Ofticiz parentum erga filios ........................ Articulu: £ L » 2. τ. 3. ///.- L>(. societate hcril . ____ .................. .. ·· “ Officia famulorum erga heros ............................. Officia herorum erga famulos ............ — . Officia patronorum et operariorum ...... .................. Articulu; /V.—be w.ietate uholan ........ .... ■■··· fjf —.Jjr offjriis in societatibus perfecti» ................ Articulu: I— be officiis ir societate iccbsiasiica ---Arltcuiut 11—be office in societate csvili .. —............. ··'" I l· Officia generalia subditorum ... . .................. \ 2. (Jiiiciu pTiT.'.p^m, o.; : ciai)·;:.'. .......... ' Tift Vh W 21A 2ff) W 213 2\ I 21b 229 0) 23. 233 236 237 232 2'// Tractatus V,—De quinto pra>:cepto < I.—be dominio vitat et de s licidio Articulu; /—bc dominio in vitam humanam ------- . - Articulu.: 11. -be suicidio, mutila’ione, cura vJat ..... ·" Ct H.—be hr/micidio ...... .·■ ......... . ....... Aridulus 1.—De occisione malefactori» Articuluf 11— be rxdsione iniusti aggr ' Ar'iculu flh b· ' i’ nocent ». . . - 2’3 256 ί-Ί TW n1) INDEX GENERALIS Pag. 1 2. Caput De occisione vel mutilatione innocentis De craniotomia et abortn ............... 279 286 III. —De duello ...’................................ IV, —De bello ......................... -............ 299 302 Tractatus V!,—De sexto et nono praecepto § § 2. § I- De conceptu castitatis, virginitatis, pudicitiae, delectationis vencreac, luxuriae ......... 31 I î castitate ................................................................... 314 e virginitate ............................................................... 317 pudicitia .....·......................... 319 De delectatione venerea ....................... 321 De luxuria ....................... 323 moralitate castitatis et luxuriae ................. 324 peccatis contra castitatem ....................... 349 Caput peccatis luxuriae completis ....................... 350 Articulus De luxuria consummata secundum finem naturalem, 350 fornicatione ....................... De 350 stupro ...................... 353 11. De raptu ....................... De 355 adulterio ....................... 356 1\ . De De incestu 358 De sacrilci 361 luxuria consummata contra finem naturalem 363 364 I De pollutione .......................................................... 377 De sodomia ............................................................ 379 III. De bcstialitatc .................... .................................... Articulus II.·—De peccatis luxuriae incompletis ............... 380 § 1. De actibus incompletis luxuriae externis .......... 380 § 2. De actibus incompletis luxuriae internis ...........385 cogitationibus pravis .............................. 385 delectatione morosa .............................. 386 II. desideriis impuris .............................. 388 III. De gaudio impuro ...... ..................... IV. De 389 Dc actibus impudicis ............. 390 Articulus III -De anomaliis sexualibus 401 Caput 11,—De ΠΙ.—De Caput IV.—De cura castitatis ....... 406 INDEX GENERALIS \] Pag. Tractatus VII.—De septimo et decimo mandato Bibliographia generalis ....................................................... 123 PARS /.—De iure el iustitia in genere ................... 125 I.—De iuris notione, divisionibus, causis ... ..... I.—De notione iuris ................................................... /7.—Dc divisionibus iuris ........ III.—De causis constitutivis iuris . .............................. Dc factis et actibus iuridicis ................................. Dc lege positiva hurnana, fonte iuris ....................... 425 425 432 435 43? 437 Caput II.—De iustitia ..................... Articulus I.—Dc notione, divisione, obiccto et subiecto insti­ ti ac ..................... .’............. Articulus II—De iustitia sociali ................................ Articulus 111.—Dc principiis generalibus iustitia·. .............. Articulus IV.—De relatione inter caritatem et iustitiam __ 442 Caput Articulus Articulus Articulus § 1. § 2. 443 453 461 463 Caput III.—De iure in re seu de dominio ................... Articulus I.—Dc notione, divisione principiis generalibus do­ minii ................................ Articulus II.—Dc praecipuis formis dominii semipleni ......... § 1. Dc usufructu ct usu ................. § 2. Dc servitutibus ....................................................... 467 470 471 474 Articulus HI.—De principiis iurisgeneralibus ........................... 477 Caput § 1. § 2. IV.—De obiccto dominii ................. Dc notione et divisione bonorum .............................. Dc dominio bonorum ........................................ , 478 478 490 Caput Articulus Articulus § 1. § 2. § 3. § 4. § 5. § 6. V.—Dc subiecto dominii ........... /.--De subiecto dominii in genere .......... II.—Dc quibusdam subicctis dominii in particular’.. Dc dominio filiorum familias .................... . De dominio uxorum ............................ De dominio auctorum et inventorum .............. ... De dominio clericorum b< neficiariorn-n . . Dc dominio religiosorum ... ................................ De dominio Ecclesiae et Status ..... ... .................... 493 494 499 499 506 515 519 522 523 Caput VI—De acquisition» domin i 52s ....... 467 ^FT WTÿli ! I _ RLA—1 —------- INDEX GENERALIS Pag. Articulus 7.—De occupatione .............. § 1.—De rebus derelictis ................ De rebus vacantibus ct fodinis De animalibus ........................ 11.—De inventione ................ Articulus Res nuper amissae .................. § i. § 2. De thesauro ............................ Articulus III.—De accessione ................... Articulus II7—De praescriptione ............. De usucapione ........................... Usucapio in genere ................... II. Usucapio in rebus ecclesiasticis III. Usucapio in iure hispano ......... De praescriptione liberati va ... 541 544 546 546 555 557 559 PARS ALTERA.—De praecipuis modis derivativis acquirendi dominium, qui sunt successiones cl contractus ....................................................... 564 SECTIO l.—De negotiis iuridicis ...................................................... 564 I.—De conceptu et divisione actuum iuridicorum. 564 Caput -4 528 529 530 531 536 537 539 II.—De requisitis ad valorem actus iuridici .......... 568 7.—De subiecto actus iuridici ................. Articulus 568 De habilitate subiccti ................................................... 569 De valore morali actuum naturaliter validorum a subiecto inhabili positorum .................. 573 576 Articulus II —De materia apta actus iuridici ......................... Articulus III.—De consensu voluntatis requisito .................... 580 § 1. De dotibus in actu voluntatis requisitis ad actum iuridicum ................. 581 De vitiis actus voluntatis ........................................... 584 I. De errore et dolo ................................. ....................... 584 II. De vi ct metu ............................................................... 588 Artic.ulus ll7.—De forma legali ct causa actuum iuridicorum... 593 De solemnitatibus actuum .......................................... 594 596 § 2. De causa actuum .......................................................... III.—De obligatione actuum iuridicorum ................ Caput 598 Articulus /.—De obligatione actuum juridicorum in genere 598 II. -De obligatione actuum quali ficatorum ............ 602 Articulus XIII INDEX GENERALIS Pag. Dc actibus modalibus ............... — ... . De actibus condicionalis ............................................. De actibus aliter modificatis ....................... ............. III.—De modis extinguendi obligationem .............. Modi extinguendi obligationem ............................... . Quaestiones speciales de solutione ............................ Solutio a debitore obaerato .......................................... Solutio debiti probabilis ............................................ .. Solutio mediante pecunia devaluata .......................... 602 605 608 612 613 615 615 619 621 SECTIO II.—Dc testamentis et de successione hereditaria. 625 § 1. § 2. £ 3. Articulus § 1. § 2. I. II. III. Caput Articulus Articulus I—De iurc hereditatis in genere ...................... .... I.—Dc fundamento iuris hereditatis ..................... II.—De natura facti iuridici quo nititur successio... 625 626 629 Caput Articulus Articulus Articulus § 1. § 2. Articulus Articulus Articulus II.—De testamento eiusque requisitis ..................... I.—Dc notione et divisionibus ............... II.—De testatore .................................. III.—Dc heredibus ........................................ De heredibus in genere .................................. Dc heredibus substitutis ............................... IV.—Dc obiccto testamenti ......................................... V.—Dc forma testamentorum ............................... .. VI.—Dc testamenti revocatione, caducitatc, exeetttione .................................................................. 63'1 630 636 639 639 645 646 655 658 Caput III.—De successione ab intestato ............... § 1. Dc successoribus ab intestato ................... § 2. De modo et ordine successionis .................. 662 662 663 SECTIO III.—De contractibus ......................................................... 666 TITULUS I.—De contractibus in genere ..................... .. .. ... 666 I.—Dc notione ct divisione contractus ..................... II.—Dc obligatione contractuum in genere ■. 6o6 670 Caput Caput ..... 677 Caput I.—De promissione gratuita ............. Caput II.—Dc donatione ........................................................ Articulus I.—De donatione inter vivos ........ Articulus II.—Dc donatione mortis causa ........ · - 677 681 682 687 TITULUS II.—De contractibus unilateralibus praecipuis Pag. IIT.—De quibusdam contractibus unilateralibus ac­ cessoriis ........................... Articulus l.—De fidciussionc .................................................... Articulus II —De oppignoratione ........ .................................. Articulus III.—De hypotheca ...................................................... 689 689 690 691 TITULI S III·—Di· contractibus bilateralibus imperfectis ....... 693 Caput I.—De deposito et sequestro ........................................ § 1. De deposito ......................... ·........................................ $ 2. De sequestro ................................. :............................... 693 694 696 Caput II.—Dc mandato ct gestione negotiorum .................... § 1. Dc mandato .................................................................. § 2. Dc gestione negotiorum ........................................... 696 697 699 Caput III.—Dc contractibus crediti (commodato, mutuo, censu) ............................................................... Articulus I.—Dc commodato et precario ................................ £ ]·. De commodato ............................................................... $ 2. De precario ................................................................... Caput Articulus II —De mutiio ............................................. . .............. § 1. Dc contractu mutui in seipso ................................... § 2. De iusto fenore et usura ............................................. Articulus III —De censibus ........................ i................................ 700 701 701 703 703 704 707 715 TITULUS IV.—De contractibus bilateralibus commutativis per- f'd'S .................................................. I —De empitione-venditione .................................... /.--De natura, subiecto, obiecto emptionis - vendi­ tionis................................... 720 Articulus //.—De obligationibus generalibus venditoris ct emp­ toris..................................... 724 Articulus III—De iustomercium pretio ..................................... § 1. Devalore oeconomico .................................................... § 2. Dc pretio ..................... ................................................ I. Dc pretio iusto ingenere ·................................................ II. Dc pretio legali ............................................ III. De pretio conventionali ................................................ IV. De pretio vulgari ....................................................... Articulus /U De quibusdam speciebus emptionis-venditionis. § 1. De monopolio et consortiis .......................................... § 2. Dc venditione sub hasta .........·......... Caput Articulus 720 720 729 729 733 734 742 747 751 759 759 765 INDEX GENERAI IS XV § 3. De retrovenditione ......... § 4. De venditione per proxenetas ................................. . 9 Caput II.—De locatione-conductione ........ Articulus I.—Dc locatione rerum ............................................ Articulus II.—De locatione operum ......................................... 70S 770 Articulus III.—Locatio-conductio operarum .............................. § 1. De ipso contractu laboris .............................................. § 2. De salario iusto in particulari .................................... § 3. Dc cessatione a labore .................................................. § 4. Dc remediis quaestionis socialis ................................. 786 787 801 822 827 Caput Caput III.—Dc contractu societatis ...................................... 828 IV.—Dc cambio ............................................................ 835 TITULUS V.—De contractibus aleatoriis .................................. 837 Caput I.—Dc assccuratione .....'........................................... Articulus I.—Dc assccuratione in genere .............................. Articulus II.—Dc quibusdam assccurationibus in specie ...... 838 838 844 Caput Articulus Articulus § 1. § 2. II.—Dc ludis ......................................... -. 1.—De ludo .................................................................. II.—Dc sponsione, sortitione, loteria ........................ Dc sponsione ................. i............... .............. Dc sortitione Ct loteria ................................................. 848 848 853 853 854 Caput III.—De operationibus bursae .................................... 856 PARS TERTIA.—De iniustitia eiusque reparatione. 865 SECTIO I.—De iniustitia et restitutione in genere ............. 865 Caput Articulus Articulus I.—Dc natura iniustitiae et reparationis ............. I.—Dc notione et malitia iniustitiae .................... II.—De notione- ct obligatione restitutionis ........ 865 86 > 870 II.—Dc radicibus restitutionis ct dc gravitate obli­ gationis ;.............. ‘............................................ Articulus I.—De possessione iniusta ..................................... § 1. De possessore bonae fidei ........................................... § 2. Dc possessore malae fidei ........................................... § 3. Dc possessore dubiae, fidei ........ ;................................ Articulus II.—Dc damnificatiohe iniusta ........... 874 875 877 882 887 891 774 776 781 Caput INDEX GENERALIS Pag. De condicionibus generalibus ad restitutionem ex damnificatione requisitis .................... 891 De restitutione in casu damnificationis dubiae vel ex errore causatae .................... 902 Λ rticulus HI.—De obligatione ratione contractus, quasi-contractus, legis positivae .................... 908 111,—De restitutione propter iniustam cooperationem. 910 Caput I,— De cooperatoribus positivis .................... 913 Articulus 913 De mandante ... 915 2. De consulente . 918 De consentiente 920 De palpone ..... 921 De recursu ..... 922 § 6. De participante 924 Articulus II.-De cooperatoribus negativis ...................... 927 A rticulus III.—De restitutione in solidum eiusauc ordine IV.—De circumstantis restitutionis 931 Caput 931 Articulus I.—Cui restituendum sit ......................................... Articulus II.—Ubi et cuius expensis restituendum sit .......... 935 Articulus III.—Quomodo et cuius periculo restituendum sit ... 936 Articulus IV.—Quando restituendum sit 938 V,—De causis a restitutione excusantibus ............. 940 Caput Articulus I.—De causis a restitutione ad tempus excusan­ 940 tibus .................. Artic.uius II.—De causis a restitutione in perpetuum excusan­ tibus .................. 942 SECTIO //.—De iniustilia et restitutione in particulari ... furto ............................ Caput . 1 rticulus /.—De notione et malitia furti Articulus II. —De causis in gravitatem furti influentibus ... § 1. Dc causis augentibus gravitatem furtulorum ............. De causis minuentibus gravitatem furtorum ............. Articulus ///—Dc causis a furto excusantibus ........................ De necessitate a furto excusante ............................... De iusta compensatione ............................................. Caput Caput JI.—Dc restitutione propter bona spiritualia ........ III. —Dc restitutione propter bona mixta ................ 946 946 95 i 951 958 958 960 965 967 INDEX GENERALIS XVII Pag. Caput IV.—De restitutione propter bona corporis .............. § 1. Dc restitutione propter bonum vitae et sanitatis lae­ sum ..................................... § 2. Dc restitutione propter bonum castitatis laesum ...... 969 Caput Caput 980 993 V.—Dc restitutione propter defraudatatributa ....... VI.—De restitutione propter defraudatam militiam... 969 974 Tractatus VIII.—De octavo praecepto Caput I—De veracitate et mendacio ................................ Articulus I.—De veracitate ....................................................... Articulus II.—Dc mendacio et restrictione mentali ........... 1000 1001 1002 officiis et peccatis circa famam ethonorem. 1018 diffamatione in genere ............................... 1018 diffamatione interna ................................... 1029 diffamatione externa ................................. 1031 contumelia ...................... 1038 Caput Articulus Articulus Articulus Articulus II.—Dc I.—De II.—De III.—De IV.—De Caput III.—De secreto ............................................................ 1040 Tractatus IX.—De praeceptis Ecclesiae ieiunio ct abstinentia .................................. ieiunio ............................................................ abstinentia ..................................................... causis ab observantia iciunii ct abstinentiae liberantibus ................... De causis excusantibus ................................................. Dc dispensatione ............................................................ 1061 1062 1064 Caput II.—Dc oblationibus fidelium .................................. Articulus I.—De censura librorum .......................................... Articulus II.—De prohibitione librorum .................................. Index operis analyticus .............................................................. 1066 1069 1075 1087 Caput I.—De Articulus I.—Dc Articulus II.—Dc Articulus III.—Dc § 1. § 2. 1050 1052 1059 | SIGLA ET BREVIATIONES .A A S.............................. Acta Apostolicae Scdis. AnalSacraTarrac ........ Analecta Sacra Tarraconensia. Ang .............................. Angelicum. Ant ................................ Antonianum. Apol .............................. Apollinaris. ArchPh ......................... Archives de Philosophie. Archivo Tcolôgico Granadino. ArchTG ........................ ASS ............................. Acta Sanctae Scdis. Boletin Oficial del Estado Espanol. BOE ............................. BullThom ..................... Bulletin Thomiste. C, CC ......................... Canon, Canones. Ccomm ......................... Côdigo Espanol de Comcrcio. CiencTom .................... Ciencia Tomista. CivCatt .......................... Civiltà Cattolica. CH ................................ Côdigo civil espanol (hispano). CHA ............................ Côdigos Hispano-Americanos. CIC ............................... Commissio Pontificia ad Codicis canones authentice interpretandos. CoIlatBrtig ................... Collationes Brugenses. CollatGand .................. Collationes Gandavenses. Collationes Namurcenses. CollatNamurc ............. Collectanea Mechlinensia. CollectMechlin ............ Collectanea S. Congr. de Propaganda Fide. CPF ............................. Commentarium pro religiosis. ComRel ........................ H. DenzingEr-I. B. Umberg, Enchiridion D .................................. Symbolorum37 (Barcelona 1951). DA ................................ Decreta authentica S. Rituum Congrega­ tionis. Dictionnaire Apologétique de la Foi Ca­ DAFC .......................... tholique. Dictionnaire de Droit Canonique. DictDrCan ................... Diritto Eclesiastico. DirEccl ........................ Dictionnaire de Sociologie. DictSoc ........................ Divus Thomas (Friburgo de Suiza). DivThom (Fr) ............ Divus Thomas (Placencia). DivThom (Pi) ............. Dictionnaire de Spiritualité. DSpir ........................... Dictionnaire de Théologie Catholique. DTC ............................. Ephemerides Liturgicae. EphLit .......................... Ephemerides Theologicae Lovanicnses. EphThLov ................... Estudios Eclesiâsticos. EstEcl .......................... Études. Et ................................. Fomento Social. FomSoc ....................... SIGLA ET BREVIATIONES Greg ................. ........... IluslClcr ...................... lusPont ........................ MélScRcl .................... ML, MG ..................... MiscCom ..................... MonEccl ..................... NouvRevTh ................ OrChP ......................... PerMorCanLit ........... R .................................. RazFe .......................... RcchScRel .................. RechTh.AncMéd ......... RevAüol ..................... RevClcrFr .................. RevComRel ................ RevEcclL .................... RcvEspDC .................. RevEspir ..................... RevEspT .................... Revint Soc ................... RevMétaph .................. RevNéoscolPh ............ · RcvScPhTh ................. RévScRel .................... RevThom..................... R. I................................ SalTer ......................... Sap ............................... Schol ....................... . scl ................................ ScuoCatt ...................... S. Th............................ Stimm ......................... ThGl ............................ ThPraktQschr ........... ThQschr ...................... ThSt ............................ Vielntel ....................... VieSpir ........................ ZAszMyst ................... ZKirchgesch ............... ZkTh .......................... Grcgorianum. Ilùstraciôn del Clero. Ins Pontificium. Melanges de Science Religieuse. J. P. Migne, Patrologiae cursus completus. Series latina. Scries graeca. Miscellanea Comillas. Monitor Ecclesiasticus; olim II Monitore Eclesiastico. Nouvelle Revue Théologique. Orientalia Christiana Periodica. Periodica de re Morali, Canonica, Liturgica. M. J. Rouet de Journel, Enchiridion Patristicum. Razôn y Fc. Recherches de Science Religieuse. Recherches de Théologie Ancienne et Mé­ diévale. Revue Apologétique. Revue du Clergé Français. Revue des Communautés Religieuses. Revue Ecclésiastique de Liège. Revista Espanola de Derecho Canonico. Revista de Espiritualidad. Revista Espanola de Teologia. Revue Internationale de Sociologie. Revue de Métaphysique. Revue Néo-scolastique de Philosophie. Revue des Sciences Philosophiques et Théologiques. Revue des Sciences Religieuses. Revue Thomiste. Regula luris. Sal Terrae. Sapienza. Scholastik. scilicet. Scuola Cattolica. Summa Theologica Sti. Thomae Aquina­ tis. Stimmen der Zeit. Théologie und Glaubc. Theologisch-praktische Quartalschrift. Theologische Quartalschrift. Theological Studies. La Vic Intellectuelle. Vie Spirituelle. Zeitschrift fur Aszese und Mystik. Zeitschrift fur Kirchengeschichte. Zeitschrift fur katholische Théologie. VO LU M EN II Theologia moralis fundamentalis. Tractatus de mandatis Dei et Ecclesiae. Auctore P. Marcellino Zalba, S. I. Postquam exposita sunt in primo volumine ea quae spectant ad virtutes theologicas ct ad virtutes cardinales in genere consideratas, duplex nobis aperitur via ut ulterius procedere possimus in exposi­ tione officiorum vitae Christianae: alia virtutum cardinalium in pai ticulari cum partibus adnexis describendarum, quae est quidem ma­ gis scientifica, magis apta ut singulae obligationes hominis in vera sua significatione et in mutua relatione comprehendantur, magis accommodata traditioni antiquorum et in concreto Summae Sti.Tho­ mae ; alia mandatorum, quae videtur magis utilis in libro scholari praelectionis pro generalitate alumnorum, utpote qui in praxi pasto­ rali saepius mandata explicare et secundum mandata interrogare de­ bebunt, licet in ea ordo aliquis systematicus magis desideretur, vera et intima ratio quarundam obligationum minus perspicue appareat, periculum lateat moralis negativae magis quam positivae praestan­ dae. Multi recentiorcs ab ordine isto magis practico Sti.Alfonsi re­ cedunt, ut expositionem magis systematicam Sti.Thomae imitentur, agentes primo de prudentia eiusque partibus potentialibus, subiectivis, integralibus, et de vitiis prudentiae oppositis; deinde de iuslitia, ad quam reducunt non solum septimum et decimum mandatum qua­ si iure proprio, sed etiam quintum et octavum, de iniuriis in bo­ num vitae et in bonum famae et honoris, necnon primum, alte­ rum et tertium, agentes de religione tanquam parte potential! iustitiae, ac denique quartum, agentes de pietate et fortitudine, partibus item potentialibus eiusdem; tertio de fortitudine cum adnexis vir­ tutibus et oppositis vitiis; quarto de temperantia cum suis speciebus, ubi de abstinentia et ieiunio, de sobrietate et ebrietate, de humilitate et modestia, praesertim vero de castitate et de vitio luxuriae. Nos, autem, post diuturnam haesitationem systema mandatorum tandem elegimus, rigorem scientificum utilitati alumnorum nonnihil sacrificantes. Neque enim in ipsa ordinatione materiae secundum virtutes rigor plane scientificus observari continuo potest, v. gr. cum inter obligationes iustitiae traduntur ea quae sunt obiectum octavi mandati, sat diversa ratione explicanda est malitia detractionis aut calumniae et malitia mendacii aut secreti promissi violati. Peri­ culum quoque maius quod est in systemate mandatorum considerandi magis peccata quam virtutes, neque insuperabile est, neque in syste­ mate virtutum omnino vitatur. De praeceptis Dei et Ecclesiae Praei e>ta decalogi quae etiam in N.T. servandam ab omni­ bus legem naturalem continent, bis in Sacris Libris V.T. proposita sunt a Deo (Ex 20,2-17; Dent 5,6-21) et semel a Christo Domino in N.T. dentio renovata. Quamquam fere omnia, praeter I, III et IV, forma negativa proponuntur, reipsa unumquodque eorum simul affirmativum et negativum est, quatenus includit alia positive fa­ cienda, alia negative vitanda. Praecepta quae dicuntur primae tabulae (I-III) ordinant hominem ad Deum continentque obligationes quae dimanant ex virtute reli­ gionis, praesertim individuales sed etiam sociales. Praecepta secun­ dae tabulae ordinant hominem ad alios homines; et quidem, IV attendit ad bonum sociale communitatis, sive imperfectae sive per­ fectae, per virtutem pietatis; V respicit et tuetur bonum vitae hu­ manae, per virtutem iustitiae; VI et IX consulunt bono speciei, moderando actus, sive externos sive internos, hominis illi contrarios, per virtutem temperantiae; VII et X versantur circa bona materia­ lia tum externa tum interna, eaque protegunt contra iniustitiam ; VIII, denique, spectat ad bona immaterialia veritatis, famae, honoris. Unde palet momentum eorum, non solum individuale sed etiam sociale, cum fundamentum constituant cuiusvis societatis et civitatis. His autem accedunt praecepta Ecclesiae, quorum primum de sanc­ tificandis diebus festis urget ipsam legem naturalem, eam ulterius determinando; alterum et tertium de confessione et communione annua, legem divinam positivam determinant; reliqua, quae plura vel pauciora numero solent recenseri, de ieiunio et abstinentia, de tributis Ecclesiae solvendis, de libris prohibitis, etc., continent dispo­ sitiones auctoritatis ecclesiasticae. TRACTATUS 1 De primo praecepto “Ego sum Dominus Deus tuus; non ha­ bebis deos alienos coram me” (Ex 20,2-3). Primum praeceptum, ligionis, ut unus sci. prohibet ne cultus Deo tribuatur, i.e prohibet oppositam. quatenus affirmativum, praecipit actus rcDeus verus colatur; quatenus negativum, debitus negetur neve alteri praeter Deum potissimum idololatriam, virtuti religionis Summa rerum dicendarum: Rœn quatuor capitibus explicabimus. In primo dabimus notionem religionis, et generaliter ac summarie de c.usdem obiecto, necessitate, dicemus. In altero exponemus praecipuos actus reJ ponis qui ad primum mandatum referuntur; devotionem sci., orationem et adoratio­ nem. In tertio agemus dc peccatis quae offendunt primo mandato per sum, signanter de idololatria. In quarto de iis quae laedunt primum mandatum per defectum, potissimum de sacrilegiis et de simonia. *“ S.Thomas, 2-2 q.81-100; Suarez, De virtute religionis tr.l et 4; Gr. Valentia, In 2-2 disp.6 q.1-2; Billuart, Tr. dc religione et yitns oppositis, Bouquillon Dc virtute religionis (Brujas 1880); LBAV irthmuller, Die mo,S.è Tugcnd der Religion (Frlburgo de Br 1S8.1); Vg.uMJSCH, 0««e dc virtutibus religionis et pietatis ac viis contrariis (Brujas 1912), U.L. Dig­ nant, Tractatus dc virtute religionis * (Brujas 1940). CAPUT T De virtute religionis in genere Summa rerum dicendarum: Tradita notione, agimus de subieclo, obiecto, necessitate religionis. 2 I Religio: a) Etymologice, iuxta diversos a diversa radice derivatur: a) sive a relegendo, quia mente et corde retractare debea­ mus quae ad cultum Dei pertinent ’ ; β) sive a reehgendo, quasi homo debeat denuo eligere Deum quem dereliquit per peccatum ; 7) sive » Cicero, Dc natura deorum 1.2 c.28. ’ S.Augustinus, Dc civitate Dei 1.10 c.3: ALE 41 28U 6 DE PRIMO PRAECEPTO a religando, in quantum Dco maxime per actus religionis adstringimur b) Quoad rem sumitur: a) late, pro universa hominis ad Deum relatione, quae obicctive comprehendit omnia eius officia, sive intel­ lectus, sive voluntatis, sive potentiarum exeeutivarum ; subiective, autem, adimpletionem eorum officiorum (cf. lac 1,27); β) stricte, pro cultu supremo quem soli Deo debemus, et pro virtute quae ad hoc nos inclinat. Sunt etiam aliae acceptiones speciales, in quibus religio significat sive determinatum modum colendi divinitatem, et sic loquimur de religione Christiana iudaica, mahometana, sinthoista, etc. ; sive spe­ cialem statum hominum per vota publica Deo mancipatorum, ut sunt v.gr. franciscanorum, dpminicanorum, carmelitarum religiones. Unde : 3. Virtus religionis est virtus moralis inclinans volun­ tatem ad debitum cultum Dco exhibendum, tan quam supremo rerum principio. Dicitur: Virtus moralis. quae sci. habet pro obiecto materiali non ipsum Deum, cum in humano Dei cultu versetur, sed bonum honestum creatum, quod est cultus divinus, et actus quibus homo affectu servitutis et reverentiae protestatur divinam excellentiam et pro­ priam subiectioncm ; pro obiecto autem formali immediato ct pro­ ximo, specialem honestatem quae est in attentanda aequalitate inter cultum Deo datum et ius Dei ad eum accipiendum. Inclinans voluntatem, unde subiectum proximum huius virtutis non sunt neque intellectus neque pars concupiscibilis aut irascibilis, sed est voluntas; non enim agitur de vero admirando aut de pas­ sionibus moderandis, sed de bono spirituali quod est in reverentia atque subiectione hominis erga Deum, praesupposita quidem cogni­ tione Eiusdem excellentiae ct nostrae vilitatis. Aliis verbis, cultus imprimis dicit affectum qui consequitur aestimationem, actusque ex affectu imperatos; iam vero, sicut praesupposita aestimatio est ab intellectu, sic affectus est a voluntate. Ad debitum cultum, sive interiorem sive exteriorem seu mixtum exhibendum; porro cultus, quod est obiectum materiale religionis, est agnitio excellentiae coniuncta cum submissione erga eum qui colitur; differtque, ex hac submissione, a simplici honore, qui est mera significatio externa excellentiae alterius sine submissione; unde Deus honorare potest sanctos, non autem colere, siquidem cul­ tus essentialiter connotât inferioritatem colentis. Deo exhibendum, sive aliquid humanum Ei offerendo, sive ali­ quid divinum assumendo (cf. 2-3 q.81 a.3c. ct ad 2) ; ita tamen ut in actibus religionis nec Deus ncc Dei excellentia, tanquam primi principii creationis et gubernationis rerum omnium, habeat rationem obiccti formalis, sed sit terminus cui dirigitur cultus. 8 Lactantius, Institutiones 1.4 c.28: ML 6,537. Quaecumque ex iis vel ex aliis etymologiis praeferatur, bene statuit S.Thomas (2-2 q.81 a.l) religionem proprie importare ordinem ad Deum, cui alligari, ad quem dirigi, quem fidem protestando recuperare debamus. VIRTUS RELIGIONIS IN GENERE- N 2-5 Tanquam supremo rerum principio, hoc est, potissimum tanquam creatori et providentissimo gubernatori universarum rerum, sed simul etiam tanquam fini ultimo, supremae veritati, etc. 4. II. Differt a virtutibus theologicis, ut constat tum ex fo-ntibiis positivis, quae tres dumtaxat virtutes theologicas recensent, fidem, spem et caritatem (cf. 1,721); tum ex natura rei, quae non sinit locum quartae virtuti theologali, cum intellectus feratur in Deum per fidem, voluntas autem non possit ferri in ipsum aliter quam ut bonum nobis per spem, vel ut bonum in se et sibi per cari tatem ; tum ex ipsis notionibus, nam cum virtutes specificcntur per obiectum formale, theologicae virtutes versantur immediate circa ipsum Deum et ordinant hominem circa ipsum finem ultimum, dum religio attingit primo et per se honestatem quae inest obiecto mate­ riali cultus, i.e. diversis actibus laudis, deprecationis, sacrificiorum, ceterorum quae Deo tribuuntur. Unde excellentia Dei in cultu non se habet sicut bonitas in caritate, sed Deus colitur propter excellen­ tiam, ita ut divina excellentia sit causa motiva ct fundamentum re­ motum, non vero ratio formalis cur Deo deferatur cultus; dum, ex adverso, Deus amatur propter suam bonitatem, ita ut divina bonitas ipsa sit ct obiectum quod amatur ct ratio propter quam et sub qua amatur. 5. Applicationes: 1. Religio est virtus excellentissima inter morales, proximius reliquis ad theologicas accedens iisque sat affi­ nis. Nam, mediate quidem, sed tandem aliquando ipsum Deum attingit, eique cultum debitum exhibet; praeterea est quaedam vitalis pro­ testatio nostrae fidei, spei et caritatis, easque saepe imperat ad hono­ randum Deum, cum actus virtutis religionis plerumque sint com­ plexi ct contineant actus aliarum simul virtutum; denique habetur interdependentia reciproca inter virtutes theologicas ct religionem, quatenus illae, praesertim caritas, quasi sponte fovent voluntatem ex­ hibendi Deo cultum, et vicissim, cultus praestitus, stimulat in no­ bis virtutes theologicas. Accedit quod cultui divino inest dignitas et nobilitas prae aliis actibus virtutum, quodque multo praestat infini­ tae excellentiae divinae satisfacere, licet infra debitum, quam infi­ nite minora iura adaequate adimplere. Ex his, autem, patet vicissim peccata religioni opposita esse peiora quam alia quae offendunt reliquis virtutibus moralibus. Haec propinquitas inter religionem ct virtutes theologicas fuit ratio cur ali­ quando concepta fuerit, sive ut synthesis virtutum theologicarum, sive ut quarta virtus theologica4. Sunt etiam qui religionem dicunt virtutem theologicam sensu improprio, quatenus plurcs eiusdem actus vagantur per campum virtutum theo­ logicarum, et constant actibus fidei, spei et caritatis; alii religionccn vocant quamcumque virtutem et actum qui versetur circa Deum. 2. Religio minime consistit: a) IN AFFECTIONE SUBTECTIONIS et sensu vago dependentiae a Deo impersonali, cum rebus naturae 4 Priorem opinionem proposuit A.Martin*ET, Institutiones 1 (Paris 1867); posteriorem, R.Hourcade, La vertu de religion: BullIJtEccl 45 (1944) 181-219. Singularem positionem intermediam optat O.Lottin, Vertu de religion et ver­ tus théologales: Dominican Studies 1 (1948) 209-228, cui religio, licet tendit immediate in Deum, non est virtus theologica quia ex se implicat motum na­ turalem in Illum; est autem virtus et a cardinalibus distincta, eis praecedens ipsasque generans, quae solum ratione strictae obligationis quam importat potest considerari ut pars iustitiae. Cf. eiusdem, La définition classique de la vertu de la religion doit-elle être maintenue?: EphThLov 25 (1949) 333-353, K’— >·-ϊ' s DE PRIMO PRAECEPTO confuso et in homines influente, quem athei diversi coloris (SchIcicrmacher, lacobi, etc.) superbia imbuti describunt ; nam vera conscientia religiosa, et sensus dependentiae a Numine superiore quem habent homines, non est mere physicus sed praesertim psy­ chologicus et moralis, non vires naturae neque abstractam naturam universalem, sed Deum personalem et providum, appellans; 6) in reverentia morbosa et sensu timoris depressivi erga numen incer­ tum, qui ita homines percellat, ut omnem facilis et fortis actionis cis eripiat facultatem, genusque humanum sopore oppresserit, odiis diviserit et bellis concitaverit, ut communismus profert; nam, diu­ turna experientia populorum teste, affectus religiosus humanitatis complectitur, cum sensu dependentiae absolutae et intimae a divi­ nitate, spem melioris ordinis sortisque felicioris, fundatae in provi­ dentia, fidelitate et iustitia divina; unde homines sponte Deo ex­ hibent honorem et obsequium, cui respondere existimatur protectio et liberalitas divina. 3. Religio non est una ex virtutibus cardinalibus, sed est ad­ nexa iustitiae, ut pars potentialis. Cum ea quidem convenit ratione obiecti, reddendi sci. debiti alteri, sed deficit a perfecto modo quo iustitia attingit suum obicctum secundum aequalitatem; nam quan­ tumvis conetur Deum actibus cultus prosequi, nunquam aequabit iura et titulos qui sunt in DcoB. Iustitiae, autem, est pars non integratis vel subicctiva, sed potentialis, seu non attingens totam eius perfectionem (cf. 1,713,3). 6. III. Subiectum religionis capax sunt quotquot cognoscere valent divinam excellentiam. Aliud est remo­ tum, sci. personae in quibus virtus invenitur vel inveniri pot­ est ; aliud autem proximum, sci. illa potentia animae quae se­ des est virtutis. lam vero: a) Remotum sunt omnes homines, tam in via quam in termino, omnes angeli, omnesque animae purgatorii, nam hi omnes cognos­ cunt divinam excellentiam camque reverentur humili subiectione. Ipse Christus Dominus, in quantum homo, perfectissime exercuit virtutem religionis, agnoscendo a momento conceptionis (Hcbr 10,5-11) usque ad supremum spiritum (Lc 23,46) Patris voluntatem, eique sese fidelissime subiciendo obediens usque ad sacrificium cru­ cis. E contra, daemones et homines damnati, quamquam agnoscunt divinam excellentiam, sunt obdurati in perversitate et renuunt se Deo submittere; similiter peccatores qui remanent in formali pec­ cato irreligiositatis, interea a religione sunt alieni, cum virtus et vitium oppositum nequeant cocxistere in eodem subiccto ; b) proximum est voluntas, ut dictum est; non intellectus neque pars concupiscibilis aut irascibilis. Nam obicctum religionis est bo­ num spirituale, non verum promovendum neque passiones domi­ nandae ; illudque potissimum prosequimur reverendo excellentiam et profitendo dominationem divinam super nos, sci. per actus a volune Sunt qui proferant et hoc argumentum: quod decst perfecta alteritas, quia in quantum homo est creatura ct servus Dei, sit aliquid Eiusdem; unde reli­ gio quae istam subiectioncm agnoscit, supponit coniunctionem specialem, quae, secundum eos, impedit relationes iustitiae proprie dictae. VIRTUS RELIGIONIS IN GENERE. N 5-9 9 tate elicitos. Tamen hi actus praesupponunt corrcspondcntem cogni­ tionem divinae maiestatis et humanae vilitatis, imperant quoque non raro actus aliarum potentiarum, ut in sequentibus patebit. a) MATERIALE, sunt di­ versi actus cultus, quibus religio exercetur interne vel exter­ ne, privatim vel publice ; b) Formale, secundum diversum modum loquendi auctorum, est aequalitas imperfecta efficien­ da inter ius Dei ad exigendum honorem, et debitum hominis illum praestandi (obiectum formale quod) ; vel honestas quae in ea quasi-aequalitate efficienda habetur (obiectum formale quo vel sub quo); ipse, autem, Deus, et in eo suprema excel­ lentia, potissimum ut primum principium et supremus Do­ minus, est obiectum cui cultus nostri. 7. IV. 8. V. Obiectum religionis: Dividitur in : a) EXTERIOREM ct INTERIOREM, prout solis facultatibus internis, ut in oratione mentali, vel externis quoque concurrentibus exerceatur ; patet autem nullum actum religionis esse pure exteriorem, sed mixtum ex interno et externo; /?) elicitam ct imperatam, prout internam bonitatem ab unico motive religionis habeant actus, vel ab alio simul et quidem magis immediato ct interno, ita tamen ut ex positiva intentione superad­ dita ad Dei cultum ordinem habeant0. Actus religionis eleiti, a) alii stricte tales sunt, sci., affectus quibus animus se subdit infini­ tae Dei excellentiae honoremque Ei intendit ct appetit ; β) alii latius, sci. ceteri actus qui ex illa intentione proveniunt, et ita natura sua nostrum affectum ad Deum significant, ut cultum divinum per se contineant et inter proprios actus religionis referantur, sive interni sint sive externi, ut devotio, oratio, adoratio, votum, iuramentum, sanctificatio festorum etc.7; c) publicam et privatam, sci., sensu technico (vulgo, aliter), prout a ministris publice deputatis nomine Ecclesiae, aut ab iis vel ab aliis nomine proprio aut non nomine Ecclesiae deferatur (c.1256). Sic persolutio divini Officii a sacerdote in cubiculo exhibet Deo cul­ tum publicum, dum preces novendiales effussae a piis feminis in ecclesia congregatis, pertinet ad cultum privatum ; d) absolutam ct relativam prout tribuatur alicui propter excel­ lentiam propriam ct inhaerentem, vel propter excellentiam sibi extrinsecam. Sic v.gr. Christo Redemptori tribuitur cultus absolutus; cruci, vero, relativus. 9. Applicatio: Cultus internus praesint externo, quia in eo est potissimum obsequium animae, et ex eo vim et sensum habet externus. Unde Christus, verus religionis interioris instaurator: ° Quoniam omnes actus boni in finem cultus referri possunt, quippe qui in gloriam Dei cedunt, a S.Thona (2-2 q.81 a.4 ad 2) dicuntur atnncs quasi im­ perative ad virtutem religionis pertinere, sci. radicaliter ct in potentia. Nec defuit qui, ex doctrina S. Bonavcnturac attributa de sufficientia habitualis re­ lationis actuum ex prima bona intentione ad meritum inducendum (cf. In II Seni. d.41 a.l q.3 ad 5), contenderit omnes actus honestos religiosi professi merito religionis insigniri, quia professio religiosum totum divino cultui man­ cipet, et sic generalem contineat religionis intentionem (cf. Vermekrsc», Dc virtute religionis 5). 7 Cf. Caietanus, In 2-2 q.81 a.4 ad 2. “Spiritus est Deus, et eos qui adorant Eum, in spiritu et veritate oportet adorare” (Io 4,24). 10. VI. Necessitas religionis, tanquam cultus Deo exhibendi ex pio affectu reverendi infinitam Eius excellen­ tiam, tum singulos homines afficit, tum societatem humanam qua talem. Id probatur ex argumentis sive dogmaticis sive rationis. Ecclesia, per magisterium ordinarium, utrumque sae­ pius protestata est, v.gr. in diversis Encyclicis litteris Leo­ nis XIII, Benedicti XV, Pii XI. Ut unum testimonium afferamus ex Leone XIII: “Contra vero ex omnibus hominum officiis illud est sine dubitatione maximum ac sanctissimum, quo pie rcligioseque Deum colere homines iubemur. Idque necessario ex eo consequitur, quod in Dei potestate perpetuo sumus, Dei numine providentiaque gubernamur, ab eo profecti, ad eum reverti debemus. Huc accedit virtutem veri nominis nullam esse sine religione posse...”8. S.Scriptura, tam V. quam N.T., aperte et iteratis vi­ cibus refert legem divino-positivam de cultu religioso. Ut aliqua exempla proferantur, Ex 20,2ss ait: “Non habebis deos alienos coram me... non adorabis neque coles ea; ego sum Dominus Deus tuus, fortis, zelotes... Non assumes no­ men Dei tui in vanum... Memento ut diem sabbati sancti­ fices...” Rom l,21ss: “cum cognovissent Deum, non sicut Deum glori fica verunt, aut gratias egerunt... Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum...”. Quodsi praecepta caerimonialia V.T. quibus exhibitio cultus ordina­ batur, ut talia abrogata sunt, remanet obligatio divino-naturalis cultus ipsius, in N.T. potissimum per sacrificium mis­ sae et in sacramentorum usu perficiendi. Ratio similiter concludit: Rectus ordo exigit ut agnos­ catur dependentia omnimoda creaturae ab excellentissima Dei soberanitate, quae de facto et de iure existit, utque iuri ho­ noris quod ex hac rerum condicione oritur Deo, cum pio af­ fectu satisfiat ab homine. Atqui quilibet homo particularis et quaelibet humana societas, sive naturalis sive divino-positivae institutionis, versatur in iis condicionibus habetque hanc relationem. Nam hominibus et societatibus quibuscumque Deus est primum principium exemplare et efficiens, et su­ premus Dominus, cui illi, ut servi, agnitionem debent et ho8 Encycl. Liberta^: ASS 20 (1887) 60.3. Cf. Pius XII, Allocutio Nous sommes: AAS 40 (1948) 509. testificans quid Europa temporibus actis debuerit religioni et quomodo debet ad religionem recedere, si vult sinceram unionem animorum. Cf. etiam O.Schilling, Politik und Religion·: ThQschr 129 (1949) 278-284. DEVOTIO N 9-12 norem; est etiam primum principium libere benefaciens ex benignissimo consilio, cui homines debent gratitudinem, ut supremo benefactori; h a cno menorum saepi comitari solitorum, quatuor assertis sustinemus rationabilitatem mysticae ca­ tholicae, ambitum orationis mysticae ex parte Dei, modum se habendi content plativorum dum patiuntur divina, exoptabilitatem, denique, istius status quoad effectus endeicos, seu aniunam cum Deo coniungentes. 36. I. Mystica multiplici significatione adhibetur: a) historice designat id quod pertinet ad deorum cultum arcanum, seu secretum vel reconditum, ut ex etymologia habetur; /3) apud ethnicos signifi­ cat contemplationem absoluti immediatam ipsis divinitatis oculis, quae obtineatur per graduaient mortificationem sensuum et per si­ lentium facultatum superiorum, cum adiungitur extatica recollectio in qua, propter divina elementa quae in se gerit, homo Deum im­ mediate intuetur et in Deo omnem percipit veritatem ; t) modernis negantibus Dei demonstrabilitatem, mystica visa est latiori sensu omnis religio omnisque religiosa inclinatio, nccnon indefinita de vita Λ Cf. SuXriîz, De religione tr.4 1.3, c.6 n.S. Circa praestantiam et expositw nem orationis dominicae, cf. l.C. Vives, Expositio in orationem dominicam (Roma 1903). 70 Cf. S.F. de Sales, Tratado dei amor de Dios 1.6 c.8. ORATIO MYSTICA \ 34-3f 31 futura sollicitudo, ct in genere quaelibet propensio ad quaerendas rerum abditas explicationes ultramaterialcs ; δ) pro haereticis sub diverso nomine (Euchitarum, Begardorum, Hisychastarum, Illumi natorum) quietismum insanum profitentibus7I* , mystica erat contem­ platio perpetua et passiva, ad quam perveniebant perfecti, et in qua, per conversionem propriae substantiae in divinam, fiebant impecca­ biles, cessantibus tum oratione tum lucta contra tentationes, de qui­ bus sicut de propria salute homo perfecte fiebat indifferens; e) tn Ecclesia catholica respicit communicationes cum Deo quae non solum sunt indebitae, sicut universim omnes communicationes supernaturales, sed etiam consuetas huius ordinis leges aliqua ratione transcen­ dunt; unde nec humano conatu stricte eas assequi possumus, nec stricte mereri. 37. II. Status mysticus dicitur genus orationis supe­ rius'12, in quo communicationes Dei extraordinariae, sive in­ tellectum sive voluntatem spectantes, sublimiore quadam et ineffabili experientia ab anima degustantur, in contemplatio­ ne Dei non discursiva sed affectu imbuta 7a, ineffabili et ex­ traordinaria, quatenus verbis explicari nequeunt quae Deus operatur in anima 74, cum sensu quodam intimae praesentiae Dei75*; servatur tamen plerumque modus operandi homini consuetus, nam cognitio et manet abstractiva et regulariter per species habetur acquisitas. 38. III. Gradus orationis mysticae communiter admittuntur ab scriptoribus theologiae mysticae70. Nam,’ licet in quolibet statu vere mystico habeatur “talis animae rccollectio qua, suppresso discursu rationis, anima ita Deo fruitur ut nec actus proprii quo Deo inhaeret eoque fruitur sit (saltem clare) sibi 71 Etiam mystici catholici frequenter inculcant resignationem totalem in manu Dei, sed in hoc significant ductilitatem animae, minime vero excludunt propriam de virtute et salute curam. Cf. Poulain, Des grâces d’oraison c.27. n Status in hac re non significat stabilitatem et firmitatem, sed condicionem transitoriam in qua versatur persona dum gratia mysticae unionis fruitur; ne­ que enim ea habitualiter solet conferri. Quia gratiae istae in ascensu cnentis ad Deum consistunt vel locum habent, iure dicere videmur status mysticos esse genus orationis, neque enim extra eam iure explicari possunt. 11 Critérium specificae distinctionis inter orationem mysticam et ordinariam maxime reponitur in hoc quod oratio mystica sit “sine discursu, per simplicem intuitum ad quein consueta hominis inquisitio perducere nequit”, quodque “vo­ luntatem potissimum elevet ad arctam cum Deo coniunctionem” (Vermeersch Quaest. de rclig. 73). 74 Quanquaip in statibus mysticis, ut dicemus, anima activitatem non -amittit, aliud tamen ‘ distinctivum eorum hoc est, quod anima magis a Deo attrahitur, quam ad Deum ipsa se movet. 75 Hunc sensum divinae praesentiae pauci non censent essentialem ad dis­ cernendam mysticam unionem ab aliis; sed maximae in hac re auctoritates eum memorant. "En comenzando a tener algo de oraciôn sobrenatural, digo de quietud, procuraba desviar toda cosa corpôrea... pareciame sentir la prcsencia de Dios, como es ansi, y procuraba estarme rccogida con El” (S.Teresa, Autobiografia c.22 n.2). Nec aliter S.F. de Sales, Tralado del amor de Dios VI,8; .VPoulain, Les desiderata de la mystique: Et 74 (1898) 777-806. 74 Cum sublimiorem notitiam de Deo mystici simul in oratione experiantur et discant, theologia mystica, seu humana de rebus mysticis disciplina, proprie non habetur; nihilominus imperfecta harum communicationum descriptio, et regulae prudentis actionis proponi solitae ad moderatorum spiritualium ustim, latiori sensu haud immerito theologia mystica vocantur. DE PRIMO PRAECEPTO conscia"77, tamen in ipsa quietis ct silentii7879 * vi et extensione, quae est in ora­ tione mystica, graduum distinctio huiusmodi assignatur: a) oratio quietis, di citur ea in qua sola voluntas quiescit in Deo, dum mentis attentio, et speciatim phantasia ad alia divertere potest; β) oratio unionis plende, est gradus superior in quo omnes facultates cum voluntatis fruitione conspirant, servata tamen earum possessione a contemplante, ita ut ipsi integrum sit orationem abrumpere; γ) oratio cxtatica est illa in qua sensus ipsi, in aliis gradibus plus minus expediti, plene vinciuntur et activitate privantur durante extasi70, seu excessu hominis extra vitam sensibilem exteriorem, dum intime coniunctus est cum Deo; 5) oratio spiritualis connubii, est supremus contemplationis gradus, medius inter suboscuritatem graduum praecedentium et claritatem divinae ma­ nifestationis intuitivae per lumen gloriae, cuius est proxima praeparatio, in quo immittitur in animam “quaedam perfectissima, et supra omnem captum nostrum pulcherrima notitia, et veluti imago Dei, non quidem ab ipsa consi­ derationibus ct discursibus elaborata, sed subito, Dei ipsius virtute et misera­ tione infusa... et quasi videt... Deum ut Unum, et ut Trinum... et quomodo omnia creata ab illis [tribus Personis] tanquam ab uno Creatore procedant..."M 39. IV. Phaenomena status mysticos interdum comitantia, po­ tissimum recensentur, praeter extases ; «) revelationes, quibus vel mens illuminatur ad recte diiudicandum dc iis quae ab aliis visa sunt (cf. v.gr. Gcn 41,25-32) aut naturali cursu rerum apprehen­ duntur (cf. v.gr. Dan 3,16-23), vel instinctus divinus ad operationes movet ; β) visiones, quae sunt rerum repraesentationes novae ct praeternaturales, sive mediantibus sensibus exterioribus formas sensi­ biles apprehendentibus, sive per formas imaginarias tam in somno quam in vigilia, sive perfectius per species intelligibilcs immediate menti impressas, quas tamen ordinarie videns intelliget cum conna­ tural! concursu phantasiae81; 7) levitationes, in quibus corpus in altum attollitur, et super vacuum suspensum manet; δ) stigmata, seu vulnera in manibus, pectore etc., quae transeunter apparent io persona magnopere affecta Christi passione, vel permanenter con­ servantur. Huiusmodi phaenomena, utpote magis mira quam utilia, potius fugienda sunt quam cupienda, propter periculum deceptionis, vana77 Vermeersch, Quacst. de virt. rcl g. 79. 78 Ex fruitione Dei oratio mystica dicitur quietis; ex suppresso autem dis­ cursu ct clarae conscientiae defectu, oratio silentii; quiescit nempe anima in Deo et quasi silent facultates. 79 Si abalienatio a sensibus fiat subito, per quandam quasi violentiam, dici­ tur raptus; cf. 2-2 q.175 a.l ct 2. In extasi, quamquam sensus externi sint inactivi, sensus internus non impeditur, contra atque in somno accidit, ct obiectum contemplationis obiectivaim indifferentiam conservat respectu contem­ plantis; unde libertas in amando Deo, adeoque meritum, haberi videtur: sant minus conveniens apparet quod anima viatoris ex ipsa gratia Dei ponatur in statu in quo frustra tempus terat. D.Alvarez de Paîz, De inquisitione pacis 1.5 p.3 c.14. Hac autem notitia, quae in apice mentis existit, ignis ardentissimi amori» accenditur. Exinde ha­ betur quaedam permanens et tranquillissima coniunctio visionis lucidissimae et amoris ferventissimi, quibus anima quasi unum se sentit esse cum Deo. Unde tres proponuntur notae connubii spiritualis: perpetuitas sci., intellectualis visio tranquillissima sine extasi nec raptu, unio denique transformans. Cf. Poulain, L)cs grâces d'oraison c.19 n.2. 81 Cf. S.Thomas, 2-2 cj.173 a.2; q.174 a.2.3. Ratione obiecti visiones possunt esse Divinitatis, Humanitatis Christi, B.M.Virginis, Sanctorum, aliarum rerum creatarum. Apparitiones ipsius Dei, si quae fuerint certe rarissimae habendae sunt (fortasse quae narrantur in Ex 33,11; Num 12,8; Gal 3,19); Christus Do­ minus et B.Virgo in se ipsis manifestari possunt, etiam ut videtur per multilocationem, sed praeter apparitionem narratam in Act 9,5, alias potius iimpersonales fuisse censendum est, fere sicut cum angeli apparent sumpto corpore aereo (cf. S.Thom., 1 q.51 a.2). Apparitiones in SS.Sacramento, alias explicari poterunt per subiectivam sensuum immutationem, alias per speciem quandam exteriorem obiectivam. 33 gloriae ct levitatis spiritualis; de cis Alvarez de Paz breviter “de­ siderare non licet, nec postulare, ct multo minus ad ea conari” r* Accedit quod talia phaenomena, si quaedam prophetiae excipiantur, secun­ dum se spectata, nullum supernaturalis facti critérium certum prae se feruntM, licet temere non sint neganda neque ad naturalem ordinem prmciptahter de­ trudenda, cum circumstantiae phaenomenorum saepe praetcrnaturalem causam vehementer suadeant. 40. V. Assertum 1. Mystica catholicorum theologia, ex principiis quibus innititur et ex factis quibus illustratur, ap­ paret tum philosophice rationabilis, tum moraliter et sociali­ ter commendabilis, tum historice prudenter admittenda ut vera. Propositio est hinc contra eos qui negant humano intellectui possibilitatem attingendi Deum sine conversione ad phantasmata ct sine ulla imagine, inde contra incredulos, qui mysticos habent ut personas otiosas vel subiective de­ ceptas, victimas cuiusdam erotomaniac evectae in ideam fixam ct hallucinan­ te». Ostenditur autem sic: i?) Philosophia ostendit esse in intellectu humano radicalcm ha­ bitudinem ad Deum ita cognoscendum, ut in eo quiescat. Ergo intuitio mystica, in qua Deus obscure quidem, sed tamen sine imagine, immediate et proprie attingatur, intellectui humano impervia non apparet ct in statu termini de facto habebitur (cf. D 530). Quod etiam in statu viae possit accidere, ut in altissima contemplatione intellectus vinculo phantasmatis solvatur, id quidem aliquis naturali conatu obtineri posse forte putabit M; omnes autem rationabiliter et sine praeiudiciis cogitantes, saltem ex divina omnipotentia fieri pos­ se, et in re ex gratia Dei accidere, admittunt, examinatis his quae, absque studiosa praeparatione et praeter omnem expcctationem, multi sancti experti sunt cum magno spirituali fructu. b) Moralia principia et sociale intéresse nihil patiuntur status mysticos admittendo; etenim gratiae sanctificanti intacta servatur dignitas ct functio divinam similitudinem animabus conferendi, ca­ ritati vero sinitur summa meriti excellentia; status autem mysticus minime exhibetur ut formalem hominis perfectionem continens, sed mere inter gratias actuales, quibus homo iuvatur ad merita augenda, si tamen cis cooperetur; quidquid autem luminis intellectualis mys­ ticus in communicatione divina sibi percipere videbitur, omnino de­ bet cum fidei documentis concordare cisdcmquc attemperari. Unde status mysticus, non quidem necessarius, sed utilis demonstratur, ut homo sub Deo humilis ct in Deo confidens, altissimas foveat in­ tentiones et, nedum pigritiam ct desidiam vitae foveat, ad inten­ sam caritatem erga Deum ct homines exercendam prorumpat, sicut éî De inquis:tione pacis 1.5 p.3 c.14. M Hoc valet speciatim de extasi; nam vehementior sive intentio mentis sive affectus voluntatis, sensus exteriores naturaliter privare posse videtur non tan­ tum actuali sua operatione, sed etiam proxima aptitudine ad agendum, praeser­ tim si specialis phantasiae d spositio in subiecto habeatur. Quod auctoritate multorum praeclarorum suadetur, v.gr. S.ThomaK, 2-2 q.175 a.2; Suârez, De religione tr.4 1.2 c.15 n.5-6; c.19 n.30; Stak.Tkrf.siaK, Fundaciones c.6 n.l; S.F. de Salks, Tratado del amor de Dias 1.7 c.4-7. Benedictus XIV negat extases, qua tales haberi posse pro miraculosis in causis beatificationis (De bcatificationc et canonieatione SS. 1.3 c.49 n.14). ·* Cf. H.Thurston, The physical Phenomena of mysticisme (Londres 1952). THEOL. mor. 2 2 34 .JWWr' PRIMO PRAECEPTO Sto.Paulo, Sto.Francisco Xaverio aliisque bene multis accidisse compertissimum est “. c) Facta quibus status mystici in Ecclesia, decursu temporum comprobati sunt, his principiis plane consonant, ct personae his gra­ tiis donatae exhibentur humiles, sui diffidentes, erga auctoritatem dociles, cum mystica elevatione intensam operositatem pro humana societate coniungentes. Historice, denique, licet nullum cogens argumentum habeamus de realitate statuum mysticorum, auctoritas multorum testium qui sinceri, veraces, iudicio excellentes, humilesque in se manifestantur et in operibus suis summe probantur, vix sinit in multis casibus lo­ cum prudenti dubio vel animi suspensioni, et vehementer suadet ve­ ritatem talium statuum ; coque magis quod supernaturales Dei com­ municationes olim certo habitas, ut ex SS. Scripturis constat, ra­ tionabiliter supponimus non cessasse definitive, quodque status mys­ tici non videntur nisi proxima praeparatio ad visionem intuitivam futuram in caelo, ideoque non ita absoni, ut evidentia requiratur ad eorum rationabilitatem admittendam. Status mystici probabiliter non sunt privilegium prorsus gratuitum paucorum, sed ex gratia Dei omnibus communiter prae paratum. 41. Assertum 2. Quaestio est de separatione inter contemplationem ordinariam et extraordinariam, utrum sci. anima praeparari possit per mortifi­ cationem activam et noctem passivam sensuum et mentis ad gratias mysticas et ad superiores gradus earum80, adeoque status mystici non sint referendi ad gratias pure gratis datas, an frustraneus sit quilibet conatus humanus, etiam sub gratiis supernaturalibus, ad se disponendum tali statui, ita ut connaturalis non possit dici cum debita praeparatione animae, gratiis divinis respondentis. Pro neganda praeparatione, cui correspondent concessio divina gratiarum mysticarum, et ipsa indoles contemplationis extraordina­ riae, quae videatur superare quoad modum quamlibet praeparatio­ nem facultatum hominis viatoris, etiam ad ordinem supernaturalem elevatarum et gratia divina confortatarum. Pro affirmanda, autem, praeparatione, invocatur consideratio­ nes haud, inanes, sci. : a) gratiae gratis datae ad sanctitatem perso­ nalem non conferunt, sed potius spectant ad utilitatem Ecclesiae, dum gratiae mysticae admodum conferunt ad excitandum amorem divinum in anima quae eis donatur, ct ad virtutes perfectas exer­ cendas; β) saepius vitam mysticam habent personae in- claustro vel M lam S.Io. Chrysostomus scripserat dc monachis, quod nisi omni ope opi· tularentur iis qui ministeriis sacris vacant, “et caput ipsis peribit, et tota de­ struetur sapientia” {De Bto. Philogonio: MG 48,752). w Nox animae dici consuevit ingens animae purificatio per mortificationem tum activam, seu ultronee quaesitam, tum passivam, seu a Deo in poenis et tribulationibus susceptam. Post S.Io. a Cruce communiter loquuntur: a) de nocte sensuum, qua praeparatur iransitus a contemplatione ordinaria ad ex­ traordinariam, quando anima lumine fidei quasi orbata, ariditates et desolatio­ nes patitur ingentes, impotens ad meditandum et molestis tentationibus agitata; β) de nocte mentis, quod est ineffabile tormentum animae, gratiis mysticis graduum inferiorum donatae, eo quod seipsam reperit tam imperfectam, dum divino lumine repletur ct ad spirituale connubium praeparatur. ORATIO MYSTICA N 40-43 35 in silentio vitae privatissimae abditae, ita ut ex carum gratiis vix communi utilitati locus esse videatur, nisi mediante earum sancti­ tate personali ; 7) in statibus mysticis dona Spiritus Sancti (intel­ lectus, scientiae et potissimum sapientiae) connaturalitcr cum facul­ tatibus hominis cooperari dicuntur; cum autem haec dona omnibus iustis dentur, omnes videntur habituali facultate instructi ad huiusmodi orationem. Etiam in contemplatione extraordina­ ria et in quovis eius gradu a) habentur actus contemplantis, b) qui regulariter Udem numero diu non manent. 42. Assertum 3. Ad a): Primum constat: tum traditione Patrum, qui semper describunt orationem tanquam petitionem, ascensum mentis ad Deum, colloquium in quo mens discit, voluntas amat; tum ratione, quia sine actu personali contemplativus nequit transire ex non orante ad ora­ tionem, neque in ipsa oratione perseverare, nisi in aliquo saltem ac­ tuali effectu oratio virtualiter continuetur”. Ad b): Alterum testantur insignes contemplativi, contempla­ tionem sci. ordinaria lege pluribus variisque mentis et voluntatis actibus constare, quamquam ipse status contemplativus diu perma­ nere potest nec mirum, nam experientia teste, mens humana nequit diu immorari in eadem veritate consideranda, quin novis considerationibus et affectibus indigeat ad sustinendam attentionem; et licet altior contemplatio ex una parte diuturnioris intuitus copiam faciat, ipsa violentia qua talis contemplatio excludit operationes sensuum et discursus intellectus, causa est maioris instabilitatis. 43. Assertum 4. Contemplatio extraordinaria, quatenus arctius coniungit animam cum Deo: a) exoptabilis est™, nec b) morbidum statum psychologicum vel eroticum ullo modo arguit. Ad a): Primum dicimus circumscribendo assertum ad effectus qui dicuntur endeici, seu efficientes mysteriosum contactum cum Deo, per contrapositionem ad facta exdeica visionum etc., de quibus supra diximus caute esse suscipiendaProbatur, autem tum tes­ timonio eximiorum theologorum et sanctorum in Ecclesia proba­ torum, tum ipsa ratione; nam talis cum Deo coniunctio valde utilis est ad sanctitatem, siquidem intellectum illuminat ut magis cognoscat ST Ad rem S.Teresia, Autobiografia c.10 n.1. M Cf. S.Thomas, 2-2 q.180 a.8 ad 2; q.181 a.4 ad 3; S.Teresia, Autobiografia c.10 n.18. ω S.Albertus Mic., Opnsc. Dc adhaerendo Deo c.7: "Nunquam desistas, nun­ quam quiescas, donec futurae illius plenitudinis aliquas, ut ita dicam, arrhas scu experientias degustes, et donec divinae suavitatis dulcedinem per quantulascumque primitias obtineas”. Cf. similiter S.Bonaventura, In II Sent. d.23 a.2 q.3, aliique apud Poulain, O.C., c.25 n.17. ” D.Alvarez db Paz, Dc inquisitione pacis 1.5 p.2 c.13 haec habet postquam facta cxdeica prudenter et humiliter fugienda esse dixit: "Ad hanc autem animae ad perfectionem vocatae, et non mediocri usu mortificationis, et studio virtutis et communis orationis ornatae, deberent sc per maiorem puritatem et per ea quae supra sunt scripta disponere; possunt item ipsam ardenter desi­ derare et humiliter postulare, si sibi expedit, cur non? Haec est instrumentum efficacissimum assequendae perfectionis. Huius vero possumus esse cupidi quae finis est, cur non illius quae medium est ad finem?” 36 DE PRIMO PRAECEPTO Deum verum et quem Ipse misit Icsum Christum, et voluntatem inflammat ad purissimam caritatem, in qua est vinculum omnis per­ fectionis. Unde humiliter postulari potest. Ad b): Alterum quoque satis constat, cum plurcs mystici pro­ dantur insigni aequanimitate et dexteritate in rebus communibus ge­ rendis et difficultatibus haud communibus superandis; cogitetur de Sta..Teresia, Sto.Io. de Cruce, S.B'.Xaverio aut de Sales, etc. Ad crotisinum quod attinet, si hoc nomine significare vellent intensum af­ fectum mysticorum erga Deum et res divinas, negandus quidem non esset; sed si cogitant de appetitu inferiori et potius sexuali, longissime aberrant a veritate, cum talia obtrudunt personis quae saepe ne involuntariam quidem carnis excitationem patiebantur, et concupiscentiam per iugem mortificationem coercebant. Quodsi eroticas illi comparationes usurpent, hoc fit alias ex imitatione allegoriarum quae sunt in libro inspirato Cantica canticorum, alias quia, deficientibus aliis expressionibus, coguntur adhibere eas quibus affectus hu­ mani vehementissimi ubique inter homines exprimi solent. 44. In praxi prudens animarum moderator haec observare sua­ detur: a) tiemini obtrudat meditationem discursivam, qui tendat in contemplationem, sic enim progressus multorum in oratione non se­ mel impeditus est ; β) in audiendis mirabilibus factis paenitentium, caveat curiositatem quae vanam gloriam et interdum etiam decep­ tionem narrantis causare potest ; parcus sit in quaestionibus propo­ nendis, nec suggerat ideam aliorum factorum quae deceptionem sub­ jectivam interrogati fovere posset; sobrius sit in personali iudicio, nec facilem credulitatem, nec nimiam severitatem, nec ullam irri­ sionem factorum manifestando; virtutum exercitium asccticum om­ nino pergat exigere et de earum incremento magis quam de phae­ nomenis mysticis sollicitus appareat; 7) ad indicium ferendum pru­ denter experiri et probare studeat, tum indolem et naturales dotes paenitentis, tum virtutes eiusdem, humilitatem praesertim et sim­ plicem voracitatem, tum dispositionem animi quam habet circa facta cxdeica, si quae sunt, utrum cuiusdam repugnantiae et timoris, ut oportet, an cupiditatis et satisfactionis; tum denique adi tincta, quam interiorem pacem procurent, in quem finem tendere videantur, etc., et ex his omnibus, invocata enixe assistentia Spiritus Sancti, indi­ cium prudenter efformabit. De NECESSITAT# ORATIONIS Summa rerum dicendarum: Praemissa brevi indicatione de convenientia, duo consideranda veniunt in hoc articulo: primum, ipsa orationis necessitas, sive praecepti, sive medii; alterum, tempus obligationis, seu frequentia orandi. S.Alfonsus, Del gran ntedio de la. oraciôn p.l c.l; SuareIz, De religione tr.4 1.1 c.28-30; Valencia, In 2-2 disp.6 q.2 punct.3; Merkelbach-, 11,676-680. De ipsa necessitate orationis 45. Circa necessitatem orationis erraverunt : (i) PER EXCESSUM, euchitae et messaliani, damnati in Concilio Ephcsino 'n, iuxta quos 91 Cf. MG 94,728.730; 82,1141.1 144. sola oratio est necessaria et sufficiens ad salutem, quin requirantur baptismus, eucharistia etc.; ft) per defectum, α) qm negant detnam providentiam, ut deistae, vel asserunt omnia cx necessitate rigida evenire, ut fatalistae; β) pelagiani, qui utilitatem orationis agnos­ centes, ipsam necessitatem infitiabantur propter falsam opinionem de sufficientia naturae, ex qua vel ipsam necessitatem gratiae nega­ bant®; 7) ÏVicleff tradidit sufficientem esse orationem vitalem, quae in bonis operibus consistit. Inter ipsos catholicos necessitas, quidem, non ambigitur; sed disputatur utrum sit medii etiam, an solum praecepti divino-ecclesiastici ; sententia communior et probabilior1' sustinet necessitatem medii late dictam, sci. quatenus non omnibus, sed picrisque e lege ordinaria oratio necessaria sit ad salutem. In hac re statuimus se­ quentia : 46. Principia: 1. Oratio utilissima est et convenieu- lissima ad salutem. Assertio evidens est, tum quia in orando exercetur actus religio­ nis excellentissimus, in seipso sanctificativus et meritorius, satisfactorius et impetratorius; tum quia per orationem insignia Dei bene­ ficia nobis procuramus, propter specialem vim impetratoriam quam habet in quantum est petitio; tum quia in oratione mens ad divina elevatur et animus ad bonum agendum praeparatur, fides alitur, spes confirmatur, caritas inflammatur, humilitas fovetur, devotio nutritur, multae virtutes exercentur, spirituales consolationes com­ municantur. 47. 2. Oratio necessaria est necessitate praecepti. Ecclesia cotidie hanc necessitatem agnoscit in liturgia missae, cum ait: praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione forma­ ti, audemus dicere: Pater noster, etc. S.Scriptura, tam A. quam N. praesertim T., orationem saepe praescribit ut medium ad superandas difficultates a quibus debe­ mus expediri: Eccl 18,22 et 38,9: “Non impediaris orare semper: ora Deum et ipse curabit te.” Iesus Christus monet: “Vigilate et orate ut non intretis in tentationem” (Mt 26,41); “oportet semper orare et non deficere” (Lc 18,1); “petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis” (Mt 7,7). Apostoli similiter orationem praescribunt: “Sine intermissione orate” (1 Thes 5,17); "orationi instate, vigilantes in ea” (Coi 4,2) ; “vigilate in orationibus” (1 Petr 4,7). Cf. infra n.49. Patres unanimiter necessitatem orationis extollunt, arguentes ex Christi exemplo et ex nostra debilitate, quae fulcimine indiget orationis. Sic v.gr. S.Ambrosius : “Ipse Dominus pernoctavit in oratione, ut te proprio ad deprecandum invitaret exemplo”M. S.Augustinus : “Poterat Dominus... orare silentio, sed ita se Patri K Cf. S.Augustinus. JDc hacrcsibus 88: ML 42,47-50. M Merkelbach, 11,676 asserit necessitatem medii esse theologice certam; sed quatenus hoc intelligatur de stricta necessitate non de morali, sine qua valde difficulter salus obtineatur, videtur cum exaggeratione dici. M Expositio in ps. 118 s.8 n.45: MI, 15,1313. exhiberi voluit precatorem, ut meminisset nostrum se esse doctorem” c. S.Cyprianus : “Quod si ille orabat qui sine peccato erat, quanto magis peccatores oportet orare. Et si ille per totam noctem jugiter vigilans continuis precibus orabat, quanto nos magis in fre­ quentanda oratione debemus nocte vigilare”1*'. Ratio multiplici consideratione indirecte probat praeceptum orandi, etenim : a) existit obligatio adipiscendi bona supcrnaturalia. ct ad hoc indicatur nobis unum medium orationis; β) tot sunt in­ stantiae divinae, talesquc praerogativae orationi attributae, ut sine despectu Dei ct incuria propriae salutis orationem omittere non possimusw; ; 7) debitum religionis exercendae et caritatis erga nos· metipsos observandae, pariter ostendunt obligationem orationis. 48. 3. Oratio est communiter hominibus stricte neces­ saria, etiam necessitate medii. Dicitur : Communiter et de lege ordinaria, quia nec infantibus est necessaria directe °8, nec omnibus omnino adultis, si qui­ dem paulo post adeptum usum rationis et nullis agitati diffi­ cultatibus moralibus occumbant. Stricte necessaria, sci. non tantum moralitcr, quatenus sine ea valde difficulter obtineatur salus, obtineatur, tamen, vel in casibus non exceptional ibus ; sed physice, quatenus sine oratione non habetur perseverantia in gratia diuturna, et ani­ mae salus finalis. Admittitur, autem, plures gratias conferri a Deo sine praevia oratione nostra. Ecclesia ita agit dc possibilitate obtinendi salutem cum oratio­ ne. non obstantibus difficultatibus, ut simul videatur asserere eam sine orationis influxu non obtineri. Innocentius I ad Concilium Carthaginense scripsit: “Nisi magnis precibus gratia in nos implorata descendat, nequaquam terrenae labis et mundani corporis vincere conemur errores”. In Arausicano II (D 183): “Adiutorium Dei etiam renatis ac sanatis semper est implorandum, ut ad finem bonum per­ venire, vel in bono possint opere perdurare”. In Tridentino (D 804): “Nemo temeraria illa... voce uti [debet], Dei praecepta homini jus­ tificato ad observandum esse impossibilia. Nam Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis et petere quod non possis, ct adiuvat ut possis”. Donum castitatis Deus id recte petentibus non denegat, testante eodem Concilio (D 979). Damnata est in Concilio Viennensi (D 472) propositio beguardorum “quod ieiunarc non oportet hominem, nec orare, postquam gradum perfec­ tionis huiusmodi fuerit assecutus”. Catechismus romanus ait : “Cum nihil cuiquam debeat Deus, reliquum profecto est ut, quibus nobis est opus, ab eo precibus expetamus; quas preces tanquam instru- ' 1 I · w In lokan. tr.104 n.2: ML 35,1902. M De ' oratione dominica 29: ML 4,538. 91 Cf. S.Thomas, 2-2 q.83 a.3 ad 2. M Sentiunt tamen theologi dari alios infantes qui baptismo regenerati mo­ riuntur propter orationes parentum, et alios gratia baptismi orbatos mori defi­ ciente oratione parentum. necessitas oratïonis^^^· 39 mentum necessarium nobis dedit ad id quod optaremus consequen­ dum, praesertim cum quaedam esse constet quae, nisi eius adiumento, non liceat impetrare”w. nullibi expresse exhibet propositionem nostram, eam tamen valde commendat : «) cum ad orandum vehementer adhor­ tatur, nexum statuens inter orationem et * bonorum consecutionem : ‘Ora Dominum et ipse curabit te” (Eccl 38,9) ; “ne nos inducas in tentationem” (Mt 6,13); β) cum orationem inducit ut medium evi­ tandi ruinam spiritualem “... ut possitis resistere in die malo et in omnibus perfecti stare... per omnem orationem et obsecrationem orantes...” (Eph 6,13.18); 7) cum insinuat, non tantum dari gratias petentibus sed etiam non dari non petentibus, qui videtur sensus parabolarum de vidua et indice (I,c 18,1-8), dc amico importuno (Lc 11,8-13), etc. S.Scriptura Traditio Patrum uberrima est ct eloquens sensu eodem In libro De ecclesiasticis dogmatibus incerti auctoris legimus: “Nullum cre­ dimus ad salutem nisi Deo invitante venire; nullum invitatum salu­ tem suam, nisi Deo auxiliante operari; nullum nisi orantem auxi­ lium promereri”* 100. S.Augustinus docet: “Cum constet alia Deum danda etiam non orantibus, sicut initium fidei, alia non nisi oranti­ bus praeparasse, sicut usque in finem perseverantiam”101* ; eiusdem sunt verba quae Tridentinum (D 80-1) fecit sua et supra relata sunt: “Non igitur Deus impossibilia iubet, sed iubendo admonet, ct facere quod possis, et petere quod non possis” '°*. Pulchre S.Benedicti Regula commentata: “Sicut nobis necessarius est semper halitus ad vitam carnis, sic omnino necessaria est continua oratio ad sanita­ tem mentis... Facilius... crederem hominem sine anima, quam reli­ gionem perfectam sine oratione consistere”103_ Theologi ex his documentis communiter deduxerunt, gratiam immediate sufficientem ad plene credendum et ad vincendas graves tentationes pluribus non suppetere aliam, nisi orationis. Ad rem S.Thomas: “Indeterminate, ad orationem quilibet [adultus] tenetur cx hoc ipso quod tenetur ad bona spiritualia sibi procuranda, quae non nisi divinitus dantur; unde alio modo procurari non possunt, nisi ut ab ipso petantur” 104. Ratio theologica petitur cx actibus fidei ct caritatis, qui sunt necessarii necessitate medii adultis ad salutem, quique implicite secum ferunt actus orationis; item ex facto quod nulla sit gens sine religione, cuius actus principalis est oratio, unde eruitur orationem « P.4.» c.l q.3.4. 100 {Inter opera S.Augustini) c.26: MI/ 42,1218. Fortasse auctor est Gennadius. 101 De dono perseverantiae c.16: ML 45 1017; cf. 996.1021.1024, lca De natura et grata c.43 : ML 44,271. 103 C.4; apud ML 66,329. 1·..·.·· 46 DE PRIMO PRAECEPTO crescit affectus in petendo, magis aestimantur beneficia tandem ob­ tenta, ct fidelius cum gratiarum actione custodiuntur; insuper, in­ stantiis nostris aliqua ratione supplemus vel corrigimus negligentias ct defectus singularum petitionum, et ponimus aliquam proportionem inter supplicationem ct bonum quaesitum. Unde patet cur Christus, in parabolis, tradit necessitatem perseverantiae in petendo (cf. Lc 11,5-9); quam suo exemplo confirmavit (cf. Lc 6,12; 22,43), et eidem perseverantiae concedit quod primae petitioni negaverat, v.gr. in casu mulieris syrophoeniciae (cf. Ait 15,22-28), iuxta illud Sti.Au­ gustini : “Quaedam enim non negantur, sed ut congruo dentur tem­ pore differuntur” ■“*. Textus Mt 6,7, "orantes nolite inultum loqui", reprobat superflua verba et sermonem multum; minime vero piam cordis excitationem et diuturnum affectum, iuxta egregiam Sti.Augustini distinctionem*120*. Sententiam S.Bcllarmini, requirentis statum gratiae in orante ad efficaciam orationis infallibilem, supra non probavimus. Sane, plurcs quidem sunt textus S.Scripturae in quibus orationi iustorum (Ps 33,16), manentium in Christo (Io 15,7). etc., promittitur obtemperatio; sed hoc non infirmat textus alios universales, ct recte intelligitur de speciali benevolentia et promptitudine qua Deus exaudit preces iustorum, et de maiore aptitudine quam habet eorum oratio, ut a Deo exaudiatur. Ceterum, plurcs huiusmodi textus aliquo modo valent etiam pro orationibus peccatorum, a quo momento detestantur peccata et incipiunt ad Deum converti. Nec infirmatur, sed potius confirmatur doctrina ex 1 To 5,16; nam iuxta eundem apostolum, "qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur ei vita peccanti non ad mortem". Accedit quod in parabola publicani et in sexta petitione orationis dominicalis. aperte ostendit lesus Christus orationem peccatoris non esse sterilem, dummodo pia sit12T. Obicitur Mt 17-20 "hoc genus (daemoniorum) non eicitur nisi per orationem ct ieiunium", ad demonstrandum praeter condiciones expositas, alias requiri saltem interdum. Quod verum est, si intelligatur de iis quae praeter orationem saepe requiruntur ad definitas gratias obtinendas. Sed nihil inde contra doc­ trinam de efficacia orationis; neque enim intelligenda est ut immediate suffi­ ciens ad omnem gratiam, aliis praetermissis condicionibus. III. DE ADORATIONE Summa rerum dicendarum. Expositis notia ne et divisionibus adorationis, quatuor propositionibus comprehendimus doctrinam moralem de adoratione, ni­ mirum: a) Deo debetur adoratio stricta; b) soli Deo debetur cultus latriae, sive absolutus sive relativus; c) angelis et sanctis, eorumque imaginibus et reliquiis, debetur cultus duitae (vel hyperduliae, si agitur de B.Virgine Ma­ ria); d) cultus internus praecellit externo, sed etiam hic est interdum obliga­ torius vel conveniens. Ferrekes-Mondrîa 1.352-357; Aertnys-Damen, 1,409-413; Bouquilt.ox. De virt utile religionis n.46-50. 55. Adoratio est species cultus, latriae nimirum. Etymologice aliter ab aliis explicatur; vel enim significat actionem applicandi ad os manum vel pedem personae adorandae, in signum reverentiae12S; vel derivatur ab ador, quod est species frumenti in sacrificiis adhiberi solitum: vel desumitur a verbo orare, cui apponitur particula ad, ut significetur formam istam cultus aut comitari aut subsequi frequentissime orationem 1W. 185 In loanncm tr.102 n.l : ΜΓ, 35.1806. 120 Epist. 130 ad Probam c.10 n.20: ML 33,501-502. ,2T Cf. VermEErsch. Quaestiones de virtutibus n.24. 328 Cf. lob 31,27; 3 Reg 19,18; Wirth Müller, Die moralische Tugend der Religion (Friburgo 1881) § 49. 138 Cf. Billauart, Tr. de religione diss.3 a.l. ADORATIO. n.54-56 47 Realiter definitur: a) sensu latiore, honor alicui exhibi­ tus propter eius excellentiam, in significationem nostrae erga eundem submissionis; b) stricte, honor Deo exhibitus prop­ ter infinitam eiusdem excellentiam, in signum nostrae sublec­ tionis. Dicitur: Honor exhibitus, sci. significatio externa excellentiae al­ terius, non quidem simpliciter, sed in signum submissionis alicui tanquam superiori, in quo discrepat a mero honore, qui potest manifestari etiam inter aequales et erga inferiores. Ratione tituli, in: a) NATURALEM, si fundatur in excellentia creata naturali, quae determinat cultum civilem, et in S.Scriptura saepius designatur nomine adorationis130; b) supernaturalem, si fundatur in excellentia creata supernatural!, quae deter­ minat cultum religiosum duliae. 56. Dividitur: 1. 2. Ratione obiecti, adoratio religiosa est: a) latriae, si tribui­ tur excellentiae divinae; b) duliae, si dirigitur in sanctos et ange­ los, propter eorum excellentiam supernaturalem per gratiam accep­ tam; c) HYPERDULIAE, si exercetur erga B.V.Mariam propter sin­ gularem eiusdem excellentiam, qua longe reliquos sanctos et ange­ los excellit propter divinam maternitatem aliosque singularissimos titulos quibus congruentes virtutes specialissimae respondent (cf. c.1255). 3. Ratione termini immediati adorationis, cultus religiosus est : o) absolutus seu directus, quando exhibetur personae propter per­ fectionem ipsi intrinsecam ct propriam, sive vi identitatis cum per­ sona, ut si Deus colatur propter infinitam perfectionem re indi­ stinctam ab essentia; sive vi unionis substantialis, ut si corpori aut parti eius exhibeatur honor propter animam vel suppositum ; sive vi unionis accidentalis inter subiectum inhaesionis et propriam formam inhaerentem, ut si quis honoretur propter suam scientiam; b) rela­ tivus seu indirectus, quando res aliqua colitur propter excellentiam personae quam repraesentat, vel ad quam defertur. Sic, exempli causa, sacris reliquiis et imaginibus tribuimus cultum relativum (c.1255 § 2), dum e contra personas adoramus solo cultu absoluto, nisi agatur de cultu civili, propter periculum erroris vel scandali quod esset in cultu relativo; sic v.gr. si B.V.Mariam adoraremus cultu relativo latriae, propter suam coniunctioncm cum Verbo incar­ nato, intimiorem utique quam unio crucis, periculum adesset creden­ di cultum istum sistere in ipsa persona B. M. Virginis, et aliqua ansa praeberetur calumniae protestantium, quod honoremus Matrem Dei tanquam Deum. 4. Ratione modi quo exercetur est : a) internus, si absolvitur actibus intellectus et voluntatis; b) externus (rectius mixtus), si praeterea accedunt actus exteriores gcnuflexionis, prosternationis etc, 130 Sic v.gr. Abraham adoravit angelos et filios Heth (Gen 23,7); Bcthsabee adoravit David (3 Reg 1,16); Cornelius adoravit S.Petrum (Act 10,25), etc. * 48 DE PRIMO PRAECEPTO quibus interna humiliatio et subiectio significetur, sive ex hominum consuetudine sive ex mente adorantis. 5. Ratione significationis: a) publicus si “deferatur nomine Ecclesiae a personis ad hoc legitime deputatis” (c.1256); ά) privatus, si non deferatur nomine Ecclesiae, vel non ex Ecclesiae institutione. Sensu vulgari publicus saepe dicitur cultus coram multitudine perac­ tus, v.gr. rosarium a fidelibus in templo communiter recitatus. 57. Principia. 1. Deo debetur adoratio stricta, seu cul­ --·» ·. ■ tus latriae internus et externus, ex iure tum naturali tum po­ sitivo. Sane: a) Ius naturale stricte exigit ut agnoscamus infinitam Dei excellentiam, eique reverenter subiciamur, in quo est latria. Haec non exigit, quidem, secundum se actus externos, ut patet in angelis; utique vero quatenus ab hominibus praestatur, tum quia singuli ho­ mines agnoscere debent supremum dominium Dei, etiam quoad cor­ pus, ideoque etiam secundum corpus illi subici, tum quia communitas, ut talis, est obligata ad Deum publice et socialiter colendum, id quod non potest fieri sine cultu publico, tum, denique quia est maxima convenientia et quaedam necessitas moralis late dicta perficiendi ac­ tus latriae externos, tanquam manifestationem redundantem ex cul­ tu interno, et tanquam stimulum ad hunc sustinendum. Hinc iure damnata est propositio quietistica: “Totum sensibile quod experimtir in vita spirituali est abominabile, spurcum et immundum” (D 1250). b) lus positivum: a) divinum, saepissime praescripsit latriam in V.T. et invocatum est a Christo Domino: “Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies” (Mt 4,10); insuper lesus Christus prae­ scripsit orationem ad Deum Patrem, et sacrificium, in quibus latet cultus latreuticus; β) Ecclesia determinat tempus et modum quibus huic praecepto satisfacere debemus, statuendo sanctificationem fes­ torum. actus liturgicos diversos in honorem singularum personarum divinarum totiusque Trinitatis indivisae, etc. Cultus ab Ecclesia prae­ scriptus saltem de facto est externus etiam, quatenus a singulis fide­ libus exigitur, nec potest esse mere internus quatenus socialis. 58. 2. Adoratio stricta, seu cultus latriae'. a) debetur soli Deo; b) et quidem', a) absolutus, toti Trinitati singu- lisque personis divinis et lesu Christo Deo et homini; β) re­ lativus, cruci ceterisque instrumentis redemptionis, et ima­ ginibus Dei et Christi. Ad a) : Adorationem strictam deberi soli Deo patet ex idololatriae peccato quod est in adoratione creaturarum, itiri naturali et positivo sive divino humano repugnans (cf. n.67). Ad b, a) : Cultum latriae absolutum deberi sive toti Tri­ nitati, sive singulis personis, sive Verbo incarnato, patet ex ipsis notionibus ; nam cultus absolutus est is qui exhibetur personis, et cultus latriae is qui debetur Deo. lam vero, in ADORzVHO. N.56-59 49 Trinitate adorantur personae divinae participantes eadem na­ tura, et in lesu Christo, ipsa humanitas Redemptoris pertinet ad unam eandemque personam divinam Verbi incarnati. Ergo potest adorari lesus Christus etiam secundum corpus, v.gr. in suo sacratissimo Corde, prout substat speciebus sacramentalibus, etc., quia adoratio tandem sistit in persona divina Ver­ bi (cf. c.1255). Ad b, β) : Cultum latriae relativum deberi cruci Christi, instrumentis passionis, imaginibus Dei, etc., non est senten­ tia unanimis. Nam S.Bellarminus fuit auctor sententiae se­ cundum quam his rebus non debetur vera latria, licet relativa, sed cultus alius inferior 131* , eumque aliqui secuti sunt. Sen­ 133 tentia tamen ante eum unanimis, et postea communior, docet contrarium. Nam: f Tfidentinum (D 986) asseruit doctrinam inde a Nicaeno II ex­ pressam in Ecclesia, et per S.Thomam 1:0 confirmatam: “Honos qui cis (imaginibus) exhibetur, refertur ad prototypa, quae illae reprae­ sentant, ita ut per imagines quas osculamur et coram quibus caput aperimus et procumbimus, Christum adoremus”. Lex credendi, simi­ liter, nedum proscribat cultum vere latreuticum imaginum relativum, eidem favet cundcmque promovet. Nam feria VI in Parasceve habe­ tur in liturgia adoratio crucis; ct eiusdem particulae, quae separatini113 ab aliis reliquiis asservari debent (cf. c.1287 § 2), venerationi fidelium sicut Ssma.Eucharistia exponuntur; publice expositae genuflexionc simplici salutantur, secus vero capitis inclinatione; incensantur, ct denique ad dandam benedictionem populo adhibentur1*. Adoratio late dicta debetur B.Mariae Virgini, angelis et sanctis, et quidem', a) cultus absolutus hyperduliae B. Mariae Virgini, duliae autem angelis et sanctis; b) cultus relativus hyperduliae vel duliae eorundem imaginibus atque reliquiis. 59. 3. Ad a): Cultum hyperduliae absolutum deberi B.Mariae Vir­ gini 13, duliae vero angelis et sanctis, proclamavit universalis doc­ trina catholica contra impugnationes protestantium in Conc.Tridcntino, honorem ct memoriam sanctorum laudans, et supplicem corun131 “Non est dicendum imagines ullas adorari debere latria, sed contrario, non debere sic adorari” (De imaginibus sanctorum II c.24). 133 Cf. 2-2 q.25 a.4. 13 Praecise propter cultum latriae quem merentur, distinctum a culto quo reliquiae aliorum sanctorum sunt honorandae. Decreta S.R.Congr. circa cultum particularum sanctae Crucis plura pro­ dierunt. Cf. DA n.2854, in quo resumuntur dispositiones prius latae, et n.2324.2390.2647.2722.2769.4186.4243; item c.1287 § 2. 13 Cultus B.Mariae Virgini tributus, cum specialissimas eiusdem praeroga­ tivas ct singularem excellentiam peculiari ratione honoret ac revereatur, iure accipit nomen speciale hyperduliae, quod ex usu Ecclesiae in ipso iure canonico (c.1255 § 1 ; cf. 1276) sancitum est; aliqui voluerunt cultum protoduliac erga S.loseph extollere, sed hic approbationem et consecrationem Ecclesiae non obti­ nuit. Cf. F.Hormaeciie, Derecho de S.José a la protodulia (Burgos 1928). 50 DE PRIMO PRAECEPTO deni invocationem bonam atque utilem declarans (D 941.952.984). Alexander VIII damnavit propositionem iansenistarum (D 1316): "Laus quae defertur Mariae, ut Mariae, vana est”. In iure canoni­ co statuitur c.1256: "Beatae Mariae Virgini (debetur) cultus hyperduliac; aliis cum Christo in caelo regnantibus, cultus duliae”; et c.1277 § 2: “In album sanctorum canonice relatis cultus duliae debetur”. Profecto, invocationem alibi (n.22) probavimus esse salu­ tarem; honor quoque ipsis exhibitus propter singulares praeroga­ tivas plane commendatur; ct quia in praerogativis honorandis Deus, auctor carum, honoratur, cultus sanctorum iure dicitur actus reli­ gionis, qui sistit etiam in persona sanctorum et angelorum, quin totus referatur ad aliquod prototypon, ideoque est absolutus. Doc­ trina Concilii Tridcntini plane cohaeret cum lege credendi ct lege agendi universalis Ecclesiae, breviter nunc exponenda. Lex credendi docet: a) negative, cultum latriae nemini competere praeter Deum, ne quidem Ssmae.Virgini, utpotc quod continet ag­ nitionem primi principii ct finis ultimi rerum (cf. D 941.952; c.1255 § 1) ; b) positive vero, “bonum atque utile esse suppliciter eos (sanc­ tos) invocare, ct ob beneficia impetranda a Deo... ad eorum oratio­ nes, opem auxiliumque confugere” (D 984), id quod implicat agni­ tionem excellentiae et potentiae interccssoriac qua gaudent apud Deum, ideoque cultum, exclusa tamen quavis idololatria, nec diminuto honore “unius Mediatoris Dei et hominum Icsu Christi” (D 984; cf. c.1276). Lex agendi, in quantum negativa, vetat ne quid fiat quod reve­ rentiae sanctis debitae contrarium sit, ne cultus sanctorum defera­ tur iis qui sancti non sunt, erigendo templa vel altaria in eorum honorem, reliquias vel imagines publicae venerationi exponendo1”, aureolas vel radia circum ipsorum caput apponendo etc.131; haec enim solis sanctis canonizatis reservantur in Ecclesia universa, et beatis in locis a R.Pontifice designatis, secundum c.1277 § 2 (cf. c.1287 § 3; c.2136); in quantum positiva, laudat electionem et constitutio­ nem sanctorum in patronos nationum, dioecesium, etc. (cf. c.1278); ministris Ecclesiae praecipit ut eum cultum sanctis exhibeant, quem Ecclesia exhibere iubet (c.1256); personas vero privatas non videtur stricte obligare ut sanctos positivo cultu honorent eosve invocent (cf. D 984; c.1276). Ad b): Cultum hyperduliae relativum deberi imaginibus ct reli­ quis sanctorum, comprobatur iterum lege credendi et agendi, quae est in universali Ecclesia. Sane: Lex credendi tradit corpora et reliquias sanctorum a fidelibus veneranda ct honoranda esse, utpotc quae viva fuerunt membra Christi ad aeternam vitam ab ipso suscitanda (D 985), ipsorumque imagines, in templis praesertim, debito honore et veneratione ha­ bendas, “quoniam honos qui eis exhibetur, refertur ad prototypa quae illae repraesentant” (D 986; cf. c.1255 § 2; 1276). Specialem devotionem fidelium erga aliquas imagines miraculosas, prorsus licitam et rationi consentaneam declaravit Pius VI, reiciens doctrinam contra­ riam Synodi Pistoriensis (cf. D 1570). 33T Praetergressio harum normarum difficultatem crearet canonization! servorum Dei fama sanctitatis insignium (cf. tamen c.2000 § 2), ct praevio examini subici tur ad normam c.2057-2060.2085 ; licet tamen servos Dei privatim venerari, cl eorum imagines in parietibus vel in vitris fenestrarum templi depingere (cf. DA n.3835). peccata per excessum, n.59-61 51 Lex agendi, in quantum negativa, vetat omnem irreverentiam erga sanctos eorumque reliquias, ct cavet omnem inhonorationem ct derisum, per opportunas leges'"; in quantum est positiva, obligat ministros Ecclesiae ad certos actus cultus ponendos circa imagines et reliquias; quae obligatio quoad privatos, non constat. Cultus internus praecellit externo; sed etiam cx ternus est obligatorius in adoratione publica, et saltem summe conveniens in adoratione privata. 60. 4. Praecellentiam cultus interni testatus est Christus Dominus, quan­ do dixit: “veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu ct veritate” (Io 4,23) ; ct re quidem vera, sine interno cultu externa adoratio ina­ nis est ac vana, cum totam vim cx interiore actu accipiat. Cultus externus non fuit nihilominus a Icsu Christo interdictus, cum ipse praescripserit sacrificium missae tanquam potissimum cultus latreutici actum. Insuper rationes supra (n.ll) allatae, eum et sum­ me utilem et necessarium ostendunt; nam licet genuflcxioncs, pros­ trationes, oscula etc. in se sint indifferentia, sunt signa externa fere necessaria internae adorationis, ei usque simul et effectus et causa. Applicatio: Regula de cultu absoluto ct relativo haec est ser­ vanda: Si prototypon adoratur latria absoluta, imago cius et reli­ quiae adorandae sunt latria re friva; si prototypon adoratur cultu hyperduliae vel duliae, imago eius ct reliquiae adorandae sunt hyperdulia vel dulia relativa. CAPUT III De peccatis contra primum praeceptum per excessum 6 Thomas, 2-2 q.92-96; S.Aj.foxsus, 1.3,1-28; Suârhz, Dc virtute ct statu re­ ligionis tr.3 1.1-2; B im.ua rt, Tr. dc religione et vitiis oppositis diss.7-8; Balijîiini-PalmiERI, tr.6 sect.1 n.40-107; Lehmkuhl 1,488-504. 61. Contra praeceptum exhibendi Deo cultum per actus vir­ tutis religionis, quod est praecipuum obiectum primi mandati, pec­ cari potest: n) per omissionem, negligendo praecepta religionis ut adoratio ct oratio; b) per commissionem, positivis actibus irreligiosi­ tatis rcalibus, sive a) per excessum, non quod Deo maior cultus tri’· Hinc est quod imagines Beatorum et Sanctorum non debent imprimi ct divulgari s>nc approbatione Ordinarii loci (c.1385 § 2), cuius est imagines reprobare quae cum probato Ecclesiae usu non congruunt aut aliquod dogma falsum efferunt (cf. c.1279 $ 1-3; 1385 § 1 3.°; 1399,12.°). Similiter providetur ne reliquiae, de quarum genuinitate non constat per documentum authenticum, datum a competenti auctoritate (Cardinali, Episcopo residential! abave persona privilegiata 1, publico cultui exponantur (cf. c.1287 ? 3) prudenterque amo veantur si fuerint expositae (c.1283-1284; cf. CIC 25 [1933] 345; c.1285); ne reli­ quiae insignes (cf. c.1281 § 2) in aedibus vel oratoriis privatis asserventur sine expressa Ordinarii loci licentia (c.1282), ne alienentur vel in alium locum transferantur contra praescripta c.1281 § 1; 1289. DE PRIMO PRAECEPTO bui possit quam ipse meretur, sed quatenus cultus divinus vitiose excreetur in diversis superstitionibus quae recedunt a recta norma, alias ratione modi, alias ratione rei, alias ratione termini cui dir gitur; sive β) per defectum, Deo rebusque divinis cultum debitum non exhibendo, aut aliquid cultui contrarium peragendo. Irreligiositatis peccata rcalia per excessum commissa, nomine communi vocantur superstitiones. In particulari autem continent irre­ verentiam aut erga ipsum Deum (idololatria), aut erga cognitionem rerum Deo propriam (divinatio, cui nostris temporibus spiritismus successit), aut erga directionem actuum ct eventuum praeter cur­ sum ordinarium providentiae (vana observantia, magia ct maleficium, quibus sacculo XIX magnetismus animalis ct hypnotismus successe­ runt). Irreligiositatis peccata rcalia per DEVECTUM bene reducuntur ad tentationem Dei, sacrilegium ct simoniam. Summa rerum dicendarum. Unde, cum in praecedenti capite sufficienter indi­ catum sit de irreligiositate lato sensu, quae est in negligentia adorationis et orationis, nunc ex ordine agendum restat de irreligiositate stricta, tarn per excessum (cap.3) quam per defectum (cap.4); ideoûue in praesenti capite, secundum conspectum datum, primum de superstitione in genere (art.l), deinde de idololatria (a.2), tertio de divinatione et spiritismo (a.3), quarto de vana observantia ct magia (art.4). AKTlCU De Λ US’ / superstitione S.Thomas, 2-2 q.92-93; S.Aj.eonsus, 1.3 n.1-4; Suarez, Dc religione tr.3 1.2 c.1-2; WïRTHMÜLLER, Die moralischc tutjcnd der Religion (Friburgo de Br. 1881) § 87. 62. I. Superstitio est cultus religiosus vitiosus sive veri sive falsi numinis, f Veri Numinis cultus vitiosus esse potest RATIONE modi, quando verus quidem Deus colitur sed modo indebito; et quidem vitium esse potest: “) ex ipsa sua substantia, et tunc habetur cultus falsus, in quo Deus aut res sacra colitur falsa significatione vel modo a se reprobato v.gr. cultu iudaico, actionibus inhonestis, sacrificiis hu­ manis, per ministros laicos potestate orbatos, ficti miraculi celebra­ tione, falsarum reliquiarum cultu (cf. c.1285) etc.; β) ex aliqua rd circumstantia, et tunc habetur cultus religiosus superfluus propter aliquod adiunctum vanum et stultum fini religionis incongrutim, v.gr. si misceantur caerimoniae profanae, praesertim ridiculae, cum sacris, aut orationes novae inserantur inter liturgicas. aut novae devotiones, non probatae ab Ecclesia, introducantur, etsi vanae non sint (cf. c.1261), etc.1. Falsi numinis cultus vitiosus est ratione REI, quando falso nu­ mini vel creaturae cultus latriac utcumque exhibetur, imprimis in 1 Cf. Conc.Trident i num, Decretum de observandis ct evitandis in celebra tionc missarum, alin.4; Leo XIII, Officiorum ac munerum) Decreta generalia n.13: ASS 29 (1896-7) 393-394. superstitio, n.61-64 idololatria, quae corresponds adorationi ct in creatura reveretur aliquid divinum, sed etiam in divinatione ct vana observantia aliis­ que formis similibus, quae respondent orationi, et quaerunt a dae­ mone instructionem rerum ignotarum vel favorem in actionibus. Cultus falsus veri Dei est pec­ catum ex genere suo grave. Ratio est quia gravem iniuriam ct irreverentiam irrogat Deo, et religioni praeiudicat eam red­ dendo suspectam de errore. 63. Π. Principia: 1. Admittit tamen parvitatem materiae, praesertim in cultu privato quia aliquando falsitates adhibitae non multum praeiudicant verae religioni ct non adhibentur immediate ut motivum fundans ipsum cultum. Sic v.gr. si historia pia fingatur ad augendam devotionem fidelium erga B.Virginem sub hac vel illa advocatione, vel si mira­ culum falsum describatur ad movendos fideles ad paenitentiam, pec­ catum erit leve, nisi per accidens oriatur scandalum. Attamen huiusmodi pia mendacia sedulo vitanda sunt, ct veris argumentis, ex ora­ tione ct studio haustis, utilius supplenda ad mentem Ecclesiae’. 2. Cultus superfluus veri Dei est peccatum ex genere suo leve, quia actio non est in se mala, neque irreverentiam continet magnam erga Deum; imo, bona fides et simplicitas saepe excusat ab omni labe peccati. Sic, v.gr., qui nimiam fidem tribuit orationi, tali situ vel tem­ pore recitata, aut toties repetita, etc., ad summum leve peccatum committit. Poterit, tamen, aliquando superstitio cultus superflui grave peccatum fieri propter scandalum vel gravem despectum ordinationis Ecclesiae, v.gr. si quis diem paschalis ieiunio ct paenitentiae dican­ dum praesumat. humun.’s sunt autem ab omni superstitione illae circumstantiae cultus quae Dei vel Ecclesiae institutione vel communi consuetudine fidelium sunt sancitae, v.gr. preces novendiales, missae gregorianae etc. 3. Cultus falsi numinis specie differt a cultu falso veri Dei, quia ad peccatum contra religionem accedunt in eo alia peccata, praesertim contra fidem. Est autem peccatum grave ex toto genere suo, ut patebit ex di­ cendis in particulari circa singulas formas talis cultus; idololatriae, divinationis, vanae observantiae. 9 64. III. Poenae contra superstitiones ab Ordinariis ferendae praescribuntur (c.2325). 3 Cf. c.1261.1264.1269 circa vigilantiam episcoporum ad puntatcm cultus illibatam conservandam; item decretum S.C.Concilii, de gratiarum et oblationum' iu piis ephemeridibus evulgatione (AAS 24 11932) 240-241). 54 DE PRIMO PRAECEPTO ARTICULUS II De 65. idololatria Idololatria accipitur: d) lato sensu pro quoli­ I. bet peccato mortali (cf. Phil 3,18-19); b') stricte est adora­ tio creaturis exhibita. Creaturae adorantur alias inanimatae, ut astra; alias animatae humanae, ut spiritus maiorum ; alias spiritus puri, vix non semper mali, in diversis idolis seu imaginibus re­ praesentati. 66. II. Dividitur in: «) SIMULATAM seu MATERIALEM, quae tribuit exterius honorem divinum creaturis, sed sine interna voluntate ado­ randi, ut fecerunt v. gr. lapsi temporibus persecutionum ad fugien­ dam mortem; dicitur mere materialis, si procedit ex errore invin­ cibili, expers ab omni peccato, v.gr. si quis falso putat hostiam esse consecratam eamque adorat; b) propriam seu Formalem, quae honores divinos tribuit crea­ turis cum interna voluntate adorandi, sive sit a) perfecta, in qua creatura reputatur Deus, abiecta vera fide; sive sit 0) imperfecta, in qua creatura ut talis agnoscitur, et nihilominus adoratur propter cupiditatem aliquid obtinendi, ex odio Dei etc. Quaevis idololatria, materialis vel formalis, sive perfecta sive imperfecta, est peccatum gra­ ve ex toto genere suo. Probatur: 67. III. Principia: 1. Doctrina et praxis Ecclesiae sic clare exhibet: iam in disciplina paemtentiaria priorum saeculorum idololatria considerabatur ut unum ex tribus maximis peccatis; et concilia, inde a Nicaeno (c.12), graves poenas tulerunt in lapsos et libellaticos. S.Scriptura severissime prohibet idololatriam iam in primo legis mandato (Ex 20,3-4; cf. Sap 13,10-19), eamque punit (Ex 32,8-35; cf. Rom 1,18-32). Ratio ostendit malitiam idololatriae, detegendo in ea gravissimam irreverentiam, quae est in acquiparanda creatura cum Creatore, ct apertam rebellionem erga Deum; imo. ex parte obiccti est gravis­ simum omnium peccatorum, licet enim in abstracto peccata directe opposita virtutibus theologicis sint maiora, tamen in concreto irre­ ligiositas idololatriae supponit et includit malitiam saltem externam infidelitatis ct odii divini, quorum est protestatio, eisque addit cul­ tum falsorum deorum. Haec valent etiam de idololatria simulata et materiali; nam etiam haec spernit gravissime religionem, exhibendo ex­ terius idolis cum honorem qui ab hominibus aestimari debet divinus, et negligendo obligationem profitendi externe fidem, divinatio. N.65-/U 55 et mendacium perniciosum in cultu committendo, non raro cum magno scandalo aliorum hominum. Idololatria perfecta et imperfecta differunt specie morali: Ratio est quia perfecta includit peccatum contra fidem, quod non est in imperfecta. Tamen in ratione idololatriae et subjective, gra­ vior est imperfecta quam perfecta, utpote magis voluntaria ct pro­ cedens ex mera malitia. 2. ARTICULUS De divinatione § 1. 68. I. III ET SP1RITISMO De divinatione Divinatio est superstitio qua intenditur rerum occultarum, vel futurarum inquisitio per media a Deo non instituta, ope aliquo modo daemonis. Profecto, cum Deus non permittat angelis et sanctis auxiliatricem operam praestare inquisitionibus rerum occultarum vel futu­ rarum modo non debito factis, sequitur eas peragi cum recursu formali vel virtuali ad daemonem. 69. II. Differt ab idololatria, quia formaliter non versatur circa agnitionem alicuius divini in creaturis, sed in inquirenda cognitione indebita per earum auxilium. 70. HI. Distinguitur: a) EXPRESSA, quae fit per formalem invo­ cationem daemonis3, et cum pacto expresso attentato; b) tacita, quae fit per invocationem virtualem, in quantum serio adhibentur media improportionata quibus efficacia debet aliunde accedere, sci. a daemone, cum adiuncta excludant interventum divinum. Utraque perficitur multiplici forma, et applicatis diversis mediis; unde et diversa nomina habent. Nimirum, ut praecipua indicemus: Astrologia, praesumit cognoscere futura ex motu et situ· siderum, praesertim tempore nativitatis alicuius personae4*; haec est astrologia iudiciaria quae in­ quirit futura vel ignota ab astris independentia, diversa ab astrologia naturali, omnino licita ad coniciendam tempestatem, corporis affectiones, etc. Augurium ct auspicium, ’’ntendunt cognoscere arcana ex garritu avium et respective ex earum volatu. Haruspicium, investigat secreta per viscera animalium, in aris daemoniis immolatorum. 3 Daemones nequeunt cum certitudine cognoscere futura contingentia, ncc res prorsus occultas, inter quas potissimum secreta cordiurn; nihilominus multo plura cognoscunt de futuris et occultis quam homines, sive propter superio­ rem vim intellectivam puri spiritus, sive propter experientiam diuturnam, mul­ to tempore et in multis hominibus et eventibus haustam, sive propter influxum quem. Deo permittente, possunt habere ad quosdam effectus praeparandos ideoque praedicendos. 4 Cf. 1er 10,2; A.Seitz, Astrologie und Offcnbarungsrcligion: ThPraktQSchr 89 (1936) 29-17. In., Astrologie, Wissenschaft und Kultur: ibid 537-548; 733-749. 56 DE PRIMO PRAECEPTO Chiro-, hydro-, geo-, acro-, pyro-, christalloinantia, aliacque id genus divi nationes, recurrunt ad signa realia vel ficta quae detegant in lineamentis ma­ nuum, in aqua, terra, athmosphera, igne, vase, etc., ut ex eorum observatione perscrutent arcana8. Radiaesthesia, quae adhibetur ad quaedam obiccta materialia occulta vel amissa detegenda, vel etiam ad eventus determinandos. Necro-, oniromantia, sunt formae divinationis, praesertim expressae, in quibus, ex invocatione mortuorum et interpretatione arbitraria somniorum, coniciuntur secreta. Oracula et vaticinia, sunt consultationes occultorum, factae per idola et per vates seu divinatores. Sortilegia, seu usus sortium, quaerunt cognitionem futurorum ex signis ar­ bitrarie electis, ut chartis, figuris, iactu taxillorum, etc. Phythonismus, est modus obtinendi manifestationes daemonis, per homines ab eo possessos. Omen, intendit cognoscere futura arguendo ex casu fortuito, cui supersti­ tiosam significationem attribuit, v.gr. ex occursu funeris, ex conventu tredecim personarum, etc. Telepathia, in qua manifestantur res occultae vel in loco disito evenientes. Gnosis, vult obtinere notitias rerum superioris ordinis, adhibita meditatione et concentratione, ut praedicant diversi theosophi, anthroposophi, etc. Circa phaenomena nondum sufficienter explorata, et una vel alia ratione obscutae et incertae originis, sive ad divinationem vel spiritismum, sive ad quamlibet formam vanae observantiae aut magnetismi aut hypnotismi pertineant, haec viden­ tur statuenda: a) quamdiu non certo constat rem, quoad substan­ tiam vel quoad modum, non posse naturaliter explicari, naturaliter explicanda est, nec ratione sui prohibenda praesertim ubi intentio vanae observantiae clare excluditur; nemo enim malus nisi probetur, et experientia teste multi sunt peritissimi in patrandis naturaliter rebus omnino miris pro vulgo, et saepe nos latet quousque se ex­ tendant vires naturae; b) quando certo constat effectum aliauem superare causas na­ turales, a) in dubio utrum phaenomenon debeatur infhuxtt i daemonis, an interventui divino, tribuendum est daemoni: nam Deus neque immediate, neque per angelos aut sanctos, mutat cursum naturalem rerum, nisi in adiunctis specialissimis, ex quibus interventus cius praeternaturalis sat clare dignoscitur, ct exerceri solet per determi­ natas personas specialibus donis, v.gr. sanctitatis (cf. 1 Cor 12.9), ornatas. 2. Quamdiu inefficacia virium naturalium non est certo com­ perta, licet intendere explorationem harum virium, etiam pro obti­ nendis effectibus propter novitatem miris, exclusa tamen qualibet intentione, etiam indirecta, provocandi ad influxum praeternaturalem. et remoto scandalo per expressam protestationem genuinae in­ tentionis, quando ea opus erit. Ubi primum autem personae sani iudicii et timoratae conscientiae constiterit dc insufficientia cena virium naturalium ad determinatos effectus0, attentatio seria eorum obtinendorum habet rationem illiciti experimenti de interventu vi­ rium supernaturalium, ct divinationis vel vanae observantiae saltem tacitae. 71. IV. Principia: 1. 8 St considerantur lineamenta vultus aut confornnatio generalis corporis, dicitur physioynotnia. ° Hoc constare poterit etiam quando ignoratur quid positive valeant huiusmodi vires, si cognoscatur negative quid non possint sive absolute sive in talibus adiunctis. 3. Divinatio est peccatum grave superstitionis, ct quidem : a) expressa, ex toto genere suo; b) tacita, saltem ex genere suo, sed non toto. S.Scriptura reprobat severe quamlibet divinationem: “Nec inve­ niatur in te... qui ariolos sciscitetur et observet somnia atque augu­ ria, nec sit maleficus, nec incantator, nec qui pythones consulat, ncc divinos, aut quaerat a mortuis veritatem. Omnia enim haec abomi­ natur Dominus” (Dcut 18,10-12; cf. Lc 20,6.27). • Ratio ostendit: n) divinationem expressam esse semper supers­ titionem graviter peccaminosam, quia per societatem et pactum ini­ tum cum daemone, gravissima iniuria infertur Deo propter honorem tributum diabolo, in quo detrahitur summae excellentiae divinae, ct propter commercium initum cum infensissimo hoste maiestatis di­ vinae, cui cooperatio praestatur ad usurpanda attributa solius Dei, et propter recursum ad daemonem ad imploranda ea quae exclusive exspectanda sunt a Deo (cf. S.Thomas, In II d.7 q.3 a.2) ; b) divinationem tacitam esse pariter peccatum grave supersti­ tionis ex toto genere suo; quia, licet fortasse praemittatur protes­ tatio contra omnem diaboli interventum, rcipsa habetur aliquod com­ mercium cum eo, cum magna Dei dehonoratione. Sunt tamen auc­ tores qui videntur opinari illud esse grave ex genere suo non toto7; quod ut minimum sustinendum est, tam propter rationem indicatam, quam propter inobedientiam gravem erga Deum prohibentem quam­ libet societatem cum diabolo, propter periculum fidei etc. Per acci­ dens, tamen, divinatio tacita saepe est peccatum leve, propter sim­ plicitatem et ignorantiam agentis, aut propter defectum veri consen­ sus in eo qui ex ioco vel levitate, et sine firma fide, attentat co­ gnitionem futurorum et occultorum per media improportionata. 4. Omnes formae divinationis, expressae vel tacitae, hoc vel illo modo adhibitae, sunt eiusdem speciei moralis. Nam ad eundem falsi numinis cultum eande-mque societatem cum daemone, plus minus apertam, ineundam reducuntur, et taciti ac expressi eadem est ratio Attamen, quia divinationi expressae saepe iunguntur alia peccata blasphemiae, sacrilegii, infidelitatis etc., ct quia ex ea adhibita vel secus colligitur in dubio malitia theologica divinationis, in praxi ple­ rumque declarandum erit utra fuerit adhibita. 72. V. Formae concretae divinationis quae magis sunt in usum, brevem declarationem requirunt: A. Sortilegia, seu usus sortium, sic iudic'ânda: o) di visoria, ad determi­ nandum quid cuique tribuendum sit in rebus dividendis, litibus dirimendis, honoribus concedendis, etc., licite adhibentur ex conventione qua, communi consensu, decernitur rem ei tradendam cui sors contigerit (cf. Io 19,24; Prov 16,33). Propter periculum abusus, superstitiosae divinationis, etc., olim prohibitae fuerunt in Ecclesia (cf. c.3X,5,21); sed iura moderna saepe eas admittunt explicite; b) consultor ia, ad indagandam divinam voluntatem, quid agendum quid ve vitandum: constituunt peccatum superstitionis grave, si responsum exspecte­ tur a daemone; peccatum, autem, tentationis Dei, ex genere suo grave si re­ sponsum explicite et firmiter exspectetur a Deo, salva inspiratione divina speciali, aut gravi necessitate vel convenientia in qua, deficientibus aliis arbitriis re­ curratur ad hoc medium tanquam ad aliquale indicium divini beneplaciti, prae’ Sic v.gr. PrümmMR, II 512; Akrtnys-Damkx. 1,419,2.“ Nobiscum Merkelbacii, 11,778. missa oratione ut velit Deus sortes in sinum missas temperare (Prov 16,33); c) divinatoria, ad obtinendam occultae rei cognitionem, ordinarie sunt grave peccatunt superstitiosae d.vinationis; sortes, enim, neque ex se, neque ex institutione divina, habent vim manifestandi rem occultam, ideoque huius revelatio tacite speratur a daemone. Saepe, tamen, sunt leve peccatum propter animum iocosum, sine intentione seria, vel quia mens dirigitur ad Deum, Êum plerumque leviter tentando. Aliquando sortes adhiberi possunt ex mandato vel inspiratione divina (cf. los 7,13-21), ct tunc licitae sunt omnino. B. Somnia, corumquc interpretatio in oniromantia: 1. Quoad originem sic existimanda: a) a causis naturalibus ordinarie causantur, influentibus occu­ pationibus diurnis, temperie, constitutione somatica, statu psychico, concursu phantasmatum, affectionibus in vigilia acceptis, etc. (cf. S.Tn., 2-2 q.95 a.6), ideoque per se naturalia praesumuntur; b) A Deo aliquando excitari patet, ex testimonio ipsius Dei et multis exem­ plis Scripturae (Gen 28,12; Num 12,6; Act 2,17), praesertim in vitis sanctorum (lud 7,13; 1 Reg 3,10; Dan 2,19; Mt 1,20; 2,12.19, etc.); adeo ut regula superius tradita circa phaenomena praeternaturalia dubiae originis, quod dae­ moni et non Deo sint per se tribuenda, in hac re sit hoc modo mitiganda; si somnium aliquod videatur extraordinarium et praeternaturali influxu susci­ tatum, a Deo praesumitur immissum: a) si res somno percepta, est Deo haud indigna, et ad virtutem notabiliter aut exclusive impellens; /3) « anima, a somnio excitata, invenitur serena et ad opera bona promptior; praestabit ta­ men, etiam in casu qui videatur clarus, totam rem iudicio prudentis sacerdotis submittere; c) a daemone quoque possunt provenire somnia, quatenus hic agat in phantasiam excitetque phantasmata somnium determinantia (cf. Deut 18.10); sed interventus praeternaturalis diaboli, sicut et Dei, sine gravi motivo non est supponendus. 2. Quoad fidem somniis praestandam, haec valent: a) si somnium ratio­ nabiliter non possit praesumi praeternaturale, nequit ei fides adhiberi sine im­ plicita divinationis superstitione, ipso Deo positive interdicente in V.T. som­ niorum observationem (cf. Deut 18,10; 1er 19,8); attamen attentio somniis praestita, generatim non excedit peccatum leve, propter simplicitatem animi et fidem infirmam; /3) somnium! quod sufficienter in casui raro constet a Deo immissum, debet attendi, eiusque directionibus diligenter est obtemperandum; y) somnium a daemone certo vel probabil ter causatum, qua tale nunquam est attendendum, eique fidem praestare involvit peccatum expressae divinatio­ nis; unde graviter peccat qui cupit in somno edoceri a daemone vel, a fortiori, qui aliqua ratione molitur subire inspirationem diaboli in somnio. C. Virga divinatoria, ex corylo vel salice aliave materia diversis formis praeparatur\ et ab hominibus radiaesthesica facultate praedi­ tis adhibetur ad detegenda obiecta quae ope normalis sensationis percipi nequeunt, v.gr. venas metalli, carbonis, aquae, petrolei, etc., in profunda terra occultas; imo, arte ,vel potius abusu artis et su­ perstitione progrediente, aliquando adhibetur etiam ad perse narum circumstantias vel eventus divinandos, num aliquis sit fur vel ho­ micida, utrum vivat an mortuus iam fuerit etc.v. 1. Circa eius usum haec sunt statuenda: a) licite adhibetur, ad quaerendam aquam, ad detegenda metalla, ad explorandas occul­ tas concavitates terrae etc., praesertim si experimenta fiant sub expressa protestatione contra quemlibet influxum diabolicum quaesi­ tum. Nam istis casibus, motus probabiliter determinatur viribus na­ turalibus magneticis, electricis etc., quae in certis corporibus orga­ nicis vel anorganicis copiosius contineantur, et per quandam hyper­ aesthesiam ab aliquibus hominibus percipiantur; b Adhibetur etiam pendulus sidereus, filum sci. metallicum, cui leve pondus appenditur. * Cf. Decretum S.Officii 26-3-1942: AAS 34 (1942) 148; Willwou Creusen, /Innotalioncs in laudatum decretum: PerMorCanTJt 31 (1042) 2M 290. 59 6) illicite adhibetur ad detegendos eventus futuros α causa libera futura dependentes, cum nihil sint actu, nihilquc possint in­ fluere ad motus virgae vel penduli producendos; pariter illicita est inquisitio radiaesthesica in qua virga vel pendulus moveatur ad nu­ tum et voluntatem radiaesthetae, vel pro affectione eius mere psy­ chologica, nam in priore casu non applicatur medium obicctivum, ct in secundo certum est res materiales externas non exercere influ­ xum directum in anima. Sic v.gr. nequit adhiberi ad discernendum lapidem terminalem inter duos agros, vel ad determinandum utrum aliquis sit homicida ; nam proportio non adest inter illam significatio­ nem lapidis vel hanc condicionem hominis et determinatam reactio­ nem virgae, ideoque talis reactio tribuenda erit subiectivae affectioni radiaesthetae; illicitam putamus similiter investigationem radiaesthesicam applicatam ad detegendas quidem res materiales, sed usur­ pato signo vel symbolo earum, v.gr. ad detegendam aquam vel personam quae inveniatur in determinato loco, amovendo virgam divinatoriam ad chartam geographicam in qua talis locus est de­ scriptus; nam status concentrationis et attentionis excitatio quae sic induci dicitur ad percipiendam actionem radiorum, non videtur sufficere ad naturalem reactionem virgae sub stimulo obiectivo, ideoGtic in hoc casu, sicut in praecedentibus, haberi videtur divinatio saltem tacita. 2. Ex dispositione S.Officii (AAS 34 [1942] 148), ad dignita­ tem et auctoritatem status clericalis ct religiosi tuendam, locorum Ordinariis et Superioribus religiosis praescriptum est, ut suis clci cis ct religiosis districta ratione prohibeant quominus ad illas radiaesthesiae scrutationes unquam procedant, quae respiciunt consul­ tationes circa personarum circumstantias ct eventus divinandos, addi­ tis etiam huic prohibitioni, ubi opus erit, sanctionum poenalium minis. Quo tamen decreto quaestiones scientificae de radiaesthesia non at­ tinguntur. D. Tclcpathiac facta, non solum in somniis, sed ctiajn in statu vigiliae occurrunt10. Ea, quamvis mira, saepe naturaliter11, ex quadam hyperaesthesia, vel spe­ ciali providentia Dei interveniente, explicanda sunt; nam modus repentinus ct inopinatus quo personis piissimis et a commercio cum daemone alienis phaeno­ mena telepathica interdum occurrunt, coniecturam interventus diabolici non per­ mittit. Sed potest quis sub praetextu telepathiae excolendae, divinationem ex­ pressam vel tacitam adhibere. 73. I. Spiritismus est ars evocandi spiritus, maxime defunctorum notorum, eo praesertim fine, ut eorum inter­ ventu occulta revelentur et mira patrentur 12. 10 Ci. Gurney-Mvers-Podaîore, Phantasms of the living (Londres 1886); J.Maxvell, Les phénomènes psychiques2 (Paris 1904); R.Tisckner, über Te­ lepathy und Hcllsehcn (Munich 1920); R.Warcollier, La télépathie (Pa­ ris 1921). 11 Alicubi videntur esse quaedam personae, v.gr. Kiekers in Westphalia, praeditae mira dote res praesentiendi. Cf. Zur BonsEn, Ncucre Vorgcsichte (Friburgo de Br. 1923). ” Cf. L.Roure, Le merveilleux spirite6 (Paris 1922); Id., Le spiritisme I k r 60 DE PRIMO PRAECEPTO Ortus medio saeculo XIX in 'Statibus Foederatis, post tentamina iam pri­ dem facta a quodam Swedenborg (1688-1772), maxime nostris diebus ubique grassatur, non obstante comprobatione multarum fraudum et confessione alte­ rius ex sororibus Fox inventricibus, quae anno 1S88 palam manifestavit omnia phaenomena fuisse ab ipsis artificio et fictionibus causata. Nunc est praecipua forma divinationis Exercetur ab spiritista, alias immediate evocante per scipsuin spiritus alterius mundi, alias adhibito Medio, scu persona interpo­ sita, quae habet specialem aptitudinem ad conversandum cum spi­ ritibus H. sive praevie constituatur in somno artificiali, quod trance vocant, sive non. 74. II. Phaenomena praecipua in spiritismo causata sunt: α) αι,ια physica, ut strepitus, mensarum rotationes, flammae susci­ tatae, sonitus instrumentorum musicorum nulla manu pulsatorum, aliaequc telekineses obiectorum procul collocatorum, materiales ap­ paritiones spirituum (materialisationcs totales, vel capitis, manus, etc.) aliquando photographica imagine comprehensae, levitatioues quibus personae vel res in aerem certa distantia a pavimento levantur, etc.; b) alia PHYSICO-1NTELLECTUALIA, ut responsa per determinatum nu­ merum ictorum, aut viva voce, aut etiam scripto transmissa, col­ loquia inter medium et spiritus; c) ALIA INTELLECTUALIA, in quibus notitiae de defunct’s, de altera vita, de rebus abditis, de diversis dogmatibus etc. communicari dicuntur1B. 75. III. Principia: 1. Plurima phaenomena spiritistica certo fraudibus debentur spiritistarum et mediorum quantumvis mira videantur, v.gr. telekineses, materialisationcs, levitationes, etc., ut constat tum ex examine et indicio peritorum in aliquibus casibus, tum ex confessione plurium mediorum (Slade, Cook, Rothe, Palla­ dino, Home, Guzik) qui, postquam magnam famam adepti fuerant, declaraverunt se in omnibus fuisse deceptores et impostores mirosque effectus naturali dexteritate produxisse, coopérante mirum in modum toto apparatu sessionis spi ritisticae, sub luce tenuissima, excitatis mentibus spectatorum et ad suggestionem praeparatis, im­ pedita observatione accurata rerum per convenientem distantiam, studium illuminationis etc.19 Ad rem Concilium Baltimorense // t.l c.7 n.36: “Bene videtur esse exploratum plura quae in circulis* 184 d’aujourd'hui ci d'hier (Paria 1923); Gearon, Le spiritisme, sa faillite (Pa ris 1932); F.Palmés, Mctapsiquica y espiritismo - (Barcelona 1950); C.M. or Heredia, Spiritualism and common sense (Nueva York 1922); C.Richet, Traité de métapsychiquc* (Paris 1923). “ lam anno 1900 aderant in America Septentrionali 10.000 medium, 350 contionatores propagationi addicti, 82 templa (nam spiritismus in sectam re­ ligiosam excrevit); cathedrae quoque speciales pro studio spiritism! in aliqui­ bus universitatibus erectae dicuntur. Cf. Vermeersch, 11,232; Merkelbach, 11,780,3.° 14 1 Reg 28,6-19 refert Saulem consulentem quandani pythonisam de futuro eventu et instructionem accipientem a Samuele per illam suscitato. Picrique Patres opinati fuerunt daemonem in figura Samtielis apparuisse (cf. S.Augustinum, De d versis quaestionibus 1.2 q.3 n.2; MI, 40,142-143); plures scrip­ tores catholici existimant Samuclem ex permissione Dei revera apparuisse; nedesunt qui totam rem fraudibus pythonisae adseribant. 18 Cf. Merkelbach, 11,779. 18 Heredia, Spiritualism and common sense (Nueva York 1922); B.Latoub, Spiritisme et mctapsychisme: Documentation catholique11 (192 4 ) 495-511.877896; Vermeersch, II,232,IV. Auctores antiquiores, ut Gury-Ballerini, 1,27? et Ballerini-PalmiERI, tr.6 s.l c.l n.99-101 nimis facile interventum diaboli­ cum supponunt, ubi pleraque fraudibus debentur. SPIR1T1SMUS N.73-75 61 spiritism! exhiberi phaenomena miranda dicuntur, esse vel omnino ementita et operatorum inter se collatione fraudulenta producta, vel personarum quae d'cuntur media (i.c. mediatores) imaginationi et spectatorum credulitati esse praesertim adseribenda, vel demum manuali cuidam dexteritati, qualis apud prestigiatores usu venit, esse tribuenda”. 2. Quidam effectus spiritistici, fauci numero, si quidem certi sint, erunt omnino praeternaturales, v.gr. cognitio plus quam humana fu­ turorum contingentium vel secretorum cordis, acquisitio instantanca scientiae vel linguae ignotae, etc.^fcf. Rit. Rom t.10 c.l). Tunc autem certo communicationi cum spiritibus malis et interventui dia­ bolico tribuenda sunt ; nam Deus neque per se neque per suos sanc­ tos unquam cooperatur spiritisticis vanitatibus, quae tot periculis moralibus et peccatis sunt implexae. Ad rem laudatum Concilium Baltimorense: “vix dubitandum tamen videtur, quaedam saltem ex iis a satanico interventu esse repetenda, cum vix alio modo explicari possint”. 3. Spiritismus proprie dictus, in quo conversatio cum spiritibus habetur, vel intenditur, vel intendi fingitur, est prorsus illicitus, et graviter ex natura rei prohibetur, sive privatim peragatur sive pu­ blice, Nam: a) quoad SPIRITISMUM expresum, constat: u) ex pluribus pro­ hibitionibus Ecclesiae, quae per S.Officium declaravit “animos mor­ tuorum evocare, responsa accipere, ignota ac longinqua detegere, aliaque id genus”, talia esse in quibus “reperitur deceptio omnino illicita et haereticalis, cl scandalum contra honestatem morum”17; β) ex proscriptione generali S.Scripturae (Deut 18,10-12; cf. Lev 19,31) supra relata, fundata in rei natura, et vetito particulari de evocatione mortuorum ad res discendas (Deut 18,11; Lev 20,6.27); 7) ex ratione, nam in communicatione obtenta vel attentata cum daemone habetur malitia superstitionis divinatoriae expressae, quam ostendimus superius (n.71,3) esse ex toto genere suo gravem, prop­ ter inhonorationem Dei, commercium cum diabolo, cooperationem ad usurpanda attributa divina; b) quoad SPIRITISMUM tacitum, in quo artibus de facto spiritiscis attentantur effectus certo aut probabiliter praeternaturalcs, con­ stat: u) si effectus intenti sunt certo praeternaturales, quod rarius eveniet, in eis attentandis haberi implicitam superstitionem divinatoriam, graviter peccaminosam ; neque enim potest quis rationabiliter sperare in illis adiunctis interventum divinum, sive per se, sive per angelos, sive per animas defunctorum; ad inania, nimirum, et mul­ tis peccatis permixta, et naturalem providentiae cursum sine ratione mutantia, Deus nullatenus concurrit18; /3) si effectus intenti practice vix habentur ut naturaliter explicabiles nisi ex mera hypothesi cui non tribuitur serium fundamentum, non licet eos attentare, quia im•* " ASS 1 (1865-6) 178. u Huc facit resolutio S.Officii anni 1898 (CPF II, 1994), iuxta quam non est licita ratio agendi Titii, qui "exclusa omni conventione cum spiritu ma­ ligno, evocare solet animas defunctorum...; dum solus reperitur... [praemissis precibus] ad ducem militiae caelestis, ut ab ipso obtineat facultatem communi­ candi cum spiritu talis determinatae personae... [et responsiones accipiens quae] quadrant omnes cum catholica fide et doctrina Ecclesiae...". Cf. H.Thurs­ ton, La Chiesa c Io spiritismo3 (Μιΐάη 1949). 62 DE PRIMO PRAECEPTO prudenter ageretur in re magni momenti, cui inest periculum supers­ titionis ct scandali sub gravi in casu evitandi; 7) Si effectus intenti probabilius vel etiam probabiliter reputantur praeternaturales, prac­ tice saepe erit peccaniinoswn eos attentare per experimenta iis si­ milia quae in sessionibus spiritisticis peraguntur, sive quia partici­ pantes in experimentis de facto credent ea phaenomena obtineri practcrnaturalitcr, sive quia facile in his inutilibus ct periculosis in­ quisitionibus daemones se ingerunt, non obstante protestatione vo­ luntatis contrariae cx parte investigatorum; attamen, quando vere probabilis apparet scienti fica explicatio quorundam phaenomenorum mirabilium, tanqiuyn viribus et artibus naturalibus debita, cos effec­ tus quaerere non videtur peccatum, dummodo omnino excludatur in­ tentatio communicandi cum spiritibus, removeatur scandalum et peri­ culum superstitionis in adstantibus, vitetur quaelibet deviatio inqui­ sitionis ad res malas vel divinae providentiae naturali contrarias, ct sincere, denique, intendatur scientifica investigatio propter rationes proportionatas cum periculis enumeratis. Cum tot sint attendenda ct cavenda, iure merito statuit concilium Baltimorense 11 n,41 ; “Hortamur eos in Christo, ut nulla, vel indirecta ratione, spiritismo faveant, et ne quidem ex curiositate cius circulis unquam assistant” 4. Assistentia sessioni spiritisticae, sive activa sive passiva, ple­ rumque graviter illicita est, et ab Ecclesia positive prohibita in re­ sponso S.Officii (D 2182): "An liceat per Medium, ut vocant, vel sint Medio, adhibito vel non hypnotismo, locutionibus aut manifestatio­ nibus spiritisticis quibuscumque assistere, etiam speciem honestatis vel pietatis prae se ferentibus, sive interrogando animas aut spiri­ tus. sive audiendo responsa, sive tantum aspiciendo, etiam cum pro­ testatione tacita vel expressa nullam cum malignis spiritibus partem se habere velle. Resp. Negative in omnibus”. In particulari: n) ASSISTENTIA ACTIVA, in qua aliquis Medium agil vel aliter spiritismo expresso vel tacito cooperatur, semper graviter illicita est, iuxta dicta in principio 3; fr) assistentia passiva cum animo SPiRiTisTico, seu cum intentione communicandi cum spiritibus eosque consulendi, pariter semper illicita est. etiamsi assistens expli­ cite protestetur contra omnem influxum daemonis, et intentionem manifestet se communicandi dumtaxat cum bonis spiritibus; nam et moraliter cooperatur cum iis qui forte influxum diabolicum quae­ runt, et protestatione subiectiva non mutat naturam obiectivam actus, qui cx fine operis pactum cum daemone implicat ; c) assistenti? passiva sine animo spiritistico: a) ex dispositione positiva Eccle­ siae, in responso S. Officii anni 1917 modo relato, videtur absolute esse prohibita, et quidem sub gravi10; β) ex natura rei, plerumque erit graviter illicita propter materia­ lem cooperationem ad rem illicitam sine ratione sufficienti, propter scandalum aliorum, propter gravia pericula propriae fidei et mori­ bus creata in huiusmodi scss.onibus·^.19 19 Cum gravi ratione eam permittunt aliqui AA., ut Merkelbach, 11,780,4.' G en icot-Salsmans, Casus conscientiae 69; Prümmer, 11,525; Noldin, 11,17? ceteri; idque nobis probatur quatenus dispositio S.Officii cesset contrar.: (cf. 1,601,4), adeo ut assistens passive intendat experimentorum fallacias ex; minare et fraudes spiritistarum detegere, sine proprio periculo nec alioni: scandalo. 30 Cf. P.Charles, A profrus de spiritisme : NouvRevTh 48 (1921) 113-123 circa damna quae ex spiritismo timenda sunt. VANA OBSERVANTIA. *: ' 63 5. Experimenta it's similia quae in sessionibus spiritisticis per aguntur, licet ex gravi causa et cum debitis cautelis jacere, ad inda­ gandum quousque vires naturales se extendant, dummodo phaeno­ mena attentata cum vera probabilitate possint naturaliter explicari ; nam in tali casu praesumendum est pro causa naturali, ideoque pro liccitate talis phaenomeni procurandi, et ratio sufficiens haberi potest in promovenda scientia, defendenda religione etc., salva propria se­ curitate morali, sicut egregie fecit v.gr. C.M. de Heredia, optime de fide et Ecclesia meritus. ARTI CU L U S Ί V De vana observantia et magia S.Th., 2-2 q.96; S.Alfonsus, 1.3 n.5-11; Suarez, Dc religione tr.3 1.3; Bil luart, Tr. dc religione et vitiis oppositis diss.7; P.Séjourné, Superstition: DTC 14,11,2763-2824; Sorcellerie, ibid. 2394-2417; M;Del, Rio, Disquisitionum magica­ rum libri sex (Lovaina 1599); L-Gardette, Magic: DTC 9,11,1510-1550. § 1. De vana observantia 76. I. Vana observantia est usus mediorum impropor- •ionatorum, ad aliquem effectum in se naturalem obtinendum. Dicitur : Mediorum improportionatorum, ideoque in se ineptorum, neque a Deo vel Ecclesia institutorum ad talem effectum; unde nequeunt serio adhiberi cum spe successus, sine implicita superstitione in qua concursus daemonis speratur. Effectum in se naturalem, ideoque vana observantia est species superstitionis, minus a vera fide aberrans quam divinatio, quia causae positae et effectus sperati sunt in eodem ordine, etsi pro­ portionem non servent. 77. II. Differt a divinatione, quia non intendit inquisitionem rerum futurarum aut occultarum, sed ordinationem actuum ad effec­ tus externos; ideoque non est discrimen in indole mediorum, quae in utraque attentant diabolicum interventum, sed in effectibus ad quos diriguntur. 78. III. Dividitur in: a) artem notoriam, scu rationem obtinendi repen­ tinam scientiam sine labore et per media inepta; hanc exercent quaedam sectae falso mysticismo deditae, quarum membra, sub ementito Spiritus Sancti infuxu, in rebus moralibus et religiosis quaccumque ignorant, blasphemant2’; b) artem sanitatum, seu rationem curandi morbos, vulnera, etc., per re­ media prorsus inania, ut signa vel res quae aegrotis applicantur. Duplex est* II 11 Huc facit occultismus, seu ars acquirendi notitiam rerum quantitative vel qualitative extraordinariam, quae a solis praeclarissimis ingeniis ea propor­ tione obtinetur (occultismus sensu lato), vel ars communicandi cognitionem rerum et doctrinarum quae nullis facultatibus naturalibus obtineri potest (occul­ tismus strictus), graviter illicita et cum theosophia, pariter condemnata (cf. AAS II [19191 317), intime cohaerens. 64 DE PRIMO PRAECEPTO genus remediorum: a) alia pure physica (contrectationes, inhalationes, un­ guenta incertae originis superstitiosae, amuleta, etc.); β) alia praesertim nforalia (adjurationes, insalmi, preces incantatoriae, vis arcana sympathiae); 7) observantiam eventuum, seu coniecturacn faustae vel infaustae sortis ex aliquo eventu fortuito. 79. IV. Critérium ad dignoscendam vanam observantiam in casu dubio, potissimum ex his tribus considerationibus habetur: a) ex insufficientia manifesta mediorum ad effectus producendos, sive naturali sive supernatural!, a Deo vel Ecclesia ad id non insti­ tuta; β) ex consideratione vanae circumstantiae, tanquam necessa­ rio requisitae ad effectum obtinendum; 7) ex infall bil tate quae mediis vanis attribuitur contra ordinem naturalem providentiae, quasi efficaciam haberent ex opere operato (cf. 2-2 q.96 a.4 ad 1). 80. V. Principia: 1. Aestimatio phaenomenorum nondum suf­ ficienter exploratorum quoad relationem inter certas causas et cer­ tos effectus, et liceitas vel illiccitas experimentorum in istis casibus, facienda sunt secundum principia n.71,1-2 tradita. 2. Vana observantia est peccatum superstitionis eiusdem speciei theologicae et moralis atque peccatum divinationis (cf. n.71,3.4); quod probatur ex iisdem argumentis supra relatis. Et quidem: a) QUOAD SPECIEM tiieologicam, patet gravis irreverentia ct iniuria quae habetur contra Deum, in arrogandis sibi attributis divinis, vel in commercio cum daemone instaurando, vel in requirenda provi­ dentia divina ut gubernationem rerum inanibus circumstantiis at­ temperet. Tamen, per accidens saepe vana observantia est leve pec­ catum contra religionem, propter imperfectionem actus, id est, prop­ ter simplicitatem et ignorantiam, vel propter levitatem, inconside­ ratum timorem et defectum firmae adhaesionis; praecisis quidem gravi scandalo et cooperatione cum aliis graviter peccantibus; b) quoad speciem moralem, non solum diversae formae vanae observantiae pertinent ad eandem speciem, sed vana observantia ct divinatio habent eandem malitiam specificam, utpote quae vitiantur ex societate attentata vel inita cum daemone. In praxi, quando fideles, praesertim ncurasthenici, accusant hoc peccatum, saepe immunes sunt a malitia; quia egerunt ducti timore quodam caeco et suggestione pathologica involuntaria, a qua nequi­ bant se liberare nisi observatis vel vitatis circumstantiis inanibus, quibus fidem sinceram non praebebant ; sic v.gr. quando nolebam in cubiculo 13 habitare, vel cum aliis 12 mensae assidere, etc. § 2. 81. I. De magia Magia est ars operandi mira per causas occultas, praesertim circa immutationem corporum, quam exercent m'agi, incantatores, praestigiatores, sortiarii, sagae, etc. Tabulae rotantes, quae in gyrum versantur nulla vi ma teriali apparenter motae, quaeque, secundum pactam signo­ rum conventionem, quaesitis spiritistarum obtemperant perde MAGIA. N. 78-83 65 terminatum numerum ictorum, probabilius rotant et respon­ dent per callidas fraudes naturales spiritistarum, abutentium simplicitatem spectantium, quin recurrendum sit ad magnetismum, vel impulsum acceptum a nervis aut musculis aut fluido mysterioso assidentium ; unde nostra opinione, ad ma­ giam albam essent referenda ista phaenomena 2223 . Tamen, fa­ cile in his experimentis superstitiones et pericula contra fidem vel mores miscentur, quatenus, praeter rotationem, responsa quaeruntur de rebus plane occultis, etc. ; ideoque, non modo periculosa, sed plerumque illicita sunt experimenta, sicut ipse spiritismus ad quem accedunt. 82. II. Distinguitur: 1. Ratione mediorum : a) alba, scu naturalis, quae est ars operandi mira per media naturalia dexteritatis humanae (prestidigitaciôn); b) nigra, seu superstitiosa, quae est ars operandi mira per interventum diaboli. 2. Ratione Unis intenti: a) magia simplex, quae mere ad ostentationem aut ad commodum adhibetur; b) maleficium, quod est ad nocumentum aliis inferendum, sive sit a) philtrum (a φίλέω ) seu maleficium amatorium, ordi­ natum ad excitandum vehementem amorem vel odium erga aliquem, sive sit β) veneficium (a veneno) seu maleficium veneficum, ad causandum damnum alicui in bonis personalibus vel realibus. Alchimia, ad transformanda metalla, pertinet ad magiam albam. 83. III. Principia: 1. Magia alba per se licita est vitato scan­ dalo, utpote quae sagacitate et dexteritate naturali exercetur; pericu­ losa tamen, quia daemon, etiam non invocatus, se immiscere potest. 2. Magia nigra, si quidem realis sit, quod non erit facile sup­ ponendum iuxta superius exposita'2, est grave peccatum eiusdem speciei theologicae et moralis atque divinatio et superstitiosa obser­ vantia (cf. n.71,3.4; 80,2); attentat enim vel init commercium cum daemone. 3. Maleficium addit ad malitiam superstitionis, quae est contra religionem, novam speciem peccati contra caritatem vel iustitiam. Maleficio amatorio affectus, non amittit directe libertatem, siqui­ dem diaboli nequeunt agere in animas nisi per actiones corporales ct phantasmata; nihilominus possunt disturbare usum facultatum su­ periorum quae dependent a corpore, et sic indirecte tollere liberta­ tem in quibusdam casibus, frequentius autem eam imminuere ct responsabilitatem levem dumtaxat relinquere. 4. Maleficium revera causatum: a) removeri potest per quaelibet niedia honesta, sive supernaturalia, ut sacramenta, orationem fide­ lem ad Deum, exorcismos, etc., sive naturalia, ut medicamenta, de22 Auctores generatim carum phaenomena spiritismo vel magnetismo adscribunt (cf. Prümmer, 11,521); sed fortasse nimia credulitate ducti, quam in antiquioribus scriptoribus ipsi carpunt. 23 Luctuosa sayartitn historia demonstrat, quot quantaque atrocia iniustissime commissa fuerint propter superstitiosam credulitatem et endemicam suggestibilitatem plebis temporibus medii aevi. Cf. F.von Spee, Cautio criminalis, seu de processibus contra sagas liber (1631). Regula supra indicata, etiam hoc loco valet: quotiescumque dubium ratio­ nabile existit, utrum aliquis effectus mirus tribuendus sit humanae sagacitati an diabolicis artibus, scrnper tribuendus est viribus naturalibus, quarum pluri­ mae nobis adhuc ignotae manent, quaeque ab hominibus speciali sagacitate praeditis adhibitae, stupendos effectus passim producunt. THEOL. mor. 2 3 66 DE PRIMO PRAECEPTO structionem signorum etc., etiam invocato in adiutorium mago vel saga, ct implorato cius interventu quatenus ad sola media licita cir­ cumscribatur ex intentione sic manifestata implorantis, ct dummodo vere probabile sit maleficium posse naturaliter solvi ; b) removeri non potest alio maleficio, quia non sunt facienda mala ut eveniant bona. ' 84. Scholion 1. Magnetismus animalis est ars curandi morbos, aliosque effectus psychicophysicos producendi, per fluidum vitale quasimagneticum. Hoc supponebatur adesse in corporibus viventibus, simile vi magnetis mine­ ralis, aptumque ad plures effectus, curandi morbos convulsionis et paralysis provocandae, soporis inducendi, etc. Ortus est sacculo XVIII ad finem vergente ex investigationibus plus minus fortuitis Fr.A. Mesmer (f 1815), a quo et Mesmerismus dicitur. Is quaerebat media curationis nova et tandem, in applicanda olla salutis suis clientibus, sibi persuasit de existentia fluidi illius subtilissimi et salutaris quod dictum est. Exercetur a quibusdam magnetopathis ad curandos morbos praesertim psy­ chicos. adhibitis mediis sive pure physicis ut attrectationibus, sive physicis ct psychicis. Sed etiam media physica eo potissimum tendunt, tacite vel expresse, ut suggestibilitatem aegroti excitent ad effectus psychicos salutares provocan­ dos in eo. Adhibitus ut rnediuim naturale, quantumvis mirum, naturaliter curandi morbos, sub debitis cautelis est licitus, sicut in suo ordine licita est hydrotherapia, homoeopathia, psychiatria etc. Sic patet ex principio generali, quod licet probare excluso animo superstitioso vires naturales, quandiu vere probabile est eas valere ad effectus quaesitos obtinendos. Et confirmatur responso S.Officii anni 1S47, ex quo (D 1653) “remoto omni errore, sortilegio, explicita aut im­ plicita daemonis invocatione, usus magnetismi, nempe merus actus adhibendi media physica aliunde licita, non est moralitcr vetitus, dummodo non tendat ad finem illicitum aut quomodolibct pravum". Cautelae tamen sunt adhibendae, ne magnetismus sdentificus degeneret sive in magnetismum superstitiosum, in quo media phy­ sica applicentur ad res vel effectus supernaturales quaerendos, sive in vitiosam artem ariolandi vel divinandi, ad fines saepe inhonestos, vel per media superstitiosa ct diabolica obtinendos. Unde determi­ nati usus magnetismi simplicis vel cum somnambulismo coniuncti, iure merito damnati fuerunt a S.Officio annis 1841 et 1856 (cf D 1653-1654). 85. Scholion 2. Hypnotismus est ars producendi somnum arti­ ficiale in homine hypnotizato, adeo ut suggestionibus hypnotizantis plus minus subiectus maneat. Somnum artificiale diversis modis producitur, sci. vivida impressione in sensibus excitata, fixo oculorum obtutu, gestibus et attrectationibus corporali­ bus in regionibus hypnoyenis Corporis, etc.; sed in iis omnibus maxima cx parte intevenire videtur suggestio hypnotizati psychastenici, vel propositis hypnotizantis traditi. Suggestiones hypnotizantis dominium fere despoticum habent in hypnotizato durante somno, ita ut is, quoad aliquas functiones sopi­ tus, quoad alias sit maxime excitatus et sensibilis, qtque voluntati imperioque hypnotizantis subiectus; cx quo fit ut ad nutum hypno- MAGIA, n.83-85 67 tizantis videat, vel audiat, vel sibi res repraesentet, vel affectiones patiatur etc., cessante activitate deliberata proprii intellectus ct vo­ luntatis, fortasse quia captivata attentione ad rem propositam ab hypnotizante, ab aliis considerationibus anima impeditur. Subieclio hypnotisait ad voluntatem hypnotizatoris in momento ipso somni satis completa videtur, ut in eo statu non habeat imputabilitatcm actualem suorum actuum ; num vero possit hypnotizator suggerere in hypnosi res et mandata, quae hypnotizatus deinde, in statu vigiliae necessario ct sine dominio propriorum actuum sit perfecturus, inscius tamen istius necessitatis, responsio non est clara: certum videtur hypnotizatum, praesertim in somno profundo, ve­ hementer remanere sub potestate hypnotizatoris. “Nihilominus, ait Priimmer’4, nequit dici personam hypnotizatam omnino perdidisse li­ bertatem, cum non solum valeat resistere, sed etiam de facto aliquan­ do resistat imperio hypnotizatoris”. Facilius tamen admittendum vi­ detur quosdam actus in hypnosi imperatos, ct in statu posthypnotico execution! mandatos, carere perfecta illa voluntarictate quae ad responsabilitatcm in se gravem requiritur. Phaenomena hypnotismi plura numerantur, saepe inter se permixta: a) e/ta jomahea, seu corporalia, inter quae potissuna sunt somnambulismus, katalepsis et lethargia; ft) alia intellectualia, quorum praecipuum est mentalis suggestio iam descripta, quae fit praesertim in statu somnii, cuiusque effectus perdurare possunt aliqualiter etiam post hebdomadam et mensem, ut supra indicatum est; y) aha-mixta, quae producuntur in corpore mediante imaginatione ct affectio­ nibus animae artificiose provocatis, ut sudor, sensatio caloris aut frigoris, vehe­ mens commotio usque ad lacrimas, etc. Ortus est hypnotismus casu fortuito, in exercitio magnetismi animalis, quan­ do Puysegur, discipulus Mesmer, magna admiratione propria reperit se pasto­ rem quendam hypnotizasse, dum eum intendebat magnétisme subicere. Deinde saepe, ex intentione, experimentum comprobavit et evulgavit25. Adhibetur hypnotismus ad diversos fines, nimirum: a medicis, ad sopiendos sensus pro operationibus, provocata ex suggestione anaesthesia vel anclgcsia, itemque ad morbos praesertim nerveos cu­ randos; ab artificibus, ad comparanda sibi exemplaria, quae diu in statu catalcptico eundem situm retineant candcmve expressionem oculorum, vultus totiusvc corporis compositionem conservent, vel animi affectionem revelent; a indicibus, ad obtinendas accusatio­ nes vel confessiones reorum aut testium; ab educatoribus, ad iuvandam educationem, suggerendo in hypnosi amorem bonorum habi­ tuum ct detestationem pravorum, ut propulsioncs vel repulsiones sic inditae, in statu posthypnotico execution! mandentur; nec desunt homines leves et curiosi, qui hypnosim exercent ad recreationem. Normae quaedam. 1. Hypnotismus proprie dictus naturaliter explicatur, saltem in picrisque casibus, ideoque per se non in primo sed in quinto mandato examinandus est. Nimirum, phaenomena hypnotismi, quatenus cum arte sanitatum et occultism© aliisve su­ perstitionibus supra descriptis non commiscentur, legibus naturae et dexteritati hypnotizantis sunt tribuenda sive universaliter sive in 54 11,523. Is tamen admittit suggestionem in statu vigilantiae talem esse in qua "homo necessario perficit mandata hypnotizatoris seu suggestoris” (11,522). Alii quoque AA., ut Merkelrach, 11,348 referens auctoritatem P.Vermeersch, supponunt hypnotizatum invincibiliter ferri posse ad exequendas suggestiones hypnotizantis. 55 Cf. S.ZwEic, Franz Anton Mesmer. La curaciôn por cl espiritu (Barcc- plerisque casibus. Unde errare videntur auctores illi, in dies pau­ ciores, qui pleraque phaenomena huiusmodi diabolo adseribunt, ut patet responso iam a S.Officio anno 1899 dato ct infra referendo. Nihilominus quando attentantur experimenta quae naturae vires cer­ to superant, indubium est misceri aliam vel aliam formam supersti­ tionis illicitam. 2. Praxis hypnotismi scientific!: a) per se non est illicita; b) per accidens saepe fit illicita, sive propter intentionem supersti­ tiosam, sive propter finem inhonestum, sive propter diversa pericu­ la spiritualia vel corporalia, sine sufficienti motivo vel sine debitis cautelis suscepta. Ad a): Hypnotismum peractum recta intentione, morbos medendi vel vires naturales explorandi causa sub certis con­ dicionibus licitum esse constat·, a) ex responso S.Officii, ap­ probante naturalia “experimenta... modo absit periculum su­ perstitionis ct scandali, et insuper orator paratus sit stare mandatis S.Sedis” 26 ; β) ex sententia plerorum moralistarum recentiorum27, qui hypnotismum sub quibusdam condicionibus licitum habent, et interdum quorundam antiquiorum28 opi­ nionem severam reprobant ; y) ex ratione quae motivum illiceitatis per se hypnotismo adnexum nullum detegit; etenim me­ dia adhibita ad suggestionem et hypnosim inducendam nihil habent inhonesti ; fines curandi morbos, comprobandi vires naturae, promovendi scientiam et artem, aliique huiusmodi, pariter normae moralitatis cohaerent ct proportionem servant cum incommodis quae imminent ex hypnotismo: cautelae ad praecavenda pericula quae in praxi hypnotismi latere possunt, efficaciter applicari valent; privatio temporalis usus rationis artificialiter causata non est intrinsece mala, ut patet ex usu narcoticorum ad operationes chirurgicas etc., et existente ra­ tionabili causa provocari licet. Condiciones pro licito usu hypnotismi scienti fici potis­ simum recensentur: a( causa licita proporlionata, qualis potest esse ex supra recensitis medicatio morbi physici, temperatio propensionis pathologicae, progressus scientiae vel artis, non vero mera curiositas satisfacienda, nec expiscatio confessionis, quantumvis utilis, a reo contra dispositiones legis ; /3) consen­ sus hypnotisait, ne fiat ipsi iniuria in privatione usus ratio­ nis et libertatis contra propriam voluntatem saltem rationabiM CPF 11,2061. « Sic v.gr. Lehmkuhl, 1,502; D’Ann i bale, 11,43; Aertnys-DamEn. 1,432; oENtcoT-Salsmans, 1,273; Prümmer, Π,523; Noldin, 11,749; Merkelbach, II 348; FerrerES-MondrIa, 1,376. 28 Sic v.gr. Ballkrini-Palmieri qui, sicut in aliis similibus, nimis facile interventum diabolicum supponit II tr.6 n.101; Bucceroni, 1,458. PECCATA PER DEFECTUM. N.85 69 liter praesumptam; γ) hypnotizatoris honestas, quae protegat hypnotizatum contra quaelibet pericula moralia ex abusu po­ testatis super ipsum ab hypnotizatorc adquirendae durante hypnosi29 ; δ) peritia in arte exercenda, ad cavenda pericula physiologica et psychica hypnotizati, ne sci. contrahat pertur­ bationem systematis nervei permanentem, aut neurastheniae vel abuliae disponatur; e) proportio inter bona quae sperantur ex hypnotizatione et mala quae cum eadem facile coniuugunlur ut statim dicemus. Ad b); Hypnotismi praxim, etiam praesupposito recto fine et adhibitis mediis dumtaxat honestis, saepe evadere posse illicitam patet, ex pluribus periculis quibus est exposita, et ex defectu condicionum et cautionum quae requiruntur ad licitum usum; hinc: a) ratione periculi superstitionis, S.Officium prohibuit “nova experimenta, si agatur de factis quae certo naturae vires praetergrediuntur”, et mere toleravit alia expe­ rimenta in quibus “de hoc dubitetur, praemissa protestatione nullam partem haberi velle in factis praeternaturalibus... modo absit periculum scandali”30; β) ratione periculorum moralium, minus frequenter prohibetur praxis hypnotismi extra publicam exhibitionem, quia facile possunt adhiberi cautelae efficaces; y) ratione periculorum physiologicorum et psychologicorum ipsius hypnotizati, in dies cautius loquuntur medici, nam boni effectus immediati in medendis morbis et compellendis pravis propensionibus saepe brevis sunt durationis, et morbus appa­ renter curatus vehementiore impetu reddit in aegrotum cuius systema nerveum, et inde voluntas, propter hypnosim fortas­ se infirmata et debilitata sunt31. CAPUT IV De peccatis contra primum praeceptum per defectum Irreligiositatis peccata realia per defectum, quae immediate et directe in Deum committuntur, reduci possunt ad tentationem Dei; mediata vero et in­ directa in personis vel rebus sacris Deo ultimatim irrogata, sunt simonia et /acrileffium. Unde, amandatis secundo mandato peccatis irreligiositatis per de­ fectum quae in abusu verborum et fidelitatis constant, in sequentibus agimus de tentatione Dei (art.l), sacrilegio (art.2) et simonia (art.3). 29 Hinc practice suadendum est, etiam in utilitatem et tutelam hypnotizatoris, ut durante hypnotizatione testis aliquis familiaris hypnotizati continuo adsit. » CPF 11,2061. 11 Cf. Brühl, Nachdcnklichcs Uber den Hypnotismus; J.Bessmer, Der spiritismus von HciUe: Stimm 104 (1923) 414-429. S.Thomas, 2-2 q.07.90.100; S.Ai.fossus, 1.3 n.29-120; SVÂrEz, De rcligiont tr.3 1.1 c.2-3; 1.3-4; Billuart, Tr. de rclitnonc ct vitiis oppositis diss.8.10-11; BallEkini-Palmieri, tr,6 sect.l n.lOS-361; Lehmkuhl, 1,517-551. ARTICUL US De 86. tentatione I Dei I. Tentatio Dei est dictum vel factum quo experi­ mentum intenditur de Deo, num aliquam proprietatem habeat vel exerceat contra ordinem providentiae. Experimentum intenditur: a) verbis, arroganter vel temere ali­ quid petendo in quo omni scient i a, bonitas infinita, omnipotentia etcetera, comprobetur; b) factis aliquid agendo cum intentione explo­ randi aliquod attributum divinum, v gr., se proicicndo e turri ad ex­ periendum utrum Deus ipsum salvare velit necne; c) omissione alicuius rei contra prudentiae exigentias, temeraria spe adiutorii di­ vini praeternaturalis, v.gr. praetermittendo curam morbi gravis. Contra ordinem providentiae, quia fidenter sperare a Deo quae Ipse promisit, etiam extraordinaria, quando ex parte nostra non datur ulla temeritas vel imprudentia, non tentatio Dei sed spes theo­ logica est ; similiter non adest tentatio Dei quando, adhibitis medii’ ad voluntatem Dei cognoscendam, et dubio manente, signum aliquod ab Eo humiliter petitur (cf. 2 Par 20,12), vel quando ex rationabili causa miraculum condicionaliter postulatur aut speratur, vel quando aliquis rationabiliter se exponit periculo, fretus divino adiutorio *. 87. II. Distinguitur: 1. Ratione intentionis : a) EXPRESSA sci: formalis, quae procedit ex formali intentione Deum tentandi, ut v.gr. apud Mt 27,40, non quidem ut seducatur ad malum, quod est impossibile, sed ut capiatur experimentum, de aliqua perfectione di­ vina (cf. Ex 17.7); b) interpretati VA seu vir ludiis, qua aliquis, non quidem intendit Deum tentare, sed tamen aliquid facit quod ex st praesumptuosam Dei provocationem ad miraculum continet, cum cius agendi ratio non possit ad alium finem rationabiliter referri, sed si aliquis periculum temere petit ct media ordinaria ncgligit, se propriae fortunae committens, in hoc Deum non tentât, etsi ex alio motivo peccet, v.gr. si sacerdos de mysterio religionis contionaturus suggestum imparatus conscendit, fidens suo ingenio et praeparation remotae, quin a Deo speret speciale adiutorium. 2. Ratione significationis: a) HAERET1CALIS, si intendit explorare utrum revera Deus habeat determinatam aliquam perfectionem, el oritur ex infidelitate; b) MERE praesumptuosa, si de proprietatibus divinis non dubitans, temere attentat explorare utrum velit Deus eas erga creaturas manifestare an non. Tentatio Dei est peccatum cor Ira religionem, et quidem', a) formulis ex toto genere suo 88. III. Principia: 1. 1 Cf. S.Thomas, 2-2 q.97 a.l et 2 ad 3. TENTATIO DET N 86-88 grave; b) virtualis autem, grave ex genere suo, quod per accidens facile evadit veniale. Ad a): Patet tum ex modo loquendi S.Scripturae (cf. Deut 6,16; Ps 77,18.19.56, etc.), turn ex gravi irreverentia quae est contra Deum, sive in dubitando de Eius attributis, in quo offenditur graviter fidelitas et religio, sive in expe­ rimento temere et praêsumptuose attentando de eorum appli­ catione ad vanos effectus obtinendos, in quo laeditur gravi­ ter religio2; unde Christus Dominus indignabundus repulit hanc tentationem: “Non tentabis Dominum Deum tuum !” (Mt 4,7). Ad b); Patet ex eo quod etiam tentatio virtualis, est contra religionem, ita tamen ut in ea non intendatur ipsum ex­ perimentum de divinis attributis, sed aliud in quo magis vel minus temere includitur attentatio manifestationis divinorum attributorum ; unde pro maiore vel minore temeritate experi­ menti implicite attentati, peccatum erit maius vel minus. Ple­ rumque tentatio Dei virtualis est peccatum leve, utpote quod procedit ex quadam curiositate cum levi praesumptione aut ex nimia confidentia, vel versatur circa parvum periculum exiguo Dei auxilio superabile, v.gr. circa levem morbum in quo respuitur medicina obtentu facilis, sperando sanationem a solo Deo. 2. Species moralis·, a) tentationis formalis et virtualis, eadem est; b) tentationis haereticalis et mere praesumptuo~ sae, diversa. Ad a) : Patet, quia in ratione tentationis utraque offen­ dit religioni eodem modo, propter irreverentiam quam infert Deo; nam taciti et expressi eadem est ratio. Ad b); Tentatio Dei haereticalis, praeter religionem, of­ fendit etiam fidem, novamque hanc speciem addit ad mere praesumptuosam tentationem. Sed huic etiam possunt acce­ dere aliae malitiae, v.gr. contra caritatem erga scipsum, si quis remedia convenientia negligat in morbo, etc. 3. Ordalia, potissimum per indicium ferri candentis et aquae fer­ ventis medio aevo adhiberi solita: a) objective erant illicita tentahn Dei et peccammosa superstitio (similis sortilegio), nisi forte aliquis casus excipiendus sit specialis inspirationis divinae; b) stibiective, 1 Irreligiositatem quae est in tentatione Dei minorem esse quam irreli­ giositas quae est in formis superstitionis supra relatis, ostendit S.Thomas, 2-2 q.97 a.4. ex errore saepe agebantur sine peccato; c) ab ecclesiastica auctori­ * tate et a Theologis34 pluries iam eo tempore damnata fuerunt. ARTICULUS II De sacrilegio S.Thomas, 2-2 q.99; S.Ai.fonsus, 1.3 n.33-48; SuArkz, Dc religione tr.3 1.3; Pilluakt, Tr. dc religione ct vitiis oppositis diss.10; BallErini-PalmiEri, tr.6 scct.l n.131-218. 89. I. Sacrilegium, a sacrum legere, seu iurari, est a) lato sensu, quodlibet peccatum contra virtutem religio­ nis, irreverentiam aliquam involvens, v.gr. magia, periurium, blasphemia; b) stricto sensu, violatio rei sacrae ut talis, quae specialem irreverentiam involvit propter indolem sacram violatam. Agimus de sacrilegio stricto. Dicitur: Violatio latius hic accipitur, pro qualibet indigna tractatione, physica vel morali, per actionem vel omissionem, quasi inferendo irreverentiam rei sanctitati specialiter repugnantem; adeo ut mera omissio actionis debitae circa rem sacram aliquando rationem in­ dignae tractationis induat, v.gr. si vasa sacra vel paramenta missae valde immunda esse sinantur5. Res intelligitur quodlibet obiectum a Deo distinctum, ad divinum cultum publica auctoritate destinatum, interdum etiam sine conse­ cratione vel benedictione constitutiva, sive persona sit, sive res, sive locus; non autem, ut videtur, ex mere privata deputalione aut in­ stitutione etenim difficulter intelligitur posse aliquem privatum, pro suo lubitu, segregare aliquid e numero rerum profanarum et sacrum facere; id quod'historia etiam populorum confirmatur, cum fere universim pro sacrilegio habeantur actiones dumtaxat quibus sanctitas publice protecta ct ab omnibus agnoscenda violatur. Sacra, seu cultui divino ex officio consecrata, publico ritu sivt ab ipso Deo sive ab auctoritate ecclesiastica; unde “efficitur quod­ dam divinum, et sic ei quaedam reverentia debetur, quae refertur in Deum” (2-2 q.99 a.l). Ut talis, i.e. ut est sacra formalitcr, seu violando rem in eo in quo est sacra, vel sub respectu quo Deo consecrata fuit. Nimirum sacrilegium supponit violationem specialis sanctitatis quae est in obiecto ex sacratione sive divina sive ecclesiastica, per irreverentem actionem, vel directe oppositam qualitatibus rei inditis in ordine ad divinum cultum, vel contradicentem id quod ratione illius consecra­ tionis positive vel negative praescribitur. Unde plura pendent a de3 Cf. c.7 C.26 q.5; c.9 X,3,5O; c.3 X,S,35, etc. Nec taimen asserimus uu gistcrium ecclesiasticum particulare in aliquibus dioecesibus nunquam erras» circa moralitatem ordalium. 4 Cf. v.gr. S.Thomas, 2-2 q.95 a.8 ad 3. 6 Cf. Lbhmkvml, 1,522,3. SACRILEGIUM. N 88-90 73 terminatione Ecclesiae, quae fortasse rem vel personam vel locum sub uno aspectu vult sacram, sub alio vero non, idcoquc minime a priori licet hac de re concludere, sed considerare oportet, ad quid sit res consecrata, vel ex quo capite sit sacra; utrum peccetur contra id ad quod est consecrata. Sic v.gr. sacerdos latinus committit sa­ crilegium per propriam fornicationem, non vero propter inductionem alterius ad fornicandum, quia consecratus est Deo ad caelibatum per­ sonaliter servandum ; similiter non committit sacrilegium, si superbit, blasphemat, inebriatur, quia hae actiones non opponuntur directe eius characteri sacro. 90. II. Dividitur in: a) Personale, quod est violatio personae sacrae, seu per auctoritatem publicam a laicis se­ gregatae, et sive ad cultum divinum deputatae, sive ad casti­ tatem perfectam destinatae. Deputatio ad cultum divinum fit tum per receptionem in statum clericalem, inde a prima tonsura (c.108 § 1), tum per receptionem in statum religiosum inde a noviciatu (c.614 ; cf. c.553) aut in societatem in communi ad modum religiosorum viventium (c.680) sub quibusdam privilegiis (c.l 19-123). Destinatio, vero, ad perfectam castitatem ha­ betur tum ex ordine sacro suscepto, inde a subdiaconatu, tum ex voto castitatis in religione publice emisso, etiam simplici et temporali (c.132.119.214 § 1; 592) °, siquidem hoc quoque ab Ecclesia accepta­ tur (c.1308 § 1); noti vero, ut videtur, ex voto castitatis privato, cum in eo deficiat deputatio Ecclesiae ad cultum divinum7. Tamen, qui voto castitatis privato ligatus contra castitatem peccaverit, certo certius duplex peccatum haberet, aliud contra castitatem aliud con­ tra religionem, propter violatam fidem Deo datam, etsi non fuerit sacrilegium Unde hacc sanctitas, maps quidem intrinseca quam in sequentibus divisio­ nibus. potest esse satis partialis; sic v.gr., sacerdos sacrilegium committit turpi peccato, non autem ebrietate, blasphemia, homicidio, quia sacer est per votum consecratus ad caste vivendum, non ad alia. Qui percutiat clericum, reus fit sacrilegii, non vero qui illum conviciis afficiat; quia deputatio ad cultum divi­ num sacrat illum ex dispositione Ecclesiae quoad iniurias reales, non vero quoad verbales. Applicationes: 1. Religiosus qui violaret votum paupertatis vel obedientiae non committeret sacrilegium, quia nulla persona per vo­ tum Deo dicata sic violaretur; sed peccaret contra virtutem religio­ nis violando votum. 0 Aliter Haine, Elentcnta th. ni. I, Dc peccatis q.30; Tanquerey, 11,918, iuxta doctrinam Sporer, pro quibus votum simplex non sacraret personam vo­ ventem. Nec multum discrepat ab eis Ballerini-Palmif.ri, Dc praeceptis deca­ logi tr.6 scct.l n.140. ' Utrum violatio cuiuslibet voti castitatis rationem sacrilegii habeat, controvertitur. Affirmavit hoc Caietanus, In 2-2 q.99 in fine, et Billuart, diss.10; idque probabilius habuit S.Alfonsus, 1.3,47 post Salmanticenses, tr.21 c.12 n.22, quia per votucn etiam privatum homo Deo consecratur, siquidem voluntas pri­ vata sufficit ad proprios actus consecrandos. Sed sententia probabilior negat, quia ad aliquam personam consecrandam requiratur publica deputatio Ecclesiae. Sic post Eluel, 1,584, pleriquc reccntiores, quibus adstipulamur, contra Noldjn-Schmitt, 11,177; Arrecui, 194; Aertnys-Damen, 1,441; Marc-Gestermann, 1,581. Huic opinioni consonat responsio S.C. de Relig. 19-5-1949; Cf. ComRel 28 (1949) 293,5. 1 Cf. Lacroix, 1.3 p.l n.55. 14 DE PRIMO PRAECEPTO 2. Ligatus voto committeret stricte peccaret late dicto similiter valeret de privato castitatis qui fornicaret, probabilius non dictum sacrilegium; attamen contra religionem sacrilegio, violando fidem Deo datam; id quod cius complice. b) Locale, quod est violatio loci stricte sacri, seu ab auctoritate publica Ecclesiae ad cultum divinum vel ad fide­ lium sepulturam deputati, ut videtur per consecrationem vel benedictionem in liturgicis libris ad hoc praescriptam, cuique debetur sanctitas ct immunitas. Huiusmodi sunt ecclesia et publicum oratorium ac caemcterium ; potest esse etiam ora­ torium semipublicum ; non vero privatum, cui non habetur nisi benedictio communis loci. Haec deputatio fit per consecrationem vel benedictionem constitutivam publi­ cam (cf. c.1154). non vero per benedictionem invocativam, quam possunt capere etiam oratoria privata (cf. c.1196)". Applicationes: 1. Differt, igitur, locus sacer a loco: n) religioso, seu ab auctoritate ecclesiastica destinaro ad usum religiosum ct pium, ut est v.gr. seminarium, domus paroccialis, monasterium, hospitale ab Ecclesia erectum cum oratorio, etc., quibus sola debetur immunitas ct ius asyli ; b) pio, seu sine interventu Ecclesiae ab auctoritate laicali ad pia opera exercenda erecto, v.gr. oratorio privato, hospitali civili etc. 2. Haec sanctitas est magis ab extrinscco ct ex hire positivo quam praecedens et subseqticns, idcoquc ct minus cum natura rerum cohaerens; sed etiam magis universalis, in quantum character sacer extenditur toti aedificio vel loco principali stricte sacro, licet non accessoriis (sacristiae, portico turri) nisi agatur dc asylo obtinendo. c) Reale, quod est violatio rei sacrae aliquo modo ma­ terialis et sensibilis, seu rei quae, sive ex essentia sua et or­ dinatione divina, sive propter deputationem ecclesiasticam, ad cultum divinum ordinatur cum speciali ritu publico sacro (ci. C.Î150) vel etiam sine eo. Sacra solet fieri res plerumque totaliter, ita ut omnis usus pro­ fanus excludatur, ct quidem : a) alias quasi ab intrinseco et ex es­ sentia sua, ob institutionem divinam, ut sacramenta, S.Scriptura, re­ liquiae sanctorum ; β) alias ex consecratione aut benedictione consti­ tutiva (c.l 150) vel mere invocativa Ecclesiae, imo, interdum ex ap­ plicatione ad cultum ab Ecclesia facta, propter quam merentur ob· iecta revoientiam, ut privata oratoria non benedicta, candelabra, etc. in ornandis templis aut in perficiendo sacrificio adhibenda; 7) ûliûi ex destinatione, qua remotius divinum cultum respiciunt, ct idet merentur specialem attentionem, ut bona ecclesiastica sive mobil·: sive immobilia quae fabricae ecclesiae vel sustentationi ministronH deputantur; 5) alias denique ex repraesentatione, ut imagines sacrat Temporale sacrilegium, seu violatio temporis sacri, non videte' p Cf. Rituale romwuni (Roma 1952) tit.O c.6 n.2; c.9 n.17; DA 4025. SACRILEGIUM N.90-91 75 admittendum tanquam quarta species sacrilegii, quia nullum tempus est Deo hoc speciali modo consecratum, idcoquc nec violatur forma­ liter ut tale ‘°. Sacrum dicitur ratione mysterii tunc celebrati, et eius violatio est circumstantia mere aggravans, v.gr. si quis dic festo inebrietur. Imo, ratione scandali vel intentionis contumeliosae, et quia irreverentia irrogetur cultui divino, sacrilegii nota inesse potest in aliquibus actionibus peccaminosis, v.gr. si luctus Feriae sextae in Parasccvc ludis publicis profanetur. 91. III. Principia: 1. Sacrilegium est peccatum ex ge­ nere suo grave, propter irreverentiam contra virtutem inter morales primariam, quae est religio. Nam propter consecra­ tionem ad divinum cultum, debetur obiecto (rei, loco, perso­ nae) specialis reverentia, et quidem per se sub gravi; et cum sit sacrum intuitu Dei, cuius cultui fuit destinatum, irreve­ rentia redundat in ipsum Deum. Tamen, potest esse leve pec­ catum, non solum ex imperfectione actus, sed etiam ratione ipsius materiae; nam irreverentia non afficit immediate ip­ sum Deum, sed creaturam sacratam, ideoque minuitur pro minore sanctitate ipsius obiecti violati ct pro ipsa ratione vio­ lationis. Unde, ceteris paribus, gravius est sacrilegium perso­ nale quam rcale, et gcncratim gravius hoc quam locale, nisi res sit sacra quasi ex sua essentia. Ratio est quia in perso­ nis sanctitas invenitur formaliter ct simpliciter, in locis et rebus vero solum secundum quid, et quidem ita ut sanctitas loci ad sanctitatem rei ordinetur regulariter, sicut utraque ordinatur ad sanctitatem personarum 11. In iure canonico sanciuntur poenis plura sacrilegia, sive in ge­ nere sive in specie, ut infra in particulari declaratur; hoc autem supponit peccata gravia. In S.Scriptura graviter puniuntur sacrilegia filiorum Aaron (Lev 10,1) et Heli (1 Reg 2,17; 4,11). regis Balthasaris (Dan o,2ss), et cetera. Ratio discernit tum rationem sacrilegii per sc gravis in violatio­ ne rei sacrae, tum gradus accidentales in violatione diversarum re­ rum sacrarum, ita ut eo gravius aestimandum sit sacrilegium, quo magis sit sacrum obiectum violatum. Inter ipsa quoque sacrilegia eiusdem speciei, v.gr. rcalia, gradus admittendi sunt secundum gra­ vitatem profanationis ct secundum differentias rcrum sacrarum, puta sacramentorum in quibus praeeminet Eucharistia, ct vasorum sacro­ rum, altarium atque ornamentorum, etc.” ’’Sunt aliqui tamen, ut Cenicot-Salsmans, 1,232,4.° c; Vermeersch, 11,253, et cetera, qui levem malitiam sacrilegii isti circumstantiae assignant. Praeierat Ussius, De iust. ct iure 1.2 c.45 n.lS, imperfectam forte quandam rationem sacrilegii detegens in ea circumstantia. ” Cf. S.Thomas, 2-2 q.99 a.3 c. u Cf. S.Thomas, 2-2 q.99 a.3c; 3 q.80 a.5. 76 DE PRIMO PRAECEPTO In casu concreto ad gravitatem irreverentiae mensurandam attendi debet: sanctitas obiecti violati, ipsa violatio, violantis intentio peccaminosa. 2. Sacrilegia personalia, localia, realia·. a) differunt inter se formaliter: sed b) probabilius specie infima. Ad a): Cum ratio sanctitatis, ct proinde reverentiae, in diversis istis obicctorum generibus sit formaliter diversa (formalis et abso­ luta, in personis; deno.minativa et cxtrinseca, in locis, ut contentivis personarum; relativa et quasi effectiva vel destinativa vel signifi­ cativa, in rebus ad sanctos aut ad sanctificationem destinatis) ”, ratio quoque sacrilegii specifice diversificetur oportet; ct sic fert senten­ tia communis. Est tamen cui non appareat “cur loci sanctitas a rerum sanctitate tali respectu formalitcr diversa demonstretur... ac tuto negari posse videtur, ita ut triplex genus ad duplex redigatur”u; quod non sine verisimilitudine dici videtur. Ad b): S.Alfonsus (1.3 n.34), ut videtur post ipsum S.Thomam (2-2 q.99 a.3 ad 2), probabiliorem habet sententiam iuxta quam tres illae species stint infimae seu ultimae, unde malitia sacrilegii eiusdem speciei inveniatur in violatione religiosae eam verberando vel cum ea fornicando; nam diversi modi unam eandemque sanctitatem per­ sonae, loci vel rei violant, ideoque conveniunt secundum rationem formalem sacrilegii. Discrepat quodam modo Snaresn, iuxta quem distinguendae sunt species subalternae, continentes sub se alias spe­ cies infimas. Ratio distinctionis formalis esset repetenda, iuxta eum, cx modo quo res constituitur sacra vel quo sanctitas eius violatur, ideoque specie distingueretur sacrilegium fornicationis cum sacer­ dote, consecrato per castitatem quoad caelibatum, a sacrilegio per­ cussionis eiusdem, subtracti a plebe ct deputati cultui divino per re­ ceptionem inter clericos. Quod non sine specie veritatis dicitur. Vi­ detur, tamen, probanda sententia communior, quia diversitas profa­ nationis sat magna, quae est v.gr. in confessione sacrilega1’ et in abusu vasis sacri, potius est in actione materiali quam in formali sanctitatis violatione. In praxi haec controversia nullam difficultatem creat gcncratim confessario, quia paenitentes solent sacrilegia in concreto mani­ festare. 3. Sacrilegium personale committitur', a) circa quasli­ bet personas sacras (cf. n.90 a) : certo, violando privilegium canonis et fori; probabilius, etiam violando privilegium diver­ sarum immunitatum, quatenus Ecclesia suis iuribus in his non renuntiaverit ; b) circa personas ordine sacro vel vo· 13 Cf. Salmanti censes, tr.21 c.12 n.16. 14 Vermeersch, 11,249. u De reliffionc tr.3 1.3 c.l n.6-8. Sic speculative; nam practice, ipse Suasi (l.c., c.5) adhaeret sententiae communi propter ius ecclesiasticum, et nemo fert aperte adversatur nisi in quantum probabilitatem contrariae opinionis innuit ut v.gr. Noldin-Schmitt, 11,176. 18 Quoad communionem sacrilegam, opinatur Vermeersch, l.c., violationem sanctitatis absolutae cum relativa concurrere; sed rectius fortasse dicitur sacr legium personale nullatenus committi, quia Christus non se exhibet in sw persona, sed sub speciebus inanimatis, quae solae connotantur in recto. Cf. bt-1 sio, De iustitia et iure 1.2 c.45 dub.3 n.16. SACRILEGIUM. N.91 77 lis religiosis ligatas, per quodlibet peccatum, contra castita­ tem ab eisdem et cum eisdem vel circa easdem commissum, etiamsi incompletum sit quoad actum externum. Ad a): Talia privilegia sunt concessa personis dictis ex motivo religionis, ut aliquid sacrum personae annexum, ideoque ea concul­ cando fit sacrilegium; non vero, ut videtur, violando privilegium competentiae quod non exhibet nisi normam rectae administrationis ab Ecclesia sustentata (cf. c.122), ct ab Statu vix non ubique recepta. Privilegium canonis violatur per quamlibet iniuriam realem, non pure verbalem, quae feratur in clericum vel religiosum, etiam mere novitium, sive acquiparatum, quibuslibet factis attentando con­ tra eius integritatem, libertatem vel dignitatem, verberando, con­ spuendo, sordibus inquinando etc.ia. Privilegium fori violatur quatenus contra ius ab Ecclesia adhuc sustentatum, iidem vel trahuntur ad tribunalia saecularia ut rei, vel saltem conveniuntur coram indice laico, quamvis ab hoc non ci­ tentur, violata jurisdictione cxclusiva tribunalium ecc 1 esr asticorum 1B. Privilegium, vero, diversarum immunitatum, si clerici, eisque aequiparati, coguntur ad servitium militare praestandum, vectigalia sol­ venda et huiusmodi w. Ad b): Tum persona ordine sacro vel votis religiosis obstricta, quae libidini, etiam mere internae, personaliter indulget31, tum com­ plex eius in luxuria, reus fit sacrilegii ; ideoque duplex utrimque com­ mittitur sacrilegium, si uterque complex in peccato turpi fuerit per­ sona sacra. Qui vero fovet desideria vel morosas delectationes erga personam sacram, proprie non violat sanctitatem personae, sed pec­ catum eius internum induit malitiam sacrilegii propter circumstan­ tiam obiecti turpiter quaesiti, non aliter atque qui desiderat adulte­ rium, reus fit adulterii, quamvis re non adulteret. Applicationes: 1. Sacerdos qui, ex fine non venereo, laicum induceret ad peccatum carnale solitarie vel cum tertia persona com­ mittendum, non esset reus sacrilegii, quia sacer caelibatus eum tenet* 19 1T De omnibus privilegiis indiscriminatim loquitur Aertnvs- Damen, 1,441; privilegium competentiae excludunt Bali.Erini-Palmieri, tr.6 sect.l n.134; Ferreres-Mondrîa, 1,385; Marc, 1,581; Noldin-Schmitt, 11.177; Prümmer, 11,570; Gesicot-Salsmans, 1,280; Ubach, 1,636. Vermeersch, 11,251 de solis privile­ giis canonis ct fori intelligunt. u Cf. c.l 19.614.680.2343 ; AAS 3 (1911) 555-556. Ex primo canone citato liquido constat has iniurias induere rationem sacrilegii. 19 Cf. c.120.2341; CIC 40 (1948) 301. Ex his canonibus non eruitur viola­ tionem fori etiam nunc esse sacrilegam; sed plures hoc ex antiquo iure recte sentire videntur, v.gr. Arregui, 194; Ferreres-Mondrîa, 1,385; Genicot-Sals­ mans, I.2S0; Noldin, 11,177,1 b); tamen Vermeersch, 11,251, et Iorio, 11,45, iam fere negant rationem sacrilegii. M Privilegium immunitatis personalis importat exemptionem a servitio militari et a muneribus et oneribus publicis exercendis. In praxi raro inobservantia talis privilegii implicabit sacrilegium personale, praesertim grave (cf. c.121.141.614.680.2334 §1; D 1730-1732). Codex nullibi loquitur de immunitate fiscali; proinde tributa personis sacris imposita, vix possunt habere rationem sacrilegii, etiam ubi Ecclesia non declaraverit contrarium, aliter atque Prüm­ mer opinatur (11,540,3). 11 Sacrilegium non adesse in peccatis mere internis clericorum in sacris minus probabiliter aliquis sustinere potest, quatenus sacrum caelibatum derivet a sola lege ecclesiastica et non a publico castitatis voto, implicito in subdiaconatu. DE PRIMO PRAECEPTO quoad se ipsum, ct tantum propriam personam sacrat. Aliter Prum­ mer, 11,544; sed perperam, ut videtur, nisi laesio voti reponatur in effectu libidinoso ex quo suasio procedat". Ii converso sacrilega erit suasio violandi personam sacram, facta a persona non sacra. ?.. 'Religiosus professus, dignitate sacerdotali auctus, qui peccatum carnale committeret, unico gravaretur sacrilegio, quia eadem for­ maliter sanctitas duplici titulo, codcmque motivo religionis, esset inducta et duo praecepta non sunt nisi materialiter diversa. 3. Propter probabditatem sententiae eorum qui dicunt votum privatum castitatis inducere rationem sacrilegii personalis, non est necessarium declarare in confessione utrum votum violatum fuerit privatum an publicum. 4. Sacrilegium locale committitur : a) actionibus specia· liter repugnantibus loci sanctitati, quibus locus sacer, ut talis23, polluitur24, secundum c.1172, ita ut per se indigeat reconciliatione (cf. c.H73ss), sci.): a) homicidio, β) iniuriosa et gravi sanguinis effusione, γ) impiis et sordidis usibus, δ) sepultura infidelis aut excommunicari post sententiam declaratoriam vel condcmnatoriam, etiamsi actus violatori i no­ torii non fuerint, ideoque locum canonice non violaverint, dum­ modo in ipsa ecclesia, non in accessoriis, positi sint (c.1172. In ordine ad pollutionem ecclesiae aut coemeterii, quae independenter ab invicem per se occurrunt, etsi loca sint contigua (c.1172 § 2): a) Homicidio, non in iustam defensionem causato, acquiparatur suicidium ex antiquo iure: sufficit quod causa proxima mortis intra locum sacrum ponatur, etsi effectus extra illum sequatur, non vero viceversa. β) Iniuriosa et gravis effusio sanguinis intelbgitur, quae in ec­ clesia vel saltem ex ecclesia perficitur extra legitimam defensionem per vulnus notabile, graviter culpabile; non v.gr. inflicta alapa propter quam sanguis e naribus abunde effluat. 7) Impii et sordidi usus ii sunt qui sanctitatem loci dedecent, sive in se pcccaminosi, sive mere profani et absoni, v.gr. cultus haeretico­ rum, choreae, stabulatio equorum, nundinae, ludi theatrales (cf. c.1178) proiectioncs luminosaeactiones iudicialcs, aliae absonae exercitationes publicae litterariae, musicales vel scicntificacM. Usus Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.457. 23 Nimirum quatenus in eo vel intra eum fit aliquid dedecens locum sacrum. Cf. Suârez, De religione 1.3 c.S n.7. Unde si ecclesia explosivis destruatur, non locus sacer, sed res sacra violatur. Effectus huius pollutionis est quod locus ind'geat reconciliatione, ut denuo ad officia sacra adhiberi possit. Violatio non est confundenda cum sim· plici irreverentia, quae est in qualibet actione offendente sanctitatem loci ad cultum destinati; neque cum exeeratione, seu totali amissione consecrationis aut benedictionis, ita ut locus exeeratus dentio consecrari aut benedici debeat. Cf. c.lI74ss. ** Pius X, per S.C.Consistorialem, prohibuit in ecclesiis quaslibet proeictio· nes et cinematographies exhibitiones (AAS 4 [1912] 724). M Cf. c.2,3 in VI,23, e Concilio Lugdunensi II (a.1274) huiusmodi actus recensens, SACRILEGI UAL N.91 79 non implicat frequentem actuum repetitionem, sed interdum umeo actu longioris tractus haberi potest violatio sacrilega. δ) Sepultura infidelis intelligitur, illius qui voluntarie vivit sine baptismo, etiam inculpabiliter ; quare, sepultura catechumenorum et infantium, saltem a fidelibus natorum, quamquam non licet in ec­ clesia (sicut communiter neque sepultura fidelium cf. c.1205 § 2), tamen ecclesiam non violaret secundum communiorem opinionem ; sicut non violat caemetcrium sepultura catechumenorum (cf. c.1239 § 2) et infantium sine baptismo decedentium a parentibus catholicis b) Aliis actionibus, nominatim actibus externis luxuriae, saltem consummatis, probabiliter committitur sacrilegium, etsi pol­ lutio aut violatio canonica loci sacri per se non habeatur, ut fert sententia longe communior etiam post Codicem contra Vermeersch, 11,252; IV,100, aliosque paucos qui hoc in dubium revocant quate­ nus hi actus non refundantur in impios vel sordidos usus c.1172 § 1,3.° Et iurc quidem merito ; nam tales actiones implicant mora­ lem quandam profanationem, et aliud est ecclesiam pollui vel violari, quod taxative occurrit per actus c.1172 § 1 memoratos, aliud in ea admitti sacrilegium propter profanationem moralem. Unde quaelibet peccata externa luxuriae in ecclesia consummata, praesertim quae fuerint publica et completa, sunt gravia sacrilegia, iuxta communem fere sententiamÎT. Si vero non fuerint publica, et praesertim si non fuerint completa, non haberent probabiliter rationem sacrilegii, vel non nisi levem iuxta aliquos ex AA. memoratis * c) Actionibus violentis contra immunitatem loci sa­ cri vel religiosi, in tota sua amplitudine intclligcndi, seu cum accessoriis, cum per tales actiones jurisdictio ecclesias­ tica vel ius asyli adhuc vigentis violatur. Cf. c.1178.1179. Immunitati locorum sacrorum, ex qua soli auctoritati ecclesiasticae subi· ciuntur haec loca (c.1160), per concordata in pluribus regionibus deropatum' est cx parte, v.gr. quoad exactionem tributorum. Sed quibusdam actionibus, ut vastatione, spoliatione altarium, eversione murorum, violatione cadaveris in loco sacro repositi20, etc., indubie contra immunitatem ab Ecclesia vindica­ tam peccatur, violando specialem protectionem quae est c loco sacro. Ius asyli est privilegium locis sacris concessum, quo rei ad illa confugien­ tes, a potestate laicali inde non possunt extrahi sine assensu auctoritatis ecclesiasticae. Ecclesia pergit tale ius sibi mitigate vindicare pro ecclesiis et publicis oratoriis (c. 1179; cf. c.1191 §1). Etsi communius violatio huius iuris habeatur pro sacrilegio, est qui de hoc dubitet, collatis ad invicem c.1172 et 1179. Pro iure asyli locus sacer intelligitur sensu ampliori, non tantum spatium parietibus, lacunari ct pavimento inclusum, sed etiam loca accessoria, ut sacristia, turris, porticus30. d) Quoad furta rerum sacrarum vel e loco sacro, habetur an­ tiquum principium (c.21 C.17 q.4) : “Sacrilegium committitur auferen” Ferreres-MondrIa, I,3S5,IV; Gexicot-Sat.smans, 1,281; Aertnys-Damem, 1,442,11,4.» a Iuxta Prümmer, 11,547; A®rtxys-Damen, l.c., et alios pollutio, etiam secrctai est sacrilegium. Peccata incompleta externa sunt probabilius sacrilegia secundum opinionem Stt.Alfoxsi (1.3 n.459); sed admittit probabilitatem con­ trariae opinionis, quam inter recentiores sequitur v.gr. Noldin-Schmitt, 11,178 post multos veteres. • Sed ratio sacrilegii personalis aut realis non habetur, quia cadaver neque est persona, neque ad cultum destinatur. * Cf. Prümmer, 11,549. 80 DE PRIMO PRAECEPTO do sacrum dc sacro, vel non sacrum de sacro, sive sacrum de non sacro”. Prima forma implicat semper sacrilegium reale simul et lo­ cale; terna sacrilegium reale; quoad alteram, secundum plures auc­ tores sacrilegium non habetur, aut non constat haberi, nisi quando res ablata speciali vinculo cum loco sacro connectitur, ita ut ad locum sacrum pertineat vel eius usibus sit commodata aut custodiae con­ credita; secus habetur quidem aliqua levis irreverentia, sed non pro­ prie sacrilegium. Sententiam contrariam probabiliorem habet S.Al­ fonsus cum aliis °, estque magis conformis Corpori iuris canonici. Applicationes: 1. Levis profanatio, sed non stricte dictum sa­ crilegium, esset homicidium in oratorio privato, vel in semipublico non publice benedicto; vel aliquid privatim occulte edere in loco sacro ct similia. 2. Licet permittantur in ecclesiis, remoto si casus ferat Sanctissi­ mo Sacramento, congressus catholici, coadunationes religiosae, con­ centus musicae sacrae, concertationes catechisticac, aliaque huiusmo­ di, tamen proiectiones luminosae ct cincmatographicae repraesenta­ tiones omnino in ea prohibentur decreto Pii X 10 dec. 1912 (cf. nota 25). Neque in parte subterranea ecclesiae licet instituere spectacula, quia per modum unius cum ecclesia consecrantur (DA 3546). 3. Ubi mos ferat sine scandalo, ct dummodo fiat sine perturba­ tione divinorum officiorum, licitum est, vel potius toleratur, ven­ dere pia obiecta ad cultum vel devotionem adhibenda, v.gr. cereos, devotionaria, rosaria, sed praestat ut haec in aditu ad templum fiant 5. Sacrilegium reale committitur: a) indigna tractatio­ ne rerum quasi ab intrinseco sacrarum, a) sacramento­ rum, β) S.Scripturae, γ) reliquiarum sanctarum, sacramentalium, etc. Sacramenta profanantur per indignam confectionem, administrationem, susceptionem; per simulationem, irreverentem tractationem quoad modum ea custodiendi, finem intentum, etc., dc quibus in trac­ tatu de sacramentis. In profanatione Eucharistiae adest peccatum contra officium latriae, praeter sacrilegium reale; sed non ut vi­ detur, sacrilegium personale, ut supra, nota 16, dictum est. Similiter grave peccatum luxuriae commissum statim post communionem, vel dum sacerdos adhuc vestibus sacris est indutus, pluribus videtur habere rationem sacrilegii rcalis ** . β) S.Scriptui a, utpote verbum divinum continens, ad fines in­ honestos, v.gr ad stabiliendam hacresim vel ad res turpes, non adhibetur sine sacrilegio; levi tamen si agitur dc meris facetiis aut *x Lugo, De pacnitcntia d.16 n.470; Tamdurini, Methodus confessionis 1.2 c.8 n.5; Lessio, Dc iustitia et ittre 1.2 c.45 n.14; Noldin-Schmitt, 11,178,3 b. Pro Ballerini-Palmieri, lr.6 sect.l n.205 esset sacrilegium leve. w L.3, n.39. Cf. Vâzquez, Opusculum de restitutione c.5 § 1 dub.l n.5; Billuart, Dc religione diss.10 a.un., etc. Cf. c.2328. 33 Cf. tamen c.1178. Sic Laymann, 1.4 tr.10 c.7 n.9; Noldin-Schmitt, 11,178,2 b. 91 Sic v.gr. Vermeersch, 11,253; Cappello, De Sacramentis I4,361 ; Gaspar· Rf, Dc Eucharistia η.1196; Contradicunt alii, ut Iorio, 11,52. Cf. Luco, Dc pacnitcntia disp.16 n.524; S.Alfonsus, 1.3 n.463. SACRILEGIUM 81 iocis honestis, absque notabili scandalo vel periculo maioris irreve­ rentiae. Imo, interdum per verba S.Scripturae proprii sensus inoppor­ tune quidem sed sine ullo peccato manifestantur, vel facetiae fin­ guntur occasione versionis Vulgatae, v.gr. si quis tanquam antiquis­ simam efferat “congregationem taurorum in vaccis populorum”, alludens ad versionem minus felicem *. y) Reliquiae sanctorum, sive corpora, sive partes corporum, sive res quae aliqua relatione ad eas referuntur, profanantur eas male tractando, confringendo, usibus sordidis applicando. Cf. c.1289 § 2. Applicatio: Duplex sacrilegium committit qui, voto publico sim­ plici castitatis ligatus, matrimonium contrahit; quia violandi voti saltem periculum proximum incurrit, et quia sacramentum indigne suscipit. Sacrilegium grave committit, qui in statu peccati celebrat aut communicat; qui sacras species per diuturnum tempus in taber­ naculo sibi commisso non renovat, aut lampadenl Sanctissimi ultra diem extinctam habet ; qui sacras species tangit irreverenter, etc. b) Profanatione obiectorum sacrorum, benedictione constitutiva vel consecratione ad cultum proxime destinatorum, qualia sunt : a) vasa sacra, β) ornamenta ecclesiae vel ministro­ rum, γ) imagines, olea sacra, rosaria etc. Cf. c. 1150.1296. Vasa sacra: a) si ad sacrum ministerium immediate deserviunt, v.gr. ciborium, praesertim si sunt consecrata, ut calices ct patenae, non adhibentur ad usus profanos sine gravi peccato (cf. Dan 5,3), etiam si in dominium privatorum· transierint (cf. c.1150). Imo, ipse tactus non mere levis ct perfunctorius istorum vasorum, quant diu species continent, sub gravi est vetitus extra casum necessitatis (incend’i, viatici deferendi, profanationis vitandae) omnibus qui ad diaconatum non sunt promoti ; quando sacras species non conti­ nent, adhuc vasa consecrata nequeunt tangi nisi a clericis et sacristis (c.1306 § 1)“, itemque ab iis quos insta causa excusat, v.gr. ab artificibus quibus deauranda committuntur, sine praevia neque con­ sequenti exsecratione (DA 2620) ; β) si ad sacrum ministerium re­ motius et mediale inserviunt, possunt ex rationabili motivo ad usus profanos sine peccato adhiberi, v.gr. ampullae aquae et vini, pelvis, tapetes, etc. Similiter si, secluso contemptu, adhibentur quaedam re­ cepta consuetudine ad usus profanos, v.gr. incensum, candelae, rami, aqua benedicta. β) Ornamenta ecclesiae vel ministrorum pleraque debent esse benedicta; omnia, vero, postquam benedicta fuerunt vel usibus sacris applicata, ad usus profanos nequeunt adhiberi (c.1296 § 1), nisi quoad supellectilem non benedictam iusta causa habeatur, remoto scandalo et contemptu, v.gr. si cinguli, tapetes, candelabra, adhibeantur ad ornandam scaenam aliquam, praesertim piam (cf. c.1296 § 2; 1537). Neque omnia benedicta cum eodem rigore segregantur a profanis u Usus profanus foliorum Scripturae dilaceratorum, qui sine contemptu fiat, non est profanatio, sicut neque imaginum sanctarum non benedictarum. Attamen, usus sordidus vitandus est, ct sine sacrilegio non haberetur, si liber sacer in­ teger manserat. M Tangere sine necessitate pallas vel corporalia in missis adhibita, pariter non licet, sub peccato veniali, nisi clericis et sacristis, donec primo lota non fuerint a clerico ad normam c.1306 § 1-2. usibus; sic non peccat qui, secluso contemptu, ad usus profanos adhibet candelas, incensum, aquam, ramos benedictos. Ceterum, non sola indigna eorum tractatio est sacrilega, sed etiam negligentia habita in cis decore conservandis, mundandis, reficiendis, etc.; adeo ut notabilis incuria ct sordes, praesertim circa vasa consecrata ct supellectilem proximius ad sanctum sacrificium inservientem, v.gr corporalia, debeant argui de gravi sacrilegio. 7) Imagines sive sculptae sive pictae, post benedictionem sunt sacrae, ct ad finem religiosum et cultum exclusive destinandae; ideo fini profano non applicantur sine sacrilegio, levi tamen nisi accedat magna irreverentia vel scandalum. /Iliae imagines, quae quidem ra­ tione artis, historiae, propagandae etc. conficiuntur, quodeumque de­ mum sit obicctum repraesentatum, profanationem non patiuntur, nisi quis specialem carum contemptum intentione vel re ostendat. B Quoad excerationem rerum' consecratarum vel profanationem rerum benedic­ tarum et subsequentem earum usum ad fines communes, haec videntur dicenda: mitigata severitate antiquae disciplinae, quae res semel benedictas vel consecra­ tas comburendas praecipiebat, cum finibus sibi propriis applicari amplius non pot­ erant (cf. e.38,39; D 1 de consecr.), licitum videtur ex iusta causa, et secluso contemptu, considio exeerare et profanare sacram suppellectiletn, v.gr. defor­ mando totaliter ornamenta sacerdotalia, vel calicem aut ciborium ad informem massam metalli igne vel ferro reducendow. Amissa autem benedictione vel consecratione, aliqui censent liuiusmodi res semper posse in posterum adhiberi ad usus profanos non sordidos®; alii non pauci permittunt istam destinationem quando, praeterea, forma obiecti sacri totaliter mutata est. c) Qualibet violatione bonorum ecclesiasticorum, sive mobi­ lium sive immobilium. Bona ecclesiastica distinguenda sunt a bonis ecclesiasticorum, quatenus haec pertinent ad privatum patrimonium ecclesiasticorum, etsi proveniant a prioribus; illa vero sunt ipsius Ecclesiae, ct quidem non per meram destinationem, sed cum iam dc facto tradita ct acceptata fuerunt, destinanda cultui divino sus­ tentando, ministris religiosis alendis, fabricae ecclesiae nutriendae ct cetera; circa quae ecclesiastici non habent dominium absolutum sed ea nomine Ecclesiae possident. Talia sunt bona quae constituunt beneficium ecclesiasticum, stipendia mis­ sarum in collccturiis dioecesanis detenta et nondum distributa, bona domorum religiosarum qua tabum, etc.; ipsa loca sacra, quorum effractio, spoliatio, incen­ dium, implicat consequenter sacrilegium rea.le, nisi legitima sit causa expugnandi hostes in bello, illo loco pro arce utentes30. Applicatio: Non facit sacrilegium realc testamentarius qui non tradit Ecclcsiac legatum illi relictum, vel qui decimas debitas non solvit, vel qui a sacerdote summam pecuniae arripit, quam ille pro missarum stipendiis perceperat, etiam si missae nondum fuerint ce­ lebratae. Severius tamen Lehmkuhl, 1,523. 92. Scholium. Ex iure poenali Ecclesiae “qui sacrilegium per­ petraverit, pro gravitate culpae ab Ordinario puniatur, salvis poenis iure statutis contra aliqua sacrilegia” (c.2325). Iam vero: «) Adversus sacrii eg a personalia, continent poenas speciales ca­ nones: 2341, contra violatores privilegii canonis; 2343, contra ini· 31 Cf. De voluntaria utensilium sacrorum exeeratione : PerMorCanLit U (1926) 80-83. ” Cf. C.Gennari, Consullasioni canonichc cons.33. • Licet, igitur, in bello expugnare ecclesiam, in quam, velut in arcem, hostd se receperint ad resistendum (Vermeerscm, 11,252). SI MON IA cientes violentas mantis in personas clericorum; 2388 (cf. 2358 2359), contra violantes votum castitatis religiosum, corumque complices. p) Adversus sacrilegia localia: 2329, contra violatores ecclesiae aut coemeterii; 2339, contra tradentes sepulturae ecclesiasticae ca­ davera excludenda ; 2328, contra violantes cadavera vel sepulcra mor­ tuorum. 7) Adversus sacrilegia realia: 2320, contra profanatores Sanc­ tissimae Eucharistiae; 2322 (cf. 2366.2367), contra simulantes missae celebrationem aut paenitentiae administrationem ; 2321, contra sacer­ dotes indebite celebrantes; 2345.2346, contra usurpatores bonorum ecclesiasticorum; 2347.3.° contra alienantes illegitime bona eccle­ siastica. ζί A’ 7 1 C U L U S /II De simonia Summa rerum dicendarum: Acturi de simonia, exponemus primum eius con­ ceptum et divisiones; deinde, principia de natura et f/rav tate vtriusque formae simoniae, iuris sci. divini et ecclesiastici; tertio de effectibus naturalibus, iuridicis et poenalibus. S.Thomas. 2-2 q.100; S.Ai.fonsus, 1.3 n.49-120; SuXrez, Dc rel:gione tr.3 1.4; Billuart, Tr. de religione ct vitiis oppositis diss.ll; Reuter, 11,452-498; A.Leinz, Dic Simonie (Friburgo de Br. 1902). 93. I. Simonia, dicta a Simone Mago, qui pecunia co­ natus est emere potestatem dandi Spiritum Sanctum (Act 8,18-24) est studiosa voluntas paciscendi de re spirituali, vel eidem essentialiter adnexa, vel etiam pure temporali, quae propter periculum irreverentiae erga res spirituales a lege na­ turali vel ecclesiastica prohibetur. Reducitur, proinde, ad sa­ crilegium real e 1 °, a quo tamen specie infima videtur distin­ gui; et propter momentum ct amplitudinem materiae solet separatim tractari. Dicitur: Studiosa voluntas, non modo deliberata, quae pro omni peccato formali requiritur, sed etiam aliquo modo electrix mediorum, ct saltem interius viam inchoans ad pactum simoniacum. Indicari etiam potest hac expressione, simoniae existentiam in quibusdam pactionibus a voluntate pendere. Paciscendi, ponitur sensu lato, pro qualibet conventione de rebus in definitione indicatis ex qua exurgat aliqua obli­ gatio, licet ad effectum non deducta, etiam tacita et virtualis, Sic Suârez. De rcliff'onc 1.3 c.l n.2-4, quem multi sequuntur. Contrarium tinnit Caietaxus, ht 2-2 q.100 a.l, cui consentit Merkelbach, II.810, quia sacri­ legium sit per commutationem involuntariam rei sacrae, rem irreverenter trac­ tando; simonia, autem, per commutationem voluntariam, rem sacram profanis aequiparaudo. 84 DE PRIMO PRAECEPTO in qua scl. animus simoniacus expresse non manifestetur, sed cx circumstantiis colligatur (c.728). Merum autem officium naturalis gratitudinis, sive antidorale, in pactum nullatenus deductum, quo beneficiarius impellatur sua sponte ad com­ pensationem, non infert simoniam, quamvis sub eius spe fac­ tum fuerit obsequium ; nam voluntas donatoris non intende­ bat creare obligationem, sed titulum ex quo donatarius a seipso adduceretur ad compensationem. Spirituale intelligitur quidquid cx Dei vel Ecclesiae in­ stitutione ad salutem animarum immediate, ratione sui ipsius et ab intrinseco, ordinatur. Potest autem aliquid esse spirituale: a) fornialitcr, seu quoad ip­ sam substantiam, ut gratia sanctificans, donum Spiritus Sancti; β) causaliter, seu ratione effectus ab eo producti, ut sacramenta concio, benedictiones; 7) effective, seu participative, tanquam usus potestatis supernaturalis, vel actus proxime procedens a rebus formaliter vel causaliter spiritualibus, ut dispensatio a voto, absolutio a peccatis, praesentatio ad officium ecclesiasticum, et in genere exercitium potestatis ecclesiasticae. Spirituali essentialiter adnexum est quodlibct tempo­ rale, quod ratione alicuius spiritualis, cum quo nectitur, ita ad salutem animarum ordinatur, ut sine spirituali nullo modo esse possit. Nimirum temporale connecti potest cum spirituali: a) antecedEnter, si res temporalis praecessit rei spirituali super­ venienti, v.gr. calix aureus consecrationi cius factae, vel praedium iuri patronatus ei inhaerenti; tunc temporalis habet et retinet suam aestimabilitatem et valorem intrinsecum, independenter a re spirituali; b) consequenter, si res temporalis consequitur rem spiritualem prae­ existentem, ab eaque dependet tanquam a causa, v.gr. beneficium ecclesiasticum accedens ad officium susceptum, ut accessorium eius sorti alligatum; tunc res temporalis non est in se aestimabilis sepa· ratim a re spirituali, quia secundum moralem hominum aestimationem unum cum ea efficit; c) concomitanter, si res temporalis nec prae­ cessit nec consequitur rem spiritualem, sed simul est cum ea, v.gr. labor impensus in sacris functionibus. Haec concomitantia duplici­ ter haberi potest scl.: a) ab intrinseco, quando per se necessario el inseparabiliter coniungitur temporale cum spirituali, quasi in unum morale, ideoque aestimabilitatem ab eo contradistinctam nullam ha­ bet, v.gr. labor celebrationi missae cx natura rei coniunctus, qui est quasi intrinsecum constitutivum illius functionis spiritualis; β) a‘ extrinseco, quando per accidens, non necessario et separabiliter coniungitur temporale cum spirituali, tanquam aliquid distinctum ideoque retinet suam aestimabilitatem propriam et separabilem a re spirituali, v. gr. iciunium sex horarum ct iter longum ad celebranda® missam hora duodecima et in loco dissito. Temporale, est quaelibet res pretio aestimabilis, commo· dum profanum et terrenum afferens, quae nec ratione sui nec ratione alterius cum quo sit coniuncta ordinatur imme­ diate ad salutem animarum, ut pecunia, famulatus, interces­ sio in favorem alicuius, etc. Unde res latissimo sensu accipitur, iuxta modum loquendi maio­ rum, inde a S.Gregorio Magno (cf. c.l 14 C.l q.l ; c.l C.l q:3) pro quolibet: a) munere a manu, seu pecunia ct alia quae ad eam redu­ cuntur pretio aestimabilia, quasi ad manum ab uno in potestatem alterius transmissa, v.gr. praedia, libri, remissio debitorum, conces­ sio alicuius iuris vel pensionis etc. ; β) munere a lingua, seu quolibet emolumento pretio aestimabili, quod unus alteri locutione procurat, v.gr. pro eo intercedendo, eum laudando, etc.; 7) munere ab obse­ quio, seu famulatu above servitio temporali alteri praestito, cius v. gr. negotia gerendo, eidem consiliis assistendo etc. Prohibitio naturalis vel ecclesiastica dicitur, quia si datur aequiparatio rei temporalis ac spiritualis, et altera in compensationem alterius traditur, eiusmodi pactio ipso iure naturali vetatur; sed etiam deficiente tali aequiparatione, quae­ dam pactiones vetantur ab Ecclesia ex motivo religionis ad arcendum periculum irreverentiae vel propter speciem simoniae, et in tali casu lex ecclesiastica non violatur sine vera simonia 41* . Non habetur simonia cum temporale da­ tur non pro re spirituali [per modum sci. commutationis cum ca], sed cius occasione ex iusto titulo a sacris canonibus vel a legitima consuetudine recognito (c.730). 94. Applicationes: 1. Ratio est, quia sic non fit aequiparatio et compensatio rei spiritualis et tem­ poralis, neque commutatur una pro alia, sed urgetur titulus aliunde existens, sive solus, sive nova ratione corroboratus. Tituli autem recogniti sunt potissimum: debita sustentatio, labor extrinsecus; imo etiam intrinsecus indebitus, quatenus refundatur in dammum emergens vel lucrum cessans 43, liberatio ab iniusta vexa­ tione, pura gratitudo non compensatoria, legitima consuetudo in casu simoniae iuris ecclesiastici. De aliis titulis infra tractabimus. Nunc exponemus ampliori calamo titulum honestae sustentationis, applicatum ad functiones sacras, praeser­ tim ad missae sacrificium. 2. Non est simonia exigere a fidelibus oblationes legitime ap­ probatas43, nec taxas in dispensationibus vel gratiis concedendis im­ poni solitas, nec stipendia pro missis applicandis vel sacramentis administrandis aut aliis functionibus sacris peragendis secundum canones determinata. Ratio est, quia in omnibus his casibus non exercentur functiones sacrae pro pecunia, sed stipendia accipiuntur propter functiones impletas—accedente in­ terdum novo titulo contractus innominati do ut facias (cf. c.1544 §2) sicut de missa alibi dicetur—quia existunt tituli legitime approbati, sive sustentatio41 Cf. Reiffenstukl, Ius canonicum 1.5 tit.3 n.26s; Bii.luart, Dc religione diss.ll a.2. Vetantur, autem ab Ecclesia, cum hoc expresse dicit legislator, sive formaliter ut in c.1441, sive xirtualiter, v.gr. prohibendo sub poenis simoniae (Ferreres-Mondrîa, 1,386,7.°). 43 Cf. Laymann, 1.4 tr.10 c.S n.41-42. ° Cf. C.831.1234-1235 et CIC 19 (1927) 161; c.1303.1507-1909. 86 DE PRIMO PRAECEPTO nis onerum pontificatus, sive commutationis quando vota dispensantur com­ mutando illa ex parte in eleemosynam, sive mulctae in dispensationibus subeun­ dae, etc., quoad taxas in cunis impositas; quoad stipendia vero missarum aliarumquc sacrarum functionum, adest universaliter titulus sustentationis ministiorum cultus, sicut quorumlibet qui in gratiam aliorum occupantur, ordi· nante Domino eos “qui evangeLum annuntiant de evangelio vivere” (cf. 1 Cor 9,7-14; Lc 10,7). Potestas ecclesiastica, sicut facit civilis quoad aliquos suos ministros, determinavit iuxta ordinationem Domini, modos quibus congruae ministrorum sacrorum sustentationi provi­ deatur per reditus beneficiorum, stipendia missarum, oblatio­ nes fiddium. Stante hac determinatione, nulla ex tribus mali­ tiis simoniae subsistit in stipendiis exigendis. Nam: iustitia salvatur, quia ex divina dispositione “qui in sacrario operan­ tur, quae de sacrario sunt edunt” (1 Cor 9,13); gratuitas non violatur, quia ipse Deus correlativam ministeriorum et sti­ pendiorum obligationem permittit ” ; aequi paratio, denique, rei spiritualis et temporalis non habetur, quia pecunia datur ratione subiecti, non ratione rei, commensurata non labori ministri, sed condicioni personae requirentis congruam sus­ tentationem sibi ex iustitia debitam a beneficiariis sui mi­ nisterii, ideoque exigibilem, etiam si secus habeat unde vi­ vat 4δ. 95. I. Dividitur: Ratione materiae in simoniam: a) Iuris divini, et quidem naturalis, ex ipsa rerum natura derivans, quae est “studiosa voluntas emendi vel vendendi pro pretio temporali rem intrinsece spiritualem, ex. gr., sa­ cramenta, ecclesiasticam iurisdictionem, consecrationem, in­ dulgentias, etc., vel rem temporalem rei spirituali adnexam ita ut res temporalis sine spirituali nullo modo esse possit, ex. gr., beneficium ecclesiasticum, etc., aut res spiritualis sit obiectum, etsi partiale, contractus, ex. gr., consecratio in ca­ licis consecrati venditione” (c.727 § 1). In simonia iuris divini semper infertur de facto iniuria rei spirituali, conventionem ineundo saltem inchoative pro pretio temporali uno ex tribus modis: aut de re pure spirituali; aut de re temporali spirilualisata, ut infra explicabitur; aut de re mixta, sed assumendo pro commutatione utrumque elementum spi­ rituale et temporale. Applicationes: 1. 44 Gratuitas missae alionnnqiic ministeriorum vero quodam sensu subsistit, etiam percepto stipendio. Nam, sicut pictor d'cîtur gratis pingere, si solos colores aliosque sumptus ad pingendum necessarios accipiat cum cibi sustenta­ tione, sic sacerdos gratis cekbrat vel functiones sacras peragit, si sola neces­ saria ad sanctum Sacrificium vel ad ministeria exigit, inter quae est ipsius cor­ poralis sustentatio. Cf. Luco, De eucharistia disp.21 sect.l n.13. 48 Cf. c.1473; Suarez, De rclifiione tr.3 1.4 c.46; Bo.xacina, De sacramentis d.4 q.8 punct.8 n.2; Vermeersch, 11,263-266, in quo aliae sententiae minus probatae referuntur ex Laymiann et De la Taille, SI .MON IA. 87 2. Non est simonia turis divini dare rem spiritualem pro spiri­ tuali, v.gr. missam auditam pro rosario recitato, vel mixtam pro mixta, v.gr. calicem pro ciborio. b) Iuris ecclesiastici, quae adest in contractibus one­ rosis per se licitis, sed ab Ecclesia propter periculum vel spe­ ciem simoniae vetitis, in quibus spiritualia, temporalia vel mixta dantur respective pro aliis spiritualibus, temporalibus, mixtis. Applicatio: In simonia iuris ecclesiastici non necessario infer­ tur irreverentia, praesertim gravis, rebus spiritualibus, quia non adest comparatio spiritualis cum temporali, sed commutatur res spiritua­ lis pro spirituali, v.gr. rosarium pro missa; aut mixta pro mixta, v.gr. calix consecratus pro ciborio benedicto; aut temporalis pro temporali, v.gr. officium sacristae pro pecunia, cum periculo pro­ ximo irreverentiae. In lure sic describitur: “Dare res temporales spirituali adnexas pro temporalibus spirituali adnexis, vel res spi­ rituales pro spiritualibus, vel etiam temporales pro temporalibus si id ob periculum irreverentiae erga res spirituales ab Ecclesia pro­ hibeatur” (c.727 § 2). 2. Ratione actus in simoniam: a) mentalem, si mere interno actu concipitur et in eo sistit {pure mentalis), vel etiam si, interne concepta, ad opus externum cum intentione simoniaca proceditur, sed sine ulla externa manifestatione, sive expresse et formaliter sive tacite et acquivalcntcr, ita ut neque ex adiunctis colligatur animus alium obligandi (intentionalis), v.gr., si clericus praestet servitia episcopo cum ani­ mo mere subiectivo eum obligandi ad conferendum sibi bene­ ficium 4C. b) conventionalem, si expresse vel tacite intercedit pactum commutationis, sive ex neutra parte sit adhuc ulla­ tenus execution! mandatum {pure conventionalis), v.gr. si pactum est de beneficio conferendo sub condicione onerosa, sive ex alterutra sit saltem inchoata exeeutio (conventiona­ lis mixta seu semirealis), v.gr. si beneficium est iam collatum et condicio manet implenda a beneficiato ; c) realem, si pactum initum, ex utraque parte saltem inchoative mandatum est iam execution!, v.gr. si unus solvit pecuniam et alius ei canon icatum vel saltem chirographum collationis contulit*47 ; 4’ Veteres AA. apprime distinguebant utramque hanc formam, pure menta­ lem ct intentionalem, sed d stinctio non habet momentum practicum; utraque est peccatum simoniae, sed neutra dcl.ctiim, deficiente nota e.xtenontatis. 47 Etiam quando permutatio rei pure spiritualis fit pro temporali, simonia rcalis nondum adest tradita re spirituali, quamdiu stipulatum pretium nondum fuerit solutum. Aliter Caietanus,· Dc simonia q.2; D.Soro, De iustitia et ture 1.9 q.8 a.!; Saluanti censes, tr.19 c.l n.18. d) confidentialem, quae, a Pio IV inducta, est casus specialis simoniae conventionalis vel realis in materia dumtaxat beneficiaria, quando sci. non existunt elementa pro actione in iudicio ad exigen­ dam execulionem pacti, utpotc illiciti, sed condiciones onerosae fun­ dantur in confidcntiali reservatione, seu in fide data a beneficiario quod tempore statuto resignabit beneficium sine legitima auctoritate in favorem alterius, vel partem fructuum in certum finem reser­ vavit, etc. * 96. III. Principia: 1. Malitia specifica: Utraque si­ monia, iuris divini et ecclesiastici, ad eandem speciem mora­ lem pertinet, quia utraque offendit eidem virtuti religionis, et prohibetur, vel natura rei vel lege ecclesiastica, ex eodem motivo formali religionis, propter reverentiam spiritualibus debitam. Et quamvis in simonia iuris ecclesiastici non fit comparatio rei spiritualis cum temporali, adest periculum pro­ ximum, vel etiam species simoniae iuris divini40. V' Malitia theologica: Simonia est: a) peccatum grave ex genere suo; b) et quidem: a) simonia iuris divini, ex ge­ nere suo toto; β) simonia iuris ecclesiastici, ex genere suo 2. non toto. Constat tum ex natura rei, quia violat virtutem inter morales maximam ; tum ex expressionibus quibus in antiquo iure designatur ut pestis, vulnus canccrosum, lepra50; tum ex poenis canonicis quae praesupponunt gravem culpam moralem et attingunt, ut videtur, etiam simoniam iuris ec­ clesiastici. Ad b,a) : Simonia iuris divini non potest esse peccatum leve nisi ex imperfectione actus, quia quaelibet res spiritua­ lis, vel infima, longe superat excellentia qualibet res tempo­ rales vel pretiosissimas, ideoque gravis irreverentia habetur in qualibet aequiparatione rei spiritualis cum temporali81. Ad a): S.Scriptura (zXct 8,20): “Pecunia tua tccum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri.” Tertullianus : “Praesident probati quique seniores, honorem istum non pretio, sed testimonio adepti ; neque enim pretio ulla res Dei constat. Etiam si auod arcae genus est. non de honoraria summa quasi redemptae religionis congregatur” ”. 4Λ Cf. Lehmkuhl, 1,545 nota; Conte a Coronata, Institutiones iuris canonici 11,712; Ferreres-MondrIa, 1,392 N.B. * S.Thomas, 2-2 q.100 a.l c et ad 7 refert, praeter malitiam irreligionis, etiam iniustitiam in venditione materiae cuius venditor non est dominus sed dispensator (cf. 1 Cor 4,1), et contemptum gratuitae originis requirentis ut spiritualia gratis accepta gratis dentur iuxta praeceptum Domini (cf. Mt 10,8). «° Cf. c.6 X,3,5; c.7 C.l q.lj c.14 C.l q.l. 61 Cf. S.Thomas, 2-2 q.100 a.l; S.Alfonsus, 1.3 n.49. a Apologeticum c.39: ML 1,469-470. 89 SIMONIA. \ 95-Of Ad b,/? ): Simonia iuris ecclesiastici, quamquam offendit virtuti religionis, hoc habet non ex natura sua et ab intrin­ seco, sed a prohibitione Ecclesiae ; iam vero prohibitiones ec­ clesiasticae attemperantur gravitati materiae, et in casu, pro minore periculo irreverentiae vel pro levitate materiae, quae­ dam urgentur sub levi iuxta omnium sententiam. 3. Requisita ad simoniam iuris divini: Ad simoniam iuris divini non requiritur ut explicite et formaliter fiat aequi­ peratio inter spirituale aut spiritualizatum et temporale, sed sufficit ut implicite et virtualiter unum aestimetur aut detur vel accipiatur tanquam debita compensatio pro altero. Ex­ plicatur : Comparatio debet fieri ex motivo primario et proximo unum pro alio tanquam compensatione obtinendi, ita ut aliud motivum, saltem principale, conventionis non habeatur praeter novam obligationem temporalem quamcumque creandam in donatario rei spiritualis, sive iustitiae sit, sive fidelitatis, sive etiam merae benevolentiae et gratitudinis. * fi··?"/ I ■ - »— Aequiparaho explicita et formalis haberetur, si actus expressae intentionis tenderet directe et immediate ad permu­ tandam rem pro re, etsi alia motiva secundaria et impulsiva accederent; unde altera consideraretur subjective et iuxta ma­ nifestationem mentis, tanquam compensatio alterius, defi­ ciente alio titulo apto ad permutationem, v.gr. si confessarius absolveret criminalem indispositum, volentem vitare infa­ miam, quia accepturus esset pecuniam. Aequiparatio tacita et virtualis haberetur, si voluntas non tenderet directe et immediate ad permutationem, sed ad alium actum in quo exercite et implicite contineretur intentio permutandi, quia nullum aliud motivum magis proximum et immediatum intercederet ad unam rem dandam, quam inten­ tio obtinendi aliam rem ; unde in voluntate dandi in talibus adiunctis includeretur intentio commutandi rem pro re; verbi gratia si aliquis praestaret servitium collatori alicuius benefi cii in adiunctis obligantibus collatorem ut beneficium confer­ ret servitori. Si vero habetur aliud motivum immediatum honestum, propter quod detur res sine permutatione (debita sustentatio labor extrinsecus, privatio lucri secus percipiendi, liberatio ab 90 DE PRIMO PRAECEPTO iniusta vexatione, pura gratitudo non compensatoria, etc.) M, non existit simonia, etiam si intentio obtinendi aliam rem sit motivum remotum et impulsivum actionis, v.gr. si clives dat eleemosynam pauperi ex immediato et principali motive incligentiarp levandi, sed simul ut pauper preces effundat pro eo 54. Applicationes: 1. Simonin iuris divini est: a) Tenipnralia dare, sive formalitcr sive virtualiter, sive cxplicito sive implicito pacto quomodocumque alterum obligante, etiam ex mera fidelitate pro re formalitcr, causaliter vel effective spirituali, tum sola tum aliae tem­ porali antecedenter vel concomitanter intrinsece adnexa, in eius ni­ mirum commutationem, seu ex primario motivo unum pro alio ha­ bendi. Etenim non solum res pure spiritualis, vel pars spiritualis rei mixtae, sed etiam res temporalis consequenter vel concomitanter intrinsece adnexa spiritualibus est spiritualizata, ct non retinet aestimabilitatem temporalem, ut supra dictum est, quia vel unum efficit cum spiritualibus si consequenter, vel amittit proprium valorem si concomitanter intrinsece illis adnectitur 33 ; unde simonia iuris divini esset, si quis venderet ius ad reditus beneficii, quod totum quantum coniungitur cum officio, vel si quis pecuniam exigeret pro labore celebrandi missam. b) /lugere pretium temporalium antecedenter spiritualibus ad­ nexarum, propter accedentem consecrationem, benedictionem, indul­ gentias (cf. c.730.1539 § 1), quia sic venderentur spiritualia. c) Pretio temporali obtinere sibi beneficium, vel pro collatione beneficii compensationem exigere; non vero, licet sit summe pericu­ losum, compensare expensas intercessionis spontaneae, scripturae praesentationis, etc., nisi forte hac via praecludatur praesentatio aliorum qui haec non faciant33, quia sic retribuitur servitium tempo­ rale factum praesentato. Similiter nulla est simonia meris precibus implorare ut quis det beneficium vel intercedat, vel cesset a concur-63 63 Nihilominus, "pro administratione sacramentorum minister nihil, quavis de causa vel occasione, sive directe sive indirecte exigat, aut petat, praeter oblationes" legitime statutas ct a S.Sede approbatas (c.736.1507). M Innocentius XI damnavit duas propositiones sequentes (D 1195-1196): "Dare temporale pro spirituali non est simonia, quando temporale non datur tanquam pretium sed dumtaxat tanquam motivum conferendi vel efficiendi spirituale, vel etiam quando temporale sit solum gratuita compensatio pro spi­ rituali, aut e contra”. "Et id quoque locum habet, etiamsi temporale sit principale motivant dandi spirituale, imo etiamsi sit finis ipsius rei spiritualis, sic ut illud pluris aesti­ metur quam res spiritualis". Ad rectum sensum damnationis capiendum notare iuvat: motivum intelligi in casu quod non sit iustus titulus occasione rei spiritualis exigibilis; compen­ sationem gratuitam, non significare meram spem accipiendi remunerationem ex liberalitate alterius, sed sub specte gratitudinis creari titulum requirendi rcinunerationem a donatario. “ Laymann, 1.4 tr.10 c.8 n.42 conatus est salvare aestimabilitatem tempo­ ralem laboris intrinsece concomitantis opus spirituale, in ordine sci. ad ope­ rantem ipsum, non ad opus spirituale, secundum genericam rationem servitii in gratiam alterius praestiti. Sed frustra; nam, ut aliquid sit pretio aestimabile, debet fieri ut quod uni est laboriosum, alteri sit utile, lam vero, temporale spiritualibus intrinsece adnexum, v.gr. opus externum celebrandae missae, qua tale, non conducitur, nihilque interest petenti celebrationem, ideoque ex solo valore operis aestimatur. Cf. F.Maurer, rbbeitslohn and Honorar fiir siindhaftt Handlungen: «katliTh 33 (1909) 480-4S3. M Cf. ASS 40 (1907) 9J-92. SIMONIA. 91 rendo, quia in his nulla adest conventio neque tacita, dummodo, nullum emolumentum temporale simul ei offeratur quod ex circum­ stantiis accipiendum sit ut titulus obligans ad collationem, interces­ sionem, cessationem a concursu per quam via paretur ad beneficium alteri concurrenti. d) Dare vel arridere temporale principaliter ad obtinendum vel procurandum spirituale, sci. tanquam titulus primarius obtentionis; quia motivum secundarium non destruit malitiam primarii. 2. Simonia iuris divini non esi: a) Emere vel vendere pro pure temporalibus spiritualia temporalibus consequenter vel concomitan­ ter extrinsece adnexa, “dummodo pretium non augeatur propter ad­ nexam rem spiritualem” (e.730). Nam res temporales antecedenter vel concomitanter extrinsece adnexae spiritualibus, utpote separa­ biles, suam retinent aestimabilitatem independentem a re spirituali; unde licet, ex natura rei, pro calice, qui est consecratus, pretium exquirereSI; pro cantatione missae, imo pro speciali affectione erga reliquias ab alio postulatas, pecuniam exigere. b) Pro pretio temporali tradere instructionem de rebus sacris quae non solum ad bonum spirituale ordinantur, sed etiam utilita­ tem temporalem praestant, augendo culturam, excolendo ingenium et cetera. Accedit titulus debitae sustentationis, qui potest applicari etiam cum instructio ordinatur ad solam utilitatem spiritualem, v.gr. instructio pro prima communione suscipienda, nisi aliunde huic ti­ tulo ïam sit satisfactum, v.gr. mediante beneficio. e) Ex pura hberalifate, consanguinitate, benevolentia, above affectu stricte personali, in pactum nullatenus deducto, dare spiri­ tualia vel temporalia mere ad captandam benevolentiam aut sub spe, imo ex fine subiectivo principali, accipiendi correlative aliquid tem­ porale vel spirituale ex pura gratitudine a donatario; idque, etiam si talis spes vel finis sit manifestus, dummodo nulla conventio, neque implicita, nullaque palliata renumerationis obligatio sub ementita gratitudine exurgat in donatario; v.gr., si pauper offerat rosarium pro divite a quo multa beneficia accepit, fretus quod dives, hoc obsequio commotus pro sua caritate, novas clcemossj-nas ipsi impertietur. Nam dare aliquid ex gratitudine, quia donator hoc sibi debeat, non est illud vendere; neque intentio obtinendi aliquid ex tali gratitudine est intentio pretii. d) Ex motivo subiectivo et fine operantis praecipuo obtinendi preces pauperis ct stipendium divitis, dare eleemosynam priori ut oret pro donatore, et celebrare missam ad intentionem posterioris, quia obtulit pingiie stipendium, etiam aliter non celebraturus. Nam si ipsae preces ct missae sacrificium non aestimentur vili pretio, sed eleemosyna detur pauperi quia talis est, ac missa habeatur ut occasio stipendium, aliunde debitum, exigendi, non potest esse quaestio simnniae iuris divini ”, quamquam adest turpis deordinatio et ava­ ritia. ” Idem valet dc thecis in quibus sacrae reliquiae includuntur; sed quia "Sacras reliqu as vendere nefas est” (c.12$9 §1), ad thecam vendendam opor­ tet prius extrahere reliquiam. Olim prohibebat similiter Ecclesia ne res bene­ dictae vel consecratae venderentur; sed talis prohibitio non iam sustinetur (cf. c.1539 §1), licet indulgentiae adnexae rebus vendendis cessent, si tales res vendantur (c.92l §2). u Contrarium tenuerunt quidam AA. rigidi, ut Concina. Modeste, illo ipso e) Vendere vel emere ius sepulturae in loco honoratiore; ven­ ditur enim non ipsa sepultura ecclesiastica ut pars coemeterii, in quo esset simonia, sed res temporalis, seu ius excludendi alios ab illo loco praestantiore89. f) Sese liberare a vexatione, calumnia etc., quibus aliquis, in necessitate constitutus, privatur arbitrarie sacramentis °0, vel calum­ niatur apud collatorem beneficii, etc. Nam vexationis liberatio non modo est aliquid temporale, verum etiam tale temporale quod, ex se, solum removet impedimentum iuris vel condicionis acquisitae, sed nihil novum indebitum creat. Unde ulterior distinctio redemptionis a vexatione, secundum quod habeatur ius in re vel ad rem, aut in­ fluatur apud eum qui mere obesse potest, vel apud cum qui et obesse ct prodesse potest, vel etiam apud eum qui prodesse quidem potest, sed intendit corrumpere alios simul suffragaturos, ut in prima et tertia hypothesi admittatur liceitas redemptionis, in altera vero ne­ getur, videtur per se non esse consideranda. Nam redemptio vexa­ tionis, qua talis, semper est aliquid temporale, utique cum periculo perveniendi ad simoniam, si res agitur apud eum qui prodesse pot­ est w. g) Dare pecuniam ad recuperandas reliquias vel Eucharistiam a profanatore et facineroso, quia non datur pecunia pro re sacra, sed ut redimatur a vexatione ct profanatione. In praxi, tamen, moneatur Ordinarius quando agitur de recuperandis reliquiis sub talibus adiunctis, ut ipse provideat w. h) Spondere in ludo missam, quando alius spondet pecuniam; nam reapse exponitur missae stipendium, quo privabitur sacerdos si sors ei fuerit adversa Similiter non est simoniacum offerre decem missas creditori cui debentur 150 pesetae; nam absque ulla comparatione rerum inter se, offertur exeeutio rei spiritualis loco temporalis. 4. Requisita ad simoniam iuris ecclesiastici: Ad si­ moniam iuris ecclesiastici requiritur et sufficit implicita et virtualis conventio de rebus lege ecclesiastica commutari pro­ hibitis praecise ob periculum irreverentiae erga res spiritua­ les, ideoque quando deficit una ex tribus condicionibus : stu­ diosa voluntas commutandi, res ex se commutabilis pro re similiter commutabili, Ecclesiae prohibitio ex motivo religio­ nis data, non habetur simonia. Simonia iuris ecclesiastici est: a) In ma­ teria beneficiaria: exigere deductiones ex fructibus beneficii con-81 *83 Applicationes: 1. tempore, proposuit S.Alfonsus contra cos sententiam suam, ut probabiliorem (1.3 n.SS). Cf. etiam S.Thomas, 2-2 q.100 a.3 ad 2. ro Cf. c.1209 § 1; S.Alfonsus, 1.3 n.71. 00 Dico arbitrarie, quia potest evenire ut aliquis, ex officio non obligatus, licite possit propter incommoda renuere administrationem sacramentorum, nisi ei aequa compensatio pro labore indebito detur. 81 S.Alfonsus, 1.3 n.98-104 ample refert istas distinctiones et singularum patronos. Cf. etiam Aertnys-Damen, 1,450. 83 S.Congr. de Indulgentiis, 21 dec. 1878. ° Alii iudicant missam in casu exponi non tanquam pretium, sed tanquam praemium pro victoria vel poenam pro clade; haec tamen ratio infirmior vi­ detur. SIMONIA N.96 93 terendi, aut solutiones a beneficiario in actu provisionis faciendas (cl441 ; cf. CIC 11 [19191 279 ad 16); imponere condiciones quae ipsum beneficium vel eius fructus gravent in commodum aliorum (c.1486) ; permutare beneficia extra condiciones lege canonica deter­ minatas (c.1487.1488). b) Vendere ius patronatus, non praedium cui iungitur (cf. c.1470 § 1,6.°)· c) Vendere reliquias (c. 1281.1289), non vero thecas in quibus collocentur vel maneant collocatae. d) Pro administratione sacramentorum exigere oblationes lege non admissas (cf, c.736) ; similiter, luxta plurcs pro utensiliis aliisque necessariis ad missae sacrificium, stipem nullatenus determinatam exigere (cf. c.1303 § 2) Quid valeat si taxa designata excedatur, infra dicemus. r) Dare vel accipere munera occasione alicuius functionis sacrae gratis exercendae, ut examinis ad paroeciam (Trid. sess.24 c.18 de ref.), concessionis dimissorialium litterarum (c.545 § 1) aut jurisdic­ tionis sacramcntalis (c.879 § 2), collationis ordinum (Trid. scss.21 c.l), explorationis mulierum pro vita religiosa (c.552 § 2; CIC 14 [1922] 352), receptionis sodalium in associatione pia (c.695) ct aggregatio­ nis Archicon fraternitati (c.723, 5.°). /) Pacisci de officiis ad rerum Ecclesiae temporalium administrationem (oeconomi, sacristac, procuratoris, etc.), ordinatis; quia quam­ quam ad res sacras cxtrinsece solum pertinent, et non sunt stricte officia ecclesiastica (cf. c.145), ex antiquo iure gratis conferenda sunt. g) Tradere merces loco stipendiorum collectorum sacerdoti cui missae celebrandae committuntur, saltem si cum lucro tradantur"; vel stipendia recepta aliis transmittere retenta aliqua parte ex pin­ guioribus, ultra id quod expensis administrationis vel transmissionis debetur (c.840 ; cf. 2324). Λ) Exigere pecuniam pro ingressu in Ecclesia (c.l 181), pro executione rescriptorum Sedis Apostolicae (c.1507), pro dispensatione matrimoniali (c.1056), etc.M. 2. Simonia iuris ecclesiastici non iarn. est, vendere coronas aliaque obiecta benedicta et indulgentiis ditata, quia vetus prohi­ bitio * non amplius sustinetur; similiter dicendum de aliis rebus sacris, consecratis aut benedictis (cf. c.1539 § 1). Sed indulgentiae cessant si obiectum venditur (c.924 § 2)), et sacra suppellex amittit benedictionem vel consecrationem, si publicae venditioni expona­ tur (c.l 305 § 1)ω. Neque reus est simoniae, sed iniustitiae, qui occa· w Quia prohibetur quaelibet etiam species negotiationis a stipe missarum in c.827. existimat FERRERES (1,375,9.°) simoniacam esse ipsam traditionem mercium pro stipendiis; quod alii non approbant, v.gr. Vf.rmeerscji, 11,261,4; Uiach, 1,384. 45 Sic v.gr. Vermeerscii, 11,261; Aertnys-Damkn, 1,446; FerrErEs, 1,375,9.°; contradicunt alii, ut Ubach, 1,382; FerrEres-MonDria, 1,395 10.°, quia proba­ biliter Ecclesiae prohibitio data est dedecoris aut avaritiae vitandae causa. “ Usus curiarum ecclesiasticarum exigendi pecuniam in concessione dispen­ sationum a simoniae labe imimunis esse solet; exigitur enim, non per modum pretii pro dispensatione, sed per modum compensationis pro vulnere legi in­ flicto, vel per modum commutationis dispensationi annexae in eleemosynam, iuxta legitimas taxas. "S.C. de Indtilg. 10-7-1896; 12-7-1897, Decr. 344. c Severius PrOalmer, 11,564,8, sustinet simoniam. Ambigue scribit GenicotSalsmans, 1,289. DE PRIMO PRAECEPTO r sionc rei spiritualis exigit stipendium iusto maius pro labore extrinseco. 3. Disputatur num. ct quae simonia sit: a) Occasione ret spi­ ritualis praestitae vel praestandae convenire de stipendio vel emolu­ mento temporali, neque lege neque consuetudine instituto. Pauci indicant, saltem dubitative, haberi simoniam iuris divini; sed hoc difficile videtur quia, cum cment'tus titulus sustentat’onis invocari possit, quare putabimus rem spiritualem comparari cum temporali et pro ea dari? Plerique, non sine bona ratione prohibitionis existentis ex parte Ecclesiae (cf. c.463.1507), asserunt cxistcre simoniam iuris ecclesiastici. Pauci negant omnem simoniam, quia titulus sus­ tentationis objective adsit, et solum contra iustitiam peccari dicunt®. b) Pro stipendio legitime determinato aliud maius exigere. Opi­ niones manifestantur fere ut in casu praecedenti. Sed sententiam negantem quamlibet simoniam plurcs iure tenent, quia cum existât titulus ab Ecclesia agnitus ad stipendium percipiendum, simonia iuris divini non potest esse nisi propter mentem simoniacam ; simonia quoque ecclesiastica abesse videtur, quia non datur conventio dc rc pro re, sed id quod exigi potest, ultra modum exigitur, laedendo quidem iustitiam sed non religionem (cf. c.463 § 2) '°. c) Comparare sibi praesentationem vel commendationem priva­ tam apud collatorem beneficii, vel pro tali praesentatione vel com­ mendatione pecuniam exigere. In hac rc secundum Noldin-Sciimitt (11,186,2 b) ; “emere intercessionem solum remotam, v.gr. ab amico, qui Vicarium Generalem moveat ad loquendum cum episcopo colla­ tore beneficii, non esse simoniam, communis tenet sententia”. Plurcs alii, praetereuntes distinctionem inter intercessionem remotam et proximam, opinantur dari in utraque simoniam iuris divini, vel sal­ tem ecclesiastici, quia per pecuniam paratur via ad beneficium, quam­ quam collator ex propria demum voluntate determinetur ad illud conferendum; ct haec praeparatio unice sit aestimabilis propter rem spiritualem, quae sic pecunia emi censeatur11. Sed aliqui negant etiam in intercessione proxima omnem simoniam, saltem ut certam, quia rationes communiter allatae rem non evincunt, ct quia inter­ cessio est aliquid temporale d) Dare pecuniam pro exercitio virtutis ab ipso donatar.o in pro­ priam utilitatem peragendo, v.gr. pauperi ut assistat missae vel pre­ ces effundat. In praxi plurcs dicunt negandam esse quamlibet simo­ niam, quia istae donationes fieri soleant sine animo imponendi alteri strictam obligationem13. Certe simonia excusari non poterit ex e; quod condicio donationi addita utilitatem affert ipsi donatario; nam si in eo producat veram obligationem, talis obligatio intrinsece con­ jungitur cum rc spirituali ct aestimabilitatem non habet nisi ex ea. unde in tali casu revera adesset simonia iuris divini, quia alius daret • Similiter dicendum dc sacerdote binante, qui pro utraque missa stipen dium accipit (cf. c.fl24 §2). î0 Cf. Kerreres-Mondrîa. 1,305,10.® ” Sic v.gr. Urach, 1,131,2.°; Wouters, 1,624,2; Bai.ler ινι-Γλεμ iEri, tr' sect.l n.290 (qui tamen sibi non est constans; cf. n.236) ; Lehmkuhl, I 530,3. 533. 11 Cf. Ballerini-PalmiEri, tr.6 scct.l n.235-239; Reiffenstuel, Itis canes­ cunt 1.5 t.3 n.63; Gxnnari, Consultacioni morali 93. ” Sic v.gr. Laurentius, Institutiones iuris ecclesiastici 590; Aertnys-Da UXN, 1,451 q.4. simonia n.96-97 95 pecuniam alius susciperet in se obligationem rei spiritualis, quam donator hire posset urgere ex conventione inita’*. e) Dare pecifniam ut alter reni spiritualem omittat. In hac quaes­ tione ita distinguendum videtur: a) si ipsa omissio actus spiritualis implicat exercitium potestatis spiritualis, v.gr. si confessorius non absolvit pacnitcntcm rite dispositum, cuius confessionem excepit, habetur simonia, quia pecunia emitur potestas retinendi peccata, retinet enim qui non absolvit; β) si omissio actus spiritualis non implicat exercitium potestatis spiritualis, v.gr. si sacerdoti detur pecunia ne celebret, non habetur simonia, saltem si actus omissus non erat debitus, quia sic emitur usus liberi arbitrii non exercendi in rc spirituali, quod temporale est; 7) si actus spiritualis omissus debebatur alicui, v.gr. si parochus pretio conveniat de non admi­ nistrandis sacramentis suis paroecianis, aliquibus videtur simonia, sed verius etiam in hoc casu ea negatur, quia habetur iterum merus non usus liber potestatis spiritualis, qui non implicat rem spiri­ tualem ”, f) Exigere aliquid pro sustentatione religiosorum in religione. In haere: «) certum est sine simonia accipi quaslibet oblationes spon­ taneas, itemque coactas legitime reclamatas pro dotibus monialium alianimque religiosarum ad normam c.547 ; pariter exigi potest sine ulla simonia pecunia pro impensis postulatus ct noviciatus quae in Constitutionibus vel expressa conventione solvenda caveatur (c.570 § 1); P) probabiliter ad titulum sustentationis exigi potest etiam pro tempore professioni subséquente, si domus religiosa sit egens, ex tuente auctorum antiquorum70; 7) ultra haec alia exigere, pluribus videtur simonia iuris divini ", quia ius vivendi de bonis monasterii necessario coniunctum sit cum professione religiosa; sed rectius ncgabir talis simonia, nam etsi admissio in religionem sit praestatio rei spiritualis, quae pretium excludit, in casu non agitur de ea, sed de iure sustentationis in religione, quod nec spirituale est neque cum spirituali necessario conncctitur; simonia autem iuris ecclesiastici affirmanda videtur, nam Ecclesia cum aliqua in hac re concessit, alia negasse videtur, et quidem ob periculum irreverentiae erga pro­ fessionem religiosam. Considerandi sunt effec­ tus tum quoad ipsum contractum, tum quoad sequelas non poenales, tum quoad poenas canonicas. 97. IV. Effectus 1. simoniae. Contractus simoniacus, sive iuris divini sive iuris ecclesiastici fuerit simonia, nam lex nullam facit distinctio­ nem, ex c.729 : 0) semper caret vi, ideoque res sinit in eodem statu Cf. Suarez, De religione tr.3 1.4 c.16 n.17-20; S.Ai.roxsuS, 1.3 n.59. Be­ nignius alii liberant a simonia etiam in hoc casu quia conventio non sit de pretio sed de praemio, quod accipere vel negligere potest donatarius pro suo lubitu. Cf. Lessius, De iustitia ct iure 1.2 c.35 n.66; Noi.din, 11.190,1. n Cf. Slmhez, Dc religione 1.4 c.22 n.9-14, quem plures approbant, ut La­ croix 1.3 pr.l n.175; Leiimki’hl. 1,536; Noldin-Schmitt, 11,191 etc. Cf. S.Thomas, 2-2 q.100 a 3 ad 4; S.Alvonsus, 1.3 n.91. n Cf. v.gr. S.Thomas, In 11‘ d.3 a.2 q.2 ad 7; Marc, 1,589,5.°; NoudinSCHMlTT, 11,184 1 a. 96 DE PRIMO PRAECEPTO iuridico in quo erant ante contractum, cum obligationibus na­ turalibus huic statui inhaerentibus; b) provisio caret pariter omni vi, si subsequatur simoniae commissae circa beneficia, officia, dignitates, licet a tertia persona, etiam inscio proviso; excipitur, tamen, casus in quo provisus contradixerit, vel simonia fuerit adhibita in fraudem illius, ne sci. valide provideretur 78. 2. Sequelae non poenales contractus simoniaci et subsequentis provisionis invalidae, iuxta modo expositam legem Ecclesiae, hae recensentur potiores: a) “Ante quamlibet i udi cis sententiam res simoniace data ct accepta, si restitutionis sit capax nec obstet reverentia rei spirituali debita, restitui” debet, et beneficium, officium, dig­ nitas dimitti (c.729,1.0). Restituenda est igitur tam res spiritualis quam temporalis, con­ tractu simoniaco non pure mentali aut intentionali data vel accepta; et quamvis res spiritualis restitui non possit, v.gr. sacramentum con­ fectum, adhuc urget restitutio rei temporalis pro pretio acceptae propter nullitatem iuridicam contractus, ideoque tituli ad eam reti­ nendam ”. b) “Simoniace provisus non jacit fructus sitos ; quod si eos bona fide perceperit, prudentiae iudicis vel Ordinarii per­ mittitur fructus perceptos ex toto vel ex parte eidem condo­ nare” (c.729,2.°). Igitur in materia bencficiali, praeter pretium beneficii, quod re­ stituendum erit danti, fructus quoque tradendi erunt, ct quidem cx iustitia propter nullitatem provisionis in qua fundaretur eorum per­ ceptio, sive fabricae ecclesiae in qua est beneficium, dummodo nihil ex cis percipiat simoniacus, sive successori in beneficio, sive causis piis'’0. Datur tamen locus compositioni apud S.Sedem et vi Bullae Cruciatae. Cf. inter facultates Nuntiorum n.7.* 84 ” Electio Summi Pontificis non obstante simonia valeret, sublata a Pio X vetere Iulii II nullitatis poena. Cf. c.160 et Vacantis Sedis Afiostolicac n.95 (AAS 38 [1946] 95). Sed rei simoniae in electione Summi Pontificis incurrunt excommunicationem specialissime reservatam (cf. ibid, n.61 ct 95; AAS 38 [1946] 84 et 95). ” Tamen aliqui ut Vermeersch, 11,268,1 censent etiam nunc non constart obligationem restituendi pretium acceptum pro re spirituali peracta et non restituibili, nisi contractus simoniacus simul cx iure naturali fuerit iniustus, v.gr, si parochus pro Viatico quod ex officio debuit administrare, pecuniam exegit. Et haec sententia ex Codice confirmari videtur cum c.729 sancit nullitate qunjddffl provisiones subséquentes contractui simoniaco, quasi reliquae non essent irritat. Sic opinati sunt etiam Salmanti cens&S, tr.19 c.4 n.28; D’A.nnibai.e, 111,119; S.Aufonsus, 1.3 n.113. w Sic ferebat maiorum interpretatio (S.Thomas, 2-2 q.lOO a.6 ad 4; cf. q.62 a.5 ad 2; SalmantiCEN'CES tr.19 c.4 n.3,2; S.Alfonsus, 1.3 n.U6, etc.) quae in novo iure retineri potest (cf. c.6,2.°). ' J i ! I | ] SIMONIA n.97-98 97 c) Renuntiatio officii ecclesiastici simoniace facta, irrita est ipso iure (c.185). d) Beneficia iiwalide collât a profler simoniam réservant Mr Sedi Apostolicae, etiam vacanti (c.1435 § 1,3?); nec ob­ tineri possunt praescriptione (c.1446). e) Praesentatio simonia infecta, est if so iure irrita, irritamque reddit etiam institutionem forte subsecutam (c.1465 12). f) Ius patronatus e.rtinguitur pro ipso patrono persona­ liter, non pro eius heredibus, si patronus illud in alium simoniace transferre attentaverit, ut videtur etiam per solam simoniam conventionalem ex quo intercesserit sententia declaratoria (c.1470 § 1,6.°, § 2-3). Quaedam cx iis certo urerent cx insa lege naturali, ea sci. in qui­ bus iustilia comminativa laesa fuerit, vendendo quae pretio non sunt aestimabilia vel quae ex officio iam debebantur. Alia probabi­ liter urgent ex iustilia cominutativa, secundum doctrinam dc con­ tractu circa rem turpem, quando unus cx paciscentibus suam partem exccutus est. Reliqua ex dispositione Ecclesiae. 98. Poenae in simoniacos statutae, explicantur in iure poenali. Circa eas breviter haec indicamus: a) Non attingunt simoniam fure mentalem et intentionalan (cf. c.2195), sed utique simoniam iuris ecclesiastici, ut videtur asserendum (ei. c.2324.2408) cum communiore sen­ tentia81; latae in perpetrantes simoniam circa officia, bene­ ficia, dignitates ecclesiasticas, iuxta probabilem sententiam non attingunt simoniam conventionalem, nisi forte mixtam rcali in qua res spiritualis fuerit tradita, sed solam realem 82 ; nani haec sola proprie dicitur perpetrata. b)Poenae determinatae in Codice recensentur adversus simoniacos : a) in officiis, beneficiis, dignitatibus ecclesiasticis, c.2392; /J) simoniacos in sacramentis, recipiendis vel conferendis, c.2371 ; y) quaestum facientes dc indulgentiis, c.2327; 8) de­ linquentes circa stipendia missarum, c.2324; c) percipientes inustas taxas, c.2408. *’Contrarium putaverunt Cerato, Censurae c.87,2.°c; Piem, De praecep­ ti} 540; Gexicot-Salsmass, II,t.°45. “Severius tamen iud eant Chelodi, Ius poenale 104; Cappello, Dc censu* 359; Noldin-Schonecger, De censuris 84 a, et alii. ris TliTOL. MOR. 2 4 VANA ASSUMPTIO NOMINIS De secundo praecepto 99 Patet: a) EX Magisterio ecclesiastico, tam thcorico quam practice, in invocationibus privatis magna indulgentiarum copia di­ tatis, in usibus liturgicis (hymnis, litaniis, etc.) ; b) ex S.Scripturae locis innumeris in quibus invitamur ct compellimur ad laudes d vino Nomini efferendas (cf. v.gr. Dan 3,57-90; Tob 12,19; 13,2; Ps. pass’m, etc.); c) Ex consensu unanimi theologorum (cf. STh. 2-2 q. 91); d) ex ratione naturali, quae dictat Deum non solum corde, sed etiam ore, esse laudibus cumulandum ; hoc enim pertinet ad cultum externum religiosum hominibus praescriptum, ct ex eo mo­ vemur ad maiorem reverentiam erga Deum eandemque proximis communicamus. 2. Haec invocatio apte et valde convenienter exprimitur cantu pio et decenti. Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum” (Ex 20,7). Secundum decalogi praeceptum, quatenus affirmativum, praecipi honorem verbis exhibendum: primario Nomini divino, secundario nomini sanctorum rerumque sacrarum; quatenus negativum, prohi­ bet quamlibet irreverentiam erga istud sacrum nomen. Iam vero, sicut honoratur reverenti pronuntiatione, invocatione, laude, voto, iuramento et honesta adiuratione, sic inhonoratur vana assumptione, blasphemiis, violatione voti, periurio atque illicita adiu­ ratione. Summa rerum dicendarum: Et quia de reverenti pronuntiatione, invocatione et laude implicite actum est in primo praecepto, cum dicebamus de orat.one, « ordine exponemus: principium generale de invocatione Nominis divini ct peccati contraria vanae usurpationis et blasphcmiae (cap.l); honorem Dei, qui est in voto, quo profitemur Eum omni servitio dignissimum, et iniuriam quae est in violandis votis (cap.2); honorationem Dei quae est in turnnrcnto ct honeste adiuratione quibus confitemur ipsum primam veritatem, et inhonorationem qu« est in periurio et illicita adiuratione (cap.3). Sic'constat: a) ex doctrina et praxi Ecclesiae, quae ad promo­ vendam divini cultus sanctitatem Musicae sacrae iam pridem insig­ niter favit, et usum organorum inde a medio aevo acceptavit1 ; nec mirum “nam musicam sacram non parum conferre arbitramur, ut iam exactis Ecclesiae temporibus, etiam nunc ad Christianam plebem Christo Domino reducendam; sacrorum concentuum dulcedine et suavitate allectus, populus fidelis “hymnis ct canticis spiritualibus" domum Dei resultantem libentius celebrabit, avidius ad dominica sa­ cramenta accedet, abundantiusque inde vitam hauriet”1; b) ipsa S.Scriptura commendat laudes Domini “in sono tubae... in tympano d choro... in chordis ct organo... in cymbalis benesonantibus” (Ps. 150,3 6); nec mirum, suppositis salutaribus effectibus modo rela­ tis, quos S.Augustinus de se ipso testatur his verbis: “Flevi in hymnis ct canticis tuis, suave sonantis Ecclesiae tuae vocibus commotus acriter”3. De De invocatione nominis Dei et de vana aut blasphema usurpatione De invocatione nominis Dei 99. Invocatio nominis Dei est eiusdem pronuntiatio V rationabili causa et cum debita reverentia. Invocatio nominis Dei, debitis adiunctis, est honesta et obligatoria. 100. vana assumptione nominis DEI 101. Vana assumptio nominis Dei est usurpatio eius- dtm sine rationabili causa aut sine debita reverentia, v.gr. ex impatientia aut indignatione, ut in expressione : “j Dios mio, que pesados sois!”; vel ex admiratione exclamativa, ut: “i Je­ sus, Maria! ^qué has’ hechor”; vel ex mera consuetudine, quasi interiectio : “j Dios santo !” 1 Ut recentiora quaedam test monia proferamus, Pius X edidit statutum de untu ecclesiastico (ASS 36 (1903-1904] 329-345); Pius XI ad liturgiam, can­ to gregorianum et musicam sacram provehendam constitutionem apostolicam dedit (AAS 21 [1 320] 33-41); S.C.de Seminariis rea er studium muscae sacrae in strntnarits vehementer promovit, et aliis disciplinis in seminario tra­ dings illud annumerav t (AAS 41 [1949] 618-61). Cf. T.Garcîa Barberena, Le Santa Sede y la mûsica sagrada: RcvEspDcrCan 4 (1949) 837-850; F.RoXlTA, Cedes turis musicae sacrae: MonEccl 13 (1952) 457-482. 1 S.C.de Seminariis: AAS 41 (1949) 619. ’ Confessiones L9 c.6: ME 32,769. BLAS P H EM1 Λ. N. 102-10? 100 Vana usurpatio nominis Dei : a) est peccatum per se tantum veniale contra religionem, imo sae­ pe propter inadvertcnliam ab omni culpa excusatur; sed b) potest evadere mortale propter formalem contemptum, iram gravem in Deum vel aliorum scandalum. Ad a): Vana usurpatio sine contumelia, neque ex signi­ ficatione verborum, neque ex intentione ea proferentis, gra­ viter impugnat nomen Dei; potius quam positiva irreveren­ tia, est defectus reverentiae in proferendo nomine divino sine rationabili causa, contra praescriptum Scripturae supra rela­ tum. (Ex 20,7). Ad b) : Si huiusmodi prolatio sit quasi in protestationem contra Deum, continet gravem irreverentiam; pariter si ex ea praevideatur grave scandalum pro aliis, periculum blasphemiarum, etc. 2. frequens usus nominis Dei ex interno sensu invocan­ tis indicandus est attento simul periculo scandali. In S.Scriptura quidem videtur absolute reprobari: “Nominatio Dei non sit assidue in ore tuo, ct nominibus sanctorum non admis­ cearis” (F.ccli 23,10), sed reprobabo fertur ad frequentem nomina­ tionem leviter et sine animo religioso faciam; unde si quis ex reverentia ct devotione multolics Deum invocat aut sanctos, per se opus bonum facit. Scholion. Nomen daemonis frequenter ct inutiliter usurpare quamquam peccatum non est, tamen dedecet, praesertim sacerdotes. Aliquando poterit esse remedium contra vanam usurpationem no­ minis Dei aut sanctorum. De blasphemia S.Thomas, 2-2 q.13 et 72; S.Alfonsus, 1.3 n.121-132; SuArKz, Dc religioni tr.3 1.1 e.4-7; SAnchez, In dccalofimn 1.2 e.32; Lehmkuhl, 1,506-516; L.Masisi Étude de quelques locut ens fra ιι raises prctcndiïmcnt blasphématoires (Tour­ nai 190S) ; Vekmeersch, Quaestiones dc virtutibus rcti'i/ionis ct pietatis 159-165 103. I. Blasphemîa, ut videtur a βλάπτω ct φήμη, in· 101 Contumeliosa, sci. Deus, omnipraesens, laedi nequit per detractionem ct calumniam, sed solum per contumeliam seu iniustam dehonorationem personae praesentis, quae in Deum committitur cius maiestatem ct excellentiam inhonorando: sive quia aliquid Ei tribuitur quod divinitati repugnat; sive quia aliquid Ipsi denegatur quod convenit; sive quia creatu­ ris tribuitur quod est Creatoris proprium; sive quia de Deo aliquid verum dicitur, sed ironice, cum indignatione, irrisorie ; sive quia contumeliosa dicuntur de sanctis, rebus sacris, aliis creaturis, cum speciali relatione ad Deum consideratis. In Deum, sive, immediate sive mediate, quatenus vel in se vel in suis creaturis conviciis afficitur, ita tamen ut crea­ turis offensio fiat propter earum relationem cum Deo; nam si sancti, v.gr., in se ipsis considerentur et irreverenter trac­ tentur, non erit blasphcmia sed peccatum contra duliam, ut si quis SS.Crispinum ct Crispinianum dicat despcctive vi­ les sutores, vel si montes Gclboe imprecatus fuit David prop­ ter mortem Saulis regis, non blasphcmavit de Deo creatore. 104. II. Distinguitur: 1. Ratione intentionis : a) FORMALIS seu adressa, si profertur cum directa intentione irrogandi contumeliam Deo quem in hoc implicite agnoscit, ct vocatur diabolica; b) virTUAUS seu tacita, quae non habet propositum expressum inhonoran­ di Deum, sed tamen profertur cum advertentia ad inhonorationem quae in locutione vel in re adest. 2. Ratione obiecti: a) immediata, si Deum in se ipsum contu­ melia afficit; b) mediata, si Deum inhonorat in sanctis ct rebus sacris, vel etiam in aliis creaturis excellentioribus in quibus attributa divina specialiter excellunt ; imo in quibuslibet creaturis, si conviciis exprobantur in quantum connexionem habent cum Deo, unde inho­ noratio in Eum redundet ; secus exprobatio creaturarum caritati, iastitiac, aliisvc virtutibus offendit. 3. Ratione significationis: a) haereticalis, si revelatam de Deo veritatem negat vel in dubium vertit: b) non haereticalis, si Deum ut est agnoscit mente, sed aliter inhonorat, sive sit a) ini precatoria, seu malum Deo exoptans, sive sit β) mere contumeliosa, seu simpli­ cem inhonorationem continens, ad modum potissimum despectus vel indignationis. 4. Ratione modi: a) cordis, quae interne, sola mente ct corde concipitur, quin ad extra manifestetur; b) operis, quae in aliqua actione Deo contumeliosa consistit, v.gr. si quis in caelum spuat vel s gnum crucis conculcet ; e) oris, quae verbis vel etiam scriptis profertur. telligitur: a) latiore sensu quaelibet contumelia alteri illata (cf. Is 51,7; Tit 3,2); b) stricte solet definiri locutio con­ tumeliosa in Deum. Dicitur: Locutio, quia gencratim profertur verbis vel scriptis, sed 105. III. Principia: 1. Quaelibet blasphcmia est a) pec­ potest aliis quoque signis proferri, quae rationem blasphecatum ex toto suo genere grave, ct quidem b) omnium gravis^ miae minus proprie habent. ■ simum inter percuta contra virtutem religionis: tamen c) saepe in re nullum peccatum est aut solum leve. Ad a): Ecclesia iampridem graves poenas decrevit in­ fligendas blasphemantibus, quas etiam nunc sustinet 4*, quod supponit semper in blasphemia gravem reatum. Etiam iura civitatum, ut Codex germanicus, italiens, etc., continent poe­ nas contra blasphcmos. Ius Hispanum poenale eam tum ut delictum (a.239) tum ut transgressionem ordinis pu­ blici (a.567) damnat S. Scriptura quoque blasphemiam, saltem immediatam ct formalem, habet ut semper gravem : “Homo, qui ma­ ledixerit Deo suo, portabit peccatum suum ; et qui blasphemaverit nomen Domini, morte moriatur” (Lev 24,1516). S.Paulus quoque eam inter peccata mortalia enume­ rat (Coi 3,8). Ratio quoque ostendit in qualibet blasphemia, etiam mediata et virtuali, inferri contumeliam infinitae maiestati et sanctitati divinae, in quo est gravissima irreve­ rentia, et haberi hostilem oppositionem “tum ad carita­ tem Dei, tum ad virtutem religionis, tum saepe ad fidem theologicam” °. Ad b); Ratio cur blasphemia sit gravissimum omnium peccatorum contra religionem est, quia immediate et maxime contraria est Dei honori, et quia ex ea facile transitur, non solum ad peccata contra fidem et spem, sed etiam ad odium Dei, quod est maximum absolute peccatum. “Nihil, ait S.Hie­ ronymus, horribilius blasphemia, quae ponit in excelsum os meum... omne quippe peccatum comparatum blasphemiae, le­ vius est” 78. S.Thomas considerat blasphemiam inter peccata quae opponuntur confessioni debitae fidei, quasi etiam mere contumeliosa adversaretur indirecte huic virtuti in quantum blasphcmus virtualiter intenderet attribuere Deo imperfectionem’. Attamen blasphemia potissimum opponitur cultui ct honori Deo debito, sicque 4 Pius V statuit ut blasphemis posset perforari lingua (Const. Cum pridem a. 1566); c. 2323 continet poenas ferendae sententiae. 8 A.239: “EI que blasfemarc por escrito y con public'dad o con palabrai o actos que produzcan grave escândalo pubkeo, sera castigado con arresto mayor y multa de 1.000 a 5.000 pesetas”. A.567: “Scran cast'gados con las penas de uno a. dicz dias dc arresto menor y multa superior a 250 pesetas e inferior a 1.000: 1.® los que profieran bias· femias por medio de palabras que no produzcan grave escândalo pùblico..." 8 PrL'MME'i, IT,531. 1 In Isaiam 1.7 c.19: ML 24,247. 8 Cf. 2-2 q.13 a.l; B im.ua RT Dc fide diss.5 a.5 et alii interpretantur hunt locum Sti.Thomae quasi limitaretur ad blasphemia») haercticalem. Cf. quoque Merkelrach, 1,784. BLASPHEMIA. N 105 103 virtuti religioni. Unde recte in iure canonico resensetur c.2323 inter delicta contra religionem. Ad c): Saepe profertur in aestu passionis modo tam mechanico ex repetitione, et cum tam parva aestimatione mo­ rali cx continuo abusu, ut certe leve aut etiam nullum pecca­ tum sit in se propter defectum advertentiae et consensus. In causa autem erit vel non erit, prout sincere et efficaciter re­ tractata fuerit adhibitis opportunis remediis quantum erat in potestate blasphemantis, ad eradicandam pravam consuetudi­ nem. 2. Blasphemiae formales ct virtualcs: a) immediatae et mediatae, oris, cordis et operis ad eandem speciem mora­ lem pertinent; b) sed blasphemiae distinctae significationis Ufferunt specie inter se. Ad a): Ratio prioris est quia omnes eidem virtuti religio­ nis et eodem essentialiter modo offendunt, etsi differant gra­ du; nimirum Deo denegant laudem debitam, Eundemque con­ viciis prosequuntur, etiam blasphemiae mediatae, quae tandem in Dei contumeliam redundant si creaturae exprobantur prop­ ter suam relationem cum Deo. Ad b): Ratio posterioris est quia, etsi blasphemiae ut blasphemiae eandem speciem irreverentiae continent in Deum, sed blasphemia haereticalis in se importat praeterea pecca­ tum contra fidem, propter non confessa vel denegata dogma­ ta; blasphemia autem imprccativa, peccatum contra caritatem, propter odium Dei ; dum blasphemia mere contumeliosa, in se soli offendit religioni. 3. Ad malitiam blasphemiae sufficit intentio proferendi contumeliam in Deum; ad biasph e miam autem obiectivam re­ quiruntur et sufficiunt: a) verba blasphema, sive in se, sive ex communi acceptione, sive ex modo quo proferuntur, et b) advertentia sufficiens sive in se sive in causa. Primum patet cx doctrina generali de actu humano eius- que moralitate et imputabilitate. Alterum longius explicandum est: a) Requiruntur verba blasphema non mere narrative prolata, quia in hoc irreveren­ tia fortasse sed non contumelia committeretur in Deum, sed assertive irrogando Deo iniuriam; non tamen requiritur in­ tentio Ipsum dehonorandi, iuxta principium generale imputabilitatis, ex quo sufficit indirecta et virtualis volitio obiecti mali ad contrahendam eius malitiam, sine formali intentione; neque obstat quod imprecationes prolatae in homines fiunt le­ ves ex defectu seriae voluntatis, nam imprecationis malitia est in desiderio rei imprecatae, dum blasphemiae malitia est in contumelia quam ipsa expressio blasphemiae in se conti­ net, independenter ab intentione dehonorandi Deum. Haec verba possunt esse blasphema: ct) in se, scu cx propria ipsarum s’gnificationc, quando sci. per ea aliquid Deo tribuitur vel exoptatur contumeliosum, vel creaturae exprobantur prout relatio­ nem habent ad Deum, v.gr. si vilibus actionibus maculanda dicun­ tur sacra, vel odiosae qualitates affiguntur sanctis vel res sacrae in salutem hominum unice destinatae contumeliose in perniciem alicuius dirigantur, ut si quis dicat perdat tc sanguis Christi ciusve sacra­ mentum ; β) ex communi acceptione qua fieri potest ut expressiones in se non blasphemae, eveniant alicubi vel aliquo tempore blasphcmae ct viccvcrsa; unde potest etiam accidere ut expressiones olim in eo loco blasphematoriac nunc non sint tales, ct viccvcrsa; sic accidit potissimum circa quasdam sententias incompletas veterum formularum iuramenti, in quibus suppressa parte invocatoria Dei testis aut vindicis, remansit quaedam ratio imprecationis in diver­ sis linguis, ut, sacré noni de Dieu, God damn me aut you, God verdom me, ct circa verba ct locutiones quae non habent sensum com­ pletum ut Hostia, Madonna, M.lle noms de Dieu, tansend llerrgott. tausend Sakramcnt, ctc. 7) ex modo quo proferuntur, denique, fieri potest ut eadem expressio, praesertim si in se est dubiae significa­ tionis, fiat blasphema vel secus, v. gr. si quis ironice vel cum odio proferat lias expressiones: j sangre de Cristo!, i Por que me crcaria Dios?, Dios no cs justo con nosotros, ctc. b) Requiritur etiam advertentia, sicut in quolibet pecca­ to, sed hic speciatim memoranda, quia frequenter sunt homi­ nes qui, cx consuetudine, vel cx subito irae impetu, vel pra­ vo exemplo aliorum inducti, prorumpunt in verba blasphcmatoria, sine ulla intentione actuali Deum vel creaturas con­ tumeliis afficiendi ; quo in casu malitia potest esse in causa, non serio retractata postquam praevisi sunt effectus futuri, qui sic imputabuntur in illa, quamquam ad malitiam singu­ lorum in ipso momento non attendatur (cf. 1,1 SS). 106. IV. Remedia in blasphcmias huiusmodi propo­ nuntur: o) si deliberate proferuntur verae blasphemiae, se­ rio moneantur blasphcmi de gravi ct stultissimo peccato quod committunt (cf. Ps 2,1-4), cum speciali periculo indurandi animum adversus gratiam Spiritus Sancti, ct de obligatione serio retractandi pravam consuetudinem, ne peccent in causa circa blasphcmias in posterum vi consuetudinis proferendas; b) si indeliberate proferuntur cx habitu detestato sed blasphemia. n.105-107 105 nondum eradicato, ponderetur blasphcmis praesertim scanda­ lum, et inducantur ad poenitentias conventionales sibi ipsis imponendas, v.gr., tot parvas eleemosynas, tot privationes in tabaco, vino, ctc., quod blasphcmias etiam inviti proferant; c) SI EXPRESSIONES NON SUNT PROPRIE BLASPHEMA!·, Sed potius imprecationes in creaturas sine respectu ad Deum, ve­ hementer hortandi sunt ut, praesertim imprecationes contra fcrsoiias, saltem per alias contra creaturas irrationales vel daemones substituant, vel optabilius per alias expressiones sonoras, quibus subitaneos irae aut odii accessus evacuent; ipsam quoque iram aliasque passiones moderari paulatim de­ bent, opportunis remediis applicatis. In praxi confcssarlus ct concionator sedulo cavere debent, ne in condemnandis foedis expressionibus ullo modo affirment blasphe­ mas esse locutiones quas non constat esse tales; tum quia in dubio (cncndum est contrarium, tum quia procurandum est ut expressio­ nes in sc non blasphcmae, vel etiam ambiguae, quae cx acceptione quorundani sunt blasphcmae, quoad fieri possit istam acceptionem amittant; ad quod praesertim instructiones Ordinariorum loci con­ terre debebunt, ut opinio communiter mutetur. 107. Unde concludes: 1. Blasphemum est serio dicere Deum fuisse in aliqua re mendacem, vel non habuisse providentiam; rcncgarc de cruce vel dc sacramentis; attribuere diabolo maiorem fideli­ tatem vel curam quam Deo; ironicc invocare divina attributa, v.gr. en Deus habet occasionem ostendendi suam omnipotentiam; impre­ cari in Deum vel res sacras, ut in expressionibus maledictus Deus, fcrcanl animae iustorum; exoptare malum cx rebus sacris unice ad salutem destinatis, ut si quis dicat: damnet te sanguis Christi, per­ dant tc sacramenta. 2. Non csl blas/dicmum cx indignatione proferre verba sacra quae non habent sensum completum, modo fiat sine contemptu ct sine scandalo, v.gr. si quis iratus exclamet in bestias: sanguis Christi, mille sacramenta!; neque aliquam rem vehementer affirmare per expressionem irreverentem, v.gr. renego I )cum si tc non per­ cussero. quando sensus est : tam certum est Deum esse, quam me propositum habere te percutiendi; neque gcncratim imprecari alias personas vel mortuos1', et a fortiori entia irrationalia, quia decst animus, cl non attenditur neque intenditur relatio ad Deum v.gr. quando quis in aestu irae dicit ferant te mille daemonia. 3. Expressiones in se dubiae in linguis communioribus usitatiores sic ab hodiernis auctoribus aestimantur: locutiones hispunae incompletae ut: "jSangre dc Cristo!”, "i Host ;ιί”, non habendae sunt ex se ut blasphcmae, poterunt autem cwc ex intentione proferentis, qui eas proferat indignabundus contra Deum, vo­ lens tamen vitare sanctiones legales; exprestones yallicae: "sacré nom dc Dieu!”, “sacré Dieu!”, etc., hodie communius dicuntur non esse bl.i-phematoriae, quia licet verbum sacrer in ea lingua significet etiam execrabile, formulae istae sunt • In mortuis consideratur vel persona vita functa vel eius corpus, vix autem anima immortalis. Unde maledicere mortuis non est magis blasphenua quam maledicere vivis, siquidem uon considerantur in intimiore relatione cum Deo. 106 DE SECUNDO PRAECEPTO reliquiae antiquarum formilJnrnm juramenti, quibus sensus sacer non est cur denegetur’0, ct laudabiliter ista persuasio inter fideles divulgatur; sim hier di­ cendum est dc (urmulis gnmanicis; “Tausend llergott!", "Tausend Sakramcntl'’, etc. 10 11*15 ; imo, etiam formulae atigliae: "God damn your soul!", ‘‘God damn me!” |S, et formula ncerlandica: “God verdom me!”, a plerisque recentior bus habentur ut non blasphematoriac in se, sed imprecatoriac ,a; nam quamvis referantur ad animam, creaturam Dei excellentiorem, ct quondam sensum con­ tumeliosum contiencre v’deanttir in Deum imbernatorem qui animas creavit ad gloriam caeli, tamen iuxta doctrinam S.Alfonsi imprecatio contra hocivnem tunc solum continet contumeliam contra Deum quando anima ut talis exprimitur vel directe intend tur, nam in ea sola splendet Eius imago speciali modo ’·; accedit quod ad institiam divinam pertinet damnare homines perversos, ideoque non est contumelia in imprecanda d.-rnnat one eorum qui perversi habentur, prae­ sertim quando imprecatio non cst seria n; denique, nemo dicit esse blasphe nuam juramentum exeeratorium: Deus me damnet si mentior, etiam si falsum iuretur; ergo neque si eadem maledictio proferatur sine iuramento ’°. 4. Maledictiones prolatae in Deum vel res sacras ex se sunt blaspltemae; e contra, si proferantur in homines, Dossunt esse pec­ catum, plerumque veniale, contra caritatem vel etiam contra iustitiatn ct pietatem in parentibus, magistris, etc., sed non sunt *blasphe miae quia tunc non considerantur in sua relatione ad Deum, v.gr. si alicui dicatur: utinam fulmen in te cadat vel utinam cerv’ccm frangas; a fortiori non est blasphcmia imprecari irrationalibus crea­ turis, in quibus minus solet cons’dcrari relatio ad Deum, v.gr. quan­ do David maledixit montibus Gclboe propter mortem Saulis, vel Dominus ficulneae, propter sterilitatem; diabolo maledicere propter hostiütatcm ct insidias erga homines, nullum est peccatum. De voto S.Thomas. 2-2 q.88 a. 1-12; S.Alfonsus. 1.3 n 194-262; F.SuArez, Dc rcligtcne tr.6 1.1-6; Salmanticenses, Cursus· th. ni. tr.17; Tn.BnuQUiLl.ON, Dc virtuti religionis (Brugis 1889) p.II I.WirthmüllER, Dic nioralischc Tugend der Re1'gion (Fnburgo de Br. 1881); C.Kirchberg, Dc voti natura., obligatione, hc nestate (Miinster 1922); Ballerini-Palmieri, tr.6 sect.2 c.3; Λ.Vermeersch. Quaestiones dc v rtutibus religionis et pietat s (Drujas 1912); C.A.Damen. Pe irr.talione ct suspensione votorum (Roma 1930). Inter actus religionis alii primario et fere exclusive ordinantur ad Maiestatem divinam venerandam ct excolendam, v.gr. cultus lilurgicus vel exercitium virtutum theologicarum; alii vero, quam­ quam essentialiter aliquam reverentiam ct cultum divinae exccllen10 Cf. Aertnys-Damen, 1,460 q.3. 11 Cf. Lehmkuhl, 1,512. M Cf. Braiim, citatus et approbatus a ManisE, Casus conscicnt'ac de blu phenva, iuxta quem neque apud clerum neque apud populum prma exprès4 pro blasphema habetur; Prümmer, 11,532, minus log’ce in dubitxn revocat, etenim formulam similem ncer)and:cam excn7, apud quem citantur pro ea Ihiscnbaivn et Navarro, quibus addi potuissent Sdnchez, Castropalao, etc. a Cf. CPF n.050, ubi declarat S.Paemtentiaria vota a protestante emissa coram ministro anglicano valida fuisse, si vera intentio vovendi non aberat, 118 DE SECUNDO PRAECEPTO emittendi vota publica, determinando condiciones non solum ad licite sed etiam ad valide vovendum in Institutis religio­ sis23; β) aliquando votis publicis emittendis praescribit simi­ liter condiciones liceilatis, quae afficiunt non actum ipsum, sed cius circumstantias, v.gr. loci in c.574 § 1 ; tunc votum est validum praetermissis «condicionibus, sed illicite emittitur. Praescriptio aliqua generalis quae prohibeat religiosis emitte­ re vota privata sine licentia Superioris non est; et vota sic emissa, licet generatim non expediant, videntur esse valida 24 quamdiu non contradicunt regulae vel voluntati Superioris, quamquam plerumque saltem obnoxia sunt irritationi Supe• _ · rions or. De obiecto voli 119. Obiectum voti est id quod voto promittitur. Secun­ dum notionem voti supra adumbratam, tribus condicionibus a) honestatis, b) possibilitatis, c) melioritatis ornatum esse de­ bet, ut aptum evadat; sci. sit: a) Honestum, quia actus religionis, quo Deo cultus latriae exhibetur, non potest esse de materia Ipsi non acceptabili, quae habeat malitiam sibi intrinsecam, non mere extrinsecam. Unde sacrificium lephte factum a patre (lud 11,34-40), quamquam dc eius interpretatione controvertitur '20, obiective non erat obligatorium. Applicationes: 1. Λ’oh valet votum quando materia est inhonesta, tum in se tum cx suis adiunctis, v. gr. (piando res honesta vel indif­ ferens, exclusive ordinatur ad malum finem, ita ut causa motiva to­ talis vovendi sit mala, puta gratiarum actio propter peccatum, vel impetratio rei illicitae; sic enim res, prout intenditur, mala est. Si­ militer non valeret quando res esset undequaque vana vel indif­ ferens, talis quae neque cx circumstantiis, acciperet bonitatem; nam Deus non capit complacentiam de rebus stultis, etiamsi modo honnesto possint perfici, siquidem non modus sed res vovetur. 2. Valet votum emissum dc rc in sc bona vel indifferenti, quando subjective ordinatur ad finem partim bonum partim malum, v.gr. eleemosyna promissa ad honorem Dei ct cx vanagloria; potest enim tale votum execution! mandari sine ullo peccato, omissa causa motiva partiali mala. a Cf. c.572.574, etc., et canonistas exponentes ius relig’osorum. 34 Ita sententia communior post Caietanum, bi 2-2 q.88 a.8; SuÂRfô, Dc n hfjionc tr.6 1.3 c.5 n.3; SalmaNTI CENSES, Cursus th. ut. tr.17 c.l punct.18 n.183 Nec quidquam probatur in contrarium ex c.1315. a Cf. Prümmer, 11.398 et infra n.130. 24 Utrum sci. ageretur de mactatione physica, an solum de spirituali virgini­ tatis perpetuae. OBJECTUM VOTI. X 118-120 19 3. Similiter valet, probabiliter, votum emissum sub condicione mala quae non sit finis, quando obicctum ipsum plane bonum est, v.gr. cum quis vovet missam si inimicum in duello occiderit, ex af­ fectu sci. ad propriam vitam ct in quantum occisio inimici ordina­ tur ad hunc finem bonum”. A fortiori valet votum sub condicione quae non est mala, sed actionem malam supponit, v. gr. audiendi missam, si vovens e duello incolumis evaserit. 4. Valet vel non valet votum emissum contra praeceptum supe­ rioris, prout ille mere vetuerit emittere votum vel talem rem voto offerre; in primo enim casu res est bona ct sola actio vovendi mala, in secundo vero res prohibita non est honesta. Peccatum quod habetur in emittendo voto invalido propter ma­ teriamita indicandum est: a) GRAVE est, iuxta omnes, quando vo­ vetur materia in se vel e.r fine principali intento graviter illicita, v.gr. si quis vovet 10 missas si occident inimicum in duello, i.e. ut occidat illum, cx sola hac causa finali ; b) grave videtur attentare tale votum, quando materia est in se vel ex fine intento leviter illi­ cita quia supponitur Deo placere talem rem, quod sine gravi iniuria divinae sanctitatis dilficu’tcr fictIJ; c) leve EST peccatum, quando vovetur res vana aut indifferens, vel res bona cum fine secundario leviter peccaminoso, v.gr. si quis vovet eleemosynam principaliter ad sublevandum pauperem, sed etiam ut laudetur; d) LEVE EST simili­ ter peccatum in emittendo voto cum condicione bona, quae supponit actionem malam, v.gr. si quis vovet 10 missas si c duello incolumis evaserit * 120. b) Possibile, tam physice quam moralitcr, propter rationem supra expositam; res nempe quae sine magna dif­ ficultate perfici non possit, nequit esse obiectum prudentis promissionis spontaneae et acceptationis, utpote in detrimen­ tum spirituale cessura. Attamen distinguendum nobis videtur inter promissionem omnino spontaneam, ex qua nova obliga­ tio creatur et promissionem rei aliunde debitae et per votum nova obligatione confirmatae: illa non fit rationabiliter ct va­ lide nisi de materia moralitcr possibili ; haec videtur posse uti- ' liter fieri de re indeterminate impossibili, sed quoad singulos actus determinatos possibili ct obligatoria, si votum ita intelligatur ut obligatio nova suscipiatur adhibendi omnem diligen­ tiam ad omne peccatum fugiendum, ita ut post lapsum et in­ fractionem votum pergat urgere ; quamvis saepe huiusmodi vota erunt imprudentia. Plcrique, tamen, simpliciter dicunt 21 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.206. * Si votum est invalidum quia deficit animus promittendi aut se obligandi, semper habetur peccatum saltem veniale, propter irreverentiam erga Deum; quodsi iuramentum fictum adhibetur quando boQuen commune vel ius alterius exigit veritatem, peccatum est certo grave, v.gr. si quis emittit fit am profes­ sionem religiosam. s Cf. S.Alfonsus, 1.3 n,205. 10 Cf. Noldin. 11,212; Mebkelbach, 11,717.721. 120 DE SECUNDO PRAECEPTO non valere votum dc vitandis omnibus peccatis venialibus, vel de vitandis omnibus deliberatis quod emittat persona non pro­ batae virtutis31. Non valet volunt itandi omnia peccata ve­ nialia, etiam semideiiberata, ita intellectum ut, commisso uno vcniali cesset, quia hoc modo est impossibile sinc speciali privilegio (D 833) ; vel etiam eodem sensu, deliberata in subiecto qui perfectioni non serio studet. 2. Valet votum vitandi deliberata, saltem in subiecto qui perfec­ tioni studet ; vel deliberata ex determinata materia etiam in subiecto remissiori, vel omnia gravia in quolibet subiecto; item votum facien­ di quud perfectius est, m subiecto magnae virtutis, licet non semper erit prudens hoc vovere·12. Applicationes: 1. 121. e) Melius bonum intelligitur non absolute et obiccti- vc, ita ut comparative ad alia bona sit in se omnium perfec­ tissimum, sed relative ad voventem ct secundum concretas eiusdem circumstantias; exigitur ergo ut votum maius bonum non impediat in subiecto vovente, quia Deo non potest esse gratum, quod aliquis se obliget ad omittendum quod Illi est magis placitum. Valet votum de rebus quae pertinent ad con­ silium, siquidem ex excellentia sunt meliora suis contrariis; item de rebus praeceptis, quia melius est eas praestare ex praecepto et ex voto, exercendo novam virtutem religionis; item de rebus quae nen in se, sed in suis adametis, sunt me.iores pro vovente quam carum omissio vel contradictio, v. gr. votum nubendi emissum a violatore, ut consulat puellae violatae; imo etiam ab eo qui frequenter incidit ii. peccata carnis, quatenus aliis mediis non utatur efficaciter, etenim “melius est nubere quam uri” (1 Cor 7,9) a, ita ut sensus sit aut aliis mediis uti aut nubere31. 2. Non valet votum non vovendi absolute, quin melius est ali­ qua vovere; sed quilibet potest emittere votum non vovendi nisi de consdio vonfessarii; quodsi nihilominus voveat illo inconsulto, peccat sed valide vovet 3. Applicationes: § 3. 122. 1. üe effectibus et impletione voti Effectus voti est obligatio, per se gravis, quam vo­ vens sibi ipsi ex virtute religionis, tanquam ex lege particula” Cf. Vf.mmef.rsch, 11,195,6. ” Cf. J.Creusen, Le voeu du plus parfait: NouvRcvThcol 60 (1030) 621-643. u S.A1.FONSUS (I 3 n.209) hoc habet ut probabilius; contrarium tenet Soto, De iure ct iiistitia 1.7 q.l a.3; Io. a S.Thoma, In 2-2 q.88 d 23 a.7 concl.4-5; Concisa, In dcialoyum 1.3 diss.9 c.2 n.3, qui arguunt ex hoc quod matrimonium .non est un cum remedium» w Cf. Lehmkuhl. 1.589,2. “ Cf. S.Axfonsus, 1.3 d.210. EFFECTUS VOTI. N 120-124 121 n imponit, secundum modum, tempus aliasque circumstantias quas in vovendo intenderit. Singula evolutius ex ordine dedaranda sunt. 123. 1. Facium obligationis constat tam ex revelatione quam ex ratione : saepe inculcat : “Si quid voveris Deo, ne moreris reddere; displicet enim ei infidelis et stulta pro­ missio: sed quodeumque voveris, redde; multoque melius est non vovere, quam post votum promissa non reddere” (Eccl 5,3-4; cf. Deut 23,21; 1 Tim 5,12). S.Scriptura Ratio intrinseca, autem, est, quia votum est promissio Deo facta; iam vero, ex natura rei et propter reverentiam tanto promissario debitam, promissio rationabilis, semel Ei facta, specialiter obligat, quia acceptata fuit ab Eo. 124. II. Qualitas obligationis est fidelitatis erga Deum, quae pertinet ad virtutem religionis, tanquam actus latriae, quin tamen rem voto promissam sacram facere videatur. Con­ stat tum ex Magisterio ecclesiastico tum ex ratione : C.1307 § 1: “Votum ex virtute religionis impleri debet”. Ratio ostendit promissionem alteri factam, per se ex fidelitate esse observandam ; iam vero, fidelitas erga Deum pertinet ad virtutem religionis; siquidem Ei non debetur, sicut hominibus, ne decipiatur, sed ut reverentia exhibea­ tur retinendo fidem datam in oblatione ad Eum honoran­ dum ct colendum facta, in quo est actus latriae. Disputant utrum violatio cuiuslibet voti habeat rationem veri sacrilegii, an per sc tantum infidelitatis ct perfidiae, a sacrilegio specie distinctam. Aliqui cum Caietano (l ii 2-2 q.99) censent res quaslibet per votum promissas fieri sacras, ideoque in qualibet vio­ latione voti haberi sacrilegium. Alii dicunt esse res quasdam quae minime fiunt sacrae propterea quod voto promittantur, v.gr. cocna a qua voverit quis abstinere, ct rationem sacrilegii reservant ad quamcumque violationem voti castitatis. Rectius videntur nobis sentire qui solam violationem voti publici castitatis putant implicare sacri­ legium (cf. n.91,3), eamque non propter violationem voti qua talem cum dc sc nec voventem nec rem votam reddat sacram, sed quia cx publica auctoritate sic voventes deputantur ad cultum divinum et fiunt sacri. Lis non habet momentum piacticum, quia certo vio­ latur rc'-igio per peccatum eo gravius quod est magis directe contra Deum. Applicatio: Infima species moralis eadem est in qualibet viola- 122 E SECUNDO PRAECEPTO tione votorum39 ; nam semper consistit in violatione fidelitatis ct reverentiae Deo debitae. Ideo, per se sufficeret scorsim declarare in confessione materiam peccati ct laesionem voti, cum haec sit cir­ cumstantia separabilis a substantia peccati. In praxi vero hoc minime commendatur, ratione directionis pastoralis. 125. III. Quantitas obligationis est gr&uis ex genere suo, non tamen toto. Nam virtus religionis, ex qua votum urgetur, praecipua inter morales, urget graviter in proportionate, ma­ teria ; admittit tamen parvitatem, quia eius transgressio ex modicitate rei defraudatae, non ex dignitate promissarii defraudati consideratur. Aliunde cum votum sit ad modum le­ gis privatae, quam vovens sibi libere imponit, patet obliga­ tionis mensuram, supposita aptitudine materiae, radicaliter pendere ab intentione voventis37, qui vim naturalem voti j n. lubitu extenuare potest sumendo levem obligationem in re gra­ vi, nisi ex motivo superiore prohibeatur; prohibetur autem in votis publicis, quae potest quidem non emittere, sed si emit­ tat sub gravi emittit, propter exigentiam Ecclesiae intervenien­ tis ratione disciplinae servandae, ita ut a Deo per Ecclesiam non acceptentur nisi obligatio gravis suscipiatur. / 1 Ad indicium ergo ferenduni de gravitate obligationis per votum susceptae, attendendum est imprimis ad intentionem voventis, sed etiam ad materiam voti : a) Ab intentione voventis pendet, quod materia gravis obli­ get sub levi; quodsi vovens nihil dc hoc cogitaverit, praesumitur se obligasse secundum materiae quantitatem; item quod materiae coalescant vel non, prout sci. vovens intenderit totalitatem rerum vovere ut union aliquid, implendum per partiales praestationes vel determinatis temporum intervallis ad urgendam impletioncm defi­ nitis, ut plerumque eveniet in votis realibus, aut singulas praestatio­ nes intenderit separatim vovere, ut res singulares satisfaciendas qua tales vel determinatis temporum intervallis ad finiendam obligatio­ nis partem definitis, ut plerumque eveniet in votis personalibus Patet hanc coalescendam non dari nisi in rebus aliqua ratione ad invicem relatis seu non disparatis, quae insuper ad eundem finem ordinentur et eodem voto promittantur. Praeterea coalescentia effi­ cere potest, non solum ut plures res parvae in unam gravem coa’cseant, sed etiam ut plures res in se graves, quae ad invicem coalcscentes promissae fuerint, singulatim sumptae desinant esse gravis 30 Sîc tradit S.Ai.fonsus, 1.3 n.224 post Caietanum, 7k 2-2 q.88 a.5 et Sai.· wanticenses, Cursus th. m. tr.17 c.l n.JOl, cum communi opinione. x Abqui auctores, ut SoTO, De Utre ct iust tia 1.7 q 2 a.l; Wigand Tribunal confessoriorum tr.10 exam.3 n.32; Conci na. In decalogum 1.3 diss.9 c.4 n.2, censent quad bet vota in re gravi urgere sub gravi, qu a vovens non possit materiam voti mutare. Sed potuit nullam obligationem suscipere; cur non po­ tuerit solam levem suscipere? E contra, certum est circa materiam undequaqut levem non posse emitti vota sub gravi obligantia, siquidem Deus i m pro portionatum vinculum non haberet ratum. Cf. S.Alfunsus, 1.3 n.211-212. I Effectus voti n. 124-125 123 pars illius voti, v.gr missa singularis intra seriem mille missarum per modum unius promissarum b) A materia voti pendet, praecisa speciali intentione voventis, quod obligatio iud eanda sit gravis vel levis, prout sci. votum con­ ferat notabiliter ad cultum divinum vel secus. Id autem digne scitur: sive directe, in quantum voto promittatur gravis vel levis a'tus re­ ligionis; sive indirecte, in quantum res in alio ordine graves vel leves per votum ad cultum divinum referantur. lam vero, in actionibus singularibus gravem materiam indicabimus eam, quae lege divina vel humana per se sub gravi urgeretur”, quia notabiliter conducat ad servitium divinum, vel ad bonum commune, vel ad utilitatem ipsius voventis, ut v.gr. novendiales preces longiores, iciunium. longa peregrinatio40; in serie vero actionum vel rerum, videndum est num actiones vel res singulares, etiam in se graves, efficiant partem levem seriei qua talis promissae, v. gr. sextam decimam par­ tem, quia tunc earum omissio potest esse levis, ut si quis voverit centum missas celebrare ct unam omittat41. Applicationes: 1. Graviter peccat, seclusa contraria intentione in vovendo, qui non implet votum amplectendi statum religiosum, construendi sacellum, imo recitandi rosarium, audiendi missam, etc.; nisi in postremis exemplis non unum solum rosarium aut missam vo­ verit, sed seriem integram ut talem, cx qua unum altcrumve huitismodi actum detrahat qui relate ad seriem est parvi momenti, “adeo ut solum tertia vel quarta totius pars censeri debeat res notabilis, quae sine gravi culpa omitti nequeat” iuxta opinionem satis benig­ nam Noldin-Schmitt, 11,215. 2. Leviter peccat, qui orationem Pater noster, voto promissam, non recitat; idque per se etiam si cotidie eam recitare promise­ rit, nam censetur non summam orationum per modum unius reci­ tandarum sic vovisse, sed pro quabbet dic levem obligationem independentem promisisse. Similiter ubi quis, primario fine honorandi B. Virginem, quolibet sabbato eleemosynam dare promiserit omissio­ nes singulares non coalescere censentur. Sed si promiserit eleemosy­ nam parvam cotidianam vel hebdomadariam per quinquennium in auxilium pauperum, omissiones non adeo separatae coalescunt per ·■· ■ ■■■ » 1^^^— a Sic etiam Lehmkuhl, I.50fa Noldin-Schmitt, 11,215; Vermeersch 11,201. Quod non omnino probat Prümmer, 11,405,2. ” Aliquando speciali attentione considerandum est obiectura voti, ne falla­ mur in appretiatione transgress onis. Sic, si in voto faciendi quod perfectius est, non tam res voventur, quam gradus perfectionis qui in eis faciendus est, qui v.gr. sacro quod perfectius potuisset audire subrogat aliud opus minus perfectum nedum graviter peccaverit necessario, vix graviter peccabit in casu singulari. Cf. Vermeersch, Quaestiones de virtutibus religionis ct pietatis n.120. 40 In votis realihus circa ea quae sunt pretio aestimabil a nonnulli dicunt eam materiam esse gravem, quae gravis esset si intercederet ratio iustitiae commutativae; quod non caret difficultate, et potius nobis solvendum videtur . ex intentione voventis, si est pauper, et cx quantitate absolute gravi, si vovens est dives. Cf. tamen Prümmer, 11,405,2. *' Aliquando dicitur regulas religiosorum quae de se non obligent sub culpa non esse materiam aptam voto graviter obliganti. Hoc saltem aequivocum est. Si regula versatur circa rem sub levi tantum praeccptibilein, v.gr. verritionem cub'culi, non praebet materiam pro voto sub gravi obligante. Sed si regula versatur circa rem ratione sui sub gravi praeceptibilem, v.gr. circa missam audiendam, potest votum graviter obligans elici circa illam rem. Similiter potest sub gravi voveri totalitas multarum regularum, quarum singulae materiam levem continent. 124 E SECUNDO PKAECEPTO quia vovens censetur vovisse unum aliquid» ad maiorem facilitatem pluribus donationibus partialibus distributum. 3. Qui vovet paupertatem in religione, non potest se obligarc tantum sub levi in materia gravi; qui vovit rcc’t'TC semel precem jaculatoriam, non potuit se obligare sub gravi in adiunctis ord nari s. Qui vovet vitare peccatum, per se obligationem suscepisse censetur iuxta illius gravitatem41. 126. IV. Subiectum obligationis cx voto qua tali prove­ nientis, est solus vovens, seu “votum non obligat, ratione sui, nisi voventem’’ (c.1310 § 1); est enim obligatio libere susci­ pienda a persona physica vel morali, quam nemo potest sus­ cipere pro altero, obligando cx religione ct immediate rem aut actionem illius, etiamsi maxime sit sibi coniunctus. Vota personalia non possunt impleri nisi per voventem, quia habent pro obiecto actionem ipsius; vota vero rcalia possunt impleri etiam per alios, siquidem per ea res quolibet modo honesto satisfaciendae promittuntur. Hinc, si quis voverit eleemosy­ na 100 pcsctarum sublevare pauperem, potest implere votum moven­ do amicum ut eam quantitatem tradat pauperi illi. 2. “Voti realis obligatio transii ad heredes; item obligatio voti mixti pro parte qua rcale est” (c.1310 § 2). Nam in acceptanda here­ ditate, gravata obligatione aliqua per votum testatoris, heres impli­ cite admittit obligationem hereditati inhaerentem. Species moralis istius obligationis certo non est religionis, imme­ diate a voto testatoris transeunto in heredem; pro aliquibus obli­ gatio est nihilominus fidelitatis ct religionis; f dolitatis, quia obli­ gationes reales testatoris videantur afficere indirecte ipsa bona cius, ideoque urgere officium iustitiac, fidc.italis religionis etc., cis quasi inhaerens ubicumque ct apud qucmcumquc inveniantur; religionis. quia per canoncm 1310 § 2 Ecclesia observantiam istius obligationis evehat ad virtutem religionis; pro aliis, ut videtur non sine ratione, est obligatio tum religionis cx sola lege ecclesiastica modo comme­ morata, tum iustitiac erga testatorem in testamentis officiosis (qui­ bus sci. legitimae nihil detrahitur) ct in aliis obligationibus rcalibus, cx quibus tertia persona ius proprie dictum acquisierit43. 3. Vota pro aliis emissa, a parentibus pre filiis, a superiore pro communitate, a municipio, etc., ita inlelligenda sunt: parentes, qui vovebant tradere filios Ecclesiae vel Instituto religioso, ex religio­ ne obligabantur fovere honesto modo vocationem ecclesiasticam vel religiosam filiorum “oblatorum”; sed hi non tenebantur voto pa­ rentum ct liberi erant ad alium statum amplectendum. Superior ali­ quid vovens implendum per communitatum sibi subditam, cx rcl gio· ne obligatur ad illud exigendum; sed subditi non tenentur illud exequi nisi ratione subtectionis erga superiorem. Quando municipium aliavc communitas vovet observare festum, iciunium, etc., determi­ natis diebus, obligatio voti non afficit nisi ipsos voventes et cos qui Applicationes: 1. 43 S.Alfonsus, 1.3 n.211. 41 Cf. Vermeersch, 11,204; Uback. 1,152. EFFECTUS VOTI. n. 125-1 125 voto per personalem acceptationem adhaeserint; ceteros, praesci tim posteriores, non urget nisi obi gatio uria cx sublectione ad legi­ timam auctoritatem, ergo obcdicnlia ct fortasse etiam religio, si cx motivo religionis lex festi vel iciunii lata luerit41* . 44 127. V. Interpretatio obligationis in voto susceptae, quoad eius nimirum existentiam ut extensionem, itemque quoad circumstantias temporis, modi, etc., observandas in adimpletio­ ne, non aliter ac in legibus facienda est imprimis secundum in­ tentionem voventis sive expressam sive rationabiliter prae­ sumptam, eaque dificientc, cx rationabili et communi accep­ tatione in tali re, pro eiusdem natura et voventium consuetudi­ ne; huic enim vovens se accommodare censetur, benigniores in dubio partes sectando, quia quaevis obligatio est odiosa. Notare iuvat in quolibet voto quasdam condiciones, sive cx natu­ ra ici sive cx iure positivo inc udi, ut : salvo iure superiorum, si potero si res non mutetur notabiliter, si sit talis qualem suppono, etcetera: quibus tamen condicionibus votum non fit condicionatum. 128. VI. Circa ipsam adimpletionem censendum est cum qui rem voto promissam praestiterit, immemor tamen voti, obligationi satisfecisse; nam praesumendum est quemlibet prius strictis obligationibus velle satisfacere, quam opera supcrcrogatoria cx pura devotione praestare. Si tamen opus praestiterit expressa intentione non satisfaciendi, non satis­ fecit; nam ab cius voluntate pendet num obligatio maneat. Quoad existentiam voti: a) in votis DE RE PART1M impossibili, qui vovil rem partim possibilem parlim impossi­ bilem, ad nihil tenetur si utramque partem per modum unius ct in­ separabiliter intendebat vovere, obiectum enim complexivum fuit impossibile"; cum dc intentione voventis non constat, ct tamen cx ea coniccturalitcr interpretata solvenda est quaestio, distinguendum est: a) si materia est ind.visibilis, vel divisibilis quidem, sed ita ut in parte possibili ratio voti non salvetur, obligatio cxislit nulla, v.gr. si quis voverit peregrinationem lapurdcnscm, sed non possit iter facere nisi ad terminos Galliae; β) si materia est d vis.b lis, et in parte possibili non accessoria servatur ratio ct finis voti, haec pars praestanda erit, v.gr. si quis voverit peregrinationem facere ct ea occasione eleemosynam dare sanctuario, etsi non possit dare eleemosy­ nam, adhuc tenetur peregrinationem facere, non vero viccvcrsa Applicationes: 1. 41 Cf. DA 834.932.2113. Izx vigenti disciplina (c.1244 § 2) episcopi non iam possunt dies festos vel abstinentiae et iciunii per modum hali tus indicere. Obligatio ergo habanalis, si quae remaneat, erit vel ex consuetudine leg time praescripta, vel cx lege praecedenti, quae vix existe!; nam episcopi iam diu non solebant tali iure uti iuxta auctores. w Si post votum res promissa ex parte fit impossibilis, obligatio exequendi partem possib lem perseverat, si res commode dividi potest et solet, modo part remanens non sit accessoria. 44 Cf. S.Akfonsus, 1.3 n.202. K:·-'’ · Hr» -*30^4^ 126 UE SKCÜNLK) PRAECEPTU b) in dubio SUBiECTivo, qui dubitat utrum verum votum emiserit an merum propositum conceperit, liber praesumitur; qui certo emise­ rit, sed dubitat num sufficienti deliberatione gauderet, post septen­ nium praesumitur emisisse votum valide (cf. c.88 § 3); pariter qui certus est de emissione, sed non de impletione, praesumitur non im­ plexisse. In utroque tamen isto casusi ratio positiva vere proba­ bilem reddat sive defectum deliberationis sufficientis sive implctionem emissi voti, iuxta sententiam probabilem ct doctrinam alibi tra­ ditam potest votum negligi ; praestat vero dispensationem petere ad cautelam. c) in votis coNDicioNATis, condicione suspensiva, votum non obli­ gat nisi verificata condicione; ct quidem per se proprio sensu et non acquivalcntcr, quia condicio suspensiva voti obligationem suspendit quamdiu impleta non est, ct vinculum non obligat ultra terminos de­ finitos, nisi aliud constet, etsi motivo vovendi satisfiat per imp’et'onem condicionis acquivalcntcm ; hinc ergo, si quis vovit ingredi In­ stitutum religiosum post matrimonium sororis, quia debeat illam in­ terca sustentare, non tenetur per se votum implere si soror ante matrimonium pinguem hereditatem accipiat aut moriatur. Si tamen vovens inediis fraudulentis et iniquis impediat verificationem condi­ cionis, peccat contra votum* *; * sed neque in hoc casu urget votum condicione non verificata. d) in votis Ar.TF.RNATivis seu di si unet i vi s, v.gr. aut iciunabo aut eleemosynam dabo, hoc pacto distinguendum est : a) si disiunctio est circa rem bonam et malam, votum est nullum; quia posset eligi res mala quae non est materia apta; β) si disiunctio est inter res bonas, vovens potest libere eligere alterutram ; sed : si ante elec­ tionem alterutrius altera pereat vel impossibilis evadat, tenetur ad aliam ex voto praestandam, si hoc sua culpa evenit, sive quia non potest commodum cx culpa reportare, sive praesertim quia censetur aliam partem implicite elegisse; si vero sit immunis a culpa, verius ad nihil tenetur cx voto, sive quia sibi liberam optionem servavit, quae nunc impossibilis evasit, sive saltem quia alterutro obiccto dispa rente materia voti disiunctivi substantialiter mutatur49; si post elec tionem alterutrius altera pereat, votum in re semel iam electa im­ pleri debet; si vero ipsa res electa pereat, non est obligatio neque alteram neque aliam acquivalcntcm ei substituendi, nisi forte res electa in aliam fuerit transmutata, ct obiectum voti fuerit non res individua sed res ipsa vel eius utilitas, quae perinde inserviat ad finem voti. 2. Quoad extensionem voti, iuxta principium interpretationis indicatum, non debet obiectum strictius vel severius sumi quam in eadem re, deficiente voto, sumitur. Hinc: qui vovit rosarium, potest altcrnatim cum socio recitare; qui toto mense maio iciunium obscr*T Supponitur dubium positivum; quia si esset mere negativum, obligatio urgeret. ** Stricte loquendo ab intentione voventis pendet quod, stante voto, possit impedire verificationem condicionis vel secus; sed praesumitur se obligare in em-ttendo voto conlicionato ad non adhibenda media in qua ad impediendam condicionis exeeutionem. Pariter dicendum est in voto poenali, relate ad obliga tionem omittendi rem cuius perpetrationi vinculatur poena voto suscepta. Cf S.Alfonsus, 1.3 n.218. ♦· Cf. S.Alfoxsus, 1.3 n.224; Molina, De iustiiia et iure tr.2 disp.270 n.6; Sanchez, In decalogum 1.4 c.13 n.25. I « cessatio voti x. 128-129 vare vel missam audire, non tenetur iciunarc vel duabus missis ass:st. re die dominica; qui vovit iciunium in vigilia sui natalis, potest anti­ cipare, si ea incidat in diem dominicam, imo ct omittere, si voti obligatio sit ad plurcs annos (cf. c.1252 § 4); qui vov t votum poenale. debebit illud implere prima vice in qua poenam incurrat non vero reliquis, nisi alia intentio satis clare constet, v. gr. qui vovit 10 pe­ setas dare pauperibus si iterum blasphemet, debet eas sola prima vice persolvere, nisi mens eius fuerit sibi imponere poenam efficacem ad extirpandum hoc vitium; qui voti alicuius immemor, aliud emittit cum priore incompatible, per se obligatur ad primum; sed si alte­ rum aequalis vel maioris perfectionis est, potest istud eligere5’. 3. Quoad circumstantias temporis et modi consulatur potissi­ mum intentio voventis ct suppleatur per regulas pro interpretatio­ ne legis datas. Hinc: a) votum negativum absolutum urget illico, semper et pro semper; β) votum positivum Cipus implctioni nullum tempus praefixum est, urget ubi primum commode impleri possit, quia est ad instar debiti cuius exeeutionem repetit obligatarius, adeo ut notabilis dilatio sine insta causa gravis sit in re gravi, si prop­ ter dilationem rei promissae valor notabiliter minuatur ”, vel si proximum periculum oriatur non implendi votum tempore futuro; secus di'ationem notabilem non censemus esse per se grave pecca­ tum”; 7) votum pro tempore determinato emissum, si tempus fue­ rit praefixum ad finiendam obligationem, ut praesumitur in votis personalibus ct in aliis in quibus ratio ipsius temporis considerabatur, v.gr. eleemosyna danda in die natali, votum non amplius urget elapso illo tempore, etsi peccatum fuerit in non implendo tempestive; si vero tempus fuerit praefixum ad urgendam obligationem, ut praesumitur in votis realibus ct in aliis in quibus ratio ipsius voti assccurandi consideratur, obligatio perseverat etiam post tempus illud elapsum. ARTICULUS III De 129. cessatione voti Cessatio voti est resolutio obligationis ex voto or­ tae, sive improprie per eiusdem impletionem ; sive proprie quia desinit urgere. Distinguitur cessatio: a) ab intrinseco, sive simpliciter dicta, cx multiplici causa petita ex ipso vovente, vel ex mate­ ria promissa, vel ex adiunctis eiusdem, nulla interveniente auctoritate ;* II 30 Severius Laymann, 1.4 tr.4 c.2 n.4, quem citat et sequitur Nolihn-Schmitt. II 222,2. ,l S.Alfoxsus (1.3 n.221) cum aliis censet dilationem ingressus ;n rePgionem, per sex menses sine causa protractam, implicare iam grave peccatum; haud te­ mere alii hoc spatium ad tres vel quatuor annos extendere videntur, saltem in iunioribus. Cf. Noi.din-Schmitt, 11,221 c. ° In decalogum 1.3 c.12 §3 n.ll. Cf. FerrerES-MondrIa, 1,422; (Jbach, 1,152. DE SECUNDO PR/XECEPTO b) ab extrinseco sou per interventum auctoritatis com­ petentis quadrupliciter, nempe: sive ad irritandum directe ip­ sum votum, per influxum in voventem; sive ad suspendendam obligationem, per influxum in materiam voti; sive ad dispen­ sandam obligationem, ex facultate accepta a promissario ; sive ad commutandam eandem et ex eadem facultate, substituendo aliud obiectum. De cessatione ab intrinseco 130. Cessat ab intrinseco, seu ex ipsa rerum natura, votum, ex variis rationibus ipsi internis, quae tantam afferant mutationem sive ex parte voventis, sive ex parte materiae vel circumstantiarum, ut votum impediissent si ab initio ad fuis­ sent^; siquidem votum non obligat ultra intentionem voven­ tis, et intentio non sustinetur per se quando res moralitcr di­ versa facta est. Zj.r canone 1311 causae simplicis cessationis ita enumeran­ tur: cessat votum lapsu temporis ad finiendum obligationem appositi ; mutatione substantiali vel saltem notabili materiae promissae; deficiente condicione a qua votum pendet aut con­ tra ; adimpleta condicione rcsolutoria, quae ex voluntate vo­ ventis posita fuerat ad votum resolvendum ; denique, cessante causa finali, non mere impulsiva, quae proprie extitit ratio vovendi. Prima ratio valet et applicatur in votis tam publicis quam privatis, ideoque etiam vota religiosa temporalia post noviciatum emissa cessant elapso tempore statuto, nisi renoventur. /Iliae rationes cessationis de facto applicationem non habent nisi in votis privatis, quia in publicis intentio voventis saltem implicite conformari debet menti Ecclesiae acceptantis ad vi­ tanda gravia incommoda ; iam vero Ecclesia, propter exigen­ tias boni communis, non acceptat vota condicionata, neque admittit cessationem votorum publicorum propter notabilem mutationem causarum intrinsecarum ex parte voventis vel materiae vel finis subiectivi, quae ceterum vix occurrere pos­ sunt, quibusque occurrentibus sufficienter per dispensationem providetur °3. F.xaclo tenippre professionis temporariae re­ ligiosus. nisi emittat perpetuam professionem vel renovet temporalem, liber manet a volis, Applicationes: 1. ω Cf. Billuart, De rcliuionc d;ss.4 a.8 §1; MarC-GestERMann. 1,635. IRRITATIO VOTI. n 129-131 129 2. Cessat votum: si matera substantialiter imitata est sensu morali quatenus vel in se ipsa reddita sit aut impossibi’is pbvs:cc vel moralitcr aut illicita, aut plane inutilis, aut maioris boni imped’tlva; cum enim materia voti tab’s facta est qualis ad valde vo­ vendum assumi nequisset, ipso facto obligatio extinguitur; simili­ ter, si propter modificationem circumstantiarum voventis materia facta est notab’l ter impletu d’fficilior Hinc· cessat votum commu­ nicandi determinata dic, si vovens, etiam sciens volens inveniatur in loco a qualibet ecclesia vel oratorio remotissimo, vel frangat iciunium cucharisticum ; pariter votum dandi eleemosynam determina­ to pauperi, si ille repente dives fiat, vel vishandi cot’die determi­ natam ecclesiam, si propter votum observandum impeditur vovens ab ingressu in religionem; non sustinetur smiiliter votum dandi elee­ mosynam quod quis fecerit dives, si incidat in magnam pauperta­ tem, nec votum ingrediendi monasterium magnae austeritatis, si ex morho supcrvctrcntc notabiliter vovens debilitetur. Sed obligatio mere suspenditur quando materia solummodo ad tempus impossibilis vel difficilis evadit. Si ex parte tantum facta est impossibilis, applica­ tur principium n.128. 3. Sustinetur votum privatum castitatis non obstantibus magnis tentationibus super\ cnicntibns. quae voventem ad matrimonium im­ pellant; nam qui vovet castitatem, omnes difficultates contra eam insurgentes et in confuso praevisas superare promittit, et materia voti minime mutatur ex hac circumstantia. A fortiori sustinetur in tali casu votum castitatis religiosum. Similiter valet votum obedientiac emissum in religione cum pater divitiis abundabat; etsi postea in penuriam incidat; nam propter bonum commune comprehendi censentur in istis votis quaelibet circumstantiae supervenientes, quas materia voti vel adiuncta voventis inducere possint1*. 4. Cessat votum peregrinandi ad salutem patris impetrandam, si ante susceptam peregrinationem pater moriatur, quia existentia voti huic tini obtinendo erat vinculata ; e centra pergit urgere votum dan­ di eleemosynam quolibet festo si pauper cui eam dare solebas moria­ tur; vel peregrinandi ad sanctuarium, etsi non possis iter facere ci­ licio indutus, ut simul promisseras secundario. § 2. De irritatione 131. Irritatio voti est eiusdem invalid alio facia proprio numine ab illo qui potestatem dominalivam in voluntatem vo­ ventis legitime exercet. In casu ergo potestati irritantis subditur ipsa actio vo­ vendi, utpote procedens a voluntate quae sui iuris non est quoad regimen propriae personae, ita ut non possit absolute suscipere aliquam obligationem, sed in ea suscipienda semper ------t M Cf. S.Alfonsus, 1.4 n.50. TUEOL MOB 2 5 130 DE SECUNDO PRAECEPTO lateat condicio: nisi is qui meam voluntatem regit contradicat, secundum extensionem suae potestatis 55. Talis subditus potest auidem valide, sed non absolute se obligare absque consensu superioris. Quodsi is non con­ sentiat, ipsum votum solvitur ct penitus cessat, ita ut sine novo actu vovendi non reviviscat. 2. Materv·. quae subicitur irritationi est quaelibet intra limites subiectionis, tum quoad vota interna tum quoad externa, tum quoad tempus praesens aut praeteritum tum quoad futurum, modo votum fuerit elicitum tempore dependentiae a voluntate voventis; imo, in antecessu possunt quaelibet vota subditi intra limites subiectionis invalidari. Applicationes: 132. 1. Principia: 1. Existentia talis facultatis irritandi vota· constat ex traditione et praxi Ecclesiae (cf. c.1312 § 1). Utrum haec potestas pro magna parte in potestate dominativa fundetur, an ex ea valde suadeatur propter diversas rationes et ex iure positivo confirmetur, controvert i tur inter doctores; probabilius nobis videtur fundari in ipsa potestate dominati­ va seu esse iuris naturalis, posito facto subiectionis per actum qui potest esse iuris positivi, v.gr. professio religiosa 5e. 2. Subiecturn quod gaudet facultate irritandi vota, est omnis et solus superior qui legitime exercet potestatem dominativam in ipsam voluntatem voventis, sive ex facto constitu­ tae societatis familiaris, sive ex professione religiosa, sive mi­ tigate ex contractu matrimoniali. Nam ex ea potestate quae posito fundamento naturalis aut positivi iuris acquiritur, Su­ periores obtinent ius regendi sibi subditos. 133. Habent talem potestatem dominativam, cum consequenti iure irritandi vota, ut nobis videtur, ex iure naturae: a) Erga religioso-· qui per professionem se legitimis superiori­ bus ad rectam vitae directionem subiccerunt, ita ut nullum actum possint ponere intra limites Constitutionum sine illorum consensu: a) R. Pontifex, quatenus est supremus omnium religiosorum Superior (cf. c.499 § 1), pro omnibus religiosis professis67, exclusis ergo novitiis; β) Ordinarius loci pro religiosis professis iuris dioccesani sibi subditis, non autem pro non exemptis iuris pontificii” ω Contradictio autem debet esse ex intentione effectiva impediendi vel re­ laxandi votum, ita ut superior saltein implicite velit relaxationem. Unde si im puber, tacito voto, manifestat patri voluntatem peregrinandi, et pater contra­ dicit, votum non fit irritum sed mere suspenditur. M Cf. Damen, De irritatione et suspensione votorum: Apol 1 (1928) 57.59.310. Tamen non negamus ex iure positivo limites eiusdem amplificari. Cf. Vermeersch, De virtute rclejionis et pietat s n.135; Leiimkuhl, 1,607. 47 CrEUSE.v, Bpitome iuris canonici I’,612 cum panes renuit agnoscere in R.Pontifice potestatem douninativam proprie dictam, sed tribuit ei eminentem potestatem in omnes Religiones. “ Cf. c.492 §2; 512, etc., contra assertionem quorundam ut FerreresMondrîa, 1,425; Noldin-Schmitt, Π.225. IRRITATIO VOTI. n 131-134 131 7) Superiores religiosi, sive maiores sive minores, sive viri sive feminae, sive iuris pontificii sive iuris dioecesani, pro omnibus reli­ giosis sibi subditis per professionem religiosam in rcspectiva religione (sed cf. c.633 § 1), quatenus praelatus ipsis maior non permiserit illa vota. b) Erga filios sibi subjectos, etiam illegitimos5’, pater ct tutor cui competat paterna potestas (cf. CH 154.211.263) °0, patreque non contradicente, etiam mater01. Haec potestas pro magna parte fluit ex fundamento iuris natu­ ralis saepius in iure ecclesiastico comprobato * 5, ad dirigendam ct subsanandam minorum immaturitatem indicii et inconstantiam vo­ luntatis; congruum est enim ut eorum actus sint rescindibiles at auctoritate paterna, intra limites ambitus et durationis iure positivo civili43 et canonico determinatos. c) Maritus vota uxoris durante matrimonio emissa, quatenus cxpectent officia matrimonialia et familiaria in quibus vir est caput 134. 3. Ambitus istius potestatis est is quem titulus in quo potestas fundatur exigit vel permittit. Verificata hac condicio­ ne valet irritatio voti, cui emittendo licentiam vel cui emis­ so approbationem superior dederit ; etenim, non obstante li­ centia aut approbatione vel etiam promissione contrarii, su­ perior retinet dominium in voluntatem subditi, ac proinde va­ let istud dominium exercere. Successor eius in munere non ha­ bebit ampliorem potestatem, et nihilominus indubium est eum posse votum illud irritare. Nimirum : a) quoad religiosos non applicatur facultas ad novitios, nisi ex alia religione professi venerint (cf. c.633 § 1), quia nondum po­ testati dominativac superiorum per votum obedientiae mancipati sunt44, sed ad eos dumtaxat qui professionem, saltem temporalem ct simplicem, emiserunt05, hoc quippe modo, per personalem man­ cipationem in voto obedientiae peractam, potestati dominativae su­ periorum sese plane subiccerunt ad normam constitutionum °0. Ad eos autem non quoad ipsa vota substantialia religionis, cum ea praecise constituant fundamentum potestatis irritandi, neque quoad alia pu­ blica quae forte cum cis accessorie emittantur, sed quoad vota pri­ vata post professionem emissa; neque quoad omnia privata non pure interna, ut videtur, sed per se ct directe quoad illa tantum in quibus ω Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.229,5.° ® Cf. Ubach, 1,156,1.° p.122 nota 6 pro aliis codicibus. “ Sic non immerito: SXnchez, In decalogum 1.4 c.35 n.75; S.Alfonsus, 1.3 n.230; Wouters, 1,662,2; Ubach, 1,156,2 etc. Non autem avus in eorum defectu nisi sit tutor, ut videtur dicendum contra FkrrerES, 1,415, 111,4.°; Arregui, 213. c C.15 C.22 q.5; c.14 C.32 q.2; c.2 X 3,33. ° Cf. Ubach, 1,150 p.122 nota 4. M Etiamsi vota dicta devotionis emiserint, quia haec non creant in Supe­ rioribus illam potestatem dominativam voluntatis subditorum quae requiritur ad irritanda vota. Cf. Suârez, Dc religione tr.6 1.6 c.7 n.ll; c.ll n.8. “ Sic concluditur cx c.501 contra opinionem erroneam quorundam, ut Ojetti, Synopses rerum moralium II n.2533. M Cf. G.Kindt, Dc potestate dominativa in religione p.84.119-20.260.354 (Brugis 1945). Idem RevComRel 18 (1946) 21-23. ·. ■ ·. · 132 * ' DE SECUNDO PRAECEPTO religiosus stibicitiir superioribus secundum constitutiones”; licet in praxi iere non habeat momentum haec limitatio siquidem indirecte, quatenus Superior potest occupare subditum quolibet momento, vix aliqua poterunt excipi saltem in mult s Institutis. In omnibus adhuc cxc piendum pluribus videtur votum transeundi in rei (jionem stric­ tiorem, quia sic ferat statutum Ecclesiae (ei. e.18 X 3,21) pluries confirmatum, ct quia nemini idoneo liceat impedire quominus ten­ dat in statum perfectiorem, licet exeeutio talis propositi non fiat sine interventu S Sedis (cf. c.632)w; quae ratio nobis satis dubia videtur ; b) quoad Ftijos vel PUPii.Los, parentes vel tutores possunt, iuxta omnes, irritare quaelibet vota ante /'.ubertatem (12 annos in feminis 14 in masculis, e i. c.88 § 2) ab illis emissa, etsi postea fuerint mere renovata. Utrum possint praeterea irritare vola omnia ante adeptam maiorem aetatem vel emancipationem emissa, an non, disputatur inter auctores post Codccm. Phires facu tatcm limitant ad tempus antepubcralc, iuxta antiquam disciplinam quae non sit mutata per canonem 1312 collatum cum 89 cum is non agat de potestate dominativa aut saltem non dc perfecta quae requiritur ad irritanda vota0,* ct qu a sunt quaedam vota post 18 annum emissa specialiter firma ct dispensationi S.Sedis reservata, quibus non videtur extendi potes­ tas paterna irritandi, ct quia textus dubii novi iuris ex antiquo inter­ pretandi sint ad normam c.6,4.°, denique quia Ecclesia impugnat exag­ geratam potestatem patriam ct puberes supponit in rebus spiritualibus iam plene educatos capaccsque ad ingressum in novitiatum, profes­ sionem temporalem matrimonium (cf. c.555 § 1 ; 573.1067) ct quia sufficienter providet iuribus parentum, concedendo ipsis facultatem suspendendi vota filiorum sccum commorantium, quatenus regimini familiari noceant '°. Alii rem dubiam esse censent et valde inclinan­ tur ad sententiam negativam modo recensitam ”, vel dicunt facu ta­ lem extendi ad totum tempus minoremutatis sed pro solis votis quae domus gubernationi vel prudenti educationi praciudicent ”, Non pauci'1, tamen, opinantur tanquam doctrinam moralitcr certam vel paulo minus, potestatem paternam irritandi vota filiorum extendi ad omnia vola emissa ante obtentam maiorem aetatem, nam c.89 non dat locum limitationi prioris sententiae, ct e.1312 pariter sine eT Cairtanus, in 2-2 q.88 a.8 ct q.104 a.5; S.Phieirias, Summa sylvestrina ad v. votum, e 3 q 3; Prümmer, 11,116. Aliter tamen alii qui etiam ad vota interna extendunt facultatem, v.gr. Noi.ihn-Sciim itt, 11,225. Sic v.gr. Damen, Dc inttalionc ct suspensione votorum: Apol 2 (1929) 40.499; PkCmmer, 11,416; imo iuxta Salmanticr.xsrs, tr.17 e.3 n.38, et Noldim· Schmitt, 11,225 ne Summus Pontifex potest tale votum irritare. Quod nobu non probandum videtur. ® C 2 C-20 q.2; e.14 C.22 q.2; e.15 C.22 q.5; Prümmer, 11,417; Noldin· Schmitt, 11,224,3; Marc-Gestermann, 1,63ο; Aertnys-Damrn, 1,490, etc.; Da­ mes, le., 2 (1929) 506-507; Noi.pin, 11,224,3. Cf. praesertim Nm.i>ix-Scηmi γτ, 11.224; DamEx, Dc irritat one et suspens:cnc votorum: Apol 2 (1929) 495-509; 3 (1930) 109.110; Schmitt, P'atcrlulu Giiealt unit Geliibde M hidci jiihrif/cr : ZkTh 60 (1936) 244-248. ” Merkei.iiacji 11,735; Wouters, 1,662; Arrecui, 213; Tasquerey, 11,959; Wjttwaxt, 532. ” Sic Orach, 1,156.1.°; similiter Salsmans, qui excludit a potestate paterna erga nnnorennes puberes vota quae elect onem status vitae rcspicimt: NouvRevTh 55 (1928) 429-436. Sed linee theoria, aut cont net petitionem principii, aut impingit difficultates postremae nunc iccensitae. Cf. V.VancjiSi.uwe, Dc dubia potestate irritandi vota CollâtBrtig 42 (1946) 330. ” Genicqt-Sai.sma.ns, 1,325; Vermeersch, 11,224. IRRITATIO VOTI. N 134 133 distinctione loquiturn; unde, nisi exceptio probetur, non est asse­ renda. Inio aliquicani potestatem concedunt parentibus erga om­ nes filios qui ipsis suhiciimtur. tempore subtectionis ; unde, ut vide­ tur, etiam post adeptam maiorem aetatem, si in tecto paterno per­ maneant. i-f». In hac varietate opinionum adhaerendum nobis videtur in praxi tertiae sententiae; nam argument s allatis a prima limitatio non satis probatur ; sane antiqua disciplina simpliciter mutata satis clare apparet vi c.89, ideoque ex se ipsa interpretanda ; vota reservata ante maiorennitatem emissa, quoad dispensationem similiter reser­ vata manent in hac sententia; potestas paterna non exaggeratur ex bac facultate, nam irritando vota non afficit ipsam voluntatem ct propositum voventis, sed tantum vinculum morale quo Igatur circa determinatam rem. Hinc, stante dubio probabili, sive ope principio­ rum reflexorum, sive ex suppletione Ecclesiae, in praxi tutam ceu semus doctrinam dc potestate parentum irritandi vola filiorum non­ dum emancipatorum M. Applicatio: Parentes et tutores: a) certo possunt irritare vota filiorum vel pupillorum impuberum, qui promiserint perpetuam cas­ titatem aut caritatis actus etiam mere internos, ut fert commu­ nior sententia11 ; vel vota in favorem tertiae personae facta ct ali eadem acceptata; vel vota implenda post pubertatem, imo post maiorcnnitatein ; vel vota ante pubertatem emissa ct postea mere renova­ ta; 0) probabiliter saltem possunt haec omnia irritare, si emissa fue­ rint post pubertatem, sed ante maiorennitatem vel emancipationem, etiam si quoad dispensationem sint Sanctae Sedi reservata; nam haec omnia ex natura rei videntur condicionata, quae non possunt firmiter obligare filios adhuc imbecilliores sine consensu parentum; y) certo non possunt irritare vota quae post maiorennitatem ct emancipationem a filiis novo actu ratificante novaque obligatione et non simplici renovatione, confirmantur; e) quoad uxores, multi quidem, praesertim antiquiores7", attri­ buunt marito facultatem irritandi omnia vota quae uxor in matrimo­ nio emiserit Sed argumenta invocata parum probant. Sane: S Scrip­ tura in Num 30,7-16 exhibet praeceptum et obscurum ct probabiliter caerimoniale, ac proinde abrogatum, nec Eph 5,24 magis probat quam quod nos concedimus; doctrina Ecclesiae praesertim in allocu­ tionibus Pii XII, sed etiam in documentis sollemnioribus, potius tes­ tatur sublectionem mulieris ex matrimonio ortam limitari ad sola officia matrimonialia71’; argumenta rationis afferri solita ex infir­* 21 mant sub antiquo jure D'Anxijiai.K, IIP,206 et Bucceroni, 1,603 docuerunt patrem posse irritare omnia vota fil orum non emancipatorum, quia in ture en h nulla fieret distinctio inter subiret onem puberum et impuberum. ” I’ehreres, 1.416 <ΐ·2 N.B. l.°; 1·’ Regati 1.1.0, Irrtlacidn de votos SalTcr 21 (P35) 930.032. «Cf. V.Va.m.iieluwc, l.c„ 333 331. Cf. CIC 44 (1952) 497, II. ” Cf. S..Al. Fus sus, 1.3 n.227 et terminos absolutos e.1312 £ 1. « Cf. S.Ai.poxsus. 1.3 n.234, cf τρικ! cum phires maiores, ex quorum auctoril.ite etiam ipse S Alfonstis facultatis cxi.stentuun habet saltem extrinsece pro­ babiliorem, Aliqui rcccntmres eandem opiii'oiicm ut certam, vel saltem probabi­ lem adhuc tradunt, v.gr. Meuki:i iiAi ii, 11,736; Arrkgui, 213: I'krrerks-Monorîa. 1,426; Woutiks, 1,662,3; Uoach 1,156,2.", qui cum S.Alfonso patronum citat S.Tiiomam, 2-2 q.88 a.8 ad 3; quem tamen locum alii interpretantur dc facul­ tate suspendendi, collutis ibid, ad 2 ct Qnodtib. III a.18 e. «Cf. AAS 22 (19J0) 549-550; 1) 2247-2248. 134 DE SECUNDO PRAECEPTO mitatc indicii et defectu experientiae mulierum, hodie vix aliquis admittet; neque pax familiae conservanda ct administratio rei fami­ liaris talem facultatem reclamat, cum plene istis exigentiis satisfiat per potestatem mariti infra statuendam, suspendendi vota uxoris quae iuribus maritalibus aliquid derogant; nec ius canonicum ", de­ nique, ncc ius civile, ncc obiectum contractus matrimonialis praebent fundamentum ad talem potestatem mariti vindicandam, cum aliunde cx solo iure naturae non oriatur. Unde rectius talis potestas ex mo­ tives intrinsecis neganda videtur, sed probabilitas cxtrinseca per­ severat Applicatio: Si comugcs mutuo consensu emiserint votum perfec­ tae castitatis, ct deinde sint in periculo incontinentiae, probabiliter sibi ita consulere possunt: vir irritat votum uxoris; uxor, utens suo iure petit debitum ct sic suspendit votum mariti, ct uterque licite utitur matrimonio. Haec opinio a S.Alfonso probabilis habita est (1.3 n.239) ct ad praxim deduci tuto posse videtur, quamvis aliqui contradicunt ®. 135. 4. Effectus irritationis est quod obligatio voti semper prorsus extinguitur, ita ut in nullo casu reviviscat. Sic constat ex doctrina Ecclesiae in c.l312 § 1 expressa, itemque cx natu­ ra rei, nam irritatio attingit ipsum actum voventis, cumque solvit auferendo condicionem in qua nitebaturs3, sci., quod superior habens potestatem dominativam non contradicat; et quia contradicit, reddit actum infectum, ita ut nunquam ex se ipso renascatur. 136. 5. Quoad usum potestatis, irritatio a competenti su­ periore facta: a) semper valida est; b) ut vero licita sit, re­ quiritur causa sufficiens. Ad a): Valet, igitur, irritatio sine ca'usa sufficienti in­ timata vel concessa, quia irritans iure suo utitur, et quia emit­ tendo voto tacita condicio apposita fuit, quae in irritatione dt lacto removetur, nam superior potestatem sibi competentem valide semper exercet. Ad b): Altera pars assertionis ante codicem controvertebatur. Plures non ignobiles auctores tradebant neque ad licitam irritationem requiri iustam causam, siquidem in omni voto subditorum habeatur tacita condicio consen­ In contrarium afferri posset c.16 C.33 q.5, sed non includitur inter io: tes novi iuris. 81 Cf. Kirchberg, n.!23s; II.Schaufele, Maritus valetne drectc irrttn uxoris vota matrimonio durante cnissaf: PcrMorCanI.it 23 (19 3 4) 175-185. 8î Cf. PrüMMER, 11,415; Ballerini-Pai.mieri, tr.6 sect.2 c.3 n. 137-147. M Vel niti potuit; nam qui potest votum factum irritare, potest similiter i' antecessu votum faciendum invalidate. M Sic v.gr. S.Antoninus, Summa theologiae p.2.* t.ll c.2; Caietanus 5«· mula, ad v. votum; Salmant i cesses, Cursus th. m. tr.17 c.3 n.31. , suspensio νοτι. n 134-138 I35 sus superioris, et is nullo iure cogatur ad hunc consensum praebendum. Adversabantur alii non minoris nominis85, quia superior abuteretur sua potestate agens sine ratione sufficiente, et quia vituperabile sit impedire promptam voluntatem erga cultum Dei sine sufficienti ratione. His nunc certo assentiendum est, ex c.1312 -§ 1. Ceterum, pec­ catum commissum in irritatione (similiter in petitione irritationis voti) non rationabili, vix potest esse grave nisi ratione contemptus religionis vel damni causandi aliis. § 3. 137. De suspensione Suspensio voti, quae aliquando dicitur etiam irri­ tatio indirecta, est obligationis ab eo causatae temporalis ablar lio ab illo qui potestatem habet non in •voluntatem voventis, sed in materiam voti, tamdiu duratura quamdiu voti obser­ vantia sibi praeiudicium afferat (c.1312 § 2)66. In casu, ergo, obligatio non tollitur penitus, sed ad tempus tantum, donec materia promissa non subtrahatur potestati suspendendis. Ni­ mirum, iure naturae fieri non potest absoluta promissio quae cedat in praeiudicium alterius, sed in ea facienda semper latet condicio: quatenus is qui facultatem habet circa materiam non contradicat. Haec contradict io superioris non debet esse cx vo­ luntate directa suspendendi votum, sed ad suspendendum vo­ tum tali iuri repugnans, sufficit ut, etiam ignarus voti emis­ si, ius suum prosequatur ; nam suspensio non respicit in casu, sicut in irritatione, ipsum votum. 138. Differt ab irritatione quia non attingit ipsum actum vovendi, deficiente potestate dominativa in voluntatem voven­ tis; nec votum prorsus invalidât, sed attingit solam rem pro­ missam, quae est sub eius potestate sive dominii sive iurisdictionis, et suspendit obligationem circa ipsam donec a potesta­ te sua non subtrahatur. Applicatio: Potestas suspendendi vota latius patet quam potes“ Sic v.gr. D.Soto, De iure et iust't 'a 1.7 q.3 a.l; Lessius, Dc iustitia ct ture 1.2 c.40 dub.17 n.U9; Sanchez, In decalogum 1.4 tr.4 c.7 n.17; Lay· Mann, Theologia tnoralis 1.4 tr.4 c.7 n.18. w Hvrt-Auei.i_In Dc Principis de praereptis 1,693 distinguit irritationem indirectam quam nos vocamus hoc loco suspensionem, a suspensone quae ab ipso definitur: “deobligatio temporaria voti, impletu possibilis et per se actu urgentis, a legitima auctoritate facta, manente vinculo voti”. Sic intellecta differt a nostro conceptu, quia materia non subtrahitur et impletio ratione ma­ teriae manet possibilis; differt etiam a simplici dispensatione, quia obligatio non tollitur penitus. Sed iste concentus vix habet practicam applicationem. 136 DE SECUNDO PRAECEPTO tas irritandi, relate ad personas; minus vero quoad ambitum rerum quae voto oblatae sunt. 139. Principia: 1. Existentiel potestatis constat ex tradi­ tione ct praxi Ecclesiae (e. 1312 § 2). Ratione quoque explica­ tur, ex ipsa rerum natura confirmante iure positivo. 2. Subtectum facultatis est omnis et solus is qui et quate­ nus, et quamdiu disponere potest, ex dominativa vel iurisdictionali potestate, de materia quae voto oblata est, vel de actio­ ne ad eam exequendam requisita. Habent talem potestatem : a) R. Pontifex et episcopi rEsidentiai.ES erga quoslibet fideles sibi subditos respectu votorum quae officiunt gubernationi et administrationi ecclesiasticae sibi com­ petenti ; b) Superior religiosus erga vota suorum subditorum81, etiam novitiorum, imo et famulorum, quae impediunt disciplinam domesti­ cam, exercitia probationis vel iura religionis”. Mutata in hac re disciplina, vota privata ante primam professio­ nem religiosam emissa (non vero, ut videtur, quae eam subsequuntur) ipso iure suspenduntur donec vovens in religione permanserit (c 1315) quasi commutata vel eminenter contenta in votis religiosis w. c) Uterque parens corumquc vices gerentes intra limites com­ petentiae cuique propriae in administratione rei familiaris, vota filio­ rum vel pupillorum etiam puberum, nondum emancipatorum, imo et serum commorantium maiorennium, tum rcalia quae liberae adtninistralioni familiae, tum personalia quae regimini domestico praeju­ dicent. d) Maritus vota uxoris, etiam ante matrimonium emissa, non omnimode sed quatenus damnum afferant iuribus matrimonialibus, gubernationi familiae, educationi filiorum, administrationi domesti­ cae. Similiter uxor vota mariti, quae iuribus suis matrimonialibus noceant. e) Herus vota subditorum sive rcalia sive personalia, quae ob­ stant debito famulatui ct obsequio ex contractu sibi praestando. f) Quilibet denique homines, quandoq.ue possunt vota aliorum suspendere, sive publici ut gubernatores, quatenus illa vota legibus iustis obstent, sive privati, quatenus ratione contractus vel iuris na­ turalis, sibi per talia vota praciudicium sequatur. 3. Ambitus potestatis se extendit ad omnia vota quae ct i 4 1 87 Non autem erga propria vota privata, quia in vovendo valedixit facultati obiciendi eis votis iura sua aut respectum privatarum rerum. Cf. Iumbarî: RevComRel 16 (1045) 1S5 1S6. 43 Meni dicendum de Superioribus collegiorum relate ad vota alumnorum quae obstant disciplinae collegii. Cf. Bai.lf.kixi-I’almiF.ki, tr.6 sect.2 c.3 n.133 85 Reviviscunt vota ita suspensa si quis religionem deserit vel dimittitur ex­ pleto votorum temporalium tempore (c.637), aut si indultum saeculanzatοιύ> obtinet (c.638.640); fortasse etiam in religioso apostata (c.644 §1) aut fugitivo (c.644 §3·. ne commodum ex delicto habeat; sed non in exclaustrato (c.639). Cf. C.A.DamEN, Dc irritatione ct suspensione votorum: Λροί 3 (1930) 274-28! •° Wouters, 1,667, ius matris non tutricis limitat ad vota personalia; sed censemus etiam quoad vota realia aliquid posse ex munere clavium. DISPENSATIO VOTI. N.13S-1 137 quatenus potestati seu iuri suspendentis praciudicant; proinde etiam ad ea quae emissa sunt ante tempus sublectionis, vel qui­ bus emittendis licentia, aut quibus emissis approbatio data fuerit a suspendente, propter rationem supra expositam. Plu­ rcs, quidem, auctores censent suspensionem non posse vim obtinere postquam data est licentia vel approbatio ad votum emittendum vel emissum, quia cum dispensans de sola mate­ ria voti disponeret, eam tradi Deo permisit per votum, idcoque eiusdem dominium amisit ; sed dicendum videtur suspensio­ nem, saltem quatenus suspendens in approbatione voti suo iuri irrevocabiliter non renuntiaverit, valide applicari °1. 4. Effectus suspensionis est relaxatio non voti sed obli­ gationis ex eo ortae, non definitive sed ad tempus, ita ut ces­ sante iure suspendentis reviviscat, nisi interca ex aliquo titu­ lo ipsum votum cessaverit. Sic constat ex doctrina pcclcsiac in c.1312 § 2, itemque ex natura rei, nam suspensio non attin­ git actum voventis sed materiam voti ; unde si haec materia subtrahatur deinde a potestate suspendentis, votum pergit ur­ gere. 5. Quoad usum potestatis, suspensio a competente su­ diore facta semper valida est si procedit a potestate dominii in res aut actiones voto alterius promissas; nam sic, suspen­ dens semper exigit valide ius suum. Si vero procedit a potes­ tate jurisdictionis, invalida est sine iusta causa (cf. c.84 § 1 ; 203); sed cum iusta causa licita est, idcoque suspensio ex potestate iurisdictionis quae sit valida, semper est etiam li­ cita °2. § 4. De dispensatione 140. Dispensatio est absoluta obligationis ex voto ortae relaxatio, nomine Dei facta ab eo qui competentem auctorita­ tem habeat. Non dispensatur stricte in lege divina, sed condo­ natur debitum ex voto contractum, quo fundabatur applicatio legis divinae implctioncm voti urgentis, vel potius tollitur con­ dicio tacita, “nisi Deus, per legitimum eiusdem repraesentan­ tem dispensaverit”. 141. Distinguitur ab irritatione, similiterque a suspensioM Cf. S.At.fonsus, 13 n.242,7.°; Bim.uart, De religione diss.4 a.S § 3. υ Cf. Leumkuiil, 1,610,7; 613-614; Daaien, De irritatione ct suspensione vo· terunt: Apol 1 (1928) 473. 138 DE SECUNDO PRAECEPTO ne, maxime quia ilia fit nomine proprio a persona physice distincta a vovente, vi potestatis dominati vae, et attingit im­ mediate actum vovendi aut materiam voti, et valida est etiam sine iusta causa; haec, vero, ex facultate vicaria Dei, a perso­ na saltem iuridice distincta a vovente, modo existât iusta cau­ sa, attingendo effectum voti in subiecto quod subest potestati iurisdictionis dispensantis, ex qua sola neque irritari neque dispensari possunt vota, sed tantum indirecte invalidari, qua­ tenus condiciones ad eorum validitatem ponantur (cf. c.573142. Principia. 1. Existentia potestatis suadetur ex S.Scriptura (cf. Mt 16,19); nam in facultate solvendi quae­ cumque videntur ingredi etiam vincula legis divinae vel natu­ ralis quorum existentia ct applicatio fundatur in aliquo facto humano, et quia conveniebat ut Christus tam utili facultate muniret Ecclesiam; certo, autem, constat ex traditione et praxi Ecclesiae, quam iam SS.Patres testificant. 2. Subiectuni potestatis directum et primarium esi R.Pontifex; secundarii vero ii quibus a· iure ut potestatem ordinariam, vel cx delegatione particulari S.Sedes hanc fa­ cultatem communicaverit, iuxta limitationes ipsis factas in concessione. Habent de facto habitualiter huiusmodi potestatem, acceptam a Romano Pontifice: a) ordinariam, «) Ordinarii loci, quod attinet ad suos subditos, etiam novitios religiosos, ubique commorantes, itemque erga peregrinos ct vagos actu in eorum territorio degentes (c.1313,1.0; cf. c.94 § 2; 201 § 3); β) Superiores religionis clericalis exemptae quoad professos, novitios aliosque in domo religiosa diu noctuque commorantes causa famulatus, educationis, hospitii aut infirmae valitudinis, etiam si ipsi versentur extra septa domus, vel subditi sint absentes (cf. c.197 § 1 ; 201 § 3) ; b) delegatam, a) : Confessorii regulares, secundum com­ munissimam sententiam °3, vi privilegii quod saltem probabi­ liter ipsis in iure antiquo competebat, nec videtur revocatum; unde, in praxi eo uti possunt, quia si forte defecerit, certo supplet Ecclesia (c.209) 9: ; β) alii quibus S.Sedes, vel ii qui dependenter ab ea habent potestatem ordinariam, participave­ rint hanc facultatem. M D.Concina contendebat Regulares gaudere facultate ad commutandum. non vero ad d sponsandum (cf. Theologia Christiana 1.3. In decal, diss.9 c.S n.22). w Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.256: De facultate confessar orum regularium du· pensandi in saccularium votis: PerMorCanI.it 5 (1913) 56-59; G.OsterlE, Du Dispcnsgcwalt der Regularen bei Einfachcn Gehibdeti der li'eltletitc : ThGl 3 (1911) 389-402. DISPENSATIO VOTI. n.141-14^W|^^ 139 3. Ambitus facul latis diversum est in diversis subiectis. Nimirum : fl) Romanus Pontifex potest dispensare quaelibet vota fidelium etiam publica et sollemnia, ut constat contra aliquos antiquos magni nominis05 ex praxi dispensandi interdum, etiam nunc, regulares per indultum saecularizationis ad nor­ mam c.640 § 1, 2.°, fima tamen obligatione castitatis ordinibus sacris forte adnexa, vel olim sacerdotes ad convalidandum ma­ trimonium attentatum v.gr. tempore schismatis anglicani et revolutionis gallicae, vel diaconos ct subdiaconos adhuc ad con­ trahendum matrimonium sub condicione abstinendi a quoli­ bet ordinis exercitio. Excipiuntur tamen vota quae aeque vel magis principaliter continent promissionem sive gratuitam sive onerosam in favorem tertii, ab eoque acceptatam et coram Deo confirmatam, ex quibus tertia persona ius acquisierit, nisi tamen promissio facta fuerit in favorem causae piae, ideoque subsit supremae administration! R. Ponti ficis, vel nisi propter bonum commune cx alto dominio possit idem R.Ponti fex co­ gere particulares ut cedant iuri acquisito. Videtur R.Pontificem non fosse dispensare votum quo aliquis obligatur erga tertiam personam promissione one­ rosa reciproca, vel gratuita quidem sed principaliter in eius utilita­ tem facta ct ab ea iam acceptata, nisi bonum commune Ecclesiae ali­ ter exigat; imo, etsi bono Ecclesiae hoc quidem conveniret, sed donatarius non sit baptizatus. Applicationes: 1. 2. Potest R.Pontifex dispensare vota: facta in favorem anima­ rum purgatorii, quia a solo Deo acceptantur; aut in favorem ter­ tiae personae, si ab hac vel nondum acceptata, vel post acceptatio­ nem fuerint renuntiata, vel acceptata fuerint ct non renuntiata sed dependenter a R.Pontifice cuius potestati dominativae sit subiecta earum voluntas; aut si principaliter intendebant honorem divinum, et solum accessorie utilitatem tertiae personae; aut si obicctum voti sit res quae subicitur supremae administrationi Ecclesiae, v.gr. bona religiosa, ct in genere causae piae. b) Loci ordinarius vota non reservata, sci. quaelibet privata quae non habeant condiciones canonis 1309 (cf. supra n.111.7) nec laedant ius tertiae personae quaesitum (cf. c. 1313). Si autem sint reservata, vel publica, vel laedant ius tertiae per­ sonae, poterunt quidem dispensare ab cis intra limites c.1043. 1045 vel si forte cessaverit reservat io in casibus gravis pe­ riculi, in quibus Sedes Apostolica adiri nequit; sed non ulteB S.Tiiomas, 2-2 q.88 a.11: S.Bonaventura, In IV dist.38 a.2 q.3; S.Ai,Kites, tn IV (list 38 a.17; cf. Phümmer, 11.423. Circa votorum sollemnitatem eorumque dispensahilitatem et S.Thomnm cf. RevThom 5 (1922) 308-403; 6 (1923) 179-193.311-328 ; 7 (1924) 150-173.548-578; 8 (1925) 375-391.474-485. 140 DE SECUNDO PFMECEPTO rius, neque invocata facultate c.Sl, utpote quae est concessa pro solis legibus Ecclesiae generalibus oc. Applicatio: Episcopus non potest unquam dispensare: «) a lege sacri caelibatus praeter quam subdiacpnos ct diaconos in ordine ad matrimonium contrahendum in periculo mortis, aut cum iam omnia parata sunt ad nuptias, vel ad idem convalidandum sub adiunctis c.1043.1045 §§ 1-2”; β) a votis privatis laedent I us ius tertiae perso­ nae quaesitum in adiunctis quibus facultatem hanc modo reservaba­ mus Sanctae Sedi; 7) a votis privatis reservatis, si quidem sint undequaque ct perfecte talia quoad rem et modum, ac proprio sensu intellecta, iuxta ea quae dicta sunt n .111,7, nisi ad normam c 81 vel cessante reservatione ; 5) a votis religiosis; idcoquc indultum saccularizationis in religionibus iuris diocccsani (cf. c.638 640) et decre­ tum dimissionis quibusdam religiosis ab episcopo datum (cf. c.647 § 1; 648650 § 2,2.°) non sunt nisi titulus, quo posito, vota ipso iure com­ muni dispensantur; neque enim in potestate episcopi tunc est dispen­ sare ab aliquibus votis religiosis, et non ab aliis. c) Superiores religionis clericalis exemptae, etiam locales, habent easdem facultates circa vota non reservata at­ que Ordinarii locorum, pro respecti vis subditis etiam absen­ tibus (c.201 § 3). d) Confessarii regulares potiuntur facultate eiusdem amplitudinis atque Ordinarii locorum et superiores religiosi praedicti, etiam extra confessionem (cf. c.202), erga cos quos in confessione audire possunt; ideoque non erga semetipsos, etsi agatur de actu jurisdictionis voluntariae (cf. c.201 § 3). e) Reliqui confessarii, sicut et parochi, in voto casti­ tatis aliisque impedimentis matrimoniorum in periculo mortis et in casu perplexo, iuxta condiciones c.1044.1045, vel cx in­ duito speciali °8. 4. Quoad usum potestatis, ut dispensatio sit valida re­ quiritur, praeter legitimam facultatem, etiam iusta causa * Si sunt dubie reservata, quia lex reservations est ecclesiastica, applicatur c.15, et votum a quo vi istius canonis dispensent, praevie sublata reservatione dubia, manet dispensatum, etiamsi postea comperiatur certo ftusse reservatum Plures AA. ut D’Anm haie. IIIe,196; Noj.ihn-Schmitt, 11,235; Aertnvs-1) *· men. 1.499, censent reservationein votorum, saltem privatorum, posse cessare in urgenti necessitate spirituali vel temporali, cum omnis potestas in aedi Cato­ nem non in destructionem data sit. Et nulla ratio constringit ad negandae probab htatem huic sententiae post responsum C1C relatum in AAS 41 (194<. caelibatus clericorum in JOCHJ 158. Cf. \V.Bertrams, De faute obligationis cacli.batus PerMorCanLit 41 (1952) 116-119. °’ S c nunc certo constat ex responso CIC 41 (1940) 158 contra opinionr antea communiorem; sive quia in hac dispensatione concedenda non agitur dt relaxatione legis generalis Ecclesiae, sive quia dispensatio non est actus strier: turisdictionis, sed usus potestatis tributae R.Pontifici ut Vicario Christi. Ct A.Abao Gômez, La dispensa dc lr>s votos resci vados y cl ccl.bato eclesiijtici en rclaciôit con cl canon 81: RcvEspDerCan 4 (l°4Q) 565-580. 94 Occasione lubilaci, convocationis ad arma in bello etc., interdum induta generalia conceduntur Cf. AAS 31 (1939) 710-713; 41 (1949) 340-345. COMMUTATIO VOTI. N. 142-145 141 (c.1313 ; cf. c.84 § 1); nam dispensatio fit ab inferiore non condonando ius proprium, sed ius Dei cx potestate vicaria, quam Deus non concedit irrationabiliter applicandam. Insta causa est mediocriter gravis, etiam privati ordinis, proportionata ad excellentiam voti, ut bonum Ecclesiae, civi­ tatis, familiae: maior profectus ipsius voventis; periculum transgressionis, vel magna difficultas in eo adimplendo; inconsideratio vel defectus maturitatis in eo emittendo, scrupu­ li, etc. Qui dubitat num adsit causa insta pro dis­ pensatione nequit ad d’spcnsandum procedere; si tamen procedat, bona vel mala fide, dispensatio valet vel non, prout causa adfuerit objective vel secus . 2. Oui dubitat num causa sufficiat, valide ct licite dispensare censetur; similiter qui postquam d:spcnsatus est, dubitat num causa adfuerit sufficiens, se dispensatum habeat; nam iure credimus Deum, ad vitandos nobis scrupulos, facultatem in talibus casibus dare. 3. Si quis bona fide dispensavit. putans adesse causam, invalide dispensavit si causa objective non aderat; si vero bona fide dispen­ savit, putans causam fuisse sufficientem, ct postea detegit non fuisse talem, censetur valide dispensasse, quia Deus ad vitanda incommoda retractationis, etc., facultatem sub talibus adiunctis concedere iure censetur. 4. Dispensatio invito vovente concessa, per se valida est. Applicationes: 1. § 5. 143. De commutatione Commutatio voti est substitutio alterius materiae honestae loco eius quae voto promissa fuerat, sub eadem voti obligatione. Fieri potest commutatio: in maius, in aequale, in minus bonum. 144. Differt a dispensatione, quia obligatio non tollitur, sed in aliam materiam transfertur; praeterea non semper re­ quirit iurisdictionem in commutante, sed aliquando fieri pot­ est cx propria auctoritate. 145. Principia: 1. Existentiel potestatis constat ex tra­ ditione ct praxi Ecclesiae fc.1314). Ratione quoque probatur, statuta facultate dispensandi. 2. Potestas requisita: Sic definitur c.1314: a) qui pot­ est dispensare generatim potest etiam commutare in minus bonum, id est, in rem quae hic ct nunc, spectatis adiunctis ob- 142 DE SECUNDO PRAECEPTO iectivis ct subiectivis, apparet Deo minus grata vel animae minus conveniens; cui enim licet plus, licet et minus (cf. Rl 33 in VI) °9. b) Qui sola commutandi facultate gaudet, non potest vota commutare in opus notabiliter minus; nam in hac commutatio­ ne aliqua dispensatio continetur. c) Semper tamen requiritur iusta causa. Distinguendum est inter facultatem mere com­ mutandi, sci. in opus moraliter aequale ; commutandi, sci. in opus aliquantulum minus; dispensandi commutando, sci. in opus mora­ liter minus; dispensandi simpliciter. Binae posteriores facultates re­ quirunt potestatem ecclesiasticam, quia remittunt, saltem partialiter, debitum divinum. 2. A facultate commutandi ordinaria, utpote quae exerceri debet ad normam c.1313, excluduntur vota publica, privata reservata, pri­ vata in favorem tertiae personae ab hac iam acceptata, votum trans­ eundi in religionem strictiorem. Applicationes: 1. 3. Subieclutn potestatis sunt; a) omnes qui et quatenus habent potestatem dispensandi, propter rationem indicatam; b) ipse quoque vovens, si agatur dc commutatione votorum non reservatorum, in opus melius vel saltem aequale; nam cum votum intendat cultum Dei et bonum spirituale voventis, credendum est Deum talem facultatem ipsi voventi in vovendo reservare. Saltem ex concessione Ecclesiae (c.1314) eam habet; ut quidem in nova disciplina etiam ad commutationem in opus aequale, sublata vetere auctorum discordia. Nimis severe vi­ detur sentire Prümmer, 11,430, cum opinatur in praxi vix unquam licere commutationem voti propria auctoritate, propter difficultatem indicandi num opus substitutum sit melius vel aequale. Votum personate potest commutari in reale; perpetuum in temporale. In utroque casu opus substitutum debet esse non praeceptum, si commutatio fit ab eo qüi non potest dispensare. Applicationes; 1. 2. Effectus commutationis sunt sequentes : a) Semper licitum est redire ad primum opus, vel ad quodlibet ex prioribus quando plures commutationes factae sunt, etiam si commutatio facta est in rem meliorem ; nam commutatio est favor cui semper renuntiare licet, modo nova obligatione non confirmetur; 3) si opus substitu­ tum fiat impossibile etiam culpa voventis, is non tenetur redire ad priorem materiam, saltem si commutatio facta est auctoritate ccclcw In commutatione relaxatur simul et imponitur aliqua obligatio; quatenus habetur impositio novae obligationis, facultas commutandi recte dicitur non includi in facultate dispensandi: sed in commutatione votorum id non accidit sine libera acceptatione illius cuius votum commutatur, ct accedit facultas facta ab Ecclesia c.1314. commutatio vuri 143 siastica; plurcs, etiam recentiores 1ium (ai t.2); postea de nitei pretatione (art.3) ct cessatione eiusdem (art.4); denique de adiuratione (art.5). S.TitOMAS, 2-2 q.89-90; S.Alfonsus, 1.3 η. 133-193; SuArez, De religione tr.5 1.1-4; Salmaxtkf.xses, Cursus th. m. tr.17; Βυυυυιυ.η.χ, De vitule retirions (Brujas 1889); Bauler ini-Palmieri, tr.6 sect.2 c.2 n.1-121; Lehmkuhl, 1,552; 1’r.A. Goffe rt, Der Did (1883). De iuramento in se ipso 147. I. lusiurandum est invocatio nominis divini in tes­ tem veritatis (c.1316 § 1). Dicitur: invocatio, idcoquc actus rationis sese ad Deum dirigentis, sive immediate in se ipso, sive mediate in rebus sacris ad Eum relationem habentibus, sive expresse sive tacite per signa ; sed hic actus rationis praesupponit actum voluntatis, seu intentio­ nem saltem implicitam iurandi. Nominis divini, in quantum homo conscius dc defectu propriae voracitatis et cognitionis, nec valens rem probare cx ivramkntum in se ipso. ^146-1481 145 causis intrinsecis vel cx testibus humanis sufficientibus, ad­ ducit in adiutorium primam veritatem in cognoscendo ct in dicendo, ut ipsa testelur voracitatem dicti aut confirmet facta contingentia, vel periurantem puniat, non praecise signo ac­ tuali, hic ct nunc, quod plerumque esset tentatio Dei, sed quan­ do ct quomodo Ei placuerit l, quin ideo effectus iuramenti desinat esse immediatus, quia audientes putant iuranlem non asserturum fuisse rem sine veritate, ponendo testem falsitatis Deum quem reveretur. In testem veritatis, sci. in iuramento habetur invocatio Dei veracis et omniscientis, non autem simplex assertio omniscientiae divinae, ut in locutionibus narrative prolatis: coram Deo loquor, testis est mihi Deus etc. ; neque habetur simplex comparatio veritatis assertae cum alia veritate'evidenti, ut si quis dicat, tam verum quam sol lucet, quam Deus exi st it, ct cetera; neque simplex affirmatio in forma vehementiore, ut: per meam fidem, per conscientiam meam, ita est ; neque spon­ sio tandem simplex, aut obligatio poenae, in qua Deus non invocatur ut testis veritatis vel ut falsitatis vindex, v.gr. in expressionibus : spondeo caput meum, si non est verum mo­ riar, diabolus me rapiat, etc. 148. II. Differt a contractu, quia obligat cx religione, non cx fidelitate vel iustilia; non confert alteri ius ad rem vel in re; est stricte personale, et non transit ad heredes. Periurium proprio et stricto sensu intclligitur juramen­ tum falsum seu carens veritate, illud sci. quo mendacium vel restrictio pure mentalis iuramento firmatur; late sumptum, designat quodlibet iuramentum illicitum, carens sive iustilia sive indicio (cf. n. 150,4). Si quis iuramentum promissorium emittit sine intentione adimplendi promissum, erit periurus ulpote iurans sine veritate ; si vero promissionem prius sin­ cere iuratam deinde, mutato consilio, non adimplet, non est proprie periurus, sed simpliciter frangit iuramentum. Applicatio: Aon iurat: a) qui nescit quid sit iuramentum; qui ignorat sensum verberum, cl intentione interna non sanat istam ig­ norantiam; qui mere materialiter usurpat verba iuratoria m ad­ junctis quae omnem intentionem invocatoriam excludunt, caque adhibet ad modum intcriectionis vel assertionis vehementioris v. gr. 1 Unde in hoc ipso iurans agnoscit Dei existentiam, nec potest ea denegata rerum iuramentum emittere; ideo lex hispana 10-XI-lvlO dat facultatem iis Qui a iuramento religioso emittendo abhorrent, ut illud per promissionem pro­ prio honore iunixxm substituant. 146 ÎCUNDO PRAECEPTO i» formula: per Deum quod sic se res habent; b) mere externe in­ vocat Deum testem, deliberate quidem, sed animo ficto, sine inten­ tione interna, v. gr. atheus vel materialists qui non credit in existentiam Dei, nam actus humanus m conscientia non operatur ultra intentionem agentis; c) qui non dicit quem invocat, nisi ex circum­ stantiis colligatur intentio invocandi Deum, ut evenire potest in for­ mula iuro hoc ita esse; qui invocat falsos deos, aut homines appel­ lat testes; imo qui sanctos invocat, ita tamen ut in ipsorum testi­ monio sistat, sic enim elicit actum quidem duliae sed non luramenlum, quia sanctos non interpellat in quantum repraesentant summam Dei veritatem, sed propter ipsorum excellentiam participatam; d) qui emittit illud quod iuramentum civile vocant, per contrapositionem ad religiosum, illud sci, in quo veritas a laico demandatur per proprium honorem, a sacerdote per propriam conscientiam vel characterem sacrum, etc.; nam in his non habetur invocatio Dei ne quidem im­ plicita, neque actus religionis qui essentialis est in iuramento; c) qui sollemnius aliquid asserit, etiam comparato suo asserto cum dogmate fidei, sed Deo proprie non invocato in testem, v. gr. qui irreverenter et fortasse blasphematoric dicit aliquid tam verum quam cvangelium vel • qui · imprecatur sine intentione advocandi Deum, “diabolus me . · >) rapiat si mentior etc. 149, III. Distinguitur: 1. Ratione obiecti: a) ASSERTO­ RIUM, quod Deunx invocat simpliciter in testimonium veritatis praesentis vel praeteritae, v.gr. iuro me non patrasse crimen, vel esse solvendi imparem; b) promissorium, quod Deum in­ vocat, non simpliciter in testimonium veritatis, sed etiam in testem intentionis actualis et quasi-fideiiussorem 2 relate ad promissionem modo iuratam in futuro exequendam, seu in tes­ tem tam praesentis sincere intentionis aliquid faciendi vel omit­ tendi, quam futurae exeeutionis, quatenus, facto iuramento, iam ipsa facientis intentio et promissionis exeeutio sine irre­ verentia mutari nequitv.gr. iuro me impleturum omnia of­ ficia mei novi muneris ; unde in iuramento promissorio invo­ catur Deus tum ad testandam praesentem iurantis intentioncr faciendi quod proponit, et sic est assertorium, tum ad signi­ ficandam veritatem futurae exeeutionis ex sincero propositi et sic est exclusive promissorium ; Deus tamen non invocati' testis futurae exeeutionis, cum testimonium inter homines no:, sit nisi de praesenti aut praeterito4, sed adducitur tanqur patronus et quasifideiiussor, qui promissioni vim concilii 3 Quasi-fulciiussor, quia Deum non possumus obligare ut in se suscp: onus solvendi promissum in defectu alterius, quod est proprium fideiiusor.» Cf. Merkelbach, 11,746; Wouters, 1,686. 3 Cf. SuAicbz, De religione tr.S 1.2 c.2 n.3. 4 Deo quidem futura sunt praesentia; at per iuramentum non postulatur Eo testimonium de futuro ut sibi est praesens, sed ut est in verbo promitti tis; porro sic non datur testimonium de re nondum facta, ideoque Deus c testificat iuramentum promissorium nisi'quatenus est capax veritatis cum dia: ‘ non vero respectu facti futuri. Cf. Suarez, De religione 1.1 c.9 n.25. maiorem ne mutetur, et futuram obligationem interposita re­ ligione novo titulo urgeat. lutamentum promissorium est: a) stricte promissorium seu acces­ sorium, quando actio quae iuratur vere promissa est sive Deo per votum, v.gr. iuro me servaturum votum ohedientiac (vc.tnm iuratum), sive homini per promissionem aut pactum, v. gr. iuro me ob­ servaturum sponsalia contracta (pactum juratum), sive utrique (vo­ tum simul cum promissione vel pacto iuramento firmatum, quod creat, ius tertiae personae quaesitum); β) late promissorium, seu per se stans, quando actio non promittitur alicui, sed more proponitur sive in poenam, sive in alterius favorem (propositum iuratum, cx quo non oritur ius alteri quaesitum). 2. Ratione modi: a) SOTXEMXE, quod fit cum sollemnitate exte­ riore, determinata formula graviore, certis caerimoniis a iure prae­ scriptis, v.gr. coram crucifixo, accensis candelis, tacta SScrip’*ura (cf. c 1622 § 1); b) simplex quod nullis specialibus caerimoniis deco­ ratur; c) verbale, reale, mixtu.m, prout invocatio fiat verbis actione extrinseca v. gr. signo crucis, utroque simul modo; d) publicum vel niVATUM, prout emittatur coram auctoritate publica, praesertim iudidali. vel privatim. 3. Ratione invocationis: a) immediatum, si Deus in se ipso invocatur; b) mediatum, si invocatur alinua creatura, res sacra vel sancti Dei, in quantum relucet in ea Summa Dei Veritas quam repraesentat aliquomodo, v. gr. si iuratur per caelos, crucem, templum, sanctos caelicolas; non autem si iuratur per barbam Aaron, etc. 4. Ratione formae: a) INVOCATORIUM, seu contestatorium, quod Deum simpliciter in testem adducit; b) imprecatorium. seu exeera!>hum, quod Deum adducit vindicem sive mendacii prolati sive fidei tractae, tum directe imprecando vindictam Dei immediatam vel me­ diatam, ut in formulis: Sic me Deus adiuvet ct haec sancta Dei . *evangelia fulmine tangar si non est verum, etc., tum interponendo aliquod bonum cum iurante coniunctum, ut: per vitam meam, per salutem matris, etc.7 Iuramentum in se sumptum a ή est illicitum, sed verus actus religionis Haec est doctrina mnium moralistaruin cui contradixerunt diversis temporibus inter alios: Pelagiani et Massilienses8, AValdcnses, Wicleff et Husitae, Anabaptistac, Mennonitae, Ouakeriani et nonnulli philosophi, ut Kant et Fichte. Probatur: Ecclesia, sicut societas civilis, iuramentum requirit in occasio‘ Si Status exigat tactum Sacrae Bibliae, catholicis debet permittere usum editions ab Ecclesia catholica receptae. Quod si obtmeri non possit, pastores arrurum poterunt prudenter dissimulare: CPF 1346.13 ° 4 In S.Scriptura formula iuramenti exeeratorii frequens erat: "Haec faciat rhi Deus et haec addat” (cf. 1 Reg 14,44; 2 Reg 3,35). Formula hodie usualis m Ecclesia significat: Deus me non amplius adiuvet si haec fahe profero. ’ Cf. Suarcz, De religione tr.5 1.1 c.12 n.8-9. ‘ Cf. S.Aucustinus Sermo ISO c.8-11; ML 38,977-978. 143 DE SECUNDO PRAECEPTO nihus sollemnioribus, iudicüs ct sîrruTbus. ut cx religione i urat urus inducatur ad veritatem penitus manifestandam, vel ad factum con­ firmandum. etc. (cf. Hebr 6.1')). Item cx repetita condemnatione doc­ trinae contrariae ut apparet in professione fidei Waldcnsil us pro­ posita: "non condemnamus iuramentum; imo crcd mus puro corde quod cum veritate et iud cio ct iustitia licitum sit iurarc” (D 425; cf. 487); in propositione condemnata Wiclcffii: “iuramenta illidla sunt quae fiunt ad corroborandos contractus ct commercia civilia” (Γ) 623; cf. 652-663) ct in reprobatione erroris Paschasii Qucsnd (D 1451) ct synodi Pistoriensis (D 1575). S. Scriptura saepe honestatem iuramenti agnoscit. tam theories illud praescribens, v. gr. Deut 6,13; los 9,15; ludie 21,5, ctc., quam practice in ore sanctissimorum virorum positum referens, v. gr. Rom 1,9; 2 Cor 123; Phil 1,8 etc.’. Quodsi Christus Dominus apud Mt 5.33-37 ct lac 5,12 videtur reprobasse iuramenta. lire non intelfigendum est dc quolibet iuramento, ut fecerunt hacrct’ci supra re­ lati, sed dc abusu iuramenti leviter cnvssi vel alias illiciti, quia non sit vestitum debitis cond cionibus 10, vel quia minus congruens statui perfectionis Christianae evadit. SS. Patres quando infensi videntur iuramento. ut interdum acci­ dit praesertim apud S.Io. Chrisostomum et S Hieronymum, non reiciunt iuramenta qua talia, sed eorum usum ultra mensuram, ne­ glectis commendatione Dom'ni ct verbis Eccli 23,9 12: “lurationi no· assuescat os tuum, multi enim casus in illa... Vir multum iuraas implebitur iniquitate et non discedet a domo illius plaga” Ratio probat iuramentum esse: a) bonum in se if>so, siquiden neque in origine, neque in cxccutionc, neque in fine exhibet quid­ quam deordinatum; ct inservit bono communi, nam qui iurat indu­ citur ad verum dicendum cx reverentia Dei, et sic alii homines ob­ tinent maiorem certitudinem ct securitatem dc veritate testimonii iurati ; b) actum religionis (cf. c.1317 § 1). etenim cum nihil con­ firmetur nisi per hoc quod in se est ccrt'us et pot’US qui invoca! testimonium divinum eo ipso profitetur Dei superiorem auctorita­ tem et de facto agnoscit ipsius infallibilem omniscicntiam, veracitatem ct omnipotentiam, quarum professione Deo honorem ct reve­ rentiam exhibet. Aliunde abusus iuramenti inutilis ct superflui nor sohim reverentiae erga Deum aliquid detrahit, verum etiam dcfcclur voracitatis ct credulitatis, cuius debet esse medicina, cum detriment boni communis auget; unde iurc reprobatur in S.Scriptura. “Omnia iuramenta, in ratione iuramenti, sunt ehisdtt speciei; quia cum iuramenti ratio essentialiter consistat in Dt invocatione, omnes differentiae supra al’atae aut diversi invo­ cationis modi materialiter et per accidens se habent ad Γ2. 9 Profecto S.Paulus non agebat ill;c’te nec contra proh bitioncin lesu Chtir Cf. S Av.wim s. P’ ntrndacio c.15 n.28: ML 40,507. Jo Notandum est fhnstum non dixisse: “quod autem Ids abundantius e*. viahtm rsC\ sed wclo esi” (Mt 5 37); et sane, iuramentum non est propf s. appet Idle, sed urpon’tur interdum propter neces * tatem obt uendi fidrr fact’s pnrtîc’dar-hi· * et contingent hit *, quae non probantur nisi rv testin'.:: *c»enti. suf Cf II.Müller. Zinn /·’ drsverbot der ncrufredyit (IQI3). ” Cf. Dilluart, Dc rcliyione diss.S a.3; Gopfekt, Dor Did 61s. IURAMENTUM IN SE IPSO. N. Π 149 testificationem, ac proinde huius essentiam et speciem non mutant” 12. Hoc valet tum pro iuramento imprecatorio, quod elicitur per quandam exaggerationem veritatis, sine ulla inten­ tione malum arcessendi et potius animum ab illo aversum os­ tendendo, tum pro iuramento promissorio, in quo etiam Deus invocatur testans praesentem intentionem, ct exccutio futura urgetur consequenter, quia iuramentum firmat promissio­ nem rei futurae; quod ad materialem differentiam reducitur. Tamen ad speciem infimam fundamentalem religionis accede­ re possunt aliae species duliae, fidelitatis, iustitiae, etc., aut blasphemiae, scandali, etc. 3. Ad valorem iuramenti in utroque foro requiritur : a) ex larte subiecti: a) persona capax iurandi, β) intentio saltem virtualis implicita iusiurandum emittendi, seque ex religione obligandi, y) huius intentionis manifestatio aliquo signo apto; b) cx parte obiecti: ut sit possibile, licitum, non plane inutile. Quaedam cx his condicionibus requiruntur ad valorem iuramenti tum coram Deo tum coram hominibus ; aliae ad so­ lum valorem coram hominibus, firmo manente iuramento co­ ram Deo etiam sine talibus condicionibus, ut statim declaratur. Ad a): Subiectum eniiltens iurnrnentuni debet esse: a) persona capax iurandi; talis est: cx iure naturali quodlibet ens rationale gaudens usu rationis, praeter ipsum Deum 13, er­ go etiam Christus Dominus in quantum homo ; cx iure positi­ vo ecclesiastico: ‘‘iusiurandum quod canones exigunt vel ad­ mittunt, per procuratorem praestari valide nequit” (c. 1316 § 2); plures personae indirecte declarantur incapaces iura­ menti praestandi in iudicio (cf. c.1757 § 3 in relatione cum 1767); clerici quoque illegitime conventi apud iudiccm laicum contra c.120 illicite compelluntur ad iuramentum emittendum, et possunt illud mere externe et invalide pronuntiare; ex iure civili passim excluduntur a iurciurando iudiciali qui nondum 16 annum expleverunt, eorumque iuramentum· in foro externo semper est invalidum, in interno autem pendet ab eorum in­ tentione et a voluntate ipsius legislatoris, cui fas est impone­ re condiciones essentiales ad valorem, exigente bono com­ muni. β) Intentio iurandi saltem virtualis implicita, quae nc“ Merkelbach, 11.747. u Si heus aliquando in S.Scripturis adhibet formulas iurhiurandi, hoc facit propter nos, ad clarius significandam suam immobilitatem. Cf. S. Thomas, 2-2 q.8Q a.10 ad 4. 150 DE SECUNDO PRAECEPTO ccssaria est pro quolibet actu humano; idcoque requiritur ut iurans sufficienter cognoscat quid est Juramentum quaeque materia concreti illius iuramenti, et sufficienti deliberatione procedat in actu iurandi, cum illa sci. sufficientia quae requi­ ritur ad actum perfecte humanum vel ad contractum onero­ sum; insuper, ut verba juratoria in sensu usitato adhibere ve­ lit, ideoque implicite saltem intendat iuramentum, etsi in eis adhibendis non cogitet expresse de invocando divino testimo­ nio; quodsi formulam prorsus ineptam adhibeat, adhuc iura­ mentum in foro interno et subjective eum tenebit, si eius in­ tentio praevalenter ferebatur ad interponendum divinum tes­ timonium, etsi in foro externo iuramentum sit invalidum. Cum iuramentum essentialiter pertineat ad religionem, si quis praevalenti voluntate exclusam voluerit obligationem religio­ nis (non \rero exeeutionem huius obligationis), ipsum iuramen­ tum velleitate, non vera voluntate, intendit, et nullum emisit. y) Intentionis internae iurandi manifestatio externa per aliquod signum aptum, normaliter per formulam explicite jura­ toriam et immediate vel mediate invocantem nomen Dei, non requiritur ad valorem iuramenti apud Deum et in foro con­ scientiae; utique vero ad valorem apud homines et in foro ex­ terno, cum isti non nisi per externa signa ad invicem possint communicare. Ad b): Obiectum iuramenti proniissorii (nam dc asser­ torio nulla est quaestio sub hoc respectu) debet esse possibile, saltem in mente promittentis, nam secus non potest serio pro­ mitti ; insuper licitum, quia de illicitis faciendis nequit susci­ pi obligatio, iuxta effatum: “non est obligatorium contra bo­ nos mores praestitum iuramentum” 11 ; non plane inutile, quia undequaque inutilia Deus auctoritate sua non confirmat, nec potest in eis esse cultus Dei ; denique melius quam eius con­ traria eiusve negatione, ut explicatum est de votis, si pro­ missio fit Deo15, quia iuramentum est cultus Dei, qui non potest esse in confirmatione operis impedientis aliud opus melius. Applicatio: Plura iuramenta, propter materiam ineptam, sunt invalida, v.gr. a francomurariis emissa de exequendis activitatibus propriis huius societatis; a parentibus de verbe­ rando filio; ab iracundo dc capienda vindicta, etc. u RI 58 in VI: cf. ibid. RI 69 et c.l.II 11 in VI: c.1318 § 2; 1317 § 3: 13192.· n Si iuramentum emittitur in favorem tertiae personae, non requiritur ut sit de bono meliore, sed sufficit ut sit de bono utili proximo, etiam minori, in cuius veritatem confirmandam potest emitti iuramentum. IURAMENTUM IN SE IPSO. |5] z/rf lie eitaient iuramenti requiritur ut iuxta 1er 4,2 emittatur :‘*a) in veritate, et b) in indicio et c) in iustitia” (c.1316 § 1). Triplex haec condicio explicanda: Ad a): In veritate, i.e. excludendo in iurante, non prae­ cise errorem mentis ct falsitatem obiectivam, sed mendacium et fallaciam subiectivam adhibitam contra mentem; unde in iuramento assertorio respicitur existentia facti quod intendi­ tur iuramento confirmari secundum veritatem ; in iuraniento autem promissorio, respicitur existentia intentionis in iurante, qui habeat sci. seriam voluntatem postea cxcqucndi quod pro­ mittit, cum ea certitudine quam sollemnitas rei prodit. Haec veritas requirit ut iurans habeat moralem certitudinem dc re iurata, ita ut contraria sit saltem vere improbabilis, si non aperte exclusa10. 4. Applicatio: Non licet in rare: a) neque eum dubia, neque cum sola probabili veritate, quae solet excludi c iuramentis; /3) neque cum restrictione pure mentali, quia haec esset simpliciter contra verita­ tem, ct constat cx propositione 26 damnata ab Innocentio XI (D 1176) cuius contextus indicat restrictionem pure mentalem esse eam quae declaratur mendacium ct periurium. * Ad b): In iustitia, i.e. nihil confirmando quod non liceat asserere vel promittere ; ideoque in iuramento assertorio ea sola manifestantur in iustitia, quae sine violatione secreti nec vana iactantia possunt iuste et licite revelari vel declarari ; in iuramento autem promissorio, nihil potest confirmari invoca­ to nomine Dei, quod sit in se inhonestum aut qualibet ratio­ ne nequeat execution! mandari. Iustitia non servatur in iuramento si quis grave crimen occultum alterius iureiurando confirmat, vel propriam intentionem pravam aut peccatum commissum iactantcr sustinet, invocato nomine Dei ; pariter, si quis iuramento promittit rem utcumque pcccaminosam, faciendo ipsum Deum testem resolutionis offendendi sanctitati di­ vinae. Ad c); In iudicio, i.e. cum debita consideratione, pruden­ tia et discretione (cf. Eccli 23,9-14), ne sit vana usurpatio no­ minis divini. Tale indicium exigit iustam iurandi causam, quae in iuramento assertorio est vera utilitas ad finem honestum componendi pacem familiarem, dissipandi suspiciones, etc.; in 11 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.148. Et quidem in iudicio requiritur ea certitudo moralis strictior de qua quaerit index, talis sci. quae immediata et propria scientia testis fuerit acquisita, nisi tamen testis faciat constare se iurare ex auditis a fidedignis personis, et quae excludant quamlibet prudentem formidi­ nem errandi etiam minimam. Cf. Ekhmkuhl, 1,558; Mahc-Gestermann, 1,608. proniissorio, autem, praeter similem utilitatem, requiritur ut res sit in potestate promittentis ; insuper in ipso actu iurandi debet observari reverentia divinis attributis debita. Hoc indicium non servat, qui Jurat cum restrictione late mentali sine iusta causa protegendi secretum aliudve bonum procurandi vel malum vitandi, praesertim quando restrictio adhibetur coram iis qui pro suo oflicio vel obligatione inquirunt ; ct ratio est quia in re­ strictione iurata Deus invocatur testis affirmationis spccictcnus dis­ tortae, ct reverentia erga cius simplicissimam veritatem exigit ut restrictio late mentalis non iurctur nisi ad avertendum damnum vel obtinendum bonum maius quam in restrictione non iurata. Id con­ firmatur cx propositionibus 27 ct 28 ab Innoccntio XI damnatis (D 1177.1178), in quibus reprobantur quaedam motiva ut insufficien­ tia ad restrictionem late mentalem iuralam. Juramentum emissum sine debitis condicionibus : a) si caret veritate, est peccatum grave ex toto genere suo; b) si caret sola iustitia, est peccatum leve, probabiliter etiam si obiectum iuramenti sit res graviter prohibita; c) si caret solo iudicio, semper est peccatum leve. Ad a); Pcriurium stricte dictum, scu iuramentum aperte falsum vel cum restrictione pure mentali emissum, est semper peccatum mortale ratione materiae. Ecclesia inter interrogationes Wicleffitis et TTussitis pro­ ponendas, hanc inseruit (D 664) : “utrum credat quod pcriu­ rium scienter commissum, ex quacumque causa vel occasio­ ne, pro conservatione vitae propriae vel alterius, etiam in fa­ vorem fidei, sit mortale peccatum”. Et Innocentius XI hanc propositionem (D 1174) damnavit: “Vocare Deum in testem mendacii levis non est tanta irreverentia, propter quam velit aut possit damnare hominem”. Praeterea Ecclesia exclu­ dit periuros a testimonio ferendo (c.1757 § 2,1.°) et ab officio peritorum (c.l795 § 2), ct pcriurium ipsum poenis f.s. sancit (c. 2323). S.Scriptura condemnat pcriurium ut gravem iniuriam Deo factam (Lev 19,12) et a regno caelorum excludentem (Zach 5,3-4). Ratio idem demonstrat, quia etiam in re levi ct iocosa graviter repugnat summae voracitati divinae quod invocetur in testem falsitatis, cum nec fallere nec falli ullo modo possit. Ad b): Pcriurium late dictum, in quantum iustitia de­ ficit in iuramcnlo, quia per illud aut asseritur aliquid verum quod est contra caritatem vel iustitiam, aut promittitur aliquid 5. iuramentum in se ipso n1>0 153 quod sine peccato perfici non potest, diversimode indicatur a diversis auctoribus: α) Plures, invocando S.Alfonsum, 1.3 n.146, censent laesionem iustitiae in iuramento assertorio pendere a gravitate iniustitiae vel caritatis commissae et ab intentione iurantis 17, sed alii iure merito existimant in tali casu peccatum contra religionem per se nunquam excedere veniale, quia non cadit in assertionem ut malam, sed ut ve­ ram 18, fieri autem mortale per accidens si iuramentum assu­ matur ut stimulus vel ut medium peccandi, aut in signum iactantiae de illicita assertione; β) Udem et alii plures, ut pro­ babilius vel saltem probabile concedunt, laesionem iustitiae in iuramento quo promittitur res plane indifferens vel leviter inhonesta non excedere peccatum veniale, quia videatur con­ tinere levem irreverentiam in firmanda voluntate leviter peccaminosa per interpositionem divinae auctoritatis19; y) sen­ tentia communis tenet iuramentum promissorium de re gravi­ ter mala facienda esse peccatum mortale, quia gravis iniuria inferatur Deo, eum testem ct quasi-fideiiussorem faciendo gravis iniquitatis conceptae, v.gr. quando aliquis, auctoritate divina interposita, se obligat ad duelum, graviter offendit tum secundo tum quinto Dei praecepto. Ad c): Pcriurium late dictum, in quantum deficit indicium, sive assertorium sit sive promissorium, per se non excedit ve­ niale, quia irreverentia in Deum commissa nulli divino attri­ buto directe adversatur, sed est sola inanis usurpatio nominis divini, in qua finis iuramenti, veritatis sci. confirmandae, non evacuatur; tamen, per accidens defectus indicii potest impli­ care grave peccatum, propter violationem iuris aliorum, vel propter scandalum, etc.; ita ad mentem Sti. Alfonsi20 peccat mortaliter, qui sine motivo iurat cum restrictione mentali co­ ram iis qui ius habent cognoscendi integram veritatem, venialiter vero is qui, sine insta causa, utitur restrictione mentali cum iuramento apud cos qui non habent tale ius ad integram veritatem (cf. D 1177.1178). ” Sic v.gr. Tanquerey, II.OSO; Ferreres-MondrIa 1,404; Prümmer, 11,445, qui tamen in explicatione ulteriori sat s accedit ad nostram opinionem ben gniorem. “Scv.gr. Aertnys-Damen, 1,465, 11.3«; Noldin-Schmitt, 11,251. D.Soto, He iust lia ct hire 1.8 q.2 a 3 conci.5; Caietanus. /ii 2-2 q.89 a.7; Dusencaum 13 tr.2 c.2 dul>3.5; Noldin-Sc »· mitt, 11,255; Ferreres-MondrIa, 1,404 etc censent saltem probabibus iusiurandum dc re levter mala facienda tssc peccatum^ leve; S.Ai.fonsus, 13 n.116; Bii.i.uart, Pc rrlig one diss.5 a.4.°; Goi-fert, 1,355; Prümmer, 1 1.445; Genicot-Saesmaxs, 1.303 etc. censent in eodem casu peccatum probabilius esse grave quia videatur gravis iniuria Beo •iderri, ipsum invocando in testem ct velut patronum iniquitatis etiam venialis. * Cf. 1.3 n.151; Noedin-Sciimitt, 11,244; Prümmer, 11,444 r 154 DE SECUNDO PRAECEPTO 6. Iuramenlurn fictum, in se ipso consideratum', a) pro­ babilius est leve peccatum quando confirmat veritatem; b) est autem graviter peccaminosum quando emittitur in confir­ mationem falsi; c) sed ex se nullam obligationem inducit Juramentum fictum intelligimus illud in quo deficit ani­ mus internus iurandi, vel etiam, ut videtur, sese obligandi ex religione, ct solam habet speciem externam iurisiurandi. Si quis iniuste adigeretur ad iurandum, non esset quaestio de juramento ficto, sed de restrictione late mentali. Ad a): Est quidem peccatum quia, nisi rationabiliter considerari possit ut restrictio late mentalis cx iusta, causa adhibita, semper est illusio quaedam divini testimonii ; unde, ut minimum, scandalosa est propositio (I) 1175): “Cum cau­ sa licitum est iurare sine animo iurandi, sive res sit levis sive gravis.” Sed peccatum non videtur excedere per se ve­ niale, quia Deus non vocatur in testem falsitatis, et fictio re­ ducitur ad vanam assumptionem nominis divini, quamvis per accidens possit evadere mortale, praesertim quia graviter de­ fraudet ius alterius ad obtinendam assertionem iuratam in indicio, in aliquo contractu, etc. 21, vel alio modo grave nocu­ mentum inducat bono sive privato sive publico22. Ad b): luramentum fictum, emissum in confirmatio­ nem assertionis falsae vel promissionis in qua deest animus implendi promissum, est semper grave peccatum, quia gra­ vem iniuriam continet invocare Deum, etiam mere externe, in testem falsi vel in fideiiussorem eorum quae non perficientur. Ad c): Cum juramentum fictum proprie tale sit in se nullum, nullam obligationem inducit ex religione ; potest autem aliunde oriri obligatio indemnem servandi cum qui ficto iuramento deceptus est. Si quis vero praevalentem et effica­ cem intentionem iurandi habuerit, etsi inefficaciter noluerit promittere quidquam, et a fortiori si voluerit serio iurare, etsi cum animo non exequendi iurata, iusiurandum non fuit fictum et urget ex virtute religionis. 7. luramentum fidelitatis, debitis limitibus circumserif *’ Aliqui auctores, ut Prum.mer, 11,441, putant iusiurandum fictum esse sem­ per peccatum grave “cum sit gravis iniuria illata Deo, qui invocatione fallaci dehonoratur, ct qui inducitur ad decipiendum audientes iusiurandum". Sed iusiurandum fictum de re vera resolvitur in mendacium per se leve et in vanam divini nominis invocationem, paritt r per se levem. Cur, igitur erit semper grave? Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.l72; Homo apostolicus n.17. M (’ f. Lkssius, De iustiiia et iure 1.2 c.42 n.42, fl IURAMENTUM IN SE IPSO 1 55 tum, licite exigere potest auctoritas politica: a) sive pro pria auctoritate a civibus laids; b) sive cx conventione cum S.Scde a personis ecclesiasticis. · luramentum fidelitatis intelligitur promissio iurata fide­ litatis et obcdicntiae quae praestatur auctoritati politicae su­ premae alicuius Status. Per se praestari posset fidelitas iura­ ta etiam principibus illegitimis, dc facto regimen pacifice te­ nentibus, quoad ea in quibus eisdem propter bonum commu­ ne parendum est, salva facultate non exequendi leges iniquas neque resistendi aut impediendi iuribus legitimae auctorita­ tis; sed iusiurandum fidelitatis intelligitur illud dumtaxat in quo servitium et subiectio fidelis promittitur ipsi auctoritati legitimae, abiurata qualibet machinatione in eam. Limites huius iuramenti, etsi nihil expresse declaretur, cx natu­ ra rei circumscribuntur ad res et actiones honestas, quae licite pos­ sunt promitti in servitium Status ct auctoritatis publicae, cum nemo possit se obligare coram Deo ad aliquid peccaminosum; praestat tamen, ad cavendum scandalum et falsas interpretationes, explicita declaratione circumscribere iuratam fidelitatem ad ea quae “salvis legibus divinis ct ecclesiasticis” poterunt praestarii. c. ad ea quae vere et realiter bono communi sunt collatura. Ad a): luramentum fidelitatis, quod nihil contineat contra iura Dei aut Ecclesiae, licite potest exigere auctoritas politica a suis subditis, et quidem proprio nomine ; cum enim ea sit suprema in suo ordine et habeat facultatem ordinandi quae sunt apta ad bonum commune, sine dubio potest requi­ rere iuramentum quo securitas publica et cooperatio subdito­ rum ad prosperitatem et tranquillitatem Status confirmatur, et cives habent obligationem emittendi tale iuramentum si ab eis exigatur. De facto solet exigi a solis officialibus primariis rcipublicac, a magistratibus ct militibus. Sensus istius iuramenti non est alius, nisi ut novo titulo religionis confirmetur obligatio praestandi obedientiam legibus vigentibuset fidelitatem auctoritatibus quae rempublicam moderantur, in quantum iuribus Dei ct Ecclesiae non sint contrariae3; sed ubi nonnullae leges istis iuribus contrariae vi­ geant, enitendum est, vel ut ipsa auctoritas civilis declaret iuramen­ tum hoc sensu esse accipiendum, vel ut formula adhibita istum sen­ sum explicite aut implicite exhibeat, ad nonnam illius quae a Pio VII approbata fuit;0. »Cf. ASS 2 (1866) 675. * Unde si leges iniustae desuetudine sepultac sunt, licebit praestare iuramen­ tum quod ex usu ad vigentes sufficienter circumscribitur (Lehmkuhl, I 568). x Cf. Pius XI, Encycl. Non abbiatno bisogno: AAS 23 (1931) 306. * Cf. ASS 1 (1865) 562. Quodsi hoc obtineri nequeat per ipsam formulam 156 DE SECUNDO PRAECErTO Officiales publici ex iuramento nova obligatione religionis obli­ gantur ad munera suscepta secundum normas sibi traditas fideliter cxcqucnda, salva semper honestate mandatorum. Milites vero le­ gitime conscripti, vel valide quomodocumque iura nento oblgiti, ad militiam proprio nomine non deserendam ; si tamen eam dese­ ruerint, in praxi non debent obl gari ad redeundum propter gravis­ simas poenas ips’s imminentes, et quia damnum reipublicae causa­ tum non est tam magnum quod dei.eat reparari cum tam gravi in­ commodo; unde ipsum juramentum fidelitatis tunc cessat, propter moralem impossibilitatem impictionis. Ad b): A temporibus revolutionis gallicae permitti coeperunt in conventionibus inter S.Sedem ct Status civiles, iuramenta fidelitatis ab auctoritate politica personis ecclesias­ ticis imponenda. Supposita hac conventione, vel saltem legi­ tima consuetudine, licite postulari ct praestari potest juramen­ tum, facta tamen, si opus erit, opportuna declaratione ad vi­ tandum scandalum, et si casus ferat ad verum sensum iuramenti manifestandum, quod gravius apud ecclesiasticas per­ sonas urget quam apud civiles. Si aliquando leges reipublicae in aliquibus particularibus approbari non possint, sed comple­ xive sint honestae, iuramentum poterit emitti super fatalita­ tem legum ex iusta causa, cautius determinato cius ambitu ad scandalum et conflictus cavendos. Sensus huius Juramenti non est alius, nisi quod ministri Eccle­ siae positivam fidelitatem habebunt erga Statum ; quod nihil mo­ lientur contra legitimas auctoritates civiles, ct quod securitatem atque integritatem reipublicae ct ordinem publicum sua auctoritate pro­ movebunt in munere gerendo. In Hispania viget hoc iuramentum fidelitatis, quod in praesentiarum emittitur iuxta formulam in Concordatu italico anni 1929 a.20 expressam : “Ante Dios y los santos Evangelios, juro y prometo, como conviene a un Obispo, respeto y fidelidad al Estado espanol. Juro y prometo respetar y hacer que mi pueblo rcspetc al Jefe del Estado espanol y al Gobierno establecido segun las leyes espanolas. Juro y pro­ meto, ademâs, no tomar parte en ningun acucrdo ni asistir a ninguna reunion que pueda perjudicar al Estado espanol y al orden publico y que hare observai- a mi clcro igual conadhibitam, “hodie non ita raro fit, ut communis interpretatio iuramenti quale datur a catholicis, nullam cont neat approbationem quarundam legum quibus ipsi adversantur, sed mere earum legum tolerantiam, donec, legitima v.a, oppor­ tune mutari possint, sicut ipsi acatliolici minime probare intendunt puncta quae cum suis partibus politicis non congruant” (Vekmeehsch-Creusen, Epitome 1. G 11,652). IURAMENTUM IN SE IPSO. N 157 ducta. Preocupândome del bien e interes del Estado espanol, procurare evitar todo mal que pudiera amenazark·.” 8. Declarationes iuralae quas frequentius hodierni Sta­ tes exigunt, tum· a civibus circa reditus quos percipiunt ex bonis, circa quantitatem comestibilium quam collegerunt vel emerunt, circa mercaturam vel industriam quam exercent, et cetera, tum ab alienigenis quos admittunt in suo territo­ rio sub multiplicibus declarationibus huiusmodi, sic videntur indicandae27 : a) In universum vere dubium est num iis declarationi­ bus verum iuramentum exigatur, an potius protestatio dicen­ di veritatem; praesumptio stat pro non existentia iuramenti. et plerumque haec existentia tuto negari potest, quia protes­ tatio petitur pro honorabit itate vel pro conscientia declaran­ tis, absque ulla Dei invocatione, solo honore personae inter­ cedente. Accedit ipsa multiplicatio nimia talium declaratio­ num, quae vim ct indolem sacram cis abstulit et fere ad me­ ram formalitatem easdem reduxit. b) Etiamsi alicubi essent verum iuramentum, quoad va­ lorem et ambitum ipsarum distinguendum est: a) xi declara­ tio versatur circa onera fiscalia, praesertim ubi ea habentur ut poenalia, omittere in declaratione aliquam partem notabi­ lem, tertiam circiter, caque interdum ampliorem, non conti­ net periurium, sed restrictionem late mentalem ex usu fere constanti28; β) si vero circa alia quae plene obligant in conscientia propter exigentias boni communis, v.gr. quod de­ clarans non sit adseriptus sectae massonicae, communismo, et cetera, ipsa quoque declaratio fideliter esset praestanda 20, nisi propter iniustum modum eam in praxim redigendi ab exactoribus civilibus, iam ut mere poenalis sit habenda, vel quia opus sit se defendere ab iniusta vexatione, rationem ha beat restrictionis late mentalis. In Hispania declarationes iuralae non videntur habere 9 rationem iuramenti. Sic concluditur: a) ex ipso titulo folio­ rum, qui inscribitur “Dcclaracion jurada”, sed nullam for­ mulam iuratoriam exhibet, neque ullam personam designat r Ci. Ferreres-Mox-prîa, T.406-407. 9 Marc-GestErmann. 1,967; I.ehmkuhl, 1,1173; Noldin-Schmitt, 11,316; Cimcot-Sals.maxs, 1.575. ” In hac lyvpotliesi: “Non liceret subscribere declarafonem iura tam, ct s»mul intentione excludere iurandi; esset enim iuramentum fictum cum assert one falsitat's. quod ex se graviter illic tum est; quodsi verum diceretur, et tamen quis excluderet intentionem iurand·, adhuc esset leviter illicitum ob vanam nominis Dei usurpationem (Ferrerks-MondrIa, 1,406). DE SECUNDO PRAECEPTO apud quam iuramentum emittatur; β) cx jacto quod huiusmo- i di declarationes exiguntur a quibuslibet, sive hispanis sive I exteris, non attenta eorum religione, ideoque etiam ab illis I qui iuxta legem nostram non obligantur ad iuramentum sa- . erum (cf. n.147 nota 1), sed ad promissionem in proprio I honore innixam ; γ) ex CII 1260, qui recto critcrio excludit iuramenta in contractibus, caque posita non agnoscit propter 1 periculum periurii ; unde a pari arguimus declarationes iuratas, praesertim tam frequentes30, iuxta mentem legislatoris non habere rationem iuramenti, et confirmamur quia poenae in falsificatores declarationum nullum habent respectum ad periurium, sed ad delictum occultationis mercium commis­ sum31 ; δ) in executions dispositionum iuris, etiamsi in ra­ tione boni communis nitantur, ita frequenter violatur iustitia distributiva, saltem ab officialibus publicis sin minus ab ipso legislatore, ut occultatio rerum intra certos limites habeat ra­ tionem iustae defensionis et restrictionis mentalis legitimaeS2; e) cum in praxi ita fere semper se res habeant, legislator tot poenas iniungit, et tot entitates fiscales creat ad veritatem in­ dagandam, ct tot satellites spargit ad res pressius inquirendas, ut in eo ipso manifestet se non imposuisse iuramentum, sed obligationem legalem et exccutionem praescriptorum severius ursisse. ARTICULUS II De obligatione orta ex promissorio iuramento In sequentibus agimus dc obligatione, interpretatione, cessation solius iuramenti promissorii ; quia assertorium ad nihil aliud obli­ gat praeter quam ad veritatem in asserendo, nisi per accidens, v.gr ex eventuali damnificatione, ad reparandas sequelas periurii. Iuramentum promissarium, debiti condicionibus emissum; a) addit novam obligationem reli­ gionis ad eam quae est ex promissione rei iuratae ; b) ct sfr larn personam iurantem afficit. Notio iuramenti promissorii eiusque condiciones, sive ex parte subiccti sive ex parte obiecti, supra expositae sunt (n.149). 151. 10 11 ® turc Cf. Cf. Cf. tr.2 Principia: 1. OC 1 sept. 1939; BOE 2 sept. 1939. BOE 1 mai. 1939; 12 tun. 1939; 3 oct. 1940; 24 iun. 1941 etc. Lugo De iustitia ct Cure (lisp.26 sect.5 n.55; Molina, Dc iustitii< disp.364-365. OBLIGATIO JURAMENTI Ada): Ex promissione valida acceptata surgit obli­ gatio fidelitatis vel iustitiae iuxta intentionem promittentis. Huic promissioni, si iuramento confirmetur, accedit nova obli­ gatio, eaque religionis, ut in sequentibus probatur: Factum obligationis constat: ex pluribus testimoniis > Scripturae: “Reddes Domino iuramenta tua” (Mt 5,33): "Si quis virorum votum Domino voverit, aut se constrinxe­ rit iuramento, non faciet irritum verbum suum, sed omne quod promisit implebit” (Num 30,3) etc. Item ex ratione, nam in iuramento promissorio Deus invocatur testis obliga­ tionis susceptae, et quasi fidciiussor futurae exeeutionis ; unde patet in omissione voluntaria talis promissionis contineri irre­ verentiam erga Deum et contemptum divini testimonii. Indoles obligationis simul cum facto asseritur in c.1317 D: “Qui libere Jurat se aliquid facturum, peculiari religio­ nis obligatione tenetur implendi quod iurciurando firmave­ rit”; ratio quoque idem ostendit, nam in iuramento emitten­ do ct sustinendo reveremur voracitatem et fidelitatem divi­ nam, eandemque contemnimus in iuramento non observando, id quod ad virtutem religionis revocatur. Modus, autem, quo virtus religionis exercetur in iura­ mento, specie differt a modo quo eadem virtus colitur in voto; siquidem voti obligatio respicit Deum ut creditorem, obliga­ tio autem iuramenti Eundem ut testem et fideiiussorem33. Inde qui violat votum iuratum, tria specie diversa peccata committit ; unum contra fidelitatem aut iustitiam, alterum contra religionem propter laesionem iuramenti, tertium pari­ ter contra religionem, modo tamen diverso, propter infideli­ tatem erga votum. Ad b): Cum iuramentum sit actus personalis, obligatio­ nem religionis non causai nisi personalem, etsi aliquis no­ mine etiam heredum voluerit iurare. 2. Obligatio iuramenti promissorii est cx genere suo gra:ij; nam propter reverentiam quam Deo debemus, gravi obli­ gatione tenemur fidelitatem servandi, et propositum invoca­ tione nominis divini firmatum non violandi in re gravi, in ea sci. circa quam posset assumi obligatio voti gravis, vel quae in praeceptis Ecclesiae esset gravis pro fine, circumstantiis, B Obligatio voti strictior videtur quam obligatio iuramenti ut promissorii, atpote quae ex fidelitate, non ex mera reverentia erga Deum, ut iurainertum, obligat. Cf. STimMAS, 2-2 q.89 a.S. 160 DE SECUNDO PRAECEPTO significatione, etc. Cum autem infidelitas in promissis admit­ tat parvitatem materiae, imo cx se levis sit, quando non in­ tercedit confirmatio per invocationem nominis divini, obliga­ tionis violatio non est ex loto suo genere gravis, attento quod in omissione iurati non est mendacium, scd sola infidelitas aut inconstantia in sustinendo proposito invocatione Dei fir­ mato, siquidem Deus adductus est in iuramento ut testis, non excculionis futurae, sed actualis promissionis ; insuper gra­ vior videtur obligatio fidelitatis cx voto quam obligatio merae reverentiae cx iuramento, ut dictum est34, ct tamen in viola­ tione voti admittitur parvitas materiae. Haec est doctrina probabilior ct hodie vix non communis post maximos doctores antiquitatis3’, contra paucos, praesertim antiquos80, qui censebant gravem irreverentiam contineri erga divinam auc­ toritatem in violatione promissionis iuratae, quasi irreveren­ tia esset directa et formalis, cum dc facto nulli attributo di­ vino directe adversetur 3T. 3. luramcntum per vim aut metum gravem extortum: a) valet scd b) a superiore ceclesiaslieo relaxari potest Ad a): Plures sunt actus per vim an.it metum extorti qui, quamvis naturaliter validi quia voluntarii ct liberi, cx iurc ecclesiastico invalidantur, non obstante norma generali con­ traria c.103 § 2. Sic, v.gr., invalidus est ingressus in noviciatum et invalida professio illius, qui ad ingrediendum vel profitendum adducitur vi vel metu gravi (c.542,1.°; 572 § 1,4.°); ct in re iuramento simili, vota gravi metu iniusto emissa sunt nulla saltem ex lege positiva Ecclesiae, nisi forte iure naturali ipso invalidentur proptcrca quod Deus non ac­ ceptet promissionem non spontaneam (cf. n.116). Scd iuramenti, per vim aut metum gravem extorti, valorem natu­ ralem declarat ct sustinet Ecclesia, fortasse quia cum rebus humanis 3‘ Cf. Prümmer. 11.449; Mkrkki.bach, 11,755. x S.Thomas, 2-2 q.89 a.8; 2-2 q.110 a.3 ad 5; Su\rEz, Dc rcliffonc tr.5 13 c.16 11.9; S.Antoninus, S.thcol. p.2." t2 c.-l § 1; D.Soto, Dc iurc ct iustitia 18 q.l a.7 dub.l; S Ai.fonsvs, 1.3 n!73; Aertnys-Damen, I.46S: Genicot-Saus· mans, 1,305; Noldin-Schmitt, 11,246,2; 250 etc. Cf. Goi-fert, 1.357. Je Summa, v. iuramentum prom ssorium (cf. In 2-2 q.S9 a.7); I.F.ssius, De iustitia ct) iurc 1.2 c 42 dub.5 n.73 25: Vai.enTia, In 2-2 disp.6 q.7 punct.3 conci.3; Conci na, In Decalogum 1.5 diss.2 c.l. 31 Inde tamen non sequitur quod abqins po>s t se iuramento obligari sub levi in materia gravi, s cut accidit in voto; nam in voto directe habetur promissio, quae tota quanta pendet immediate a voluntate promittent s et potest ad plus vel minus se obligare; dum iuramentum non est directe ad obligandum sed ad veritatem divino testmiomo confirmandam, et consequenter ad eam sustinendam pioptcr reverentiam Dei. OBLIGATIO IURAMENTI PROM ISSOjRK N.1S1 161 frequentius inseratur quam vota, vitanda erat causa saepius periurandi ex allegata metus excusatione5* *. Sic c.1317 § 2 sustulit veterem auctorum controversiam et resolvit contra pauciores illos auctores qui, non contenti facultate repetendi in indicio quae vi talis iuramenti data fuerint, neque eiusdem rescindibilitate, affir­ mabant, ipsum iuramentum per metum gravem extortum esse nul­ lum. utpote quod contineret obsequium Deo violenter factum, idcoque ab Eo non acceptandum. Legislator ecclesiasticus approbavit ct se­ quitur sententiam contrariam communiorem3’, et iure quidem; nam. quidquid sit de valore naturali voti per metum extorti, in iuramento nullus intercedit contractus cum Deo, sed mera testimonii divini invocatio, ex qua invocans semetipsum obligat propter reverentiam erga Deum, absque ulla Dei acceptatione. Non tamen omnia iuramenta ex metu gravi elicita sunt valida, sed disponente iure positivo quaedam probabiliter invalidantur, prae­ sertim quando respiciunt promissionen alicuius condicionis vitae im­ mutabiliter suscipiendae, v. gr. sponsalitium vel matrimonium ineun­ dum (cf. c.1087 § 1); sed etiam extra hos casus, vel per ipsam legem civilem propter bonum commune, v. gr. promissiones iuratas de pecunia furi tradenda. 4. lusiurandum nec vi nec dolo praestitum, quo quis privato bono aut favori renuntiat lege ipsi concesso, servan­ dum est quoties non vergit in dispendium salutis aeternae ic.1317 § 3), i.e. quoties id sine peccato servari potest (cf. C.1318 § 2) ; attamen si ipsa renuntiatio iure civili invalidatin' propter bonum commune, v.gr. in favorem minorennium, et cetera, iuramentum ipsum corruit, nedum firmet renuntia­ tionem, ut olim accidebat ; sic v.gr. si minorennis proprio no­ mine ineat contractum ex CH 1261.1263 invalidum, utcum­ que iuramentum emittat non procurandi rescissionem, in foro externo non consideratur ipsum iuramentum ; in interno no­ bis videtur validum ante sententiam, sed tale quod non con­ cesserit alteri contrahenti ius quaesitum, nec proinde sit indispensabile. 5. Error aut dolus substantialis irritat iuramentum, etiamsi sit concomitans, quia deest verus consensus; non vero error aut dolus accidentalis, nisi quando versatur circa nota­ bilem circumstantiam quae dat causam iuramento, quo in casu istud videtur irritari ; nam si mutatio subsequens notabilis tol­ lit iuramentum existons, ut statim dicemus n.153, mutatio no­ tabilis praeexistens impedire videtur obligationem, sicut im­ pedivisset emissionem iuramenti, si nota fuisset. a Cf. ReiffenstuEl, 1.1 tit.4O n.58.59. * Eam defenderunt optimi quique fere auctores ut S.Thomas, 2-2 q.89 a.7 «I 3; q.98 a.3 ad 1; SuArez, Dc religione tr.S 1.2 c.10 n.S; Lugo, Dc iustitia disp.22 n.195; Billuart, Dc religione diss.5 a.6 § 3; S.Alfonsus, 1.3 n.174. T1IEOI., mor. 2 6 162 DE SECUNDO PRAECEPTO ARTICULUS III De interpretatione juramenti 152. Interpretatio iuramenti promissorii facienda est se­ cundum tres regidas sequentes’. a) lusiurandum stricte est interpretandum’, a) secun­ dum ius et secundum intentionem iurantis, aut; β) si hic dolo agat, secundum intentionem illius cui i uratur (c.1321). Igi­ tur: a) verba iurantis in obvio et naturali sensu accipienda sunt, sed dubio oborto circa ambitum obligationis, pro mini­ ma standum est, quando voluntarie suscepta fuit, ita suaden­ te etiam periculo violationis, si interpretatio lata adhibenda esset; attamen, quia fraus nemini prodesse debet; β) in casu doli interpretatio facienda est in foro externo secundum in­ tentionem illius cui iuratur; in interno, autem, obligatio iuramenti non videtur excedere limites intentionis iurantis, quam­ vis legislator potuisset definire obligationem conscientiae ex itistitia legali iisdem limitibus atque obligationem fori exte­ rioris. b) lusiurandum a) non confirmat contractum quovis iure invalidum; β) stat autem per se ipsum et suam inducit obli­ gationem. Ad a) : Ratio prioris est quia iuramenti vis est in gignen­ da dumtaxat obligatione religionis circa rem i urat ani. Ad β) : Ratio posterioris, autem, quia iuramentum vali­ dum obligat semper ex religione, et valide emitti potest sive independenter a contractu vel cius occasione, sive dependen­ ter a contractu valido; unde si iuramentum valide emissum fuerit, obligationem religionis creat ct ex ea obligatione potest urgere iurantem ad faciendam rem simplici resolutione vel occasione alicuius contractus validi vel invalidi conceptam; sic, v.gr., si quis conscius nullitatis vel rescindibilitatis alicuius venditionis iuraverit mercem invalide vel rcscindibilitcr ven­ ditam non reclamaturum, cx iuramento tenetur ad cam non reclamandam, etsi sit sua, vel cx contractu ipso intrinsece revocabilis maneat. c) lusiurandum promissori uni sequitur naturam ct con­ diciones actus cui adicitur (c.1318 § 1), siquidem non mutat naturam ncc auget obligationem intrinsecam actus quem con­ stitutum supponit, sed emittitur ad firmandum actum per cessatio obligationis iuramentT^I^P-153 163 obligationem religionis superadditam, quae, ut accessoria se­ quitur principali (RI 42 in VI). Unde, si actus iuramento firmatus erat nullus, ipsum iuramentum accessorium erit nul­ lum; si actus erat rcscindibilis, iuramentum non facit illum intrinsece irrescindibilem, etsi indirecte confirmet propter obligationem iuramenti observandi nisi dispensetur; si actus erat validus, ad obligationem ex co obortam accedit alia, novo titulo religionis; si actus partim erat validus partim invali­ dus, examinandum erit num in parte valida ratio iuramenti subsistat, ideoque quoad cam stet iuramentum ; si iusiuranduni fuit ab initio invalidum propter condicionem obiccti tur­ pis, etc., mutato obiccto “non firmatur tractu temporis quod de iure ab initio non subsistit” secundum RI 18 in VI. Applicatio. "Si actui directe vergenti in damnum aliorum aut in praeiudicium boni publici vel salutis aeternae iusiurandum adiciatur, nullam exinde actus consequitur firmitatem” (c.1318 § 2); nam iuramentum, ut a:tus religionis, nequit esse vinculum iniquitatis aut rei inutilis; ct praeterea, ut accessorium, deficiente actu prin­ cipali invalido, ipsum quoque deficiat oportet. d) In quovis iuramento, etiam absolute prolata, subintclliguntur sive ex natura rei, sive ex iure, sive ex consuetudine, multiplices condiciones et limitationes obviae, ut: si potero sive physice sive moraliter, nam ad impossibilia nemo obli­ gari potest; salvo iure superioris, cui nequit subditus juris­ dictionem minuere ; nisi alter, in cuius favorem iuravi, cedat iuri suo et mihi remittat obligationem principalem, quo facto corruet obligatio iuramenti accessoria (cf. c.1319,1.°); si res vel circumstantiae non fuerint notabiliter mutatae, exceden­ tes intentionem iurantis ; si alter suis promissis steterit, nam iuxta RI 75 in VI frustra sibi fidem quis postulat ab eo ser­ vari, cui fidem a se praestitam servare recusat. ARTICULUS IV De cessatione obligationis ex iuramento ortae 153. Obligatio ex iuramento cessat: a) alias ab intrin­ seco^ b) alias ab exlrinseco. Ad a): Ab intrinseco cessare potest iisdem fere modis ac votum, secundum c.1319,1.°.3.°, sci.: a) si obligatio remit­ tetur ab eo in cuius commodum iuramentum emissum est ; 164 DE SECUNDO PRAECEPTO nam cum iuramentum sequatur naturam actus cui adicitur, si obligatio promissionis remittatur a promissario, cessante promissione quae est principalis, cessat et iuramentum quod est accessorium; in quo notandum est etiam promissionem iuratam factam principaliter Deo, sed in utilitatem hominis, posse ab homine probabiliter remitti, quia hominis acceptatio includitur in illo iuramento tanquam condicio pro subsisten­ tia eiusdem. β) Si res iurata substantialiter mutetur, aut, mutatis adiunctis, fiat sive mala sive omnino indifferens, aut, deni­ que, maius bonum impediat; nam si mutatur substantialiter, non remanet eadem quam intentio iurantis comprehendebat; si fit mala vel omnino indifferens, ideoque vinculum iniqui­ tatis aut vanitatis, nequit virtutem religionis circa ipsam actuare; si, denique, fiat maioris boni impeditiva, non potest Dei invocatione sanciri, in quo tamen notandum est promis­ siones de re honesta factas in favorem tertiae personae, cui ius ex acceptatione iam sit quaesitum, sustinendas esse ex dictamine legis naturalis sic exigentis propter bonum cominune, et ex ipso divino honore hoc postulante, nisi forte subaudita fuerit in iuramento emittendo condicio : nisi aliud fecero vel assumpsero 40. γ) Si deficiat causa finalis aut condicio sub qua forte iusiurandum datum sit ; nam his deficientibus, deficit ipsa intentio quae est essentialis ad existentiam et subsistentiam iuramenti ; sic, v.gr., si quis iuraverit dare eleemosynam pau­ peri determinato, qui fortuito dives evadit, iuramenti obliga­ tio non sustinetur. 6) A.b extrinseco cessare potest pariter iuramentum, sic­ ut votum, ad normam c. 1319,4.°; 1320, si persona competens illud legitime relaxaverit: a) sive irritatione, tam directa quam indirecta 2X potestate dominativa in voluntatem iurantis, qui nequit firmiter obligari neque in favorem tertii sine consen­ su superioris, £) sive commutatione in aliud, similiter ex re­ ligione obligante, facta ex potestate jurisdictionis, vel ex pro­ pria iurantis voluntate si commutatio fiat in melius vel in aequale bonum ; γ) sive. dispensatione ex potestate iurisdictionis, et quidem ita ut qui valeat dispensare vota non reserva­ ta, valeat dispensare omnia iuramenta, ut videtur etiam cum 40 Cf. Luco, De iustitia et iurc <1.21 Tamen c.542 universim inva­ lidam declarat admissionem in noviciatum candidati ligati iureiurando, quo per certum tempus missioni aut dioecesi alicui cx institutu 5.Sedis servire tenetur 165 adnexa sunt votis reservatis 41, nisi dispensatio iuramenti ver­ gat in praeiudiciuni aliorum qui obligationem remittere recu­ sent; nam in eo casu, una Apostolica Sedes potest iusiurandum dispensare propter necessitatem aut utilitatem Ecclesiae, cui iura particularia cedere debent. ARTICULUS V De adiuratione 154. I. Adiuratio est actus quo, sub invocatione Dei vel sanctorum vel rerum sacrarum, aliquem compellimus ad ali­ quid faciendum vel omittendum. Dicitur: Sub invocatione Dei, immediata sci., vel mediantibus iis in quibus ipse Deus respicitur, quia adiuratio stricte sumitur pro actu religionis per Deum facto ; unde si quis adiuret per sanctos in se consideratos, ponit actum duliae, si vero per propriam vitam, per salutem matris, etc., non ponit actum adiurationis religiosae. Aliquem, suppositum sci. rationale deliberate agens, nam creaturas irrationales in se ipsas ct directe adiurarc, inane esset et vanum. 155. II. Differt; u) λ iuramento, quia Deum invocat non prop­ ter suam veijcitaum ut testem aut fideiiussorem ad confirmandam assertum vel promissionem, sed propter suam maiestatem, ad obti­ nendam efficacius aliquam rem, interposito nomine divino, ide«»que ad confirmandam petitionem aut imperium; b) ab ORATIONE, quia non a Deo, sed per Deum aliquid ab aliis petimus. 156. III. Distinguitur: 1. Ratione foivnae: a) SOLLEMNIS, si fiat auctoritate Ecclesiae, ritu ab ea statuto, per ministrum deputatum ab eadem; b) privata, si fiat nomine proprio, a persona privata, quolibet ritu. 2. Ratione auctoi itatis : a) DEPRECATI va, quae dicitur obsecratio (cf. Rom 12,1), si fiat per modum benevolae inductionis, interpo­ nendo dignitatem alicuius personae vel rei sacrae apud Deum, an­ gelos, sanctos, superiores et aequales; ea usus fuit vel ipse daemon 41 Noldin-Schmitt, 11,249,2 admittit dispensationem iuramenti qui versatur circa materiam votorum reservatam; sed opinatur non posse dispensari iura­ mentum voto reservato adnexum, nisi ab eo qui potest a votis reservatis dispen­ sare, fortasse quia accessorium sequatur condicionem principalis, vel quia inutilis sit dispensatio iuramenti manente voto; tamen c.1320 unum tantum videtur reservare iuramentum a facultate communi dispensandi, illud sci. in quo ius diis quaesitum. 166 ; SECUNDO PRAECEPTO cum Christo (Me 5,7), ct passim utitur Ecclesia, obsecrans Deum Patrem per D. N. Icsum Christum; b) imperativa, si fiat per modum mandati, sive imperando sub­ ditos (cf. 1 Thcs 5,27), sive increpando daemones 4' per divinam vir­ tutem a Christo communicatam nc nobis spiritualiter vel corpo­ raliter noceant (cf. Aie 16,17; Lc 9,1; 10,19), id quod designatur speciali nomine exorcismi, 157. IV. Exorcismus est forma specialis adiurationis imperativae, in daemones adhibita, et intelligitur : a) late, annullatio influxus diabolici in aliquam creaturam, et adhibetur multipliciter in cae­ rimoniis baptismi, contra nubes, mures, etc., ne diabolus per cos noceat ; b) stricte, eicctio daemonis cx hominibus ab eo, pcrmittente Deo, possessis. V. Distinguitur: sollemnis et privatus pari ratione atque adiuratio. 158. VI. Principia: Adiuratio est : a) actus reli­ gionis; b) debitis condicionibus iustitiae et indicii, plane licitus. Ad a): Per adiurationem profitemur tantam esse Dei auctoritatem, tamque venerabile ipsius nomen, ut ad cius in­ vocationem, et propter eius reverentiam, amorem sci. aut ti­ morem, alii inducantur efficaciter ad adimplendum quod ab eis petitur vel iisdem imperatur; simul etiam exprimitur sub­ missio adiurantis ad Deum, cuius auctoritas imploratur. Ad b): Licitudo adiurationis quoad substantiam constat tum ex usu in S.Scriptura et Liturgia frequenti, tum ex cius notione, qua describitur ut actus virtutis religionis quoad rem ipsam. Ut sit etiam quoad modum licita requiritur: a) iustitia, i.e. ut licita sit tum res per imperium vel obsecra­ tionem obtinenda, tum ipsa iursio vel obsecratio; β) indicium discretionis, seu causa sufficiens ad adiurandum, ne “abu­ tamur nomine Dei leviter et vane usurpato. Praeterea ad adiurationem sollemnem requiritur legitima deputatio vel li­ centia Ecclesiae (c. 1151), et observatio praescriptionum eius­ dem (cf. Rit. rom. tit.12 c.l). Plerique auctores tertiam condicionem veritatis inducunt, ct tra­ dunt adiurationem esse faciendam per verum Deum, vere inten­ dendo rem obtinendam, et veram causam adiurationis efferendo ne adiuratus decipiatur. Sed veritas minus recte videtur assignari ut condicio distincta a iudicio et iustitia, cum in hoc praecise differat adiuratio a iuramento, quod Deus non invocetur testis veritatis. 42 Non licet daemones adiurarc deprecative, per quandann benevolentiam vel submissionem, neque imperative ad aliquid ab eis addiscendum vel per eos obti­ nendum per quandam conversationem vel societatem; sed tantum per exorcismos, quibus ea agamus vel imperemus, quae sunt ad eorum expulsionem, opprobrium, contemptum, vel ad Dei gloriam. Sane, quod verus Deus invocetur ad ipsam essentiam adiurationis pertinet; quod vere intendatur res adiurata, requiritur ne adiuratio sit ficta et vana, idcoque sine indicio; quod intercedat vera cau­ sa adiurationis exigit iustitia, ne adiuratio sit inhonesta, utpote adiecta petitioni dolosae et dcceptivae 2. Adiuratio: a) si in ea deficit iustilia, esi peccatum ex genere suo grave; b) si deficit indicium est peccatum ex genere suo leve. Ad a): Gravis irreverentia est inducere aliquem per di­ vinam auctoritatem ad faciendam rem graviter malam ; imo, S.Alfonsus 44 probabiliorem habet opinionem iuxta quam es­ set peccatum grave adiuratio adhibita ad obtinendam rem le­ viter illicitam propter gravem irreverentiam in Deum quam videatur includere; si vero adiuratio usurparetur ad obtinen­ dam rem in se non illicitam, sed dolose petitam, v.gr., si di­ ves fingeret se pauperem et mendicaret invocato nomine Dei, adiuratio non excederet peccatum veniale quia adhiberetur ad rem substantialiter licitam. Ad b): Ratio est, sicut in iuramento, quia abusus non est in re sed solum in modo, per vanam assumptionem nominis divini sine debita reverentia. 3. Sola rationalia possunt directe adiurari, utpote quae sola in­ duci possunt affectibus reverentiae, timoris vel amoris ad aliquid faciendum vel omittendum; quodsi aliquando tempestates, locus­ tas, domum novam, etc., adi uramus hoc facimus indirecte, in quan­ tum moventur ab aliquo ente intelligente, i. e., adiuramus vel Deum, ut carum usus nos adiuvet secundum providentiam ordinariam aut extraordinariam, vel daemonem, ne intentet per eas nobis nocere, vel cesset a nocendo (cf. n.154). 4. Adiuratio non inducit obligatienem religionis ad praestandum id quod petitur a persona adiurata, quia adhibetur tantum ad ex­ citandum in ea timorem vel amorem divini nominis, ut patet ex ipsa notione, vel etiam ad movendum Deum per quem adiuratur, ut res vel actiones creaturarum ordinet ad effectum intentum. 5. Exorcismi proferri possunt in quaslibet personas: a) privati a quibuslibet imperative, ad solum finem coercendi influxum dae­ monis; b) sollemnes «) a solis quali/icatis, 0) in determinatis ab Ecclesia adiunctis; c) neutri, vero, habent effectum infallibilem completum. Cum Ecclesia acceperit potestatem in daemones a Christo, sine limitatione ad subditos (cf. Lc 9,1 ; Mc 16,17), optimo spiritu 'cari­ tatis eam applicat non solum in fideles ct catechumenos, sed etiam in acatholicos vel excommunicates (c.l 152). Ad a)t Prohibitiones Ecclesiae de non adhibendis exorcismis u Cf. MtRKKLBACn, 11,762. “ L-3 n.193, Appendix, 2.· F 168 ne NDO l’RAECEl'TO nisi a personis qualificatis referuntur, iuxta auctores *, ad solos exorcismos sollemnes in possessos, vel in ritibus cultus publici et sacramentorum sollemniter collatorum adhibitos; imo, ut nobis pro­ babile videtur, in priori casu ad illos qui publice adhibentur, nam pro eis solis videntur valere rationes restrictionum Ecclesiae * 1. Sic constat ex praxi Ecclesiae, quae multas formulas ipsis laicis non initiatis ordine cxorcistatus adhibendas vel proponit vel saltem per­ mittit, in quibus huiusmodi exorcismi continentur: ipse exorcismus dictus a Leone XIII, qui in Rit.rom. tit.12 c.3 continetur (cf. CPF n.2306) indulgentiis ditatus in gratiam episcoporum et sacerdotum ab iisdem ad eum publice pronuntiandum facultatem habentibus, per modum piae orationis a quibuslibet sive sacerdotibus sive fideli­ bus recitari potest, sicut exorcismi qui occurrunt in ritu baptismi, in quibusdam consecrationibus vel benedictionibus, etc. Semper autem vitandum est in exorcismis quodlibet signum sub­ missionis vel societatis erga daemones, ideoque imperative profe­ rendi sunt, et ex solo fine fugandi diabolos eorumve influxum com­ pescendi. Ad b): Ad exorcismos sollemnes in administrationc sacramento­ rum sollemni vel in aliis ritibus cultus publici ecclesiastici occurren­ tibus, soli ministri respective sacramenti vel ritus sacri licite admi­ nistrandi sunt apti, iuxta canoncm 1153; ad exorcismos, autem, sol­ lemnes in possessos, requiritur peculiaris et expressa licentia sive Episcopi, sive etiam Superioris si agatur de propriis subditis in reli­ gione clericali exempta (c. 1151 § 1; 198.514) solis sacerdotibus con­ cedenda, ct inter cos illis tantummodo qui pietate, prudentia ac vitae integritate sunt praediti (c. 1151 § 2); hi autem exorcismos peragent iuxta ritum ab Ecclesia determinatum in Rit.rom. tit.12 c.2. Sacerdotes legitime deputati ad pronuntiandos sollemniter exor­ cismos in possessos, non ad eos procedant nisi postquam diligenti prudentique investigatione compercrint exorcizandum esse revera a daemone obsessum secundtyn signa quae in ipso Rituali romano describuntur46, hoc quoque prae oculis habito, quod verae possessiones nostris temporibus rarae sunt40. Ad exorcismos stricte dictos adhibendos, per se sufficeret pro­ babilitas possessionis; sed propter scandalum, periculum irrisionis, damnum ipsius exorcizandi, si forte morbo naturali laborat ct nul­ lam allevationem ex exorcismo experitur, etc., Ecclesia exigit in c.1151 § 2 ut moralis certitudo de possessione habeatur. A<1 c): Ut patet cx Mt 17,18-19 ct ex experientia diuturna, Christus non dedit Ecclesiae potestatem saltem completam quasi cx 43 Cf. v.gr. Prümmer, 11,463; Vermeersch-Creusen, Epitome I.C. 11,469. Sic etiam Prümmer, 11,463. 47 Sunt qui distinguant possessos ab obsessis, prout a daemone vexentur inha­ bitante vel secus. Codex adhibet terminum obsessi, et videtur significare solum vexatum ab inhabitante daemone. 4S “Ignota lingua loqui pluribus verbis, vel loquentem intelligerc; distantia et occulta patefacere; vires supra aetatis seu condicionis naturam ostendere ct id genus alia” (tit.12 c.l n.3). Quae, tamen, non sunt signa certa, sed quaedam indicia, eo graviora quo plura simul concurrant. In dubio praestat psychiatram consulere; nam sunt morbi, praesertim hysteria, in quibus signa similia cer­ nuntur. Cf. I.DE TonquedEC, Acciôn diabôlica o enfermedad (Madrid 1948); ΗευνΈ, t)b(r PffCffftihcitnrahn (Paderborn 19Q4), xhiüK.vrio ν.158-159 169 opere operato in daemones; proinde, etiamsi proferantur ab epi­ scopis vel sacerdotibus legitime deputatis non infallibilitcr obtinent id quod intendunt; attamen aliquis effectus attenuandi actionem diabolicam tunc obtinetur quasi ex opere operato, ut in reliquis sacramentalibus ex dignitate Ecclesiae intercedentis; quodsi exorcis­ mus proferatur privatim, effectum quasi ex opere operato non habet, sed aliquem influxum beneficum semper habere videtur, si profera­ tur ab iis qui saltem ordine exorcistatus insigniti sunt60; sed etiam exorcismi a laicis reverenter prolati cx virtute nominis Dei et lesu Christi aliquam virtutem habent, “daemones enim naturaliter horrent mysteria fidei, quibus se victos esse sciunt; ideo viso signo crucis et audito nomine lesu aliisque similibus, torquentur ct fugiunt’’6’. 159. In praxi “valde suadendum est Ecclesiae ministris, ut exor­ cismum privatum saepius peragant, memores verbi Domini : in no­ mine meo daemonia eicient; praesertim vero super cos, qui vehe­ menti tentatione vexantur, et super paenitentes, quos advertunt dif­ ficultates experiri in eliciendo dolore et proposito de peccatis, vel in peccatis suis sincere manifestandis. Uti possunt hac vel simili formula: In nomine lesu praecipio libi, spiritus immunde, ut rece­ das ab hac creatura Dei6'. Eis commendatur in particulari usus for­ mulae Leonis XIII supra memoratae, privatim tamen, nisi faculta­ tem acceperint ab episcopo ad recitationem publicam. “Experientia constat, in confessionali aliquando cum bono fructu adhiberi exor­ cismum, dummodo Id fiat prorsus secreto modo, ita ut nec pacnitens id advertat”03.* 51 K Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.193 Appendix. 51 Ch.Pesch, Praelectiones dogmaticae V,342. c Noi.din-Sch.mitt, 111,54 nota 3. “ Prümmer, 11,463. De tertio praecepto "Memento ut diem sabbati sanctifices" (Ex 20,8). 160. Tertium decalogi mandatum partim est naturale, partim divino-positivum, partim vero ecclesiasticum. In quantum praccipit ut aliquod tempus ad cultum divinum individualiter ct socialiter dedicetur, est naturale, nam scimus virtutem religionis exigere ab hominibus ut cultum Deo exhibeat, non tantum internum ct priva­ tum, sed etiam externum et publicum atque sociale (cf. n.ll); in quantum praecipit sanctificationem unius dici in hebdomada, certo fuit iuris divini in A. T., quod insuper determinabat diem sabbati ad hanc sanctificationem, et probabiliter manet eiusdem divini iuris in N. T., ut infra explicatur; in quantum determinantur nunc dies dominici aliique pauci pro hac speciali sanctificatione, est iuris dum­ taxat ecclesiastici. Hoc mandatum est affirmativum simul et negativum: tanquam affirmativum praecipit auditionem missae diebus dominicis aliisque festis ab Ecclesia determinatis ad recolenda beneficia redemptionis et celebranda exempla sanctorum insigniorum; tanquam negativum iubet abstinere a quibusdam operibus. Duobus, igitur, capitibus exponemus materiam, agentes de obligatione audien­ di missam (cap.l) ct abstinendi ab operibus ab Ecclesia vetitis (cap.2). S.Thomas, 2-2 q.122 a.4; S.Alfonsus, 1.3 n.263-332; Homo apostolicus tr.6; SuArEz, De virtute religions tr.2 1.2; Bii.luart, De religione diss.6; SporerBierbaum, I tr.3 n.482-541; Ballerini-Palmieri. tr.6 sect.3; Prümmer, 11,465499; FerreRES-MondrIa, 1,431-453. De obligatione audiendi missam Summa rerum dicendarum: Ex ordine exponemus: substantiam praecepti (art.l); circumstantias eiusdem, sci. requisita praesentia, assistentia religiosa in loco debito (arL2); causas liberantes a praecepto (art.3). SUBSTANTIA PRAECEPTI. N.160-162 171 ARTI CU LUS 1 De praecepto audiendi 161. missam Lex vigens sic enuntiari potest: Omnes fideles usum rationis habiïïiàliier habentes, qui septimum aetatis an­ num expleverint, tenentur sub gravi audire missam festis de praecepto diebus ab Ecclesia legitime determinatis (cf. c.1248 et 12). Fideles, igitur per se omnes baptizati qui habituali usu rationis gaudeant, post septennium expletum ut infra latius exponitur. Tenentur audire missam, i.e. assistendi cum animo co­ lendi Deum illi actui liturgico in quo Christus mystice immo­ latur ministerio- sacerdotis, et vocatur sanctum missae sacri­ ficium. Festis ab Ecclesia legitime determinatis, quia non ipse Deus determinavit in N.T., sicut fecerat in V.T., quinam dies sint specialiter sanctificandi; sed lata, ut videtur, a Deo lege ut aliqui per annum sanctificentur, determinatio con­ creta commissa fuit Ecclesiae, ct quidem non semel pro sem­ per facienda, sed pro varietate temporum modificanda. Auctoritas legitima ad hanc determinationem cultus divini obliga­ torii in actuali oeconomia salutis non potest esse nisi ecclesiastica; nam Status nihil potest iam hire proprio intervenire in moderando cultu publico religioso, postquam Christus Dominus instituit Eccle­ siam tanquam unicam societatem religiosam perfectam sibi proba­ tam ad conducendos homines ad Deum. Intra ipsam Ecclesiam, auctoritate propria determinat dies fes­ tos solus R. Pontifex. Auctoritate ab eo derivata potuerunt olim Ordinarii, pro suo quisque territorio, festa particularia determinare; sed nunc iam non possunt dies festos indicere nisi per modum ac­ tus (c.1244). Post brevem hanc expositionem terminorum explanandae iam sunt quaestio­ nes dc subccto, obiecto, fonte obligationis et gravitate legis enuntiatae. 162. I. Subiectum obligationis sunt per se omnes baptizati qui septimum aetatis annum expleverunt, siquidem baptismate constituti sunt in Ecclesia personae, cum omnibus Christianorum iuribus ct officiis (c.87) ; et officia ecclesiasti­ ca, inter quae est auditio missae in festis de praecepto (c.1248), baptizatos urgent cum iam sufficienti usu rationis gaudent et septimum aetatis annum expleverunt (c.12). DE TERTIO PRAECEPTO Quatenus admittatur existcrc legem divinam obligantem ad mis­ sam audiendam aliquoties in anno (cf. n.164), etiam pueri infraseptennes, qui habituali usu rationis potiantur, itemque aetate adul­ ti habilualiler amentes qui interdum habeant lucida intervalla, de­ bebunt audire missam aliquoties in anno, sed non praecise diebus dominicis. Sed acatholici vix non semper sunt deobligati subiec live ab hac obligatione propter ignorantiam praecepti, fortasse culpabilem in cau­ sa; imo iuxta plurcs auctores deobligantur etiam obicctive, propter pietatem Matris Ecclesiae quae nolit sustinere erga cos cum detri­ mento ipsorum spirituali legem datam ad sanctificationem (cf. I, 496). Per accidens deobligabunlur pariter exeammunieati vitandi, quibus praesentibus officia divina peragi nequeunt, itemque alii excommuni­ cat! notorii qui iure timeant ne expellantur c templo si comparcant; sed hi omnes tenentur quamprimum removere ipsum motivum prop­ ter quod expelli debent vel possunt ab officiis divinis, ideoque radi­ caliter semper manent subicctum obligationis. Applicatio, hifraseptennes qui usum rationis iam habent ct ad sacram communionem admissi sunt, nondum ad missam diebus fes­ tis audiendam obligantur; praestat, tamen, ut parentes christiani eos secum adducant in templum ubi primum reverentiam externam bene observant, ut tempestive initientur in pietate. 163. II. Obiectum obligationis est: a) missa audien­ da; b) diebus festis de praecepto. Ad a): Missa audiri potest quocumque ritu catholico ce­ lebretur (c.1249). lam in A.T. Deus praescripserat specia­ lia sacrificia victimarum immaculatarum pro sabbatis (cf. Ez 46,4), in quibus pariter panes propositionis erant re­ novandi (Lev 24,8). In N.T. unicus actus positivus per se obligatorius ad sanctificationem dierum festorum, est sanctum missae sacrificium, quod iam a primis saeculis prae omnibus aliis urgebatur1* . .Ilii actus religiosi lege ecclesiastica communi in diebus festis fidelibus non praescribuntur. Proinde, assistentia ad concionem vel horni 1 iam, ad catecbcsim, ad vesperas vel rosarium et benedictio­ nem cucharisticam, non est stricto iure ecclesiastico praescripta3*. •Of 1 Didachc, c.14: “Die autem dominica convenientes frangite panem ct gratias agite postquam delicta vestra confessi estis ut sit mundum sacrificium vestrum”. Inter canones nomine apostolorum traditos, c.10 ait: “Omnes fideles qui con­ veniunt in sollemnitatibus sacris ad ecclesiam, et Scripturas apostolorum ct Evangelium audiant. Qui autem t on perseverant in oratione usquedum missa peragatur, nec sanctam communionem percipiunt, vellit inquietudines Ecclesiae commoventes convenit communione privari”. Cf. c.62 I) 1 de consecr. Concilium Agathense (a.506) praecipiebat c.47: “missas die dominico a saccu­ laribus totas trntri... ita ut ante benedictionem sacerdotis egredi populus non praesumat9'. Cf. Mansi Omi/m VI 11.322. 3 Quidam AA. voluerunt probare obligationem assistendi concioni in ecclesia parocciali 3 173 Nihilominus, desiderium ct mens Ecclesiae satis manifestatur in c.1332 1344 § 1 praescribentibus catcchesim adultorum et homilîam diebus festis habendam. Et profecto multi fideles possunt esse obligati ex iure naturali praesertim ad eas audiendas, sive ut aliorum scanda­ lum evitent, sive ut sufficientem cognitionem rerum fidei ct mo­ rum acquirant vel conservent. Ideo "monendi ct adhortandi dili­ genter fideles sunt ut sacris concionibus [divinisque officiis] fre­ quenter intersint” (c.l348; cf. 467 § 2). ut interiorem devotionis spi­ ritum foveant, ct minores exemplo propriae religiositatis doceant atque stimulent, ct diem Domini vere sanctificent, iuxta traditiones maiorum inde a primis saeculis1. I Excusati a missa, non tenentur persolvere domi ex lege ecclesiastica preces aliquas sitpplctivas, ncc legere librum ascclicuni, aut evangclium, aut missam ipsam, aut officium vesperarum privatim; sed hoc eis summopere commendatur, ut diem Domini sanctificent. Applicatio. Ad b): Dies festi de praecepto in universa Ecclesia sunt taxative : ‘Omnes et singuli dies dominici, festa Na­ tivitatis, Circumcisionis, Epiphaniae, Ascensionis et sanctis­ simi Corporis Christi, Immaculatae Conceptionis et Assump­ tionis Almae Genitricis Dei Mariae, sancti loseph eius Spon­ si, Beatorum Petri et Pauli Apostolorum,, Omnium denique Sanctorum.” Alia quaelibet festa, quae olim praescripta fuerint4, quamvis cx jarticulari lege vel consuetudine etiam centenaria loci, aut cx spe­ ciali concessione S. Sedis, nullibi sunt amplius de praecepto, nisi ipsa S.Sedes ea confirmaverit vel restituerit8. In particulari, prop­ ter frequentem fidelium errorem, in memoriam revocandum quod “ecclesiastico praecepto dies festi Patronorum non subiacent” (c.1247 §2). “Sicubi aliquod festum ex enumeratis legitime sit abolitum vel translatum, nihil inconsulta S. Sede innovetur” (c.1247 § 3); ideoexcipiendi verbum Domini absque praecepto, ut communius sentiebant ΑΛ. et valet similiter in actuali disciplina c.1332.1344. Cf. Sucrez, Dc virtute religionis tr.2 1.2 c.l6 n.4; Elrei., Dc tertio praecepto n.385-386. 1 Praeter testimonium ex canonibus apostolorum in nota 1 relatum, ct aliud nota 9 referendum, audiatur v.gr. S.Caesarius Arei.atensis (saec.VI): “Veniat ergo cuicumquc possibile sit ad vespertinam atque nocturnam celebrationem, et oret ibi in conventu Ecclesiae pro peccatis suis Deum” (Sermo 280: MI, 39,2275 inter opera S.Augustini). Et alibi: “Si toto die dominico lectioni insistere ct Deo supplicare negligiimus, non leviter in Deum peccamus” (Sermo 281: ML 39.2278). Sic factum est etiam in V.T. : “Moyses enim, a temporibus antiquis, habet in singulis civitatibus qui cum praedicent in synagogis, ubi per omne sabbatum egitur (Act 15,21; cf. 13.27). 4 Ex quadraginta quinque festis quae praeter dominicas prius recensita fue­ runt, Urbaxus VIII in Const. Universa (13-9-1642) statuit 36 colendos, cosquc Clemens XI auxit festo Immaculatae Conceptionis. Ptus X (Motu proprio Su· prem: disciplinae 2-7-1911; AAS 3 [1911] 305) octo tantum reliquit, eadem quae hodie vigent, demptis festis Sanctissimi Corporis Christi et S.loseph quae ab eo usque ad promulgationem Codicis suppressa fuere. ’ CIC 17-2-1918; AAS 10 (1918) 170,111. •υ 174 DE TERTIO PRAÉCEPTO que manent quatuor dumtaxat festa, praeter dominicas, pro Gallia; sex pro zXmcrica Septentrionali; septem pro Anglia, etc.® In Hispania restitutum est festum S.Jacobi pro toto regno a S.Scde 7 ; praeterea cx particularibus concessionibus fes­ tum S.Francisci Xaverii est de praecepto in Navarra; fes­ tum S.Ignatii in Guipiizcoa ct Vizcaya; festum B.M.Virginis de Columna in provincia Cacsaraugustana, ctc. Dies dominici tempore apostolorum celebrari coeperunt in Eccle­ sia8, et sacculo iam II haec videtur fuisse praxis universdlis’ prop­ ter specialem relationem quam hic dies habet ad nostram redemp­ tionem et salutem ’°. Fuerunt quidem pauci11 qui ccnsucrint diem dominicam esse iure divino determinatam et statutam ; sed commu­ niter reliqui opinantur designationem factam fuisse ab Ecclesia, id quod satis innuit vel ipse usus primorum temporum christianismi, quando fideles nondum dic dominica conveniebant, ut supra indi­ catum est,a. Obligatio circumscripta ad dies festos ponitur non ad ur­ gendam, sed ad finiendam· obligationem ; unde si quis in ipso die praescripto non interfuerit missae, etiam culpabiliter, non tenetur defectum hunc assistentiae supplere. 164. III. Fons obligationis, prout nunc est, audiendi sci. missam praecise in diebus dominicis, et abstinendi ab operibus servilibus, videtur esse ex iure ecclesiastico, cum fundamento in iure divino. Nimirum : 6 Cf. TanquerEy. IT,997 Ex concessione recenti S.Sedis (a.1952) in Lusita­ nia quatuor festa de praecepto suppressa sunt. sci. Ephiphanm, S loser.h( As­ censio Donvni et SS.Petrus et Paulus. Cf. Ecclesia 12,1 (1952) 175-177. I Ex audientia Sanctissimi 14-7-1918. 8 Apostoli et primi christiani simul cum iudacis per aliquod tempus conve­ niebant die sabbati ad laudes Domini (Act 2,46; 3,1; 5.12; 21.26); sed obliga­ tionem servandi sabbatum disparuisse iam pridem monebat S.Paulus (Coi 2,16; cf. Gal 4,10). Mox habuerunt speciales conventus in quibus Coenatn eucharisticam celebrabant (Act 2,42); et paulatim consuetudo invaluit ut dies conve­ niendi esset una sabbati (cf. Act 20.7), i.e. die “quem diem dominicum dicimus" (S. August inus, Epistola 55: ML 33,212). 9 S.Ignatius martyr monet simpliciter: “Non amplius sabbatizemus iudaico more... At post sabbatum omnis Christi amator dominicum celebret diem” (Epistola ad Magnesios: MG 5,768-769). Constitutiones af>ostol!cae (sacc.IV) iubent: “Die resurrectionis Donvni, quam dominicum dicimus, cavete sine ulla conventus intermissione ad agendum gratias Deo, ad profitendum beneficia qui­ bus nos Deus per Christum affecit...” (1.7 c 31 ; apud Mansi. Concilia 1,506; cf. pro famulis et'.am 1.8 c 33. ibid. 579). Cf. A.Vii.i.ien, Histoire des commandements de l’Eglise: RevClerFr 41 (1905) 565-566. ’° “In hac |die) mundus sumpsit exordium. In hac per resurrectionem Chris­ ti. et mors interitum et vita accepit initium. In hac apostoli praedicandi omni­ bus gentibus evangelii tubam sumunt, et inferendum universo mundo sacra­ mentum regenerationis accipiunt... In hac, denique promissus a Domino apos­ tolis Spiritus sanctus advenit" (S.Lf.o I. Epist. ad Diosc.: ML 54.626). II Potissimus forte est SporEr-Bierbaum, I tr.3 n.484-485. 12 Cf. D.DOMAINE, Le dimanche chrétien, scs origines, ses princ'pau.y caractè· res (Bruselas 1922); T.Zahn, Ccschiehte des Sonntags vo> nchmlich in der ah ten Kirche (1894) 196-240. Praeceptum V.T. sanctificandi sabbatum (Ex 20,11; 31,13; Deut 5,15) quatenus erat caerimoniale et ad sabbatum concrctabatu:, cer­ to abrogatum fuit per N.T., et sic iam non est iuris divini; quatenus autem dici potuit morale, praecipiens sanctificationem unius diei in hebdomada, “quia signum est inter me et vos... ut sciatis quia ego Dominus qui sanctifico vos” (Ex 31,13), secundum plures A \. ” non fuit abolitum, sed manet in N. T. Similiter, quod sanctificandus esset dies Domini per requiem praescriptam in Ex 20,8-10; Deut 5,14-15, ctc., certe iam non viget ; sed quod aliquis cultus specialis Deo sit tribuendus per hebdomadam, cum abstentione aliqua ab ac­ tibus qui hunc cultum impediant, potest dici dc iure divino Nullus tamen determinatus actus aut modus colendi Deum in festis est de­ terminatus iurew divino N. T., ut videtur, ne quidem assistentia ad sacrificium missae, nam verba “hoc facite in meam commemoratio nem" (Lc 22,19) arbitrarie ad hunc sensum adducerentur; aliunde, tamen, ex hoc textu, non sine iure, aliqui concludunt obligationem iuris divini assistendi interdum (ter-quinquies in anno) sancto missae sacrificio, quae independenter a praecepto Ecclesiae urget omnes fideles usu rationis gaudentes, etiam infraseptennes Urget ergo praeceptum Ecclesiae, determinans et com­ plens legem divinam, sive quoad diem speciali sanctificatio­ ni dedicandam in hebdomada, sive quoad modum concretum sanctificationis. Ex natura rei, autem, habetur quod his prae­ sertim diebus speciali cura et obligatione abstinendum est ab opere maxime servili, quod est peccatum, quia hoc maxime opponitur sanctificationi festorum36. 165. IV. Quantitas obligationis est cx genere suo gra­ vis, ut habetur ex constanti sensu et praxi Ecclesiae. Si obli­ gatio audiendi missam ct abstinendi a laboribus servilibus complexive summantur, constat ex condemnatione proposi­ tionis (D 1202): “Praeceptum servandi festa non obligat sub mortali, seposito scandalo, si absit contemptus.” Concilium Eliberitanum (saec.1V) etiam poenam canonicam imposuit in­ observantiae non adeo diuturnae huius legis: “Si quis in ci­ vitate positus tres dominicas ad ecclesiam non accesserit, pau­ co tempore abstineat [a communione] ut correptus esse vi­ deatur” 17. Ratio idem ostendit ex natura ipsa rei ; etenim agitur de u Cf. S.Thomas, 2-2 η.122 a.4 ad 1; Noldin-Schsiitt, 11,256; Ta.kquer.ey, 11,998 C; Prümmer, 11,465; Coffert, 1.338. M Cf. F.Sciimio, IPorin yründct dtc Pflicht der Sonntagsruhe: ThPraktQschr 53 (1900) 12-26. u Cf. Lfiimkchl, 1,724; Tanquerey 11,1023. Similiter tradunt multi AA. Mcerdotes teneri ex iure divino, vi praesertim citati textus, celebrare missam aliquando (tcr-quater saltem in anno). M Cf. Io 8,34; S.Thomas, 2-2 q.122 a.4 ad 3. n C.21. Apud Mansi, Concilia 11,9. 176 DE TERTIO PRAECEPTO fine gravi ct de medio maxime conducente ad eius assecutio­ nem, quod est pariter excellentissima forma cultus divini. Admittit tamen parvitatem, de qua in art.2, puncto 1 la­ tius erit agendum. De circumstantiis praecepti Tres potissimum circumstantiae veniunt in hoc articulo considerandae: primia refertur ad assistcntiam materialem ipsam; altera, ad spiritum quo quis assis­ tere debet; tertia ad locum. De eis totidem punctis agemus. 166. I. Ad audiendam missam secundum praeceptum Ecclesiae requiritur: a) vera praesentia corporalis; b) mora­ lis; c) per totum tempus sacrificii continuata. Ad a): Vera corporalis praesentia excludit praesen­ tiam mere intcntionalem vel spiritualem, aliamque improprie dictam qua, ope novarum inventionum, potest quis sequi par­ tes, imo et caerimonias missae, radio praesertim et televisione transmissas; sane haec non sufficiunt ad satisfaciendum prae­ cepto requirenti actum religionis socialem et socialiter posi­ tum. Frustra quis argueret a pari ex possibilitate lucrandi indulgentiam plenariam propter benedictionem papalem ope radio acceptam 18. Ad b): Praesentia moralis, per contrapositionem ad physicam, et requiritur et sufficit qua aliquis moraliter uni­ tus cum sacerdote, eiusque actionem sequens, dici possit se­ cundum aestimationem communem. Moraliler unitus cum sacerdote non consideratur aliquis ex mera proximitate materiali tot vel tot metrorum; fieri enim potest ut distantia sat brevis per murum ita sit interrupta, ut, secundum ra­ tionabilem aestimationem, personae hinc inde stantes minime dican­ tur praesentes ad invicem ; dum e contra accidere potest ut, sive propter dispositionem loci sive propter coniunctionem cum ipsa tur­ ba assistentium in unum morale, distantia multo maior non tollat unionem moralem cum sacerdote secundum appretiationem prudentum. Quis dubitet v. gr. quod, si missa celebratur sub dio a sacerdo­ te posito in loco eminentiorc coram pluribus millibus personarum, illi qui postremi sunt ad distantiam 80 vel 100 metrorum intersunt sancto sacrificio? Unde nostra opinione laudabiliter omittuntur men­ surae mathematicae, praesertim incertae significationis, in re mo« Cf. AAS 31 (1939) 277. Parcius ait Prümmer, 1,477: “Certa non videtur adesse sufficiens praesentia corporalis, si quis audii missam ope novae inven­ tionis quae vocatur Radio.” C î RCIJ M ST AN l 1A E N 165-166 177 rali ”, ct traditur norma prudentialis largae accommodations, ut ma­ lunt plures recentiores “ζ insistendo in necessitate verae praesen­ tiae moralis qua assistens sit saltem in societate cum aliis assisten­ tibus et per hanc associatus celebranti. Sufficit, ergo, ut aliquis dicatur moraliter praesens sacri­ ficio, quod situs sit in loco unde missam sequi possit, sive videndo aut audiendo immediate sacerdotem, sive attendendo ad signa aliorum secum assistentium. Applicationes: 1. Audit missam ratione praesentiae: qui, licet impeditus a visione celebrantis propter columnam, parietem, ianuam, et cetera, potest sequi partes praecipuas missae, audiendo vocem sa­ cerdotis vel responsa fidelium ; item qui manens in sacristia, vel in aliquo sacqllo laterali, vel extra ecclesiam, ex sonitu campanulae, ex motibus aliisque signis aliorum assistentium cum quibus asso­ ciatur, percipit quid a sacerdote agatur; item qui ad satis magnam distantiam positus, vel ad vestibulum aut ad fenestram alicuius do­ mus manens, cum aliis assistentibus secundum aestimationem mo­ ralem est iunctus, si videat altare aut percipiat celebrantem, vel sal­ tem per motus aliorum assistentium sequatur partes praecipuas sanc­ ti sacrificii. 2. Non audit missam ratione praesentiae qui adeo separatus est obstaculo interposito, aut ipsa distantia vel situ materiali, ^a sacerdote celebrante et ab assistentibus cum eo coniunctis, ut non censeatur unum morale efficere cum illis, licet ceteroqum videat vel audiat sacerdotem ipsum ; sic v. gr., qui manet in profunda parte domus, etsi trans fenestram apertam videat altare et sacerdotem vel fideles, hoc solo quod non accedat ad fenestram vel ianuam, disso­ ciatus manet secundum humanam appretiationem ab iis quae ad dis­ tantiam eius non ita magnam aguntur. Ad c); Praesentia continuata exigit ut per se una eademque missa, ex integro audiatur. Per se una eademque missa audienda est; idcoque non relinquitur voluntati audientium quod aliam partem cx una et aliam ex altera missa audire possint. Hoc certe non suffi­ cit ad substantiam praecepti quoad valorem observandam, si duae vel plures partes complcmentares cx diversis missis si­ mul celebratis audiantur, ut constat ex propositione damna­ ta (D 1203): “Satisfacit praecepto Ecclesiae dc audiendo sau Luco, Dc Eucharistia disp.22 n.21 assignabat triginta passus tanquam dis­ tantiam fere maximam inter sacerdotem et assistentem; Tanquerey, 11,1008 censet tolli praesentiam si distantia sit ultra 40 passus; iuxta Sporer-Bierbaum, Dc Poenitentia n.610, et Et bel, Dc poenitentia n.29. absolutio sacramentalis, danda inter praesentes periclitatur fere ad distantiam viginti passuum. Sed haec, qua ratione sic definiuntur? Ceterum passus est mensura satis in­ certa. Iuxta FerrF.res, 1,426, triginta passus aequivalerent circiter 44 metris; idem 11,536, viginti passus aequat 29 metris. • Cf. Io. M.Restrepo, Annotationes ad responsum S.Paenitentiariae (AA$ 32 (1940] 571): PerMorCanLit 30 (1941) 135-141. 178 DE TERTIO PRAECEPTO cro qui duas eius partes, imo quatuor simul a diversis cele­ brantibus audit.” Sufficit vero secundum opinionem fere com­ munem 21 ad praeceptum substantialiter implendum, si partes complementares successive ex pluribus missis audiantur, etiam ordine inverso ; sed, iuxta communiorem sententiam, solum si consecratio et communio ad idem sacrificium perti­ nent, quia secus ex nulla missa essentialia sacrificii habebun­ tur 22. Sed non ideo negari potest adesse per se obligationem eidem missae ab initio ad finem assistendi ; aliud est enim adimplere praeceptum quoad substantiam, et hoc habetur in complenda missa cum missa, et aliud est servare modum per­ fectum, qui respicit unum idemque sacrificium totaliter audien­ dum. Ex hac sententia AA., quod satisfit praecepto si diversae partes complementares ex diversis missis audiantur, modo tamen conse­ cratio ct communio ad idem sacrificium pertineant, ct ex doctrina hodie certa quod essentia missae est in sola et utraque consecra­ tione, exurgit quaestio super obligatione assistendi aliis partibus missae cum consecratio et communio non possunt audiri ex eodem sacrificio, vel cum quis in nulla missa potest intéresse consecrationi. In qua re, supposito quod una cadcmque missa non possit ex integro ^udiri, censemus rectius negandam esse obligationem assistendi aliis partibus missae etiam principalibus pro eo qui non potest intéressé utrique consecrationi, non enim constat Ecclcs’am voluisse obligare in hoc praecepto, quod frequentius occurrit, ad non essentialia cum qui essentialia nequivit implere, contra normam generalem de irnplctione legis alibi datam (cf. 1,557)” E contra si quis consecratio­ nem, vel saltem consecrationem ct communionem ex una missa au­ divit, et potest alias partes non auditas supplere cx aliis missis, de­ bebit ita facere secundum opinionem communiorem”, ad perficien­ dam observantiam praecepti ; nisi forte agatur de supplenda parte minima, a qua facile erit excusatus, si debeat ad hoc redire ad ecclesiam, vel diutius cxpcctare, etc. Missa ex integro audienda exigit ut auditurus assistat ” Adversantur pauci, ut Concina, Dc praeceptis Ecclesiae 1.1 diss.3 c.2 n.6, allegans pro sua sententia Sufirez et Azor. a Ratio ista, saltem ad apicem sumpta non iam amplius sustineri potest, quia essentia sacrificii, quam dicunt sumendam ex eodem sacrificio, est in sol.i et utraque consecratione, dum communio pertinet ad integritatem. Cf. Pius XII. Litt, encycl. Mediator Dei: A AS 39 (1947) 563. Fortasse tamen AA. qui tenent hanc sententiam loquuntur de essentia sacrificii sensu largiori, abstrahentes i quaestione ohm disputata, utrum communio esset de essentia an de integritate. Ceterum plures alii AA. apud Luco, De Eucharistia d-.sp.22 n.7 et apud S.AlFONSUM. 1.3 n.311 negant requiri ut consecratio et cocnmunio pertineant ad unum idemque sacrificium, 23 Aliqui tamen AA. censent cohaerenter cum S.Alfonso, Homo apostoliau tr.6 n.33 (cf. Theol. mor. 1.3 n.310) partes principales, etiam non essentiales si quidem audiri possint, audiendas esse, etsi deficiat pars essentialis. Cf. Prummf.r, 11,478.479. 24 Sunt tamen AA. qui negent obligationem, quia ipsis videtur ex illis partibus complementanis non efformari unum morale a lege intentum, quod sufficiat ad nnpletionem praecepti. Cf. Suâr&z, De Eucharistia disp.88 sect.2 n.8-9. circumstantiae n. 166 179 ci ab initio, i.e. ab orationibus quae ad pedem altaris recitan­ tur usque ad finem, i.e. usque ad fte missa est ct benedictio­ nem sacerdotis subsequentem 25, adeo ut qui culpabiliter post inceptam missam accedat vel ea nondum finita discedat sem­ per peccet. Peccatum erit grave, si omittatur pars notabilis, i.e. circiter tertia, secundum plcrosque AA.2G, si non agitur de actionibus magis principalibus, sed etiam multo minor in es­ sentialibus vel cum iis intimius coniunctis. Ratione quantitatis peccant : a) LEVITER, qui omittunt omnia usque ad epistolam imo usque ad evangelium inclu­ sive; vel quae communionem sequuntur, imo haec, et praeterea quae praecedunt epistolae; nam quae praeparant ct subsequuntur sacrifi­ cium minoris sunt dignitatis; vel offertorium, vel praefationem, vel communionem; b) graviter, qui omittunt omnia usque ad offertorinm inc\usive; vel propter coalescendam, ab initio usque ad evangelium, ct a communione usque ad finem. Applicationes: 1. 2. Ratione qualitatis peccant graviter, qui utramque consecrationem omittunt ”, imo etiam unam, quia cssentia sacrificii est in utraque; a fortiori qui praeter consecrationem omittunt communio­ nem, quae pertinet ad integritatem sacrificii28. 3. Ratione qualitatis et quantitatis simul peccant graviter, qui omittunt a consecratione usque ad Pater noster exclusive20, ve! a praefatione ad consecrationem. 4. Qui accessit ad missam : a) in'to evangelio, tenetur sub levi partem praetermissam supplere ex alia missa, si possit sine magno incommodo nisi laudabiliter aliam missam integram velit audire; β) post offertorium, tenetur similiter agere, ct quidem sub gravi; 7) paulo ante consecrationem, tenetur, vel aliam missam ex integro audire, vel huic assistere usque ad finem ct partem praetermissam sub gravi supplere, si possit sine nimio incommodo; δ) post conse­ crationem, non tenetur permanere usque ad finem, etsi aliam mis­ sam nequeat audire. a In antiquis liturgiis post benedictionem sacerdotis nullum evangelium lege batur. Cf. Tahliiofer, Handfyuch der katholischcn Liturgie II § 40. Sic in tclliguntur verba Concilii Agathensis supra (nota 1 ) relata. Nunc autem ali­ quod evangelium semper legitur ad finem missae, et reverentia postulat ut fide les non exeant sine iusta causa ante eum finitum, etsi stricte loquendo non peccent quia tam vere “missa est”. 3 WoUTERS, 1,703 et abis, praesertim Redemptoristis "materia gravis videtur neqlectus quartae fere partis missae”; sed in casibus practicis opinantur ut reliqui, quia quartam partem considerant “v.gr. eorum quae fiunt ab initio usque ad offertorium exclusive”. Ceterum per se, etiam in part bus minus principalibus, eae quae non occurrunt cotidie in missa. ut symbolum apostolotum, minus deberent computari. 31 Nihilocninus si quis per solam consecrationem abesset a templo, vix fieri posset ut moralem coniunctionem cum aliis amitteret ct reassumeret in tam brevi tempore; quare si sacrista, v.gr., illis momentis discedit ad sacristiam vel atrium ct statim revertitur, non censendus est amisisse partem essentialem. Cf. Süârez. De Eucharistia disp.88 sect.2 n.6; Lemmkuhl. 1.718 nota 1. 3 Cf. Pius XII, Litt. Encycl. Mediator Dei: AAS 39 (1947) 562.563. 3 Sic v.gr. Fekreres-MonurIa, 1.434; Tanqukrey, 11,1010. Prummxr, 11,478 dicit "a consecratione usque ad Agnus Dei”. 180 DE TERTIO PRAECEPTO In praxi pastorali, ad indicandum dc peccato eorum qui partem missae praetermittunt, non solum consideranda est pars omissa, verum etiam, et saepe hoc magis, negligentia habita, sive in accessu serotino vel recessu praematuro, sive in non supplenda parte prae­ termissa. 167. II. Ad satisfaciendum praecepto missae requi­ ritur assistentia religiosa, cum debita sci. a) intentione et b) attentione. P’Ofccto non sufficit mera corporalis praesen­ tia, quia exerceri debet actus religiosus, cx virtute religionis praescriptus ideoque aliquam intentionem et attentionem re­ quirens; secus etiam profunde dormiens per totam missam satisfaceret praecepto, quod sane nemo audebit sustinere. Ad a); Requiritur intentio saltem implicita colendi Deum, hoc est enim obiectum praecepti ; ea autem sufficienter haberi potest simul cum alia etiam principali vel pcccaminosa, v.gr. se simul recreandi musica, vel concupiscenter con­ templandi aliquem ex assistentibus, etc. Non vero requiritur intentio satisfaciendi praecepto. Adb): Attentio mentis externa a) requiritur, et /3) pro­ babiliter sufficit ad substantiam praecepti ; sed γ) ad liceitatein, requiritur aliqua forma attentionis internae. a) Attentio mentis externa, ut scimus, consistit in omis­ sione cuiuslibet actionis externae incompatibilis cum attentio­ ne interna (cf. n.27). Eam saltem requiri ad audiendam mis­ sam. constat ex communi consensu AA., et cx manifesta ratio­ ne, “quia nullo modo dici potest sacro intéressé, qui ponit ac­ tiones quae attentionem internam excludunt, imo ille impuden­ ter Deo et Ecclesiae illudit” 30. Applicatio: Non satisfacit praecepto qui toto tempore missae legit attente librum profanum, vel admiratur artem templi, vel pingit vel confabulatur, vel scribit, vel dormit. Generatin'! haec non fient sine ulla interruptione neque tanta mentis applicatione, quae non permittat simultaneam aliquam considerationem missae; unde in praxi vix fieri potest ut aliquis, qui nolit expresse esse totaliter distractus, deficiat quoad attentionem ad substantiam praecepti re­ quisitam. β) Attentio externa .sufficit iuxta Lugo31, quem plures sequuntur, quia actus divini cultus, qui solus exigitur ab Ec­ clesia, perfici potest etiam a mente distractis, qui intentio­ nem conceperint colendi Deum, camquc practice non destruant 30 Ferkeres-MondrIa, 1,436. Cf. Bileuart, De rel'fiione diss.6 a.5,4." ” De Eucharistia disp.22 n 27-31. CIRCUM STANT 1AE N .166-167 181 per actus incompatibiles cum cultu divino32. Iuxta S.Aj.fox­ sum cum inultis aliis 33 probabilius requiritur aliqua attentio interna, saltem remissa, ad partes praecipuas missae, quia Ec­ clesia praecipit actum quo Deus colatur, Deus autem non co­ litur mera attentione externa, voluntarie omissa attentione interna. “In praxi non ita magnum discrimen existit inter utramque sen­ tentiam; nam vix possibile est ut aliquis velit audire missam, et nihilominus etiam esse distractus per totam missam. Ergo vi initia­ lis intentionis iam aliqua intentio interna adesse videtur. lamvcro, secunda sententia docet quamcumque vel minimam attentionem in­ ternam sufficere ad satisfaciendum praecepto” ”. Theorice nobis ve­ rior videtur sententia a Lugo sustentata, nisi probetur Ecclesiam praescribere determinatam formam cultus; nam aliquis cultus exhi­ betur etiam a voluntarie distracto, in praesentia ct compositione corporis, et in omissione actuum incompatibilium cum attentione in­ terna. Tota autem controversia momento practico caret, quia certo curanda est attentio interna, ut statim dicemus. y) Intentio interna sub levi ad liceitatcm ex virtute religionis exigitur eo saltem gradu habeatur quem postulat reverentia erga Deum in cultu exhibendo. Ea autem suffi­ cienter habetur sive materialis seu verbalis sit. sive formalis seu spiritualis, sive mystica (cf. n.27), et nulla earum est prae aliis indiscriminatim commendanda, nam aliae prae aliis sunt utiles diversis individuis, imo eidem diversis temporibus. Applicationes: 1. Qui durante missa legit librum pium, examinat conscientiam, canit in choro, recitat rosarium vel officium divinum etc., non solum satisfacit praecepto, sed etiam licite omnino agit; quia his omnibus modis religiose as­ sistitur ac reverenter colitur Deus, iam vero nihil aliud est praescriptum 35. 2. Qui pulsat organum, qui colligit eleemosynas, qui ex­ plicat homiliam durante missa, satisfaciunt praecepto, et recto quidem modo, quia eorum actus ad cultum aliqua ratione re­ feruntur, ct non impediunt sufficientem attentionem 3e. s Cf. Suarez, De Eucharistia disp.88 sect.3 n.1-11; Noldix-Schmitt, 11,259. n L.3 n.313. Concedit tamen sufficere attentionem virtualein, quae non fa­ cile inteliigitur qualis esse possit (cf. 1.61 5). M Sic Prümmer. 11,480. Si hoc ultimum verum sit, non est cur impugnet sententiam Lugonis, qui certo certius in concipienda intentione saltem virtuali audiendi missam, aliquam attentionem internam absque dubio admittit. B Ncc ab omnibus fidelibus indistincte exquirendum est ut ope missalis vel aliter intimius participent cum sacerdote in ipsitf ritibus et sacrificio; neque enim capacitas et praeparatio omnium eadei-n est. Ct. Pius XI!. Litt Encycl Mediator Dei: AAS 39 (1947) 560-561. * Cf. FerrerES-Mondrîa. 1.438.1.0 182 DE TERTIO PRAECEPTO Confessio peracta durante missa probabilius videtur tollere attentionem externam, sicut confabulatio; exigit enim notabilem applicationem mentis et sic censent multi AA.57 ; ni­ hilominus, plures alii existimant requisitam ad missam au­ diendam attentionem sufficienter componi cum ca 3S. In praxi permittenda est, etenim confessiones saepe protrahuntur per modicam partem missae, ct facilis excusatio habetur ab inte­ gritate missae in tam utili praxi facilitanda ; quodsi longius protrahantur, adhuc tales fideles saepe non habent aliam com­ moditatem instituendi confessionem, sive propter proprias oc­ cupationes sive propter penuriam confcssariorum, ideoque pia Mater Ecclesia iure censetur mitigare suum praeceptum in istis casibus 30, nec inquietandi sunt praesertim si ad partes principaliores attenti reddantur. 3. 168. III. Missae praecepto satisfacit qui eam audit ce­ lebratam : a) sub dio, b) in quacumque ecclesia vel oratorio pu­ blico aut semipublico, c) in privatis coemeteriorum aediculis, if) in oratoriis Cardinalium et episcoporum, e) ubivis missa celebretur a Cardinali vel episcopo cisve praesentibus, f) in altare portatili concesso alicui per privilegium non mere per­ sonale, g) ex licentia Ordinarii loci per modum actus concessa, h) in cappella fixa navis, denique i) in oratoriis privatis, si audiant missam personae in ipsa concessione indidti expressae. Ad a): Sub dio, ac proinde etiam “in transtris seu in na­ vis constrato’’40. Ad b): Ecclesia est “aedes sacra divino cultui dedicata eum potissimum in finem, ut omnibus christifidelibus usui sit ad divinum cultum publice exercendum”. Oratorium est locus cultui divino destinatus, non tamen ut universo fidelium coetui usui sit, sed fine plus minus re­ stricto, sci.: a) publicum, est praecipue erectum “in commo­ dum alicuius collegii aut etiam privatorum, ita tamen ut omni­ bus fidelibus, tempore saltem divinorum officiorum, ius sit le-17 * 17 S.Alfoxsus, 1.3 n.314 ait se non audere amplius dicere contrariam senten­ tiam esse probabilem, etsi "non videtur omnino proliab litate destituta", quia observavit "eam a pluribus gravibus doctoribus reici". Cf. Uilluart, Dc rchyione diss.6 a.5 inferes 3.” Λ Sic v.gr. Ballerini-Pai.mieri, tr.6 sect.2 n.90-96; Noldin-Schmitt, 11,259; Vermeersch, 111,791; COpfert, 1.345. Ita etiam Prümmer. 11,481; Tanquerey, 11,1014; et fere Wouters, 1,702; Ferreres-MondrIa. 1.437. w Sic Wouters, 1,702, qui addit haec verba non ab omnibus absque dubio probanda: "idem dicendum videtur de omni missa in mari celebrata". I CIRCUMSTANTIAE. N.167-168 183 gitime comprobatum41, illud adeundi”; /3) semipublicum, est erectum “in commodum alicuius communitatis vel coctus fi­ delium”, quin “liberum cuique sit illud adire”; y) privatum seu domesticum, est erectum “in privatis aedibus in commodum alicuius tantum familiae vel personae privatae” (c.1188). Ecclesiae debent consecrari vel saltem benedici, antequam cultui divino dedicentur (c. 1165 § 1); oratorium publicum debet saltem be­ nedici (c. 1191) benedictione in probatis liturgicis libris praescripta, ut locus fiat sacer (c.l 154); oratorium semipublicum potest “ad hoc" benedici, ct ut videtur pluribus etiam consecrari (cf. 1196 § 1); privatum non admittit nisi benedictionem locorum comnutnem, qua non fit locus sacer. Sed neque hoc neque semipublicum, licet bene­ dictione careant, possunt ullis domesticis usibus simul servire (c.1196 § 2). His positis norma est clara: satisfit legi de audiendo sacro in qualibet ecclesia vel oratorio sive publico sive semipublico. llludquc notandum quod oratoria secundaria et minora in do­ mibus religiosis, convictibus, etc., erecta ad utilitatem commu­ nitatis vel convictorum, etc., habenda sunt ut semipublica in quibus satisfit praecepto missae 42. Ad c); Aedicula in coemeterio a familiis seu personis pri­ vatis erecta, sunt quidem oratoria privata (c.l 190) ; sed ex expressa determinatione legislatoris, in eis satisfit legi de audiendo sacro. Ad d) : Oratoria Cardinalium ct episcoporum sive residentialium sive titularium, licet in se privata, semipublicis acquiparata sunt in iure (c.l 189), ideoque impletur in eis prae­ ceptum audiendi missam diebus festis. Ad e); Cardinales ct episcopi, etiam titulares, habent pri­ vilegium celebrandi super aram porlatilem, et permittendi ut alia missa ipsis adstantibus celebretur (c.239 § 1,7.°; 349 § 1,1.°); iam vero Leo XIII concessit “ut fideles omnes alte­ rutram ex eisdem missis audientes, quoties opus fuerit prae­ ceptum Ecclesiae adimpleant” 43. Ad f) : Privilegium altaris portatilis sccum fert facul­ tatem ubique celebrandi, honesto tamen ac decenti loco, non autem in mari (c.822 § 3). Concedi potest vel ut privilegium mere personale, vel ut privilegium quo provideri possit fide41 Cf. ComRel 6 (1025) 22-23, ubi explicatur quomodo comprobari possit ius fidelium de quo in c.1188 § 2.1° Dc oratoriis scmipublicis, ci. opus sub hoc titulo a J.F.Giacio (Palermo 1950). ‘J Cf. c.1192 § 4 in relatione cum c.1188 §2,2.°, et DA n.3906. u SRC, 8-6-1896; DA 3906. 184 DE TERTIO PRAECEPTO libus, ubi desunt ecclesiae vel oratoria. Iam vero, in altero casu, non in primo, satisfit praecepto, audiendo missam celebratam vi huius privilegii extra loca per se apta ad satisfaciendum praecepto ** . Ad g): Ordinarii possunt in casibus extraordinariis, ct per modum actus, dare licentiam ut missa celebretur in quo­ libet loco decenti, excluso semper cubiculo (c.822 § 4) ; et tunc praecepto missae audiendae satisfaciunt non solum illi pro quibus concessio facta est, sed quilibet assistentes, ut nunc cx responso CIC authentice constat 45. Ad h): Cappella fixa navis iure censetur a pluribus ut oratorium publicum, iuxta quoddam responsum S.R.Con­ gregationis 4 °, ideoque in ea satisfieri praecepto dicendum est47. Ad i): In oratoriis privatis potest obtineri ab Apostolica Sede facultas celebrandi unicam, missam, eamque lectam, in qua sacra communio generatim administrari licet singulis diebus, exceptis festis sollemnioribus48 ; et Ordinarius pot­ est permittere iusta et rationabili causa diversa ab eis ob quas indultum concessum fuerit, missae celebrationem per modum actus etiam sollemnioribus festis iuxta facultatem sibi in Co­ dice datam, sed restrictive interpretandam (c.l 195), et in tali casu satisfit praecepto 49. Privilegium pontificium non solet concedi iuxta hodiernam dis­ ciplinam, quae vult plura incommoda subintroducta compescere et ne in posterum subolescant praecavere00, nisi sub commendatione pre­ cum ad S. Apostolicam mittendarum ab ipso Praelato dioeccsano facta, et propter causas vere singularis benemerentiae oratoris erga FerrerES-MondrIa, 1,443. Ratio generalis cur loca et oratoria privata non habeantur apta ad satisfaciendum praecepto est quia Ecclesia in praecepto audiendi sacrum diebus festis maxime cultum publicum religionis intendit. Cf. AAS 16 (1924) 370-371. 45 CIC 44 (1952) 497. Cf. 11 (1919) 478, ad 12 circa interpretationem re­ strictivam, et Prümmer, 11,482. SRC, 4-3-1901; DA 4069 ad V; cf. Verreres apud RazFe 1 (1901) 124. Hoc responsum confirmatum est recentius (13-6-1950) nova resolutione, de qua cf. EphemLit 64 (1950) 292.358.361. 4T Sic intelligunt v.gr. Prümmer, 11,483 nota 674; FerrEres-Mondrîa, 1,443; cf. U.Lôpez. Dc missae celebratione in itinere maritimo: PerMorCanLit 34 (1945) 42-44; F.Lodos, Misa en el oratorio de los buqucs1: SalTer 34 (1947) 532-533. 45 Oratorium debet erigi iuxta clausulas apostolico induito adiectas, et licen­ tia celebrandi non conceditur nisi postquam loci Ordinarius, vel alius eccle­ siasticus ab eo designatus, locum inviserit atque decentem bonestumque reperuerit. Vetitus est usus armarii clausi, continentis altare quod pro missae celebratione collocetur in conclavi, bibliotheca aliove loco promiscue inserviente usibus profanis et domesticis (0".C. dc Sacramentis: AAS 41 (1949) 500 n.lS). 48 Cf. c.822.1249; CIC 11 (1919) 478 ad 12; 44 (1952) 497. Cf. S.C. de Sacramentis: AAS 41 (1949) 494-501. u Ecclesiam vel religionem, aliasquc corporalis infirmitatis, gravis in­ commodi in itinere ad ecclesiam nimis distantem, utilitatis colono­ rum fundis addictorum atque fidelium vicinias incolentium ”, etc , ita tamen, ut causae utilitatis personalis plerumque perficiendae sint cum aliquo praecellenti beneficio in quoddam pium opus. Concessio fit ad tempus indultariorum, i. e. patris et matrisfamilias dumtaxat, concessa tamen haud difficulter facultate satis­ faciendi praecepto festivo in eodem oratorio praeter quam ipsis indultariis sed dummodo ii sint praesentes52, cohabitantibus tum filiis indultariorum, tum consanguineis et affinibus intra lineam et gra­ dus quibus consanguinitas et affinitas constituunt impedimentum matrimoniale (c.1076 §§ 1-2; 1077 § 1), tum etiam famulis domui addictis et hospitibus qui unam saltem noctem in domo transigunt ; rarius, et cx causa omnino gravissima ct extraordinaria, concedetur extensio facultatis ad omnes adstantes “. Sacerdos celebrans, itemque minister, satisfacit pariter praecepto cum celebrat in oratorio privato pro indultariis. Excipi solent generatim in concessione oratorii privati dies sollem­ niores, sci. Nativitatis, Epiphaniae, Resurrectionis, SS. Petri et Pauli, Omnium Sanctorum64, vel saltem Nativitatis, Resurrectionis. Assumptionis; ct etiam in largissimis concessionibus, Pascha Resur­ rectionis semper excipitur. In concessionibus antiquioribus frequenter habentur adhuc ampliora privile­ gia quoad numerum indultariorum vel beneficiatoruni, dies et numerum mis­ sarum permissarum, etc. Quare, in singulis casibus accurate inspiciendum erit ipsum diploma concessionis. Applicatio: Nulla existit obligatio audiendi missam in ecclesia paroeciali propria vel aliena, abrogata antiqua lege saltem particu­ lari contraria, tum per privilegia mendicantium tum per contrariam consuetudinem65. Nec ullus episcopus potest hoc praescribere pro sua dioecesi, restringens libertatem a S.Scde factam66. Nihilominus “monendi sunt fideles ut frequenter, ubi commode id fieri possit, ad suas paroeciales ecclesias accedant, ibique divinis officiis inter­ sint et verbum Dei audiant” (c.467 § 2). Ip Hispania Summarium de oratoriis privatis simul cum Summario Cruciatae dat: sacerdotibus facultatem “cele­ brandi in quovis privato oratorio, canonice erecto atque ap­ probato ab ecclesiastica auctoritate, et quolibet die, excepto maioris hebdomadae ultimo triduo, quamvis aliae vel plures 11 In hoc tamen casu instandi oratores ab Episcopo, ut publicum potius ora­ torium in suis praediis erigant. « Cf. DA n.2745 ad 7. a MErkElbach, 11,701, et Prümmer, 11,476, affirmant generaliter sacerdotem celebrantem, etiam in oratorio privato eo ipso satisfacere praecepto; quod haud scimus an in tanta generalitate approbari possit. M In Gallia non sunt nisi quatuor sollemniores dies: Nativitatis, Resurrec­ tionis, Pentecostes, Assumptionis. “ Lex continebatur v.gr. c.l et 2 Concilii Nainnetensis, apud Mansi, Concilia 18,166.167. Cf. A.Vili.ien, Histoire des commandements de l'Efjlisc RevClcrFr 41 (1905) 575.578. Privilegia Ordinibus mendicantibus concesse­ runt, v.gr. Leo X, Paulus III, Pius V. Cf. Pr.0m.mer, 11,482 nota 669. ** Sic iam Benedictus XIV, Dc synodo diocccsana 1.11 c.14 n.10, provocans ac) consuetudinem suo tempore vigentem, 186 PE TERTIO PRAECEPTO missae ibidem ex induito celebrari queant, et sine praeiudicio eiusdem indulti”; laids vero “dummodo Ordinarii locorum id necessarium vel vere utile censeant, ut in quovis privato ora­ torio ut supra, missam in sui praesentia celebrandam curare possint per quemcumque rite probatum sacerdotem, eidemque SS.Sacrificio assistendo praecepto sacrum audiendi satisface­ re queant” 57. 169. IV. Qui potest satisfacere praecepto per usum privilegii vel per recursum· ad illud, probabilius tenetur sic Fieri potest ut sacerdos, gaudens privilegio personali altaris portatilis, sit in loco ubi non est ecclesia vel oratorium publicum aut semipublicum ; vel ut fideles inveniantur in loco simili, in quo tamen cx induito possit celebrari nussa ad satisfaciendum praecepto. Tunc proponitur quaestio, num in die festo teneatur sacerdos uti suo pri­ vilegio, vel fideles debeant assistere missae in loco privilegiato cele­ bratae; seu utrum indultarii oratorii privati obligentur ad utendum induito, quando aliter nequeunt satisfacere praecepto. Ratio dubitandi petitur ex c.69, iuxta quem “nemo cogitur uti privilegio in sui dumtaxat favorem concesso” ; et haec ratio tanta est, ut plures AA. ” negent existentiam obligationis, sive propter eam solam, sive propterca etiam quod remedium esset extraordinarium. Nihilominus multi affirmant contrarium”, et iure ut nobis videtur; nam privilegio quidem nemo cogitur uti, sed “nisi alio ex capite exurgat obligatio”; porro exurgit die festo praeceptum audiendi missam, ergo etiam adhibendi media proportionata, idcoquc utendi privilegio quatenus usus non importet magnum incommodum *. Unde sacerdos, qui aliis diebus utitur suo privilegio, et indultarius qui passim facit celebrare missam suo oratorio, videntur obligati dic festo ad idem faciendum ; omnes autem qui possunt satisfacere praecepto in loco privilegiato, videntur pariter obligati ad satisfa­ ciendum, si alibi nequeant. 170. In praxi pastores animarum et confessarii debent enixe commendare fidelibus assistentiam sancto sacrificio etiam diebus non festis, eosdemque docere modum capiendi fructum uberiorem, sesc uniendo sacerdoti et potissimum ipsi V'Ctimae quae immolatur, preces cum illo fundendo et missam auxilio missalis sequendo, mys­ terium passionis ct ultimae Cocnac meditando, alias preces pro ca­ pacitate ct devotione cuiusque recitando. Exstat utilissima Instruc­ tio S.C.Concilii, in qua Ordinarii vehementer hortantur ut christifidelcs per se ct per sacerdotes edoceant: a) ro merccde prae­ stitum; additque exceptiones in consonantia cum his quae tradit mo­ ralis scientia circa causas excusantes. Leges posteriores tradunt nor­ mas magis particulares circa determinatas industrias et actus com­ merciales a. 184. In praxi omnino convenit bono communi, paci et prospe­ ritati sociali, ut auctoritas publica in suo foro attemperetur legibus ecclesiasticis de diebus festis, casque foveat et urgeat, v.gr. regu­ lando clausuram centrorum recreationis, cauponarum ct huiusmodi, tempore divinorum officiorum, etc. 30 In Hispania Episcopi cx iurisdictione vi consuetudinis acquisita solent dis­ pensationem concedere integris suis dioecesibus, ct per parochos promulgare; praxis optima est ut vitetur scandalum et periculum deceptionis, sed debet concedi tempestive ne secus scandalo maiori det locum, si agricolae laborare incipiant invocantes titulum excusationis. ** Necessitas laborandi ad non peccandum vix potest haberi, quia plerumque sunt alia remedia contra pericula et tentationes peccati. Nihilominus appro­ bandi videntur ΛΛ. qui ut PrOmmER 11,496 f; TanqvEREv, 11,1033.1034 ad hunc titulum etiam confugiunt ut approbent leviores ct distractivos labores corpori non nocivos et animae vitaeque familiari proficuos, quos cx aliis titulis appro­ bandos censemus. Cf. n.175. B Cf. M.MartInez Pereiro, Legislaciôn sobre dcscanso dominical (Madrid 1944). TRACTATUS IV De quarto praecepto "Honora patrem tuum et matrem tuam’ (Ex 20,12). 185. Hucusque consideravimus moralem hominis praesertim individualem, motum sci. cius ad Deum, fere abstrahendo a societate in qua vivit ct cum qua communicat. Quodsi agendo praesertim de caritate, plura dicta sunt dc officiis hominis erga proximos hoc ideo factum est quia proximi suppeditabant ei materiam vel occasionem obligationum ct virtutum exercendarum, et quia considerabantur coniuncti cum eo in tinum morale. Sed homo ex indole et natura socialis, nascitur in societate, ado­ lescit in societate, destinatur societati cum aliis cfformandae; siqui­ dem solum in societate ct per societatem aliorum potest assequi eam personae humanae evolutionem, complementum ct perfectionem, quas secundum intentionem auctoris naturae obtinere debet. Porro duae sunt societates naturai.es, quibus homo destinatur a Deo; altera familiaris, quae est imperfecta seu incapax satisfaciendi ex se sola omnes exigentias naturales suorum membrorum, ideoque et ipsa ordinata ad societatem superiorem; altera civilis, quae est perfecta seu sibi suoque fini cx propriis mediis plene sufficiens, quin in suo ordine alteri societati sit subordinata. Sed ex pos'tiva institutione Dei existit in ordine supernatural! tertia societas, Eccle­ sia, indolis religiosae, ea quoque perfecta, imo et inter omnes socie­ tates humanas suprema, cui secundum divinum propositum omnes homines sunt destinati. Theologia moralis nequit ignorare istam hominum indolem socia­ lem ct destinationem ad diversas has societates, siquidem homini, ut membro societatis, speciales incumbunt obligationes, conferendi sci sua cooperatione cum aliis ad fines ct bonum societatis, id enim omnino necessarium est ut ipsa societas finem suum secundum di­ vinam voluntatem assequatur. Nihilominus relationes hominum ad societatem non sunt exor­ bitandae, urgendo ultra limites parallclismum inter organismum phy­ sicum ct morale. In illo quidem partes non habent rationem essendi independentem, sed secundum suum esse et operari ordinantur ex­ clusive et submittuntur totaliter bono totius. E contra, ad organis­ mum moralem homo accedit inserendus, postquam iam plene est constitutus in suo esse ct dignitate ct valore, ct cum destinatione ad Deum personali et intangibili, ita ut eius sub ordinatio ad societa­ tem non sit secundum esse sed secundum operari, imo secundum 200 DE QUARTO PRAECEPTO aliquas dumtaxat operationes, adeo ut non sit ipse propter societa­ tem. sed societas sit propter sua membra. 186. Ha°c breviter indicanda erant in limine quarti mandati ad aliquam orientationem circa officia ct virtutes sociales iustitiae, ob­ servantiae, pietatis etc., quae in sequentibus tractatibus sunt expo­ nenda Plura autem ex his quae summarie tradita sunt, ct nominating punctum ultimum, gravidum consequentiarum magni momenti prae­ sertim ad quintum mandatum, ampliorem expositionem accipient locis opportunioribus. Quartum mandatum: in quantum affirmativum, directe praeci­ pit ut debitus cultus (pictas, reverentia, obedientia) exhibeatur om­ nibus illis superioribus, qui paternae dignitatis et auctoritatis parti­ cipant; primario ipsis parentibus secundario aliis superioribus; indi­ recte praescribit etiam ea ad quae parentes ct superiores tenentur erga filios ct subditos: in quantum negativum, ne parentes ct su­ periores irreverenter tractentur a filiis vel subditis, et vicissim hi ab illis. Summa rerum dicendarum: Ordo expositionis is erit, ut primum breviter describamus virtutes pietatis, observantiae et obedicntiae quae potissimum oc­ currunt in quarto mandato exercendae (c.l); deinde agamus de officiis in so­ cietate familiari, ampliori modo intellecta (c.2); tertio dc officiis in societatibus perfectis, Ecclesia et Statu (c.3). De pietate, observantia, obedientia Summa rerum dicendarum: Ex ordine exponuntur notio et obiectum pieta­ tis (§ 1), observantiae (§ 2) et obedicntiac (§ 3). S.Thomas, 2-2 q.101-102.104-105 ; Billuart, De virtutibus iustitiae annexis diss.1.2; Noldin-Schmitt, 11,276-278; Prümmer, 11,569-579. De pietate 187. Pietas tripliciter intelligitur : a) UT cultus exhi­ bitus Deo, non ut Creatori et Domino, quod est munus religio­ nis, sed tanquam patri, et sic est forma pietatis excellentissi­ ma, quam fovet Spiritus Sanctus in nobis pei * donum illius pie­ tatis dc qua scriptum est: “Pictas ad omnia utilis est, pro­ missionem habens vitae, quae nunc est, et futurae” (1 Tini 4,8) ; b) pro benignitate seu misericordia, quo sensu non raro ipse Deus ct caelicolae, pii erga nos proclamantur et invocan­ tur, fortasse quia “opera misericordiae similia sunt operibus quae ex pietate exhibemus sanguine innetis ac patriae civibus ct amicis”1; c) ut virtus est virtus moralis • ·· particularis . 1 Caietaxus, In 2-2 q.101 a.l ad 1, 201 spéciales qua parentibus et patriae obsequium et cultus tribui­ tur. Dicitur: I irtus moralis, quia operatur bonum reddendi debitum, non tamen ad aequalitatem neque personis plane a nobis di­ stinctis, ideoque non est ipsa iustitia, sed pars potentials ius­ titiae; et quidem est una virtus, quia habet unum obiectum, sci. principium secundarium nostri esse, quod competit paren­ tibus et patriae, licet diverso gradu. Specialis, quia speciale obiectum habet, rationem sci. sin­ gularis debiti, quod quisque habet erga parentes et patriam, in quantum sunt sui esse, educationis et gubernationis princi­ pium secundarium, non valde dissimile a debito religionis quod habemus erga Deum, quia Creator noster est et Dominus. Parentibus et patriae, principalius quidem parentibus quia per nativitatem a parentibus obtinemus patriam ; sed etiam patriae per se ipsam, quia et ipsa est nobis quoddam essendi principium remotius 2. Sed cum parentibus includun­ tur consanguinei, quia ex eisdem parentibus processerunt ; coniux quoque, in unam carnem iunctus, et filii, qui consan­ guinitatem susceptam a parentibus conservant; imo, quodam modo etiam famuli in familiae unitatem admissi. Cum patria autem includuntur concives et patriae amici, quia in eis fa­ vorem et auxilia patriae conspicimus. 188. II. Differt: a) a caritate erga proximos, quia fundatur in arda et speciali communitate sanguinis, stirpis, vitae civilis; non sicut caritas in unione generis humani; b) a .misericordia, quia “pie­ tas id quod impendit, impendit sub ratione debiti; misericordia au­ tem sub ratione sublevationis ; c) a iustitia, quia, quamquam atten­ dit debitum, fundatur non in distinctione personali sicut iustitia, sed in coniunctione speciali inter patrem et filium, civem et patriam, qui, ut tales, sunt aliquo modo unum ; et praeterea, quia ordinarie nequit reddere totum debitum, vel saltem non in eodem ordine re­ rum3; d) \ iustitia legali, in particulari, distinguitur pietas erga patriam, quia haec respicit patriam in quantum est principium nos­ tri eTit’ et educationis, duratque in perpetuum, illa vero in quantum est bonum communitatis cuius et quamdiu aliquis est membrum. 189. III. Obiectum pietatis: a) MATERIALE, sunt actus cul­ tus, obsequii et reverentiae, quibus exhibemus parentibus ac patriae debitum honorem, et protestamur eorum excellentiam 2 A fortiori Ecclesiae prae patria, utpote societati altioris finis et condicio­ nis, specialis debetur pictas. Cf. D 1881.1936 a b. 1 Cf. Prümmer, IT,570; Mxrkelback, 11,818,1.°. Cf. L.Gherardi, II patrwt s*w nel pcnsicro dt S.Tommaso: Sap 4 (1^51) 203-209. 202 DE QUARTO PRAECEPTO nostramque subtectionem ; b) formale, est specialis honestas existons in stabilienda aequalitate inter itis parentum ct patriae ad honorem, et illos actus honorationis ex parte filiorum ex­ hibitos. Quaeritur, autem, utrum inter parentes et filios (fratres quoque et sorores) intercedant sola officia pietatis, an possint esse praeterea officia strictae iustitiae. Ratio dubitandi est arctiss ma et quodammo­ do substantialis unio inter cos, quae videatur tollere illam alterita­ tem quae requiritur ad iustitiam. Distinguendum videtur·, si relatio intercedens inter parentes et filios, ct inde resultantes obligationes, considerentur reduplicative, neganda est relatio ct obligatio iustitiae commutativac, quia filius, ut filius, est aliqu d patris, ideoque virtu­ tes et vitia quae ab aliis feruntur in personam ct bona personalia aliorum, colunt vel laedunt pietatem sed non iustitiam ; si vero con­ siderentur ut individua cum propria natura ct iuribus ab ea ac­ ceptis, independenter a ratione originis vel generationis, parentes et filii sunt ad invicem distincti, ideoque inter eos possunt interce­ dere relationes strictae iustitiae realis, v.gr. quoad bona rcalia, ideo­ que furta filiorum laedent vere iustitiam, diffamationes in parentes offendent simul pietati et iustitiae etc.34*. Si quis gravi iniuria verberaret vel odio ha­ beret patrem vel matrem, duplex peccatum grave committeret, alte­ rum contra iustitiam, alterum contra pietatem, deberetque utram­ que malitiae speciem accusare. Sed peccata quae immediate laedunt bona realia parentum ex parte filiorum, vel viccvcrsa, non induunt malitiam laesae pietatis. 2. “Peccata contra fratres vel sorores commissa, etsi eorum bona personalia laedant, gravem malitiam laesae pietatis non in­ duunt, nisi malum gravissimum, ut vulneris valde gravis, occisionis, castitatis laesae, notabilis diffamationis eis inferatur. Coniunctio enim cum fratribus non est tanta, quanta cum parentibus, ideo ma­ lum, quod parentibus irrogatum sufficit ad constituendam aliam spe­ ciem peccati, fratribus irrogatum non sufficit, sed maius requiritu”6. 3. Si quis laeserit patrem in solis bonis reatibus, v.gr. aliquid clam auferendo, probabiliter non peccavit contra pietatem ; imo illud peccatum, ceteris paribus, minus est quam si commissum fuerit in extraneos, quia tandem ablatum est aliquid ad ipsum auferentem aliquatenus pertinens. 4. Pietas erga patriam laeditur per excessum a nationalistes exaggeratis, qui verbo ct operibus agunt iniuste contra abas nationes et Status; per defectum, autem, ab illis qui se proclamant cosmopolitas ct cives mundi. Applicationes: 1. 4 Cf. S.Thomas, 2-2 q.57 a.4; q.58 a.7 qui tradit inter parentes et filios non intercedere strictaim iustitiam, utpote qui constituunt aliquam communi­ tatem bonorum, sine alteritate. Non est mera quaestio vocis, quia si non est stricta iustitia, consequentiae, v.gr. quoad restitutionem, non sunt leves. Cf. Hürth-Adei.lân, Dc principiis 11,49; F. Blanco-NAj ERA. jT cnc cl niiio verdadero derecho a ser cducadot: RevEspPed. 2 (1943) 205-223. 4 Noldin-Schmitt, 11,276,2 b. OBSERVANTIA. N. 189-193 § 2. 203 Observantia 190. I. Observantia est virtus specialis qua hominibus dig­ nitate antecellentibus obsequium ct honorem exhibemus e. Di­ citur : Virtus, reddit enim debitum cultum, non tamen ad aequa­ litatem in ordine gubernationis in quo versatur, ideoque pars est potentialis iustitiae. Specialis, quia habet speciale obiectum, cultum sci. stricte debitum alicui personae ut principio gubernationis sive in facto esse sive in aptitudine et ordinatione remota ad gubernan­ dum nos. Dignitate antecellentibus, ideoque duo considerantur in superioribus: excellentia status cum potestate in subditos, propter quam exhibemus cis cultum honoris in testimonium excellentiae, et ipsum gubernationis officium, propter quod exhibemus eis specialem cultum obsequii, obtemperando eorum imperio. 191. II. Distinguitur: a) CIVILIS, erga dignitatem ordinis civilis, regis, magistri, heri etc.7; b) religiosa, erga dignitates Ecclesiae, R.Pontificem, episcopos, sacerdotes etc.; c) supernaturalis, erga personas virtutibus heroicis insignitas. 192. III. Differt a pietate, quia tribuit debitum alicui, non ut principio nostri esse, sed nostrae gubernationis ; ideoque in se est inferior pietati, utpote quae colit personas minus substantialiter nobis coniunctasfl. 193. IV. Obiectum observantiae: a) materiale, est ho­ nor ct obsequium erga superiores, sci. actus quibus debitum cultum eis reddimus nostramque protestamur sublectionem erga eorum excellentiam ; b) formale, est specialis honestas quae est in aequando iurc superiorum ad honorem subditorum, et in exhibitione istius honoris debiti ex parte subditorum. Applicatio: Parentibus debentur, ut patet, pietas et observantia, • Nomen depromptum v detur ab attenta consideratione qua huiusmodi per­ sonas in d:gnitate constitutas prosequimur. Cf. BillvarT, De virtutibus iusti­ tiae annexis diss.l a 3. In litteris adhuc retinetur expressio ista, cum valedi­ cimus personae honorabili profitendo nos cius observantissimos. T Bene animadvertit S.Thomas, 2-2 q.102 a.l ad 2 hac virtute non coli solos superiores, sed etiam alios virtute, scientia, aliisque dotibus excellentes licet actu non gubernent; quia apti sunt ad gubernandum, et sic eis honor debetur, qui ad observantiam reducitur. 1 Cf. S.Thomas, 2-2 q.102 a.l ad 1 et a.3 ad 3; Noldin-Schmitt, 11,277,3. 204 DE QUARTO PRAECEPTO utpote principio nostri esse et nostrae gubernationis; patriae debe­ tur pictas, non observantia; principi, qua tali et personaliter con­ siderato, debetur observantia, quia non est principium ortus nostri, sed tantum gubernator ®. Obedientia 194. I. Obedientia dupliciter intelligitur: d) ut virtus est exeeutio cuiuslibet actus virtuosi praescripti, et sic non est specialis virtus sed invenitur in quolibet actu ex quacumque virtute praecepto10, sicut inobedientia quaedam generalis invenitur in quolibet actu peccaminoso, quae non est speciale peccatum ; b) ut virtus particularis est virtus spe­ cialis inclinans ad implendum praeceptum superioris in quan­ tum est a superiore praescriptum1'1·. Dicitur: Virtus, quia reddit debitum volens aequare ius superioris ad praecipiendum et satisfactionem eius per actus subditorum praecepta exequentium ; ct quidem est una virtus, quia respi­ cit auctoritatem praecipientis, quicumque ille sit. Specialis, habet enim obiectum speciale, sci. praeceptum superioris, etsi exercitium a pluribus virtutibus imperari potest. Superioris, Dei imprimis, qui in omnibus et quoad omnia est Dominus noster, sed etiam hominum qui et in quantum ab eo habent auctoritatem erga nos; nam ex una parte “non est potestas nisi a Deo", ex alia vero, “qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit” (Rom 13,1-2). In quantum est praescriptum, nimirum con trove rtitur utrum virtus obedientiae exigat verum praeceptum superioris, saltem tacitum vel interpretativum, an sufficiat ad eam ut su­ perior suam voluntatem vel desiderium manifestaverit citra praeceptum. Et alii.quidem opinantur sufficere meram volun­ tatis manifestationem 12 : alii vero, rectius ut nobis videtur, as­ serunt spiritum quidem obedientiae manifestari et exerceri in exeeutione desiderii a Superiore manifestati, sed ipsam generalis •I I 9 Cf. S.Thomas. 2 2 η.102 a.3: Caietanus, In 2-2 q.102 a.l. 10 Non tn quolibet actu v rtutis, quia non omnes praecepti sunt, sed in omni actu virtutis quatenus est praescriptui v.gr. in restitutione debiti, in observa tione festorum etc., quae tunc pert nent ad iustitiam vel religionem simul et ad obedientiam. < mjB KwB it 11 Sic v.gr. Caietanus, In 2-2 q.104 a.2; Lehmkuhl, 1,924. 12 Cf. Lehmkithl, l.c.;' B.Raus, Dc sacrae obedientiae virtute et voto p.l.· C.l (Lyon 1923). obedi extiλ χ 193-197 virtutem stricte dictam non haberi nisi in executione praecep­ ti qua talis 1S. Applicatio: Cum obedientia limitetur cx auctoritate superioris, patet: a) Deo in omnibus ct quoad omina esse obediendum. habet enim auctoritatem illimitatam, et non praecipit nisi sanctissima; b) superioribus humanis, in quantum habent auctoritatem ct intra limites eiusdem, ideoque nunquam si praecipiant aliquid contrarium legibus divinis (cf. Act 5,29) vel ordinationi alius superioris maioris; potest quidem, sed non debet obediri (imo, neque erit stricte dicta obedientia iuxta indicata), si competentiam suam praetergrediatur, v. gr. praecipiens actus mere internos (cf. I n.431) ; debet obediri generatim existente dubio de liceitate actus praescripti vel dc com­ petentia Superioris ad praecipiendum actum certo honestum, quia obligatio tuendi principium auctoritatis praevalet bono libertatis pri­ vatorum. sunt actus praecepti ; b) formale est specialis honestas in obtinenda ae­ qualitate inter actus praeceptum exequentes et ius superioris ad illos. 195. II. Obiectum obedientiae: n) 196. III. materiale, Perfectio obedientiae non est quidem maxima inter virtutes morales cx parte obiecli. quia religio v.gr. pronius accedit ad Deum; est autem ex parte illius quod contemnit ut Deo per su­ periores inhaereat, sci. non bona animae minora vel bona corporaVa aut materialia, ut reliquae virtutes morales, sed propriam volun­ tatem, quia “nihil maius potest homo Deo dare”14; unde dicitur in S.Scriptura: “Melior est obedientia quam victimae” (1 Reg 15,22), sci. “obedientia victimis iure praeponitur, quia per victimas aliena caro, per obedientiam vero voluntas propria mactatur”’®. 197. IV. Gradus obedientiae 1res solent distingui : a) executions, per quem opus praeceptum, tempore et modo determinato execution! mandatur, et in eo potest adesse ma­ terialis obedientia sine merito formali, propter rebellionem inefficacem voluntatis, vel actus alius virtutis sufficiens ad implendum praeceptum, sed sine merito specialis obedientiae, quatenus opus praeceptum exerceatur ex fine honesto, sed non cx motivo obedientiae; 7?) voluntatis, per quem non tan­ tum impletur opus externum, verum etiam voluntas interius submittitur, unum velle et unum nolle cum superiore attinu Sic v.gr., ut videtur, S.Thomas, 2-2 q.104 a.2 ad 1 et 3 (cf. tamen ibid. a.2); I.Kssius, Dc iustitia et iure 1.2 c.46 n.22; Suarez, Dc incarnatione disp.43 *>rct.3 n.2; Bit.luart, Dc virtutbus iustitiac annexis diss.2 a.l: Merkelbach, 11,839. Cf. B.Pasciak, Obedientia religiosorum perfecta, cstn< obedientia stricte dictat : Ang 27 (1950) 105-128. M S.Thomas, 2-2 q.186 a.5 ad 5. u S.Gregorius Mg., Moralium l.ult. c.14· ML 76,765. De obedientia sapientissimam et celebratissimam epistolam scripsit S.Ignatius de Loiola in qua hae et aliae laudes obedientiae colliguntur 206 DE QUARTO PRAECEPTO gendo10; c) iudicii, per quem in simplicitate cordis quis obtemperat superiori quantum potest, enitendo suum critérium cum criterio superioris conformare et refrenando sensus con­ trarios per influxum voluntatis inclinantis ad acceptandum critérium superioris prae proprio, vel ad reprimendum ct an­ nihilandum proprium, cum intercedit manifestatio superioris. /\d quod valde iuvat quae dicitur obedientia caeca, non quatenus irrationabiliter vel temerarie ac sine discretione omnia exequatur quae a’ Superiore manifestentur, quasi is gauderet aliqua infallibilitate in praecipiendo, qua non gaudet neque in iure neque in factis, sed quatenus non indicat de motivis et valore rei praeceptae, sed, his relictis superioris discretioni, ipsa attenta est unice ad volun­ tatem Dei sibi per Superiorem manifestatam, et ad eam hac via dete­ gendam observat oculatissima. Qua ratione scripsit S.Gregorius Mg. : “Vera namque obedientia, nec praepositorum intentionem discutit, nec praecepta discernit... nescit enim indicare quisquis' perfecte di­ dicerit obedire”". Si obedientia caeca cum obedientia iudicii comparetur : piares praeferant obed’entiain caecam, tanquam fideliorem et firmiorem; in ea, enim, subditus valedicit motivis quaerendis, quia a limine cognoscit se nihil Deo gratius posse in illis adiunctis peragere quam exeeutionem mandati; insuper, si quae­ rat rationes minuit spiritum fidei et fortasse inveniet difficultates quae aver­ tant a fideli executions, fovetque quandam animi inquietudinem et crisim iudicii, propter quam superior debebit rationes mandati saepe exponere, ad praevenien­ das falsas interpretationes; accedit quod obedientia caeca frequenter requiritur in rebus naturalibus apud operarios, milites etc., id quod illam suadet etiam in rebus supernaturalibus. Alii, tamen, obiciunt rationabilitatem non opponi supernaturalitati obsequii; ideoque nihil obstare quominus in rationes obedientiae inquiratur, dummodo inquirens paratus sit semper obedire; addunt ita ma­ gis participare totam animam in obedientia et maiore activitate sic praeparari futuros superiores et evitari obedientiain mechanicam, quae saepe non attendit veram mentem praecipientis. Dicendum videtur non alterutram, sed utramque esse colendam, latiorem locum concedendum esse spiritui fidei, sed partes ra­ tionis non esse omnino praetereundas in rebus alicuius momenti, in quibus mens subditi, absque spiritu contradictionis, valide confirmare possit voluntatem in exeeutione fideli mandatorumw. 198. V. Obligatio obedientiae ex genere suo est gravis, ut tenet communis sententia; et iure quidem, est enim om­ nino necessaria ad bonum societatis. 199. VI. Vitia obedientiae opposita sunt : a) PER exces­ servilitas seu obedientia indiscreta, quae vult per sub­ missionem sibi conciliatum habere superiorem, cui proinde ob­ temperat etiam in illicitis, si necessarium est : b) PER defec­ tum, inobedientia, quae, iuxta dicta, duplex esse potest: sum, 10 Quoniam opus redditur virtuostvm et meritorium praecipue secundum quod procedit a voluntate libera, non minuitur meritum propterea quod voluntas promptissime erat praedisposita ad obediendum; imo saepe maius adest meri­ tum in actibus ex spiritu obedientiae sine praecepto procedentibus, quam in actibus strictae obedientiae ex praecepto. « Jn 1 Reg 1.2 c.4 n.ll: ML 79,131. “ Cf. E-Jomdart, L’obéissance de jugement: RcvComRcl 9 (1933) 81-103.114121. OFFICIA IN SOCIETATE FAMIIJAR1. N.197-199 207 a) materialis, quae invenitur in transgressione cuiuslibet prae scripti, et sic non est speciale peccatum, sed circumstantia ge­ neralis cuiuslibet peccati ; β) formalis, quae oritur ex formali contemptu sive praecepti sive praecipientis qua talis, in quan­ tum subditus renuit subici ordinationi datae vel auctoritati dantis, et ex hoc motivo detrectat obedientiam; et haec est speciale peccatum contra virtutem obedientiae. Principium. Inobedientia est peccatum mortale ex genere suo, quia directe repugnat gravi ordinationi Dei, praecipientis subiectionem erga superiores vel legem, eoque maius, quanto excellentior est mandans vel gravius quod praecipitur ; imo, est grave ex genere suo toto, si provenit ex contemptu ipsius auctoritatis, quia est gravis iniuria contemnere superiorem ut talem, et ex hoc contemptu transgredi praeceptum eius, etsi in se sit leve 10 ; sed admittit parvitatem materiae, si est con­ temptus praeceptorum particularium, quia potest esse imper­ fectus, renuens sci. subiectionem superiori humano in re levi, sed paratus obedire in maioribus, ct reverentia servata erga superiorem qua talem. Applicatio: Qui non obedit ex indignatione contra superiorem, vel cx contemptu eius qualitatum naturalium, doctrinae, prudentiae, humanitatis etc., non committit peccatum cx toto genere grave, quia non contemnit formalitcr ipsam auctoritatem. Levem autem commit­ tit inobedientiam cx genere suo, qui contemnit rem praeceptam, quia sibi videatur parvi momenti. CAPUT II De officiis in societate familiari Summa rerum dicendarum: Incipimus a societate domestica, quae, etsi im­ perfecta, est prima et aliarum societatum, civilis et ecclesiasticae, fundamentum et condicio essentialis. Componitur autem ex quatuor consociationibus, quarum officia totidem articulis exponemus: societate con-ugali (a.l); societate paren­ tali (a.2), in qua officia filiorum erga parentes (§ 1) et viceversa (§ 2) con­ sideranda sunt; societate herili (a.3), cum officiis reciprocis famulorum erga herum (§ 1) et heri erga famulos (§ 2); societate, denique, scholari (a.4) in quam familiae prolongantur, quia finis educationis liodie practice in scholis subsidiarie perficiendus est, cum officiis discipulorum erga magistros et vice­ versa. S.Thomas, 2-2 q.26 a.8-11; q.31 a.3; q.32 a.9; q.57 a.4; S.Alfonsus, 1.3 n.333-362; Billuart, De virtutibus iustitiac annexis diss.2; Hürth-Abell^n, Dc praeceptis 11,47-84; Fanfani, 111,258-270; Merjcelbach, II 816-845; Ferreres-MondrIa, 1,454-480. “ Cf. Billuart, De virtutibus iustitiac annexis diss.2 de obed. a.4. DE QUARTO PRAECEPTO 208 SOCIETAS CONIUGALIS. N.200-201 209 Ad c): Cohabitatio hic intelligitur communitas vitae con- De societate coniugau Praeter officia iustitiae circa administrationem bonorum, debitum et fidelitatem coniugalem, quae aliis locis amandantur, officia pietatis coniugum, unam carnem effectorum (cf. Mt 19,5), huc perti­ nentia, alia sunt mutua; alia specialia viri, quae referuntur ad provi­ dentiam circa bona spiritualia ct materialia uxoris; alia specialia uxoris, respicientia per se sublectionem et reverentiam erga mari­ tum, per accidens alimentationcm eiusdem necessariam. De his ordi­ nate in sequentibus. 200. 4 : d! I Officia mutua coniugum: Tria sunt quae coniuges cx pietate sibi invicem debent, sci. : a) mutuus amor; b) mutuum adiutorium et solamen; c) cohabitatio. Ad a): Mutui amoris obligatio facile patet: Cum facti sint una caro (Mt 19,5), planum est quod debent animari uno corde, iuxta praeceptum apostoli : “Viri, diligite uxores ves­ tras sicut Christus dilexit Ecclesiam” (Eph 5,25), ct uxores “viros suos ament” (Tit 2,4) \ Qui amor debet esse affectivus simul et effectivus; ideoque, qua affectivus, non fundatus in qualitatibus corporalibus, quae marcescunt vel amittuntur, sed in dotibus animae perma­ nentibus, ad quas potissimum attendi debet in relationibus pracmatrimonialibus ; qua effectivus, vero debet praestare re­ ciprocum adiutorium in necessitatibus praesertim, facere ut alter alterius onera portet, tollere egoismum, iurgia, asperi­ tatem, zelotypias, mutuam inconsidcrationem. Cum hi defec­ tus viro praesertim immineant, ei peculiariter officium amo­ ris inculcatur (cf. Eph 5,25-33). Ad b): Mutuum adiutorium et solamen est unus ex finibus societatis coniugalis, determinante ipso Creatore: “Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adiutorium simi­ le sibi” (Gen 2,18). Et licet falsissimum sit singulos sexus esse quid in se incompletum, quod denique perficiatur in societate coniugali, verum est non solum ut principium generationis, sed etiam aliqua ratione in ordine psychologico virum ct fe­ minam ad invicem compleri in societate coniugali, mutuante viro intelligcntiam ct fortitudinem ct accipiente ex reciproco affectum et providam temperantiam 2. 1 Cf. etiam Coi 3,18; 1 Tim 2,15; Pius XI, Encycl. Casti connubii: AAS 21 (1930) 547-549.568-569. ’ Pulchra sub hoc aspectu, etsi periculosa et falsa et cum erroribus permiiti iugalis sub eodem tecto, ut postulant mutuum adiutorium praestandum et congrua filiorum educatio procuranda. Quare, iuxta verba Domini (Mt 19,5; cf. Gen 2,24; Eph 5,31); "Di­ mittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una”. Consonant tum ius canonicum c.1128: “Coniuges servare debent vitae coniugalis communionem, nisi iusta causa eos excuset”, tum iura civilia quae solent imponere uxori obligationem sequendi virum, ubicumque hic domicilium constituat (cf. CJ1 a.58), admissis tamen legitimis exceptio­ nibus. Applicatio: Peccant coniuges qui sine sufficienti inotivo alterum coniugem solum relinquunt per notabile tempus, et a fortiori si communionem vitae interrumpunt definitive sine gravissimo incom­ modo, generatim per auctoritatem ecclesiasticam comprobando; item si ita se gerunt in moribus suspectis, crapulis, societatibus amicorum sine vita familiari, aliisque inordinatis passionibus, ut alteram par­ tem notabiliter affligant. 201. II. Officia specialia viri erga uxorem fundantur in facto quod caput est eius sicut totius familiae, ideoque potest ct debet eam quoque gubernare, secundum veram tamen condicionem sociae, non ancillae. Unde tenetur: a) praebere uxori convenientem sustentationem secundum statum suum, praeter adiutorium et protectionem, per se ex bonis communibus, per accidens etiam cx propriis, si uxor non habeat unde secus sustentetur; b) curam illius habere, ut munia Christianae professionis'; officia domestica et vitae socialis exigentias fideliter impleat; c) studiose gerere rem familiarem, praesertim quoad admi­ nistrationem patrimonii communis et bonorum uxoris forte sibi commissorum pro impensis familiaribus; d) corrigere eam delinquentem, si casus ferat, ad emen­ dationem curandam vel scandalum praecavendum 3 ; moderate, tamen, et prudenter, nam agitur de socia cum qua pax omni­ no conservanda est, quaeque iure succenset marito si hic in­ temperanter et asperis expressionibus non ex zelo bonae gu­ bernationis moveatur. sub alio, habentur in opere H.Doms, Vont Sinn und Zwcck der Ehc (Bres­ lau 1936). Similiter B.Krf.mpel, Die Zwcckfragc der Ehc in neuer Bclcuchtung; N.Rochold, Ehc ais gewcihtcs Lebcn (Diilmen 1936). Cf etiam A.del Hocar, Matrimonio, camino dc santidad (Bilbao 1951). • Hae correctiones vix non semper consistant in admonitione verbali; facta, et praesertim verbera, nisi in aestu indignationis propter gravem delinquentiam bene probatam, generatim erunt nociva potius quam proficua. Cf. Pios XI, Encycl. Casti connubii: AAS 22 (1930) 549. 210 DE QUARTO PRAECEPTO Applicatio: Peccat maritus, si dure tractat uxorem quasi ancillam, cani obligans ad labores qui cius condicionem dedecent; si con­ viciis ct verbis infamantibus eam offendit, vocando sagam, mere­ tricem etc.; si impedit ipsam ab implendis praeceptis divinis vel ab actibus pietatis ct religionis non immoderatis pro sua vitae ratione, si ei alimenta denegat, vel dum potest non procurat, nisi propria culpa ipsa discesserit, etc. 202. III. Officia specialia uxoris reducuntur : per se, ad reverentiam ct obedientiam exhibendam marito, tanquam capiti suo ac rectori familiae, ct ad curam domus gerendam in re familiari iuxta potestatem clavium sibi commissam, sive per se ipsam sive, pro condicione sua, per famulas sub eius vigilantia ct gubernio, obeundo officia domestica parandi ci­ bos, verrendi domum, lavandi ct resarciendi vestes, etc. ; per accidens ad mariti sustentationem. Priora patent ex ordinatio­ ne naturali rerum, confirmata iure divino; sic enim ordinavit Dominus iam primae uxori (Gcn 3,16): “Sub viri potestate eris ct ipse dominabitur tui”, et S.Paulus admonet universa­ liter (1 Cor 11,9): “Non est creatus vir propter mulierem, scd mulier propter virum”; itemque (Coi 3,18): “Mulieres, sub­ ditae estote viris, sicut oportet in Domino”. Ultimum dc obli­ gatione accidentali valet pro illis adiunctis in quibus mari­ tus, incapax ad laborandum ct carens mediis propriis unde sustentetur, iure opem sperare et exigere potest ab ea cum qua factus est una caro, “nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam” (Eph 5,29). Applicatio: Peccant uxores, si negligunt rem domesticam, nimis indulgentes oblectamentis vel vitae sociali ; si nimia morositate vel desidia maritos ad iracundiam ct rixas provocant ; si vanitati et cxcessivis sumptibus pro suo ornatu, invito marito, se dedant ; si admi­ nistrandae rei familiari nimis vel auctoritativo modo sc ingerant, nisi sit causa impediendi dilapidationes mariti prodigi, vel supplendi eiusdem ineptitudinem. intelligitur omnimoda aequalitas iurium inter viros ct mulieres “sive in do­ mestica societate regenda, sive in re familiari administranda, sive in prolis vita arcenda vel perimenda” ‘, ut audacter prae­ dicant fautores feminisini5. Nimirum multi, Christiano sensu destituti ct condicionis 203. Scholion. Emancipatio feminarum * Cf. Pius XI, Encycl. Casti connubii: AAS 22 (1930) 547.567-568; Pius XII, zMlocutio Questa grande: ASS 37 (1945) 288-295. 'J Cf. II.Lance-G.Baü.mek Handbuch der Fraucnbcwcgung (1901); A.Ros· 1.ER, Die Fraucnfragc (Friburgo 1907); J.AlarCÔn, Un fcminisnio aceptable (Madrid 1908); Gnauck-Kühne, Dic sociate Lage der Frau (Berlin 1907); V.CaturEin, Die Fraucnfragc (Friburgo de Br. 1909). SOCIETAS CONTUGAl.IS. N.201-203 211 feminarum ignari, plenam vel immoderatam emancipationem faciendam esse sustinent: a) socialem et politicam, “quatenus ab uxore curas domesticas sive liberorum sive familiae remo­ vent, ut iis neglectis, suo ingenio indulgcre valeant, et nego­ tiis officiisque etiam publicis addicantur”; b) oeconomicam, “qua volunt mulierem, etiam inscio et repugnante viro, libere posse sua sibi negotia habere, gerere, administrare, liberis, marito, familiaque tota posthabitis”; c) physiologic \m, “quatenus mulieres ab oneribus uxoris, sive maternis, pro sua libera voluntate solutas aut solvendas volunt”0; d) domesti­ cam, quatenus uxoris erga maritum subordinationem tanquam indignam subicctioncm reputantes, aequalia iura illi atque ma­ rito in gerenda re familiari vindicanda autumant. \reram in hac re doctrinam ea Ecclesia ctiamnunc defen­ dit contra falsos aestimatores valoris feminei, quae olim mu­ lierem ab iniqua servitute paganismi liberavit et ad suam dig­ nitatem restituit, atque in regiam sedem intra domesticos pa­ rietes invexit. Nimirum: a) /leqiialitas iurium viri et mulieris in iis quae ad substantiam humanae naturae spectant, ad corpus et ani­ mam, ad gratiam ct gloriam obtinendam, omnino defendenda est, nam in Christo “non est masculus neque femina, omnes enim vos unum estis” (Gal 3,28) ; ideo Ecclesia aperte pro­ clamat aequalitatem iurium “in iis... quae propria sunt per­ sonae ac dignitatis humanae, quae nuptialem pactionem con­ sequuntur ct coniugio sunt insita”; /?) in ceteris vero, ex­ clusa a limine qualibet emancipatione subvertente Dei prae­ cepta, “inaequalitas quaedam et temperatio adesse debet, quam familiae bonum ac debita domesticae societatis et ordinis uni­ tas firmitasque postulant” 7, ut innuitur in ipsa S.Scriptura, iuxta quam mulier creatur post virum et in adiutoriuni viri (Gen 2,18), cxcluditurque, ut videtur, a potestate religiosa sive ordinis sive iurisdictionis (cf. 1 Cor 14,34); quod con­ firmatur ratione quae detegit totam psychologiam femeninam principaliter ordinatam ad procurandum ct custodiendum bo­ num familiae domesticae sub tutela et directione mariti. I. Improbanda est absolute emancipatio quam vocant physiologicam, utpote quae est “nequam facinus” contra le­ gem naturalem, divinam et ecclesiasticam, effrenans libidinem et mulierem praeterea reducens ad servitutem, ut instrumentum pas­ sionum viri. Applicationes: " Pius XL lx., Sf>7, ' Pius XI, I.c., 568. 212 DE QUARTO PRAÉCEPTO 2. Prudenter temperanda est emancipatio socialis et oeconomica, quae prout praedicatur a féminisme, “non est vera mulieris eman­ cipatio, neque illa rationi congruens et dignissima libertas, quae christianae nobilisque mulieris ct uxoris muneri debetur [sedi po­ tius muliebris ingenii et maternae dignitatis corruptio et totius fa­ miliae perversio, (pia maritus privatur uxore, proles matre, domus familiaque tota vigili semper custode. Quinimmo in ipsius mulieris perniciem vertitur... nam si mulier ab regia illa descendit sede, ad quam per evangclium intra domesticos parietes evecta est, brevi in veterem servitutem (sin minus specie, re tamen vera) redigetur, fietque ut apud ethnicos erat, merum viri instrumentum” .* 3. Salva ordinatione divina, quae mulierem imprimis obligatio­ nibus domesticis erga maritum et filios destinavit, et dummodo reti­ neatur illud regiminis familiaris bonum a natura inditum, quod ve­ tat ne cor a capite, i. e. uxor a viro separetur, “cum maximo totius corporis detrimento et proximo ruinae periculo” °, nihil obstat quo­ minus mulieres: a) in ordine oeconomico moderatam acquirant eman­ cipationem ad quaedam negotia gerenda, neque enim acquiparandac sunt minorennibus; β) in ordine sociali, suscipiant munia cum suis obligationibus primariis componi bili a, vehit medici, magistri, com­ putatoris oeconomici in aliqua societate advocati, etc.; imo, Eccle­ sia laudat quod mulieres ad quaedam officia pro mulieribus maiore decore exercenda praeparentur, et diplomata officialia infirmari!, medici, etc. ad hunc finem acquirant ; 7) in ordine politico obtineant ius suffragii, tam activi quam passivi, eoque obtento ad activum exercendum sint diligentes quando bonum commune postulabit, passivumque moderate studeant, quando, salvo familiae bono, societal possint afferre utilitatem in munere v. gr. deputati, sive apud prae­ fecturam civitatis sive in ipsis comitiis nationalibus. 4. “Sicubi (ergo) sociales et oeconomicae condiciones mulieris nuptae ob mutatos conversationum humanarum modos ct usus, ali­ quo pacto mutari debent, auctoritatis publicae est, civilia uxoris iura ad huius temporis necessitates ct indigentias aptare, habita quidem ratione eorum quae exigunt diversa sexus feminei indoles naturalis, morum honestas, commune familiae bonum, modo etiam essent’a’is ordo societatis domesticae incolumis maneat” ,0. 204. In praxi pastorali confcssarius cautus sit in credendo coniugi contra coniugem dicenti, sive propter exaggerationes sive propter falsificationem voluntariam vel involuntariam rerum. Quare, nisi certissimus sit de contrario, dissimulet ct commendet orationem, patientiam, sollicitudinem maiorem in obsequiis ct servitiis erga compartcm, tam propter Deum quam propter conciliandam sibi illius voluntatem. Commendet cum supcrnaturalibus media naturalia, quae sana psychologia comprobata habet ; satagat ut benigne compartcm inter­ pretetur, suspicaciam compescat, occasionem admonendi cum fructu patienter speret, modum in animadversionibus faciendis servet, etc. * Pius XI, l.c., 567-568. u Pius XI, l.c., 549. ’° Pius XI, l.c., 568. Cf. Noton. Schmitt, 11,284; I’rümmer, II 594; Ferre kes-Mondrîa. 1,474 OFFICIA FILIORUM. N 203-205 213 Quae si debito modo fiant, generatim sat brevi tempore discordiae componentur. ARTICULUS II De societate parentali Summa rerun. -licendarum: In societate parentali considerare oportet, hinc officia pietatis a filiis parentibus exhibenda (§ 1), inde correspondentes obliga­ tiones parentum erga filios, item ex titulo pietatis (§ 2). § 1. Officia filiorum erga parentes 205. Principium generale: Ex iure naturali et divina, obligatione ex genere suo gravi, filii tenentur exhibere paren­ tibus, ex titulo pietatis, per se: a) amorem; b) reverentiam et c) obedientiam; per accidens, d) subsidium spirituale vel cor­ porale 11. Ratio generalis est quia parentes habent triplicem respectum ad filios: ratione causae, ut illorum existentiae auctores; ratione praeeminentia^, tanquam superiores; ratio­ ne gubernii, ex deputatione a Deo ad illos dirigendos. Et sic gaudent “patria potestate”, seu iure quod primario patri, et subordinate matri, competit in suam prolem et in prolis bona ex ipso iure naturae orto, sed legibus positivis ulterius de­ terminato. Ergo filii eos amare debent ut genitores et maxi­ mos post Deum benefactores ; revereri, ut praepositos ; obedire, ut rectores. Id quod pluribus S.Scripturae testimoniis confirmari posset12. Huic autem obligationi, quae est per se, in specialibus adiunctis accedere potest alia, providendi sci. parentibus in necessitate constitutis. De singulis in particu­ lari aliquid infra dicendum erit. Filii qui parentes odio habent vel iniuria af­ ficiunt, praeter commune peccatum contra caritatem vel iustitiam, aliud committunt contra pietatem, ex genere suo grave, propter mo­ mentum rei; saepe autem leve, ratione materiae exiguae. 2. Odium, malevolentia, contemptus etc qui respectu aliarum personarum, etiam consaguincarum, generatim sunt levia respectu Applicationes: 1. 11 Etiam filii illegitimi debent suis parentibus eadem atque legitimi; et quod ad obedientiam spectat, eam praestare obligantur saltem parenti qui eorum edu­ cationem curat. ” V.gr. quoad amorem· Eccli 7,29-30; quoad reverentiam, Ex 20,12; Deut 27,16: Eccli 3,1-18; Tob 4,3; Eph. 6.2-3; quoad obed entiam, Prov 1,8; Eph 6,1; Coi 3.20. 214 DE QUARTO PRAECEPTO OFFICIA FILIORUM. N .205-208 parentum facile evadunt gravia, sive quia strictius eis debentur ac­ tus contrarii, sive quia causam gravem offensionem, tristitiam etc matri, morte moriatur.” Prov 30,17: “Oculum qui subsannat patrem... effodiant eum corvi de torrentibus, ct comedant .cum filii aquilae” (cf. Deut 27,16). 206. Ad a); Amor filiorum erga parentes debet esse in­ ternus simul ct externus, affectivus et effectivus. Internus et externus, sci. benevolentiam interne concep­ tam signis exterioribus manifestantes, sine erubescentia vel dissimulatione. Affectivus et effectivus, sci. qui eos pio et benevolo af­ fectu prosequatur, ipsis maxima bona volendo, et verbis at­ que operibus sinceritatem istius affectus per allocutionem re­ verentem, orationes, obsequia, visitationes, defensionem con­ tra detractores, etc., manifestando. Constat ex iure naturali, praecipiente speciale obsequium amoris erga nobis coniunctiores et benefactores ; iam vero, nemo post Deum filiis tam coniunctus et benefactor, quam eorum parentes a quibus ortum acceperunt. Consonat S.Scrip­ tura (Eccli 7.29-30): “Honora patrem tuum, et gemitus ma­ tris tuae ne obliviscaris. Memento quoniam nisi per illos na­ tus non fuisses; et retribue illis, quomodo et illi tibi” (cf. ibid. 3,14.18; Prov 19,26. Applicatio: Peccant per se graviter filii contra parentes: n) DE­ FECTU amoris interni et affectivi, si eos odio habent vel aspernan­ tur in corde suo; si gaudent dc ipsorum adversitate, vel dolent dc prosperitate; si mortem eis exoptant cx mala voluntate vel insuf­ ficienti ac inordinato motivo, v. gr. ut liberius vivant, ut maturius capiant hereditatem (cf. D 1163-1165), etc.; b) defectu amoris externi, si illis graviter detrahunt, vel in gravi nccess’tate spirituali vel corporali constitutis, non assistunt; si testamenta ct legata eorum pro viribus hereditatis acceptatae non exequuntur; si aspere cos tractant, ad lacrimas contristant, praesertim propter malam ratio­ nem positivam sese gerendi, etc., decernente S.Scriptura (Eccli 318): “Est maledictus a Deo qui exasperat matrem”, ct (Prov 1926): “Qui affligit patrem ct fugat matrem, ignominiosus est et infelix". 207. Ad b): Reverentia, quam filii exhibere debent ergo parentes, sit oportet tam interna quam externa, agnoscen­ do sci. cos tanquam superiores, dignitate et excellentia a Deo participata, eamque agnitionem in timore rcvercntiali et con­ sideratione verbis et factis demonstrantes, iuxta praeceptum in V.T. (Eccli 3,9): “In opere ct sermone ct omni patientia honora patrem tuum” ; quodsi irreverenter erga cos se ge­ rant, committunt peccatum ex genere suo grave, testante S.Scriptura (Ex 21,15.17): “Qui percusserit patrem suum aut matrem, morte moriatur; qui maledixerit patri suo vel Applicatio: Peccant per se graviter contra reverentiam parenti­ bus debitam: qui cos interne contemnunt; qui externe: a) verbis asperis vel contumeliosis eos alloquuntur, vel de cis cum aliis agunt, ita ut videatur illos despectu vel odio prosequi ; sed rationem habere oportet de condicione sociali ct educatione ac moribus; nam verba apud alios valde iniuriosa, apud alios vix leviter offendunt; β) siynis, gestibus, risu, eos subsannant ct derident, torvis cculis aspiciunt, pauperes vel male vestitos vel senescentes erubescunt, despiciunt, agnoscere recusant ; non autem si, secluso contemptu, fingunt non cognoscere illos propter gravem causam, dc qua nequeant parentes esse rationabiliter inviti; 7) factis iniuriosc eos tractant, percutiendo etsi leviter, vel manum levando in signum percussionis, etiam sine animo exeeutionis, vel a societate sua cos repellendo vel tanquam parentes non agnoscendo, vel habitualiter omittendo s:gna reveren­ tiae, ut assurgere ipsis accedentibus cosque salutare et similia, vel eos de crimine accusando in foro externo, quando hoc non est ne­ cessarium ad vitandum malum commune; quodsi severitas erit ali­ quando exterius servanda ad cos compescendos in provecta senec­ tute, etc., nullum erit peccatum, secluso semper despectu ct odio. 208. Ad c) : Obedientia praestanda est filiis erga paren­ tes in omnibus licitis ad ipsorum curam perlinentibus, quam­ diu manent sub eorum potestate; idcoque minorennes debent parentibus obtemperare in his quae ad eorum educationem spectant; omnesque, dum domi manent, illa servitia praesta­ re obligantur quae condicioni familiae congruunt et ad rec­ tam domus gubernationem spectant. Obligatio est ex genere suo gravis, ut patet tum cx mo­ mento ipsius virtutis, tum ex S.Scriptura, in qua S.Paulus recenset inobedientiam erga parentes inter peccata mortalia, v.gr. 2 Tim 3,2; Rom 1,30. Ideo graviter peccare dicendi sunt filii qui, parentibus serio praecipientibus, non obtempe­ rant in re gravi 13, in his sci. quae magnum momentum ha­ bent pro educatione ipsorum filiorum vel pro bono familiae, v.gr. si inobedientia notabiliter influit ad contrahendos pra­ vos inores, vel ad magnum detrimentum in bonis materiali­ bus, in nomine familiae, etc. u "Gravis autem censetur ea materia, quae notabiliter confert ad bonum sive familiae sive ipsius filii, aut ex cuius neglectu grave nocumentum alterutri exurgit. Accidere tamen potest ut, quae in se sint gravia peccata, c.gr. unica omis­ sio missae dominicalis, non sint peccata gravia etiam contra obedientiam, etsi aliquod fuit circa ipsa strictum praeceptum... quia talis inobedientia non semper est gravis laesio respectu finis specialis, i.c. boni educationis aut familiae, propter quem obedientia exigitur et a Deo statuta est” (HürTH-AbkixAn. Dc praecepta 11,70). ·/ 216 DE QUARTO PRAECEPTO OFFICIA FILIORUM 209. Quoad obiectum obedientiae: a) in rebus pravis, planum est filios non medo non teneri ad obedientiam, sed eam denegare debere, si forte a parentibus exigantur; quia nullam hi circa eas ha­ bent potestatem, et obedirc oportet Deo magis quam hominibus (Act 5,29), affirmante Divino Redemptore (Mt 10 37): “Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus”; b) IN rebus ad curam PARENTUM pertinentibus, sci. in iis quae ad rectam educatio­ nem filiorum et gubernationem domus spectant, filii omnino sub­ iecti sunt parentibus, v. gr. circa res ad vitam religiosam pertinen­ tes, ut orationes, missa, catechesis, susceptio sacramentorum etc, salva tamen salutari libertate quam vult Ecclesia, v. gr. circa fre­ quentem confessionem et communionem ; a fortiori subiciuntur in iis quae bonis moribus filiorum consulunt, v. gr. in praescriptis circa ludos, spectacula, cauponas, theatra, societatem amicorum, etc., itemque in rebus ad administrationem domesticam pertinentibus, v. gr. circa laborem praestandum, studia suscipienda14 pro condicione fa­ miliae, etc.; c) circa ipsam electionem status, cum sit negotium personale, intime iunctum cum fine personalissimo tendendi ad Deum independenter ab aliis hominibus, filii ex ipso iure naturali liberi sunt, ct parentes peccant graviter, si serio et tenaciter cogunt filios invitos ad amplectendum statum clericalem vel religiosum vel ma­ trimonialem; aut, e contra, eos ab amplectendo quem volunt ex huiusmodi statibus fraude vel minis deterrent. Filii quidem, pro reverentia quam debent parentibus, /enentur eorum consilium exquirere (cf. c.542,2.°) attenteque considerarea; imo et iuxta illud, si videatur undequaque prudens et rectum, agere, nam electionem debent facere rationabilem ; sed resolutio ad eos personaliter spectat. Si autem consilium parentum sit arbitrarium et bono filiorum nocivum, praesertim si periculosum videatur pro sa­ lute animae, omnino obediendum est Deo prae parentibus renitentibus, nam “qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus” (Mt 10,37). Si non agitur de eligendo uno ex tribus statibus principalibus antea dictis, sed potius de professione vel officio, v, gr. advocati, medici etc., partes parentum in determinatione filiorum ampliores sunt; tum quia assecutio professionis vel officii multum pendet a subsidio oeconomico ipsorum parentum, tum quia pericula moralia filio minorenni in determinatis centris imminentia ad parentes spec­ tat praecavere. Item si agitur de electione talis personae prae alia in ordine ad matrimonium, consilium parentum speciali ratione atten­ dendum est, potissimum a filio minorenni, tum propter maius peri­ culum errandi ex obcaccato amore, tum quia bonum et pax fami­ liarum attendenda est. Filiis minorennibus, statum vitae suscipere volentibus insciis Vel invitis parentibus, generatim dissuadendum est. Id constat pro statu matrimoniali expresse ex c.1034; pro aliis quoque suadetur in casi­ bus ordinariis, in quibus determinatio non urget, tum ad vitanda 14 Quoad neglectum studiorum, minus saepe quam par esset attenditur id responsabilitatcm quam habent filii, praesertim familiarum modestarum, qu. dum tempus terunt grave damnum oeconomicum parentibus causant, praeter damnum proprium spirituale ct temporale; ex quo graviter peccare possunt « Sunt qui dicant non adesse obligationem petendi consilium ad vitam reli giosam vel statum clericalem, v.gr. Wovters, 1.711: ratio excusationis adesit potest; sed ea deficiente, parentes sunt consiliarii nati filiorum in tanto negotio N 209-210 217 odia et maiora mala, tum propter loties civiles quae dant parentibus facultatem revocandi ad se filios minorennes auxilio brachii saecu­ laris, cum sine debita venia discesserunt ”. Applicationes: 1. Peccant Flii: a) in iis auae spectant aubernalion em domesticam, si dum manent cum parentibus, etiam maiorennes, impositam sibi pro condicione sua congruam operam pertinaciter praestare renuunt: si officio, arti, disciplinae litterarum ncgligenter incumbunt cum iactura temporis ct expensarum ; si. insciis vel invi­ tis parentibus, domum paternam minorennes deserunt propter quodcumquc motivum, nisi in adiunctis omnino extraordinariis cura pro­ priae animae vel bonum commune hoc permittat” ; si coniugcm se indignum cun dedecore familiae, contra consilium parentum, eligant, etc.; b) in iis quae spectant disciplinam vitae et salutem animae, si in rebus ad mores spectantibus animadversiones paren­ tum non attendunt, ct contra eorum seriam voluntatem choreas aliave loca periculosa adeunt ; si ludos, spectacula, consortia su­ specta, contra vitetum frequentant; si religionis officia, missam, ora­ tiones. homiliam, sacramenta etc. in notabili proportione omittunt, neglectis parentum admonitionibus; c) in iis quae spectant electio­ nem status, si consilium non petunt a parentibus in adiunctis ordina­ riis. quando sci. non constat eis certo de mala dispositione parentum; si huic consilio non obtemperant, quando est omnino rationale prop­ ter bonum ipsorum, honorem familiae attendendum, etc. 2. Non peccant filii maiorennes domum paternam deserentes, et victum vitamque sibi proprio cursu procurantes; nec tunc obligan­ tur amplius obedire parentibus circa gubernationem domus pater­ nae, nisi in ea pergant laborare. Unde reverentiam et amorem per­ petuo debent parentibus exhibere; obedientiam. vero, dum non sunt emancipati vel, in iis quae spectant ad gubernationem domesti­ cam, dum emancipati manent in domo paterna. · 210. Ad d): Circa subsidia praestanda: Quamvis per se institutio familiaris est ut parentes procreationi et educarItoni prolis provideant, donec ea possit sibi sufficere, “nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis” (2 Cor 12,14), per accidens evenire potest ut proles adulta et sibi valens, teneatur succurrere parentibus indigentibus. Si casus, igitur, occurrat necessitatis parentum, spiritualis vel temporalis, filii habent, praeter communem obligationem cari,e Sic v.gr. CH 156.321 (in nova redactionc secundum decretum 20-12-1953; cf. IlCler 46 [1953] 112-117) et CHA; similiter gall. a.375-379; ital. 221 etc. 17 Rarissimi possunt occurrjre casus in quibus etiam filius minorennis debeat discedere a domo paterna insciis parentibus v.gr. ad consulendum suae animae, servandam pudicitiam, etc.; valde rari erunt et am casus in quibus minorenni possit consuli discessus contra voluntatem parentum ad amplectendum statum sacerdotalem vel religiosum; generatim praestat cxpectare maiorennitatem vel obtinere veniam parentum, nisi cavendum sit malum grave ex permanentia imminens. Ad capiendam nfilitiam, sicut ad alios fines, minorennes nequeunt generatim relinquere domum paternam invitis parentibus. Sed in Hispania adolescentes 13 annos nati tempore belli possunt nomen dare militiae, et eo ipso emancipa(iQnetu obtinent cx ççnçessione Patriae (BOÇ 7-3-1937), tatis, speciale et grave officium pietatis eis subveniendi prop­ ter intimam conjunctionem. Haec obligatio tam stricta est ut, secundum doctrinam communem, filii teneantur differre ingressum in religionem vel susceptionem status matrimonii, si parentibus in gravi ne­ cessitate constitutis alia via subvenire non possint ; quodsi vi­ tam religiosam prius amplexi fuerint, ct parentes in extre­ mam necessitatem incidant, a qua nequeant liberari nisi per filium religionem deserentem, filius poterit eam deserere18; qui tamen casus vix occurret, quia gcncratim ipsa religio di­ recte vel indirecte efficacius poterit providere quam filius egressus e religione. Consonat huic doctrinae ius canonicum quatenus c.542,2.0 decernit illicite ad noviciatum admitti filios :‘qui parentibus, idest patri vel matri, avo vel aviae in gravi necessitate constitutis opitulari debent”. Applicatio: Peccant filii defectu subsidii: a) CORPORALIS, si pa­ rentibus graviter indigent’bus non provident, etiamsi isti possint per viam suo statui et condicioni impropriam sufficientia media cum dedecore obtinere1*’; si cos infirmos vel senio confectos non visitant, vel afflictos non consolantur; si iniuste vexatos non defendunt; 5) spiritualis, si parentibus in gravi necessitate non subveniunt, potissimum admonendo de mortis periculo ct providendo ut sacra­ menta tempestive recipere possint, cxcquias aliaque pietatis officia iuxta illorum voluntatem vel condicionem celebrari ncgl’gendo, etc. CH a.142-152 agit de mutua obligatione sibi invicem praebendi alimenta™ intdr familiares, ct dc ordine obligationis inter eos. Similter CHA ct alii Codices latini, ut gall. 203-211.374; ital. 132146.186-187.193, etc. Relationes: a) cum aliis ascendentibus, servata proportione similes sunt, quia ratione generationis aliorum ab aliis, vinculum pietatis inter omnes intercedit ; praesertim si, deficientibus parentibus, curam nepotum ascendentes suscipiunt (cf. c.1372 § 2; 8) cum fratribus aliisque consanguineis collateralibus debent pari mo­ tive specialis dilectionis et adiutorii relationes reciprocae vigere, prop­ ter arctum communis sanguinis vinculum; unde fratres debent sue* ■ ■ ■ ■" ■ · 211. Scholion. 18 Si parentum necessitas tempore ingressus fuerit gravis, filius tenetur pe­ tere licentiam egrediendi ; si vero necessitas gravis parentibus post tngresnm filii eveniat, hic potest quidem sed non tenetur petere licentiam egrediendi. Ratio distinctionis est, quia in priori casu obligatio naturalis auxilium ferendi anterior et praeferenda est obligationi voti; in altero autem supervenit post susceptionem legit ni·»™ status, cui non tenetur renuntiare propter eam. Ci. Noi.din-Schmitt, 11,286. 19 Dcb'ta parentum tilii non tenentur per sc sublevare, quia ex eis nnn auge­ tur eorum necessitas; teneri possunt per accdcns, quatenus accipiant boni paterna in hereditatem illo onere uist tiae gravata, vel quatenus ex non solu­ tione illorum debitorum honor parentum valde laedatur, nec ipsi propter mag­ num incommodum sint excusati. 3,1 Nomine alimentorum veniunt necessaria ad victum, vest tuin, habitationem, assistentiam medicorum iuxta familiae condicionem. Cf. Ferreres-MondrIa. 1,470. currere fratribus in gravi necessitate, ex titulo pietatis simul ct cari­ tatis; 7) cum tutoribus, locum parentum in iuribus ct officiis tenenti­ bus eadem sunt quoad reverentiam ct quoad obedientiam officia, in his quae ad finem educationis attinent. § 2. Officia parentum erga filios Ex iure naturali ct divino, obligatione ex genere suo gravi, parentes tenentur exhibere filiis, ex titulo pietatis: a) amorem; b) educationem tam cor­ poralem quam c) spiritualem; d) patentaient providentiam ad institutionem vitae 21. Ratio generalis in promptu est consideranti titulum generationis, quo coniunguntur cum filiis; nam ipsis brutis animalibus natura dictat foetus suos diligendos esse et alen­ dos, donec ipsi sibi providere possint. Cum autem homo prae­ ter corpus habeat animam rationalem, et sit elevatus ad or­ dinem supernaturalcm, patet parentibus a natura committi, praeter curam corporis, imprimis educationem spiritualem filiorum, cos imbuendo scientia ct virtutibus necessariis ad finem supernaturalcm, usque ad plenam evolutionem, quando ipsi sibi valebunt providere. Consonat lex, tum divina, iubente erudire filios “a pueritia illorum” (Eccii 7,25) eosdemque docere verba Do­ mini “ut illa meditentur” (Dcut 11,19), tum ecclesiastica, c.l 113: “Parentes gravissima obligatione tenentur prolis edu­ cationem tum religiosam et moralem tum physicam ct civi­ lem pro viribus curandi, et etiam temporali eorum bono pro­ videndi”. Porro educatio est progressiva et harmonica evo­ lutio facultatum, qua infantes in viros perfectos gradatim transformantur, superatis difficultatibus ct impedimentis; harmonia autem educationis exigit ut singulae facultates, cor­ porales sci., spirituales ct morales, proportionaliter ad singu­ larum momentum excolantur, ut filius adolescat mente sana in corpore sano; unde educatione physica et civili minime spreta, praecipuas partes sibi vindicare debet institutio mo­ ralis et religiosa, quae doceat indomitas passiones refrenare, et per exercitium virtutum praeparet ad finem supernatura212. Principium generale: 51 Cf. P.Foulquié, Les droits ct Ia liberti dc l’enfant (Paris 1946); Sde Lestaspis, Les droits de l’enfant: Travaux ActI’op (1947) 280-288; J. Baver, Le rôle dc la famille dans la formation- dc l’enfant au regard de la doctrine de l’Eglisc: DocCat 35 (1953) 645-656; F. Schneider, L’éducation familiale'. ibid 654-670. --·· ■·* 220 l)E yl'ARÏÛ PRAECEPTO lem. Sic c.1372 § 1 : “Fideles omnes ita sunt a pueritia insti­ tuendi ut... praecipuum institutio religiosa ac moralis locum obtineat”. Titulus istius obligationis est potissimum pietatis, at potest esse etiam iustiliae strictae, in iis sci. in quibus parentes et liberi se ha­ bent ad invicem ut personae coexistentes, cum iuribus individualibus ad vitam, famam, etc.n. Etiam ius ad proprietatem independentein inest eis, saltem concessione iuris positivi intercedente M. Applicationes: 1. Peccant graviter contra pietatem parentes qui, postquam filium genuerunt legitimo vel illegitimo modo, eius natu­ ralem evolutionem non procurant, vel impediunt ; item illi qui na­ tum derelinquunt, nisi ex gravi ratione infamiae subeundae, penu­ riae etc., eum commendent institutioni caritatis (brephotrophio)14 quae, attentis adiunctis. melius quam ipsi educationi infantis pro­ videat, non obstante opprobrio et damno haud merito quod per totam vitam habebit persona in brephotrophio nutrita et parentibus carens. 2. Obligatio parentum extenditur ad quoslibet filios, etiam illegi­ timos, cum quibus aeque communicant sanguinem. Per accidens ali­ quando excusantur ab officiis per seipsos erga non legitimos exer­ cendis, propter infamiam, damnum grave familiae, etc.; sed tunc tenentur providere ut in brephotrophio vel alibi optimo quo fieri possit modo attendantur et educentur. Mater quae oppressa fuerit, habet ius exigendi a viro oppressore reparationem omnium damno­ rum quae passa sit propter maternitatem. lura civilia solent accurate determinare has obligationes23. 213. Ad a); Amor parentum erga filios debet esse in­ ternus et affectivus quoad complacentiam et benevolentiam, simul atque externus et effectivus quoad benefidentiam, ita ut omne odium vel malevolentiam propter onus deponentes, eos ex corde diligant, ct quantum possint ipsorum bono in om­ nibus prospiciant ; sed ultra amorem naturalem fundatum in generatione, propter quam filii sunt aliquid patris et matris, debent fovere erga eos amorem supernaturalem, quia sunt co­ operatores Dei in sanctificandis filiis pro gloria caelesti, sicut in procreandis. 22 Cf. Lessius, Dc iustitia et iure 1.2 c.l dub.l n.6; Vermeersch, Quoejhonij de iustitia2 n.38-39. 23 Meyer, Institutiones iuris naturalis 11,103. ** Quando infans expositus alitur in brephotrophio ad hunc pium finem insti­ tuto, probabilius parentes ad expensas compensandas non tenentur, etiamsi divites sint: nam tales domus videntur institutae et dotatae ad alendos non tantum pauperum, sed et divitum infantes illegitimos, cum etiam isti, sine tali subsidio saepe magno periculo mortis aeternae vel temporalis obicerentur. Idem dicendum in nostra regione ubi infans a privatis civibus alitur: siquidem hi libere hoc onus assumunt. Si vero (ut crebro fit) a communitate civili alitur e bonis quae aliis pauperum necessitatibus per se destinantur vel e tributis, compensatio probabilius facienda est ab ipsis divitibus parentibus. Attamen opinio excusans non est improbabilis. Cf. Ι,αυμλνν, Th. m. 1.3 tr. 3 p.3 c.14 nA * Cf. CH 1114-1115; Noldin-Schmitt, 11,297, fuse de filiis illegitimis agente. officia Parentum n.212-214 221 Applicationes: 1. Peccant per defectum in amore, parentes qui filios pravo affectu et deliberato odio prosequuntur, eosve suo aspec­ tu dedignantur aut contumeliosis expressionibus appellant, ad scan­ dalum et ad iracundiam eosdem provocantes (cf. Epii 6.4); item qui male eos tractant, sine iusta causa severius reprehendunt, ver­ berant, e domo ciciunt, vel qui occultos filiorum defectus mani­ festant aliis sine causa, non vero si sibi invicem eos communicant, ad consilium capiendum vel efficacius providendum correctioni. Sae­ pe periculum istorum peccatorum latet erga filios prioris matrimonii, in secundis nuptiis ineundis. 2. Peccant per excessum in amore, parentes qui filios caeco et idololatrico fere affectu insipienter prosequuntur, omnia ipsis con­ cedentes, vitia non corrigentes, seriis admonitionibus et praeceptis a periculis ct malis non avertentes, et sic crudeli benignitate eorum perniciei pro hac vita et pro futura non raro coopérantes; item, qui partiales sunt in amore, alios prae aliis sine iusta ratione vel tali modo praeferentes, ut rixas, invidias, contentiones perturbationemque pacis domesticae ipsi promoveant, id quod praesertim attendendum est ne accidat, quando alter parentum ad secundas nuptias accedit cum filiis ex priore coniugio habitis. 214. Ad b): Educatio corporalis importat duo a paren­ tibus praestanda filiis, sci. a) vitam ct β) alimentum. a) Quoad vitam, parentes tenentur sedulam prolis cu­ ram gerere ab ipsa conceptione cognita; imo quodammodo iam in ordine ad ipsam conceptionum, ita ut avertant, quoad fieri possit, omnia quae proli essent probabiliter nocitura mor­ bis diversis, etc., et invigilent ne imprudentibus periculis ex­ ponatur 20. Applicatio: Peccant per se graviter: a) parentes qui sine gravi ratione prolem generant tempore quo probabilissime gravi tara af­ fecta nascetur, nisi tamen bonum spirituale ipsorum parentum faciat, ut hoc damnum materiale rationabiliter permittatur, sicut facile acci­ det postquam matrimonium iam contractum est ; β) matres praegnantes quae non cavent ne fetus graviter patiatur vel perimatur, saltationibus, oneribus gravioribus, motibus violentis, inordinato usu matrimonii, vehementibus passionibus irae, moero­ ris, etc. 7) mariti qui uxores gravidas aspere tractant, percutiunt, duris laboribus obruunt, impetuose vel ninra frequentia in usu vitae coniungalis exercent, etc.’ ô) puerperae quae sine gravi ratione filios lactant artificial modo, vel tradunt alendos a nutrice extranea cum periculo pro vita 24 Cf. I'.Deinincer, Perantwortuny fiir das kommende Gcschlccnt (Padeiborn 1938). Quoad dolores partus leniendos vçl tollendos, non sine nocumento prolis, cf. S.Di Francesco, Maternità sensa dolore (Milan 1950); A.Lenard, Partorire sensa dolore (Roma 1950). Pius XII laudat medicum qui “s’efforce d’atténuer les douleurs dc l’enfantement, sans toutefois mettre en péril la santé de la mère ou de l’enfant, sans risquer d’altérer les sentiments de tendresse mater­ nelle pour le nouveau né (Allocutio ad medicos: AAS 41 (1949)). 222 UE QUARTO PRAECEPTO infantuli, notabiliter maiore quam si lacte matris aetati infantis pro­ portionate aleretur”. Dc hoc in sequenti puncto etiam erit aliquid addendum. Nec omittenda sunt alia pericula quae vitae infantis imminere possunt ex nutricibus, phthisi, syphilide aliovc morbo af­ fectis. Quo tenerior sit adhuc vita infantis, eo specialiori cura tenen­ tur parentes ab eo arcere pericula suffocationis in lecto, alimenti non proportionali ad cius organorum resistentiam, aquae, ignis, ani­ malium, instrumentorum ferreorum, etc. β) Quoad alimenta aliaque ad sustentationem necessa­ ria, victum sci. vestitum et habitationem, parentes tenentur gravi obligatione ea filiis procurandi iuxta suam condicio­ nem, donec ipsi provideri valeant, ex munere eis imposito a natura quae non deficit in necessariis. In prima infantia mater tenetur vera obligatione alendi filium proprio lacte, tum quia ipsa natura hoc indicat ct postulare videtur; tum quia lac maternum est alimentum maxime accommodatum capacitati digesti vae infantis, modificans gradatim compositionem iuxta resistentiam infantis ct necessitates nutritionis ipsius a; tum quia vitae infantis notabiliter securius consulitur per lactationem maternam, ut dictum est supra. Accedunt rationes aliunde petitae, sci. utilitas pro ipsis matribus, quae per lactationem a periculo diversorum morborum magis liberantur iuxta medicorum testimonium27 *29*; beneficium spirituale pro ipsis infantibus, sive quia matres lactantes firmiori affectione feruntur ad filios a se lactatos, sive quia a nutricibus cum lacte sugunt quodammodo etiam tempe­ ramentum ct mores * sive quia securius arcentur pericula moralia quae ex nutricibus impudicis non raro imminent31* 33 ; occasio immoralilatis vitanda ipsis nutricibus, quae desiderio lucri interdum ferun­ tur ad fornicationem% vel proprios filios non sufficienter atten­ dunt, etc. lix iis patet hanc obligationem matrum, etsi non gravem plerum­ que w, posse fieri gravem, quando sine ratione proportionata infan­ tes exponuntur gravi periculo mortis vel mali moralis cum traduntur nutricibus minus aptis vel non probatis. Excusat debilitas, insufficientia lactis, necessitas laborandi ad Applicationes: 1. 27 “Generatim statui potest mortalitatem inter infantes esse duplo maiorem primo anno, si lactentur a nutrice, quam si lactentur a matre; sextuplo vel maiorem, si lactentur artificiali modo” (FerrEres-MondrIa 1,466 ex Dre. Corominas, De la mortalitat i de la protecciô a la prônera infanda a Barcelona [Barcelona 1917] 12-13). Cf. Capellmann-Bergmann, Medicina pastoral (Barce­ lona 1913) p.127-130. 23 Cf. Muckermann, Dcr biologische IVcrt der muter lichen Still pflicht (Friburgo 1924); W.Grosam, Die St ill pflicht der Mutter in moral- und pastoralthcologischer Bcdcutung (Düsseldor 1924). 23 Cf. Antonelli, Medicina pastoralis 11,142-143; Ferreres-Monorîa, 1,465-466. 20 Cf. Descuret, La nied cma dc las pasioncs p 1." c.4 (Barcelona 1857) p.43; Eschbach, Disputationes physiologico-thcologicac 3 dsp.l c.6 a.3 (Rcrna 1901) p.98-103; Antonelli, Mcdcina pastoralis 11,147. 31 Cf. Eschbach, Disputationes physiol.-thcol. disp.l c.6 a.3 p.103 ct testi­ monium ab eo allatum Dris.Descuret ; Ferreres-Mondrîa, 1,467. 33 Cf. Capellmann-Bergmann, Medicina pastoral (Barcelona 1913) p.127. “ Cf. S.Aj.fonsus, 1.3 n.336; W.Grosam, Die Stillpflicht dcr Mutter; Wouters, 1,713. victum lucrandum, etc., dummodo bonam quoad mores ct valetudi­ nem sibi nutricem substituant. Urgere potest matri obligatio non alendi filium proprio lacte, si periculum existit ut cum infiemt proprio morbo svphiVdis, phthi­ sis, etc., vel si sibi, propter debilitatem vel aegritudinem, periculo­ sum sit hoc onus sustinereM. 2. Post primam infantiam frater imprimis tenetur procurare necessaria ad sustentationem ; sed uterque, pater ct mater, debent providere filiis, tam bene valentibus quam infirmis, usque ad tempus quo ipsi sibi providere poterunt per laborem vel industriam ipso­ rum condicioni non alienam. Quodsi filii bona propria vel subsidia a parentibus accepta dissipaverint, vel a’ia ratione in gravi necessitate sint constituti, patres tenentur cis subministrare necessaria ad vitam non autem alia. 3. Peccant contra pietatem parentes qui pigritia, potu, Indis, spectaculis aliisque vitiis vel negligentiis, rem familiarem dissipant, ita ut hereditas filiorum notabiliter minuatur. Item qui absque cau­ sa legitima denegant dotem convenientem ct lege assignatam filiae nupturienti vel rebgionem ’ngressurac. Ouodst propositis cius rationa­ biliter obsistant, solum obligantur ad illam sustentandam, si in gravi necessitate versetur. 4. “Abicere prolem per se est grave peccatum, tum propter de­ fectum amoris ct pietatis, tum propter summum periculum debitae educationis. Si vero constat de convenienti educatione corporali ct spirituali, ct si insuper gravis ratio cohonestans accedit (v. gr. gra­ vissima diffamatio) licitum esse potest prolem illegitimam ad or­ phanotrophium mittere; idem valet, item cx gravissima causa, quoad prolem legitimam” Β. 215. Ad c) : Educatio spiritualis filiorum·, a parentibus eo magis quam corporalis procuranda, quo anima rationalis ct immortalis praecellit corpori terreno, haec comprehendit : a) curam et disciplinam virtutis; β) instructionem humanam ct religiosam; γ) bonum exemplum; δ) vigilantiam et e) cor­ rectionem. Dc singulis pauca indicanda sunt. a) Cura et disciplina virtutis exigit, ut recenter na­ tos, etiam abortivos (c.747), quamprimum baptismo a pecca­ to originali liberandos fc.770), et virtutibus infusis ad vitam supernaturalcm exornandos curent; ut, exeuntes cx infantia, ad amorem Dei ct praxim virtutis informent per metodum ab Ecclesia sanctisque viris hactenus adhibitam, excitando nimirum in eis amorem virtutum, inculcando orationem, curando ut tempestive ad primam communionem praepa­ rentur (c.854.859-860), influendo in eis estimationem fre­ quentiamque sacramentorum, inducendo eos ad amorem per —e* —·1 · * Cf. Ferreres-Mondrîa, 1,468. M HüRTH-AbELiAn, Dc praeceptis 11,57. 224 DE QUARTO PRAECEPTO sonalem erga divinum Redemptorem plenamque consecratio­ nem Maternitati B.M.Virginis, docendo cos theorice ct prac­ tice exercitium virtutum resistentiamque pravorum naturae motuum 3e, ct praecavendo ab illecebris ac periculis quae sive cx mundo sive cx daemone insidiabunt. β) Instructio spectat praeparationem tum humanam ad vitam naturalem, tum praesertim religiosam ad vitam Chris­ tianam ct supernaturalem, obligatque parentes: a) : IN ordine proFano, ut sive per se sive per alios erudiant filios saltem in cultura scholae dementaris, quae hodie, pro facilitate existente et summa convenientia, per se omnibus pueris in na­ tionibus excultis debetur37: imo, etiam in cultura scholae mediae et superioris, si condicioni familiae id congruat : IA in ordine religioso, ut sive per se solos sive partim etiam per alios a teneris annis gradatim veritates fidei filios edoceant ; ut orationibus matutinis et vespertinis, aliisoue precibus et piis exercitiis vitae Christianae, cultui servitiisque Ecclesiae religiosis eosdem assuescere faciant ; ut ad catechesim (cf. c.1335), homiliam aliosque actus instructionis religiosae eos mittant vel adducant: ut pro gradu possibilitatis ulteriorem formationem in litteris tam humanis quam religiosis per ap­ tos magistros, doctrina et virtute conspicuos, eisdem procu­ rent. sive privatim sive in scholis quantum fieri possit ca­ tholicis, iuxta inferius declaranda. effatum populare, specialem vim habent si a parentibus prae­ beantur, adeo ut regulariter parum valeant optima consilia parentum circa vitam moralem et religiosam gerendam, si ipsi non praecedant exemplo, ct quae verbis tradunt, opere non confirment; a fortiori, autem, si sapiens alicuius paga­ ni (Juvenalis) effatum obliti, “maxima debetur puero reve­ rentia”, non abstineant ab bis quae scandalizare possint filios, irreligiositate, imprecationibus et blasphemiis, conversationi­ bus impudicis, etc. Huc facit dignissima quae integre lega­ tur epistola S.Hieronymi ad Laetam, de educatione filiae, M Ad rem c.1372 § 1: “Fideles omnes ita stint a pueritia instituendi, ut non solum nihil cis tradatur quod catholicae religioni morumque honestati adversetur, sed praecipuum institutio religiosa ac moralis locum obtineat". Cf. Ptus XII Allocutio: /VAS 43 (1951) 738-744. r Ad rem Pius XI, Litt. encycl. Divini illius Magistri: AAS 22 (1930) 63-64; “Praecipere civitas potest ac proinde curare ut cives omnes... a scientia doctri­ naque morum... instructi sint quantum decet atque hisce nostris temporibus bonum commune reapse postulat”. Cf. V.Iervasi, I.a perfcciom· scientific^ figli: Sap 5 (1953) 79-9Q, OKI· IVIΛ varentu.m. n 215 225 cuius haec sunt verba : “Te habeat magistram, te rudis imi­ tetur infantia; nihil in te et in patre suo videat, quod si fe­ cerit, peccet. Mementote vos parentes... magis exemplis do­ cere posse quam voce” 3S. δ) Vigilantiam eam erga filios exercere debent paren­ tes, qua et procurent ut illi officia sua rite impleant, et om­ nia ab eis damnosa removeant, socios, libros, magistros, spec­ tacula; ad quod iuvabit ut plenam filiorum fiduciam sibi con­ ciliatam habeant. Patet hanc vigilantiam specialiter esse ap­ plicandam erga filios pubescentes, cum pericula ab extra et ab intra augentur. c) Correctionem applicandam in filios delinquentes, praesertim contumaces, vetus sapientia popularis commendat, iuxta ipsam S.Scripturam (Prov 13,24): “qui parcit virgae, odit filium suum”; et ibid. 23,13-14: “Noli subtrahere a pue­ ro disciplinam... tu virga percuties cum, ct animam eius de inferno liberabis”. Haec tamen correctio, ut sit utilis, re ct modo debet esse rationabilis et prudens, non cx inordinata passione corrigentis vel verbis asperis ct contumeliosis, sed ex vera necessitate corrigendi, et cum benigna discretione; imo pro hodiernis moribus, in dies moderatior, ne filii red­ dantur morosi, tepidi in affectu erga parentes, pusillanimes, diffidentes et a parentibus alienati. Meminerimus verba S.Pauli (Eph 6,4): “Et vos, patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros, sed educate illos in disciplina et cor­ reptione Domini”; et Coi 3,21: “Patres, nolite ad indigna­ tionem provocare filios vestros, ut non pusillo animo fiant’’30. Applicationes: 1. Graviter peccant parentes qui omnem curam ad temporalia convertentes, instructionem ct educationem religio­ sam filiorum negligunt ; qui eos mittunt ad scholas neutras, haereti­ cas, impias, vel institutori moribus non sufficienter probato impru­ denter committunt; (pii coram filiis blasphemant, turpia loquuntur, impudica agunt etc.; qui nimia ct impia benignitate ducti, correctio­ nem necessariam notabiliter negligunt, occasionem passionum effre­ natarum futurarum non eradicantes, vel e converso intemperantia ct excessu in correctionibus et poenis infligendis animos filiorum a se avertunt corumquc indoli vel sanitati corporis notabiliter nocent. 2. .4 aravi culpa non excusantur (pii liberos suos socialistarum, comniunistarum, atheistarum associationibus aliisvc similibus “ad iuvandos adolescentes” (!) institutis, tradunt; imo, parentes vel eorum locum tenentes qui, contra praescriptum c.1372 § 2 liberos ’ Epistola 107: MI, 22,875. J Cf. etiam Prov 22,6; Eccli 7,25; l’ius XI, Encycl. Divini illius Magistri: AAS 22 (1930) 74-75. TH EOI.. NOR. 2 8 ~ 226 de quarto praecepto instituendos tradiderint associationibus impulsu ct ductu communismi materialistic! constitutis, ad sacramenta recipienda admitti nequeunt; ipsique pueri ac puellae, quamdiu huiusmodi associationum participes sunt, ad sacramenta admitti nequeunt<0. 216. Ad d): Parentes debent praeparare filiis statum suae condicioni convenientem, curando imprimis ut, quoad corpus, exercitatione et labore aetati proportionate vires phy­ sicas convenienter evolvant, aptumque instrumentum animae praeparent; quoad· animam, vero, per disciplinam alicuius ar­ tis vel officii manualis, vel per studia liberalia, sibi praepa­ rent modum vivendi decorum et ad exercitium virtutum fa­ vorabilem. Deinde, ut consiliarii filiorum nati, eos adiuvare tenentur in eligendo statu vitae, non propriis placitis vel utili­ tati, sed filiorum bono consulentes, et nulla fraude, vi, metu illorum liberam determinationem in negotio stricte personali impedientes, sive irrationabiliter quoque modo contrariantes. Post electionem factam, eis opem praestare debent, ut sta­ tum quem elegerunt assequi valeant. Applicatio: Parentes ditiores debent admvare filios ut artem, officium, disciplinam liberalem pro sua condicione assequi possint, sicque modum vivendi futurum praeparare; ubi mos vel lex viget dotandi filias pro matrimonio vel vita religiosa ad hoc tenentur om­ nes pro suis circumstantiis familiaribus; diligentiam mediocrem ad­ hibere debent ut hereditatem convenientem filiis rclinnuant. "nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis’’ (2 Cor 12,14), et graviter peccant si, bona dilapidantes, filios in egestate vel in condicione vitae eis indigna relinquunt. 217. Scholion 1. Circa scholas catholicas et acatholicas: Regulariter parentes, ad tradendam filiis convenien­ tem instructionem et educationem, uti coguntur adiutorio ma­ gistrorum in scholis publice docentium. In hac re sequentia puncta proponuntur: a) Extra casum necessitatis parentes catholici filios suos ad scholas catholicas mittere debent, in quibus et vigeant boni mores inter discipulos et magistros, et sana doctrina trada­ tur in qualibet disciplina, ct institutio religiosa elementaris pleniorve religionis doctrina pro gradu scholae et capacitate alumnorum tradatur ad normam c.1374. Sic constat tum ex periculis imminentibus in scholis acatholicis et neutris *41, tum « S.Officium, 42 (1950) 553. 41 Etiam' tu neutris, quia bene animadvertit Plus XT "per scholas quas neutras vocant omne fundamentum Christianae educat’onis disici atque everti, utpote a quibus religio omnino removeatur: quae ceterum scholae nullo modo nisi specie neutrae erunt, cum religioni plene infensae reapse aut sint aut futurae sint" (Pius XI, Encycl. Divini illius Magistri [D 2219]). 01‘FICIA PARENTUM N.215-217 227 cx lege ecclesiastica c.1374, iubente ut “pueri catholici scho­ las acatholicas, neutras, mixtas, quae nempe etiam acatholicis patent, ne frequentent”. b) Nunquam licet eas scholas acatholicas frequentare, in quibus proximum periculum fidei removeri non possit. “Id vel ipsa clamat lex naturalis ct divina” 42*4. 4Is erit casus po­ tissimum in scholis confessionalibus acatholicis seu positive acatholicis, quia in eis data opera haeresis propugnatur, et discipuli obligantur intéressé falsis ritibus et precibus con­ trariis conscientiae catholicae. Ideo vix unquam aderunt adiuncta in quibus, etiam exclusa cooperatione formali ad fal­ sos ritus, licebit assistere talibus scholis, ne quidem adhibi­ tis opportunis cautelis. c) Per se sub gravi cavendum est etiam a frequentandis scholis neutris, iis nimirum quae in instructione ab omni po­ sitiva religione praescindunt, et solam instructionem profa­ nam praebent ; et nonnisi in casu verae necessitatis, et adhi­ bitis cautelis, diminutoque quantum fieri possit periculo indifferentismi religiosi, mittere possunt parentes suos filios in huiusmodi scholas, praesertim inferiores (cf. D 2219). Ecclesia, praeter legem c.1374 iam relatam, hanc propositionem condemnavit (D 1748): “Catholicis viris probari potest ea iuventutis instituendae ratio, quae sit a catholica fide et ab Ecclesiae potestate seiuncta, quaeque rerum dumtaxat naturalium scientiam ac terrenae socialis vitae fines tantummodo, vel saltem primario, spectat’’. Accedunt rationes ex natura rei petitae, in quibus ecclesiastica prohibitio fundatur, nempe: fovetur sensim sine sensu in his scholis saltem indifferentismus religiosus; minuitur dignitas religionis in mentibus adolescentium, qui eam vident relegatam ad templum et utinam adhuc ad domesticos parietes; facile, in rebus historicis et moralibus explicandis, contraria religioni catholicae irrepunt haud raro etiam boni mores sunt in magno discrimine, tum propter socie­ tatem magistrorum et condiscipulorum indifferentium, tum quia sine adiutorio religionis frequenter renovato, ipsis adolescentibus catholi­ cis difficile est dominari passiones Λ Hinc patresfamilias sibi per­ suadeant “se nihil peius de prole sua, de patria, de re catholica uni42 Instructio S.C. dc Propaganda Fide, ad episcopos St.Foederatorum Amer. Septentr. (24-11-1875) : ASS 11 (1878) 44-48; cf. Aehinys-Damen, 1,329; 11,511. ° Cf. V.Minteguiaca, La nctdralidad de la escudo laica: RazFe 27 (1910) 292-310. 44 “Quid enim, Deo sublato, adolescentes poterit, aut in officio retinere, aut iam a recta virtutis semita devios et in praerupta vitiorum praecipites, revo­ care?" (Leo XIII, Dc memoria sacculari B.Petri Canisii: ASS 30 11897-8J 7). CL Instr. S.C. de Prop.Fide ad episcopos Amer. septentr, (24-9-1875) : ASS 11 (1878) 44-48; Instructio S.Officii ad episcopos Helvetiae (21-3-1866): CPF 1236; Concilium Plenarium Amcricae latinae (1899) n.134-141. 228 DE QUARTO PRAECEPTO versa mereri posse, quam ut natos suos in extremam hanc aleam im­ mittant”'·. Nihilominus, si 'nulla vel valde difficilis ad scholas catholicas adeundi pateat via, v.gr. quia filii mittendi essent cum magnis dis­ pendiis ad exteram nationem, poterunt frequentari scholae mixtae, dummodo: et adhibeantur debitae cautelae ad arcenda pericula ex libris, magistris ct condiscipulis, per opportunam vigilantiam et in­ tensiorem culturam ct praxim religiosam extra scholam fovendam; et, quantum fieri possit, nitantur parentes catholici obtinere ut scho­ lae neurae vere sint tales, naturali honestate praestantes, quae li­ bros textus non adhibeant conscientiae et religioni catholicae con­ trarios, liberaeque professioni religionis catholicae nullatenus sint infensae; et, denique, defectus positivae instructionis religiosae in schola omissae, a sacerdote vel perspectae religionis laico supplea­ * 0. “Solius autem Ordinarii loci est decernere... in quibus adiunctur tis ct quibus adhibitis cautelis ut periculum perversionis vitetur, tole­ rari possit ut eae scholae celebrentur” (c.1374). d) Scholae catholicae mixtae, etiam dementares, in qui­ bus sci. adolescentes utriusque sexus permixtim educantur, quoad· fieri possit evitari debent, propter pericula quae tam corpori quam animae afferunt45 *47. Peccant parentes catholici qui filios suos mittunt ad neutras, ubi adsunt scholae catholicae48 ; item qui mittit ad scholas neutras, quae solae existunt in regione, sola ratione maio­ ris commoditatis, sine causa propter grave incommodum excusante ab eis mittendis ad aliam regionem, ubi scholam catholicam frequen­ tare possintitem qui filios scholas neutras cx necessitate frequen­ tantes non muniunt specialibus cautelis contra pericula, et qui non supplent opportunis providentiis institutionem religiosam quam in schola filii non accipiuntw. Applicationes: 1. 2. Si scholae catholicae non sint in regione, curandum ut con­ dantur; operamque adiutricem pro viribus conferant fideles, sive ad scholas catholicas condendas et sustentandas (c.l379), sive ad obtinen45 Cf. Instr. S.Off. ad episc. Helvetiae; cf. Concilium plenarium Amcricac latinac (1899) n.136. ,e Cf. Instr. S.Officii ad episcopos Helvetiae: CPF n.1286. Circa participatio­ nem magistrorum catholicorum in scholis neutris cf. Prümmer, 1.529. 47 Cf. Pius XI, Encycl. Divini illius Magistri (D 2219); Blanco NAjf.ra, La cscucla unica a la lus de la pcdagoyia y del derecho (Madrid 1932). *· Interdum casus erunt in quibus, vitato scandalo et adhibitis cautelis, liceat filios mittere ad scholas neutras, relictis catholicis, si instructio professionalis notabiliter excellentior in eis tradatur. 4V Neque excusantur propterea quod ipsa schola neutra permittit alumnis, ut in horis extraofficialibus, intra ipsa septa scholae vel alibi, instructionem re­ ligiosam pro sua quisque confessione a persona competenti accipiant. Cf. CPF n.1286. 00 Acri satyra carpit S.Io. Chrisostomus parentes desides in electione hones­ torum magistrorum pro suis filiis: "Liberos minus quam pecudes curamus, de asinis et equis magis solliciti sumus, quam de filiis. Mulum si quis habeat, multum curat ut agasonem illi optimum provideat, non improbum, non furacem, non temulentum, non artis suae imperitum: si autem filio paedagogum dare opus sit, casu et sine delectu obviimn quemque excipimus; etsi hac arte nulla sit maior" (Homilia 50 in Matthaeum: MG 58 584). SOCIETAS HERILIS. N.217-219 229 dum ab auctoritate ut institutio in quibuslibet scholis tradita, nihil contineat aversum a sensu catholico01. 218. Scholion 2. De statutis leguni civilium. Circa obligationem parentum erga liberos Codices civitatum multa solent tradere quae sacerdotes omnino decet cognoscere, et cx parte necessarium est. In quaestione particulari circa ius et officium edu­ candi prolem, firmiter teneri debet sana doctrina ethicae christianae a Pio XI in encyclica Divini illius Magistri pro­ clamata, iuxta quam: a) parentibus in est nativum ius ct of­ ficiunt educandi prolem, ab ipso Deo immediate acceptum, an tiquius, sanctius ct firmius iure civitatis, minimeque ab huius potestate derivatum ; b) Ecclesia habet nativum ct proprium ius condendi scholas cuiusvis disciplinae, non solum elemen­ tarias, sed etiam medias et superiores (cf. c.1375), sumineque convenit ut proprias universitates habeat52; religiosa autem iuventutis institutio in scholis quibuslibet auctoritati et inspectioni Ecclesiae subicitur (c.l381 § 1) ; c) Status ius di­ rectum, immediatum et per se in educationem puerorum non habet, sed munus sibi proprium habet promovendi, protegen­ di ct supplendi educationem a parentibus aliisque institutio­ nibus traditam, cx titulo boni communis procurandi, iuris sci. tuendi et boni socialis provehendi 53. ARTICULUS 111 De societate herili 219. Societas herilis valde infirmata est nostris temporibus. Antiquitus famuli ct ancillae in domibus revera ut domestici reci­ piebantur; et strictius jungebantur cum familia, parentibus famulo­ rum communicantibus suam auctoritatem dominis, adeo ut vincula pietatis satis intima intercederent inter famulos ct suos heros. Xunc autem, refrigescente spiritu Christiano, relationes inter dominos ct ■’ Cf. V.Mi.xteguiaga, Por los derechos de Ia paternidad y de Ia tnfancia. La cducaciôn cristiana en la ctscuela: RazFe 28 (1910) 195-211. - Cf. Pius XII, AIlocutio ad docentes ct alumnos Universitatum: AAS 42 (1950) 735-738; E.Guerrero, EI Sumo Pontifice promueve la creaciân dc Uni­ ret sidades libres catolicas: RazFe 144 (1951) 230-245. -J Pius XI, Encycl. Divini illius May stri: AAS 22 (1930) 17-86; Pius \11, Allocutio in AAS 43 (1951) 271-272; I.Mériim, La restaurat ion cristiana de la citseûansa (Astorga 1947); Guerrero, Derecho de la Iglesia a cnseûor materias profanas aun en Universidades propius (Madrid 1944); MoXTl, La Ubertad de ensenansa (Madrid 1930); G.Marquez, Doctrina de la lyicsia sobre cl derecho de enscüar (Madrid 1951); P.FouLQüiE L’éylisc et l’ccoh (Paris 1947); F.Beaxco NajEBA Derecho docente de la Lyicsia, la familia y cl Estado (ï.inari* 1934); P.Gûrpide, La ctiscüanca (Madrid 1952). 230 DE QUARTO PRAECEPTO icrvitores magis externae et superficiales evaserunt, ideoque ipsae etiam obligationes pietatis diminutae sunt. Tamen adhuc viget aliquo modo famulatus qui non est mera locatio operis, ideoque aliqua proponemus circa obligationes famulorum erga heros (§ 1) et vicis­ sim herorum erga famulos (§ 2). In § 3 addemus pauca de relatio­ nibus inter patronos et operarios. Obligationes strictae iustitiac in condicionibus contractus integre fidelitcrque servandis considerantur alibi, cum agitur de contractibus. § 1. 220. Ojjicia famulorum erga heros 1. Famuli debent heris suis: a) reverentiam, b) obedientiam ct c) fidelitatem; idque tum ex natura rei, quia admittuntur in familiam subordinati dominis eius, tum cx obligationibus implicite vel explicite susceptis in servitio ineundo. Unde in accusandis peccatis a se commissis contra herum respectivum, famuli circumstantiam famulatus accu­ sare debent, quando officium pietatis graviter laesum est. Ad a): Obligatio reverentiae sequitur ex indole virtu­ tis observantiae supra descriptae, cuius est honorem exhibe­ re superiori ab inferioribus. Hinc 1 Tim 6,1: “Servi domi­ nos suos omni honore dignos arbitrentur”. Applicatio: Peccant famuli qui irrident aut aspernantur domi­ nos; qui eis illudunt vel de cis male loquuntur; qui insolenter se gerunt contra illos, vel verbis contumeliosis eisdem respondent. Ad b); Obedientiae officium non est quidem in famu­ lis tam universale quam in liliis, quia circumscribitur ad li­ mites famulatus; sed exsurgit tum ex pietate tum cx iustitia stricta, quia famulus suscipitur in familiam cum compromis­ su sublectionis in rebus servitii. Hinc monet Eph 6,5: “Ser­ vi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore in sim­ plicitate cordis vestri, sicut Christo”; et 1 Petr 2,18: “Ser­ vi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis, sed etiam dyscolis”. Applicatio: Peccant famuli qui murmurant dc praeceptis sibi datis intra limites contractus; qui tempus inutiliter terunt; qui ncgligenter, vel imperfecte, vel morose mandata excquuntur; <»ni ante tem­ pus convenio statutum sine legitima ratione servitium dominorum derelinquunt. Ad c): Fidelitatem, sin minus expressis verbis, saltem implicite promittunt famuli in ineundo servitio, se obligan­ tes ad ipsum famulatum iuxta condiciones contractus, et ad OFFICIA MERORVM. N 219-221 321 bonum familiae generaliter curandum malumque arcendum. Hinc hortatur Tit 2,9-10: “Servos dominis suis subditos esse in omnibus placentes... non fraudantes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes” (cf. Eph 6,5). Haec obligatio fidelita­ tis speciali ratione saepius urgebit in custodia secretorum, ct in detractionibus vitandis. Controvertitur circa titulum obligationis, quando famuli non custodiunt fideliter bona heri vel non arcent ab eo mahim cum pos­ sunt. Distinguendum videtur: peccant contra isistitiam, propter co­ operationem negativam vi contractus tollendam, quando omittunt custodiam vel non impediunt damnum circa bona quae ipsis ratione famulatus commissa erant, ideoque tenentur ad reparationem dam­ norum sua culpa dominis effective causatorum; peccare videntur contra solam fidelitatem et caritatem, ut nunc fert sententia com­ munis, quando, non excusati ex proportionate incommodo, patiun­ tur muti detrimentum domini in rebus quae non fuerant ipsis ex contractu vel officio commissae84; idque sive damnum proveniat a domesticis sive ab extraneis “. Applicationes: 1. Peccant famuli, si res sibi concreditas ncgligunt et détériores fieri sinunt; si victualia pretiosa, aliave eis non tradi solita, surripiunt; si secreta familiae extraneis manifestant; si malum domino imminens non cavent cum facile possunt, etsi ad hoc non sint ex officio suscepto vi iustitiae obligati. 2. Damna quae in exercendo famulatu heris causaverint, verbi gratia vasa pretiosa confringendo, etc., tenentur reparare quoties ne­ gligentia culpabili egerint; non autem si ex negligentia vix culpa­ bili, propter deficientiam humanam, vel casu sine ulla negligentia damnum causaverint, salvo contractu expresso obligante ad repara­ tionem quorumcumque damnorum. § 2. 221. Officia herorum erga famulos Heri tenentur famulos: a) benigne tractare; b) in­ struere et corrigere; c) iusta mere ede tempestive recompensare. Sic eruitur ex ipso iure naturali, et consonat Eph 6,9: “Et vos, domini, eadem facite illis (senus) remittentes minas; scientes quia et illorum et vester Dominus est in cae­ lis, et personarum acceptio non est apud eum”. Ad a): Benigna tractatio excludit despotismum et tnw Cf. Lkssius, De iustitia et iure 1.2 c.13 n.75; Luco, De iustitia et iure disp.19 n.105; Noldin, 11,300.302; Bjlluart, De iustitia diss.8 a.13 5 7 cen!d famulum teneri semper ad reparandum damnum domini ab eo non impeditum; S.Alfonsus, 1.3 n.3 12, teneri si damnum causatur ab extranei· non vero si a domesticis, quia circa illos tacite ex famulatu se obligaverit, circa ho· vero now ait nisi officio caritatis devinctus. 3 Cf. Prümmkr, 11,596. 232 HE QUARTO PRAECEPTO humani ta leni, ideoquc dominus debet alloqui famulos verbis decentibus, cis convenientem alimentationem dare, nimiis la­ boribus non gravare, “neque plus eisdem imponere operis quam vires ferre queant, neque id genus quod cum aetate sexuque dissideat” (e.1524), eorundem infirmorum curam convenientem habere. “Si sit tibi servus fidelis, sit tibi qua­ si anima tua; quasi fratrem sic eum tracta” (Eccli 33,31). Ad b); Instructio et correctio urget praesertim erga minorennes, quos eorum parentes saltem tacite committunt dominis ad complendam educationem eis debitam ; sed mino­ re proportione urget etiam erga maiorennes, nam omnes re­ cipiuntur in familiam domini, ct is est caput etiam famulo­ rum sicut reliquae familiae, ad cumque spectat omnes diri­ gere ubi opus est. Hinc c 1335: “heri quoque... obligatione adstringuntur curandi ut omnes sibi subiccti vel commendati catcchctica institutione crudanlur” ; ct c.1524 iubet vel ipsos patronos erga operarios “curare ut... pietati idoneo temporis spatio vacent; nullo pacto cos abducere a... parsimoniae studio". Et in SScriptura 1 Tim 5,8: “Si quis autem suorum, ct maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, ct est infideli deterior”. Iam vero famuli inter domesticos computandi sunt. Ad c) : lustae mercedis obligatio non ex pietate sed c.r aequitate naturali et iustitia· derivat, neque est circa illam spe­ ciale problema thcoricum nostris temporibus et regionibus, quia leges civiles solent satis definire salaria solvenda ct assecurationcs diversas praestandas. In praxi, autem, abusus ct oppressiones ab lieris inhumanis committuntur, sive exigen­ do labores in stipulatione non contentos, sive praesertim so­ lutionem salarii indebite differendo cum detrimento inter­ dum haud parvo pro famulis. Defraudatio salarii merito inter peccata in caelum clamantia ponitur in S.Scriptura (lac 5,4; cf. Deut 24,14-15): “Ecce merces operariorum... (piae frau­ data est a vobis, clamat: ct clamor eorum in aures Domini Sabaoth introivit”. Applicatio: Peccant heri qui non concedunt famulis tempus suf­ ficiens ad officia religiosa ct ad catcchesim vel horni liam audien­ dam; si non curant, quantum est in ipsis, ut debito tempore confi­ teantur, et a peccatis abstineant; si nern corrigunt eos turpia loquentrs, blasphemantes, pravum exemplum dantes; si ipsis occasionem peccandi permittunt, et a fortiori, si pravo exemplo vel sollicitatione eos ad peccatum inducere conantur. 222. In praxi pastorali, sacerdos ct confcssarius attentos red- OFFICIA PATRONORUM ËT OPERARIORUM. X.221 225 233 dant parentes circa obligationem considerandi in quam domum mit­ tant filias pro famulatu, maxime si e rure proficiscantur in civita­ tem; nam pericula contra fidem ct bonos mores facile latent contra incautos. Ipsae autem puellae moneantur m ulla munuscula praeter salarium accipiant ab hero vel a filiis, nisi certae omnino sint quod nullum latet periculum corruptionis ad malos fines; insuper ut cau­ telas pudori servando omnino adhibeant, nunquam permittendo in­ gressum ad suum cubiculum, ex quovis praetextu,, antequam sint decenter vestitae, etc. § 3. Officia patronorum et operariorum 223. Quamvis praecipua officia inter patronos ct operarios vi­ gentia pertineam ad virtutem strictae iustitiae, ct opportunius re­ mittantur ad tractatum de contractibus, agnoscendum est etiam in societate hodierna vigere inter illos quaedam pietatis officia, laxiora quidem quam sacculis praeteritis, propter minorem coniunctioncm in qua vi contractus, legum civilium et morum existentium sunt ad invicem constituti. Haec officia, prout habentur ex parte patrono­ rum, indicantur in c.1524 his verbis: “Omnes, ct praesertim clerici, religiosi ac rerum ecclesiasticarum administratores, in operum loca­ tione debent assignare operariis honestam iustamque merccdcrn; cu­ rare ut iidem pietati, idoneo temporis spatio, vacent ; nullo pacto cos abducere a domestica cura parsimoniaeque studio, neque plus eisdem imponere operis quam vires ferre queant neque id genus quod cum aetate sextuple dissideat”6”. Praecipua huiusmodi pietatis officia, saepe cum iustitia admixta ct utrique parti incumbentia, in sequentibus breviter indicamus. 224. I. Inter patronos et operarios non exsurgunt of­ ficia strictae pietatis, sed solae existant obligationes iustitiae ex locatione operum. . Etsi summe optabile sit ut relationes patronorum ct operariorum intimius iungantur37, ct utrique communi studio ct proventu in com­ muni negotio laborent, contractus laboris prout nunc regulariter viget, ct ex stricta iustitia vigere potest, non importat illam spe­ cialem coniunctioncm quae ad officia pietatis requeritur. Attamen, etiam operarii tenentur exhibere suis patronis, etsi remissiore gradu (piam famuli heris, cesercnliam tanquam capiti officinae, et obsequium in observando fideliter contractu secundum leges vel legitimas consuetudines. 225. !!. Operarii tenentur exldbere patronis: a) reve­ rentiam; b) obsequium ; c) fidelitatem. Ad a): Reverentiae officium derivatur ex relatione quae inter cos ct patronos existit inferioris ad superiorem; M Cf. AAS 44 (1952) 137 c.272 pro Ecclesia Orientali. w Cf. J.Azpiazu, De dôndc nacc la irreligfasidad dc las masas trabajadoros cn Espaiia: FomSoc 4 (1949) 282-284. 234 >1 ÇUARTO PRAECEPTO nam patronus est caput in officina, “et sicut principium gu­ bernationis” participans dignitatem “quae universaliter inve­ nitur in Deo”58; unde valent principia generalia ei applican­ da, quorum expressio habetur apud 1 Tim 6,1 : “Servi domi­ nos suos omni honore dignos arbitrentur”. Servatis servandis patronus est apud operarios verus superior et vices Dei ge­ rens, ideoque debet reverenter tractari. Ad b): Obsequium, subiectio et obedientia, quae ab apostolis inculcantur servis et famulis (cf. 1 Petr 2,18; Eph 6,5), aequa proportione applicantur ad operarios erga patro­ nos in omnibus quae vi contractus stricte obligant, vel ex contractu congruenter derivant. Ideo, speciali pietatis offi­ cio tenentur nullam iniuriam patronis inferre, nullis convi­ ciis aliisque violentis modis eos afficere in iis quae spectant ad obligationes contractus et ad bonos mores in loco labo­ ris conservandos. Ad c): Fidelitas exigit operario ex titulo pietatis ut in favorem patroni, et nullatenus in eius detrimentum agat, dum contractu locationis-conductionis est cum eo coniunctus. Hinc speciali titulo curare debet ne ei ullum malum voluntarie in­ ferat, sive secreta fabricationis prodendo, sive murmuratio­ nes et querelas infundatas fovendo, sive materiis primis pro­ dige utendo, sive machinis non parcendo, sive merces adul­ teratas vel male elaboratas producendo, sive laborem abbre­ viando per accessum retardatum, recessum anticipatum, in­ terruptiones excessivas, etc. In quibus omnibus, praeter ra­ tionem laesae pietatis, saepe intercedit stricta iniustitia ad­ versus condiciones expresse vel tacite susceptas in contractu, ut suo loco explicandum erit. Leo XIII officia operarii sic comprehendit : “Quod libere et cum aequitate factum operae sit, id integre et fideliter reddere; nen rei ullo modo nocere, non personam violare dominorum; in ipsis tuendis rationibus suis abstinere a vi, nec seditionem inducere un­ quam; nec commisceri cum hominibus flagitiosis, immodicas spes et promissa ingentia artificiose iactantibus, quod fere habet pacnitentiam inutilem et fortunarum ruinas consequentes” M*. 226. III Patroni cx officio pietatis habent circa opera­ rios obligationem: a) cos benigne tractandi; b) in bonis animi et corporis providendi; c) correctionem fraternam ubi opus “ Cf. S.Thomas, 2-2 q.102 a.l c. Encycl. Rerum Mvarum: ASS 23 (1890-91) 649, OFFICIA PATRONORUM ET OPERARIORUM. N. 235 est exercendi; d) in necessitate constitutis speciali titulo suc­ currendi. Ad a); Praeter officia caritatis communia, quae hanc benignam tractationem erga omnes proximos imponunt, ha­ bent patroni singularem obligationem erga proprios opera­ rios, propter specialem conjunctionem ; ideo, nedum “plus im­ ponere operis quam vires ferre queant, nec id genus quod cum aetate sexuque dissideat” ®9, revereantur in eis oportet dignitatem humanam, charactere Christiano nobilitatam, et consequenter eos tractent et quasi fratres et quasi propriam animam (cf. Eccli 33,31) scientes quia et illorum et vester Dominus est in caelis” (Eph 6,9). Ad b); Licet contractus operarum potissimum refe­ ratur ad servitium virium humanarum requirendum et retri­ buendum, inhumanum esset cos non pluris facere quam quan­ tum viribus polleant et servitia materialia praestent ; potius patroni, gubernantis non machinas humanas scd membra eius­ dem mystici corporis, est non mancipiorum loco opifices ha­ bere, “non hominem dare obvium lenociniis corruptelarum illecebrisque peccandi, neque ullo pacto a cura domestica par­ simoniaeque studio abducere” c0, “curare ut (operarii) pieta­ ti idoneo temporis spatio, vacent” 61, vel ut minimum eis hanc opportunitatem praestare, ita ut officia familiaria et religio­ sa facile adimplere possint. Ad c): Verum est, quidem, operarios nullatenus in­ tendere in contractu operarum se subdere curae spiritua­ li patronorum ; nihilominus strictior coniunctio inter eos et patronos ex contractu habetur, quam inter alios proximos nullo speciali vinculo ad invicem ligatos. Si, igitur, caritas obligat ad correctionem fraternam in certis adiunctis erga quemlibet proximum, multo magis urgebit patronum, aucto­ ritate constitutum, erga operarium sibi per magnam partem diei subiectum, potissimum quando correctio versatur circa actus qui in ipsa officina patroni committuntur, quorum repressio, cum plus minus publica evadunt, omnino incumbit patrono. Et plus quam correctio urget praeventio scandalo­ rum, praesertim apud operarios iuniores et feminas, si ex conversatione cum aliis pati possunt detrimentum. A fortiori 89 Leo ΧΤΠ, Encycl. Rcruni novarum: ASS 23 (18°0-91) 649. ® Leo XIII, Encycl. Rcrumt novarum: ASS 23 (1890-9Î) 649. 11 Id. ibid.; cf. c.1335 in quo “heri... obligatione adstringuntur curandi wt omnes sibi subiecti vel commendati catechetica institutione erudiantur”, i4 quod diminuta ratione extenditur etiam ad patronos. 236 ne OL Λ· AR VO PRAECEPTO speciali motivo urgetur patronus, ne sua auctoritate abuta­ tur ut operarios adducat ad peccandum, vel in periculum pec­ candi coniciat. *d d) : Praeceptum eleemosynae eo strictius aliqveffi urget, quo arctius est coniunctus cum indigente, et quo me­ lius constat de necessitate sublevanda, lain vero, haec in casu evenire possunt ; ergo patronus speciali titulo, in quo inter­ venit pietas, circa necessitates suorum operariorum sublevan­ das obligatur. o Ad rem iterum Leo XIIT : “Non habendos mancipiorum loco opi­ ficos: vereri in eis aequum esse dignitatem personae, utique nobi­ litatam ab eo, character christianus qui dicitur. Quaestuosas artes, si naturae ratio, si Christiana philosophia audiatur, non pudori ho­ mini esse sed decori, quia vitae sustentandae nraebent honestam po­ testatem. illud vero turpe ct inhumanum, abuti hominibus pro rebus ad quaestum, nec facere cos pluris, quam quantum nervis polleant viribusque” ®. Applicationes: 1. Peccant operarii qui ex neglig'ntia tempus inutiliter terunt, instrumentis laboris non narcunt, materiis elabo­ randis prodige utuntur etc.; unde praeter damnum patrono causa­ tum, eidem rationabilem tristitiae ct offensionis occasionem sua in­ curia parant. 2. Peccant patroni qui opifices tanquam instrumenta produc­ tionis considerant, ipsorum dignitate personali non attenta; qui, auc­ toritate abutentes, cos despoticc tractant minisque immeritis deter­ rent; qui eorum legitimas querelas non attendunt et officiales subalternos nimis asperos non compescunt; qui lucri maioris causa cos cogunt ad genus laborum diutius continuandum, sine interruptione quam vires recte administrandae requirunt ; qui operarios impios, corruptores, aut aliter scandalosos non removent ; qui talibus opifices obruunt condicionibus laboris, ut ii non possint f aci le satisfacere exigentiis vitae religiosae, familiaris et socialis, rcquici convenienti, sanctificationi festorum, etc. ori-rciA ix societatibus perfectis 237 tant. Ratio.est quia magistri tenent pro eis auctoritatem et lo­ cum parentum, et quia frustra obligarentur magistri ad eru­ diendos discipulos cosdemque in bonis moribus instituendos, nisi discipuli pariter et reciproce essent obligati ad sectandam instructionem et monita magistrorum. Applicatio: Peccant discipuli qui magistris illudunt, insolenter sc erga cos gerunt, alios ad derisum provocant, etc.; qui tem­ pore lectionis non attendunt, aut tempus terunt in otio loco studendi ; qui admonitionibus ct consiliis magistri aures non praestant, etc. hi praxi haec peccata raro erunt gravia, propter inconsiderationem pec­ cantium. Magistri, praeter amorem ct bonum exemplum, debent discipulis sanam doctrinam, rectam in moribus insti­ tutionem, et, ubi opus fuerit, opportunam correctionem. Ratio generalis est quia vices parentum gerunt quantum ad educationem spiritualem spectat, ac proinde similes obli­ gationes cum munere suscipiunt ; nec solum ex pietate, qua­ tenus substituunt parentibus, sed etiam ex iustitia propter contractum. Obligatio instituendi in bonis moribus tanto est gravior, quanto magis supplent parentibus, ut accidit in con­ victibus, ubi pueri suscipiuntur aeque vel magis educandi quam erudiendi. 228. * II. Applicatio: Peccant graviter pro subiccta materia magistri qui pravas doctrinas aut perniciosum exemplum tradunt83; qui négli­ gentes sunt in praeparandis lectionibus, vel in instructione danda, vel in opportunis correctionibus faciendis; a fortiori qui discipulis praebent occasionem peccandi, vel qui sua auctoritate abutuntur ad eos adducendos ad peccatum. Cf. c.2230.2357.2359 § 2. CAPUT TII De officiis in societatibus perfectis Di·: societate scholari Societas scholaris catenas hic adducitur quatenus magistri, etsi ad familiam nullatenus pertineant, tamen parentum sunt mandatarii et ad finem familiae cooperantur. Igitur, breviter agendum est dc mutuis officiis discipulorum ct magistrorum. 227. Discipuli debent magistris amorem, reverentiam ct obedientiam in his quae ad studia ct ad bonos mores sfecEncycl. nnvartnn: ASS 23 (1890-91) 649. 229. Duae sunt societates perfectae in quas inseritur homo in­ tima coniunctione, fundante relationes pietatis membrorum ad so­ cietatem ct vicevcrsa. .Alia est Ecclesia, in qua singuli homines con­ stituuntur personae per baptisma regenerationis, cum omnibus iuribus et officiis Christianorum (c.87) ; alia vero societas civilis, quae integratur ex pluribus familiis organice constitutis, sub potestate suprema quae populum gubernet ad finem socialem aptis mediis “Qui contra fidem vel Christianas mores pueros ac puellas docuerint, incur­ runt in excommunicationem Apostolicac Sedi speciali modo reservatam” (S.Or. ficium 42 [1950] 553). 238 obtinendum, ad hoc sci. ut singuli totaque communitas suis iuribus secure possint frui et prosperitatem temporalem assequi. Summa rerum dicendarum: Dicendum est ip'tur primum hrev'ss me de socie­ tate cedes astica (a.l). deinde de societate civili (a.2) et quidem de obligationibus tum civium erga auctoritatem (§ 1), tum auctoritatum erga cives (§ 2). S.Thomas, Dc regimine principum; Aertnys-Damen, 1,561-564; NoldinSciimitt, 11,308-312.322-324; Genicot-Salsmans, 1,357-359; Ferreres-Mondrîa, 1,481-483. ARTICULUS l ► · De OFFICIIS 230. I. in SOCIETATE ECCLESIASTICA Fideles debent Ecclesiae eiusque Superioribus, amorem, reverentiam et obedientiam. De his obligationibus agitur in tractatu theologiae funda­ mentalis de Ecclesia et in iure canonico. Sufficiat hic recor­ dari amorem externum et effectivum extendi ad obligationem contribuendi “ad cultum divinum, ad honestam clericorum aliorumque ministrorum sustentationem et ad reliquos fines” Ecclesiae proprios, quatenus ab Ecclesia sub forma decima­ rum et primitiarum solvendarum vel sub alia quavis ratione exigantur (cf. D 427; c.1496.1502; 1 Cor 9,13-14). Ad obe­ dientiam. quod attinet, ea comprehendit omnia quae ad fidem, mores et ecclesiasticam disciplinam spectant. 231. II. Superiores ecclesiastici tenentur ex titulo pie­ tatis providere bono Ecclesiae, tum communi tum privato sin­ gulorum, salvis aliis titulis religionis et iustitiae sive legalis sive etiam commutativac simul urgentibus. Quid in particulari haec officia importent in regimine, doc­ trina et sanctificatione, consideratur in tractatu dogmatico de Ecclesia, in iure canonico ct in quaestionibus singularibus theologiae moralis. ARTICULUS II ê De OFFICIIS IN SOCIETATE CIVILI 232. Hoc loco consideranda sunt officia c.r titulo pietatis potis­ simum vigentia inter rives et principes, sive supremos, sive legis­ latores, sive publicos officiales; nam alia quae principaliter interce­ dunt ex iustitia legali (circa tributa, servitium militare, etc) aliis locis considerantur, OFFICIA SUBDlTORUxM. N.229-2 239 homine, au leni, principum hic appellantur omnes illi, quibus et quatenus incumbit regimen reipublicae; nimirum, non solum reges, duces supremi, ministri, gubernatores, magistrali, sed etiam depu­ tati qui ad res publicas gerendas in Statu, provincia vel municipio concurrunt. Summa rerum dicendarum: Dicemus primo loco de obligationibus subditorum (§ 1), deinde de obligationibus principum in genere, et deputatorum ac publico­ rum officiaLum in particulari (5 2). § 1. Officia generalia subditorum 233. Principia: 1. Subditi debent legitimis princi­ pibus: a) reverentiam; b) obedientiam ct c) fidelitatsm3. Id constat in genere tum ex locis S.Scripturae postea af­ ferendis, tum ex natura rei, nam principes sunt personae in dignitate et auctoritate constitutae ad bonum commune societa­ tis procurandum. Hoc autem non obtinebunt, nisi reverenter considerentur et iidcli obedientia in iustis dispositionibus at­ tendantur. Vacat, autem, notare, quod 'nec potest nec debet praestari obedien­ tia cum dispositiones iniquas ferunt, legi naturali vel divinae contra­ rias; nam in eis ferendis nullam auctoritatem, exercent, et casus tunc est obediendi Deo magis quam hominibus. “Neque tamen est cur abiecisse obedientiam, qui ita se gerant, arguantur; etenim si principum voluntas cum Dei pugnat voluntate et legibus, ipsi potes­ tatis suae modum excedunt iustitiamque pervertunt: neque eorum tunc valere potest auctoritas, quae, ubi iustitia non est, nulla est” *. Ad a): Reverentia principibus debita est interna si­ mul et externa, quae sci. cos animo aestimet tanquam aucto­ ritatem ct excellentiam Dei aliqua ratione participantes, et opere cis cultum tribuat propter hunc excellentem dignitatis gradum, “quia divinae potestatis est instar, in quo etiam Dei providentiam veneramur, qui publici muneris procurationem iis attribuit, eisque utitur tanquam potestatis suae ministris’’3. Hinc Rom 13,1-5: “Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Non est enim potestas nisi a Deo; quae autem sunt, a Deo ordinata sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnatio­ nem acquirunt... Dei enim minister est (princeps) vindex in iram ei qui malum agit... Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam”. 1 Cf. D.LallKmïnt, Principes catholiques d’action civique (Paris 1935). ’Leo xtti, Encycl. Diuturnum illud: ASS 14 (1881) 8. 1 Cat cc his mus Concilii Tridcntini p.3 c.5 de IV mandato n.15. 240 DE QUARTO PRAECEPTO Applicatio: Peccant cives qui personae aut imagini principis contumeliam inferunt; qui scriptis, signis, picturis ei illudunt; qui consueta reverentiae signa sine insta causa ipsi denegant, aut con­ temptum exhibent. Ad b): Obedientia principi legitimo debetur in om­ nibus licitis quae ad eius gubernationem pertinent, sive legibus, sive administrativis decretis, sive judicialibus sententiis. /Iliis vero, qùae quidem sine peccato possint execution! mandari, sed pro quibus deest principi competentia, semper potest, ct saepe debet obedientia praestari ad maiora mala vitanda ’. Ecclesia damnavit in Syllabo (D 1763): “Legitimis principibus obedientiam detrectare, imo rebellare licet”. Sen­ sus propositionis contradictoriae is ut minimum est : principi legitimo, legitime praecipienti, obediendum est; et adversus cum sic praecipientem, rebellare non licet. Ratio est, quia talis inobedientia et rebellio redundaret in ipsum Deum, nam intra limites indicatos valent verba Prov 8,15: “Per me reges regnant... et per me principes imperant, et potentes decernunt lustitiam”. In S.Scriptura, inter alia nvulta : 1 Petr 2,13-14: “Sub­ iecti estote omni humanae creaturae propter Deum, sive regi quasi praecellenti, sive ducibus tanquam a Deo missis ad vin­ dictam malefactorum laudem vero bonorum, quia sic est vo­ luntas Dei”. In praxi considerandum est in casibus concretis, an et quaenam sit obedientia requisita; sunt enim dispositiones principis iniquae. quibus obtemperare non licet; sunt dispositiones quae excedunt competentiam. sed decernunt rem honestam, quibus semper licet ct saepe oportet obedire; sunt dispositiones undequaque legitimae, moraliter obligantes vel mere poenales, quarum urgentia diversa est, ut con­ stat ex alibi dictis (cf. 1,449-470). Ad c) : Fidelitas principibus debita obligat : a) ad agni­ tionem auctoritatis et subtectionem ei exhibendam dum insta mandat; sed β) non prohibet resistentiam passivam legibus iniquis; imo, y) neque activam contra ipsam aggressionem· iu­ ris civium ex parte tyranni regiminis r', modo concurrant debilac circumstantiae. a) Sive princeps habeat auctoritatem a Deo mediante po4 Cf. I.Aranco Uribe, Dc catholicorum civium officiis secundum doctrinam Lcons Pp.XIII: PerMorCanLit 26 (1937) 138-144; Cn. Journet, Exigences chrétiennes en politique (Paris 1945). 5 Tyrannus regiminis vocatur, per contrapositionem ad tyrannum usurpationis, qui legitime obtento regimirie abutitur, subditos opprimendo. OFFICIA SUBDITORUM X 233 pulo, sive immediate post designationem populi, cives nihil iniusti agere possunt ut se subducant ab vius iurisdictione, nec quidquam possunt moliri ad eum de potestate legitime deten­ ta detrudendum. Bonum, enim, commune exigit, ut potestate sua princeps non gaudeat ad nutum plebis. β) Quodsi princeps, abutens auctoritate, leges ferat ini­ quas et per se non obligantes, resistentia passiva non prohibe­ tur nisi ratione maioris mali vitandi ; imo talis passiva resis­ tentia, seu denegatio practica obedientiae, exigitur quando mandata non possunt satisfieri sine peccato. In hoc nulla vio­ latio fidelitatis habetur; aut enim princeps expresse iuraverat initio regiminis se gubernaturum iuxta constitutionem legiti­ mam nationis, et eam violans “frustra sibi fidem... servare recusat" °, aut saltem implicitam hanc condicionem in omni­ bus admittere debet ad fidelitatem exigendam, quia ea non servata iam non participat auctoritatem et excellentiam a Deo. y) “In extremis casibus, ubi abusus potestatis est excessivus et habitualis, ita ut ipsa existentia ordinis publici ct iurium civium periclitetur, exhaustis aliis inediis, licita esse pot­ erit, nisi iterum ex ea maiora mala communia sequerentur’’, resistentia activa, “qua populus, si nulla alia media suppetant, bonum commune tuetur contra in i ustas aggressiones cx parte tvranni ” 7. e Nimirum, quamvis non admittatur quod “legitimis princi­ pibus... rebellare licet" (D 1763; cf. 690.1868) eo sensu quod personae eorum violentia inferatur ad eosdem deponendos * *, “consequens... est ut, cum nativae libertates ordinis religiosi civilisque impugnentur, cives catholici id perferre patique non possint"9, et ad ea iura libertatesque vindicandas transeant, pro maiore vel minore opportunitate, cum maiore vel minore vehementia pro diversis rurum adiunctis Ideo, admittendum est resistentiam activam, non modo le­ galem, per quam mediis legalibus impugnentur leges iniquae, sed etiam armatam, per quam subditi \ i opponantur exceutioni talium legum quando alia media non sunt efficacia, posse evenire licitam sub debitis condicionibus. Non in vindictam, vel quia princeps abutens auctoritate eam amittat, sive iura• RI 75 in IT. ’ Noldin-Scilmitt, 11,312. ‘ Cf. S.Alfonsus, Homo apostolictts tr.S n.13: “Nimis perniciosum in hac re fuit principium loannis Gersonis, qui ausus est asserere quod monarcha potest a tota natione iudicari, si regnum iniuste regat...: principium, inquio, non tantum falsum, sed perniciosissimum..." * Ptus XI. Encycl. Firmissimam constantiam: AAS 29 (1937) 196. 10 Pius XI, ibid. Cf. I.Gonzalez, Ethica (BAC) 1126 1128. 242 verit regere secundum leges iustas sive secus, sed quia, ser­ vato moderamine inculpatae tutelae, licet societati, magis quam individuis, vim vi repellere, salva ipsa persona principalis” 11. Pius XI retulit, quin reprobaret, sed potius implicite approbando, quod apud episcopos mexicanos affirmatum fue­ rat: “si quando potestates ipsae iustitiam ac veritatem mani­ feste impugnent, ita ut vel fundamenta auctoritatis evertant, non videri cur improbari debeant cives illi, qui in unum coa­ lescant ad tuendos semetipsos nationemque servandam, licita atque idonea auxilia adhibentes contra eos qui imperio abu­ tantur ad rempublicam labefactandam” 12. / Teologi constanter, longe maiori ex parte13 tradi­ derunt liccitatem activae resistentiae adversus leges iniquas principis, in quibus ferendis ille non est princeps ; ct illis op­ pugnantes non seditionem faciunt iuxta ipsos, sed potius con­ tra seditiosum se defendunt, quia salus populi suprema lex est, et quia unusquisque iure gaudet innato vim vi repellendiM. S.Thomas: “Ad tertium dicendum quod regimen tyrannicum non est iustum, quia non ordinatur ad bonum commune, sed ad bonum privatum regentis... Et ideo perturbatio huius re­ giminis non habet rationem seditionis ; nisi forte quando sic inordinate perturbatur tyranni regimen, quod multitudo subiecta maius detrimentum patietur ex perturbatione consequen­ ti, quam ex tyranni regimine. Magis autem tyrannus seditio­ sus est, qui in populo sibi subiecto discordias et seditiones nutrit”15. Suarez: “At vero si sermo sit de ipsius reipublicae defensione, haec non habent locum, nisi supponatur rex actu aggrediens civitatem, ut illam iniuste perdat et cives interfi­ ciat, vel quid simile. Et tunc certe licebit principi resistere, etiam occidendo illum, si aliter fieri non possit defensio”16. Condiciones in hac resistentia activa “ad propria iura recte exer- Λ À * OFFICIA SUBDITORUM. N.233-234 DF. QUARTO PRAECÊITO 11 Tanquam haeretica reprobata fuit in Concilio Constantiensi doctrina (D 690): "Quilibet tyrannus potest et debet licite et meritorie occidi per quem· cumque vasallum suum vel subditum, etiam per clanculares insidias... non obstante quocumque praestito iuramento...” U Lc‘ u Adversarius praecipuus est Bossuet, Politique tirâc dc l’Ecritiire sainte VI a.2 prop.6; cf. etiam S.P.Damianus, Epist. nd üldericutn: ML 144,311-317; Carrière, De iustitia et iure 11.773 (Paris 1839). M Cf. M.de la Taille, Insurrection: 1) ctApl'oiCath 11,1061, ubi plures AA. citantur; Nell-Breuning, Zur christlichcn Staatslchrc art. Widcrstandsrccht, Devolution (Fribtirgo de Br. 194S) ; Castro Albarran, El derecho a la rebeldio (Madrid 1934) ; Pla y Deniel, Las dos ciudadcs (Salamanca 1936); cf. eiusdem Carta pastoral 28-8-1945 (Ecclesia 2 [1945] 221-222). “ 2-2 q.42 a.2 ad 3; cf. Dc regimine principum 1.1 c.6. M Defensio fidei 1.6 c.4 n.6; ci. De caritate disp.13 sect.8 n.2. 243 ccnda eadcmquc cx communis boni necessitate iustis modis vindi­ canda" declarata sunt: α) vindicationes eiusmodi rationem medii seu finis relativi habent, non finis ultimi atque absoluti; β) eadem, tan­ quam media, debent esse actiones licitae, neque intrinsece malae; 7) cum ipsas ad finem adaequatas esse oporteat, catcnus adbibendae sunt quatenus ad propositum finem ex integro vel ex parte condu­ cant, ita tamen ut maiora damna communitati et iustitiae non affe­ rant, quam ipsa damna resarcienda” n. 234. 2. Tyranno usurpationis, qui illegitime regimen usurpavit, non quidem in ipso actu usurpationis, sed dum illud detinet in quieta possessione, cives debent obedientiam erga leges iustas, cooperationem ad onera publica, collaborationem ad omnia socialia incepta quae bono communi sint necessaria; etenim, attestante Leone XIII, “in rebus non iniustis paren­ dum esse iis qui praesunt, conservandi causa ordinis, in quo est publicae fundamentum incolumitatis, nemo dubitat; ncc tamen est consequens obtemperando approbari, si quidquam est aut in constitutione aut in administratione civitatis non ius­ tum”18. Et alibi : “Cum nova regimina... rcipsa constituta sunt, eadem cives sponte subire non modo haud vetantur, ve­ rum etiam ob communis boni necessitatem, cuius causa exorta sunt et perstant, omnino Libentur... Hoc autem magnum ob­ servantiae et submissionis officium eatenus perseverabit, qua­ tenus id communis boni necessitas exiget” 10. Hac, tamen, aqendi ratione non tribuitur usurpatori ullum ius, nec praeiud'catur iuribus legitimi principis, nec inducuntur cives ad obsecundandum tyranno ; sed mere providetur boni communis exi­ gentiis, salvis manentibus tum iure principis legitimi, tum facultate cum eo cooperandi ad restaurationem omnibus mediis licitis, nisi mala maiora ex tentamine sint timenda20. Sane Ecclesia nunquam ius ct auctoritatem materiali facto et summae virium materialium attribuit (cf. D 1759-1760); nec admit­ tit quod “fortunata facti iniustitia nullum iuris sanctitati detrimen­ tum affert” (D 1760). Gregorius XVI ct Leo XIII qui hanc submis­ sionem in facto praestandam esse tyranno dc regimine dixerunt, quaestionem iuris ct viam ad restaurationem ordinis legitimi omni­ no et expresse intactam relinquere voluerunt21. Quoad iuramentum fidelitatis Constitutioni praestandum, alibi dic­ tum est Ecclesiam illud permittere, ubi approbationem rei malae vel ” Encycl. Firmissimam constantiam: AAS 29 (1037) 106-197; cf. PerMorCanLit 26 (1037) 338-340; CastelEIN, Institutiones philosophiae moralis et socialis (Bruselas 1800) p.487. ” Leo XIII, Epist. Praelectae a Nobis: ASS 13 (1880) 196; cf. Pius X, Encycl. II fermo proposto: ASS 37 (10Q4-5) 758. *’ Epist. Inter firaviss;mas : ASS 24 (1891-92) 536. * Cf. SuArez, Dc caritate disp.13 sect.8 n.2; Billuart, De iustitia diss.10 a.2; Cathrein Moralphilosoph e 11,692-702; Pla y Daniel, in litt. pastoralibus finito bello mundiali 28-8-1945 (cf. supra, nota 13). “Gregorius XVI, Const. Sollicitudo (7-8-1831); Leo XIII, l.c. 244 DE QUARTO PRAECEPTO iniustac nullam continet, limitando sensum ad approbationem mere civilem, non thcoreticam, et salvo semper iure superiore Dei et Ecelcsiac. 235. 3. Cives debent patriae et communitati, cum suis membris, amorem affectivum et effectivum, nominatin'! per participationem in electione deputatorum dignorum ; patriae quidem tanquam principio remotiori sui ortus ; concivibus, autem, tanquam secum coniunctis communi fine temporali. Qui amor nihil habet inordinati, si intensius feratur ad eum locum ct ad eos concives qui intimius sunt coniuncti, non exclusa ta­ men universalitate necessaria. Nimirum, quia “post Deum est homo maxime debitor pa­ rentibus et patriae; unde sicut ad religionem pertinet cultum Deo exhibere, ita secundario gradu ad pietatem pertinet exhi­ bere cultum parentibus et patriae”, largo sensu intellectae, si­ quidem “in cultu patriae intelligitur cultus omnium concivium et omnium patriae amicorum” 22. Patriae tamen originis sed non commorationis, non debetur obedientia, si quis aliam pa­ triam adoptaverit, cui in rebus politicis et oeconomicis subiciatur. Nihil autem prohibet quominus aliquis propriam regionem vel gentem seu nationem, intra ampliorem unitatem politicam status inclusam, speciali amore prosequatur; eo magis quod nationum, populorum et mi notiarum ethnicarum consideratio habenda est ad meliorem ordinationem societatis humanae cx parte potestatum supremarum 23. Circa electionem dignorum deputatorum: Amor effec­ tivus manifestari debet in cooperatione efficaci ad bonum com­ mune, iuxta exigentias iustitiae socialis alibi declarandas. Hic Speciatim commemoranda est obligatio contribuendi bono re­ gimini per electionem aptorum deputatorum. Cum bonum to­ tius reipublicae magna ex parte a suffragiis deputatorum de­ pendeat. obligatio inest, ex genere suo gravis, omnibus hire eli­ gendi gaudentibus, curandi inscriptionem in albo electorum et participandi in electione eorum deputatorum qui recto criterio, dexteritate in rebus gerendis, competentia in quaestio­ nibus politicis, eloquentia et animi fortitudine causam iustitiae et bonum commune strenue tuebuntur24. ► 3 S.Thomas 2.2 q.101 a.l; cf. H.Schwarz, Ethic nnd l'aterlandshcbe (Lan· gensalza 1026) ; L.GhErardi, II pat riot isnto nel pensicro di iS.Tonnnaso: Sapienza 4 (1951) 203-229; 5 (1952) 141-165. 3 Cf. Pius XII, Sermo In questo giorno : AAS 32 (1940) 11. « Cf. T,W> ΧΠΙ, Encycl. InOnortalc Dei: ASS 18 (1885) 161-162. ΟΙ 1 ICJA SI HDIToRl M Ad rem Pius XII : actus gravis responsabilitatis moralis, saltem (piando agitur de eligendis illis qui vocantur ad donandam patriam sua Consti­ tutione et suis legibus, iis praesertim quae spectant exempli gratia sanctificationem festorum, matrimonium, familiam, scholas, ordinationem multiplicium condicionum socialium se­ cundum iustitiam et aequitatem”25. Suffragium ferendum est per se in favorem personae saltem vere dignae, etsi ratio aliqua excusare potest ab eligenda praecise digniore, quae muneri utiliter gerendo apta sit. “Favendum viris est spectatae probitatis, iisdemque dc christiano nomine merituris; neque causa ulla esse potest cur male erga religionem animatos liceat an­ teponere”M. Hinc, non modo semper vetatur cooperatio formalis ad electionem candidati qui finibus pravis operam navabit, sed etiam cooperatio materialis per sc est illicita, ct quidem sub gravi, si pro­ babiliter timetur ne tale suffragium efficacem influxum habeat in electionem determinandam. Per accidens, tamen, licere potest suf­ fragari candidato indigno, non solum ad electionem indignioris im­ pediendam, verum etiam ex motivo proportionate, eo graviore quo maior sit influxus cooperationis materialis ct periculum damni com­ munis imminentis cx triumpho talis candidati. Ab obligatione contribuendi ad electionem bonorum deputatorum non excusat in adiunctis ordinariis regiminis dcmocratici, neque inutilitas suffragii, nam expedit manifestare voluntatem bonorum civium etsi non attendatur, neque incommodum leve. Excusare potest incommodum vere grave in bonis fortunae, in amissione officii, et­ cetera, nisi in casu exceptional!, propter momentum decisivum elec­ tionum quae celebrantur vel propter significationem peculiarem abs­ tentionis talis personae apud multos influentis, adhuc bonum priva­ tum postponendum sit communi. Obligatio eligendi digniorem deputatum prae vere digno non constat, licet consultius sit ita facere. Indignus autem non eligitur licite, propter mediatam participationem in malis quae causare pote­ rit, nisi forte aliquando casus erit cooperationis materialis27 ratio­ nabiliter praestitae, sive ad vitandum maiorem malum quod habere­ tur ex abstentione vel ex electione secus certa alterius peioris, sive ad avertendum a seipso vel ab aliis magnum detrimentum secus im­ pendens et proportionatum favori qui deputato indigno praestatur Λ Applicationes: 1. Peccat per se: qui ex futili motivo abstinet 21 Hortatio pastoralis ad parochos Urbis: AAS 38 (1946) 187. Consequenter ad hanc doctrinam declaravit in sim:li occasione strictam obligationem partici­ pandi in electionibus italicis anni 194S iuxta dictamen propriae conscientiae. Cf. AAS 40 (1948) 119. Hanc autem obligationem gravem fuisse etiam pro feminis et religiosis, declaravit S.C. Consistorialis. Cf. MonitEccIe 9 (1947) 114-115. Cf. T.Craxny, The inorat obligation of Voting (Washington 1952). 24 Leo XIII, Encycl. Sapientiae ChristianaeASS 22 (1889-90) 397-398. r ‘Omnes fere moderni concedunt electionem mali deputati non esse quid intrinsecus malum, ac proinde aliquando per accidens licere ad avertenda maio­ ra mala”. (Prümmer, 11,604 nota 58). 3 Cf. Villada, Casus conscientiae I2 p.139-167; Waffei.aERT, Etude de théo­ logie morale sur la coopération (Brujas 1883) p.52-65; VermeERSCH. Quaestio­ nes dc iustitia q.3 c.l. DE QUARTO PRAECEPTO 246 in electionibus sive municipalibus, sive provincialibus sive generali­ bus a suffragio ferendo; item, qui cx pravo fine vel sine gravi, imo interdum gravissima causa extremae necessitatis incurrendae, dat suffragium deputatis indignis, qui legibus iniquis suffragabuntur. Sed in adiunctis ordinariis licet vulgo, vitato quidem scandalo, vo­ tum dare indigno, si secus amittetur officium vel timendae erunt graves vindictae, persecutiones, calumniae, etc. 2. Si agitur de eligendis deputatis ad conventum constituendum legislatorum postquam potestas suprema illegitime usurpata fuerit, per se abstinendum est in casu ab electione, quatenus usurpatio per eam confirmetur; sed participare licebit sive ad legitimum guber­ nium hac via restaurandum, sive ex supremo societatis bono sic exigente °9. 236. In praxi difficile erit definire peccatum grave in absten­ tione a suffragio ferendo, quia gravitas damni causati vix consta­ bit. Pastores animarum non desinent conscientiam civium circa hanc obligationem, nostris praesertim temporibus, expcrgiscere, ct laicos competentes impulsare ut plebem concitent ad cooperandum electioni bonorum deputatorum candemque doceant officium et modum eligendi optimos candidatos. § 2. Officia principurn, deputatorum, officialium 237. 1. In genere principes ipsi habent erga subditos primarium officium pietatis, ex genere suo grave, providendi bono communi: a) promovendo publicam prosperitatem tem­ poralem; b) avertendo mala; c) tuendo iustitiam; d) fovendo honestatem morum atque religionem. Nimirum, superiores civiles legitimi, quorum auctoritas fundamentum et limitationes habet in iure naturali, partici­ pant potestatem Dei in gubernatione subditorum ; nam “per me reges regnant..., et per me principes imperant et potentes decernunt iustitiam” (Prov 8,15), ideoque “debent summum mundi gubernatorem intueri, cumque sibimetipsis in adminis­ tranda civitate tanquam exemplum legemque proponere...; de­ bet igitur imperium iustum esse, neque herile, sed quasi pa­ ternum, quia Dei iustissima in homines potestas est et cum paterna bonitate coniuncta” 30. Unde auctoritatem suam exercere debent, iuxta legem na­ turalem et divinam, ad procurandam prosperitatem tempora­ lem subditorum, in subordinatione ad finem supremum sive singulorum individuorum sive totius societatis, i.e. ad gloriam divinam. 28 Cf. Waffïlaert, De iustitia 11,442; FERRKRF.s-MoxDRfA, 1,858. * Uo XIII. Encycl. Immortal* Dei: ASS 18 (1885) 162 OFFICIA PRINCIPÜM N 235-237 Ad a): Prosperitas publica temporalis consistit funda­ mentaliter in eo quod tum singuli tum societates privatae suo­ rum iurium secure frui possint suamque felicitatem tempora­ lem privatam efficere per usum mediorum communium ab Sta­ tu oblatorum, vitatis hinc anarchia, perturbatione aequilibrii oeconomico-socialis, penuria mediorum aliisque causis infeli­ citatis 31, inde nimia centralizatione vel nationalizatione vel absorptione initiativarum particularium ab Statu, qui activi­ tates individuorum et societatum particularium ultra necessi­ tatem transitoriam coarctet vel impediat32. Applicatio: Principum est in genere: examinare in quo bonum commune civium materiale ct spirituale consistat; diligenter inves­ tigare ct applicare media quibus promoveri possit sub rationabili li­ bertate; procurare sufficientem coniam bonorum temporalium; at­ tendere ad prosperitatem culturalem et oeconomicam atque ad com­ munem felicitatem necessariam; stimulare ct adiuvarc activitatem subditorum in explotatione et amplificatione istius prosperitatis; de­ nique, supplere ea quae initiativas privatas excedunt. Ad b): Principibus incumbit, vi muneris, avertere pro vi­ ribus mala temporalia, ut bella, seditiones, fames, insufficien­ tiam laboris, morbos contagiosos, penuriam mediorum ad in­ dustriam, agriculturam, etc. Ad rem Leo XIII: “Gerendum vero est (imperium) ad utilitatem civium, quia, qui praesunt ceteris, hac una de causa praesunt, ut civitatis utilitates tuean­ tur” 83. Ad c): Iustitia sedulo promovenda est ab auctoritate ; tum legalis, in ferendis legibus quae mensuram habeant a vero bono communi, et nullum favorem concedant directe nisi fini­ bus bonis; tum commutativa, protegendo iura civium, socie­ tatum particularium ipsiusque civitatis; tum distributiva, in muneribus et oneribus sine acceptione personarum aut factio11 N.Zammit resumit hoc pacto, cx documentis pontificiis et Codice sociali Mechliniensi, interventionem negativam Status in re oeconomica: *'1.° Lo Stato deve colla sua autorità moderatrice prevenire i perturbainenti d: equilibno economico, provenienti dalla plural tà e dii contrast! degli egoismi concurrenti in­ dividual! e collettivi. 2.° Lo Stato deve reprimere la speculazione. 3.° Lo Stato deve evitare I’inilazione monetaria per quanto è possibile. 4.° Lo Stato deve prevenire o impedire lo sciopero riguardo le funzioni pubbliche e quelle private die riguardano il bene pubblico o di prima nécessita. 5.° Lo Stato deve sorveglïare le imprese private di servizio pubblico. 6.° Lo Stato, in caso di neces­ sity (guerra) o di grave abuso, deve instituire il razionamento razionale dei beni indispensabili. 7.° Lo Stato deve intervenire ove sovrasti danno alia société o a qualche sua parte, che non possa impedirse o ripararsi dai privati": Ang 27 (1950) 281-282. B Cf. J.Todolî, El bien comiin (Madrid 1951). C.de Konninck, De Ia primacia del bien comiin contra los pcrsonalistas (Madrid 1952). Circa absortionem personarum ab Statu cf. Pius XII: AAS 45 (1953) 36-39. U £.c. 24£ DE QUARTO PRAECEPTO nis determinatae distribuendis, attento solum bono meliore communitatis; tum vindicative, in reprimendis abusibus quan­ tum possibile sit sine maiori malo, et in infligendis poenis malefactoribus. Severis verbis hanc obligationem memorat Leo XIII, imitatus ipsam S.Scripturam (cf. Sap 6,4-9) : “Quodsi qui praesunt delaban­ tur in dominatum iniustum, si importunitate superbiaque peccave­ rint, si male populo consuluerint, sciant sibi rationem Deo esse red­ dendam ; idque tanto severius, quanto vel sanctiore in munere ver­ sati fuerint, vel gradum dignitatis altiorem obtinuerint. Potentes potenter tormenta patientur” **. Mimis malum tolerari potest ad impediendum maius, secundum regulas ordinarias caritatis. Imo, nec tenetur om­ nia mala impedire quae absolute coercere posset, si nimium onus ac diligentiam ad hoc applicare deberet cum mediocri tantum utilitate pro bono communi. Applicationes: 1. 2. Circa tolerantiam domorum prostitutionis in particulari, dis­ putatur inter moralistes num ea liceat Statui, aliis affirmantibus, praesertim inter antiquiores cum S.Augustino et S.Thoma, propter maiora mala impedienda; aliis negantibus, maxime cx recentioribus plerique, quia non iam sint motiva quae antiquitus tolerantiam sua­ debant vel permittebant. In hac re opinamur sententiam severiorem esse sustinendam nos­ tris temporibus; etenim, auctoritas publica, constituta ad defenden­ dum et promovendum in quantum possit bonum commune, nequit illud nisi invita tolerare, ideoque in solo casu in quo moraliter sibi evadat impossibile remedium, vitata qualibet specie protectionis. Iam vero, circumstantiae temporum superiorum in quibus multi existima­ bant tolerantiam fuisse minus malum quam abolitionismus, quia in­ ducto abolitionismo incocrcibiliter in publicum proderetur vitium quod per tolerantiam recluderetur in prostibulis, secundum indicium plurium peritorum, quibus assehtimur, mutatae sunt. Non licet invocare argumentum auctoritatis, v. gr. S. Augustini vel S.Thomae in contrarium, quia adi uncta quae fundabant opinio­ nem eis attributam, diversa fuerunt; ceterum, argumentum aucto­ ritatis a duobus fere saeculis potius stat pro abolitionismo. Et iure, ut videtur; nam Status habet media vigilantiae el repressions suf­ ficientia ut tollat, si velit, scandalum translatum a prostibulis clausis ad plateas. Accedit quod numerus prostitutarum mulierum fortasse non attingit quintam partem carum quae accedentibus ultro copiam sui corporis faciunt in locis secretis. Perversiones sexuales saepe satisfiunt in prostibulis, unde neque periculum earum existet maius ob prostibula clausa. Maior quoque protectio contra morbos Vene­ reos saepe invocata, caret solido fundamento, nam vigilantia publica circa mulieres “adnotatas” vix exercetur efficaciter ad impediendum contagium. Hinc censemus regimen abolitionismi imponendum esse ubique, sublata tolerantia, dummodo simul augeatur vigilantia publica prat14 Leo XIII, Encycl. Immortale Dei: ASS IS (1885) 163. OFFICIA I'KiNdpcM \ 237-238 249 sertim in locis suspectis, ct scandala patentia severe reprimantur, ad­ hibita quadam conniventia passiva erga prostitutionem vere clandes­ tinam, etsi servitio vigilantiae fortasse perspectam Imo, etiam si vigilantia non augeretur dum applicaretur regimen abolitionisticum, non immerito quaereretur num in societate, prout hodie est con­ stituta cum tot scandalis publicis, non optandum esset pro abolitio­ nismo; sane damnum tot iuvenuru ruricolarum sexus masculini, qui occasione servitii militaris, studiorum, visitationis civitatum, etc., ex­ periuntur vitium, solum quia habentur prostibuta consituta, praeva­ lere videtur damno imminenti cx clausura prostibulorum, quamvis eorum incolae relinquantur sine speciali vigilantia °. Ad d): Morum honestatem, quae adeo confert ad bo­ num commune promovendum et conservandum, fovere debet Status, itemque religiositatem civium procurare, utpote quae ad finem eorum) integrum et ad ipsam utilitatem temporalem reipublicae maxime spectat. Huic autem religiositati coope­ rari debet; per se protegendo veram religionem, sci. catholi­ cam quam ipsemet Status profiteri debet, excluso quolibet favore religionibus falsis et impedita earum externa propa­ gatione vel manifestatione; per accidens vero, ubi id obtine­ ri nequeat saltem sine maiori incommodo, tolerando cultus acatholicos intrinsece non offendentes legi naturali vel, ubi amplius pro tempore obtineri nequeat, protegendo liberta­ tem conscientiae et professionem religionis honestae cuiusli­ bet a civibus libere eligendae. Status nequit quidem coercere ad acceptandam fi­ dem catholicam, utique vero ad impediendam oppositionem contra cius praedicationem vel acceptationem, ct ipse debet per se religionem catholicam profiteri, quamvis per accidens ad maiora mala vitanda possit aliquando a tali professione explicita abstinere, dummodo nihil Ecclesiae oppressivum vel legi naturali contrarium decernat. Applicatio: 238. 2. In particulari providere, inter alia, debent: a) in ordine oeconomico, ne operarii careant convenienti labore ad assecuranda media vitae; ne divitiae nationis inconvenienter sint distributae; ne ipse Status dives abutatur tributis col­ lectis a civibus depauperatis, magnam ve catervam officialium publicorum sustineat sine utilitate, et potius cum detrimento civium30; /?) in ordine sociali, ne centralizatione nimia acti-35 *38 35 Cf. M.Zalba, La prOstituciôn ante la moral y cl derecho (Madrid 1942); J.Carnot, Au service dc l’amour p.183-210; Vermeersch, De castitate (Ro­ ma 1919) 212-213; Noedjn-Schmitt, Dc sexto ct natif) praecepto 18; L.Sche­ min', Considerasioni morali sulla tollcransa del m'cretricio: Miscell Vermeersch Il (Rom a 1935) Appendice 7-42. N.M.Boiron, La prostitution dans l’histoire, devant le droit, devant l’op'nion (Paris 1926). 38 Cf. A.Pildain, '1res deberes fundamentales. Ante cl gravisimo problema: de la carcstia de la vida (Las Palmas 1947); RevIntSoc 5 (1947) 215-219. P.N.Zammit, Realismo sociale. 1 ntervento délia Stato ncl camp? économieo 250 DE QUARTO PRAECEPTO vitatum, vel inneccssaria nationalizatione magnorum negotio­ rum, convenientem libertatem civium singulorum et societa­ tum inferiorum restringat, abutens sua auctoritate et nocens prosperitati publicae, quae sufficientem libertatem et initiativam privatam opportune normatam omnino requirit37; γ) in ordine iuridico, ut itira personarum inviolabilia sancte tuea­ tur, ct nativam libertatem non plus coarctct quam quod bo­ num commune exigit38; S) in ordine religioso, ut veram reli­ gionem profiteatur, et falsis nullum favorem directe conce­ dat ; vel libertatem conscientiae publicam tueatur, ubi vera religio officialiter nequit unice sustineri30. Tolerantia politica seu tolerantia cultus in thesi ab Statu catholico probari non potest; in hypothesi hodierno­ rum adiunctorum vix non semper aliquo gradu permittenda est, quanta fieri possit moderatione. Explicatur: Tolerantia politica seu cultus dicitur ea agendi ratio auctoritatis publicae qua exercitium religionis falsae permit­ titur in Statu catholico, propter necessitatem impediendi alia mala maiora, quin approbetur in se nec foveatur nec ullo modo aequiparetur religioni verae seu catholicae ; dum reli­ gio catholica agnoscitur, et in iure habetur, et exercetur ab ipso Statu, prout sibi est obligatorium. Non est confundcn-*37 239. 3. (Ang 27 [1950] 267-284) resumit hoc modo (p.282-284) interventionem positi­ vam Status in re oeconomica: “l.° Lo Stato deve rispettare e tutelare i diritti della Persona umana e rendere agevole il compimento dei suoi doveri. Λ ciô occorre allo Stato il potere per prevenire gli abusi, costringcre i recalcitranti e punire i delinquenti. 2.° Lo Stato deve promuovere le associazioni professio­ nali, ed incoraggiare Ia collaborazione ddle diverse classi sociali. 3.° Lo Stato deve creare quelle condizioni materiali di vita, senza le quali una ordinata società non puo sussistere, fornendo lavoro ai soci. 4.° Lo Stato deve procnuovere una equa ripart'zione dei béni fra le singole clasi, perché si servi integro il bene commune dell’intera società. 5.° Lo Stato deve indurre i possidenti di maggiori capitali, the vanno continuamente aumentandosi con danno altrui, ad assumersi quelle responsabilità necessarie al bene commune e provenienti dall’aspetto sociale della proprietà, specificando con cura all’occorrenza die cosa sia lecito e che cosa illecito nell’uso dei propri béni”. 37 Cf. Pius XII, Allocutio ad UNIAPAC: AAS 41 (1949) 284-285; Azpiazu. in Commentario ad Allocutionem : FomSoc 4 (1949) 454-460; A.Brucculeri, L'illuswnc délie nasionaliscasioni: CivCat 3 (1949) 152-157. “ Plures elaboratae sunt declarationes iurium hominis: In Organizatione na­ tionum unitarum (cf. Ilechos y Dichos 24 [1949] 133-139.185-188.245-249); in Conversationibus catholicis ad San Sebastien (cf. RazFe 140 [1949] 398-418. 440-443), ab Actione catholica in St.Foederatis (cf. Ecclesia 7 [1947] 1,201202), etc. Quoad sanam libertatem preli in particulari, cf. Pius XII, Allocut. participantibus Conventui international! scriptorum ephemeridum catholicarum: AAS 42 (1950) 251-257; E.Pla v DERIEl, L tt. pastor, de die preli catholici (Toledo 1950); E.Guerrero, La Ibertad de prensa: RazFe 14 1 (1950) 341-358. » Cf. E-GuKrrero, EI Estado laico como ideal de regimen politico cristiano: RazFe 142 (1950) 341-354; 143 (1951) 29-44.140-156; A.MessinEo, Liberta re­ ligiosa e libertà de coscicnsa: CivCatt 3 (1950) 236-247; Id., Tolleransa t intollcransa: ibid. 4 (1950) 562-573; F.Gon>zài.Kz Coujdero, Estado catôlico UCler 44 (1951) 154-161, OFFICIA PRINCIPUM N.238-239 251 da neque cum tolerantia dogmatica, seu indif ferentismo reh gioso absoluto, omnino reiciendo et ab Ecclesia damnato40, quae omnes religiones existimat aeque bonas, ideoque aequo favore prosequendas ; neque cum tolerantia civili seu priva­ ta, omnino probanda, qua homines errantes diligimus, dum eorum errores excutere conamur. In thesi ab Statu catholico probari non potest; “pu­ blica enim potestas propter eorum qui reguntur utilitatem constituta est; et quamquam hoc proxime spectat, deducere cives ad huius, quae in terris degitur, vitae prosperitatem, tamen non minuere sed augere homini debet facultatem adi­ piscendi summum illud atque extremum bonorum, in quo fe­ licitas hominum sempiterna consistit ; quo perveniri non pot­ est religione neglecta” 41. E contra religionibus falsis, utpote quae obiective sunt verum malum pro societate, nullus favor praestari potest ab Statu catholico. In hypo thesi hodiernorum adiunctorum vix non sem­ per toleranda aliquo gradu; etenim, quamvis relate ad ali­ quem Statum vel nationem in particulari maius bonum es­ set plane reprimere omnes religiones falsas et non permitte­ re nisi unicam veram, quam omnes fere exerceant, posita interdependentia in dies maiore Statuum ad invicem, bonum magis commune Ecclesiae universalis suadere videtur, ut mala magis particularia verae religionis in quibusdam natio­ nibus toleranda sint, quanta fieri possit quidem moderatione, ludicium, autem, istius h)rpothesis verificatac, in singulis ca­ sibus S.Scdi remittendum est. Ecclesia, sine ulla inconsequentia: a) optat libertatem cul­ tus in quibusdam regionibus ubi vera religio non admittitur, quia veritas habet ius sese exhibendi et imponendi ubique ; ideo dicebat recenter Pius XII : /3) condemnat thesim Status aconfessionalis, et tradit (D 1777) etiam “aetate hac nostra [expedire] religionem ca­ tholicam haberi tanquam unicam Status religionem, ceteris quibuscumque cultibus exclusis”; nam veritatis et erroris non potest esse eadem condicio, ct bonum universale nullatenus exigit aconfessionalismum in illis Statibus quorum cives plerique profitentur veram religionem catholicam42; y) non ad40 I) 1751 1716; cf* Leo XTT, Encycl. Libertas: ASS 20 (1S87) 604. 41 Leo XIII, Encycl. Libertas: ASS 20 (1S87) 605. 12 Fautores huius aconfessionalismi falsi et funesti iure arguit de inconse­ quentia Leo XIII; dum enim Ecclesiam, veritatis fundamentum et incorruptam 252 e DE QUARTO PRAECEPTO mittit hypothesim condicionum, etiam in omnibus catholici nominis regionibus hodie valentium, propter quas laudabili­ ter lege caveatur “ut hominibus illuc immigrantibus liceat pu­ blicum proprii cuiusque cultus exercitium habere’ (D 1778), ' utpote quod in se malum est, et nocet supremo bono spiri­ tuali civium cui mediate consulere debet Status, ct ipsam pa­ cem et bonum temporale perturbat sine ullo titulo iuridico vero; δ) aliunde, licet nunquam explicite manifestaverit adiuncta hodierna talia esse, quae ubique suadeant hypothe­ sim tolerantiae cultus saltem Christiani, practice hoc critérium admisit vel in pluribus regionibus maxima ex parte catholi­ cis, et principium generale minoris mali tolerandi propter maius vitandum ad hanc rem applicavit: “Materno indicio Ecclesia aestimat grave pondus infirmitatis humanae; et qua­ lis hic sit, quo nostra vehitur aetas, animorum rerumque cur­ sus non ignorat. Ilis dc causis nihil quidem impertiens iuris nisi his quae vera quaeque honesta sint, non recusat quomi­ nus quidpiam a veritate iustitiaque alienum ferat tamen pu­ blica potestas, scilicet maius aliquod vel vitandi causa malum vel adipiscendi aut conservandi bonum" ‘3. Et quamquam “di­ vini cultus varia genera eodem iure esse, quo veram religio­ nem, Ecclesia iudicat non licere, non ideo tamen eos damnat rerum publicarum moderatores, qui, magni alicuius aut adipiscendi boni, aut prohibendi causa mali, moribus atque usu patienter ferunt, ut ea habeant singula in civitate lo­ cum” Ratio utriusque asserti cx supradictis satis patet: sane tolerantiam cultus in thesi probare acquivalct indifferentismo religioso theorico, qui est gravissimum peccatum contra fidem ; eam vero in hypothesi hodierna patienter ferre, ad­ hibitis quidem cautelis ad limitandum malum quantum fieri possit, plerumque suadet non tam condicio hominum nostri temporis, quae manifestationes vitae religiosae foro intimo personali relegari exigat, quam interde pendentia nationum, propter quam bonum maius ct universale Ecclesiae requirit ut damnum minus et particulare patiamur, ad vitandas sus­ piciones, timores licet in fundatos, persecutiones quae gravius morum magistram dc impatientia arguunt, propterea quod flagitiosum tolerantiae genus repudiat, ut debet, ipsi liberam sinere Ecclesiam passim recusant. Encycl. LibrtW ASS 20 (1887) 610-611. 41 Leo XIII, Encycl. Libertas : ASS 20 (1887) 609; cf. S.Thomas, 1 q.19 u 3 44 Leo XIII, Encycl. Immortale Dei: ASS 18 (1885) 174, OFFICIA PRINCIPEM \ 239 2-50 ”>53 nocumentum afferrent bono generali. Indicium autem authen­ ticum de vcrificatione hypothesis in casibus singularibus spectat ad S.Sedem. Falsum est ct rciciendum principium liberta· lis cultus et aconfessionalismi officiatis Statuum, quod formalittr vel aequivalenter fundatur in atheismo, et omnes religiones in eodem plano collocat; Status, ut tales, debent per se profiteri religionem catholicam, non aliter atque cives; tolerantia autem cultus falsi, quin ipse cultus probetur vel intendatur, ad vitandum maius malum vel conservandum bonum proportionatum permitti potest ubi condicio­ nes temporum ita requirant; et in eo lex humana “neque vult mala fieri neque vult mala non fieri, sed vult permittere mala fieri, ct hoc est bonum” *. Applicationes: 1. 2. Illicitum est perturbare exercitium cultus falsi ab auctoritate legitime tolerati; nam licet nemo habeat ius obiectivum ad malum, habet ius ut non perturbetur dum dictamini conscientiae invincibili­ ter erroneae obtemperat sine ulla aggressione, ne materialiter quidem iniusta, erga alios privatos. Inde fluit quod damna quoque, tali indis­ creta aggressione causata, reparanda sintΙ INTO PRAECEPTO dc, agimus dc suicidio, tam directo quam indirecto, dc autolaesionc, de abbreviation e vitae ct incuria eiusdem conservandae ac dc exci­ tatione mortis (a.2). De dominio in VITAM ad vitam conservandam convenienti diligentia per remedia ordinaria, quin sit obligatus ad extraordinaria. Cf. n.254. Ad rem Pius XI (D 2246): “Ceterum quod ipsi privati homines in sui corporis membra dominatum alium non ha­ beant, quam qui ad eorum naturales fines pertineat... id Christiana doctrina statuit, atque ex ipso humanae rationis lu­ mine omnino constat”. Applicatio: Ad conscn’andam vitam bonaque ad eam principa­ Sunirna rerum dicendarum: Tria sunt principia fundamentalia circa domi­ nium in vitam humanam, nimirum quid Deo, quid unicuique, quid aliis horninibus vel societati competat. Sint ergo totidem propositiones. 243. 1. Deo, eique soli, competit dominium perfectum in vitam humanam. Deo competere dominium est manifestum, quia ipse est auctor tam corporis quam animae, et quia vita humana est to­ taliter ad gloriam Dei ordinata, et quidem dum est in terra per fidele servitium ei praestitum iuxta divinum beneplacitum1. Consonat S.Scriptura, Deut 32,39: “Ego occidam et ego vivere faciam”; Sap 16,13: “Tu es enim, Domine, qui vitae et mortis habes potestatem”. Hoc dominium perfectum, attingens ipsam hominis sub­ stantiam, esse Dei cxclusivum, similiter patet ex eo quod ho­ mo non ordinatur in ullam creaturam, sed in solum Deum tanquam in unicum finem suum immediatum. Applicatio: Nullus homo, nullaque potestas humana potest directe disponere de substantia hominis, ideoque de vita cius, nisi cx aucto­ ritate sibi facta a Deo. e 244. 2. Quilibet homo habet dominium utile et admi· nistrationem propriae vitae. Tn hac propositione negative innuitur hominem non ha­ bere dominium sui directum, quod patet ex praecedenti pro­ positione. quia nimirum totum esse a Deo accepit et Deo red­ dere tenetur, quando et prout velit illud repetere. Quod autem positive asseritur, patet ex destinatione hominis personali et inviolabili ad merendam vitam aeternam per exercitium sua­ rum virium et facultatum, ad modum villicantis cui commis­ sa sunt plura vel paucior^ talenta, ut negotietur ad finem supernaturalem donec venerit Dominus rationem repetiturus (cf. Lc 16,2), quin possit in hoc proposito ulla humana po­ testate directe perturbari. Ex eo autem quod homo habeat administrationem suae vitae sequitur, eundem obligatum esse 1 Cf, Bam crini-Pai.miKhi, tr.6 sect.5 n.20f lia homo potest vim adhibere contra iniustos aggressores; secus enim dominium eius saepe esset illusorium. Cf. infra, n.262. 245. 3. Auctoritas publica habet ius cruentae puni­ tionis contra insignes malefactores, quorum crimina mitius punita in discrimen conicercnt publicum ordinem et securi­ tatem. Sive igitur Deus dominium suum communicet in his adiunctis auctoritati publicae cui boni communis custodia commissa est, sive in vindicanda iustitia ipsa ponat actionem duplicis effectus legitimam, certum est quod, exigente bono communi, auctoritas suprema habet ius gladii in insignes malefactores (cf. n.259). De suicidio, mutilati one, CURA VITAE Positivistae et inatcrialistae moderni, vel generalius quotquot lumen fidei extinguunt et supernae retributionis spem aspernantur vel derident libenter et leviter philosophos stoicos et cpicureos imitan­ tur, et suicidium legitimare volunt tanquam medium vitae molestias fugiendi vel dedecus intolerabile vitandi, quasi homines ad felici­ tatem vel gloriam terrenam essemus destinati, et non ad felicitatem ct lucem obtinendam per crucem ad imitationem divini Redempto­ ris. Nec vprentur a[>ologiani suicidii in fabulis romanensibus, in theatro, in cincmatographo audacter proponere. Contra hos aliosque pusillanimes, qui existentia onerosa ct inutili obruti vitam fastidiunt et supprimere volunt, vim orationis, consilii, boni exempli et occulti sacrificii ignorantes, stat irrefragabile principium : suicidium est illicitum 1 ’ 246. I. Suicidium est actio vel omissio quae ad mortem propriam causandam natura sua ordinatur. Dicitur: Actio vel omissio, siquidem potest haberi suicidium sive positive aliquid moliendo ad vitam destruendam, sive nc1 Cf. A.Bayet, Le suicide et la trtorale (Paris 1922); G.Rutten, Le suicide (Paris 1932). THÏOL, MOB, 2 ? 258 DE QUINTO PRAECEPTO gative subtrahendo media et providentiam necessariam ad eam conservandam. Ad mortem causandam ordinatur natura sua seu in re ipsa, ita ut mors sit effectus per se huiusmodi actus, ct non solum in intentione agentis, quae sic malitiam quidem suicidii contraheret, sed suicidium non causaret. in: a) directum, quod in se inten­ ditur et cx actione libere posita sequitur; unde mors est volita sive ut finis sive ut medium, et actio ponitur cum intentione mortis; haec autem intentio potest esse tantum implicita, i.c. explicite non intendens nisi actionem ex sua natura immedia­ te et exclusive ordinatam ad mortem et ut talem cognitam, in qua tunc intentio mortis implicite continetur; b) indirectum, quod in se non intenditur neque ut finis neque ut medium, sed praevidetur verisimiliter aut certo se­ cuturum ex aliqua actione vel omissione in se non immedia­ te, vel saltem non exclusive, ordinata ad suicidium. 248. III. Principia. 1. Suicidium directum a) est gra­ ve peccatum contra iustitiam erga Dieum et societatem, cari tatemque erga seipsum, b) si causetur privata auctoritate. Di­ citur : Si causetur privata auctoritate; ut abstrahamus ab illis casibus in quibus, ex mandato Dei vel alius auctoritatis legi­ timae, quis se occideret, ut dicemus in secundo principio. Ad a): Esse peccatum palet., quia offendit legi tum na­ turali, tum divinae tum ecclesiasticae. Naturali, quia destruc­ tio alicuius rei est actus dominii, et suicida, cui sola competit utilitas, sibi arrogat ipsam substantiam vitae, eam subtrahens a dominio divino. Divinae, quia iteratis vicibus Deus sibi vin­ dicat supremum et exclusivum hoc dominium, non solum in V.T., incipiendo a praeceptis decalogi3: “Nemo enim nos­ trum sibi vivit, et nemo sibi moritur. Sive enim vivimus, Deo vivimus ; sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vi­ vimus sive morimur, Domini sumus” (Rom 14,7-8). Eccle­ siastica prohibitio indirecte manifestatur in privatione sepul­ turae ecclesiasticae et suffragiorum lata contra suicidas (c.l240,3.°), in reprobatione librorum qui suicidium licitum statuunt (c.l399,8.°), etc. 247. II. Dividitur ■ 41· r·· — • “Restat ut de homine intclligamus quod dictura est: twn occides. Nec ai terum, ergo, nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem, occidit" (S.Augustinus, De civitate Dei 1.1 c.20: MI, 41,35). suicidium. n.246-248 259 Esse peccatum grave patet similiter ex consideratione virtutum quas laedit ; nimirum, iustitiam commutativam re­ spectu Dei, auctoris et domini vitae humanae; iustitiam le­ galem respectu societatis cui insertus est homo tanquam mem­ brum, subiectumque quoad aliquas operationes ct servitia eidem praestanda ; caritatem erga seipsum, agens contra in­ clinationem naturalem a Deo inditam ad sui conservationem, violenterque tollens permagnum beneficium Creatoris et con­ dicionem omnium aliorum bonorum, tam in ordine naturali quam in supernatural!, sine quo non est progressus in vita morali et spirituali, in paenitentia, in caritate, in meritis pro vita aeterna. Accedunt sanctiones Ecclesiae, quae praesupponunt grave peccatum (c.986.2218 § 2), irregularitas sci. cx delicto, quam incurrunt qui “sibi vitam adimere tentaverunt” (c.985,5.0), privatio sepulturae nisi signa paenitentiae aliaeve circum­ stantiae excusantes ab hac poena vindicativa concurrerint (c.2291,5.0), remotio ab actibus legitimis ecclesiasticis (c.2350 §2). Ad b): Cum Deus sit Dominus absolutus vitae huma­ nae, potest, iuxta suum beneplacitum, de ea disponere, ideoque iubere alicui suicidium ; tunc non solum posset, sed etiam deberet quis seipsum occidere. Sunt qui ita inter­ pretantur actus quorumdam martyrum, qui seipsos in ignem aliave tormenta lethalia proiecerunt, ut SS.Apolloniae, Pe­ lagiae, etc. ; sed verius, fortasse, haec facta explicantur ex erronea conscientia, sanctissima intentione animata 4. Num liceat criminali seipsum occidere cx imperio et in exeeutionem sententiae auctoritatis publicae, controvertitur. Plerique 8 censent hoc esse vetitum propter crudelitatem et odiositatem actionis, quae suicidii quoque fert similitudinem, et hanc sententiam S. Alfonsus** communiorem vocat ; sunt, tamen, multi qui non audent certo dam­ nare ut illicitum suicidium commissum in exeeutionem sententiae iustae auctoritatis publicae \ Certe licitum est ponere quasdam ac­ tiones in se indifferentes ct ad mortem subeundam praeparatorias, verbi gratia aperire os quando venenum in illud est infusurus car­ nifex, conscendere sine reluctatione tabulatum supplicii, etc.; sed inde nondum concluditur, quasi a pari, ipsa illatio mortis tanquam licita; 4 Cf. Lessius, Dc iustitia ct iure 1.2 c.9 n.23. s Luco, Dc iustitia ct iure d.10 n.ll; Lessius, De iustitia et iure 1.2 c.9 ' n.26. * Th. mor. 1.3 η.369. 1 Sic v.gr. post Vazquez, In 1-2 d.I73 c.3, qui eam admisit ad fugiendam mortem minus crudelem, et S.Alfonsus qui probabilitatem admisit (1.3 n.369), etiam ex recentioribus Mexkelbach, II.350; Prümmer, 11,112; Genicot-Salsmass, 1,361; Tanquerey, 111,271. 260 • ·. E PE QUINTO PRAECEPTO certe ex eo quod sententia mortis iustc feratur, nondum sequitur quamlibet actionem per quam execution! mandetur esse licitam. Applicatio: Nulla unquam est causa rationabilis suicidii: non vitae praesentis miseria, quae est optima occasio ad purificationem, pacnitentiam, imitationem Christi, praeparationem ad regnum Dei, ad quod per multas tribulationes introeundum est ; non dedecus ct inho­ noratio maxima, quae tollitur per mortem, sed maiori poena ct de­ decore gravatur, addendo ad infamiam plus minus imaginariam vitae tempora.is, infelicitatem mortis aeternae; non virtus vel status gra­ tiae conservandus, quia suppetunt alia media certissimae efficaciae si quis faciat quod est in se, et non sunt facienda mala ut eveniant bona; ceterum status gratiae in suicidio non conservatur nisi prop­ ter erroneam conscientiam; non assecuratio boni communis, propter quam capti v. gr. ab hoste scipsos perimant, prae timore revelandi in tormentis secreta bellica summi momenti, idque ne de mandato qui­ dem auctoritatis suae nationis, quae non habet potestatem in vitam innocentium. Ista aliaque motiva adduci solita ad iustificandum suicidium, arguunt fidem aut male fundatam (in ultimo casu), aut plerumque valde debilem vel nullam; idcoque nihil mirum quod, decrescente religiositate ct christianismo, augeantur suicidia ct in­ terdum laudibus celebrentur. 249. In praxi frequentia suicidiorum notabiliter aucta est inde a saeculo XVIII, progrediente irreligiositate populorum et faventi­ bus commotionibus socialibus et politicis8. Pastor animarum multum insistere debet in spiritu fidei et fortitudinis christianae fovendo, animumque simul apertum habere ad causas particulares singulo­ rum temporum percipiendas, ct ad indicata a sociologis remedia simul applicandav. 250. 2. Suicidium indirectum, eiusve periculum pro­ ximum libere susceptum, ex causa proportionata a) non est illicitum, et b) potest esse obligatorium. Causa proportionata est: si agitur de ipsa morte subeun­ da, bonum aliquod vitae comparabile vel excedens, sci. vel bonum publicum quod praestat privato, vel bonum spirituale virtutis, scientiae, progressus culturalis, etc., vel ipsum bo­ num minuendi crudelitatem mortis, praesertim si aliqualis spes adiungatur eam evadendi. Si vero agitur de solo pericu­ lo mortis, quo minus certum sit hoc et magis remotum, eo minor causa requiritur, idcoque potest interdum sufficere ra­ tio maioris salarii percipiendi, minor defatigatio corporalis, etc. 8 Dum medio aevo suicidium rarissime locum habebat, sacculo XIX plus quam 45.000 hominum quotannis in Europa seipsos occidebant; ex his olim fere 85 % erant viri, deinde tantum 60 %. Anno 1930 suicidio peribant ex 100.000 civium: 39 in Austria, 30 in Checuslovachia, 29 in Germania, 26 in Helvetia, 19 in Gallia, 16 in Anglia, 15 in Statibus Foederatis, 10 in Italia et Canada, 8 in Necrlandia, 4 in Hispania et Irlanda. 0 Cf. A.Odonxe, II suicidio, cause c runedi (1947) 512-522; M.Hauwachs, Les causes du suicide (Paris 1930). .... SUICIDIUM 261 Vacat notare bonum effectum solum esse intendendum, eumdemque saltem aeque immediate ac mors vel mortis pericu lum debere ex actione bona vel indifferenti sequi. Ad a): Principium istud non est nisi applicatio ad ca­ sum particularem doctrinae generalis de voluntario in causa (cf. 1 n.67,8.9). Recurrunt ergo omnes considerationes ibi factae circa indolem causae, intentionem agentis, connexio­ nem actionis cum malo effectu praeviso, etc. In S. Scriptura referuntur casus suicidii indirecti, v. gr. de Sain- sone (lud 16,30) et Eleazaro (l Mach 6,43-47); vel pericula mortis voluntarie suscepta (1 Par 11,17-19), sine ulla reprobationis specie, d potius laudibus cumulatis. Ad b) : Obligatio adeundi certam mortem uni determi­ natae personae occurret rarius ; occurrere tamen potest v.gr. in bello, si agitur de aliqua actione in qua primi viam ape­ rientes certo perituri sint. Racilius autem habetur obligatio adeundi certum ct proximum periculum mortis, v.gr. in sacer­ dote vel medico qui ex officio debent ministerium suum prae­ stare personis sibi commendatis, in eo qui sic potest liberare a periculo personam maxime necessariam reipublicae vel pro­ priae familiae, etc., et generatim in quovis qui ex caritate tenetur praestare auxilium spirituale certo efficax et neces­ sarium, etiam cum periculo certo propriae vitae corporalis, proximo in necessitate extrema versanti, si non est alius qui possit et velit talem proximum a tali necessitate liberare. Re­ currunt ergo principia de caritate tradita in I, n.873s. Licet indirecte adire mortem certam: a) propter bonum publicum, v. gr. resistendo· in positione sibi assig­ nata vel impetendo aciem hostium in bello, etsi certo certius primi ex resistentibus vel impetentibus morituri sint; similiter dirigendo machinam bellicam in navem hostium ad securiorem effectum, vel incendendo aut submergendo navem quae iam iam manus inimico­ rum incidit, vel explodendo arcem proxime occupandam ab hoste, etsi in istis actionibus actum sit de vita dirigentis, et incendentis aut submergentis ct explodentis; b) propter bonum spirituale praestan­ tius, praesertim virtutis, ut in virgine quae ad vitandum periculum consensus in peccato, imo ad solam carnis integritatem illibatam ser­ vandam 10, se praecipitem dat c turri cum certitudine mortis11, vel Applicationes: I. 50 Merkelbach asserit (11,352) ncc virginem ad tuendam suam castitatem, nec quèinlibet ad fugiendam mortem terribilissimam per ignem, posse se prae­ cipitem dare e fenestra cum certa morte, sed solum cum periculo mortis, dum aliqua adsit spes evadendi, quia secus eligeretur directa occisio ut medium ad malum vitandum. Potius vero in illis adiunctis habentur aeque immediate libe­ ratio ab oppressione vel morte terribilissima et periculum certum mortis; hoc aditur dum ab alio disceditur, non per discessum, ideoque mors est indirecta. 11 Utrum debeat potius permittere se occidi quam violari, complures AA. ■*“·( 262 DE QUINTO PRAECEPTO MUTTI.ATIO SUIIPSIUS. N.250-. E in sacerdote qui se proicit in mare cum certa spe perveniendi ad puerum cumque baptizandi, sed cum securitate morali dc propria morte, quia impetus aquarum vd defectus virium impediet regres­ sum c) propter genus mortis mitius quaerendum, dummodo actio ad hoc posita vere habeat duplicem effectum simultancum, i.c. dummodo mors mitior eveniat dum crudelior vitatur; sic v.gr. licitum nobis videtur sc praecipitem dare cx alta turri ad fugien­ dam mortem terribilissimam in flammis vel sub vesania crudelis­ sima malefactoris iam aggredientis, quia praecipitatio habet aeque immediatum utrumque effectum sese liberandi a duriore ct incur­ rendi in mitiorem, causa autem in illis adiunctis existit rationa­ bilis ad suicidium indirectum; ceterum ipse naturalis instinctus hoc indicare videtur; facilius id licebit, ct in co consentimus Merkelbach (11,352) si aliqua spes affulgeat evadendi hac fuga ipsam mortem. 2. Licet adire periculum mortis: a) certum ET proximum: sem­ per propter bonum publicum, v. gr. cum sacerdos vel religiosa infirmaria vel medicus ultro assistit aegrotis hic contagiosa infectis; saepissime propter bonum spirituale quod sit vere praestans ct proportionatum, v.gr. missionarii ad praedicandum evangclium inter gentes infensas, personae caritate insignitae ad liberandum alium secus periclitantem de vita, aëronautac ct exploratores ad detegenda nova itinera vel explorandas cum utilitate sociali regiones igno­ tas, etc., per actum tamen qui certo sit in sc indifferens; imo, etiam pro bono temporali proportionate, praesertim ad ipsam mortem ali­ ter certam minus certam reddendam ; sic v. gr. damnati de capite quibus imminet mors inevitabilis, imo probabiliter etiam qui subeunt carcerem certo perpetuum ct durum n, possunt c fenestra alfssima prosilire, dummodo sit vera, licet exigua, spes successus felicisu. 3. Debet adiri periculum mortis a parocho ct medico cx officio designato, quibus petitur auxilium ab aegrotis morbo gravi ct gra­ viter contagioso infectis; similiter ab aliis sacerdotibus et medicis in casu necessitatis communis gravis, cui alii non possint occurrere; item ab eo qui proprio periculo temporali potest liberare alium qui est in periculo non libere suscepto corporalis mortis simul ct spiri­ tualis damnationis aeternae. Licet medico, infirmariae, sacerdoti, servitium praestare, vel etiam mere visitare ad consolationem, aegrotis contagiosis; mis· sionario, praedicare ct sponte profiteri evangclium etiam cum pericu­ lo mortis, imo ct permanere in regione in 'qua auctoritas publica quaerit missionaries ad mortem, ac etiam sc sistere tyranno, sub­ eundo occasionem moriendi, si hoc utile indicetur v. gr. ad conlirma4. (Lugo, Azor, Bonacina, Salmanticenses) affirmant apud S.Alfonsum (1.3 n.368); sed, secluso consensu in peccatum oppressoris, merum passive se habere sine resistentia inefficaci propter tantum motivum omissa, non videtur illicitum, ut plures pariter AA. sentiunt. Cf. Prümmer, 11,115. 13 S.Alfonsus, I.c., ii.366 contrarium iudicat, “quia nemo potest positive se occidere"; similiter opinatus fuit Bucceroni, 1,713 ct olitn Noldin, et opinatur adhuc Merkelbach, 11,352,2; sed fundamentum argumentationis videtur defi­ cere. u Sic plures AA.; cf. S.Alfonsus, 1.3 n.367. 14 Genicot - Salsmans, 1,362; Merkklbach, 11,352,3; Ferreres · MondbU, 1,487,9.° 263 tionem aliorum in fide vel ad maius malum impediendum; naufra­ go, balteum aereum vel tabulam iam arreptam cedere socio acce­ denti, quando uterque simul non potest in ea consistere, etsi prae­ videat certam mortem suam ; (aëronautac cum periculo vitaeI facerc explorationes in castris hostium, vel navem suam aliud vc tormentum bellicum cxplosivis onustam dirigere in obicctivum bellicum hostium cr.m certae mortis propriae praevisione; militi, in dccimationc liberato a morte, substituere alium super quem sors moriendi ceciderit, quia non ideo ipse fit causa suae mortis, sed qui decimat exercitum; criminali, se sistere indici ad vitandam persecutionem vel diffamationem aliorum, etsi praevideat mortem, quae ipsi eveniet non cx omissione fugae, sed cx sententia indicis; operario. periculo­ sam artem vel laborem exercere in fodinis, fabricis cxplosivorum. lectibus domorum, etc., sive propter necessitatem societatis, sive propter necessitatem vitae, sive propter notabiliter maiorem mercedem; agitatori taurorum, apte praeparato, suam artem prudenter exercere; ieiunanti ex causa publica, v. gr. obtinendi cessationem a vexatione iniusta concivium vel recuperandi itira suae civitati de­ bita, inediam protrahere usque ad magnum mortis periculum, ideoque servata intentione sumendi alimentum quando stomachus adhuc illud admittet ”. 5. TVon licet virgini seipsam occ’dere, ne opprimatur ab impudico viro eam iam iam arripiente, vel etiam ne consentiat in peccatum, quia sic vellet directe ct in se·. etsi non propter se, suicidium ; nec aegroto, qui potest alio modo sibi melius providere, sumere medici­ nam incertam, quae potest cum occidere vel sanare, ut per hoc reddat servitium humanitati, quia sic intendit periculum vitae in se ipso; nec acrobatae, funambulario, etc., propter futile motivum va­ nae gloriae, vitae facilioris gerendae, etc., exercitia valde periculosa volutationis, saltus mortalis, deambulationis super funem, excitatio­ nis ferarum in circo, ctc., peragere, nisi longa experientia ct apta praeparatione certi sint de sua dexteritate, quia secus non existit ratio proportionata ad tale periculum subeundum. Idem valet de his qui sumunt venena, si non sunt certi dc efficacia contravcneni praesto habiti; dc protrahentibus ieiunium sponsionis ct lucri causa; de his qui arti pugilari (boxeo) vacant siquidem est ludus inhu­ manus nulla ratione cohonestatus, et in se notabiliter periculosus, ut patet cx statisticis, ct in eo quaeritur periculum adversario cau­ sandum'4* ; quod a fortiori valet de sic dicta pugna libera11. 251. 3. Mutilatio suiipsius: a) si fiat ex necessitate vel convenientia totius individui, ad servandam vitam vel saniu Imo sunt plures quibus non est perspicuum utrum mors hoc modo sus­ cepta dicenda sit directe an tantum indirecte voluntaria. Cf. R.Brouillard, Suicide et f'âril de mort: Et 193 (1927) 697 nota; Il caso dal sindaco di Cork: CivCat (1020) 521-531. 14 Cf. J.Pereda, El boxeo: Hechos y Dichos 16 (1944) 41-44; 26 (1051) 186-187; B.Arroyo, El boxeo ante la moral: HCIer 37 (1944) 346-351; 373-378; E.Hill.man, The morality ob Boxing: TheolStud 12 (1951) 301-319; GC.Brenârd, The Morality of Prizefighting (Wash ngton 1952). ” De ea sic Excmus. Santos Olivera: “Dcclaramos que la lucha libre americana es un espectâculo inmoral, anticr stiano y escandaloso, y viene a constituir un verdadero duelo a tnuerte. salvaje y brutal" (Boletin diocesano de Malaga 3-5-1941). 264 ΠΕ QUINTO PRAECEPTO mutilatio suiipsius. n.251 tatem, est licita; sectes, b) mutilatio directa est peccatum, ex genere suo grave, c) indirecta, eiusve periculum proximum libere susceptum, ex causa proportionata non est illicita. Mutilatio intelligitur destructio alicuius membri vel sup­ *7 pressio alicuius functionis corporis, v.gr. per abscisionem manus, extirpationem oculi, resectionem canalium deferen­ tium vel tubarum fallopii ad sterilizationem, etc. ; ita ut dempta illa parte organica corporis, vel sublata functione, corpus iam non sit radicaliter integrum. Consideratur ut m.utilatio etiam destructio vel suppressio unius ex membris ge­ minatis eorumve activitatis, ut patet in exemplis positis. Specialem ct concretum usum, haud infrequentem, habet nostri· temporibus in castratione per ablationem glandularum sexualium (testiculorum vel ovariorum), ct praesertim in sterilizations sive viri sive mulieris (per sectionem vel ligaturam canalium deferentium viri vel tubarum feminae) propter motivum eugenicum1S vel medicum vel socialem”; item, progrediente chirurgia, in transplantatione membrorum ab uno in alium. Differt ab aliis operationibus in quibus integritas corporis non destruitur, nisi forte transitoria, v. gr. per ablationem partis cutis vel donationem partis sanguinis, quia cutis regeneratur ct sanguis reproducitur, ideoque corpus manet radicaliter integrum. Ex necessitate totius individui; proinde praescindimus a casu in quo mutilatio peragatur propter bonum caritatis erga proximum, v.gr. ad caeco oculum offerendum, vel etiam propter utilitatem propriam, sed obtinendam mediante mutilatione, v.gr. ad sublevandam miseriam per oculum alteri ven­ ditum. De quibus casibus infra. Ad a): In composito physico partes physicae sunt propter totum, eique subordinantur et in beneficium cius se­ cundum rectam ordinationem sacrificantur. Ideo licet partes vel functiones corporis sacrificare ad salvandum vel notabi­ liter allevandum totum corpus, et in hoc habetur actus pru­ dentis administrationis. Pius XI ad rem (D 2246) : “Ceterum, quod ipsi privati homines in sui corporis membra dominatum alium non ha­ beant, quam qui ad eorum naturales fines pertineat, ncc pos­ sint ea destruere aut mutilare aut alia via ad naturales func­ 18 In Statibus Foederatis primo inducta, praesertim in Germania viguit pau­ cis annis ex lege (14-7-1933) regulata, et in pluribus aliis nationibus per­ mittitur. Cf. Vallejo-Nâjera, La ascxualizaciôn de los psicôpatas (Ma­ drid 1934) c.l p.13-41. * Çf. Pn;s XI, Encycl. Casti connuhii: AAS 22 (1930) $62-565, 265 tiones se ineptos reddere, id Christiana doctrina statuit atque cx ipso humanae rationis lumine omnino constat”. Licet manum catena ligatam secare, ad mor­ tem vel longam ct difficilem captivitatem fugiendam; uterum cancro affectum extirpare; testiculos tuberculosi aliove morbo laborantes resecare vel radiis Rontgen aliave curandi ratione tractare etsi se­ quatur sterilitas, in quantum hoc sit necessarium vel vere utile ad bonum totius corporis, aut etiam ad curandas psychoses aliasve tendentias morbidas animi sub influxu corporis sustentatas. Appendi­ cem extirpare non solum cum sub inflammatione cius actuali vita periclitatur, sed etiam cum rationabiliter timetur periculum notabile cx eius subsistentia, nam quo minus apparet eius necessitas in or­ ganismo, eo facilius legitimatur extirpatio ex motivo non adeo gravi et urgenti. Applicationes: I. 2. /Von licet vascctomiam duplicem subire ad vitandum pericu­ lum generandi prolem taris gravibus affectam, et sic parcendum organismo familiari 'O, quia talis mutilatio neque est necessaria ad hunc finem, neque, si esset, adhuc liceret, siquidem non extenditur ad organismum moralem quod valet dc organismo physico, quia in morali partes non subiciuntur totalitati secundum suam substantiam. 3. Probabilius non licet extirpare uterum male affectum cx con­ ceptionibus praecedentibus, etsi sit periculum certum mortis si mulier denuo concipiat, nisi affectio morbosa creet matri molestias vel periculum independenter a praegnatione eventura. Benignius aestimat G. Kelly extirpationem licere, quia causa futurae distur­ bationis iam adsit in ipso utero male affecto11. Ad b): Cum homo non sit dominus sui corporis sed merus administrator, ct mutilatio directa disponat de mem­ bris vel functionibus, patet in ea attentari ab homine arro­ gationem dominii exclusivi Dei. Quae attentatio, utpote laesiva iuris divini, est per sc gravis, quamquam admittit parvi­ tatem materiae, v.gr. si quis sine causa partem auriculae vel articulum digiti abscindat. Pius XI tradidit quae supra, ad a) relata sunt, ct ap­ plicantur ad sterilizationem directam in propria persona. Et Pius XII: “Aegrotus subicitur teleologiae imma­ nenti a natura determinata. Ipse habet ius usus, limitatum a finalitate naturali facultatum et virium suae naturae huma­ nae. Quia est usufructuarius et non proprietarius, non habet > — * Fuerunt qui dicerent in Encycl. Casti connubii reprobari castrationem, non vero sterilizationem eugenicam; at nullo fundamento obiectivo ducti, id quod posterius confirmatum est pluribus responsis S. Officii. Cf. AAS 23 (1931) 118; 32 (1940) 73; Pastor Bonus 4 (1940) 323-324; Hürth, Ehc-Ensyklyka und eiiffentschc sterilisation: Schol 7 (1932) 564-567. Cf. etiam M.Riqvet. Castraciôn (Madrid 1951). ” Cf. TheolStud 8 (1947) 103. 266 DE QUTN’TO PRAECEPTO MUTILATIO SUIIPSIUS. n.251-252 illimitatam facultatem ponendi actus destructionis aut mutilationis, indolis sive anatomicae sive functionalis. Sed in vir­ tute principii totalitatis, sui iuris ad adhibenda servitia orga­ nismi sui in quantum est totum aliquod, potest disponere dc partibus individualibus ad destructionem vel mutilatio­ nem, dum ct in quantum hoc est necessarium ad bonum to­ tius” 22. Ex iure canonico fiunt irregulares ex delicto “qui seipsos vel alios mutilaverunt’’ (c.9S5,5.e), idcoquc agitur de pec­ cato per se gravi (cf. c.986). Applicationes: 1. /Vnn licet iuveni mutilare digitum ad fugien­ dum servitium militare, nam est destructio directa alicuius membri, et praeterea sine ullo rationabili motivo; neque pauperi brachium secare ad excitandam compassionem ct uberiores eleemosynas col­ ligendas; neque adolescenti qui vehementibus tentationibus contra castitatem agitatur, subire evirationem seu castrationem ad remedium, quia neque id est necessarium, neque obtinetur nisi per actionem laesivam iuris divini; neque coniugi, pondus filiorum ferre non va­ lenti, extirpare vel sterilisare organa generationis ad impediendam prolem futuram, propter easdem rationes modo datas. 2. Castratio euphonica quae dicitur, ad conservandam vocem infantilem peracta, invito vel consentiente ipso evirato, est illicita, quidquid aliquando fuerit dubitatum ”, ct Ecclesia nunquam eam approbavit, licet eviratos ad canendum admiserit cum in eo iam non aderat nisi opus misericordiae”. Ad c) : Concluditur argumento a fortiori ; si enim li­ cet mortem subire indirecte ex motivo proportionate, multo magis mutilationem. Applicatio: Licet probabilius se mutilare ad evitandam mortem iniuste intentatam ab alio, vitato tamen scandalo ct despectu do­ minii Dei in totum corpus. Nam in talibus adiunctis actio mutilativa est vere duplicis effectus, fugiendi sci., mortem dum mutilatur, ct subeundi mutilationem ; cooperatio vero cum iniusto aggressore aut nulla est, aut non nisi materialis28. 252. Quaeritur utrum liceant transfussio sanguinis, transplantationes cutis, oculi, glandulae genitalis, renalis, et cetera, ab uno in alium, sive ex motivo caritatis in bene22 Allocutio: AAS 44 (1952) 782. 33 Cf. S.Alfoxsus, 13 U.374; Benedictus XIV, Dc synodo d’occcsana 1.11 c.7 n.3. Contraria sententia fuit magnorum theologorum ut Luco, Dc iiutilia et iure d.10 n.23 et omnium fere modernorum. 34 Cf. P.Browe, Zur Gcschichtc der Enhnannung (Breslau 1936); M.Riqum, La castraciôn sec.2.* (Madrid 1951). 24 Sic plurcd AA. recte, apud I’rümmer (11,116 nota 96) citati, quamquam ipse ait: "non valeo capere quomodo ista sententia sit probabilis quoniam talu mutilatio est manifesta et proxima cooperatio ad peccatum alterius". 267 licium alterius, sive ad obtinendum commodum sibi per re­ tributionem utilem, sive ad ipsum corpus sive ad necessitatem vitae, v.gr. si quis plane surdus, sed optimo visu gaudens, det oculum caeco ut ab eo accipiat tympanum, si forte scientia medica istas transplantationes feliciter peragere poterit, vel si pauperrimus vitam miseram degens vendat oculum caeco ditissimo, ad facilius vivendum. Respondetur: a) certo licitam esse transfussionem san­ guinis ct transplantationem cutis, factas in tali proportione quae non creet periculum grave sanitati donantis ; nam in hoc non habetur ulla mutilatio, sed insigne opus caritatis, cum functio systematis sanguinei aeque pergat exerceri, et reli­ qua cutis corporis finalitati substantiali huius texturae suf­ ficienter provideat ; β) quoad mutilationes peractas ad per­ cipiendam pecuniam et alle\randam vitam nimis difficilem, habent quidem aspectum rectae administrationis, in qua pars pro toto sacrificetur, sed probabilius videtur non esse actum administrationis vel actionem duplicis effectus, sed actum dominii ct actionem unici effectus in se iniusti, etsi non prop­ ter se sed propter alium finem bonum quaesiti ; γ) quoad mutilationcs peractas ad compensandum membrum datum per aliud acceptum, ita ut in ipso corpore tandem utilitas et quo­ dammodo melior integritas functionum habeatur, potior ra­ tio favere videtur primo aspectu liceitati, nam magis parti­ cipant dc actibus rectae administrationis ipsius corporis; ni­ hilominus quia organum minus necessarium quod abscinditur est sanum, et non nocet corpori, eius ablatio vix potest dici immediate subordinata ad bonum totius, potius ipsa est no­ civa in se, etsi ad bonum ordinatur per aliam subsequentem ; nec fortasse efficaciter urgeri potest coniunctio moralis utriusque actus ablationis oculi et insertionis tympani, v.gr., quia revera coniunctio non est ex natura rei ulla, sed tota cx intentione agentium ; δ) quoad mutilationes peractas ex caritate, v.gr. donando oculum caeco patri familias cui est ma­ xime necessarius ad subveniendum proli, invocatur in justi­ ficationem coniunctio moralis, imo supramoralis et mystica, quae intercedit inter membra societatis humanae ct Corporis Christi mystici, sed nescio an iure id possit fieri, nam reve­ ra tali societati coniungimur non quoad nostram substantiam ct in essendo, sed quoad aliquos tantum actus et in operan­ do; iam vero in talibus donationibus disponitur de parte substantiae cum actu dominativo. Unde has omnes operatio- r ·. · 268 DE OUÏNTO PRAECEPTO EXOPTATI© MORTIS. N252-255 nes habemus ut illicitas, et in Encyclica Casti Connubii (D 2246) damnatas2C. dia extraordinaria applicanda, vel ad extraordinariam diligen tiam adhibendam, v.gr. quia est maxime necessarius familiae vel societati 2T. 253. 4. Abbreviatio vitae indirecta: a) si notabilis non est, licet ex qualibet insta causa; b) si est notabilior, requi­ rit proportionatam causam gravem, v.gr. necessitatem maioris salarii aliter non obtinendi ad alendos filios, vel convenien­ tiam animarum quarum cura libere vel ex officio geritur, etc. Ratio est quia in his nulla habetur abusiva vel imprudens consumptio virium, sed recta administratio. Quodsi quis sine iusta causa abbreviaret vitam notabiliter, v.gr. propter potum excessivum, etc., adhuc peccatum contra quintum mandatum vix esset grave; sed aliunde facile peccaret propter neglectas obligationes, scandalum, afflictionem familiae, etc. Licet religiosis vacare poenitentiis, interrum­ pere somnum, etc., ad augmentum devotionis, dominium passionum, reparationem peccatorum, etc., etsi inde notabiliter vires corporis patiantur; operariis, propter necessitatem familiae vel servitium so­ cietatis, vitrum conflare, metalla inaurare, fodinas mercurii exer­ cere. substandas toxicas elaborare aliaquc opera vitam abbreviantia perficere; sed auctoritati curandum est, ut praeiudicium horum la­ borum pro vita humana quantum fieri possit minuatur. 2. /Von liert per immoderata inania vel flagella,:ones vitam no­ tabiliter abbreviare; nec media ordinaria conservandi vel fortifeandi salutem infirmam negligere, utique extraordinaria sive propter sumptus, sive propter dolores, consequentias remanentes, etc., quam­ quam plura quae saeculis transactis fuerunt extraordinaria nunc facilia et communia evaserunt, 3. Peccant graviter contra obligationem conservandi vitam qui per crapulas, ebrietatem, valde immoderatam incontinentiam, abu­ sum morphii, opii et similium, imo et per admodum cxccssivas flagellationes, ieiunia, etc., vitam notabiliter abbreviant. Applicationes: 254. 5. 1. Cura vitae conservandae et administrandae imponit obligationem, ex genere suo gravem, positive pro­ curandi et applicandi media congrua; sed per se solum com­ munia, non valde difficilia, et per ordinariam diligentiam, hoc enim est munus administrationis a Deo singulis commis­ sum iuxta communem sententiam, nec vita temporalis per se cum maximo sacrificio protrahenda est. licet hoc possit fieri laudabiliter ; per accidens tamen potest aliquis teneri ad mc20 Sic censemus dicendum contra benigniores sententias insinuatas v.gr. i B.J.Cunninghan, The Morality of organic Transplantation (Washington 1944); (.McCarthy, sub eodem titulo: Irish Ecclesiastfcal Record 67 (1946) 192-1°?· Cf. Pius XII, Allocutio ad Conventum Histopathologiac: AAS 44 (1952) 781784.786-787. Plura de his et de interventibus psychochirurgicis in tractatu de obligationibus medicorum. 269 Peccat graviter qui profiter incuriam mannam amittit vel non quaerit media ad vitam propriam vel filiorum decore sustentandam; qui non procurat sibi statum vel officium congruum aut negligit laborem, cum non habeat unde secus vivant ipse ct alii suae curae commissi. Applicationes: 1. 2. Cultura corporis, apte instituta ct per exercitia sportistica sustentata, natura sita est bona, et ad optimos effectos vigoris pro­ ducendi et virium ad novos labores in servitio Dei reficiendarum apta. Eius autem moralitas in concreto dependet a fine ct circum­ stantiis in quibus exercetur; in quolibet casu sport debet cum ea mo­ deratione exerceri, quae bene prodat cum non haberi finem sui ip­ sius, nec corpus pluris aestimari quam animam, ideoque inserviat oportet perfectioni integrals hominis, non impediat vel coarctet infi­ mitatem vitae familiaris, nec sanctificationi dierum festorum ullate­ nus obsistat; insuper ita moderari debet, ut dum corpus perfecte evolvitur quin detrimentum patiatur propter excessus quosvis, ani­ ma nihil detrimenti patiatur propter pericula sive physica sive mo­ ralia, sed potius exercitio virtutum ditetur, spiritualizato ipso exer­ citio sportistico in lumine fidei et puritate intentionis “. 3. /Venio per se tenetur patriam deserere ut Consulat saluti, quaerendo clima benignius vel salubrius; neque operationi valde pe­ riculosae vel convalescentiae molestissimae se submittere; neque do­ lores extraordinarios in operatione non periculosa tolerare, si tamen casus iste eveniat unquam suppositis mediis hodiernis; neque vere­ cundiam maximam superare vel pudorem sacrificare, ad se commit­ tendum medico pro determinatis operationibus, etc. Per accidens ali­ quis teneri potest, propter specialia adiuncta personalia. 255. 6. Exoptatio mortis, servata debita submissione voluntati divinae, est licita, si fovetur ex motivo rationabili obtinendi bonum vel fugiendi malum quod cum terminatio­ ne vitae habeat proportionem ; imo, si oriatur ex motivo boni melioris est laudabilis et meritoria. Ratio est quia bonum vitae temporalis non est absolutum, sed aliis bonis sive ma­ terialibus sive praesertim spiritualibus cedit: ideoque, reten­ ta subiectione ad beneplacitum divinum ne ius Dei laedatur, ” Cf. C.Kelly, The Duty of using artificial means of preserving life: TheolStud 11 (1950) 203-220. B Cf. L.Fodor, Christiana cultura corporis cum speciali respect · ad modernuM sport (Claudiopoli 1947); B.J.Bickel, Rcl'giôn y déporte (Madrid s.a.): H.Carrksco, Cultura fisica (Burpos 1^47); E.Orriols. El déporte a la lue de In v^rdad moral (Barcelona 1951). Cf. efatn Pïus XII Allocutio: AAS 44 (1952) 868-876. R.Carpentier, Mens Sana in corpore sano. Sport et gymnasti­ que: NotivRevTh 75 (1953) 68-86. Phis aequo oblivisci videtur condicionem naturae lapsae T.Rody, Dcr Leib in dcr Herrlichkeit des Claubens (Munich 1947). Alii aperte aberrant a recta doctrina, v.gr. J.Bernard. Das Evangelium des Lfibes (Leipzig 1927): F.Hartung, Mensch und Sonne (Leipzig 1929); A Koch, Nacktl'ulturparodies (Berlin 1933). 270 occisio malefactoris, n.255-259 DE QUINTO PRAECEPTO secundum ordinem perfectae caritatis potest quis exoptare substitutionem boni pro bono aequali vel superiore. Applicatio: Licitum est desiderare mortem ad fugiendum grave ac diuturnum malum terrenum, v. gr. molestas vexationes continuas, vitam miseram, durum carcerem multorum annorum, etc., quia "me­ lior est mors quam vita amara’’ (Eccli 30,17); est tamen imperfec­ tum, ct praestat haec patienter tolerare intirtu mercedis aeternae vel propter imitationem lesu Christi. Laudabile est cupere mortem ex motivo vivendi cum Christo (cf. Phil 1,23), non peccandi amplius, non periclitandi de vita aeterna, etc. Non licet exoptatio mortis cx rebellione erga divinam dispositionem ct taedio vivendi, ex commo­ ditate fugiendi ordinarias vitae molestias ct praeoccupationes, etc. De homicidio Homicidium potest committi tum in malefactorem mortis reum, tum in iniustum aggressorem, tum in innocentem. Sed praeter ip­ sum homicidium sunt aliae formae laedendi gravius vel levius sa­ nitatem corporalem proximi, quae, servata proportione, eisdem prin­ cipiis moralibus reguntur. Summa rerum dicendarum: Tribus, igitur, articulis exponimus doctrinam circa occisionem vel aliam laesionem corporalem malefactoris (a.l), aggresso­ ris (a.2), innocentis (a.3). ARTICULUS I De occisione malefactoris 256. I. Homicidium intelligitur occisio hominis, i.e. de­ structio vitae humanae ab extrinseco per agentem humanum causata1. Quando ab auctoritate publica exercetur in male­ factores, dicitur punitio cruenta. 257. II. Differt in iure positivo quoad terniinologiam ct quoad rem a destructione vitae humanae, nam homicidium est destructio vitae humanae quoad evolutionem intrauterinam iam perfectae ct extra claustrum maternum positae; dum destructio vitae humanae est terminus generalior quod valet pro abortu, craniotomia aliisque formis destruendi vitam humanam intra claustrum maternum ante vel post plenam evolutionem intrauterinam. Sed in scientia morali 1 Cf. LBf.ndeb, Occisio directa et indirecta: Ang 28 (1951) 224-253, qui forma peculiari exponit et applicat conceptum occisionis. 271 principia indistincte applicantur cuilibet suppressioni violentae vitae humanae deliberate causatae, ideoque in occisione innocentis consi­ deratur etiam craniotomia ct abortus. 258. III. Dividitur in : a) directum et indirectum, sicut suicidium, prout actio occisiva sive ex natura rei, ut tali cognita, sive ex intentione explicita agentis, sive ex utraque simul ratione fertur in occisionem causandam, vel secus, ita ut mors praeter intentionem sequatur ex actione posita; b) simplex et qualificatum, prout nullam specificam malitiam specialem habeat, vel ad malitiam communem homicidii iniusti addat aliam novam, potissimum sacrilegii, occidendo sacerdotem aliamve pr,sonam publice sacram, et impietatis, v. gr. occidendo regem, consortem, patrem vel fratrem. Quaedam circumstantiae, nominatim homicidium proditorium et assassinium quod fit cx condicto, sunt mere aggravantes. 259. IV. Principia. Auctoritati publicae licet directe occidere malefactores propter crimen proportionate grave, de­ bito modo certo comprobatum. Dicitur: Auctoritati publicae, i.e. principi supremo alicuius so­ cietatis perfectae, eiusve legitimis mandatants quibus ius pu­ nitionis cruentae commissum fuerit. Licet; est, igitur, quaestio de ipso iure potestatis publi­ cae; nam quaestio facti, seu usus huius potestatis utrum ad­ hibeatur vel adhiberi debeat in casibus concretis, multum pen­ det a diversitate temporum, educationis civicae, etc., et diver­ sitas satis magna haberi potest in variis nationibus vel in eadem temporibus diversis. Crimen proportionate grave erit quaelibet ratio agendi quae vehementer perturbat pacem vel securitatem publicam, nec potest sufficienter cohiberi nisi metu cruentae punitionis; in modernis iuribiis pauca sunt huiusmodi crimina ; homici­ dium (cf. Gcn 9,6), attentatio immediata contra securitatem publicam, quidam abusus in bello, etc.2 Debito modo comprobatum, et quidem certo in cir­ cumstantiis ordinariis non habetur nisi secundum formam iudicialem consuetam ; in adiunctis extraordinariis servari 1 Cf. H.Küntt, Staat und Todcsstrafc (Münster 1934); O.ScniLLtxG, Die /tbschaffung des Todcsstrafcs: ThQschr 130 (1950) 21-27; S.Greiswald, Die Tudcsstrafe (Westheim 1948) qui bene extollit necessitatem criminis gravioris, ut poena capitis utiliter applicetur; sed dum reparationem iuris violati ponde­ rat, aequo minus fortasse considerat rationem securitatis communis et ulterio­ rum criminum vitandorum. m DE yUlNlO PRAECEKIO poterit indicium summarium vel summarissimum, sed sem­ per sententia mortis debet emanare a indice competenti, cui certo constet criminalitas rei, postquam ipsi reo data fuerit libera facultas sese defendendi. Ecclesia Waldensibus 3, istud ius negantibus vel inde- bite ad crimen seditionis restringentibus, in formula fidei hanc clausulam profitendam proposuit (D 425) : “De po­ testate saeculari asserimus quod sine peccato mortali pot­ est indicium sanguinis exercere” (cf. D 773.2245-2246). Ibus XII, dum explicat vel in ipsa condemnatione dc ca­ pite Statum “non disponere de iure individui ad vitam”, as­ serit, tamen, reservari “tunc potestati publicae facultatem privandi condemnatum bono vitae, in expiationem sui delicti, postquam suo crimine ipse se expoliavit suo iure ad vitam”4. Ipsa Ecclesia olim tradidit haereticos aliosque facincrosos brachio sacculari morte puniendos; quod non fecisset nisi Status haberet hanc facultatem. S.Scriptura, agendo de principe supremo ait : “Si autem I malum feceris, time; non enim sine causa gladium portat, Dei enim minister est; vindex in iram ei qui malum agit”, Cf, Ex 22.18; Lev 24.17: Consonatque traditio theologorum unanimis \ et confirmat praxis cuiusvis fere legislationis ci­ vilis. Ratio est quia auctoritati publicae commissa est a Deo Μ administratio ct tutela boni communis, ideoque etiam fa­ cultas punitionis cruentae et occisivac in malefactores in­ signes; sine ea enim bonum commune publicum non pot­ est consistere, spectata malitia ct audacia malefactorum, ut experientia non semel docuit. Imo, ipsa iustitia vindicative postulat in certis condicionibus, ut crimen morte dignum oc­ cisione criminalis luatur. “Aliter saepe ordo socialis laesus, ’ Fuerunt ahi quoque adversarii, ut Anabaptistae, Bentham, Beccaria, Spe· dalicri, quorum argumenta colligit ct refutat Cathrein, Moralphilosophit JI,677m. * Allocutio ad assistentes Conventui Histopathologiac: AAS 44 (1952) 787. 8 En S.Thomae testimonium (2-2 q.64 a.3): Occidere malefactorem licitum est in quantum ordinatur id salutem totius communitatis, et ideo ad illum solum pertinet cui committitur cura communitatis conservandae; sicut ad me­ dicum pertinet praecidere membrum putridum, quando ei commissa fuerit cura totius corporis. Cura autem communis boni commissa est principibus habenti­ bus public am auctoritatem; ct ideo eis solis licet malefactores occidere non autem privatis personis." Cf. ib. a.2.7; q.6S a.l et ad 2; q.108 a.3 ad 1; Con­ tra fjenht 1.3 n.146, etc.; cf. etiam M.Thiéi'ry, La justice doit-elle cesitr dt juger et de ptiiiirf: NouvRevTh 73 (1952) 466-482; I.Sicarp, l La pena capital ce un dE QUINTO PRAECEPTO Innocens, hoc loco, qui ex sua parte nullam causam po­ suit, neque aggressione saltem materialiter iniusta, neque ullo alio crimine, ut mors ei inferretur. Occisio vel mulilatio directa, per actionem sci. quae immediate dirigitur ad destruendam vitam vel membrum vel functionem naturalem, sive ex ipsa natura actionis bene per­ specta, quae nullum alium effectum immediatum habet, sive ex intentione agentis quae in occisionem vel mutilationem fertur, tanquam in finem (in se et propter se) vel in medium ad aliud (in se non propter se), nam actio in quantum est motus determinatur ex termino suo immediato27, sive ex utraque ratione simul. Pius XII expresse definivit eam esse quae “destructionem spectet, sive ut finem in se, sive ut me­ dium ad alium finem, per se forte nullo modo illicitum”23. Semper, ergo non solum si privata, sed etiam si publica auctoritate causetur; ct quodeumque sit motivum allegatum, etiam bonum publicum promovendum per exonerationem so­ cietatis a membris gravosis, ut, materialismo pervadente, non semel prolatum est. Ecclesia circa directam occisionem innocentium manifes­ tavit, et quidem attendens casum graviorem in quo interve­ niat mandatum auctoritatis publicae circa vitam inutilem sup­ primendam : “Num licitum sit, ex mandato auctoritatis pu­ blicae, directe occidere eos qui, quamvis nullum crimen mor­ te dignum commiserint, tamen ob defectus psychicos vel phy­ sicos nationi prodesse non valent, eamque potius gravare eiusque vigori ac robori obstare censentur. R. Negative, cum sit iuri naturali ac divino-positivo contrarium” 20. Pius XII nu­ per reaffirmabat : “Omnis homo... ius ad vitam immediate a Deo habet, non a parentibus aut a qualibet hominum so­ cietate vel auctoritate. Nullus ergo datur homo, nulla huma­ na auctoritas, quae exhibere conferrequc possit validum ti­ tulum iuridicum ad directe deliberateque pro arbitrio decer­ nendum de insonte homine... Directa igitur occisio illius vitae sine valor e quam vocitant, sive natae, sive necdum na­ ” Si terminus immediatus sit unicus “univoce determinat et designat directio­ nem quam motus habet. Si autem alicuius motus sunt termini aeque immediati plurcs hi ex sesc action’s tendendam et directionem univoce determinare ne­ queunt respectu unius ex illis pluribus. Talis univoca determinatio in tali cayu aliunde peti debet", sci. ex intentione agentis. Hürth: PcrMorCanL/it 40 (1951) 405-406. =* AAS 43 (1951) 838. Cf. L.Bender, Occisio directa ct indirecta: Ang 28 (1951) 224-253. ** S.Officium: AAS 32 (1940) 553-554. tae, magno numero ante paucos annos adhibita, nequit ullo modo defendi”30. Exinde colligit ibidem: “Insontis vita in­ violabilis est, eamque quomodocumque aggrediendo appetendoque, violatur una ex primariis legibus, sine quibus tuta hominum consuetudo dari nequit”. Et circa mutilationem, cui accedit vulneratio et quaelibet alia iniusta laesio, tradidit in particulari Pius XI, loquens de auctoritate publica, quia de ea aliqui specialiter dubitabant (D 2246): “Publici vero ma­ gistratus in subditorum membra directam potestatem habent nullam; ipsam igitur corporis integritatem, ubi nulla inter­ cesserit culpa... directo laedere et attingere [nullis] de causis possunt unquam”. Et posterius in concreto circa sterilizationem directam, quae ope radiorum Rontgcn vel vasectomia aliove processu fiebat, invocata teoria eugenica, ad fines per­ sonales vel ad bonum meliorandae stirpis, minuendi aegrotos vel debiles mentales, etc., similiter declaratum est: “Quid sen­ tiendum de theoria sic dicta eugenica, sive positiva sive ne­ gativa, deque indicatis ab ea mediis ad humanam progeniem in melius provehendam...” R. “Eam esse omnino improban­ dam et habendam pro falsa et damnata, ut in Encycl. Litt. Casii connubii...” 31 Novum decretum de eadem re latum fuit a S.Officio, declarans “directam sterilizationem sive perpe­ tuam sive temporaneam, sive viri sive mulieris”, illicitam esse et “prohiberi lege naturae”32. S.Scriptura praescriptum, generalius expressum, legis naturalis: “Non occides” (Ex 20,13), accuratius exprimit in­ ferius (Ex 23,7) : “Insontem ct iustum non occides”. Gravi­ tatem autem homicidii significat esse tantam, ut sanguinem humanum dicat Deus fore repetendum non solum a viro sed etiam a bclluis (Gen 9,5; cf. Ex 21,28); ct homicidium repo­ nitur inter peccata ad caelum clamantia (cf. Gcn 4,10; D 2244). Iam vero hoc quintum decalogi mandatum non est norma V.T. quae cessaverit in N.T., etenim a Christo Domi­ no urgetur inter necessario observanda a quocumque qui ve­ lit ad vitam ingredi (Mt 15,19; 19,18), ct ab Apostolo inter gravia crimina enumeratur homicidium, adeo ut explicite ho­ micidae a Regno caelorum excludi dicantur (cf. Rom 1,29-32; Gal 5,21; Apoc 21,8). Ratio naturalis consensum universalem Patrum et » AAS 43 (1951) 833: c. 32 (1040) 553-554. n S.Officium: AAS 23 (1031) 118; cf. NouvRevTh 58 (1931) 524-529, a S.OmciVM:’ AAS 32 (1940) 73. 282 DE QUINTO PRAECEPTO theologorum confirmat ex eo quod occisio vel vulneratio di­ recta sit arrogatio summi ct exclusive dominii divini ; ct gra vissima iniuria in proximum, qui laeditur in bono stricte per sonali, inviolabili, inter reliqua temporalia fundamentali, pe­ nes auctoritatem socialem nullatenus renuntiato, sed ei potius commendato ad meliorem tutelam; et magnum damnum so cietatis ct boni publici, quia actum est dc securitate ct pace consortii hurnani, si directa occisio innocentium habeatur li cita. 264. Nominalim quoad rnulilalionem vel vulnerationem directam mandante auctoritate publica sacrificium partis gravo-.ac in servitium totius socialis, sicut fieri potest in organismo physico, dicendum est : Indi vidua secundum suam substantiam non sunt propter Statum sed Status est propter individua, ei anteriora ct ad cum accedentia ut protêt tionem ct favorem in exercitio suorum iurium personalium inveniant; subiciuntur quidem auctoritati ad procurationem boni commit nis, quod vere talis sit in totalitate respectuum, at non secun­ dum ipsorum substantiam sed >olurn secundum alignas opera tiones, neque enim communitas constituit unum physicum in essendo, * *-d unum morale in operando; denique principium totalitatis, praedicans subicctionem partium respectu totius, in­ vocari non potest in casu, quia organismus physicus in quo parte nullam habent separatam finalitatcm, sed secundum to tum esse subiciuntur toti, magnum discrimen habet ab orga­ nismo morali iuridico, in quem membra moralia inseruntur se­ cundum operationes dumtaxat determinatas, idcoque solum circa eas habet is plenam subiectionem, et sacrificari debet communitati. Nec ulla moderna theoria Status nationalis, con iuncti per unionem sanguinis eiusdem stirpis ad modum cor poris physici, mutare potest hanc rerum condicionem; neque in eo exurgit unquam auctoritas nisi ad defendendas et ur gendas relationes iuridico morales civiurn nomine Dei, idco­ que secundum ordinationem legis naturalis <-t divinae Pius XI ad rem: “...ac discerni item potest [Corpus Christi Mysticum], quod ob hodiernos errores maioris mo­ menti est, a naturali quovis corpore sive physico, sive, ut aiunt, morali, bum enim in naturali corpore unitatis princi“ (f Gt ■rt.'ilirhr Slrrilisnlion StimZ/ t 116 (1920) JC.Q VT. Jr>, Tg ItiUt&tifordrrung und Totalildtsgrsetr. Srliol 10 (|93>) 321-339; Sterilisation nuf Grnild privatrr /littonlrit and ouf Grnnd r/foOl'chrr màchtiffung: TJteolPraklQSdirift «3 (1930) 59 79.285 306 497 523.701-722 occisio innixi-.hs. n.ZGT’ 283 pium ita partes iungit, ut propria, quam vocant, subsistentia singulae prorsus canant; contra in mystico Corpore mutuae coniunctionis vis, etiamsi intima, membra ita inter st copulat, ut singula omnino fruantur persona propria Accedit quod, si totius ct singulorum membrorum mutuam inter .< ratio nt-m consideramus, in physico quolibet viventi corpore totius concretionis emolumento membra singula universa postremo unice destinantur, dum socialis quaelibet hominum compages, si modo ultimum utilitatis finem inspicimus, ad omnium et uniuscuiusque membri profectum ut pole personae sunt, pos­ tremum ordinantur” *.Applicationes 1. Non licet occidere senes, aegrotos, morbis hrrcd tariis insanabilibus affectos, mente captos, qui nullam utilita­ tem materialem, magnum vero gravamen communitati afferunt; haec conceptio materialism a offendit iuribus inviolabilibus iJci et proxi­ mi, vcroqtic bono societatis, quod minime < st in sola prosperitate materiali. Similiter non licet necare Icthaliter vulneratos vel quos­ libet moribundos, nc diutius sine remedio patiantur, neque eorum mortem directe a< celerare, sed tantum suaviorem ct minus dolorosam reddere (cf. infra appl.7). 2. Non licet matri» in er tremis positae ct certo periturae utor lent directe praecipitare, ut fetus in cius utero inclusus possit bap­ tizari; ncc alios socios naufragii c navi in inarc proiccre ut alii salventur in scapha vel tabula nimis onerata x; ncc civem innocen­ tem tradere hosti reclamanti illum ad mortem, vel minis illius acqiiriccrc ct civem sacrificare Ut civitas salvetur ab eversione; li­ cebit, autem, illum cogere ut se tradat, ct renuentem, tradere cum praevisione vel certa scientia mortis ipsi inferendae, quando haec erit cooperatio materialis proximior ad illius mortem ex molivo sal­ vandi civitatem. 3. Non licet obtddett vel legato·, hostium personaliter innocente) terrificare etiamsi hostes qui cos miserint fidem non servent, vel obsides contrarios occidi rint ; nam obsides ct legati innocentes nec possunt dari vel retineri, ncc dantur vel retinentur sine iure ad vitam, fed ad validiorem defensionem recti ordinis. Non licet infantem proiccre hgri aggredienti, ct secus patrem cum infante devoraturo; licebit vero cum relinquere in via ad fugam celerius capiendam. 4. Non licet petere nec peragere punctionem cordis, ne is qui apparet mortuus fortasse vivus sepeliatur, sic enim habetur intentio ncciuonis directae si casus ferat ; licebit, si tamen vere scandalum «itetur, si mors est plane- certa punctionem istam peragere, ut an­ gustia vel sollicitudo involuntaria ct infundata, ut talis cognita, pcnilui tollatur. « Eixycl, Mystici Corpora; AAS 35 (1943) 221222; cf. Ριυβ XI, Encycl. Divini Redemptori»; AAS 29 (1937) 79-130; ci. trnditcr l'iu» Xll: AAS 44 (1952) 786-787. * Ι,ιοτΜ volentem .iiMcendrr/· in raw impedio in iitdrm adiunclif, lanquam if' 'iMurn aiwrcwrrin. ( f I xuin.ui ·. MosuuIa, 1,497,6."; Nquiin ■ uum, 11,338 284 occisio innocentis. n.264-265 1>E QUINIO PRAECEPTO 5. Non licet sterilizare neque privata neque publica auctoritate quemquam taris hereditariis vel morbis perniciosis pro vita sociali affectum, ne prolem mancam, aut amentem, aut criminalem, aut alias onerosam pro societate generet ; hoc enim, praeter quam quod legi naturali ct divinae offendit, privaret ipsi societati membris inter­ dum aptissimis ct inter egregia egregiis; licet vero eum ad curam in sanatorio recludere, etsi hac via indirecte impediatur a matri­ monio ct generatione ". 6. Non licet medico experimenta quae possint esse lethalia sivi medicinarum sive operationum chirurgicarum facere, sive in seipso sive in clientibus, sive volentibus sive invitis, etiamsi experimentum in utilitatem socialem maximam redundare possit ; sic enim directe intenditur periculum mortis, etiamsi ad optimum finem ordinetur, nisi forte alia subsidia meliora nequeant applicari aegroto dc cuius vita vel integritate actum erit sine isto experimento31. 7. Euthanasia, seu procuratio mortis tranquillae ct suavis mo­ nenti inter molestias: a) occisiVA, scu talis quae directe eripit vitam dum lenit dolores, est semper illicita, quia disponit de vita humana innocenti, cum iniuria proinde erga Deum ct societatem, ct peccato contra carita­ tem vel iustitiam erga ipsum moribundum ; b) lenitiva dolorum, in qua medicamenta applicata tollunt vel minuunt sensibilitatem, cum vel sine abbreviatione simultanea vitae, non est quidem absolute vetita, sed sequentibus normis subicienda est: a) si non tollit usum rationis, facile licet applicare remedia le­ nitiva etiam pro doloribus non ita magnis, nisi sit notabilis vel ab­ breviate vitae causata, vel periculum creandi necessitatem maiorem narcoticorum cum periculo gravioris mali pro aegroto; β) si ad breve tempus tollit usum rationis, qui postea recuperabitur, licet ex molestia notabiliore vel cx spe notabilis commodi obtinendi; 7) ji tollit usum rationis definitive, eam nunquam licet applicare mori­ bundis nondum sacramentis Ecclesiae munitis; aliis autem, petenti­ bus vel consentientibus, licet applicare cum agitur dc leniendis do­ loribus valde intensis, saltem quando aliter versantur in periculo peccandi prae molestiis, incidendi in desperationem, etc. ; imo, se­ cundum phircs, etiam si non versentur in tali periculo, quia videtur adesse proportio inter malum quod est in privatione usus rationis m his adiunctis et lenimentum tantorum dolorum®; quodsi moles­ tiae agoniac sunt communiter tolerabiles, licet quidem remedia adhi­ bere quae mitigent dolores cum debilitatione mentis, sed citra amis­ sionem rationis, quia moriens non privaretur rationabiliter opportu** Cf. Merkelbach, Quacst. de embryotomia p.64-84, ubi etiam argumenta in contrarium allata a Donovan, J.Mayer, etc. bene solvuntur; Michel, Mutilutio: DTC 10,11,2569-2581. n Mitius alti ut G.Kelly apud ThStud 9 (1948) 90. Cf. J.Payer, Dcontoloyia médica n.192-199 (Barcelona 1944). 38 Benigniorem sentent am tenent v.gr. Aertnys-Damen, 1,260; Noldix-Schmitt, 1,340; Busquet-Bayôn, Thesaurus confessorii 182, etc.; soporem definiti­ vum moribundi, etsi parati iam ad mortem et magnis doloribus vexati, illicitum censet alit ut Ubach, 1,69; Gf.nicot-Sairmans, 1,185. Cf. G.F.BayÔn, Afcd.cinu y moral 7-8. 285 nitate merendi ct jmmediate se praeparandi ad mortem gloriamque augendi caelestem 265. Occisio vel mutilatio innocentis indirecta est licita vel illicita secundum recepta principia voluntarii in causa. Ratio est quia multa bona notabilia et necessaria, sive publica sive privata obtineri vel defendi non possunt nisi per actus qui simul, etsi indirecte, vitam humanam vel de­ struunt, vel mutilant, vel summo destructionis aut mutilationis periculo exponunt, lam vero, quanquam maximum homi­ ni beneficium temporale sit vita, aliquando is potest, vel etiam tenetur, eam exponere pro bono superiore necessario praeser­ tim publico, quod aliter obtineri non potest ; et a fortiori potest vel tenetur exponere integritatem corporalem propter bonum maius commune vel proprium 40. Applicationes: Licet explodere in bello tormenta bellica contra arcem hostium, quamvis sciatur multos innocentes perituros. Licet imponere militibus actionem bellicam necessariam in bello iusto, etsi multi eorum certo morituri sint in ea. Licet propinare pharma­ cum vel peragere incisionem ad medendum in gravi morbo matri praegnanti, etsi praevideatur haec fetui fore lethalia. Licet tradere innocentem cuius vitam tyrannus quaerit, si haec traditio, in se indif­ ferens, habet simul effectum civitatem liberandi a calamitate publi­ ca. Licet transfodere puerum vel mulierem quam iniustus aggressor ante se posuit ne ipse vulneraretur, quia transfossio prius ratione temporis sed simul ratione causalitatis est defensio contra iniustum aggressorem. Licet infantem baptizatum 41 positum in via conculcare, si nullum aliud iter praesto est ad salvandam fuga vitam propriam, unicuique magis aestimabilem quam alienam; idque non solum si fuga capitur ab aggressore saltem materialiter iniusto, ut nobis vide­ tur, sed etiam cx alia quavis necessitate, nam ponitur actio duplicis effectus sub debitis condicionibus * 2. 2. Probabilius licet evirare hominem abnormiter et pathologice eroticum, cui alia remedia evaserint inefficacia, quia eviratio videtur s Cf. Royo-Vit.lanova, El derecho a ntorir sin dolor. El problema de la cutanasia (Madrid 1929)) C.Salicrû, Suicidio y cutanasia (Barcelona 1936); F.Walter, Dic Euthanasie und dic Heiliykeit des Lcbcns (Munich 1935); Portes,· Derobert, Eutanasia (Madrid 1951); A.Oddone, L'uccisionc pictosa: CivCat 101 (1950) 1,245-257; A.Bosch i, L'cutanasia (Turin 1952). 4(1 Cf. Pius XII, Allocutio ad Fronte dolia Famiglia: AAS 43 (1951) 589; infra n.274. 41 Si infans non sit baptizat us cius salus spiritualis non impedienda praestat propriae vitae corporali; sed etiam tunc, is qui habet conscientiam peccati mor­ talis sine facultate facile conterendi, posset conculcare infantem cuius limbum multo tolerabilius est quam infernum. 42 PrüMMER, II 132 (et similiter MerkelbaCH, 11,360), referens doctrinam Busenbauni a S.Alfonso acceptatam (1.3 n.393) inducit istajn distinctionem, ut permittat conculcationem in prima hypothesi, interdicat vero in altera. "Secus enim licita quoque essent abortus ct craniotomia infantis, si aliter servari ne­ quit vita matris!” Sunt casus omnino dissimiles. 287 immediate redundare in bonum totius corporis ct systematis nervei. 3. Occisio vel mutilatio psychica, vi cuius, per lobotomiam aliave ratione, homo definitive reddatur incapax activitatis huma­ nae, est illicita, quia non redundat in bonum totius organismi; si vero lobotomia vel aha interventio chirurgica debilitet quidem psychismum superiorem, sed anomaliis medeatur quae peiores effectus causabant patienti, operatio erit licita. 266. 3. /Von est reus homicidii qui ponit actionem per accidens et remote coniunctam ctim homicidio non prae­ viso, dummodo consuetae cautelae adhibeantur, etsi talis actio sit illicita. Nam superat facultatem humanam praevisio et cau­ tio effectuum sic coniunctorum cum positione causae, nec pos­ sent homines multa ad vitam necessaria peragere, si huiusmodi effectus possibiles sed vix probabiles attendendi essent. Nec responsabilitas in eo ordine mutatur propterea quod auc­ tor homicidii materialis versabatur in actione illicita; ea enim minime erat vetita propter obligationem vitandi hoc malum41 *43. mine, cui melius quam craniotomiae applicatur -ecundum etymologiam definitio supra pos:ta, licet usus craniotomiae vocem praeferat; cmbryolhlasia, quae est eontus;o et discerptio fetus, ut poss t extrahi; occurrunt similiter dccollatio, txenleratio, etc, 268. Abortus intelligitur eicctio fetus45 immaturi ex utero materno. Immaturus est fetus non viabilis, seu qui extra claustrum maternum non potest vivere, id quod saltem sine curis incu­ bationis specialis46 accidit, si ante inceptum circiter octavum mensem in lucem edatur. Distinctio inter fetum animatum et inanimatum vix interest theologiae morali, quia etiam de fetu nondum animato, si forte sit, valent eadem quae dicun­ tur de animato, sive ut homicidium anticipatum, sive potius ut actio nociva bono speciei, similiter atque abusus seminis humani, et a fortiori, quia fetus nondum animatus proprius accedit ad hominem. Praxis craniotomiae propter magis externam inhumanitatem mi­ nus in usu est quam abortus, qui vicissim eo frequentior est, quo spiritus christianus procul rcicitur a laribus familiaribus ct ab ho­ nestate publica44. Utrumque tamen est aequale crimen contra vitam innocentem, tanto maiori reverentia servandam quanto infirmiorem. Multi SS.Patres et plerique physiologi moderni, usque ad reccntiss'ma tempora, docuerunt fetum animari a primo momento con­ ceptionis cum cehda masculina coniugitur cum ovulo in tubis fallopianis (cf. Tob 3 3; Ps 50.7). Aristoteles, vero, ct post eum S Tho­ mas ct multi theologi mcd'aevalcs 4T. quibus accedunt aliqui hodierni, tam phys:ologi et psycho’ogi quam moral istae Λ censent fetum, ab in'tio coniugatioms celularis viventem cum vita inferiore vegetativa vel animali, tum demum informari ab anima rationali cum antum fit ad eam suscipiendam in unionem substantialem. Iuxta antiquos id eveniebat circa quadragesimum d»em pro viris, circa octogesi­ mum pro feminis (cf. Lev 12,2-6). Haec differentia reicicnda vide­ tur, sed rchnua opinio reprispnari nntest non s’’ne verisimilitudine (cf. Ex 21,22) dummodo retineatur fetum informari anima rationali ante nativitatem (cf. D 1184.1185). 267. I. Craniotomia est interventio chirurgica qua in­ 269. II. Differt ab acceleratione partus, quae est eicctio Applicatio: Non est reus homicidii qui fornicatur cum muliere quae inde fit gravida et in partu moritur ; neque qui pulsat Cam­ panas dum gentes transeunt per plateam, si casu tintinnabulum cadit et occidit aliquem. § 2. De craniotomia et abortu fans in utero matris conciditur, ut concisus in partes possit extrahi, qui integer non poterat edi ob arctitudinem pelvis aliamve rationem. Pro diversa actione chirurgica, interventiones, sub aspectu morali indistinc­ tae. accipiunt nomen ccphalotripsiac quae craneum infantis terebrat; entbryoto- 41 Cf. J.Pereda, EI versari in re illicta en Ia doctrina y en cl Cédigo penal (Madrid 1948); G.Kisei.stein, La causalité accidentelle en théologie morale: EphThLov 3 (1026) 403-502. 44 Déplorant homines, et iure quidem quod dcccna vel centena millium juve­ num, qui essent spes societatis humanae, pereant in bello: similiter ct magis deploranda essent crimina quibus vita in ipso flore multis millibus millium perimitur quolibet anno in regionibus civilizatis: sic plus quingenta millia in­ fantium conceptorum non attingunt primam lucem in populosis nat onibus europeis singulis annis. Cf. J.Pujiui.a, Los derechos del no nacido (Barcelona 1044); i Es licito cl abortoP (Barcelona 1932); C.FerxAndez-Ruiz, El aborto criminal (Madrid 1940) 32-34. Parisiis decima pars intervent omina chirurgicarum est pro matribus abortantibus. In Hispania 12.500 circiter humani fetus pereunt quotannis propter abortus criminales, secundum C.FernAndez-Rui.:, o.c., 15.34-42. praematura fetus viabilis nondum plene maturi, sed extra claustrum maternum vivere valentis. Unde immaturus dici­ tur fetus ante septimum, prematurus a septimo ad nonum mensem gestationis ; maturus deinceps. 270. III. Dividitur abortus in : o) casualem vel sponta‘3 Ovnlum fecundatum medici et physiologi solent vocare ovum vel frequen­ tius embryonem prim’s hebdomadis dum nondum habet aspectum humanum; a secundo mense et deincens d'citur fetus. 44 Cum inciibat'onc artificiali a sexto mense 30 % infantium v:vunt in ma­ ternante narisiensi. H de Parvti.t.e a Ferrfres-Movp"(a. T.40R citatus. 4’ Cf. diversas op''n:nnes amid Salmaxticex-ses, tr.13 c.2 n 59. w V.gr. inter mornlistas Prümmer, TI.I3R; inter pevcholoros M Barrado, {Cuéndo sc une rl alma al cnerpof: RevFil 2 (1943) 7-60. Catalogum recentionim redeuntium nd sententiam medoevalem cf. anud H.M Herivc,. Pc tent fore animation:s fetus humani: Ang 28 (1951) 18-29. Cf. etiam M Hudeczek, De tempore animationis foetus humani secundum cmbrvologiam hodiernam : Ang 29 (1952) 152-181. 288 DE QUINTO PRAECEPTO neum, si casu accidit, sine ulla intentione vel interventu ho­ minum ; b) artificialem seu provocatum, si de industria pro­ curatur. Haec vero procuratio potest esse : a) directa, si media deliberate adhibita sunt per se et im­ mediate ordinata ad expulsionem fetus, sine ullo alio effectu simultaneo saltem in intentione ; β) indirecta, si media ad­ hibita per se et saltem aeque immediate ordinata sunt ad alium effectum, qui unice intenditur, dum expulsio fetus prae­ visa mere permittitur. Applicatio: Si craniotomia vel abortus est unicus effectus, tota actio cx natura rei determinatur hoc termino, quin intentio expli­ cita et inefficax agentis possit hanc internam actionis specificatio­ nem mutare; nam intentio efficax, etsi fortasse implicita tantum, necessario fertur primo ct per sc in hunc effectum. Si vero actio abortiva habet plures effectus immediatos, in quantum est actus humanus non specificatur alterutro effectu mere in se sumpto, sed specificatio pendet ab obiecto primo ct per se (sive propter, sive non propter se) intento ab agente cx pluribus qui ex actione po­ nenda immediate sequuntur. 271. Principia: 1. Craniotomia et alia quaevis ope­ ratio fetum in utero materno incidens vel conterens', a) est grave peccatum; b) quod nullo unquam praetextu iustificari potest. Ad a): Ecclesia respondit quaerenti utrum tuta esset doctrina de liceitate craniotomiae (D 1889): “Tuto doceri non posse... in scholis catholicis licitam esse operationem chirur­ gicam, quam craniotomiam appellant, quando sci. ea omissa mater et infans perituri sint, ea e contra admissa, salvanda sit mater, pereunte infante”. Et generalius non multo post (D 1890) praecedenti responso addidit: "... et quametimque operationem directe occisivam fetus vel matris gestantis”4* cum interrogaretur circa liceitatem procurandi abortum, ma­ tre et fetu secus pereuntibus. Omnes hodierni moralistae catholici, cum plerisque prioribus50 consentientes, habent craniotomiam ut prorsus illicitam, et iuri naturali, divino et ecclesiastico graviter op­ positam. ** Alia documenta, in quibus rationi agendi practicae secundum prudentiam pastoralem interdum magis quam theoriae doctrinali consulebatur, cf. ASS 7 (1872) 285-288.460-464.516-528: 17 (1884) 556, circa craniotomiae 1 ceitatem, quae tuto doceri non potest. Cf. Portes-Tiberghien, EI aborto (Madrid 1051). 80 Pauci fuerunt in Italia sacculo XIX ad finem vergente (Avanzini, Ballerini, Constantini, Apicella), qui fcticidium in adiunctis extremis ne mater et infans certo pereant, non clare illicitum existimaverint ante responsa S.Offi· çnt ducti speciosis argumentis quae infra refutabimus. CRANIOTOMI A ET ABORTUS. X.270-2/1 289 Ratio interna petitur ex eo quod craniotomia et quae libet aliae actiones attentantes contra fetum in utero matris clausum, sunt directa occisio personae innocentis51. Adb); Argumentum absolutae illiceitatis est hoc: Non licet unquam facere mala ut eveniant bona. Atqui in craniotomia aliisque similibus operationibus fit malum quod est mors innocentis, ut eveniat bonum. Ergo. Tota difficultas versatur in probanda minori, cuius perspicuitas multiplicibus considerationibus speciosis obscuratur. Eis, igitur, bre­ viter satisfaciendum est. a) Inter duo mala minus est eligendum. Atqui minus malum est ut infans solus, quam ut infans simul et mater certo pereant. R. Si agitur de electione inter duo mala physica quorum alterutrum necessario subeundum est, et electio fieri potest per actum inoraliter honestum, concedo: sed si electio non potest fieri nisi per actum inhonestum, nego (cf. D 2244). Si agitur dc malis moralibus, hypo­ thesis in ordine obiectivo non verificatur, quia nunquam datur ne­ cessitas peccandi, sed solum conflictus subiectivus in quo licet facere quod minus malum videatur, si aliquid faciendum est. In casu agitur de duobus malis physicis, quorum minus posset provocari por ac­ tum illicitum ad vitandum alterum maius; sed hoc praecise est vetitum; et profecto maius malum est facere per actum inhonestum ut solus infans pereat, quam permittere ut mater cum ipso simul moriatur. Unde concessa maiore, distingui posset minor: minus ma­ lum est ut infans solus moriatur, si haec mors accidat sine actu peccaminoso, concedo ; secus vero nego, nam malum peccati longe superat mortem matris permissam“. β) Craniotomia in adiunctis extremis in quibus peragitur non est proprie dicta occisio, sed mera mortis acceleratio. Atqui licet cx rationabili motivo abbreviare vitam. R.Neganda est omnino maior; actio quae perageretur circa infantem in se et cx natura sua esset directa occisio, quae in illis adiunctis extremis anticiparet per breve tempus mortem infantis. Sed haec anticipatio mortis directe causata per occisionem est intrinsece mala et nunquam licita. 7) Infans, dum ponit matrem in periculo certo mortis et in ex­ trema necessitate, est iniustus eiusdem aggressor. Atqui licet sesc cruente defendere contra iniustum aggressorem, et iure extremae necessitatis uti. R. Pius XI his verbis auctoritative occurrit obiectioni (D 2243) ; “neque ullum viget hic cruentae defensionis ius contra iniustum aggressorem (nam qui innocentem parvulum inius­ tum aggressorem vocet?); neque ullum adest "extremae necessitatis ius” quod vocant, quodque usque ad innocentis directam occisionem pervenire possit”. Et sane, non habetur aggressio sine usu facul­ tatum qui per seipsum attingat et laedat subiectum ab agente dis­ tinctum, ideoque sola praesentia alicuius subiecti humani cum con“ Cf. Hürth, Zur Fragc des Tdtungsrechies 'aus Notstand: Schol 4 (1929) 534-560. ° Cf. L.Bendbr, Dc duobus malis minus esi eligendum: PerMbrCanLit 40 (1951) 256-264. theol. mor. 2 10 290 CRAXIOTOMIA ET ABORTUS. N 271-2 DE QUINTO PRAECEPTO sequentiis necessariis, nequit dici aggressio”. Accedit quod infans "non tam in matrem agit quam ipse a matre aghur; nec est inirstus etiam materialiter qui iurs tramites, prout in casu non praetergre­ ditur" Potius mater diceretur aggredi iuri quod habet infans exeundi in 'lirem". Ius quoque extremae necessitatis, praeterouamquod non habetur ad illicita, in casu aeque praevalens est in infan­ te atnuc i’i ”iarrc. ct potius revereri debet mater ius infantis, ut­ pote qui dehilior est. 5) Licet cedere ius ad vitam frofriam, ut vita alterius salvetur. Atqui in his adiunctis merito praesumitur infans cedere iuri suo, ut mater salvetur R. Maior simpliciter negari posset ; sed accepta­ bimus sub distinctione fundamentali: Vcet sub debitis condoonibus cedere iuri indirecte, faciendo aVquid in se indifferens quod habeat duplicem effectum alium bonum intentum, alium malum permissum, conceditur; licet ad’rc non summum periculum mortis vel etiam mortem dum alius liberatur a morte, sed mortem ipsam per miam alius liberetur ab interitu, negatur. Acccd’t quod ius infantis ad vi­ tam est irrenuntiabile, quia pertinet ad Deum idcoquc non potest praesumi renuntiatio, quae nedum commendetur expresse vetatur; et si aliquis quantum est dc sc renuntiaret, posset d:sparere ratio iniustitiac contra ipsum, sed occisio adhuc esset stricte inuista con­ tra Deum (cf. D 1200). Nec illud praetermittendum, quod cum ne­ cessitas spiritual’s infantis sit extrema si non est baptizatus, huic imprimis subven:endum est. e) Matri competit ius necessitatis, quod in eo est ut in extremis posita, iura fetus possit invadere ad iura propria meliora defenden­ da; vita autem matris regulariter est bonum praevalens, ct infanti non competit aequale ius in vitam atque matri. R. Nullum esse ius extremae necessitatis quod usque ad innocentis d: rectam occisionem pervenire possit, praetergrediendo divinum mandatum: non occi­ des! Ceterum iura ma’ris quoad vitam non suni potiora neque infe­ riora, sed aequalia iuribus infantis; neque inviolabilitas alicuius vi­ tae pendet ab cius maiore vel minore valore, ct iam pridem Ecclesia condemnavit occisionem illorum quorum vita sine valore aestimaba­ tur. Insuper ecquis potest certo indicare utra vita, matris an infan­ tis, sit reipsa pretiosior, cum ignoret sortem reservatam proli?14. I) Dcais iure censetur dare facultatem directae occisionis inno­ centis in casu conflictus aliter insolubilis. R. Huiusmodi delegatio facta a Deo nullibi constat, ct manifestationes S.Scripturae ct Magisterii eccies'astici contrarium omnino tradunt, ut cx dictis patet. “St no;i obelantibus progressibus scientiae, remanent... in quibus de vita matris actum erit, si ea velit conducere usque ad nativ.‘-;icm vitam quam in sc portat, quin eam destruat violando mandatum divinum: non occides, nihil restat homini qui usque ad ultimum momentum M Eschbach, r):sf>utationes f>liysioloyicotheolo(iicac3 di na 1944) n.397; J .( reuse.', Le foetus, injuste ayyresscuré 49-61. ω Sic v.gr. Moureau-Laukanu, Le médecin cluéticn (Paris 1901) p.203. '■* Has considerationes evolvit Pius Xll in Allocutione ad Fronte dclla Fa miglia: AAS 43 (1951 ) 858-859. 291 enitetur ad.’u vare ct salvare, nisi sese reverenter subiccre legi natu­ rae et d.spositioni divinae Providentiae”. Ad reni Pius XI: “Quod vero attinet ad indicationem medicam et therapeuticam... iam diximus... quantopere nos misereat matris, cui ex naturae officio gravia imminent sa­ nitatis, immo ipsius vitae pericula. At quae possit unquam causa valere ad ullo modo excusandam directam innocentis necem? Dc hac enim hoc loco agitur... Res enim aeque sa­ cra utriusque vita, cuius opprimendae nulla esse unquam pot­ erit ne publicae quidem auctoritati facultas”58. Et Pius XII, in loco supra memorato: “Omnis homo, idcoquc etiam infans in utero matris, ius ad vitam immediate a Deo habet, non a parentibus... Nullus crgro datur homo... nulla medica, eugenctica, socialis, oeconomica, moralis “indicatio’, quam vocant, quae exhibere confcrrcque possit validum titulum iuridicum ad directe delibcrateque pro arbitrio decernendum de insonte homine... Itaque v.gr. servare matrem ex periculo vitae, res est nobilissima; sed directe prolem occidere ad matris vitam servandam, minime licet” c0. Hniusmodi difficultates nostris temporibus feliciter laborant ple­ rumque falso supposito discriminis certi pro matre ct pro infante, nisi is occidatur. Nam progressus scientiarum facit ut plerumque utrique possit auxilium efficax ferri per accelerationem partus, per operationem cacsarcam, per symphysiotomiam. Profecto hac duae operationes molestae sunt pro matre, sed non iam graviter periculo­ *·. sae Ecclesia hos aliosquc progressus artis medicae laetissima ce­ lebrat ct promovet, nam ipsam magnopere miseret "matris cui cx naturae officio gravia imminent sanitatis, imo ipsius vitae pericula" (Ü 22-13), ct omnia media licita superandi haec pericula omni sollicitudine prosequitur °1. 272. In praxi pastorali: 1. Confessorius cautus sit in non pcr- « Pius XII: ibid. 43 (1951) 857. a Encycl. Casti connubii: AAS 22 (1930) 562-5C3. In sequentibus breviter occurrit difficultatibus ob cetis. M Allocutio ad obstetrices: AAS J3 (1951) 838. Similiter in allocutione ad Fronte dolia Famiglia: “La vita humana iinnocente, in qualsiasi condizioné si trovi, è sottratta, dal pruno instante della sua existenza a qualimque diretto attaco voluntario. E questo un fondamentale diritto della persona humana, di valore generale nella concczionc enst ana della vita...” (AAS 43 | 1951J 857). ® Priina consistit in caesione ventris usque ad uterum, ut infans per incisio­ nem extrahatur; peragi iam solet a peritis medicis, quin pereant n si duae vel tres matres et quinque ad decem infantes ex centum. Altera fit separando un-onem ossium pubis, ut ductus pelvianus duobus vel tribus centimetris am­ plificetur. « "In utraque igitur, ct mate s et prolis vita tuenda ac servanda probi ex­ pert que med ci cum laude enituntur; contra nobili medicorum nomme et laude indigniss mos se ii probarent quotquot alterutri, per speciem medicandi vel falsa misericordia moti ad mortem insidiarentur” (Pius XI. Encycl. Casti co ti­ ll ubi: AAS 22 [ 1'30] 563). Similiter l’ius XII, alloquens ad Fronte dclla Famiylia: AAS 43 (1951) 857. turbanda cum maiore damno bona fide medicorum, qui non raro argumentis supra refutatis ducuntur et bona conscientia ad cranio· tomiam procedunt, eam non omissuri propter admonitionem sacer­ dotis, eo magis quod etiam dispositionibus civilis legis ad eam con­ stringuntur interdum. Ideo, confessarius urgeat quidem semper ut baptismus intrauterinus meliori qua fieri possit ratione assecuretur, et ad operationem caesaream vel symphysiotomiam attentum reddat medicum consulentem. De liccitatc vel illiccitatc quoque craniotomiae aperte interrogatus, veritatem respondeat ; non ita quaesitus, iuxta normas generales prudentiae pastoralis, non semel opportune dissimulabit®. 2. Sacerdos vix unquam erit in tam extremis et sibi simul fa­ vorabilibus adiunctis, in quibus possit personaliter peragere operatio­ nem caesaream cum peritia debita, sine scandalo, sine indecentia, sine mala ulla oblocutione sine reitate coram lege civili. Vel ipsis missionariis “expresse... cavet Sanctitas sua, ne... in casibus par­ ticularibus sc ingerant in demandanda sectione, multoque minus in ea peragenda", quamvis ceteroquin extractio fetus persuadenda sit ° 273. 2. Abortus directe causatus: a) semper est gravi­ ter illicitus; b) nec ullo unquam praetextu iusti/icari potest Ad a): Ecclesia damnavit propositionem (D 1184): “Licet procurare abortum ante animationem fetus, ne puella deprehensa gravida occidatur aut infametur’’. S.Officium respondit (D 1S90 a; cf. 1890), non posse tuto instaurari ope­ rationes tendentes ad salvandam “matrem a certa atque im­ minenti morte’’ in quibus provocabatur eiectio fetus si fierit posset vivi, quamvis proxime morituri, utpote qui immatu­ rus esset. Pius XI altam vocem elevavit (D 2242) adversus “aliud... gravissimum... facinus, quo vitae prolis, in sinu ma­ terno reconditae, attentatur........ quae possit unquam causa valere ad ullo modo excusandam directam innocentis ne­ cem?... Sive ea matri infertur sive proli, contra Dei prae­ ceptum est vocemque naturae: Non occides! (Ex 20,13). Res enim aeque sacra utriusque vita, cuius opprimendae nulla esse unquam poterit ne publicae quidem auctoritati facultas” In iure canonico abortus cum effectu causatus (non craniotomia cf. c.2219 § 1.3) plectitur poena excommunicationis Ordinario reser­ vata, et eum causantes clerici, deponendi sunt (c.2350 § 1); praeterea cx abortu cum effectu causato ct cx craniotomia contrahitur irre­ gularitas cx delicto (c.985,4.* *) ; id quod clare demonstrat utrumque peccatum esse grave (cf. c.986.2218 § 2). In turibus civilibus sat magna varietas extitit diversis temporibus Quarcnti circa liccitatcm craniotomiac aliquando responsum fuit: ‘‘Consu­ lat probatos auctores, sive veteres sive recentes, et prudenter agat" (28-11-18’2' « S.Officium (13-12-1899). 'A Aliae resolutiones cf. apud A.dE Soiiradili.o, /fiu/Hirn/io» dc dccntolyi: médira (Madrid 1950), v. Aborto. Adhuc recentius abortus permittebatur in Rusia (a.1920) et in Ger­ mania ad fines eugenicos et therapeuticos (a.1935) *. Sed plura iura poenalia nationum poenis mulctant abortum “. Theologi omnium temporum communiter negaverunt liceitatem abortus directi, etsi aliqui in casibus particularibus erraverunt circa indolem quarumdam operationum, num sci. essent directe abortivae an duplicis potius effectus aeque im­ mediate, ct de aliquibus adhuc disputant ; unde diversitas non est in principio quod ab omnibus admittitur, sed in applica­ tione. Ratio semper eadem est: directa procuratio abortus est directum homicidium, quod ex dictis absolute vetitum est. Applicatio: Graviter peccant iam propter intentionem, sed etiam propter ipsum periculum abortus quando medium adhibitum est vere periculosum, mulieres quae, dum timent ne sint gravidae, menstrua­ tionem provocare student pedibus nudis super nudum pavimentum gradiendo, eosve aqua sale aut sinape saturata lavando, potiones expulsivas embryonis sumendo, ventrem comprimendo eive saltibus violentiam faciendo. Adb): Ad rationes allatas pro craniotomia legitiman- da, quae huc quoque magna ex parte faciunt, aliae quaedam adduntur magis specificae pro abortu, sci. : a) Mater per abor­ tum mere cessat ab infante in utero diutius conservando ; id autem propter gravissimam rationem propriae vitae conser­ vandae non est illicitum. R. Et haec cessatio fit per actionem positivam, directe occisivam fetus ex quo ponitur in medio ambiente sibi lethale. β) Medicus vocatur ut medeatur quantum possibile sit. Atqui potest mederi salvando vitam unius ex duobus. R. Si argumentum valeret salvanda esset vita infantis, qui est si­ mul in discrimine spirituali ct temporali, ita ut caritas magis urgeat erga eum ; sed neganda minor, medicus neutrum sal­ vare potest per directam occisionem alterius; debet mederi corporibus non absolute sed per remedia non immoralia quan­ tum ei permissum sit. Cum nostris diebus progressus scientiae fecerit ut, etiam independenter a motivis moralibus, abortus therapeuticus sit infundatus et Λ Cf L.A.Munoyerro, Moral médita en los sacramento^ (Madrid 1950) 125; CJ-ERNANDEz-Ruit?, El aborto criminal 81-87. * Cf. CHP 411-417; C.Ferxandez-Rui!z, o.c., 65-70.77-87.90-94. Quoad Hispaniam cf. A.Pelas# de eas Heras, El delito dc aborto en la leyislaciôn rjrfanola: RevEspDerCan 4 (1949) 953-970. 294 DE QUINTO PRAECEPTO innecessarius optandum esset ut auctoritates publicae poenas au* gerent in abortantes matres, obstetrices, gynccolugos, aliosque quos­ libet. 274. Licet interdum indirecte abortum causare secundum ordinaria principia voluntarii in causa. Ratio est E E 3. quia vita matris conservanda, idemque valet dc aliis bonis proportionalis, est molivum sufficiens ad hoc ut, alio recur­ su deficiente, operationibus vel medicinis ei, in discrimine urgenti positae, provideatur, cum periculo praeviso ct non intento vitae infantis. Nec obstat quod vita spiritualis fetus ponitur in discrimine; nam ei quidem quantum fieri potest succurrendum est, sed plerumque provideri poterit in casu abortus aliquorum mensium dc quo generatim erit quaestio, et remedio non suscepto vel operatione non peracta simile vel maius periculum aderit fetui. Ad rem Pius XII: “De proposito usi sumus semper ex­ pressionem “attentatio directa in vitam innocentis”, “occisio­ nem directam”. Nam si vitae salvatio futurae matris, v.gr., independenter ab statu pregnationis, reclamaret urgentem in­ terventionem chirurgicam aliamve applicationem therapeuti­ cam, quae haberet fetus mortem tanquam necessariam con­ sequentiam, nullatenus volitam vel intentam, sed inevitabilem, talis actus non posset dici attentatio directa in vitam inno­ centem. In his condicionibus operatio potest esse licita, sicut et aliae interventiones medicae, dummodo agatur de bono magni valoris, quale est vita, ct non sit possibile procrastina­ re interventionem usque ad nativitatem infantis, nec recur­ rere ad aliud efficax remedium”03. Applicationes: E ■■r i*4 e 1. /Von licet praevenire molestias lelhalcs matri vel confortare cor eius debile, vel removere periculum nephritis vel eclampsiae, etc., cx praesentia fetus imminens, per medicinam vel in­ cisionem quae istos effectus obtineat quia abortus causatur; in tali enim casu actio medicalis non habet simul duos effectus, sed directe attingit solum fetum, et per eius remotionem obtinet salutem ma­ tris. Non licet provocare abortum ad vitandam mortem a marito iam iam causandam cum deprehendet adulterium (cf. D 1184). 2. Licet matri laboranti mori'', vere periculoso, cuius medicatio retardari non possit usque ad partum, applicare miectioncs, praescri­ bere balnea, dare medicinam ordinatam ad morbum ipsum depellen­ dum, quamvis certo praevideatur simul mors ictus eventura, quia ” Cf. C.FernXxokz-Ruiz, El aborto criminal (Madrid 1940) 76-77, referens testimonium Dris. Horno Alcorta. • Allocutio ad Fronle della Famiglia: AAS 43 (1951) 859. CRAN70T0MIA EL ABORTUS. \'.2 295 sumptio medicinae non adhibetur ut medium salvandi matrem in quantum fetus occisivum est. 3. Licet ipsum uterum gravi morbo affectum excidere si ope­ ratio urgeat, quamvis fetus certo periturus sit; nec obstat quod in operatione facienda fetus prius tempore attingatur ct pereat quam ipse tumor v.gr. qui extirpandus est, nam operatio illa tota quanta ah initio est curativa matris, et eodem prorsus modo fieret in non praegnante 4. Dubium est, autem, num liceat uterum gestantis remonere in suo loco, quando secus imminet pericu’um vitae, si ad repositionem requiritur punctio membranarum quae involvunt ictum ct expulsio liquidi amniotici necessarii pro vita infantis. Multi rectius, ut putamus, negant liceitatcmT0, nisi punctio per­ agatur ita ut pars liquidi conservetur, ct sic fetus possit vitam con­ tinuare, quia “'actus scindendi vel pungendi assumitur ut medium, prout occisivus, i.e. prout liquoris sine quo foetus vivere nequit, quin etiam foetus expulsivus est”71, vel nisi punctio peragatur ut possit baptizari infans per actionem quae in his adiunctis erit du­ plicis effectus Alii vero mitius indicant et fortasse non sine ali­ qua vcrisunilitudinc dubitari licet num ea non sit actio duplicis effec­ tus, in qua adest ratio proportionata ad bonum quaerendum7’. 5. Disputatum est num liceret extirpare tumescendam matris de qua dubitaretur utrum esset tumor lethab's matri, an contineret fetum. Nunc quidem scientia medica certo detegit praesentiam fetus in matre etiam primis mensibus, sed quaestio potest remanere practica quoad fetum probabiliter iam mortuum in claustro materno. Si retineatur quaestio sub his terminis, num ius certum matris ad vitam praevaleat iun incerto infant's, ideoque num liceat extirpatio tumo­ ris qui probabiliter continet fetum vivum, potius respondendum est negative, quia, si fetus existit. ius eius ad vitam certissimum est ct contra hoc ius directe attentatur in operatione, ct admittitur actio quae probabiliter est d’recte occisiva innocentis74. Si tamen tumor matri Icthalis evadat, licebit probabiliter in cum agere, etiamsi du­ bium fetum contineat, sicut probabiliter licet extirpare totum saccum • Celebrata fuit controversia habta inter Gemelli negantem liceitatem et Vermeersch (cui praeceserat Ferreres, De vasectontia duplici (Barcelona 1913] 133-134) acrmantem. cui alii quoque participarunt deinde, plerumnue. bono consilio P.Vermeersch adhaerentes. Totam controversiam in NouvRevTh et PerMorCanLit ag'tatam et in al.is ephemeridibus etiam relatam, resumit EpIiTIil.ov II (I ° 31 ) 525-561, et posteriora referuntur ih;d. 12 (1935) 335349.582-585. Cf. etiam Carcîa-Bayôn, Medicina y Moral (Madrid 1941) p.20721 S. ” Sic v gr. LEhmkuht., 1,1006; zX.Muxoyerro. Moral tnâd'ca2 3 136,2.° cum Payer Dcontalofiia medica (Barcelona 1944) 408: Merxelbacji, Quaestiones de ruibryolot/ia (IJeja 1937) p.40-44; Wouters, 1,735. n Wouters, 1,735,2. 15 Sic expresse MerkEt.pach, Quacst. de cmbryolof/ia p.44-45 n Cf. Vermeersch, II.585; Genicot-Salsmans 1.377 bis. ’* Sc eliam post S.Alfonsvm. 13 n.394, alii ut Wouters, I 735; Vermeersch, 11.586; benignius Ferreres-Mondrîa, 1,500,11; PrCmmer, 11,136; A.Munoyerro, Moral mâdica3 137 B. Sed fundaenentum ab eis plus mmus desumptum cx Besson (NouvRevTh 45 (1913] 157) quod ius certum ma­ tris in casu conflictus praevalet iuri incerto infantis, minus probandum est, ut bene observavit 1.Salsmans (NouvRevTh 46 (1914] 226); nam et fetus probabihs, si existit, ius certissimum habet ad vitam. 296 Di; QUINTO PRAECEPTO fetalem in conceptione ectopica, liberando aeque inmediate matrem ab organo pathologico cuius praesentia et invasione periclitatur. 275. 4. Acceleratio partus propter gravia motiva licita est; nam etsi vitae normali infantis aliqua difficultas crea­ tur, haec sufficientissime iustificari potest ex necessitate ma­ tris, vel ipsius infantis, secus magis periclitaturi. Unde S.Of­ ficium (D 1890 b ad I) respondit: “Partus accelerationem per se illicitam non esse, dummodo perficiatur iustis de cau­ sis et eo tempore ac modis quibus cx ordinarie contingenti­ bus matris et fetus vitae consulatur”. Requiritur ut solida probabilitate constet fetum iam esse viabilem ; imo non ur­ gente nimis necessitate certitudo moralis haberi debet. 276. 5. fetus ectopici seu extrauterini^ illi sci. qui in tubis fallopianis haerent, vel his qualibet causa perforatis, in alia parte corporis viciniore sistunt75, eadem sacra iura ha­ bent atque uterini, “neque nudum factum conceptus extraute­ rini iura sive matris sive fetus ipsius mutat. Textus enim vivi qui evolvuntur in loco insertionis et circum fetum, anorma­ les quidem quodammodo dici possunt ratione situs, minime vero ratione sui” 76. Sic igitur, non quaelibet actio peracta ad liberandam matrem a periculo imminente ex conceptione ec­ topica est actio duplicis effectus, sed potest esse directe occisiva fetus, ideoque prorsus illicita. Ecclesia per S.Officium duo responsa dedit de hac re (D 1890 b) : “Necessitate cogente, licitam esse laparotomiam ad extrahendos e sinu matris ectopicos conceptus, dummodo et fetus et matris vitae, quantum fieri potest, serio ct oppor­ tune provideatur”. Haec responsio ansam praebuit nimis am­ plae interpretationi, quasi liceret semper, adhibita possibili cura, huiusmodi fetus extrahere. Ideo, ad novum dubium (D 1890 c) : “Utrum aliquando liceat e sinu matris extrahe­ re fetus ectopicos adhuc immaturos, nondum exacto sexto mense post conceptionem”, responsum fuit “Negative”, si­ quidem “fetus ct matris vitae, quantum fieri potest, serio et J e T5 Tales conceptiones ectopicas non esse raras asserunt medici; possunt esse tubariae, ovaricae vel abdominales prout eveniant in tuba Fallopii seu ovi· ductu, quae sunt frequentiores, vel in ipso ovario, vel, fracto pariete tubarum, in regione proxima abdominis. Tres circiter conceptiones ectopicae evenire di­ cunt in centum praegnationibus; octoginta autem fere ex centum desinunt in abortum, 20 vero in rupturam ovaricam; paucae persistunt usque ad matu­ tiaccr (Ma­ rationem fetus. Cf. G.Clement, Derechos del niüo antes dc naccr drid 1932) 77; T.L.Bouscaren, Ethics of ectopic operations (Milwaukee 1944); Connell, Does Catholic Doctrine changcf: TlieAmcrEcdRcv 1 17 (194 7 ) 321-333. w Ferreres-MondrIa, 1,500. CRAN’IOTOMIA ET ABORTUS. N.2/4-2/ 297 cpportune providendum est; quoad vero tempus... orator me­ minerit, nullam partus accelerationem licitam esse, nisi per­ ficiatur tempore ac modis, quibus ex ordinarie contingenti­ bus matris ac fetus vitae consulatur” 7T. Ratio naturalis facile haec confirmat, ct docet in ordi­ ne theorico fetum ectopicum eodem modo tractandum esse atque uterinum, ct certe nullam operationem eius directe occisivam unquam licere, siquidem agitur de iure invio­ labili ad vitam reverendo. Scd in ordine practico, donec “operatio Wallace” in usu generali non eritr quaeri forte possit, num interventus chirurgicus ad salvandam matrem periclitantem propter conceptinn ectopicum cum pracvisione mortis pro fctu, non habebit fere semper rationem operatio­ nis duplicis effectus licitae. Nimirum, si mater haberet cystim vel tumorem sibi lethalem, in quo fetus ectopicus esset inclusus, nobis videtur licitam fore aperitionem et extirpationem talis cystis vcl tumoris, etsi vita fetus simul periret '°. “Sed praecise ob anomaliam situs facilius quam alias aut haemorrhagia fetui matrique nociva aut vera neoplasia (textus morbosi) efformari poterit. Praesente, igitur, hoc periculo, aeque ac si de fetu uterino ageretur, licebit iuxta prin­ cipium duplicis effectus, actione tantum indirecte occisiva illum ex­ trahere” ’°. Itaque, si non possit exspectari tempus in quo, per ope­ rationem caesaream vcl aliter provideatur ct matri et fetui praema­ turo sed iam viabili, considerandum erit utrum laparotomia directe tendat ad actionem circa organum aut elementum ipsius matris di­ recte exercendam v.gr. non circa ipsum ovum scd circa involutio­ nes anormales eiusdem, seu circa cystim matri lethalem vel partem oviductus quae excidatur etsi contineat letum qui simul auferetur, ad impediendam disruptionem organorum matris quae per vellositates corialcs invaduntur et roduntur cum discrimine vitae, an unice exer­ ceatur immediate circa fetum aut elementum ad fetum pertinens, puta ” Huic decreto auctoritatem aliquam nonnulli ut I.ehmkuhl, 1,1010.1011 de­ trahunt, quod publicatum fuerit sine approbatione pontificia. Consistit haec operatio in transferendo fetu ectopico e loco anormali, in quo nidaverat, ad situm normalem in utero. Recenter bono successu fieri cepit, et per eam recte consulitur proli et matri. Cf. L’ami du Clergé (1948) 486. n Sic plures alii etiam, ut Lehmkuhl, 1,1011; Antonelli, Medicina pastora­ lis (1905) 224; Prümmer, 11,146. M Ferreres-Mondrîa. 1,501,2.°, qui allegat pro hac sententia praeter Lehmkuhl et Prümmer iam citatos, Genicot-Salsmans 1,377,111; Aertnys-Damen, 1,583; Seeastiani, 233.II; Piscetta-Gennaro. 223-224; Ubacii, 1,182. Dr.Cr.EMENT describit conceptionem extrauterinam modo qui valde favet solutioni benignae, considerandi sci. interventionem chirurgicam ut actum aeque imme­ diate sanativum textuum matris. Dicit enim: "La unica intervencion admitida cn nuestros dias no tiene por fin, propiamente hablando, sacrificar de intento la vida del feto para salvar a la madré, sino que cn rigor se ordena a extraer dei organismo las cnvolturas anormales del huevo, que por ser tan fragiles y por lo râpido de su rotura, que casi sieimpre sobreviene, constituycn una constante amenaza tanto para el niüo como para la madré” (Los derechos del nino p.75-76). Omnino huic opinioni subscribit Pvjiula, Los derechos del no nacido (Barcelona 1944) 54-57; mitius adhaerent A.Munoyerro, Moral medica3 137; G.Payen, Dcontologia medica n.706,6; Vermeersch, 11,586; Wouters, 1,738,2. etc. Contrariam sententiam sustinet, non sine verisimilitudine, Merkxlbach, Quaestiones de embryologia p.49-63. DE QUTNTO PRAECEPTO duellum, x.276-279 placentam vel liquidum amnioticum, ut exinde mater liberata sit a periculo. Si primum operatio licita videtur, si alterum illicita, utpote in se directe occtsiva propter salutem matris; sed etiam in primo casu ad interventionem chirurgicam videtur exspectandum quantum prudenter fieri possit, sive ut baptismo fetus melius provideatur, sive etiam ut vitae eiusdem pro viribus consulatur81. immediate post oppressionem per hnram circiter cum dimidio dum nondum conhigatio cellularum germinativarum evenit ex communi­ ter contingentibus. Certo non licet directe occidere fetum ecto­ picum per actionem quae tendat ad extrahendum cum ex oviductu, tanquam iniustum aggressorem, et hic videtur sensus resolutionis datae a Sto.Officio anno 1902, supra citatae (D 1890 c) ; nam ad­ haerens visceribus matris, fetus sequitur processum evolutionis na­ turalis in qua nihil est neque formalitcr neque materialiter iniustum CAPUT III 298 Applicationes: 1. Certo licet exspectatio armata, ut medicus nimirum interve­ niat statim ac ruptura sacci fetalis eveniat cum discrimine pro matre, nam infans separatur eo tempore a suis connexionibus vital bus82; item laparotomia postquam fetus diagnosticatus est viabilis, iam an­ tequam perveniat ad plenam maturitatem, propter periculum inminens generatim matri si gestatio protrahatur, inio, ratione huius pe­ riculi itemque salutis spiritualis in lautis assccurandae laparotomia tunc erit saepe obligatoria ad subveniendum infanti ct ipsi matri; licet similiter operatio ad extirpandum fetum ectopicum, quando mo­ rali certitudine constat cum occubuisse, vel a sua cum utero coniunctione separatum fuisse, quia hac separatione abortus iam causatus est, ct expulsio naturaliter sequetur. 2. In casu haemorrhagiae vel hydrorrhocae amnialis, quae sccum ferat separationem fetus ab organismo materno ct consequenter abortum inchoatum, licitum videtur purificare statim uterum qui aim non possit continere fetum usque dum sit viabilis; id quod non acci­ dit, saltem adeo facile, cum hydrorrhoca est * dicidualis 3. 3. 277. 6. Seminis virilis expulsio: a) nunquam licet mu­ lieri quae in actum carnalem consenserit, siquidem in hoc ha­ beretur malitia onanismi; b) pariter non licet uxori quae in­ vita passa fuerit maritum, in adiunctis in quibus licite actui coniugali ponendo obsistebat, nam maritus retinebat ius ra­ dicale ad actum; c) probabilius licet mulieri quae vi vel dolo oppressa est; quia sic impeditur continuatio iniustae aggres­ sionis, quae haberetur ex praesentia illegitima seminis in organismo, dummodo caveatur expulsio cellulae coniugatae seu ovuli iam fecundati, cui sive iam anima rationali infor­ mato, sive secus, nunquam licet directe attentare (cf. D 1184). Applicatio: Lotiones pcnctac cum intentione expellendi scnrn intrusum licent feminae violatae: a) vaginales, quovis tempore, non enim perficitur unquam fccundatio in vagina; b) uterinae, non nisi bl Cf. A.MuSoyerro, Moral médira3 n.137 p.233. w Cf. Clement, Derechos det niiïo (Madrid 1934) p.79. M Cf. MerkjexbaCH, Quaestiones de embryologie p.47-48. 299 De duello 278. Λ mid antiquos in nsu fuerunt pufjnae singulares ct sollem­ nes inter duces duorum exercituum vel sc’ectos milites (cf. 1 Reg 178-9) ad finem bello imponendum. Medio aevo fuerunt similia certamma inter privates apud gentes gcrma-'icas, ad <1 terminandum itis vel vmdicandam sibi possessionem alicuius rei. Ex’nde fortasse ortus fint abusus ordalium seu indiciorum Dei. etiam inter chrisUanos ad f niendas lites; nimirum quando probatio iudic alis insuffi­ ciens erat sub auctoritate indicis suscipiebatur duellum inter litigan­ tes el iustitiae Dei relinquebatur htis resolutio. Torneamenta inter equites mcdiaevalcs non hostilitatis sed exercitationis causa cele­ brabantur, quamvis non semel in vera duella degenerabant. His ct ordaiis feliciter suppressis, in Gallia, Itaha aliisque nationibus paulatim invaluit peior abusus ducllaudi, honoris vindicandi causa, pri­ mum inter milites ct nobiles, deinde etiam inter politicos ct fo­ renses ‘. 279. Duellum est certamen singulare ex condicto letha- libns armis susceptum. Dicitur: Certamen singulare, generatim inter duos tantum, sed aliquando inter plurcs utrimque pares numero, quacumque ex intentione, lavandi honoris secundum aestimationem munda­ nam, vindictae capiendae, fortitudinis demonstrandae, etc. Ex condicio, i.e., tempus, locum et arma praevie de­ terminando; unde, si ira repentina excandescente duo inopinate congrediantur, non est casus duelli proprie dicti, licet deter­ minatum locum petant pugnandi causa 2. Armis Icthalibus, i.e. ad occidendum vel graviter vulne­ randum 3 per se aptis, ut sclopetis, gladiis, pugionibus, etc., li­ cet duellum ineatur cum intentione vel pacto vulnerandi tan­ tum; unde non est duellum pugna suscepta cum virga, fuste,* 1 * Cf. M.Gierens Ehre, Duell und Mcnsur (Paderborn 1928); Estève, Le duel devant les idées modernes (Paris 1908). 1 Cf. Eerreres-Mondrîa 1,508,7.° ’ Codices civitatum determinare solent quae sint vulnera iuridice gravia, iuxta numerum dierum necessariorum ad convalescendum. Cf. CUP 418-427. parvo cultello, etc., utique vero Mensurae in quibus arma per se lethalia adhibentur4* . 280. Dividitur in : a) privatum vel publicum, prout suscipiatur privato nomine, etsi cum sollemnitatibus adhiberi solitis, vel aucto­ ritate publica, generatim propter causam publicam ; b) sollemne vel simplex, prout celebretur cum testibus aliisque sollemnitatibus, vel sine cis; c) fatale vel non fatale, prout causet vel saltem intendat mor­ tem alterutrius, vel sit usque ad primum sanguinem. 281. Principia: 1. Duellum publica auctoritate sus­ ceptum est licitum, si fiat ad bonum commune quod sine sanguinis effusione obtineri nequit, v.gr. ad bellum impe­ diendum vel finiendum. tentandi. Prius ab Alexandro VII damnata fuerat proposi­ tio (D 1102): “Vir equestris ad duellum provocatus potest illud acceptare, ne timiditatis notam apud alios incurrat”. Leo XIII (D 1939) : “Utraque divina lex, tum ea quae natu­ ralis rationis lumine, tum quae Litteris divino afflatu per­ scriptis promulgata est, districte vetant, ne quis extra causam publicam hominem interimat aut vulneret, nisi salutis suae defendendae causa, necessitate coactus. At qui ad privatum certamen provocant vel oblatum suscipiunt, hoc agunt, huc animum viresque intendunt, nulla necessitate adstricti, ut vi­ tam eripiant aut saltem vulnus inferant adversario. Utraque porro divina lex interdicit, ne quis vitam temere proiciat suam, gravi et manifesto obiciens discrimini...” Sic probatur saltem liccitas admittendi duellum publicum ab una ex partibus, ab ea sci. societate quae se defendit contra aliam so­ cietatem, a qua se existimat iniuste violatam. Num etiam alia pars licite conveniat dc solvenda lite per duellum publicum, pendet ab alia quaestione praevia, num sci. credat se ius habere aggressionis, si pacifice reclamationibus suis a parte contraria non satisfiat’. C.984,5.°, decernit irregulares ex defectu (cf. c.2351 § 2) ; c.985,4.e.5.® facit irregulares ex delicto, ideoque cum culpa gravi (cf. c.986); c.1240 § 1,4.° (cf. 1241,1399,8.°) privat sepultura eccle­ siastica; c.2351 § 1, denique, plectit excommunicatione Sedi Apostolicae simpliciter reservata, quoslibet duellantes stricte tales; imo plures ex istis poenis vel irregularitatibus extenduntur etiam ad cooperatores, ut explicatur in iurc canonico, ct cx dispositionibus S.Sedis applicantur similiter ad mensuras acadcmicorum in Ger­ mania cum vel sine protectione contra gravia vulnera adhiberi so­ litas4; imo, ct ad eos qui provocant vel acceptant duellum, reser­ vando ultimam resolutionem tribunali honoris, nisi certo constet cos non habuisse intentionem duellandi Ex quibus omnibus theorice et practice constat mens Ecclesiae circa duellum. 282. 2. Duellum privatum: a) est semper graviter illi­ Ratio interna est quia duellum continet temerariam dis­ Ratio est quia, si licet ex publica auctoritate integrum cum integro exercitu decertare, a fortiori potest permitti ut unus vel pauci pugnent contra alium vel paucos alios propter bonum commune, ut sanguini multorum, excessibus multi­ plicibus bellorum et ruinae civitatum parcatur. citum; b) nec tiliam iustificationcm habet legitimam. Intelligitur duellum proprie dictum, non quae cx parte alterutrius sit legitima defensio contra iniustum aggressorem actualem, iuxta superius dicta n.262. Ad a): Ecclesia, quae iam pridem duelbum in Conci­ lio Tridentino condemnaverat et poenis sanciverat (sess.25 c.19 de rcf.), hanc prohibitionem denuo confirmavit et am­ plificavit per Benedictum XIV (D 1491-1495), qui proscrip­ sit duellum etiam pro casibus extremis proponi solitis, in qui­ bus sive civis communis sive dux militaris constringuntur ad offerendum vel acceptandum duellum ne priventur fortuna, honore, promotione, officio, ideoque mediis se suosque sus­ positionem de vita vel integritate corporali propria vel aliena, cum malitia in Deum, societatem, seipsum ; cui accedit saepe grave scandalum aliorum. Quare, testante Leone XIII (D 1939), obscurum nemini aut dubium esse potest, in eos qui privatim bellum conserunt singulare, utrumque cadere, ct sce­ lus alienae cladis et vitae propriae discrimen voluntarium. De­ mum vix ulla pestis est, quae a civilis vitae disciplina magis abhorreat ct iustum civitatis ordinem pervertat...” Ad b): Fuerunt theologi 8 qui censuerunt licitum esse duellum quod acceptetur tanquam unicum medium vitandi gravissima mala, perperam reducentes hunc casum ad defen­ sionem legitimam contra iniustum aggressorem. At vero in casu duelli acceptationi propositi nunquam adest actualis ag- 4 Duella amcncetta dicta, in quibus ambo sc exponunt morti vel gravi dam­ no, ita tamen ut unus tantum illud patiatur, quia debent sumere v.gr. duas potiones quarum una sit veneno infecta ct alia innoxia, non pertinent ad duellum, siquidem deficit pugna. Cf. Vermeersch, 11,572. Sunt tamen graviter illicita. . ' Cf I.B.Umbeug, Dc liccitatc ct obligatione committendi duellum publicum. PerMorCanLit" 36 '(1947> 161-168; · « Cf. S.C.CONCILII : /VAS 15 (1923) 154; 18 (1926) 132-138. Revera Men­ surae istae ex se essent graviter vulnerativae, ct magnum semper generant scandalum: ideoque iure aequiparantur duello, etiam quoad poenas. ♦ CIC 39 (1947) 374. • Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.400. . . 302 DE fcUINTO PRAECEPTO gressio, ct praeterea ipsum duellum acceptatum non est me­ dium neque necessarium neque efficax ad salvandum hono­ rem vel demonstrandam fortitudinem: imo est argumentum minoris honestatis ct fortitudinis, ut bene ostendit Leo XIIi (cf. D 1940). Sane cx duello non restituitur honor, sed posi­ to duello, insani homines eum pro restituto habent : et adhuc ista insana restitutio habetur mediante duello, non in actione duplicis effectus aeque immediati. A η-dim f î ps : 1, Precat “v‘r mil:laris, qui, nisi offerat vel ε s acceptet duellum tanquam formidolosus... ct ad officia militaria ineptus haberetur indemie officio, quo sc suosque sustentat privaretur”, idnuc etiamsi sciat «“pugnam non esse secuturam, utpote ab aliis imnod cudam" (D M91 1402) nam medui » ** adhibitum est s'mul et inefficax, ct inncccssarium, ct improportionatum, et intrinsece malum. 2. /Von lir^t www diidlum. nt’am arouipseente iud’ce abave auctoritate publica, ad demonstrandam veritatem, vel probandam innocentiam vel fmendam 1’tcm rv’vatam. quia non est medium neque necessarium neque efficax ad hos fines. 3. Licft sesp usti aggres­ soris. servata proportione culpae quam contraxit. Cruenta punitio civium insontium in bonis stricte persona’ibus, punitio in bon:s eo­ rum materialibus ad vitam necessariis, immo, omnis punitio proprie dicta, quae est inflictio mali physici propter malum morale patratum, offendit contra rectum ordinem"; 7) "ad necessariam securiatem pro tempore futuro, ut novum bellum iniustum iniuste aggredientis praecaveatur At tabs praecautio iustos limites excedere non debet; victor concentus debet esse morali securitate, quae in rebus humanis exigi et sufficere solet”20. nni dicuntur. i <». ii qui servitium mi­ litare in universum, vel participationem in bello gerendo renuunt ex motivis religiosis vel moralibus: a) QUVTFNUS PRINCIPIAT.TTFR ET ABSOLUTE ADVERSANTUR Cuilibet legi de conscriptione militari obligatoria, vel cuilibet bello sive defensive sive offensive gerendo, rcfutnuntnup senrtium militare tanquam op­ timum medium ad impedienda bella futura, omnino reprobantur. Etenim: conscriptio militaris universalis ct obligatoria in adiunctis determinatis, potest esse necessaria ad bonum commune publicamque securitatem, eo magis quo moralitas populorum ct fides reciproca na­ tionum decrescat; bellum, saltem defensivum, remanet etiam nostris temporibus licitum in determinatis adiunctis, dum recursus ad organizationem iuridicam nationum plane efficax non demonstratur; simplicius cogitant negato servitio militari eo ipso tolli possibilita­ tem belli futuri, nam potitis praeparatur eversio securitatis ct pacis in natione ubi obicctio conscientiae fiat frequens, stante ambitione et aggressivitate aliorum populorum. Hinc Ecclesia catholica limus· modi obicctoribus conscientiae non favet, ct potius agnoscit Statui facultatem reprimendi manifestationem externam obiectionis tan­ quam laesivam sani patriotism! et securitatis procurandae; aliunde aequum est ut obiectorcs conscientiae vere sinceros Status mitius iudi2. Obiectores 'VMM » Cf. Pius XII, Alloc.: AAS 32 (1040) 5-13; 36 (1944) 11-24. • Hübth-AbeujAn, De praeceptis 11,102. cct ct puniat quam deserentes militiam ex ignavia, impietate erga patriam, trad tione, etc. b) quatenus renuunt PARTICIPATIONEM in determinato bello, ita indicandi sunt: a) si certi sint de iniustitia causae propriae quamvis certitudo sit subiectiva ct in errore invuic bili fundata ”, nequeunt militiam sponte adire ct patriam armis vindicare, ideoque, si possint, debent arma deponere vel explodere in vacuum; β) si dubitant de iustitia suae causae, nequeunt sponte arma capere, sed possunt fidere auctoritati bellum indicenti, imo, debent rationabiliter obtemperare, formato indicio ultimo praclico certo dc liceitatc suae cooperationis, quia in negotiis publicis tot sunt complicationes rerum, tot quaestio­ nes politicae in tenebris agitatae, ut vix possint particulares indicium ferre dc 'ustitia vel iniustitia belli oborti; 7) .r ignorunt causas belli, debent supponere eas fuisse legitimas, ct iubente auctoritate accur­ rere ad arma, debent cx bono pubi co obedire, ct auctoritas potest cos, etiam dubitantes de iustitia causae, ad proeliandum constringere. Practice, excepto fortasse casu rarissimo in quo dc iniustitia propriae causae ipsis certo constet, omnino debent bellum gerere, sive cx caritate ergo scipsos ad gravissimas repressiones vitandas, sive cx pietate erga patriam, reclamantem legitime pro bono com­ muni servitium quod non apparet iniustum23. 3. Culpa collectiva, quae ad modum peccati originalis gravet omnes ct singulos cives rcipublicac bellum gerentis, licet nullo modo fuerint causa belli incepti vel prosecuti, nullatenus admitti potest in ordine ethico. Poena autem reis imposita potest esse iusta, sicut ipsae actiones bell eae vastandi agros, tollendi aquam, explodendi arma in arces civitatum, etc., quamvis redundet in cives insontes. Siil'sfactii) a persona iuridica praestanda, similiter gravare potest per­ sonis physicis quae eam personam iuridicam integrant, nam ct culpa fuit personae iuridicac. 4. Bellum frigidum, quod vocant, similiter indicandum est atque ipsum bellum armorum, testante Pio XII: “indicium morale quod illud meretur, ipsum est, analogia servata quod applicatur bello, secundum ius naturale et internationale. Offensivum, quando agitur dc bello frigido, debet condemnari sine condicione iuxta principia moralia. Si producatur, existit non solum ius sed etiam obligatio sese defendendi cx parte illius vel illorum qui, pacifici, aggressionem patiantur. Nullus Status ct nulla Statuum aggregatio potest tranquile acceptare servitutem politicam ct ruinam oeconomicam. Bono communi populorum debent ii assccurationcm propriae defensionis” 23. 31 Si ohiector laborat errore vel ignorantia vincibili circa iustitiam belli, de­ bet excutere illum; secus peccat sive accedens nd pugnam sive reftig ens ab ea. r Cf. R.Drouillard, L'objection de conscience: Études 215 (1933) 580-600; M S. F dr cr. as, De sic diets obicctoribus conscientiae: PerMorCanl.it 39 (1950) 34-51 : P.Lorso.v Un chrétien peut· / être objecteur dc conscience/ (Pa­ ns 1950): C. Emmanuel, The morality of conscientious objection to uar (Nueva York 1941). Ώ Alloc.: AAS 44 (1952) 822. 312 DE QUINTO PRAECEPTO 290. 3. Bellum offensivum nostris temporibus illici- citum evasit, saltem plerumque. Ratio est duplex potissima: a) alia petitur ex ingentibus malis quae bella moderna provocant, quibus vix proportionari potest bonum per bellum vindicandum, praesertim cum interdependentia nationum miro modo conflictus dc natione ad na­ tionem extendat, usque ad conflagrationem fere universalem; b) alia consistit in possibilitate vindicandi iura sine armis, per recursum ad arbitrium personae vel personarum omni excep­ tione maiorum 2‘, vel ad organum, internationale supremum omni ope promovendum, quod dictet sententiam auctorita­ ti vam. Pius XII, utraque hac ratione ductus, bellum aggressio­ nis proscribendum esse docuit tanquam legitimam solutionem controversiarum intcrnationalium : “Ceterum omnibus urget officium quod nullam patitur moram, vel dilationem, vel va­ cillationem, vel tergiversationem: officium, inquam, colaborandi quantum possibile sit ad proscribendum et expellendum semel pro semper bellum aggressionis * 25* 27tanquam solutionem legitimam controversiarum intcrnationalium” 2C. Et in sequentibus lamentatur frustrationem tentaminum tempo­ ris transacti ad proscriptionem bellorum, et incitat saniorem partem societatis humanae ad reassumenda ct complenda talia tentamina. Hoc fiet, ut nobis videtur, quando Status convenient in aliquam so­ cietatem superiorem, secundum postulata iuris naturalis pro hodier­ nis condicionibus, cum iure ct obligatione providendi bono com­ muni 291. 4. Bellum totale illicitum est283 . Ratio est quia, utcumque iustum sit ratione originis, nunquam legitimare pot­ est media in se inhonesta, qualia sunt directa occisio tot inno­ centium quaesita, totque alia crimina iuri naturali, divino et humano contraria, quae horrorem generalem suscitant cum cognoscuntur, et a Pio XII multoties exprobata sunt tempo­ re ultimi belli mundialis. Sic factum est a.l8S5 a duabus nationibus, Hispania et Germania, super Insulis Carolinis, felici successu, per interventum Eeonis XIII. 25 “Quae verba non videntur applicanda ad bellum aggressivum, quod tale solummodo est quoad externam speciem iuridicam, at quoad rem nihil est n" necessaria defensio contra certam omni cx parte iam praeparatam et inevitabi­ lem iniustam alterius gentis aggressionem immediate instantem” (HOrth-AU* i.eân De praeceptis 11,98). K Nuntius radiophonicus (24-12-1944): AAS 37 (1945) 18-19. 27 Cf. Taparelli, Saggio tcorctico di Diritto naturale diss.6; Pius XII, Nun­ tii radiophonici, in syntehesi a B.de Solaces, Les messages du Pape Pu XII, o.c., 127-154. 3 Cf. Pius XII, Alloc.: AAS 41 (1949) 553-559. BELLUM. N.290-291 ----- 313 Quoad usum armorum atomicorum, ad quod bellum totale facile trahet, videtur hac ratione haud imprudenter fortasse distinguen­ dum: a) si PENES ALTERUM tantum c contendentibus sint arma atomica, cui ius bellandi assistat, videtur licitum ea explodere in ob­ jectiva militaria momenti fere decisivi pro cessatione belli, etsi plu­ rimi cives sint perituri, dummodo effectus devastationis producen­ dae sint sufficienter praevisi ; intercedet enim finis intentus im­ mediatus bonus, et simul aderit ratio proportionata ad permitten­ dum malum; non licebit vero ea explodere in urbes a civibus potis­ simum habitatas, etsi praevideatur effectus deterrendi hostem eumque perducendi ad petendam pacem, nam bonus effectus obtinebitur mediante malo; b) si penes utrumque contendentem sint arma atomica, sed neu­ ter eorum eis usus fuerit, vix poterit intercedere ratio sufficiens ad ea adhibenda ab alterutro ad efficaciorem defensionem vel repul­ sionem hostium, nam periculum repressaliae esset imminens, et dam­ na adeo multiplicarentur cx usu talium armorum, ut utilitas proporlionata non existât ad tot mala permittenda. Thcorice videntur in­ tercedere posse circumstantiae in quibus liceat usus eorum arma­ rim, etiam in hac hypothesi : v.gr. si apparens aggressio atomica in re esset defensio propria quia adversarius iam iam est applica­ turus talia arma, quin possit a proposito deviari ; similiter licitum nobis videtur armis atomicis aggredi arces vel loca in quibus hostis praeparat vel congesta servat huiusmodi tormenta bellica, iam an­ tequam de eis proxime adhibendis cogitaverit, si bellum geratur con­ tra adversarium qui nulla lege morali, sed convenientiis politicomilitaribus moveri sit perspicuum; unde certum periculum immineat ea arma quae non destruantur versa iri in hostes, cum tempus faverit ; c) si unus EX contendentibus armis atomicis impeteret in alium, qui eis similiter potitur, liceret aequalibus tormentis aggressioni re­ spondere; et quamvis per se urbibus esset parcendum in quibus obicctiva militaria exigui essent valoris, posset intercedere motivum ad cas quoque debellandas praevia ct tempestiva monitione, si alia via non posset deterreri hostis a civilibus obicctivis propriis non expug­ nandis”. 3 Cf. M.Zaijja, Guerra atômica y moral: Ecclesia 10 (1950) 239-241; item ThStud 10 (1949) 77-80 ubi plurcs articuli recensentur; Mc.Reavy, An anglicom Veredict on the atomic Bom: Clergy Review 30 (1948) 1-10; C.Ford, The morality of obliteration Bom'b'nrj: ThStud 5 (1944) 261-309; A.Walsh, Total Empire c.ll; Ione-Adelman. n.219. TRACTATUS De sexto ct nono praecepto iuxta dictamen rationis reprimi ac refrenari debent1; b) se­ cundum rem est virtus, moralis specialis, fars subicctiva tem ferantiae, quae inclinat ad moderandum usum facultatis gcnerativae secundum rectam rationem fide illustratam. Dicitur: I irtus moralis specialis, quia habet obicctum speciale, moderationem sci. actuum quibus species humana propagatur ct appetitus delectationis venereae maxime homines allicientis, qui exercitio illorum actuum normaliter adiungitur. Non moechaberis,·· Non deâ * de rabis uxo­ rem proximi tui (Ex 20,14.17). Sextum decalogi praeceptum quatenus negativum, explicite so­ lum adultcriufn (moechiam), implicite vero quamlibet luxuriam exter­ nam prohibet; nonum autem correlative vetat omnem luxuriam in­ ternam prav s delectationibus, desideriis, gaudiis commissam; utrum­ que quatenus affirmativum, praecipit castitatem cuiusque statui con­ venientem, appetitum venereum secundum rectam rationem ordi­ nando per exercitium castitatis, omnemque luxuriae significationem ct periculum per pudicitiam devitando. Summa rerum dicendarum. Agendum est primum de notionibus continentiae, castitatis, virg:nitatis, pud'C’tiae, luxuriae (c.l); deinde de moraltatc castitatis et luxuriae in diversis gradibus (c.2); tertio dc peccatis contra cast tatem (c.3), denique dc quaeslion bus pastoral.bus circa custod am castitatis (c.4). S.Thomas, 22 η.151-156; S.Alfonsus, 1.3 n.412-485; Sporer-BierbaUM lit tr.4 n.467 697; Bh.luart, Dc temperantia diss.4-6; Antonei.i.i, Medic na pas­ toralis (Roma 1°32 ) ; Notius, Dc sexto praecepto ct dc usu matrimonii (Bar­ celona 1945); Vr.RMKKRSCH, Dc castitate ct de vtiis contrariis (Roma 1919; terta edit, abbreviata, Rnnia 10331; B.H.Merkei.baci< QuacSt ones de casti­ tate et luxuria * (l.ieja 1936; ed t.7. * a 1950); WoUTERS, Dc virtute castitatis ct de vitiis oppost's (Drujas 1928); Eschbach, Disputationes physiologicothrolui/icac1 (Roma 1013); I.axza I’ai.a/zini, Dc cast tate ct luxuria (Turin 1953); O.Schwarz, Psycholoffie sexuelle (Pars 10.52. Trad.). Insuper: Pius XI, Encycl. Casti connubii· AAS 22 (1930) 539-592; Pius XII. Allocutio ad obstetrices: AAS 43 (1951) 835-854. C A P UT I De conceptu castitatis, virginitatis, pudicitiae, delectationis venereae, luxuriae Noi.utx Dc sexto praecepto 1-10; Merkelbach, Quaestiones dc castitate rl luxuria p.17-24; ΕανΙζαΡαι.αζζιχι, Dc castitate ct luxuria scct.l c.2; s«t J c.un. a.l. De casi i la te 292. I. Castitas: a) etymoj.oc.ice a castigando deriva­ tur. quia respicit concupiscentiae operationes, quae maxime Fars subicctiva temperantiae, nam temperantia mode ratur actus qui spectant ad conservationem individuorum (abstinentia, sobrietas) ct speciei ; unde castitas, cuius obiec­ tuni respicit aduationem facultatis generativae, iure dicitur pars subicctiva seu species temperantiae. Utraque inest ap­ petitui concupiscibili tanquam subiecto proximo. Moderandum usum seu exercitium, seu rectius acina donem facul latis generativae, habet castitas tanquam munus proprium, potius quam moderationem appetitus in delectatio ilibus tactus circa venerea. Nimirum: praecipuum bonum quod castitas defendendum assumit adversus luxui iam non est re­ ferendum ad delectationes, quae in se sunt indifferentes, sed ad actus qui circa propagationem speciei ordinatam versan tur, et a quorum moralitatc dependet moralitas delectationis ipsorum exercitio adnexae, ut cx professo infra probamus; insuper delectationes venereae secundum physiologos rccentiores, meliore ratione quam sensationes gustus et potus, sunt sui gcqeris omnino, a sensationibus tactus distinctae, quan quam eis affines. Porro moderatio istius actuationis importat; hinc tolalem exclu­ sionem vel rationabilem usum facultatis generativae, prout quis in­ veniatur in statu caclibatario, cui absolute prohibitus est usus direc­ tus venereorum, vcl in matrimonio; inde stimulationem appetitus quacumque ratione indebite refugientis ab actibus rationabiliter exer ccndis, ila ut medium servetur inter defectum propter insensibili­ tatem ct excessum propter intemperantiam’. Facultatis generativae actual io hic intelligitur totus pro cessus, tum inchoative tum completive; in quo ingrediuntur, proinde, actus tam interni, qui in re venerea specialis sunt 1 Cf. S.Thomas, 2-2 q.151 1. ’ "Caveae ne in ea tantummodo frenum agnoscas, neve eam totam colloces in sensu ubi sedem principalem habet, dum castitatis virtus inclinat etiam aci amandum ct colendum quidquid amabile ct saiutum est in finibus facultati * quae homines amore con.ungit et multiplicat" (Vermeersch, IV, 5) momenti et significationis, qüam externi sive consummati sive non consummati, qui de se ad propagationem speciei ordi­ nantur. Secundum rectam rationem, ita sci. ut rectus ordo ser­ vetur, quatenus homo aptitudinem et relationem finalem quam illae actuationes et adnexae delectationes habent ex volunta­ te Creatoris et ex interna natura nunquam industria sua tol­ lat aut pervertat; quod tunc obtinet, cum finis operis prima­ rius, seu debita prolis procreatio et educatio, neque explicita intentione neque ipsa operis carnalis exeeutione excluditur; ct tunc violatur, cum actuationes facultatis generativae subordinantur delectationi quae obiective est propter actionem, et hac aliave causa subtrahuntur ab earum destinatione essentia­ li, quae immediate est propter bonum speciei propagandae et educandae. Fide illustratam, siquidem versamur in theologia, ideo- que firmissima argumenta haurimus ex fontibus dogmaticis, praesertim quando inquisitiones mere naturales doctrinam mi­ nus claram vel firmam relinquunt, ut in diversis punctis par­ ticularibus accidit in hac materia. 293. II. Differt a continentia, quae ab aliis definitur perseve­ rans voluntas servandi castitatem, signanter perfectam, non obstan­ tibus difficultatibus, ct sic praecedit et praeparat habitum acquisitum castitatis3; ab aliis intelligitur mera abstinentia materialis ab actibus venereis, ct hoc sensu contraponitur castitati, quae importat dispo­ sitionem internam omnino diversam et perfectiorem4. 294. III. Distinguitur: 1. Ratione modi quo servatur in: a) IM­ PERFECTAM. quae abstinet ab actibus vcncreis illicitis; b) PERFECTAM, quae abstinet ab omni actuatione facultatis generativae, etiam licitae in matrimonio; 2. Ratione status cui convenire debet a) matrimonialis, quam coniugcs colunt in matrimonio, abstinendo ab actibus illicitis ct mo­ derate utendo voluptate sibi licita; b) vidualis, quae post usum Ve­ nereorum in matrimonio praeterito exercetur tempore viduitatis in perfecta abstentione a vencrcis, licita manente sola spirituali de­ lectatione ct gaudio circa actus conjugales olim positos; c) iuvenius, qua inupti usque ad matrimonium ab usu facultatis generativae om­ nino abhorrent; d) virginalis, castitas perfectissima qua, subiectum nunquam corruptum, omni usui venereorum et voluptati carnis ex pio motive in perpetuum valedicit. 3 Sic v.gr. Vermeersch, Dc castitate 9; Noluin. Dc sexto praecepto 2. 4 Cf. Bekmejillo, in Appendice ad A.Mvnoyerro, Moral médica en los cramentos3 346-347 (Madrid 1951); quae distinctio veritatem quae est in obicctionibus contra impossibilitatem ct nocivitatcm castitatis opportune illustrat 295, IV. Obiectum castitatis: a) materiale, sunt actus qui ad speciem, propagandam ex natura sua ordinantur, quo­ rum actuationem et delectationem eisdem adnexam moderan­ dam habet castitas secundum rationem et fidem; b) formale, est specialis honestas quae relucet in moderandis hisce acti­ bus sexualibus. § 2. 296. I. De virginitate Virginitas: a) etymologice a virore deriva­ b) in re ipsa dupliciter intelligi­ tur secundum S.Thomam5; tur, prout referatur ad sensum materialem vel moralem, nimi­ rum: a) sensu materiali et physico, virginitas consistit in im­ munitate ab usu consummato, seu a completa actuatione ap­ paratus generativi sive actione ipsius subiecti voluntaria vel involuntaria, sive interventu alterius erga subiectum volens vel renitens6; β) sensu morali apte definitur “pia firmaque voluntas perpetuo abstinendi ab omni voluntario actu venereo in subiecto nunquam moralitcr corrupto, seu immuni a volun­ tario actu venereo completo’’7; ideoque elementum materiale habet immunitatem ab usu completo ct voluntario facultatis generativae, seu ab experientia voluntaria actus veneris com­ pleti, sive solitarii sive per commixtionem carnalem, elementum s “Sicut illud dicitur virens, et in suo virore persistere, quod non est ex superabundantia caloris adustionem expertum: ita etiam virginitas hoc impor­ tat, quod persona, cui inest, immunis sit a concupiscentiae adustione, quae esse videtur in consummatione maximae delectationis corporalis, qualis est Ve­ nereorum delectatio (.S.Th. 2-2 q.152 a.l c.). • Cf. V.Vangheluwe, Dc virginitate physica ct morali: CollatBrug 47 (1951) 342. Alii tamen aliter intclligunt. Nimirum: a) sunt qui integritatem physicam virginitatis materialis intclligunt strictissime, pro apparatu genitali materialiter intacto, quatenus vir nullam prorsus seminationem, nequidem involuntariam subierit, et mulier claustrum virginale seu hymen integrum conservaverit nullamquc delectationem veneream completam experta fuerit; β) sunt qui sensu minus stricto virginitatem physicaim reponunt in immunitate ab omni actu Ve­ nereo consummato voluntario (cf. Merkelbach, 11,999,3.°; Genicot-Salsmans, 1,252), ideoque virginem considerant virum qui pollutionem ex morbo vel in somnis patitur, mulieremque cui hymen violatum fuerit per actum carnalem oppresoris cum plena delectatione, sed sine consensu ex parte virginis; y) sunt qui de ratione virginitatis censent immunitatem a quolibet actu venereo com­ pleto sive voluntario· sive involuntario, unde non habent ut virgines eos qui passi sunt pollutionem vel oppressionem cum delectatione satiativa, quamvis eidem restiterint, utique vero eos qui per actus internos ve! etiam externos sed incompletos graviter peccaverint; δ) sunt, denique, qui, sensu lato, virgi­ nitatem physicam intclligunt statum illorum qui nunquam congressum carnalem habuerint, quamvis contra castitatem peccaverint per actus solitarios consum­ matos vel per reciprocam masturbationem, etc. Haec ultima videtur sufficere coram foro externo Ecclesiae ad velationem virginum, admissionem in quibus­ dam Institutis religiosis, etc. Cf. Genicot-Salsmans, 1,252; Lanza-Palazzini, Dc castitate ct luxuria sect.l c.2 a.3. ’ V.VANCHELtnvE, De virginitate physica ct morali: CollatBrug 47 (1951) 343-344. 318 vero formale consistit in proposito 8 abstinendi perpetuo ab omni actu venereo, etiam licito in legitimo matrimonio °, ct quidem cx motivo virtutis seu cx fine supernatural! vacandi plenius Deo ct rebus divinis; nam mera abstinentia a venereis, secundum se, non importat honestatem. 297. & pudicitia, n.296-298 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO II. Differt virginitas moral s a castitate perfecta, quate­ nus integritati carnis voluntarie non laesae coniungitur, dum cas­ titas perfecta servari potest etiam ab iis qui antea actu aliquo vene­ reo conip'cto corrupti fuerint insuper castitas perfecta in subiecto nondum voluntarie corrupto, sed cum intentione perveniendi ad matrimonium, non constituit specialem virtutem virginitatis, nec habet accidentale illud praemium aureolae virginibus reservatae”. Applicationes: 1. Virginitas physica, secundum sententiam nobis probatam: a) amittitur per actus vencrcos quibus, culpabiliter vel secus, voluntarie vel contra voluntatem, naturae eripitur sexua­ lis integritas his modis: «) in viro, per congressum carnalem consuminatum cum alia persona; per pollutionem non quidem natura­ liter obortam,· sed voluntarie in se vel in causa excitatam; per pol­ lutionem provocatam, s ve involuntaria actione ipsius subiccti, sive ab alio ipso renitente; β) in femina, per actum venereum solitar um completum cum plena commotione venerea; per congressum carna­ lem perfectum, etiam absque satiativa delectatione, etiam si forte hymen integrum maneat ; b) servatur, autem: a) in viro, non obstantibus: spermatorih;a, seu perditione lenta liquidi spermatici, quae solet evenire absque actuatione perceptibili apparatus genitalis ct absque delectatione; pollutione mere naturali in somnis habita; complacentia interna in pollutionem naturaliter obortam, quae tamen infringit virginitatem moralem; β) in femina, non obstante violatione claustri virginais, in qua hymen accidcntaliter perditum fuerit v.gr. per operationem chirurgicam, saltationem, etc., modo apparatus genitalis nunquam plenam actuationcm specificam habuerit; 7) in utroque, non obstanti­ bus actibus venereis incompletis solitariis vel secus, etiam frustra procurantibus actuationcm completam, licet in his omnibus virgini­ tas moralis certo amittatur. 2. Virginitas moralis: a) non amittitur per meram laesionem hymenis extra conmixtionem carnalem ; neque per pollutionem invo­ luntariam; neque per conmixtionem carnalem violetilcr extortam 8 Num ad virginitatem, ut statum requiratur, praeter propositum perpetuo eam servandi, etiam votum vel saltum iuramentum aut prom ssio, minus constat. Caietanus requirebat votum, allegans S.Th. 2-2 q.152 a.3; sed communior sen­ tentia dicit sufficere propositum. Ipse S.Thomas, non solum In II' Sent, d33 q3 a.2 et ad 4; d.49 q.5 a.3, sed et ?.·ηι in S.Th. 2-2 q 152 a.l et 3 d cit for­ mait et completivum in virginitate esse propositum perpetuo abst.nendi a ve­ nereis. 9 Intentio ineundi matrimonium virginale, et contractus ipse talis matrimonii cum intentione abstinendi ab usu eiusdem, non nocet virgin tati; et potest iniri verum matrimonium in quo, ex mutuo consensu, habeatur propos-tum vel vo­ tum non utend iure in corpus acqu s to, ut constat de B.V.Maria et S.Joseph, necnon de quibusdam sanctis ut S Henrico imperatore. Cf. Pius XII dllocutu ad obstetrices: AAS 43 (1951) 8-15. ‘° Circa virginitatem in Ecclesia primitiva cf. egregium opus F.de D.Vizmanos, Las virycncs crislianas de la lylcsia primitiva (Madrid 1949). 319 absque consensu; b) amittitur irreparabiliter. per actum vene­ reum completum sive soitarium sive per concub tum, voluntarium in se vel in causa, non autem per actum libidinosum per se quidem aptum ad actuationcm completam facultatis gencrativac, sed per ac­ cidens ah hoc effectu impeditum ; c) amittitur refarabii.iter, ptr propositum ineundi matrmonium illudque consummandi; per qnodlihct pecca him mortale luxuriae non consummatae, sve more internum sive externum, sed dc se incompletum, etsi pollutio per accidens ct praeter intentionem secuta fuerit ; per complacentiam de pollutione vel concubitu praeter voluntatem habito11; reparatur autem per renovationem propositi abstinendi ab omnibus venereis in priore casu, ct per pacnitcntiam cum dicto proposito, quando amissa est per peccatum luxuriae internum vel externum non consumma­ tum ” 3. Virginitas physica et materialis corporis per accidens se habet ad virginitatem moralem; nam haec notionem voluntarii ut notam essentialem ct primaram requirit, moralcmqiie corporis et animae integritatem supponit De 298. Pudicitia est virtus moralis inclinans volunta- lent ad moderandum secundum rectam rationem exercitium illorum actuum qui, licet non sint venerei, apti sunt ad actuar tioncm ct voluptatem veneream excitandam. Dicitur: Virtus moralis, cum castitate intime coniuncta, imo se­ cundum S.Thomam ab ea indistincta, quae moderatur actus minus principales ad concupiscentiam carnis pertinentes, qui actum principalem antecedunt vel comitantur, suadens ut om­ nem luxuriae significationem devitemus, utque in aspectibus, osculis, sermonibus, etc., quamlibet suspectam virtualitatem actuations venereae concitandae refugiamus; unde merito dic­ ta est “castitas studiosa sinceritatis ct securitatis” 1S. Aclus qui apti sunt..., huiusmodi actus dicuntur impu­ dici, ct pro maiore vel minore influxu quem habent in com­ motionem veneream excitandam, habentur graviter vel levi11 Xum virgirftas anrttatiir i r repara hi Ii ter per consensum in actum venereum ccnipletiin» praeter voluntatem exortum, ci sputant auctores. 12 I) sputant utrum inductio ad peccatum luxuriae destruat virginitatem in inducente, an non; et plures negant, quia propositum abstinendi a venereis ad Virgin tatem requisitum, non sese extendat nisi ad actus directe proprios. u Cf. V.VancheluwE, De viry nitalc physica ct moral.: CollatBrug 47 (1951) 344-345. ’* Cf. S.Th. 2-2 q.152 a.l ad 3; G.WaffelaErt, Tractatus de prudentia, for­ titudine :t temperantia (Brujas 1899) p.299. u Vej-mEEbsch, IV,126, 320 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO DELECTATIO VENEREA. N.298-30I ter influentes10, prout sel. ad veneream commotionem com­ pletam e i usve proximum periculum perducant, vel non nisi levem (aut mediocrem) actuationem sexualem provocent. Patet vim excitatricem dependere, non tantum ab indole stimuli, sed etiam a condicione personarum, imo a circumstantiis quo­ que transitoriis eiusdem personae : ideoque quandam rclativitatem esse admittentam in actibus impudicis, etiam prout con­ siderantur per ordinem ad personas sexualiter normales. Dicitur a pudore, qui consistit in naturali timore turpitudinis niiae adest in exhibitione earum partium cnrnnris et actionum, quae vitam sexualem respiciunt, non ex assuetudine et propter praeiudiria falsae educationis, ut fert naturalismus et nudismus, peccati ori­ ginalis oblitus et fucato titulo melioris aërationis et radiatmnb solaris aut pulchritudinis structurae humanae, lasciviae indulgens1’: sed ex instinctu naturae, qui a Deo datus est hominibus, et recta educatione colitur, ut sit custos innocentiae contra insid’as et itivct naturam lapsam in refrenando appetitu carnali immoderato. aH iis minus decorosos qui offendunt contra modum sese gerendi proba­ tum inter personas cultas; strictius, vero, denotat operationes quae versantur circa viliores corporis functiones vegetativas et circa or­ gana iis functionibus servientia. Possunt actifs minus decentes versari circa organa sexualia, sed tunc non versantur circa typicas functiones generativas; saepius tamen actus, minus docentes coniunguntur cum impudicis et venereis. Sed per se non sunt coniimcti, ct distinctio prae oculis habenda est ad indicandum dc actionibus, praesertim puerorum, res foedas in confessione accusantium. 299. II. Differt ah indecentia quae latius s» em i fient a 300. III. Opponitur impudicitiae, quae est in ponendis inordinate, seu sine causa perfecte excusante, actus qui in motus carnales influere nati sunt, quales sunt tactus, ample­ xus, aspectus, oscula, etc. ; perperam autem impudicitia ali­ quando definitur “luxuria imperfecta, quae externe inchoat luxuriam perfectam” 18, nam reapse distinguitur a luxuria. Je Plures post S.AlVONSUM (1.3 n.484), qui secutus fuit Sahnanticenses (tr.26 n.37), praeter actiones graviter vel leviter influentes distinguunt alias medio­ criter influentes. At vero praestat materiam satis complicatam, quantum fien possit simplificarc sine detrimento doctrinae. Porro, causae mediocriter influen­ tes vel mediae, facile trahuntur ad causas leves si obiter adhibeantur, ad gra­ ves autam, si morose vel in adiunctis specialiter periculosis. ” Cf. Litt. circulares episcoporum germanorum ad Fulda a. 1925 congregato­ rum: Katholische Leitsatsc und IVeisungen eu verschicdcncn modernen Sittlichkcitsfragcn; Sckrotei.kh, Um Sitte und Sittlichkcit (Düsseldorf 1926); J.R:Maud Le naturisme et scs raisons: Et 215 (1933) 257-275; 427-447. “ ALerkelbach, Dc castitate ct luxuria- (Lieja 1936) p.68. 321 De delectatione venerea 301. Delectatio venerea est quies seu complacentia appetitus sexualis in possessione sui obiecti. Dicitur: Quies seu complacentia, ea enim est lex humanae natu­ rae, ut quoties aliqua potentia obiectum proprium agendo at­ tingit et possidet, oritur in appetitu delectatio quietans tendentiam in obiectum iam praesens. Appetitus sexualis, seu tendentiae quam divina Provi­ dentia posuit in hominibus ad capiendam typicam quandam delectationem sui generis, quae normaliter coniungitur cum usu Venereorum ut talium, seu cum actuatione specifica appa­ ratus generative, inquantum hic actibus generativis destinatur et inservit, quaeque ex organis genitalibus, in quibus prima­ rio localizatur. in totum nerveum svstema plus minus diffun­ ditur. non sine influxu dispositionis psychologicae circa eam 19. Nimirum: Deus qui libère hominem creaverat, non ex indigen­ tia sed ex infinita bonitate voluit eundem associare suo operi crea­ tive), ei tribuendo participationem in generatione aliorum hominum simul ad beatitudinem supernaturalem destinandorum. In hanc vero generationem decrevit ut duo sexus concurrerent, coopérantes in in­ tima coniunctione per actuationem apparatus generafivi tum internis tum externis organis ita compositi, ut eiusdem primaria et essen­ tialis destinatio ad novam vitam per actum et in actu generative procreandam manifesto appareat. Hic actus generati vus ultimatim in eo enns’stit quod cellulae germinativae viri, peracta naturali corporum copulatione, transferantur in organismum feminae, debito modo cooperantem ad seminis transmittendi passivam receptionem. Ad mutuum hunc viri ct feminae actum exercendum, utriusque organismus diversas immutationes physiologico-psychologicas expe­ ritur. maxime circa organa genitalia, quae typicas sensationes vo­ luptuosas adnexas habere solent. Hae mutationes, quas motus car­ nales vocant30, influentibus stimulis a minoribus incipiunt, et paulatim crescunt usque ad commotionem * completam quae orgasmus et Cf. A.VkrmEERSCH Dc pleniore delectationis ratione: PerMorCanIJt 22 (l°33) 165*-I68·, cum observat:onc F.Hûrth: Schol 9 (1934) 314-315. * Praeter immutationes nroprtr venereas, apparatus penerativus, sicut cetera organa corporis, potest subire alias mutationes physiologicas, quae natura sua non destinantur praecise functioni generativae praeparandae vel perficiendae. Illae non debentur stimulis sexualibus sed aliis causis; et delectatio ab eis fortasse proveniens non est venerea, sed sensualis: sic, v.gr., in sic dicta rexatione matutina, quaedam moderata erectio membri masculini ex affluentia sanguinis tribuenda dicitur vel calori spinae dorsalis qui influit in activitatem nervorum huius regionis, vel repletioni vesiculae urinariae quae premit pros­ tatam et mechanice provocat illam erectionem. Interdum difficile erit iudtcare atrum aliqua immutatio sit venerea an non, propter incertitudinem causae illam provocantis. THTot mt>c 2 π DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO luxuria, n.301-304 pollutio designatur, ct sccum fert secretionem liquidi seminalis c membro masculino confluentia sanguinis erecto, et erectionem clito­ ridis feminini ac vaginae contractionem ct distillationem, quae ad extra potest effluere vel ad parietes ipsius vagmae retineri. Providcntissimus Deus, ut hominem non sola ratione, sed etiam delectatione sensibili suaviter alliceret ad eas operationes quibus speciei conservationi consulere debebat, maximam delectationem et voluptatem coniunxit cum cis, ut illius desiderio homines ad actus procreativos moverentur, et quandam compensationem haberent pro laboribus ct curis procreationis. Non aliter disposuit circa actus prospicientes conservationem individuorum, delectationem gustus adnectendo manducationi, ut ex desiderio et necessitate eiusdem ultro legi laboris subicerentur. agnoscebant nisi peccatum veniale. At vero haec distinctio ignota est in traditione catholica, quae motus non ita proximos pollutioni ex actibus impudicis obortos semper reputavit carnales ct venereos, cum affectibus libidinosis immediate respondebant33. In impuberibus dari possunt similes commotiones usque ad orgdsiiium, in quo tamen liquidum a masculis emissum non continet spermatozoïdes, sed segregatur cx glandulis apparatus gencrativi di­ versis a sexualibus. 232 303. I II. Dividitur: 1. Ratione delectationis ipsius, in : o) completam, quae usque ad ultimum terminum naturalem actus procedit, ct naturam quietat ac satiat; b) incompletam, quae illum terminum non attingit ex diversis causis, ideoque dum ex una parte delectat, ex alia est in quodam statu violen­ tiae propter tendentiam non expletam. 2. Ratione voluntarietatis in : a) VOLUNTARIAM, quae ex voluntatis participatione habetur, sive a) procurata, ex delibelata intentione eam habendi, sive β) admissa, seu deliberate degustata postquam sine interventu voluntatis exorta est ; b'\ involuntariam, quae absque ullo voluntatis interventu ha­ betur. delectatio venerea a delectatione: a) spirituali, quae consequitur rationem et oritur vel ex co­ gnitione intellectuali alicuius rei, v.gr. cx veritate diu quaesi­ ta ct tandem detecta, vel cx ipsa re intellectualiter cognita, verbi gratia cx virtute cuius pulchritudinem quis considerave­ rit, ideoque tota continetur in facultatibus superioribus nec ullum effectum in sensibilitatem exercet; b) spirituali-sensibili, quae oritur ex repraesentatione vel praesentia obiecti spiritualiter amati praesertim propter qualitates spirituales, ita tamen ut, praeter delectationem spiritualem, ex quadam redundantia affectus superioris etiam facultates inferiores ali­ quam gratam commotionem sensibilem experiantur; c) sensi­ bili, quae excitatur ex proportione alicuius obiecti sensibilis ad aliquem sensum v.gr. pulchrae rosae bene olentis, et sic grato modo afficientis visum et olfactum, sine aptitudine ta­ men ad voluptatem venercam procurandam ; d) sensuali, quae capitur ex re mere quidem sensibili sed, pro condicione huma­ nae naturae, apta ad delectationem veneream suscitandam, qualis est potissimum delectatio percepta cx tactu rei suavis, sed etiam cx visu aliisque sensibus 21 ; haec, magis quam sensi­ bilis et spiritualis-sensibilis, manifestatur in commotione cor­ dis et sanguinis, calore quodam grato ex perceptione obiecti delectabilis, etc. 302. II. 323 Differt De luxuria Quidam auctores (Alberti, Antonelli, etc.) subdistinguebant in specifica genitalium commotione, quam venercam diximus, motus sensuales qui, utpote simplicem erectionem causantes, remote se ha­ bent ad pollutionem, ct motus venereos scu carnales qui utpote gra­ viores commotiones, pollutioni vel d stillationi sunt proxime praevii. In his directe excitatis vel voluntarie admissis non admittebant par­ vitatem materiae, in prioribus autem, etiam directe procuratis, nor. 304. I. Luxuria est appetitus venereorum, vel usus fa­ cultatis generativae inordinatus. Dicitur: Appetitus venereorum, scu amor et tendentia interna ad actuationem apparatus gencrativi, indulgendo pravis deside­ riis, delectationibus vel gaudiis interioribus, in quibus est lu­ xuria imperfecta. Usus facultatis generativae, seu actuatio organorum ge­ nerationi inservientium, uti talium, cos suscitando ex statu quietis et latentiae, in quo ordinario versantur in personis nor­ malibus, ad statum actuation is imcompletac vel completae, ope stimulorum internorum (imaginationes, etc.) vel externorum (tactus, etc.). Inordinatus, nempe excludens ex se vel cx intentione finem operis primarium, scu debitam prolis procreationem et educationem, propter quam unice datus est, ut inferius pro­ batur ex argumentis dogmaticis et ipsa ratione petita ex biologia, anatomia et psychologia sexuali. 21 Plures AA. delectationem sensuali m explicant per relationem ad tactum; sensibilem, per relationem ad alios sensus. c Cf. Vermeersch, De damnosa in materia castitatis praeteritione principii S.Tkomac de delectatione : PerMorCanUt 22 (1933) 122*-129*. i 305. II. Dividitur in: α) completam vel incompletam, prout includat usum consummatum facultatis generativae, cui comitatur normaliter delectatio completa satiativa aestus car­ nalis, vel consistat aut in actu exteriore ad terminum perfec­ tum non perducto (luxuria imperfecta externa), aut in mero desiderio, etiam inefficaci, aut in approbatione sive voluptatis vcncreae, etiam completae, sive actus cuiusvis vere luxuriosi. Luxuria completa potest esse: secundum vel contra fi­ nem naturalem M, prout actus ex se apti sint ad finem natu­ ralem generationis, ut adulterium, fornicatio, incestus, vel, spectata actuum qui ponuntur ratione, generatio non possit sequi, ut in masturbatione, sodomia, onanismo, etc. ; b) directam vel indirectam, prout sit in sc volita, seu voluntarie quaesita vel admissa, tam perfecta quam imper­ fecta, tam propter se quam propter aliud, vel sit solum in causa voluntaria, seu non intenta quidem, sed permissa indebite tan­ quam effectus actionis quae evitari debuisset propter luxuriam. 9 De moralitate castitatis et luxuriae Summa rerum dicendarum. Statuto principio generali de obiecto praecipuo circa quod operatur castitas, seu de bono quod tuetur ad­ versus luxuriam, exponimus ex ordine : primum, bonitatem mora­ lem quae est in castitate coniugali. castitate perfecta, virgin’tate; deinde, malitiam quae est generaliter in omni luxuria, ct particulari­ ter in luxuria directa et indirecta; tandem agimus de specificationi malitiae in diversis peccatis contra castitatem. Noldin-Schmitt, De sexto praecepto 11-14; Merkelbach. De castitate it luxuria p.24-37; M.LÂzaro Bayo, La castidad viry in a l (Madrid 1925); J.Rits, La castità e la Chiesa (Milin 1939). In materia circa quam operatur castitas, morali­ tas repetenda est non cx delectatione venerea, sed ex actibus qui propagationi speciei per se ordinantur. In materia circa quam, seu in bono quod assumit tuendum adversus impugnationes luxuriae. Non ex delectatione sed ex actibus, quorum moralitas vicis306. 1. 23 Usu plurium saeculorum confirmata est distinctio peccatorum carnaliur secundum et contra naturam; sed talis denominatio minus felix est, siquideo nullum est peccatum quod non sit contra naturam. Kom 1,27 loquitur de rci> taro usu naturali m usum contra naturam. sim iudicatur ex ordine ad finem ipsis proprium servato vel violato; ideoque minus probamus ilium modum, frequentissimum. apud AA.*1, definiendi sive temperantiam per relatio­ nem ad delectationes tactus, sive castitatem et luxuriam per ordinem ad delectationes typicas tactus vel ad voluptatem veneream, quasi delectatio esset praecipua m re quam castitas tuetur et luxuria violat. Pius XII, ad obstetrices alloquens, postquam asseruit liceitatem usus naturalis facultatis generativae in matrimonio, exinde conclu­ debat liceitatem vo.uptatis ac delectationis tali usui a Creatore ad­ nexam, “oblectatio enim legi agendi paret, ex qua oritur, non vero actio paret legi fruendae voluptatis... Si natura unice vel saltem praecipue spectasset mutuam comugum donationem possessionem­ que cum gaudio ct oblectatione coniunctarn... tunc Creator alio usus esset consilio in actus naturalis forma atque constitutione. At, contra, actus obedit ac servit unicae illi magnae legi generationis ct educauoins prolii” *. Ratia: moralitas obicctiva et fundamentalis cuiuslibet ac­ tus pendet ab obiccto primo et per se seu natura sua intento m lali actu. Atqui obtectum actus venerei est ipsum agere delectans conforme vel difforme suo fini intrinseco. JErgo mo­ ralitas actuum vencreorum primario et fundamentaliter repe­ tenda est ex ordinatione vel non ordinatione ipsius actuationis tacultatis generativae ad finem sibi intrinsecum seu operis. Ad maiorem: Operatio naturalis dc sc, seu natura sua, ordinatur a Deo ad aliquem finem sibi intrinsecum, qui est finis operis independens a line extnnseco operantis; dum igitur talis operatio pro­ cedat secundum rectum ordinem, erit ex hac parte obiective bona in ordine morali ; * ct c contra erit ex hac parte obiective mala, ex quo discedat ab ordine recto seu a fine naturali cui destinata est a Deo. Ad minorem: Materia circa quam versantur castitas et luxuria 1 S.c v.gr. pro Merkelbach, 11,934, temperantia est “virtus appetitum mu· cuca piaecipuas concupiscentias et delectationes tactus conforimtcr ad noun debitum"; pio Aoloin, De scaîo 1, "castitas est virtus moralis quae cxciucht vel moderatur appetitum delectationis Venereae”; ipse S.Ihomas, in à-iniiiu inculuyiLd saepe devint castitatem et luxuriam per respectum ad vo· lupuitcin; at in tractatu Dc malo agit plus minus expresse de usu inOiuinalO vel ordinato Venereorum vel genitalium, itemque pluries in Summa tMtduyœa v.gr. 2-2 q.151 a.l c; q.153 a.l c; q.154 a.l et 4 c. JAAS 4ό (1701) ό52. 1 Λ on requiritur ut iste finis operis obiectivus explicite intendatur, nam finis legis non caun sub lege; sullicit ut actio ita peragatur, ut iincm operis non nemdat, neque explicite secundum intentionem, neque implicite ipsa agendi rai.unc; si emm obiective non excludatur, lines subiectivi operantis nequeunt eiiiccrc ut opeiat.o naturalis non ordmetur ad finem sibi intrinsecum, etiamsi per acciucnb me non obtineatur impedientibus alus causis; et delectatio quae ooiccuve est propter operationem tanquam quid accidentale, potest subiective expretus intendi quam bonum speciei sine deordinatione, dummodo voluntas illectum rebellem non habeat erga ordinem obiectivuin. 326 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO non est delectatio venerea tanquam effectus alicuius actionis prae­ viae. sed est ipsum agere quod delectat, in quo actio ct delectatio sunt unum idemque sub diverso respectu; in eo autem moralitas fundamentalis non est diiud’canda cx grata affectione quae dispo­ sitione divinae Sapientiae comitatur actum ipsum, sed cx coiiformi­ tate vel difformilate quam actio naturaliter delectans habet ad rec­ tum ordinem. Iam vero, consideranti structuram physiologicam, le­ ges biologicas ct tendendam psychologicam hominum, manifeste patet actus vcnercos per se ordinari ad debitam propagationem speciei tanquam ad finem operis, adeo ut delectatio in cis sit accidens, pro­ videnter quidem coniunctum a Deo cum actione ut homines ad eam exercendam suaviter alliciantur, sed indicandum secundum moralitatem cx actu cui adiungitur, ut fert tritum inter moralistas adagium Delectatio in ratione moris sequitur condicionem operationis cx qua resultat4. Igitur dum actus veneretis retineat suam obicctivani ad finem operis ordinationem cx hac parte exercetur secundum rec­ tam rationem cum illa delectatione subicctiva providentialiter a Deo ipsi adiuncta, estque obicctive bonus ct capax maioris bonitatis ex fine subicctivo vel cx circumstantiis; e contra, quaecumque sint adiunc­ ta honesta finesque subicctivi probatiss:mi in delectatione venerea quaerenda, intrinseca ct specifica moralitas actus ex quo illa quae­ ritur est necessario mala, si finis operis secundum ordinationem di­ vinam non servatur; sicut est ma us in concreto actus veneretis in quo finis operis quidem servatur, sed circumstantiae operantis vel rei offendunt rectae rationi, nam malum cx quocumque defectu. Accedit quod definitio complecti debet omnes casus qui in pro­ pria materia occurrere possunt, id quod in definitione castitatis ct luxuriae expressa per ordinem ad delectationem non obtinet. Fit enim non raro, ut delectatio venerea non sit in intentione utentis facultate gcncrativa, sed lucrum, investigatio biologica, proles quae actu naturali non obtinetur, aliave causa; fit quoque frequenter m mulieribus, ct non semel in viris, ut delectatio nulla capiatur cx usu Venereorum. Et nihilominus in utroque casu existit peccatum luxu­ riae sine appetitu inordinato delectationis venereae, ut constat cx communi consensu moralistarum5, confirmante ipso authentico ma­ gisterio pontificio®. 307. I- . V. 2. Castitas est: a) virtus specialis, b) non quidem omnium maxima, c) at singulari prae reliquis decorata pulchri­ tudine. 4 S.Thumas, 1-2 q.34 a.lc utitur hoc principio: Qualis est operatio, talis est eam consequens delectatio, ideoque bona vel mala prout capiatur in actu vel sit de obiecto bono vel tmalo, et non viceversa. SimiLter Supplement™ q.49 a.6c: "Idem indicium est de delectatione et operatione, quia operation’s benae est delectatio bona, et malae mala.” Cf. etiam Dc malo q.15 a.2 ad 17. ° Sic v.gr. iam Laymann: "Directe et efficaciter intendere vel procurare pollutionem... semper est mortale peccatum contra naturam; idque non tantum si vencrcae voluptatis causa fiat, sed etsi sanitatis recuperandae, vitae conscr vandae, vel alta quacumque causa" (Theol. mor. 1.3 s.4 n.15). 6 V.gr. quoad blenorragiam detegendam in analyst spermatis procurati ope masturbatioms “non voluptuosae” (S.Officium 21 [1929] 290); quoad fecundationem procurandam artificialiter ex semine mariti extra actum coniugalem Venereorum usum exercentis, etiam diminuta naturali delectatione (cf. Pius XII: AAS 41 [1949] SS9-S60). MORALITAS CASTITATIS ET LUXURIAE. N.306-308 327 Ad a): Esse virtutem specialem constat cx notione, nam intra rationem genericam temperantiae moderantis actus qui­ bus individua conservantur et species propagatur, habet par­ ticulare obiectum in refraenanda vel stimulanda actuatione fa­ cultatis generativae in solum servitium speciei secundum rec­ tam rationem fide illustratam. In qua re hoc etiam notandum est, quod actuatio facultatis generativae, ct delectatio ei nor­ maliter adnexa, ordinata est non ad bonum ipsius individui iis fruentis, ut accidit in manducatione et potu, sed tota quan­ ta ad bonum speciei; ideoque haec est nota peculiaris castitatis, quod per imperium ad quod iuvat rationis in actus vcncreos et in delectationes carnis, bono speciei quasi ex primo naturae consilio consulitur. Ad b) : Primatum inter virtutes retinet, ratione excellen­ tiae, inter omnes caritas 7, eique immediate accedunt fides ct spes, nam carum obiectum est ipse Deus; etiam inter virtutes morales sunt aliae excellentiores castitate ratione obiecti. Ad c): Nihilominus, ratione significationis et effectuum in subiectis castitatem exercentibus, castitas iure meritoque praedicatur pulchra virtus, quia in re valde difficili recuperat libertatem moralem agendi secundum rectam rationem, supe­ rando vehementem concupiscentiam naturae lapsae, modum­ que et proportionem tuetur praeservando a tendentia in homi­ ne infima et communi cum brutis, et restituendo illam dispo­ sitionem qua anima possit vacare Deo rebusque divinis, co­ gitans “quae Domini sunt, ut sit sancta corpore et spiritu” 308. 3. Castitas coniugalis est proprie dicta virtus, et positis ponendis medium sanctificationis et fons meritorum pro coniugibus. Explicatur: Castitas co-niugalis, ea sci. qua cqniuges non solum repri­ munt usum intemperatum vencrcorum, sed etiam secundum rationem exercent actus facultatis generativae. Positis ponendis, imprimis ipsa naturali ordinatione ac­ tivitatis sexualis ad finem operis, sed praeterea recta inten­ tione operantium, quae feratur vel explicite in ipsum finem T A.Adam Der Primat der Licbc. E^ne Untcrsuchung uber d c Einordnung dtr Scxualmorat in das S'ttcngcsets (Straub;ng 1932)· Tamen castitas in doc­ trina Christiana intime Coniungitur cum caritate ad quam praeparat viam, a qua robur accipt et pulchritudinem: “Beati mundo corde, quoniam ipsi Deurn videbunt” (Mt 5,8). 328 operis vel in alios fines subiectivos honestos, et fideli obser­ vatione omnium circumstantiarum quae ex parte personarum, temporis, loci, etc. requiruntur ut actus sint undequaque ho­ nesti. Medium sanctificationis, utpote quod a Deo institutum est, et in oeconomia Novi Testamenti gratia sacramentali do­ natum, ut Providentiae consilia rite perficiantur. Ecclesia, in edocendis ct dirigendis fidelibus contra falsam doc­ trinam gnosticorum. manichaeorum, etc . hacc vel sunnonit vel ex­ presse asserit. En aliqua testimonia: D 36 (cf. 241): “Si qirs dixerit vel crediderit coniugia hominum, quae secundum legem divinam 1:c:ta habentur, exeerabilia esse A. S.” D 424. inter alia hacc proponit Waldensibus profitenda: "Coniugia carnalia esse contrahenda se­ cundum Apostolum non negamus... hominem quoque cum sua coniuge salvari credimus et fatemur...” Contra Albigenses declaratur in Concilio Lateranense IV (D 430): “Non solum autem virgines et continentes, verum etiam coniugati, per rectam fidem ct onerafonem bonam placentes Deo, ad aeternam merentur bcatitudinem per­ venire”. Inter errores Armcnorum hoc recensetur (D 537)· “In tan­ tum dicunt quod concupiscentia carnis est peccatum et malum quod parentes etiam christiani, quando matrimonialiter concumbunt com­ mittunt peccatum... quia actum matrimonialem dicunt esse peccatum et etiam matrimonium”. In S.Scriptura Deus, protoparetitibus benedicens, inbet eos eo- ε M0RAL1TAS CASTITATIS ET LUXURIAE. N.308-309 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO rumque successores (Gen 1.28): “Crescite et multiplicamini et re­ plete terram". Christus Dominus ipsum contractum matrimonialem in quo ius traditur et acceptatur in ordine ad actus per se aptos ad prolis generationem, i e. ad actuationcm facultatis renerativae inter coniugcs, evexit ad dignitatem sacramenti (cf. c.1012), et inssiim protoevangelii memorans, illud confirmavit et sancivit (Mt 19.4-6): “Non legistis, quia qui fecit hominem ab initio, masculum et fe­ minam fecit eos? Et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Itamie iam non sunt duo sed una caro. Quod ergo Deus coniunxit homo non separet”, S.Paulus loquitur dc “debito”, quod uxor viro et vir uxori reddendum habet, significans actus conjugales, ct in eo sig­ nificat inveniri remedium legitimum concupiscentiae pro iis qui non se continent, et reciprocam sanctificationem coniugum faciendam statuit (1 Cor 7,3-15). Traditio ecclesiastica, dum magis aestimabilem tradit virginita­ tem, nuptias honestas esse frequenter declarat: sic v.gr. Sio. Chrysostomus (R 1115): “Legitima res est coniugium; id ego con­ fiteor”; S.Hieronymus (R 1361): “Nec hoc ideo dicimus [Chris­ tum natum esse ex virgine] quod nuptias condemnemus ipsa otimpe virginitas fructus est nuptiarum”; ThEODORETUS (R 155; cf. 2374): “Si autem mahim esset matrimonium, minime illud a principio con­ stituisset Dominus Deus, nec liberorum susceptionem benedictionem vocasset...” 329 Ratio ostendit honestatem actuationis venereae in legitimo matri­ monio in servitium speciei debito modo exercitae, tum quia instituta fuit a Deo, tum quia Christus pro ea speciales gratias destinavit, tum quia finis operis ubicctumque principale istius actuationis nihil inhonestum continet, idcoque neque delectatio quae huic actuationi naturaliter coniungitur. Ad rem Pius XII: “Creator, qui bonitate ct sapientia sua voluit, ad humanum genus conservandum propagandumque, viro et muliere uti, eos iungens in matrimonium, consti­ tuit idem ut coniugcs in cius usu voluptatem et gaudium corporis et animi perciperent. Coniugcs igitur hanc voluptatem quaerentes hauricntcsquc, nihil peccant, cum id sumant quod Creator eis des­ tinavit” **. 309. 4. Virginitas: a) est honesta, et ut status b) con­ stituit virtutem specialem atque c) superiorem castitati, non so­ lum imperfectae coniugum, sed etiam perfectae caclibum ma­ trimonii intentionem non excludentium. Ad a): Honestas virginitatis evidenter probatur ex his quae in tertia parte propositionis afferuntur; sed illis praemit­ tere libet sequentia ex magisterio ecclesiastico et sacris libris : Ecclesia damnavit librum F.G. Vigil, inter alias causas quia “legem caelibatus impudenter aggreditur”’; statuto c.132, in praxi multisaeculari fundato, nam “prima sacri caelibatus lineamenta in tricesimo tertio Eliberitani Concilii canone describuntur, saeculo videlicet ineunt^ quarto habiti”1’, “clerici [latinij in maioribus or­ dinibus constituti a nuptiis arcentur, et servandae castitatis [perfec­ tae] obligatione ita tenentur, ut contra eandem peccantes sacrilegii quoque rei sint”; ex c.487 “Status religiosus... ab omnibus in honore habendus, essentialiter includit cvangclica consilia per vota obedientiae, castitatis ct paupertatis servanda”; Pius XI in En cyclica Ad catholici sacerdotii sic loquitur: “Praeclarissimum aliud... catho­ lici sacerdotii ornamentum est ea morum castimonia... Cum sacerdo­ tali ministerio hanc virtutem congruere vel humanae tantummodo rationis ope evincitur; quandoquidem enim “spiritus est Deus”, con­ sentaneum prorsus videtur qui divino famulatui addicatur, eum quodammomo “corpore se exuere”... Hacc omnia, Venerabiles Fratres, non efficere non poterant, iit novi Foederis administri et caeleste lectiss’mae virtutis huius invitamentum experirentur, et eorum nume­ ro eniterentur adscisci “quibus datum est capere verbum istud... Ceterum, ipsa christiani sacerdotii excelsitas... summum evincit cae­ libatus decus, illiusque legis opportunitatem, quae ciusmodi institu­ tum sacris altaris administris praecipitur” “. Pius XII, postquam excellentiam virginitatis prae matrimonio extulit, sic de virginitate perpetua tradidit: “Est praesertim perpetua virginitas hostia Dei munda, victima sancta, Ecclesiae autem flos honoris et gaudii, mag• Allocutio ad Unionem catholicam Italicam Obstetricum: AAS 43 (1951) 851. * Pii IX Pontificis Maximi Acta I p.281. ” Pius XI, Encycl. Ait catholici sacerdotii: AAS 28 (1936) 25. «AAS 28 (1936) 24-27. 330 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO num receptaculum virium, quod nequit ipsa Ecclesia missum facere ac neglegere” Scriptura exemplo Icsu Christi honestatem virginitatis apertissi­ me ostendit ; Sa’vator enim, qui per totum vitae cursum virgo per­ manere voluit sibi genitricem virginem elegit, multiplicatis miracu­ lis ad illius virginitatem intemerate conservandam, ct morions ipse virgo matrem virginem discipulo virgini commendavit. “Quod di­ vinus Magister, quem “florem Matris Virginis” canimus, castitatis donum tanta aestimatione prosecutus est, ut id supra communem ho­ minum virtutem efferret; quod inde a teneris unguiculis in Nazarethana domo cum Maria ct loscpho, virginibus utrisouc, educari voluit; quod integros castosque animos loannis nempe Baptistae et Evangelistac peculiari caritate dilexit” ”, manifestum est argumentum charismatum meliorum quae latent in virginitate. Ad b): Ex mente S.Thomac. ubi est specialis materia, boni ha­ bens specialem excellentiam, ibi invenitur specialis ratio virtutis. Atqui immunitas ab omni experimento voluntario delectationis vencreac, cui adiungitur propositum perpetuo servandi hanc immuni­ tatem, ut accidit in virginitate, habet excellentiam specialem, di­ stinctam ab ea quae inest tum immunitati ab usu inordinato Vene­ reorum, tum etiam statui castitatis virginalis temporalis usque ad tempus nuptiarum. Ergo virginitas est quaedam specialis virtus, di­ stincta a castitate14. Ad c); Siricius, Papa, ad finem saec.IV tradebat: "Nos E 8 sane nuptiarum vota non aspernanter accipimus, quibus vela­ mine intersumus; sed virgines, quas nuptiae creant, Deo de­ votas maiore honorificentia honoramus” 15. Tridentinum sol­ lemniter definivit (D 980) : “Si quis dixerit statum coniugalem anteponendum esse statui virginitatis vel caelibatus, et non esse melius ac beatius manere in virginitate aut caeliba­ tu, quam iungi in matrimonio A.S.”. Leo XIII in Litteris ad episcopos venetos: “Virginitas quidem nuptiis per se praestantior est, ac summopere laude digni sunt qui illud vitae institutum divinitus inspirati amplectuntur; sed hoc perfectae continentiae munus haud omnibus conceditur ; tunc vero iuxta apostoli effatum melius est nubere quam uri” 1racdicamentalis n.119; cf. S.Thomas, 2-2 q.152 a.3. M S.Thomas, 2-2 q.lSl a.4. quod et verecundatur de signis ad luxuriam ordinatis, ut oscu­ lis, amplexibus, tactibus et huiusmodi, ab eisque refugit instintive et tendentiam animalem in hominibus dissimulat, ut attentio convertatur ad vultum in quo rationalis anima potis­ simum quasi in speculo manifestatur, et sic spiritus super materiam elevatus conservetur. Ad c): Falsissime ossores modestiae Christianae et pudi­ citiae, fundatae in exemplo Domini et sanctorum, impetunt pu­ dorem ex motivis sive curae corporis sanioris sive cultus ele­ gantiae et pulchritudinis formarum corporalium tegumentis non occultandarum, quasi anima non praevaleret corpori, ct nobili verecundia ad sublimiorem cultum spiritualium valo­ rem non alliceret, ct prudentia non urgeret hominem, pecca­ to originali infectum, ut refugiat stimulos concupiscentiae quae ipsum intemperantiorem facit quam bruta irrationalia. Recta e contra disciplina omnium paedagogorum pudorem et pudicitiam colit et promovet ; nam ea “arcet multa pericula castitatis, firmat voluntatem contra incitamenta carnis, creat mentis claritatem, animi serenitatem et pacem, toto agendi modo puritatis internae et externae characterem et signatu­ ram imprimit”, licet ex altera parte “falsus pudor ct timor stimulorum sexualium non fundatus vel exaggeratus evitari et rcici debet, quia non minuit, sed auget pericula, non tuetur castitatem, sed cius plenum et perfectum exercitium difficile, imo etiam intolerabile reddere potest”35. 312. 7. Luxuria in genere est semper intrinsece mala. Ecclesia non multa de hac re definivit; plura tamen declaravit sive directa doctrinae propositione, sive praescrip­ tionibus aut damnationibus disciplinaribus. En praecipua do­ cumenta: D 477 damnat ut erroneam propositionem Beguardorum: “Quod mulieris osculum, cum ad hoc natura non in­ clinet, est mortale peccatum ; actus autem carnalis, cum ad hoc natura inclinet, peccatum non est, maxime cum tentatur exercens”. D 717g reicit propositionem Zanini de Solcia tan­ quam perniciosissimam, polluto ore et ausu sacrilego asser­ tam contra sanctorum Patrum dogmata: “Extra matrimonium luxuriam non esse peccatum, nisi legum positivarum prohi­ bitione, easque propterea minus bene disposuisse, et sola pro­ hibitione ecclesiastica se fraenari quominus epicuri opinionem 25 F.HCrth Pc statibus 663; cf. La VaissièrE, El puder instintwo (Ma­ drid 1940); M.Scheixer, La pudeur (Paris 1952). 336 DE SEXTO ET ΝΟΜΟ PRAECEPTU ut veram sectaretur”. D 1198.1199 ut minimum tanquam scandalosas et in praxi perniciosas damnat propositiones: “Tam clarum videtur, fornicationem secundum se nullam involvere malitiam, et solum esse malam, quia interdicta, ut contrarium omnino rationi dissonum videatur; Mollities [masturbatio] iure naturae prohibita non est ; unde si Deus non interdixis­ set, saepe esset bona et aliquando obligatoria sub mortali”. Ex pluribus propositionibus contra quietismum damnatas (1) 1261 1262 1267 1268 1272, etc.) patet actus carnales sine mentis offuscatione commissos, vel quibus aliquis conniveat, esse confitendos. Huc faciunt quoque verba Ρπ XI (D 2230) : “Faculta­ tis a Deo ad novam vitam procreandam datae, honestus qui­ libet usus, ipso Creatore ipsaque naturae lege iubentibus, so­ lius matrimonii ius est ac privilegium, et intra sacros connubii limites est omnino continendus”. Consonat S.Officium (D 2201) illicitam declarans masturbationem directe procu­ ratam, etiam non propter venerem sed ad detegendum mor­ bum contagiosum. Pius XII, loquendo de inseminatione ar­ tificiali, supervacaneum putavit “animadvertere elementum activum non posse unquam licite procurari per actus contra naturam” 36. Scriptura pluribus locis quae adducuntur in proposi­ tione sequenti asserit opera carnis esse peccata, et quidem gravia, sic v.gr. Gal 5,19-21 : “manifesta sunt autem opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, luxu­ ria... quae praedico vobis... quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequcntur”. Generalius quoque admonet S.Pau­ lus Christianos contra luxuriam, “quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est” (1 Cor 6,19) ct contra incontinentiam urentem commendat matrimonium (ib. 7,9). Regenerati per baptismum abstinere debent ab ope­ ribus carnis concupiscentis, ex sua indole adversantibus spi­ ritui. Christus Dominus non tantum moechiam externam, sed etiam desideria interne concepta circa mulierem condemnat (Mt 5,27-28). Ratio ostendit intrinsecam malitiam luxuriae in hunc fere modum: Actus humanus contradicens naturali fini ope­ ris a Deo indito, quando iste finis non est a Deo constitutus sub altiore fine hominis, est intrinsece malus. Atqui luxuria * AAS 41 (1949) 560. MORAL1TAS CASTITATIS ET LUXURIAE. X.312 337 est actus humanus contradicens fini naturali operis, qui nul­ latenus sub alio altiore fine hominis est a Deo constitutus. Ergo luxuria est intrinsece mala. Maior syllogismi patet, etenim ■‘peccatum in humanis actibus est, quod est contra ordinem rationis; habet autem hoc rationis ordo, ut quaelibet convenienter ordinet in suum finem” Porro quaelibet actio naturalis ex sua natura ordinatur a Beo ad aliquem finem, v.gr. man­ ducatio ad sustentationem corporis, et haec ordinatio, quae est finis opens, non pendet ab intentione agentis, neque ab ipsa obtentions sui obiecti, quae fortasse per accidens impeditur; sed actus manet ex se objective bonus, si ita fiat ut finis naturalis dc se attingi possit. E con­ tra, si naturalis finis operis vel actionis ab homine libere impediatur, ent peccatum, nisi illa naturalis ordinatio subiciatur homini utpote ad eius utilitatem creata, ideoque propter altiorcm finem utilitatis hominis possit finis immediatus rei vel actionis practeriri ad altiorcm finem obtinendum. Minor patet, quia luxuria adversatur bono speciei seu debitae eiusdem propagationi ; sive excludendo possibilitatem procreationis, si est luxuria contra naturam, sive incertam ct insccuram per sc red­ dendo eius congruam educationem si est luxuria secundum naturam, cum tamen istud speciei bonum sit a Deo inditum actuation! facul­ tatis generativae tanquam naturalis finis operis, nulli altiori fini hominis subordinatum. Huc faciunt verba Pu XII qui, dum agit dc coniugibus, considerationem adhibet ad nostrum casum applicabilem: “Si natura unice, vel saltem praeci­ pue, spectasset mutuam coniugum donationem possessionemque cum gaudio et oblectatione coniunctam, et si actum illum instituisset hac una ratione, ut ipso­ rum experientiam quam maxime redderet felicem, non vero ut eos ad vitae ministerium stimularet, tunc Creator alio usus esset consilio in actus naturalis forma atque constitutione. At contra, actus oboedit ac servit unicae illi magnae legi generationis et educationis prolis, spectat nempe ad assequendum prima­ num ·comugii finem, vitae originem ac fontem””’; consideratio biologiae, anatomiae physiologiae ct psichologiae sexualis, quales existunt in genere huma­ no”, clare ostendit generafonem et propagationem prolis assignatam et im­ pressam esse a Deo actuation) facultatis generativae tanquam finem naturalem primanum et essentialem operis, eo magis quod requireretur vera mutilatio corporis vel inversio actus sexualis naturalis, ne is esset per se generativus; et quia debita propagatio praeter generationem requirit convenientem educa­ tionem prolis generatae, ex se omnino imbecillis, iure naturae provideri de­ buit isti educationi, et de facto prov.sutn est per sc in consortio intimo indi­ viduo et stabili viri ct mulieris, quale habetur in matrimonio monogamico et indissolubili, non autem in alia quavis coniunctione. Cf. D 2230. ” S.Thomas, 2-2 q.l53 a.2c; cf. 1-2 q.21 a.lc ct 2 ad 2; q.71 a.6c; q.72 a.l ad 2. Λ Allocutio ad obstetrices: AAS 43 (1951) 852. u Sci. biolo(jia docet novam vitajn apud homines oriri ex coniunctione ovuli femin ni cum spermatozoïde masculino, quae separatim in organismo feminae et viri respective elaborantur; aiiatomia et physiologia apparatus sexualis hu­ mani ostendit organa ista esse ad generationem destinata, siquidem in viro ordinantur ad productionem et aptam riaculafonem seminis, in femina simi­ liter vagina habet imenutationes quae semini suscipiendo et fetui edendo aptan­ tur, simulque est canalis conducetis ad uterum unice destinatum ad evolven­ dum ovillum in ovarii.· elaboratum et per spermatozoïdes fecundatum; proinde haec organa, tam complicato et miro ordine actuantia, nequeunt habere finem primanum delectationis capiendae sed essentialiter ordinantur ad propagatio­ nem generis humani; psycholot/ia denique sexualis manifestat duobus praecipue fipibus excitari homines ad actum conjugalem, amore sci, mutuo, ex quo ten- Huic porro ordini homo nullatenus derogare potest activitate sua libera, quia, ut ostensum est, finis naturalis ct essentialis facultatis gcncrativac in homine ordinatur de se ad procreandum novum ho­ minem speciemque propagandam, ct homo qua talis nulli homini nul­ lique humanae auctoritati subordinatur ; bonumque speciei transcen­ dit hominem individuum atque immediate ad Deum finem ultimum ordinatur. Unde ipsa actuatio facultatis gencrativae, quae essentia iter ordinatur ad bonum spec’ci, exerceri nequit contra hunc finem prima­ rium propter bonum individui, id quod facit luxuria *. 313. 8. Luxuria completa, directe ct in sc voluntaria, est peccatum ex toto genere suo grave. Dicitur: Luxuria completa, ea sci. quae consistit in usu consum­ mato facultatis gencrativae extra matrimonium, per actus sive naturales sive innaturales, cum plena eius actuatione usque ad orgasmum, cui comitatur per se haec delectatio satiativa quae completa dicitur. Rectius quam de delectatione, princi­ pium ponitur de luxuria quae est in actuatione inordinata ap­ paratus gencrativi, quia moralitas delectationis aestimari de­ bet cx servato vel non servato ordine recto in ea capienda, ut dictum est. Directe et in se voluntaria, talis scilicet quae deliberate quaesita fuerit sive propter se sive propter aliud, propterca quod motus veneretis voluntarie excitatus fuerit quocumque adhibito medio; insuper ea quae oborta sine malitia, delibe­ rate fuerit admissa a voluntate, quatenus assensu suo accep­ taverit motum venereum aliunde ortum et approbaverit sine ordine ad speciem. Ex toto genere suo grave, ita sci. ut ratione obiecti non admittat parvitatem materiae, et peccatum non possit esse leve nisi propter circumstantias subiecti, cui deficiat completa ad­ vertentia vel consensus vel utrumque. Probatur: Ecclesia. Attendendae sunt propositiones D 453: “De fornicatione autem, quam solutus cum soluta committit, quin sit mortale peccatum, non est aliquatenus ambigendum, cum dunt ad efficiendam unam carnem unumque principium novae vitae, et appe­ titu, ex quo iterum generatio sequi potest. Ex his patet fructum naturalem activitatis sexualis normalis esse novam personam humanam tanquam effectum permanentem, dum delectatio concomitans est accidens transitorium; iam vero absurdum esset d cero organa sexualia a Deo ordinata fuisse tam complexa ad transitoriam delectationem excitandam, cui ut accidens adnectcretur praegna­ tio molesta, partus dolorosus, educatio prolis lahorios ssima ; ergo manifestum est delectationem transitoriam, quae est bonum individui, ordinatam esse a Deo propter operationem quae habet effectum pcnmanentem providendi speciei hu­ manae. 40 Cf. V.VangjiKluwE, De intrinseca ct gravi malitia luxuriae perfectae: CollatBrug 47 (1951) 420-424. tam fornicarios quam adulteros a Regno Dei Apostolus asse­ rat alienos”. D 1124.1125.1200: “mollities, sodomia, bestialitas sunt peccata eiusdem speciei infimae, ideoque suffi­ cit dicere in confessione sc procurasse pollutionem”; “Qui ha­ buit copulam cum soluta, satisfacit confessionis praecepto di­ cens: commisi cum soluta grave peccatum contra castitatem, non explicando copulam” ; “copula cum coniugata, non est adulterium; adeoque sufficit in confessione dicere se esse fornicatum”. Ex his patet tum peccata completa contra finem naturalem (pollu­ tio. sodomia, bestialitas) tum peccata secundum naturalem finem inter non coniuges (fornicatio, adulterium) esse peccata gravia, si; quidem accusanda sunt in confessione, addita ulteriore determina­ tione infimae speciei. Circa peccata contra finem naturalem per ananismum commissa intra matrimonium habentur sollemnia verba Pit XI, in quibus non­ nulli sollemnem definitionem dignoscebant, ct certe denuo proclamant doctrinam a magisterio ordinario firmiter propositam (D 2240): “Ecclesia catholica... denuo promulgat quemlibet matrimonii usum, in quo exercendo, actus, dc industria hominum naturali sua vitae procreandae vi destituatur, Dei et naturae legem infringere, et eos, qui tali quid commiserint, gravis noxae labe commaculari”. Id ipsum constat cx pluribus responsis S.Officii et S.Pacnitcntiariae circa abusum matrimonii per onanismum naturalem vel artificialem. Hacc confirmantur poenis ecclesiasticis latis c.2357.2359 contra huiusmodi delicta. S.Scriptiira, praesertim per S.Paulum, saepius hanc veritatem testatur, v.gr.: Ephes 5,5: “Omnis fornicator, aut inmundus... non habet hereditatem in regno Christi et Dei”; 1 Cor 6,9: “Nolite errare, neque fornicarii. . * neque adulte­ ri, neque molles [masturbatores], neque masculorum concu­ bitores..., regnum Dei possidebunt”. In specie tanquam exe­ rranda scelera referuntur sodomia (Gen 13.13: Lev 18,22; Rom 1,26-27); bestialitas (Lev 20,15-16; Ex 22,19); incestus (1 Cor 5,1-5). Ratio: “Luxuria perfecta involvit actuationem facul­ tatis gencrativae privatam ordinatione essentiali ac necessa­ ria ad bonum speciei; i.e. sive ad generationem sive saltem ad educationem prolis. Sed utraque privatio atque inordina­ tio vere gravis dicenda est, quia luxuriosus ad bonum indi­ viduate substantialiter evertit bonum speciei, quod ad huma­ nam societatem maxime necessarium est, quodque ita horni- - ■ ■■ të-bv-H 340 nF. SEXTO ET NONO PRAECEPTO nem individuum transcendit, ut arbitrio eius nunquam subiaccre possit’ 314. 9. Luxuria incompleta, sive externa sive interna. directe ct in se voluntaria, est peccatum cx toto genere suo grave. Dicitur: Luxuria incompleta, ea sci. quae consistit in usu non consummato extra matrimonium facultatis generati vae, cui comitatur per se aliqua delectatio, sed non satiativa et sine orgasmo. Sive externa sive interna, prout sci. sit aut motus Ve­ nereus non pertingens ad actum completum plene satiativum, aut actus internus voluntatis ab actibus externis independens, ct consistens in desiderio, gaudio, delectatione morosa circa voluptatem vcncream etiam incompletam directe quaesitam vel admissam, aut circa actum quemlibet vere luxuriosum, non mere sensibilem vel sensualem vel impudicum. Probatur: Ecclesia nullam propositionem de hac re indicio defi­ ι> nitivo approbavit vel condemnavit, sed cx pluribus stntim af­ ferendis clare manifestavit eam improbare benigniorem sen­ tentiam admittentem in hac re parvitatem materiae, utpote quae, saltem in praxi, sit animabus perniciosa. Nimirum: a) S.Officium (11-2-1661) ad quaesitum “An confessarius sollicitando propter parvitatem materiae sit denuntiandus?” Sic respondit, negando suppositum : “Cum in rebus venereis non detur parvitas, ct si daretur, censucrunt esse denuntian­ dum, ct opinionem contrariam non esse probabilem”, β) Cle­ mens VIII et Paulus iusserunt illos apud fidei inquisito­ res denuntiare, qui assererent osculum, amplexus, tactus ob delectationem carnalem [vcncream] habita non esse morta­ lia 41 42. γ) Damnata est, ut minimum tanquam scandalosa ct in praxi perniciosa, propositio (D 1140): “Est probabilis opinio quae'dicit esse tantum veniale osculum habitum ob delecta­ tionem carnalem et sensibilem, quae cx osculo oritur, seclu­ so periculo consensus ulterioris ct pollutionis”: cuius sensus obvius is videtur esse, ut quaelibet conmotio venerea et ad­ nexa delectatio cx osculo capta, quando’ intenditur, est ratio­ ne sui gravis; quod assertum, inspectis praecedentibus proba41 Cf. V.VANCnri uwe. Dc intrinseca ct gravi malitia luxuriae perfectae: CollatBnig 47 (1051) 425. ° Cf Wouters, De virtute castitatis ct dc vit:is oppositis * (Bruins 1032) 49; G WaffelaErt, Dc prudentia, fortitudine et temperantia (Brujas 1809) 187. MOR U.ITAS CASTITATIS ET I.VWftlAE N.313-314 341 biliter applicatur ad omnem delectationem directe quaesitam, ut de facto applicaverunt plerique ΑΛ. : fuerunt tamen aliqui qui putaverint propositionem damnatam fuisse, vel propter falsum suppositum possibilitatis excludendi consensum aut pollutionem, vel propter nimiam gcneralitatein, quae non dis­ tinguebat inter osculum leve vel protractum, inter delecta­ tionem modicam ct notabilem, etsi nnn attingentem pollutio­ nem 43 . δ) Decretum S Officii (1-5-1929) e commercio retrahendum iussit quoddam opusculum, in cuius tertia parte statuebatur haec thesis: “Delectatio incompleta in genere lu­ xuriae admissa vel etiam directe quaesita, per sc ct in sua specie non est peccatum mortale”, nam, attestante Suprema illa Congregatione quae tutatur doctrinam fidei ct morum, “ea quae in opusculi tertia dissertatione de peccato sexuali asseruntur, saltem practice sunt periculosa” 44. S.Scriptura memorat generice “opera carnis” tanquam excludentia a Regno Dei (Gal 5.19.21), et in specificatione particulari peccatorum gravium includit etiam immunditiam et impudicitiam (ibici. 20). Theologi hodie communiter docent luxuriam directam, etiam incompletam, ratione materiae semper esse gravem, adeo ut sine temeritatis nota non nossit iam teneri, ut videtur, par­ vitas materiae in hac re. Olim nuidem fuerunt nonnulli qui dixerint motus venereos longe distantes ab actuatione com­ pleta facultatis generati vae posse haberi ut leves, sed etiam externa probabilitas qua tunc temporis apud quosdam gau­ dere potuit ea sententia contra aliam fere universalem 45, nisi forte intercederet aliqua confusio actus stricte venerei et ac­ tus impudici 40. postea plane evanuit, eo magis quod plures ex AA. qui admiserunt parvitatem materiae in luxuria, modo dicendi sed non re a communi sententia recedebant, quatenus 41 Cf. Bht.uart, Dc tempcront'a diss 5 a.2: G Wa^^ft aErt. o.c. et l.c.; Wouteps Dr castitate 63: VermEEwsch. Dc castitate (Roma 1°1°) n 352. 41 Av’tnr dc opusculo Ouicdn>n‘ mornha qimr ex doctr na D Thomae /Ignina· lis selegit P.A.Laarakkers (Ctiyk- a-Mnas 1028). in * et snlum per acc'dens mrtrtalem. propter affectum, aut periculum ant scandalum. Cf. MerkélbâCH, Quaestiones de castitate et lux· ria (L'eja 1936) p.28-31 ° In Societate lesu v pr. nullus fuit aiictor nui sahrm ah anno 1612 non modo veram aut probalvlcm, sed neque tolerah’lem hshuerit sententiam quae a««ent extra matr:morjiiun delectationem venerram deliberate quaesitam vel admistam propter parvitatem materiae excusat posse a mortali. 44 Cf SAnchez, Dc matrimonio 1.9 disp.dZ n.6-9: In decalogum 1.5 c.6 n.12* S.Alfonsus, 1.3 n 415-416. , , - 342 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO affirmationem intelligebant de luxuria voluntaria in causa vel de delectatione sensuali. Ratio plura argumenta protulit ad fundandam argu­ mentis naturalibus hanc concordem catholicorum sententiam, sed fatendum est unitatem argumentationis non haberi, ct quasdam ratiocinationes minus convincentes apparere. 'J E E Γ/ Nimirum, alii arguunt c.r periculo proximo prosequendi affective et effective usque ad delectationem completam, cui se exponat cae­ lebs deliberate quaerendo vel admittendo delectationem veneream quantumvis exiguam47; alii ex eo quod complacentia voluntaria in delectationem incompletam sit complacentia saltem implicita in delectationem completam, vel implicct consensum voluntatis in acUim completum, “quia cuique impossibile est quaerere delectationem ve­ neream incompletam, quin implicite quaerat et velit completam et eius deordinationem incurrat, vel affectum ad completam luxuriam ha­ beat”48; alii, meliori ut censemus ratione, ex obiectiva inordinatione essentiali actus venerei secundum se, quando non exercetur ad bo­ num speciei. At vero haec argumenta minus fortasse convincentia apparent, etenim: Primum non est quidem falsum, ct potius veritatem practicam quoad multos homines continet, sed ipsum solum insufficiens vi­ detur ad solidam doctrinae probationem. Revera nequit sine manifesta exaggeratione affirmari quemlibet vel levissimum actum luxuriae imperfectum implicare periculum proximum progred:cndi usque ad actum completum. Nec licet arguere ex effato communiter admisso pro vigentia legis positivae: “Lex fundata in praesumptione periculi universalis obligat semper, etiamsi in casu particulari periculum non adsit”, illud intelligcndo similiter de lege naturali ; etenim cx iure naturali non videtur cuiquam interdici actio quae sibi non constituat periculum peccandi, propterea quod aliis supponat communiter tale periculum. Accedit quod, si haec esset ratio intima malitiae in luxu· ra. ea peteretur non ab intrinseco sed ab cxtrinscco, sicut in actibus impudicis. Alterum argumentum, in quantum respicit intentionem agentis, obliviscitur hanc diversam esse apud diversas personas, in quantum proficiscitur a consideratione delectationis, non attendit huius moralitatcm dependere a bonitate aut mal tia actus cui norma­ liter coniungitur: in quantum denique supponit consensum volunta­ tis in actum completum non posse separari a voluntaria excitatione vel admissione actus incompleti, videtur iterum non cohaerere cum experientia factorum, in quo pluries admittitur explicite actus in­ completus ct simul explicite rcicitur actus completus propter diver­ sas rationes48. Argumentum, ut nobis videtur plane efficax, ex natura rei sic formulari potest: Quilibet usus deliberatus facultatis 47 Cf. v.gr. Gex icor-Salsmans. 1.399; Noldin-Schmitt, Dc sexto praecepto n.ll; Prî’mmer, II 682; Marc-Gestermann, 1.768. w Merkelrach, Quaest. do east, et luxuria p.24. Cf. Lan2a-Pala4zini, Dt castitate et luxuria (Turin 1953) p.186-191. **· Arguebant etiam interdum nonnulli cx inani perditione seminis. Sed hoc argumentum, quam sit inane, cf. n.357. MORALITAS CASTITATIS ET LUXURIAE. N.314 343 generativac est intrinsece ct graviter peccaminosus, si priva­ tur essentiali ordinatione ad primarium finem suum natura­ lem non subiacentem hominis voluntati. Atqui quaelibet lu­ xuria imperfecta directa et in se voluntaria, quae est in usu deliberato facultatis generativac extra matrimonium, est pri­ vata sua ordinatione essentiali ad primarium finem naturalem non subiacentem hominis voluntati. Ergo quaelibet luxuria imperfecta directa et in se voluntaria est intrinsece et gravi­ ter mala. Maior patet attentis his quae supra probata sunt circa luxuriam perfectam ex eo quod subversio ordinationis essentialis et societati humanae maxime necessariae, quam usus facultatis generativac ha­ bet ad bonum speciei, non solum est intrinsece mala utpote arbitrio singularis hominis penitus subtracta, sed etiam graviter pcccaxninosa propter gravem deordinationem existentem in eversione ordinationis tanti momenti, quodeumque sit bonum individui cui sub’citur bonum speciei. Minor ostenditur cx eo quod actus luxuriae imperfectae in se considerati, in quocumque actuationis gradu, inficiuntur specifica privatione ordinis naturalis ad speciem, ideoque obiective nequeunr admittere parvitatem materiae Profecto ut optimi qu’que AA. rcccntiores arguunt: “Activitas sexualis constituit aliquod totum, ad cuius primariam rationum pertinet ordinatio essen­ tialis ad bonum speciei; quae ordinatio humanae societati maxime necessaria est. Porro totus iste “processus” actuationis facultatis generativac complectitur tum actus internos, qui praecipue in venereis excitandis faciunt (v.gr. deside­ ria libidinosa, intentiones luxuriosae, adsensus voluntatis in delectationem vencream) tum actus externos sive incompletos, qui sunt naturalis inchoatio actus completi seu partialis actuatio facultatis generativac per commotionem veneream non extremam, tum completos seu consummatos, qui sunt naturalis terminus huius actuationis... lamvero, extra matrimonium, quovis usu deliberato facultafs generativac seu omni quaesita aut voluntarie admissa delectatione venerea ordo iste essentialis ac necessarius tollitur, quatenus ad bonum individuate contra relationem ad speciem adhibetur id quod de se bono speciei primarie et immediate des­ tinatur; a.v. in qualibet, etiam levi, huiusmodi actuatione facultatis generativac continetur essentialis ista ordinis naturalis inversio quatenus tunc homo actum speciei, quem ut pars speciei peragere debet, exercet tanquam opus personae singularis. Revera, quivis actus incompletus, qui de se saltem natus est efformare unum totum cum actu completo, in casu ordinari nequit, mediante actu completo le­ gitimo (utpote extra coniugium) ad finem naturalem omnis activitatis sexualis. Unde stat m ab initio, statim ac facultas gencrativa quantolibet gradu de­ liberate actuata consistat, specifica malitia luxuriae substantialiter adest, quia ordinatio naturalis ad bonum speciei totaliter deficit, atque ne partim quidem adesse potest extra matrimonium. Quae privatio in re maximi momenti gravts est"S1. Vel aliis verbis: “in qualibet delectatione venerea, deliberate quaesita deprehenditur substantialis violatio ordinis essentialis, quae peccatum mortale efficit. In quavis enim huiusmodi delectatione fit in bonum individuale et con­ tra relationem ad speciem, usus facultatis quae tota est immediate propter M Haec consideratio non restringitur ad materiam rei venereac, sed applicatur ommbus pcccat;s quorum ob ectum aut indivisum consistit aut quocumque gradu substantialem ordinis rat onalis violationem continet, ut v.gr. odium Dei. infidelitas, simonia, per urium, blasphemia, quae sunt alia exempla ab AA. afferri solita. Id non obtinet in re iustitiae, pietat s, patientiae, caritatis, etc. in quibus leves violationes ordinem virtutis rcspcctivae substantialiter non laedunt. 81 V.VancueliavE. Dc intrinseca ct gravi malit.a luxuriae imperfectae : CollatBrug 48 (1952) 43. • 344 III. |,Ι·Χ1<> V.’l ■ Μ - ΝΟΝΟ Ι'ΚΛΜ ΕΡΓΟ • t Ο 4 · * *!r npeclcin, Ad πτΜιηυιηώι < ίιΙιπ precatu gruvift vrl Irvin < |iui n 111 n I i » coiiMldtrillo tune utilm ml, ψιιπιιΐυ proph r iiludiianl qininf l.ii< in λ» u mt· iiminh in, i|im nCtiOlih ιμι.ιΐιΐη» il.i iiinhnn, til nun mm (hit cmiilmhi Qiiliilh viulaha iubslun hull. Su mod < nr officii viol.il ioihm urdllirni peldlii, num iti.ir, Mihi>lantuilil· r mint mm ciw timinl, in quidihi t .mlrm Uftti Vin uni < xtia nu»trimonunn plena InvfrilO OidiulM rae«:nlialiA diptdirndilui" r< Quamquam argumentum expositum immediate respicit luxuriam imperfectam c.\ Icriuim, eadem norma similiter applicatur luxuriae m teniae; nam dc wi7r> M riογ r Jr cnttltatf ft lujtirfa i· II iwMqusm nrgiih dr prcr/ito inortsli f»n»itlnnrni vrtiemen tn vel Mtlti proxime »|l»poticiHr» ml potlutlonom,.'* WoVTtiu·, />»· x>iriulc C04- 346 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO Quando quaestio est de causa per accidens influente in actuationem vcnercani praesertim non vchcmcntiorcm aut completam, sunt quidam auctores qui liberent a quolibet reatu luxuriae cum qui ponat causas per accidens, quia is proprie non ponat nisi occasio­ nem aut condicionem effectus vencrci, cuius verae causae sunt aliae; nihilominus rectius illi sentire videntur qui etiam causam per acci­ dens luxuriae sine motivo honesto positam censeant esse vetitam ratione castitatis servandae, quia tandem aliquando ab cius prae­ sentia ct aliquali concursuM pendet effectus vcncrcus qui sine ra tionabili motivo permitti non debet, licet verum est causam per acci­ dens facilius legitimari quam causam per sc ct. secluso periculo pro­ ximo consensus, nunquam sub gravi prohibere ratione castitatis, quia, quamvis pollutio ipsa sequatur, hacc remote coniungitur cum tali causa ct aliis potissimum motivis debetur. Ad minorem: Ex experientia sive generali sive particulari potest cognosci quacnam actiones influant graviter vel leviter in actuationem vcnercam, ita ut cis positis plerumque et quasi connaturaliter, vel raro et quasi per exceptionem, motus carnales sequantur. Ratio autem fide illustrata indicabit num adsit proportio inter bonum ef­ fectum alicuius actionis bonae vel indifferentis intentum ct motum carnalem, qui praevideatur ct permittatur secuturus cx tali actione. Graviter peccat contra castitatem, qui ex vana curiositate87 aliovc levi vel utcumque pcccaminoso motivo ponit actionem per sc graviter influentem in excitandam luxuriam, adeo ut cius positio sit quasi inchoatio actuationis vcncreae, v.gr lac tum morosum partium excitantium alterius, aspectus continuato, verendorum personae adultae praesertim diversi sexus, etc., nisi forte qifs sciat se talibus stimulis generatim non excitari ; ct hoc va et, sicut etiam in conclusionibus sequentibus, etiam si excitatio non sequatur. 2. Leviter peccat contra castitatem, qui cx vero motivo, sed non omnino proportionatoM, ponit actionem graviter influentem in ac316. Applicationes: 1. titatis 67,2, sic scribit: “Commotio venerea levis mitius quam pollutio ct com­ motio vehemens diiudicanda est... Hinc satis probabiliter in culpam levem tantum imputatur, etiamsi quis ponat actonem quae et natura sua et graviter in cam innuat..." Hi AA. in co nituntur quod motus leves sint frequentissimi, ct quod nimis molestum esset vitare omnes causas in eos influentes. M In causa per accidens considerandum est utrum in ordine physico exer­ ceatur influxus causalis in effectus venereos a tali causa an non, v.gr. utrum causa per accidens concurrat cum aliis qui ad eius praesentiam moveantur ad producendum effectum simul cum ea, ut accidit quando aliquis equitando et cx equitatione con uncta cum tali temperamento patitur pollutionem, an maneat in condicione pur ic occasionis ad cuius praesentiam alia causa producat effectum venereum, ut accidit in eo qui pravo exemplo tantum inducit alium ad pollu­ tionem. In hoc altero casu pollutio non imputatur in peccatum externum prae­ benti malum exemplum; in priore utique, ut nobis videtur. 1,1 Si tamen causa aliqua non mala proxime quidem influat, sed in motus leves, fac le excusatur agens a peccato quando causa est talis cuius suppressio frequens implicat notabilem attentionem vel sacrificium. “ “Quodsi ratio insistendi alicui causae e qua (praeter intentionem pravam et sine proximo periculo consensus) provenit pollut o, non quidam fucata est, sed non proportionata seu insufficiens, quale est studium non necessarium artis medicae vel anatomicae, probabile est peccari non mortal'ter: quia tunc neque interpretative videris in pollutionem consentire cum aliunde causam habeas cuius affectu operi incumbas." Sic G ENicot-Salsmans, 1,401, allegans Noldin, Uçrardi et alios pro hac sententia. moralitas castitatis et luxur mRWWr - 316 347 luationcm yencream, v.gr. qui cx magna convenientia legit librum vel aspicit imagines quibus carnaliter excitatur, ut de cis possit in examine rationem reddere; item qui cx levi vel nullo motivo ratio­ nabili ponit causam leviter et remote influentem in motus carnales suscitandos, adeo ut hi facile impediri possint non obstante prae­ sentia illius causae, v.gr. si quis obiter aspicit vel tangit impudica, vel ex sensualitate proprie dicta utatur balneo in quo experientia cognoscit sc leviter excitari ; item qui sine motivo rationabili ponit actionem per accidens influentem in excitationem veneream, adeo ut haec non debeatur illi actioni tanquam causae saltem principali, sed concurrendae aliorum factorum quae ad praesentiam talis cau­ sae producunt motus carnales; idque valet etiamsi causa per acci­ dens sit graviter pcccaminosa in alio ordine, v.gr. ebrietas sine iusto motivo procurata cum praevisionc pollutionis secuturae nam in mera ebrietate voluntaria ct pcccaminosa non habetur influxus proximus ct inchoatio pollutionis praevisae, ideoque ebrietas non prohibetur sub gravi ratione castitatis conservandae6’. 3. Nullatenus peccat qui ex rationabili et vere proportionate motivo ponit sub debitis cautelis causam graviter influentem in ex­ citationem veneream etiam completam, v.gr. medicus qui apparatum genitalem clientis attente examinare debet; item qui cx levi motivo honesto ponit causam leviter vel per accidens influentem in actus vcncrcos, v.gr. si quis balneo utitur etiam sine vera necessitate, cx quadam commoditate non pcccaminosa, idque etiamsi ultra levem excitationem, frequentius haberi solitam, etiam pollutionem inter­ dum experiatur, excluso semper periculo proximo consensus. 4. Ponere respectu pollutionis secuturae, ct ratione praecise istius effectus praevisi et non intenti : a) causam per se, ubi adest ratio magni momenti sufficiens, medicationis, liberationis a mor­ te, etc., nullum peccatum est ; ubi non adest ratio tam magni momen­ ti et sufficiens, est peccatum grave vel leve, pro disproportione magna vel parva inter motivum permittendi ct ipsam pollutionem permissam ; b) causam per accidens, etiam sine ulla causa, nunquam est peccatum mortale, quia cx una parte ponens talem causam nequit d ei vere procurasse in ea pollutionem, ex altera vero non probatur obligatio cx virtute castitatis gravis, vitandi similem causam ideo ut vitetur talis effectus60; est veniale peccatum ubi non habetur motivum honestum, saltem leve, ad ponendam actionem cum praevisione pollutionis. “ Sunt auctores qui censent causas per accidens influentes ex speciali con­ dicione alicuius subiecti particularis ei sub gravi esse vitandas, si raro occurrant et facile caveri possint; v.gr. si quis ex aspectu jugulationis animalium vehe­ menter excitetur, debebit iuxta hos AA. sub gravi evitare talem aspectum, si commode evitare possit; si vero similem excitationem experiatur ex aspectu calceorum feminae, non tenebitur fugere hunc aspectum nisi sub levi. Sed haec distinctio minus probanda videtur in se ipsa quia malitia actionis indi­ canda est ex influxu quem causa natura sua exercet. Obligatio gravis aliunde oriri potest quando aliquis saepe vehementer excitatur cx aliqua causa per accidens quae facile evitari possit, nempe ex obligatione vitandi periculum proximum consensus, qui aderit in frequenti commotione carnali vehementiore. M Caveatur tamen ea quam Vermeersch, De castitate 374.388, etc. dicit lu­ xuriam larvatam, in qua sci. actus qui luxuriam excitant sine ulla vera ratione exercentur; tunc enim in plena sinceritate fatendum erit, sub fucatis praetext.bus directe intendi commotionem veneream, ideoque graviter peccari. 348 DE SEX'IO ET ΝΟΝΟ PRAECEPTO 5. Ponere respectu actuum Venereorum imperfectorum vel distillationis, ct ratione istorum effectuum praevisorum ct non inten­ torum: a) causam PER se, ubi adest ratio non ita gravis, sed proportionaia istis effectibus physicis minoris momenti, nullum est peccatum; ubi non adest ratio omnino proportionata, peccatum est leve, quia rationabiliter, etsi sub levi, abstinendum fuit a tali actione propter castitatem, ut statim patebit; ubi nulla adest ratio propor­ tionata, sed tamen effectus venerei nullatenus directe intenduntur, adhuc ex regula saltem generali non videtur peccatum esse giave, secluso semper periculo delectationis completae et consensus in istos effectus imperfectos; sic v.gr. qui sine ulla ratione, ex levitate vel ioco veniahter malo osculatur personam a.terius sexus vel curiose aspicit eius partes, non videtur eo ipso graviter peccare contra castitatem, etsi praevideat aliquam parvam commotionem per se se­ cuturam; b) causam per accidens lacilc excusatur a quovis pecca­ to contra castitatem, nisi motivum agendi sit plane inhonestum vel habeatur periculum consensus in effectum venereum quando fiet. In luxuria: a) specie morali distinguuntur: a) peccata dicta contra naturam, a peccatis secundum natu­ ram; β) actus imperfecti, ab actibus perfectis; b) non autem, ut videtur, a) actus perfecti puberum virorum, ab actibus perfectis impuberum vel feminarum, neque β) sermones obsceni et aspectus, a lactibus, osculis vel amplexibus. Ex­ 317. 11. plicatur: Ad a); Consensu omnium theologorum constat diffe­ rentia hacc specifica in utroque casu ex eo quod actualio fa­ cultatis generati vae contra ordinem naturae vel usque ad per­ seciam satietatem specialem repugnantiam habet ad ordinem rationalem ct morum, comparata cum actuatione quae est se­ cundum naturam vel respective inconipicta, ideoque sine tota­ li eversione ordinis a Deo statuti, quae est in prioribus. Ad b, a) : Cum malitia pollutionis non sit in frustratio­ ne seminis ut talis, quod neque habetur in femina neque in viro parce producitur et administratur, sed copiosissima abun­ dantia (cf. 357 cl nota 35), sed in usu completo functionis generalivae contra ordinem naturae, mediis physicis vel psychi­ cis quaerendo plenam actuationcm facultatis, excluso fine ad quem unice destinata est, satis patet quamlibet pollutionem sive in viro sive in femina, sive in adulto sive in impubère qui excitatur usque ad satietatem appetitus cum effusione humo­ ris improiifiti glandularum, perlinere ad unam candemque speciem moralem, in qua modus causandi vel persona causans, PECCATA CONTRA CASTITATEM, n.316-317 — ^βηβηι^^Μι^^^ΜΒΜΙΗΗΜΗΗΗ^^ΒΜ··» — 349 ratione ipsius pollutionis nihil addit specifice peculiare, sed ad suminum est circumstantia aggravans °1. Ad b, fi) : Cum specifica malitia horum omnium actuum in genere luxuriae consistat in aptitudine quam habent ex na­ tura sua ad excitandam commotionem carnalem et actus in eadem specie completos, v.gr. fornicationis vel sodomiae, quamquam ratione actus essentialiter differant sermones, as­ pectus, tactus et alia ns similia, ratione malitiae moralis om­ nes isti actus in idem recidunt, eandemque habent per se spe­ ciem muralem ; quamvis ad malitiam hanc communem facile accedit aha specie diversa, praesertim in tactibus, petita ex cir­ cumstantiis personae erga quam tactus exercentur, propterea quod ai tectus ferri solet m lactibus ad ubiectum cum suis circumstantiis, dum in sermonibus ct aspectibus facilius abs­ trahit a circumstantiis particularibus obiectorum, et solam attendit in eis apLitudinem ad commotionem veneream02 et ad actum in specie suprema completum. ' C A P U T 111 v De peccatis contra castitatem Summa rerum dicendarum: In hoc capite agimus: articulo I, dc peccatis completu contra castitatem, et quidem £ 1 de peccatis secundum finem natura­ lem; §2 de pecatis contra finem naturalem; aiticulo 11, de peccatis incomple­ tis, sive externis sive internis, ct qu.dem 1 de actibus m se luxuriosis incompletis; § 2 de actibus impudicis; articulu 111, brevem notitiam tradimus de anomaliis sexualibus. Quaestiones pari.culares de peccans contra castitatem coHiuyalenï, amandamus tractatui de matrimonio. Lufello, Tr. dc castitate II p.7-334 (Paris 1858); Noldin-Schmitt, De sexto praecepto n.14-03; Merkelbach, Dc castitate et luxuria p.37-82; VebiUîERSCH, IV,91-141; IerkEres-AIuxuria, 1,519-540; Wouters, De virtute cas­ titatis n.31-76; Daxza-Paeazzini, De castitate et luxur.a sect.2 c.3-5; sect.3. 11 Vermeersch, IV 103,3 scribit: “Ab illis pollutionibus (personarum cuius­ libet sexus copulae capacium) specie differunt pollutiones imantium, et eorum quibus deficit erectio.” h,t Wouters, De virtute castilal.s 12: “Impuberes, puta saltem 13 annorum, actus incompleti sunt capaces. Dubitari potest, utrum sen­ satio in pudendis puerorum, puta 8-12 annoium, sit venerea an mere sensibilis carnalis..." Quidquid de his sit, factis videtur constare impubcics esse capaces excitationis Venereae cum sanatione appetitus completa, sive possint praeterea copulari sive non, et si ad eam satiat.unem perveniant, putaverimus eos pecca­ tum specie idem committere atque puberes se polluentes, quodeumque sit li­ quidum emissum. ° Sic etiam Noldin-Schmitt, De sexto n.51; Prümmer, 11,692; Mejlkxlbach, 11,1026; Wouters, Dc virtute castitatis n.71. A RT IC U LU S I De 318. peccatis luxuriae completis Peccata luxuriae completa sunt ea in quibus ac­ tualia apparatus gcnerativi producitur usque ad consummatio­ nem, cui comitatur satietas et quietatio naturae. Cum facultas gcnerativa eiusque actuatio unice data sint hominibus in bonum prolis, ct proli debito modo provideri non possit nisi in matrimonio, sequitur nullum usum delibe­ ratum illius facultatis permitti solutis, ideoque sex modis pec­ care posse in luxuria consummanda secundum finem naturae. Nimirum: si usus completus naturalis habeatur inter solutos di­ versi sexus ex mutuo consensu, est fornicatio, cui accedunt con­ cubinatus ct meretricium ; si talis usus vi extorquetur ab alterutro, dicitur stuprum: si complex transfertur vi cx uno in alium locum, libidinis explendae gratia appellatur raptus; si saltem alterutra pars est coniugata, fit adulterium; si peccatum consummatur inter con­ sanguineos, affines, spiritualiter vel legalitcr cognatos, committ tur incestus; si saltem alterutra pars est quoad castitatem Deo dicata per votum publicum, intercedit sacrilegium. Peccata contra finem naturalem consummata sunt quatuor: pollutio, sodomia, bestialités, onanismus. Dc singulis speciebus hisce dicendum est. § 1. De luxuria consummata secundum finem naturalem Summa rerum dicendarum: Ex ordine agendum est de fornicatione, stupro, raptu, adulterio, incestu, sacrilegio. I. 319. I. De fornicatione Fornicatio simplex est usus naturalis completus facultatis generativae inter virum et feminam, solo matrimo­ nii defectu vitiatus. Dicitur: Usus naturalis .completus, hac expressione significa­ mus in toto tractatu quod brevius appellatur coitus vel copu­ la naturalis, consistens in congressu corporum mediantibus organis gcncrativis cum seminatione ex parte viri in vase na­ turali feminae, sive femina quoque seminet humorem vulvo­ vaginalem sive non. Inter virum et feminam, non addimus corruptam, ut volunt aliqui, quia non constat malitiam specialem haberi in FORNICATIO. N.318-321 351 fornicatione qua amittitur virginitas corporalis, virgine con­ sentiente. quia si ex parte utriusque vel alterutrius fornicantis accedat specialis circum­ stantia cognationis, matrimonii, voti, violentiae adhibitae, non iam est simplex fornicatio, sed vitiatur alia quoque malitia novam speciem addente. Solo matrimonii defectu vitiatus, 320. II. Differt accidentalitcr a: a) concubinatu, in quo excr­ eetur diuturnum commercium carnale secundum naturam inter eas­ dem personas, cum conventione saltem tacita de tali relatione habi­ tuali, vitiata defectu solius matrimonii. b) meretricio, quod designat feminae condicionem quae co­ piam sui corporis cuilibet accedenti facere solet. Haec prostitutio abas est publica, cum meretrix ab auctoritate publica ut talis habetur (prostituta registrada), alias clandestina, si exercetur occulte, gcncratim sub specie alicuius servitii honesti, v.gr. famulae in aliquo loco concursus publici. 321. III. Principia: 1. Quaelibet fornicatio est pec­ catum mortale, iure tum naturali tum positivo. Dicitur: Iure tum naturali tum positivo, contra aliquos mora- listas antiquiores, qui malitiam fornicationis non ex natura rei, sed ex damno prolis repetebant, ideoque censuerunt cx iure naturae non prohiberi absolute. Ecclesia (D 1198) damnavit contra Caramnel proposi­ tionem: “Tam clarum videtur fornicationem secundum se nul­ lam involvere malitiam, et solum esse malam quia interdicta, ut contrarium omnino rationi dissonum videatur’’ (cf. D 1125). Pius XI (D 2230): “Neque id denique silendum, quod cum tantae dignitatis tantique momenti sit utrumque hoc munus parentibus in bonum prolis commissum, facultatis a Deo ad novam vitam procreandam datae honestus quilibet usus, ipso Creatore ipsaque naturae lege iubentibus, solius matrimonii ius est ac privilegium, ct intra sacros connubii limites est om­ nino continendus”. Cf. c.133 § 3 ; 2176-2181 ; 2357 § 2 ; 2359 § 1. Scriptura saepius fornicarios exclusos a Regno caelo­ rum declarat, v.gr. Eph 5,5-6: “omnis fornicator aut immun­ dus... non habet hereditatem in Regno Christi”. 1 Cor 6,9-10: “neque fornicarii... Regnum Dei possidebunt”; actus eorum constituunt veluti adulterium sacrilegum, propter insertionem peccantium in Corpus Christi mysticum et inhabitationem Spi 352 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO ritus Sancti (1 Cor 6.15-20) : “Nescitis quoniam corpora ves­ tra membra sunt Christi? Tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis?... An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti... et non estis vestri? Unde “qui fornicatur in corpus suum peccat’’ (ibid. 18). Cf. Gal 5,19-21. Ratio validissime probat hoc mndo: Fornicatio est intrinsice et graviter mala, quia per se. id est natura sua, privat commercium carnale ordine substantiali quem exigit bonum magnum speciei humanae debito modo non solum Fenerandae sed etiam educandae, id ciuod exigit diuturnam societatem in­ ter virum et feminam et de facto et dc iure 1. Nec refert ad tollendam malidam intrinsecam. qtmd aliquis in determinato casu, fornicando paratus sit sufficienter providere proli fortasse nasciturae. etsi ad hoc ex pacto vel iuramento ob'icre'ur, vel etiam nnod concub'tus erit certo sterilis; nam “id quod cad't sub legis determinatione, indicatur secundum id quod communiter accidit, ct non secundum id quod in aliquo casu accidere potest”, nam lex communis datur n°n snrnndnm nartîciilnrîa aec'drntia. sed secundum communem considerationem In 1rs quidem casibus sana­ rentur vel non haberentur effectus pravi actuum positorum sed natura ipsa actuum non mutaretur eiusque effectus non sanarentur, sicut defectus intrinsecus pollutionis mariti non sanatur prnpterea quod semen emissum adhibeatur ad fccundationcm artificialem uxoris. Accedit in confirmationem quod si fornicatio esset licita, homi­ nes refugerent vinculum matrimoniale et quod prolem ex fornica­ tione susceptam cum detrimento ordinis socialis sine debita educa­ tione passim derelinquerent. 322. 2. Fornicatio onanistica per se differt specie a fornicatione naturali. Fornicatio onanistica, ea sci. in qua actus veneretis in­ choatur ad modum fornicationis, sed consummatur secundum modum contra naturam. Ratio est quia ad malitiam fornicationis inchoative admis­ sae, addit pollutionem contra naturam. Tamen in praxi saepe fornicatio onanistica minorem subjective malitiam habet, quia solet apprehendi ut culpam minuens, quatenus farcit mulieri et societati, renuntiando pleniori satisfactioni venereae; aliud esset si ita ageretur ad quaerendam voluptatem sine onere’. 1 * ’ 437. Cf. S.Thomas, 2-2 q.154 a.2; Contra gentes 1.3 c.122. S.Thomas, 2-2 q.154 a.2; De malo 15 a.2 ad 14. Cf. P.Castji.lon, Peccata secundum naturam: NouvRevTh 47 (1920) 429Si quis paenitentia ductus actum abrumperet et effusionem seminis iam stuprum, n.321-325 353 323. 3. Meretricium et concubinatus non mutant spe· ciem moralem simplicis fornicationis, sed accidentalitcr eam aggravait t. Nam consuetudo commercii fornicarii auget quidem mali­ tiam, propter propositum virtuale permanendi in peccato, sed per se non mutat speciem ; tamen meretrix saepe rea erit adul­ terii, sacrilegii, etc., propter voluntatem admittendi quoslibet accedentes. Per accidens istae circumstantiae indicandae erunt, ad statum et genus occasionum manifestandum, et ad quaes­ tionem dc eventuali conceptione omittendam ; propter bas ra­ tiones, in quibusdam adiunctis, prudenter dc cis confessarius interrogabit. Alibi dictum est cur status hodierni suppressa reglamentatione prostitutionis, abolitionismum profiteri debeant. Cf. n 237 ad c. appl. 324. In praxi pastorali: a) vir practice non tenetur accusare cir­ cumstantiam seductionis, sive quia, ubi adest, generatim praesumitur, sive quia altera pars, consentiendo, causa fuit \icissim peccati seduc­ toris. b) In confessione horum pacnitentium, confessarius saepe ha­ bere debet prae oculis quae de occasionariis, consuetudinariis, reci­ divis, tradentur in tractatu dc paenitentia. c) Fornicatores per st interrogandi sunt discrete dc eventuali generatione, num generatio­ nem impedierint, abortum consuluerint vel provocaverint, prolem forte natam neglexerint vel expensas cius soli matri reliquerint, sed si agitur de fornicatione cum meretricibus haec omittantur, quia meretrices per multiplicatum abusum steriles fiunt, d) In excipienda confessione concubinorum aut meretricium vel ad eas accedentium, cavendum est ne ad nimis particularia descendatur; sufficit scire tempus per quod concubinatui vel prostitutioni vacaverunt; quot personas admiserint meretrices, phis minus quolibet dic vel hebdo­ mada, etc.; quoties generaliter per actus mnaturales peccaverint ct alia huiusmodi per summa capita, c) Quia concubinarius versatur in occasione proxima, absolvendus non est priusquam concubinam c domo eiciat, si eam domi retinebat. Et hoc etiam in periculo mor­ tis, nisi mors imminens dilationem absolutionis non patiatur .* 11. 325. De stupro I. Stuprum: a) latiore sensu est oppressio mu­ lieris invitae; b) STRICTE intelligitur virginis defloratio, ipsa non evitare posset, imputatur solum actus imperfectus cum desider o copulae, non autem effectus, unde habetur vera diminutio mali, quae omnino licet for­ nicario in eo momento paenitenti. 4 Si in at qua paroecia duo v'vant in concubinatu, parochus eos privatim moneat sive per se sive per alium; si admonitio non habeat effectum rem deferat ad Ordinarium, qui, pro officio suo eos moneb t, et renuentes, ab acti­ bus legitimis ecclesiasticis excludet (cf. c.2357 §2); adhuc in concubinatu perseverantes excommunicabit, et quidem publice, si necessarium sit ad tollen­ dum scandalum; morientes sine paenitentia, privandi sunt sepultura ecclesias­ tica. THEOJ,. MOR. 2 12 354 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO invita. Hoc solum attingitur quando sine ulteriore declaratio­ ne stuprum afficitur poena vel reservatione ecclesiastica. Cf. c.2228. Dicitur: Oppressio mulieris, sive adhuc virgo sit sensu physico, seu signaculum virginitatis conservet, sive iam fuerit deflorata. Invitae, seu ius in proprium corpus defendentis contra oppressionem non solum physicam, sed etiam moralem, eam sci. in qua adhibentur media iniusta minarum, fraudis, me­ tus iniusti, ebrietatis causatae, etc. ; si autem preces, sua­ siones, blanditiae, dona, aliaque huiusmodi adhibeantur sine violentia, non erit casus stupri. Defloratio virginis invitae, in qua nimirum est duplex iniuria, alia in personam quae opprimitur renitens, alia in eius corpus quod privatur sigillo virginitatis. Imo, apud S.Thomam aliosque scholasticos antiquos, quaelibet illicita defloratio vir­ ginis etiam consentientis, dum manet sub potestate parentum, dicitur stuprum, quia habetur violentia illata corpori delusa sollicitudine paterna de virginis custodia, et sublato impedi­ mento notabili fornicationis et meretricii ulterioris. 326. II. Principia: 1. Stuprum latius sumptum est peccatum cum duplici malitia specifica pravi, altera contra castitatem, altera contra ius tiliam in bona personae, quibus accedere potest tertia, gravis vel levis, contra caritatem. Ratio est quia praeter fornicationem importat violationem gravem iuris quod habet mulier in proprium corpus, cui non raro accedit malitia contra caritatem propter damnum causa­ tum ipsi stupratae eiusque familiae, ratione dedecoris, moero­ ris, difficultatis ad nuptias futuras, etc. 327. 2. Stuprum stricte intellectum in ratione intus- titiae continet duplicatam iniuriam in ipsam sci. personam cui vis infertur et in corpus specialiter cui signaculum aufertur. Num vero iniuria in corpus illata sit gravis, quatenus contradistincta ab iniuria in personam, non constat ; ideoque cir­ cumstantiae virginitatis physicae stupratae non est necessario accusanda 5. A fortiori virgo consentiens in fornicationem non6 6 Plures, praesertim dominteani, tradunt integritatem corporis violenter abla­ tam constituere peccatum speciale iniustae damnificationis. Sic v.gr. Merkel· bach, 11,1008. Sed notio stupri circumscripta devorationi virginis invitae appli­ cationem specialem non habet, nisi in ordine ad reservationem peccati et poenas ecclesiasticas. Cf. c.2357 §1; 2359 §2. raptus, n.325-330 355 tenetur accusare circumstantiam virginitatis, quia in amitten­ da virginitate qua tali non videtur gravari nisi prodigalitate levi. 328. 3. Mulier oppressa non potest passive se habe­ re, sed praeter resistentiam internam, regulariter opponere debet etiam externam; non tamen obligatur ad resistendum ex­ terius eo modo qui eam exponat maximae infamiae, periculo mortis etc., praesertim si omnino inutilis erit ad superandam violentiam, vitato semper periculo consensus interni. 329. 4. Mulieri stupratae licet expellere semen violenter exceptum, dummodo periculum abortus caveatur. Sic effert sententia vere probabilis et in praxi tuta, quia se­ men se habeat ad modum iniusti aggressoris, quem liceat vi repellere. Contradicunt aliqui, invocata auctoritate Sti.Alfonsi quia homo non gaudeat dominio seminis ct quia gravior videatur iniuria contra generationem humanam expellere semen a sede finali naturali quam a sede instrumental!, ut accidit in pollutione. Respondendum est his stupratam habere strictum ius vitandi maternitatem quae non est secundum Dei beneplacitum, dum in ea vitanda nullius ius violet, nullius rei alienae dominium exerceat, sed propriam independentiam rationabiliter vindicet; quod accidit in casu, nam semen intrusum, utcumque dici possit homo in potentia propinqua, nullum acquisivit ius personale inviolabile, quod reverendum sit ab stuprata ante coniugationem cum ovulo, ct sua praesentia intrusa continuat ag­ gressionem inceptam in momento stuprationis ’. Applicatio: Circa lotiones vaginales et uterinas, quae liceant stu­ pratae, cf. n.277. III. 330. I. De raptu Raptus, ut peccatum, est iniuriosa privatio li­ bertatis personae cuilibet ad luxuriam exercendam inflicta. Dicitur : Iniuriosa privatio libertatis; ea fit abductione personae ab uno loco in alium, sive per vim sive per dolum ; et quidem inferri potest sive in ipsam personam raptam, virum vel mu­ lierem, sive in aliam cuius potestati illa subest. Ad luxuriam exercendam, ideoque malitia luxuriae sem­ per habetur in raptu, saltem ex fine et intentione. • Merkelbach, Quaestiones de castitate et luxuria* (Lieja 1936) p.44-45. Quoad S.Alfonsum, cf. 1.3 n.394. Cf. Lehmkuhl, I 1013. ’Sic plures, ut Lehmkuhl, 1,1013; Genicot-Salsmans, 1,378 bis; NoldinSchmitt, Dc sexta 69 d; Vermeersch, IV,79, etc. 356 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO 331. II. Differt a matrimoniali impedimento raptus, in quo per­ sona, quae non solum raptari sed etiam violenter retineri potest, est praecise mulier, intuitu matrimonii ineundi cum ea, ipsa personaliter non consentiente in raptum vel in finem matrimonialem intentum Cf, c.l074. 332. III. Principia: 1. Raptus est peccatum cum du­ plici malitia specifica gravi, altera contra castitatem altera contra iustitiam in libertatem personae. Ratio est quia ex fine ct intentione raptoris semper adest peccatum luxuriae in af­ fectu, ad quod accedit iniuria specialis in ipsam personam raptam vel in eius parentes aut tutores invitos. 333. 2. Si post raptum expletur luxuria, quatenus executio morali ter coni ungatur cum raptu ipso non constituit novum peccatum, sed in confessione accusanda est duplex ma­ litia memorata, cui accedere possunt aliae stupri, adulterii, sa­ crilegii, etc. IV. 334. I. DE -J3ULTERIO Adulterium est actus carnalis inter virum et mulierem, quorum saltem alteruter est matrimonio cum alia persona ligatus; unde breviter describi solet tanquam “vio­ latio tori alieni”. Sed malitia adulterii est etiam in actibus in­ completis mutuis inter personas quarum altera saltem est con­ jugata, itemque in actibus solitariis coniugati, exercitis cum mente et animo adulterino; imo quoddam adulterium mentale committeret coniux qui in usu matrimonii affectum et desi­ derium personae extraneae foveret. II. Est simplex vel duplex, prout exerceatur inter solutum et coniugem vel inter coniuges diversorum matrimoniorum. III. Committitur tripliciter: *■) a coniugata cum soluta, quod est omnium minus grave; β) a soluto cum coniugata, quod est per se gravius, quia magis naturae repugnat commixtio unius feminae cum pluribus viris propter inccrtitudinem paternitatis quoad eventualem prolem, et quia adultera se exponit periculo subintroducendi in familiam prolem illegitimam cum pessimis consectariis pro pace familiari, hereditate filiorum legitimorum, etc. ; 7) a coniugato cum coniugata, quod est omnium gravissimum, quia ad supradicta addit duplicem malitiam contra fidelitatem et duplicem contra iustitiam. 335. IV. Principia: 1. Adulterium est peccatum cum duplici malitia specifica gravi, altera contra castitatem altera contra iustitiam in ius coniugis innocentis et in sancti­ tatem matrimonii violati ; in bis includitur malitia contra pie- Adulterum, n.331- 357 tatcm, fidelitatem ct religionem, praesertim quando matrimo­ nium est sacramentum. Ius, tam canonicum (cf. v.gr. c.2356.2357 § 2) quam ci­ vile, poenis afficit adulterium, id quod gravius delictum, et in iure ecclesiastico mortale peccatum (cf. c.2218 § 2), sup­ ponit. Scriptura severissime prohibet in pluribus locis adul­ terium, v.gr. Prov 6,29: “Si quis ingreditur ad mulierem proximi sui, non erit mundus cum tetigerit eam”; Eccli 23, 25.30: “Omnis homo qui transgreditur lectum suum... in pla­ teis civitatis vindicabitur” ; et cum poena capitis in A.T. mulctanduni decernit, v.gr. Lev 20,10 (cf. 18,20): “Si moechatus quis fuerit cum uxore alterius, et adulterium perpetraverit cum coniuge proximi sui, morte moriantur et moechus et adulte­ ra”. Similiter Deut 22,22. Ratio facile gravitatem duplicatae malitiae specie di­ stinctae ostendit, propter luxuriam directam quae est in adul­ terio et propter iniuriam in re magni momenti ct significa­ tionis. 336. 2. Adulterium inter duos coniugatos duplicem habet malitiam adulterii in confessione declarandam. Nam unusquisque, praeter gravem malitiam proprii adulterii, con­ trahit aliam similem ex cooperatione ad adulterium alterius, quam si non manifestaret, deciperet confessarium in re sub­ stantiali ad integritatem accusationis. 337. 3. Adulterium consentiente coniuge et adulte­ rium invito coniuge commissum, differunt quidem specie; sed etiam prius retinet specialem malitiam violatae sanctitatis coniugalis, in confessione declarandam. Ecclesia damnavit hanc propositionem (D 1200) : “Co­ pula cum coniugata, consentiente marito, non est adulterium ; adeoque sufficit in confessione dicere, se esse fornicatum”. Hinc, quanquam consentienti non fit iniuria, et hoc valet etiam de coniuge non opponente ius suum quoad rationem personalem, remanet in adulterio cum uxore mariti consen­ tientis violatio iuris sacramenti et contractus lege divina in­ dissolubilis. 338. 4. Matrimonium attentatum a coniuge cum al­ tera persona, graviter laedit sanctitatem coniugii existentis, et in ea pietatem et iustitiam erga alterum consortem. Unde et infamia notantur ipso facto bigami in iure poenali Eccle­ siae. Cf. c.2356. Actus carnalis cum persona alteri desponsata implicat circumstantiam notabiliter aggravantem, sed non ad­ dentem novam speciem peccato. In S.Scriptura (Deut 22,23-24 collato cum 28) haec aggravatio significatur; et ratio est manifesta, propter aestimabilitatem quam amittit persona corrupta, praesertim fe­ mina. Sed species malitiae gravis nova -non ostenditur, quia sponsalia non conferunt sponsis ius strictum in corpus ad in­ vicem 8. 339. 5. De incestu 340. I. Incestus est a) stricte: ac tus luxuriosus inter personas cognatione carnali ad invicem coniunctas; b) late, etiam inter alias legali vel spirituali cognatione ligatas intra gradus pro matrimonio prohibitos. Cognatio carnalis duplex est, alia quae derivatur ex con­ sanguinitate, seu communicatione eiusdem sanguinis propter descendendam ab eodem stipite, alia quae derivatur ex affi­ nitate, seu coniunctione alterius ad alterum propter consan­ guinitatem alterius cum tertia persona quae facta est una caro in coniugio cum altero. Cf. c.2359 § 2. Cum aliqua cognatio carnalis necessario sit inter omnes homines ab unico stipite protoparentum provenientes, in ordine ad incestum, iure na­ turali indeterminate vetitum pro cognatis, determinatio et ul­ terior completio graduum intra quos pro bono communi sus­ tinetur prohibitio in plerisque fit a iure positivo, civili pro non baptizatis, ecclesiastico pro baptizatis °. Unde cognatio carnalis quae consideratur relate ad incestum (et similia va­ lent de legali et spirituali) limitatur ad gradus iure positivo * Discrepant AA. dum alii simpliciter negant, alii simpliciter affirmant cir­ cumstantiam sponsalium mutare spectem, et alia sententia intermedia hoc affir­ mat de fornicatione sponsae, non vero sponsi. Cf. Noldin-Schmitt, De sexto 20,2. e Sunt qui memorant solos gradus ab Ecclesia pro matrimonio prohibitos. Sic v.gr. Vermeersch, IV,93; Noldin-Schmitt, Dc sexto 21; Ferreres-MoxdrIa 1,521. Sed cum ratio determinationis prohibitionis positivae sit ex eodem motivo pietatis seu reverentiae protegendae etiam in lege civili, ratio incestus adesse videtur similiter inter gradus iure civili prohibitos pro illis qui eo attinguntur. Quodsi ex dispensatione tollatur prohibitio nuptiarum inter cogna­ tos, tolletur ipso facto etiam ratio incestus in actibus carnalibus eorum, sublato speciali motivo pietatis quod inerat vi legis. Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.452. incestus, n.338-342 359 determinatos (cf. c.1076.1077) et per legitimam dispensatio­ nem non stiblatos, salva etiam prohibitione quae ex iure na­ turali adest pro consanguineis in primo saltem gradu lineae rectae. Cognatio legalis adest cx adoptione iuxta determinatio­ nes legis positivae civilis, quam Ecclesia pro iure suo matri­ moniali canonizat (cf. c.1080), inter personas et in gradibus ibi determinatis. Cognatio spiritualis exurgit ex relatione paternitatis-fi­ liationis spiritualis, quae contrahitur in regeneratione baptis­ mal! inter baptizatum et baptizantem ac patrinos (cf. c.1079. 768). 341. II. Principia: 1. Incestus stricte sumptus est peccatum cum duplici malitia specifica gravi1011 , altera contra castitatem, altera contra pietatem propinquis debitam. S.Scriptura saepius et singulas fere formas incestus prohibet, praesertim in Lev 18,6-18; 20,11.12.14.17, etc., et nota est excommunicatio a S.Paulo inflicta in incestuosum Corinthiacum (cf. 1 Cor 5,1-5). Ratio probat ad mentem Sti.Thomae specialem repug­ nantiam quae inest usui venereorum inter consanguineos et affines ex violata honorificentia speciali inter ipsos manifes­ tanda. ex speciali motivo arcendi commixtionem venercam in­ ter eos qui simul conversari debent, denique ex convenientia multiplicandi sibi coniunctos, ut fit per affinitatem contrac­ tam cum consanguineis consortis 1X. 342. 2. Incestus ex violatione cognationis: a) non differt specie inter consanguineos et affines; b) differt inter cognatos carnales et inter spirituales vel legales; c) pariter dif­ fert incestus ex cognatione spirituali ab incestu ex cognatione legali, et in specie theologica postremus non demonstratur gra­ viter peccaminosus. Ad a); “Persona affinis coniungitur alicui propter per­ sonam consanguineam coniunctam ; ct ideo, quia unum est propter alterum, eiusdem rationis inconvenientiam facit con,0 Incestus ex violatione cognationis legahs, nec argumentis intrinsecis ncc auctoritate extrinseca probatur continere gravem malitiam in ratione violatae pietatis. 11 Cf. S.Thomas, 2-2 q.lS4 a.9c. 360 DE SEXTO ET ΝΟΝΟ PRAECEPTO Sanguinitas et affinitas”12, nam utrobique laeditur eadem re­ verentia sanguini debita, 'l'amen “aliud officium pietatis simul violari potest, et tunc certo adest diversa species; ita v.gr. in­ cestus parentum cum filiis sub eorum potestate constitutis, quia rectae institutionis officio derogant” 13. Ad b): Incestum late sumptum inter cognatos spiritua­ les specie differre ab incestu stricto inter cognatos carnales patet, quia ratio reverentiae violatae in utroque diversa est, sci. religionis in priori casu, pietatis in altero. Sed intra cogna­ tionem spiritualem dirimentem matrimonium, malitia incestus, gravis quidem, non mutatur specie sive intercedat inter patrinum et filium spiritualem sive inter baptizantem et baptizatum, Ad c) : Diversa est etiam ratio irreverentiae in utroque incestu late sumpto cx violata cognatione spirituali et legali, ideoque etiam diversa species infima peccati contra pietatem in utroque. Gravitas autem malitiae quae sit in violatione re­ verentiae lege humana inter legaliter cognatos inductae, merito ab auctoribus in dubium vocatur 14. 343. 3. Species moralis peccati eadem esse videtur in quolibet incestu stricto inter cognatos carnales, quaecumque sit linea et quicumque gradus consanguinitatis vel affinitatis Nam in omnibus una specifice pietas violatur. Sunt quidem pauci 15 qui excipere velint primum gradum lineae rectae, quia ratio pietatis inveniatur per se in parentibus, in aliis vero per participationem ; sed modo retulimus considerationem Sti.Thomae, quod quando unum est propter aliud, ambo eiusdem sunt specieiie. 344. 4. Ab incestu di fieri peccatum carnale commis­ sum inter personas quarum altera ex officio alteram a vitio retrahere debet, quamvis hoc etiam continet specialem mali12 S.Thomas, 2-2 q.154 a.9 ad 2. Contradicunt aliqui, ut VAzquez, In 3 q.91 a.l dub.4 n.11,12; Lessius, Dc iustitia ct' iurc 1.4 c.3 n.79. n Merkelbach, Quaestiones dc castitate ct luxuria * p.49. Cf. etiam Vei· mEErsch, Dc castitate 315,4c, ubi, cx Lugo et Lclmkuhl, admittit peculiarem impietatis speciem adesse etiam in incestu adulterino filii cum noverca vivente patre, propter iniuriam huic causatam. Cf. Ferreres-Mondrîa, 11.548. M Cf. Noldin-Schmitt, De sexto ct nono praecepto n.22. Quoad honestatem publicant, a lege inductam tanquam impedimentum quorundain matrimoniorum, notetur nulla specialia pietatis officia per eam induci, ideoque non esse cir­ cumstantiam fornicationis accusandam; LaNZa-Palazzini, Dc castitate ct hixuri (Turin 1953) p.153-154. 13 Sic v.gr. Lehmkuhl, 1,1050, et Wouters, Dc virtute castitatis 39,3, post S.Alfonsum, 1.3 n.448. ,e Cf. Lugo, Dc poenitentia d.16 n.31S; SuârEz, Dc poenitentia d.22 s.3 n.12 asseruit: "De gradibus consaguinitatis, quatenus sunt circumstantiae incestus probabilius [est] non mutare speciem peccati”. * - SAC R i LH.U M. N.342-345 361 liant, violatae sel. iustitiae. Ratio palet ex ipsa propositione; profecto, parochus, rector collegii, ludimagister, confessarius in actu excipiendi confessiones, etc., cx officio debent con­ sulere saluti spirituali et rectae educationi sibi commendato­ rum 1T. Hoc non extenditur ad cooperatorem parochi, auxilia­ res rectoris in collegio etc., quamvis hi quoque facile pecca­ bunt gravi scandalo contra caritatem. Moderator spiritualis iibere electus obligationem iustitiae non contrahit, “mutuo enim consensu tollitur vel interrumpitur relatio specialis directio­ nis”; severius vero dicendum est de illo qui ad munus patris spiritualis exercendum deputetur, v.gr. in monasterio18. VI. 345. L De sacrilegio Sacrilegium carnale: a) stricto sensu est ac­ tus carnalis inter personas quarum alterutra saltem est per ordinem sacrum aut per votum, ut videtur publicum, castitatis Deo dicata; b) latiore sensu est actus carnalis ita peractus, ut locum vel obiectum sacrum polluat. In solo sacrilegio car­ nali stricto habetur ratio sacrilegii ex ipso suo obiecto; in alio, violatio luxuriosa est potius circumstantia obiecto acce­ dens et speciem mutans. Dicitur : Alterutra dicata per ordinent sacrum aut per votum, ut videtur publicum, nimirum: a) ordines sacri, a subdia- conatu, obligationem servandae castitatis ita imponunt libere ordinatis, ut contra eandem peccantes sacrilegii rei sint (cf. c.132 § 1) sive ex voto publico implicito in subdiaconatus susceptione, ut plcrique iure censent, sive saltem ex volunta­ te Ecclesiae sacrandi clericos maiores quoad castitatis officia; β) votum castitatis publicum, nomine sci. Ecclesiae a legiti­ mo superiore ecclesiastico acceptatum (cf. c.l308 § 1) conse­ crat similiter Deo voventem, ita ut peccatum ab eo et cum eo commissum habeat rationem sacrilegii personalis 10. Quodsi votum castitatis fuerit privatum, peccatum luxuriae ha­ bebit quidem specificam malitiam contra religionem sed diversam a sacrilegio, nemo enim privatus se potest sacram personam efficere, etsi gravem ideoque in confessione declarandam, ut fert sententia verior et probabilior. Ferreres-Mondrîa. II.548.549 q.5.° w Vermeersch, IV 98; cf. In., Dc cast tatc u Cf. 320. ” Sed peccatum contra castitatem, ad quod persona sacra alium induxerit solitarie vel cum tertia persona patrandum, non habet rationem sacrilegii, dum­ modo inducens expers maneat libidinis. E contra sacrilegium existit in deside­ rio carrali circa personam sacram. 362 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO Locum vel obiectum sacrum polluat $ nimirum, locus sacer is dicitur, qui saltem sollemni benedictione divino cul­ tui est dicatum (cf. c.1154), ideoque sive ecclesia sive orato­ rium publicum quod illam benedictionem receperit, imo pro­ babiliter etiam semipublicum similiter benedictum20; obiectum sacrum est illud quod consecrationem (ut calix) vel bene­ dictionem sollemnem (v.gr. ciborium) suscepit. Polluuntur in genere loca sacra actionibus c.1172 expressis 21 ; oblecta, vero, usibus impiis actionibusque sordidis exercitis circa ea ; utra­ que, autem, in ordine ad sacrilegium carnale actibus luxurio­ sis in loco sacro completis, ideoque non internis vel externis imperfectis, aut usu luxurioso rerum sacrarum in quibus est specialis repugnantia ad locum vel obiectum sacrum. 346. Dividitur in personale, locale, reale, prout sacrum quod II. violatur per actum venereum sit persona, locus vel res. Solum sa­ crilegium carnale stricto sensu sumptum est species luxuriae; quia, ut dictum est, in eo solo adest ratio sacrilegii ex persona carnaliter violata, dum in aliis luxuria se habet ad modum circumstantiae sacri­ legii. 347. III. Principia: 1. Sacrilegium est peccatum cum duplici malitia specifica gravi, altera contra castitatem altera contra religionem. Ratio patet, quia praeter malitiam lu­ xuriae, adest irreverentia Deo in personis, rebus, locis sacris debita, quae offendit religioni. 348. 2. Sacrilegium inter duas personas sacras duplicem habet malitiam contra religionem huic violationi pro­ priam, in confessione declarandam. Nam, praeter violationem propriae personae, unusquisque cooperatur ad violationem al­ terius, et sic duplicatam malitiam sacrilegii contrahit ex du­ plici persona sacra violata actu personali et cooperativo. 349. 3. Qui duplici titulo publico ad castitatem te­ netur, unicum nihilominus committit sacrilegium si luxuriose agat. Ratio est quia duplex ille titulus, v.gr. sacerdotii et voti religiosi, unum idemque motivum formale constituunt, gravius quidem obligans, sed intra eandem speciem moralem. 350. 4. Sacrilegium carnale late sumptum differt specie morali a sacrilegio carnali strido; imo diversae speciei 30 Vermeersch, De castitate 314 excipit semper oratoria semipublica. J1 Cf. n.91,4 et quae ibi dicta sunt de actibus luxuriae coonplctis semel aut rarius commissis in templo, num constituant sacrilegium locale post promulga­ tum Codicem canonicum. Cf. Noldin-Schmitt, De- sexto praecepto 26,3. LUXURIA CONSUMMATA. N.345-351 363 sunt violatio luxuriosa loci ct obiccti sacri. Omnia patent ex dictis in tractatu de religione n.91,2. Sacrilegii realis speciem maxime induit abu­ sus rei essentialiter sacrae ad turpia, v.gr. sacrificii missae quod alicui promitteretur ad obtinendum consensum in actum turpem, sacramenti paenitentiae quo confessarius abuteretur ad sollicitandum ; imo sacrilegium reale adesse censent plures in peccato carnali quod aliquis commissent post comunionem, quo tempore species sacrae nondum corruptae praesumuntur, sci. intra semihoram circiter 22. 351. 5. Unicum sacrilegium carnale personale com­ mittit: sacerdos religiosus qui peccat contra castitatem, sed perinde est per se quod peccet etiam externe vel mere interne23; similiter Persona non sacra quae peccat cum eo, vel pravis desideriis consentit circa eum vel ipsum ad turpia trahere tentât. 2. Duplicis sacrilegii carnalis fit rea persona sacra cum perso­ na sacra luxuriose agens, eamque circumstantiam manifestare debet in confessione. 3. Non committit, ut videtur, proprie dictum sacrilegium qui peccat contra continentiam ligatus voto privato castitatis, tamen certo peccat contra religionem propter violationem votiM, cuius proinde existentiam manifestare tenetur in confessione. Probabilius debet manifestari etiam circumstantia loci in accusanda pollutione procurata in ecclesia, quia iuxta communiorem sententiam habetur gravis irreverentia erga locum sacrum, etsi forte sacrilegium locale cum effectibus canonicis non existâta. Applicationes: § 2. 1. De luxuria consummata contra finem naturalem ♦ Summa rerum dicendarum: In peccatis contra finem naturalem actus carna­ lis exercetur ineptus ad prolis generationem, sive quia non servatur concubitus deorum (pollutio), diversi sexus (sodomia), eiusdem speciei (bestialitas), sive quia concubitus naturalis vitio pervertitur (onanismus artificialis) aut extemporanee interrumpitur (onanismus naturalis). Amandata ad tractatum de matri­ monio quaestione de onanismo, nunc agimus dc aliis tribus formis peccati con­ tra naturam, specifice inter se distinctis ut constat v.gr. ex propositione dam­ nata (D 1124): “Mollities, sodomia et bestialitas sunt peccata eiusdem speciei infimae.” Addemus scholion dc sic dicto crimine pessimo quod ad diversas species peccatorum carnalium trahi potest. 2 Sic v.gr. cum multis antiquis Aertnys-Damen, 1,614; Vermeersch, IV,92; Noldin-Schmitt, Dc sexto- praecepto 26,4. PkOmmer, tamen, merito ut putamus, animadvertit (11,702) hoc non sibi videri “solide probatum, nisi tamen talia peccata fiant cum volita relatione ad communionem”. 2 Tamen qui ordines sacros extra Institutum religiosum susceperit cum in­ tentione sc non obligandi cx voto, quoad actus mere internos non contraheret reatum religionis violatae. 54 Hoc peccatum contra religionem specie differt secundum plerosque a pec­ cato quod est ex violatione personae sacrae qua talis; tamen, quia sunt auctores qui censent quamlibet voti etiam privati violationem esse sacrilegam, in praxi sufficit semper dicere in confessione: laesi votum castitatis, quin explicetur utrum fuerit publicum an privatum. s Sic sententia fere communis contra aliquos, ut Vermeersch, IV,92,2. 364 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO 352. Luxuria contra finem naturalem, SCCWnduvi se et ceteris /’dribus, est gravissima in suo genere luxuriae, quia transgreditur na­ turalem ordinationem quae in usu genitalium est ad finem prima­ rium. prolem sci. generandi. Tamen, in adiunctis concretis aliquod peccatum secundum naturam potest esse gravius propter concursum plurium specierum, vel propter circumstantias accedentes aut speciem alius generis adiungentes, propter sequelas futuras, etc.; sic verbi gratia minus malum est abrumpere copulam fornicariam cum pe­ riculo vel etiam securitate effundendi semen extra vas naturale, quam fornicationem perficere T. 353. I. De pollutione Pollutio quae ex debilitate animi quam revelat dicitur mollities, et ex modo frequentiori quo peragitur, masturbatio, quasi manu-stupratio, ct vulgo saepe vitium solita­ rium (apud medicos, non raro, onanismus), definiri potest: usus separatus completus facultatis venereae, seu separata actuatio completa facultatis gcncrativae, ideoque cum seminis virilis vel humoris vulvovaginalis effusione absque concu­ bitu. sive solitarie actus huiusmodi exerceatur sive cum com­ plice. Et quia subiectum quasi maculatur illa secretione,, inde nomen pollutionis *27. Dicitur : Usus completus, ideoque differt specifice non solum ab actibus impudicis, in se non luxuriosis, sed etiam ab actibus luxuriae incompletis, qui non sunt nisi inchoatio ct praepara­ tio luxuriae completae: solet provocari diversis causis nervos genitales excitantibus, sive mere physicis (tactibus, pressio­ ne, frictionibus), sive mere psychicis (lectionibus obscenis, vividis phantasmatibus lubricis), sive mixtis. Separatus, i.e. sine concubitu, quia si fiat in concubiti) naturali referendus est ad unum vel plura simul peccata lu­ xuriae consummata secundum naturam ; si autem in concubi­ tu innaturali. erit alia species contra naturam. In hoc usu completo separato, non in perfecta delectatione venerea solita­ ria vel in frustranea effusione seminis, habetur principalis ct 36 Cf. Castjllon, Peccata contra naturam: NouvRevTh 47 (192(0 42°-437. 27 Pollutio feminea, seu eiaculatio humoris abundantioris e glandulis Bartho­ lini, secundum recentiores physiologos non per se requiritur ad orgasmum seu summam experientiam carnalem actus venerei completi; imo. apud quasdam feminas nunquam evenit, quamquam plenam satietatem in activitate sexuali experiantur. Igitur mulieres censebuntur pollutae quae plenam passionis satis­ factionem seu satietatem solitarie experiantur, licet humorum secretionem, dc qua ceteroquin non interrogandae sunt, haud persenserint. Cf. V.VANGKEWWt, De intrinseca ct gravi malitia pollutionis: CollatBrug 4S (1952) 114, et citatos ab eo auctores; L.ScuKMiN, II visio- solitario (Milân 1946). pollutio n.352-355 365 specifica malitia pollutionis, quamvis delectatio completa et effusio seminis extra matrimonii usum certe sunt graviter peccaminosa, quia comitantur actus venereos in quibus or­ gana generationis culmen excitationis attingunt. 354. II. Differt a DISTILLATIONE, in qua e glandulis prostatae et urethrae emittitur humor subtilior, viscosus, incolorus quantitate exiguus et fere guttatim, non proli ficus, cum levi aut nulla commo­ tione; dum in pollutione liquidum effunditur segregatum praesertim a glandulis prostaticis, cooperianis, littreanis; admixtis per se zoospermatibus; densius, flavescens, copiosius, per se in viris puberibus fe­ cundum. cum magna commotione. Distillatio accidit : a) ex causa naturali (debilitate, catarrho ure­ thrali, etc.), et tunc est morbus a medico sanandus in se amoralis; β) ex libidine, cum commotione venerea, tanquam inchoata pollut'o, de qua indicandum est secundum doctrinam de actibus venereis. Locum habere potest etiam in impuberibus et castratis, ct accidit sive provocata tactibus, etc., sive sponte ; et potest esse coniuncta cum voluptate vel ea carere. Ratione volunt arietatis in: o) VOLUNTA­ RIAM si libere excitatur, vel saltem, naturaliter excitata, libere admit­ titur; et voluntaria potest esse: a) in se si provocatur directe, aliquid faciendo cum intentione eam propter se vel propter aliud procurandi ; β) in causa, si provocatur indirecte, aliquid faciendo cum praevisione pollutionis eventurae, sed sine eius intentione; b) involuntariam, si cx causis naturalibus sequitur sine inter­ ventu voluntatis eam provocantis vel admittentis; et potest esse a) morbosa, quae etiam in statu vigiliae facile occurrit (spermator­ rhea), ex levissimis quoque causis (motu, tactu superficiali, evacua­ tione, etc.), et saepe sine delectatione, sive propter extraordinariam excitabilitatem nervorum, praesertim sexualium, sive propter mag­ nam debilitatem generalem ; quae utraque affectio non raro exces­ sibus venereis praecedentibus debetur; in se versatur extra rationem peccati, et medico subicicnda est, quia non curata valde nociva eva­ dere potest; /9) nocturna, quae generatim nonnisi in somnis accidit, cx causis naturalibus, praesertim ex concitata phantasia, cum delec­ tatione, sed sine advertentia et consensu, saltem actuali ; haec accidit viris (rarius feminis) periodicitatc magis vel minus regulari et fre­ quenti, quae inter extrema unius fere hebdomadae et unius altcriusve mensis pro diversitate personarum, vivendi genere, etc., conti­ neri potest; Deo sic providente ut semen superfluum hac ratione ex­ pellatur. Quamvis saepe hoc phaenomenon provocatur phantasmati­ bus plus minus inhonestis, non necessario denotat hominem libidi­ nosum; imo aliquando apud personas castissimas frequentius oc­ currit in iuventute1". Frequentia, nisi‘sit nimia, pluries v gr. repetita intra hebdomadam per longius tempus, non est attendenda, si autem nimia sit, medicationi subicietur. 2. Ratione sexus in: u) masculinam, quae occurrit in viro cum 355. III. Dividitur: 1. a “Cum humor seminalis superabundat in corpore vel cum facta est seminis resolutio..., somniat dormiens ea quae pertinent ad expulsionem huiusmodi hu­ moris abundantis vel resoluti” (S.Thomas, S.th. 2-2 q.154 a.5). 366 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO summa excitatione sexuali, cui comitatur normaliter summa quoque delectatio, ct manifestatur extrinsecus per secretionem supra defini­ tam ; sive firolificatn. quia contineat spermatozoïdes in testiculis ela­ boratos ct in liquido illo eiaculatos, qualis est per se pollutio viri potentis ad matrimonium, sive itnprolificam, quia non contineat sper­ matozoïdes (vel cos habeat sine vitalitate sufficienti in senibus poten­ tibus), qualis est pollutio vasectomiati, impuberis capacis orgasmi satiativi, eunuchi post pubertatem castrati sed adhuc retinentis capa­ citatem copulationis cum seminatione; b) FEMININAM, quae perficitur in feminis cx motu et contractione vaginae, cum delectatione satiativa, quam solet saepe comitari secre­ tio humoris vulvovaginalis ad generationem non necessarii, sed ta­ men utilis, qui aliquando exterius effluit, aliquando in plicaturis pa­ rietum vaginalium retinetur39. 356. IV. Principia: 1. Pollutio directe et perfec­ te voluntaria est semper ct intrinsece grave peccatum. Ecclesia damnavit propositionem (D 1199): “Mollities iure naturae prohibita non est”. Unde si Deus eam non inter­ dixisset, saepe esset bona et aliquando obligatoria sub morta­ li”. In qua propositione admittitur concessa prohibitio positi­ va divina, et vindicatur prohibitio naturalis. Gravitas peccati pollutionis eruitur ex condemnata alia propositione (D 1124): “Mollities, sodomia ct bestial itas sunt peccata eiusdejn spe­ ciei infimae, ideoque sufficit dicere in confessione se pro­ curasse pollutionem”. Intrinseca malitia manifesto concludi­ tur etiam ex responso Sti.Officii circa pollutionem non libi­ dinosam dictam (D 2201): “Utrum licita sit masturbatio di­ recte procurata, ut obtineatur sperma quo contagiosus mor­ bus blenorragia detegatur et, quantum fieri potest, curetur? Resp. Negative”, invocari possunt etiam alia documenta Ma­ gisterii ecclesiastici quae immediate agunt de onanismo, sed vim probativam habent circa pollutionem, est enim onanismus pollutio in effectu, etsi in affectu sit adulterium, fornicatio aliudve peccatum. S.Scriptura satis innuit gravem malitiam intrinsecam pollutionis, praesertim Rom 1,24: “Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, ut contume­ liis afficiant corpora sua in semetipsis” ; 1 Cor 6,9.10: “An nescitis quia inicui regnum Dei non possidebunt ? Nolite erra­ re... neque molles... regnum Dei possidebunt”. Theologi unanimes tenent pollutionem directe volunta­ riam esse, etiam iure naturae, graviter prohibitam, licet in g - —■ ® Cf. San Român, (Milân 1946)» jÇontinendaf /Sensualisme f c.6; Scremin, JI visig so· < pollutio, n.355-356 367 rationali demonstratione construenda non omnes afferant pro­ bationes constringentes, inepta definitione generali luxuriae et particulari pollutionis decepti. Ratio formalis intrinseca atque specifica gravis mali­ tiae quae est in pollutione, apud utrumque pariter sexum, sive intra sive extra matrimonium, repetenda est ex deordinatione actus venerei extra concubitum completi. Nimirum, actuatio completa facultatis generativae, cum habeat bonum speciei tanquam finem naturalem et necessarium a natura intentum, hominemque individuum transcendentem, debet referri sem­ per ex parte ipsius actus ad debitam propagationem speciei, quae est finis operis a Deo activitati sexuali inditus et nullate­ nus sub altiore fine hominis constitutus. Quare intrinsece ma­ lum est separata et completa actuatione facultatis generativae hunc finem naturalem ac necessarium pervertere, ut accidit in pollutione, in qua “separatin'!, et unice propter bonum indi­ vidui, vir ct mulier, sese polluentes, qua singuli fruuntur na­ turali operatione quae solum propter speciem, obiective saltem, communi opera intra coniugium exerceri atque amari potest. Ista autem privatio ordinis atque boni maximi momenti de­ prehenditur obiective gravis” 30. Confirmari potest hoc argumentum, tum quia si pollutio liceret vel non prohiberetur sub gravi, multi hac voluptate contenti onera matrimonii refugerent cum gravi detrimento societatis et frustratione divinae ordinationis, tum quia si fornicatio est graviter illicita, utpote educationi prolis contraria, a fortiori debet esse pollutio ipsam pro­ lis propagationem frustrans. Argumentum valet etiam de pollutione deliberate admissa, etsi non procurata, in qua “homo disponeret de sc in ordine ad degus­ tandam delectationem veneream extra servitium boni speciei” ”, Hoc quidam recenter negaverunt, quia delectatio in se non mala adiungatur in casu operationi quae non est ne materiale quidem peccatum, utpote involutaria ®. 'Sed haec opinio minime potest approbari; sane delectatio venerea tunc solum est ordinata, quando comitatur actum debito modo servientem speciei, ideoque extra hunc casum non pot­ est in se approbari ; accedit quod huiusmodi degustatio plerumque non est mere intellectualis approbatio facti physiologici, sed affert concursum ad commotionem augendam vel resuscitandam ; praeterea ” V.Vancheluwe, De intrinseca ct gravi malitia pollutionis: CollatBrug 48 (1952) 112. Cf. Vermeersch, IV,100; Lanza-Palazzini, De castitate ct luxuria (Turin 1953) p.168-170. ” Hürth, De statibus 744. ” Sic fere Alberti, De sexto et nono decalogi praecepto (Roma 1914) 111; Antoneu.1, Medie.na pastoralis (Roma 1933) II c.13 (opus ideo, ut videtur, e bibliothecis in seminanis, universitatibus aliisque studiorum domibus remo­ vendum); Gennaro, VII3,199, quae prius innuerat, correxit. in casu approbatur ad bonum privati hominis, id quod essentialiter est ad bonum speciei ordinatum a natura w. 3S7. Alia argumenta afferri solita, minus probant, sci.: a) Frustranea seminis effusio directe voluntaria semper quidem est grave peccatum, sed formalis ratio malitiae non est in effusione qua tali, nam ipsa natura haud raro illud semen prodigit extra ordinem ad servitium speciei M, et cx sententia unanimi moralistarum licet coniugibus activitas sexualis in adiunctis in quibus semen certissime inutiliter ad bonum speciei profunditur, v.gr. tempore senectutis, praegnationis, etc.3®; insuper in hac sententia non explicatur cur pollutio feminea, in qua non effunditur semen sed humores vulvo­ vaginales, sit graviter illicita ct specifice distincta ab imperfecta, vel quam ob causam pollutionis plenam malitiam contineant iuxta plurimos auctores actus luxuriae completi etiam in impuberibus, se­ nibus, vasectomiatis, in aetate adulta castratis modo et quandiu sunt capaces usus completi satiativi et cum orgasmo apparatus genitalis, quamvis verum semen non emittant sed humorem prostatico-urethralem b) Delectatio venerea completa est similiter semper grave pec­ catum, sed prima ratio malitiae pollutionis nequit in ea reperiri, quia delectatio non est mala secundum se sed solum propter finem agentis, dc quo hic non quaeritur, vel propter finem operis cui delectatio coniungitur, ideoque indicium dc moralitate delectationis sumendum est cx operatione cui annectitur. Accedit quod “delectatio est imme­ diatum bonum individui, quod mediate tantum ad speciem referri potest. Ratio, igitur, malitiae foret individualis, dum omnes sentiunt contra bonum speciei immediate hoc peccato peccari” r‘. c) Pericula abusus quae bono speciei adversarentur, si pollutio in certis adiunctis esset licita aut non prohiberetur sub gravi, pariter rationem malitiae formalem non attingunt. Arguunt enim quod, spec­ tata vehementi pollutionis delectatione, homines matrimonium refu­ gerent si possent pervenire aliquando ad satisfactionem veneream completam solitariam sine ullo vel sine gravi peccato; ideoque, prop­ ter periculum commune frustrandi finem legis, dicunt eam efficaci­ ter urgendam esse rationem quae nullam patiatur exceptionem. Sed principium de praesumptione periculi universalis, praeterquam quod JJ Cf. Vermeersch, IV,101; Io., Dc damnosa iu materia castitatis praeteri, tionc principii Sti. Thomae de delectatione : PerMorCanLit 22 (1033) *.122 -129 34 Notuin est etiam ex physiologia qua superabundantia plurium centenarum millium etiam in actu matrimoniali spermatozoïdes prodiguntur, ut intra unam alteranwe 'horam totidem sint ab organismo reproducti, et quomodo puellae ante aetatem nubilem ex instituto ipsius naturae ovulum periodice frustra praepa­ ratum eliminant. 33 Tamen non omnino approbamus consequentiam a Merkelbach, Dc castitate (Lieja 1 -36) p.60 deductam, et testimonio aliorum moralistarum Bilhiart, Sporer, Lcssius) comprobatam, quod sci. “samen ad speciem pertinet, unde homo individuus in illud non habet dominium”. Unde nec potest illud “quadam punc­ tione extrahere e testiculis, sive ad analysim chemicam instituendam, sive etiam ad propriam uxorem fecundandam” (ibid. 61). Esto hoc ultimum verum, quamquam aliqui A A. aliter adhuc sentiunt; primum vero nobis minus proba­ tur, et censemus cx motivo non adeo gravi licitam extractionem alicuius se­ minis, vitato semper usu facultatis generativae ad cius obtentionem. Nec phy­ siologice verum est semen nullam habere utilitatem individualem. Cf. Vermeersch, IV,100 a; 103; Merkelbach, Dc castitate (Lieja 1950) p.71-72; Lanza-Palazzini, Dc castitate ct luxuria (Turin 1953) p.162-164. 31 Vermeersch, IV,100 b; Lanza-Palazzini, l.c., 164-166. pollutio. N 356-359 369 applicatur dumtaxat legi positivae, infert rationem extrinsccam pro­ hibendae pollutionis, quae proinde non esset dc se mala; accedit quod periculum istud vitari posset, sicut vitatur in usu veneni, si pollutio licita arcte limitaretur, v.gr. ad solos fines propa­ gationis speciei per fccundationeni artificialem inter coniuges, quando naturalis praecluditur, et ad sanitatem procurandam ex indi­ catione medica per pollutionem “physiologicam". Ceterum istam con­ siderationem extrinsecam tanquam confirmationem argumenti intrin­ seci nos ipsi adhibuimus. 358. Applicationes. 1. Non differt specifice pollutio viri ct feminae, pollutio viri potentis semen per se prolificum eiaculantis et semen impuberis vasectomiati, castrati, senis, sterilis; etenim ratio malitiae non est in frustratione seminis proprie dicti aut fecundi, sed in separato usu completo facultatis generativae contra finem primarium istius actuationis, cum gravi sci. deordinationc quoad de­ bitam spccici propagationem. Quod autem essentialis frustratio finis operis naturalis tam magni momenti "a viro vel femina efficiatur modo cuique proprio, physica quidem differentia est, sed non vi­ detur sufficere ad speciem moralem distinguendam” .* 2. Qui usum completum facultatis generativae frustra lentave­ rit, non est effective reus luxuriae consummatae, sed affective pec­ catum pollutionis commisit, ct ita indicare debet in confessione. Si­ militer qui in pollutionem indeliberate obortam consentit, quin eam ulterius promoveat vel conservet, reus fit luxuriae completae, quia licet pollutio ipsa non fuit ip«i voluntaria, volita est per consen­ sum ei praestitum. 3. Quia pollutio est mala ex natura rei, nunquam licet eam di­ recte provocare ne ad vitandam quidem mortem vel ad reddendum servitium toti speciei humanae, v.gr. detegendo hac ratione morbum contagiosum, ut declaratum est a S.Officio in responso supra alla­ to. Cf. D 2201. 359. 2. Malitia pollutionis specifice differt a mali­ tia actus solitarii incompleti, tum in coniugatis tum in solutis utriusque sexus, ideoque in confessione distincte declaran­ da est. Ecclesia, quoad pollutionem femineam, de cuius diffe­ rentia specifica cum actibus incompletis aliqui disceptabant, declaravit “actus huiusmodi (sese sci. polluendi coniugatam, etsi eos referat ad virum, sed extra debitum conjugale) esse graviter illicitos, et confessarium eos probantem esse dentin* V.Vangiieluwe, Dc intrinseca ct gravi malitia pollutionis: CollatBrug 48 (1952) 115. Similiter Vermeersch, IV,103,2; Merkelbach 11,1016; NoldinSchmitt, De sexto 18; Genicot-Salsmans, 1,397; Lanza-Palazzini, o.c., p.171172. Cf. etiam G.Waffelaert. Dc prudentia, fortitudine et temperantia (Brujas 1889) p.279. Discrepant, taimen, alii, quorum opinionem sic refert Hürth: "Secundum communiorem sententiam seminis frustratio in viro addit ad vo­ luptatem veneream illicite quaesitam novam malitiam specificam; quoad quasiseminationem feminae hoc a pluribus auctoribus negatur” (Dc Statibus 744). liandum”8·®. Iam vero, si admittatur doctrina communis mora­ listarum, actus solitarios imperfectos coniugum per se non interdici sub peccato, saltem gravi, concluditur etiam pollu­ tionem femineam specie differre a luxuria imperfecta. Ratio est quia in utroque sexu acbus inconsummatus dicit secundum se praeparationem actus consummati, et indi­ catur ex ordine quem mediante actu consummato haberet ad finem naturalem activitatis sexualis ; actus vero consummatus bonus vel malus indicatur immediate ex ordine ad procrea­ tionem, quem obiectivc habet aut quo voluntarie privatur. Iam vero actus inconsummati secundum se ordinem ad generatio­ nem habere possunt, nimirum in coniugio, dum pollutio quae­ libet, dum separatim completur, nunquam ad generationem or­ dinari valet. Quare in venereis specifice differunt actus incom­ pleti et completi, sicut initium et terminum, sicut medium ct finis * 40. Infantes ct pueri in teneriore aetate, puta sep­ tem ad novem annos, non contrahunt in actibus solitariis malitiam pollutionis, "etsi forsan aliquem liquorem, emittant in actu solita­ rio, quia non sunt capaces erectionis perfectae et copu’ationis, unde actus corum semper est imperfectus et inchoatus organi genitalis" id quod similiter valet de “illis eunuchis qui perfectam erectionem non habent” 41. 2. Pollutiones omnes, secundum se consideratae, sunt eiusdem speciei, quia diversi modi eas procurandi solum materialiter ct per accidens se habent ad pollutionem quatenus est usus completus so­ litarius activitatis vencreac. Unde in confessione, iam ex hac ratione, nunquam interrogandum est de modo quo procurata fuerit pollutio (imaginatione an aspectu turpi, tactibus propriis an alienis, usu in­ strumenti, animalis, etc.). Saepe tamen accedunt aliae malitiae speci­ fice diversae ex circumstantiis agentis (religiosi, coniugati, etc.) sive affectus quo ducitur (adulterini, incestuosi, sodomitici, etc.) sive Applicationes. 1. 30 En integrum documentum: "Tibullus excipiens confessiones mulierum, quarum viri saepe abesse solent et quae non facile se continent, docet et sua­ det easdem mulieres non peccare in sequentibus casibus: l.° Si desiderando proprium virum absentem, patiantur commotionem sen­ sualem, seu pollutionem. 2.° Si desiderent hanc eaimdem pollutionem in se experiri ex ardenti amore viri absentis. 3.° Si pollutionem in se excitent tac­ tibus sccum habitis dummodo hos actus referant ad virum absentem. Sacra Paenitentiaria dilecto in Christo... scribenti subiungit: iam bis hac super re ab hoc sacro Tribunali responsum fuisse, et actus huiusmodi esse graviter illicitos ct confessarium eos probantem esse denunciandum (S.Paenit. 2 sept. 1904). 40 Cf. V.Vanchelitwe, l.c., 112-113; Vermeersch, IV,102; Lanza-Palusini, o.c., p.171-172. 41 Merkei.bach, Dc castitate ct luxuria (Licja 1936) p.SS; similiter VnMF.ERSCH. IV,103,3; Noldin-Schmitt, Dc sexto 31,2 a, qui sic habet: "in pue­ ris censenda est completa, si saltem erectio et effusio humoris glandularis, etsi absque spermatozois, locum habet; secus habebitur ad summum delectatio incompleta”. pollutio, n.359-360 371 modi quo peragitur (violentiam adhibendo erga invitum, cooperando cum alio, etc.) ; ideoque species additur potissimum vel contra cari­ tatem. v.gr. si quis alium polluit consentientem vel ab alio se pollui permittit, imo facile potest in casu accedere malitia affectus forni­ carii, adulterini, sodomitici pro condicione cooperantis, vel contra itultfiani, v.gr. si quis alium renitentem polluat, vel seipsum cum sit coniugatus, vel contra religionem, v.gr. si sit ligatus voto castitatis, etcetera. 3. Distillatio libidinosa specifice differt a pollutione, nam in ea non est usus solitarius apparatus genitalis nisi incompletus, et proin­ de de eius moralitate specifica eadem valent quae dicuntur de acti­ bus luxuriae incompletis. 4. Specie diversa sunt: ex subiecto, pollutio personae solutae, personae coniugatae, personae voto ligatae; ex voiuntarietatc: pol­ lutio quaesita ct pollutio simpliciter admissa ; pollutio generali tantum delectationis vencrcac appetitu, vel etiam sine formali huiusmodi appe­ titu producta, et pollutio cum affectu fornicario, vel sodomitico aut bcstiali aut aliter perverso peracta vel admissa; pollutio sine alio desiderio effecta, et pollutio cum desiderio inefficaci copulae vel alterius peccati. Specialis affectus in comitante imagine phantastica prodi consuevit. 5. ZVon autem pollutio specie variat propter simplicem modum quo perficitur; nec propter locum corporis cuius excitatio pollutio­ nem induxerit. Declaranda tamen erit pollutio tactibus alienis procu­ rata, non autem ea quae contactu personae nesciae, v.gr. dormien­ tis vel in multitudine, producitur; et. propter scandalum, compli­ citas alterius. Nec taceri potest facile comitans affectus fornicatio­ nis, sodomiae, etc. e. 360. 3. Pollutio indirecte tantum voluntaria est peccatum: d) grave, si effectus bonus intentus sit notabiliter imfroportionatus ad permittendam pollutionem vel periculum consensus in turpem delectationem propter eum; b) leve, si effectus bonus non habet proportionem sufficientem ad per­ mittendam pollutionem et periculum consensus, vel etiam si, absque proximo consentiendi periculo, pollutio sequatur per accidens ex illa causa, sine ulla ratione posita; c) nullum, si habetur ratio omnino proportionata ad permittendam pollu­ tionem ex tali causa venturam. Periculum consensus magis attendendum est quam pe­ riculum pollutionis passivae, tanquam effectus mere physici, subeundae ; et maior ratio exigitur ad admittendum prius quam posterius periculum ; ideo aliquando sub gravi prohibentur actiones per se nullatenus vel leviter influentes in pollutionem, vel ratione pollutionis etiam certo eventurae non nisi leviter I · —— a Vermeersch, IV,1Q6, 372 I I hi II 11 1 ’ • i 'j , II : j i1 ί i i I 1 i ] ! I , I 1 I j .* DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO • < t · prohibitae, quia in eis ponendis existit proximum periculum consensus in venerem quod omnino caveri debet ; sic v.gr. gra· viter peccat qui solius recreationis causa equo deambulat cum periculo proximo consentiendi in pollutionem inde sibi obventuram, dum propter ineram pollutionem sine periculo consensus nunquam teneretur sub gravi omittere equitationem, et facile excusaretur etiam a levi. Si pollutio sequatur per accidens ex causa duplicis effectus, nunquam imputabitur in peccatum grave, nisi forte propter periculum proximum consentiendi, quia si causa cx natura sua non producit pollutionem, nequit esse graviter prohibita propter eam; attamen si, posita illa causa aliisque concurrentibus agentibus, de facto pollutio secutura praevideatur, quoniam per se vitari debet vel ipsa commotio carnalis tanquam factum physiologicum in natura lapsa ex concupis­ centia deordinatum, levis culpa nobis videtur adesse in permissione talis pollutionis sine ullo motivo rationabili. Ideo minus probamus formulam saepe adhiberi solitam, pollutionem in causa volitam fore graviter vel leviter culpabilem, prout eius causa natura sua gravis vel levis sit in genere luxuriae. Rationes singularum partium patent cx dictis in tractatu dc actu humano, agendo dc voluntario in causa (1,67,8-9). Profecto, abstrahendo a periculo consensus quod severioribus regulis cavendum praescribitur, et attendendo ad ipsum phaenomenon pollutionis : Ad a): Si periculum pollutionis ex natura actionis proximum est, gravis ratio requiritur ad illud admittendum, ideoque effectus bonus intentus debet esse aut necessarius aut vere utilis sive pro ipso agente sive pro aliis; si autem ratio non sit gravis, sit tamen vera et non fucata, peccatum quidem aderit contra castitatem, sed non grave. Ad b): Si periculum pollutionis ex natura actionis est remotum, vel etiam si nullum existit cx natura actionis, ha­ betur autem ex adiunctis agentis ad praesentiam illius ac­ tionis, sub levi vitandum est, si nulla existit ratio ad illud subeundum, vel si ratio existons non est omnino proportionata. Ad c): Causa rationabilis vere gravis necessitatis vel notabilis utilitatis plane iustificat periculum proximum pol­ lutionis, et causa verae convenientiae vel etiam commoditatis sufficit, ut nullum sit peccatum in subeundo periculo remoto pollutionis. [ Π i POLLUTIO. N.360 373 Licet medicis et chirurgis peragere an seul lationes assistere parientibus, etc., licet exinde pollutiones patiantur, applicatis tamen remediis naturalibus et supernaturabbus ad pericu­ lum consensus avertendum. Similia va’ent dc ancillis, puellis vel sororibus infirmariis. Licet pariter sacerdoti audire confcss’oncs vel vacare studio theologiae, sub debitis cautelis, etiamsi talia phaenome­ na aliquando invitus patiatur. Applicationes: 1. 2. Licent oscula, manus comprehensiones iuxta morem patrium. choreae honestae ex convenienti recreatione aliter non habenda situs commodiores in decumbendo, balnei in aqua calida, certi cibi vel potus, equitatio, usus bisrotarum ct alia dc sc leviter influentia in pollutionem dummodo sincere exerceantur cx ratione verae conve­ nientiae vel commoditatis. 3. Si causa ponendae actionis, sive graviter sive leviter influen­ tis in pollutionem voluntariam in causa non sit sufficienter proportionata ad periculum, aderit in actione leve peccatum contra casti­ tatem propter actum periculosum imprudenter peractum ; sic verbi gratia si quis cum periculo gravis commotionis vencreae studio anatomiae, litteraturae, artis pictoricae incumbat absone necessitate, ex solo eruditionis desiderio, peccati quidem mortalis non fiet reus, vitato semper proximo consentiendi periculo, si genuino et non fu­ cato eruditionis motivo ducatur; sed a veniali peccato vix liberabi­ tur, nisi periculum sit remotius vel desiderium eruditionis valde ur­ gens; imo saepe latet sub huiusmodi praetextibus larvata luxuria graviter peccaminosa. 4. Si causa ponendae actionis leviter influentis in pollutionem voluntariam in causa sit peccaminosa. v.gr. vana curiositas in co­ gnoscendo argumento fabulae romanensis liberioris, semper aderit pec­ catum contra castitatem, leve tamen ratione periculi pollutionis, nam lectio fabulae nequit cx temperantia vetari sub gravi, cum obiec­ tum prohibitionis, periculum sci. remotum, sit leve. 5. Pruritus, si quis experiatur illum in verendis, et non possit abigere nisi tactu vel fricatione cum periculo pollutionis: a) non potest removeri sine peccato cum periculo pollutionis proximo, si facile tolerari valet; potest cum periculo proximo commotionis venercae remissioris; quodsi ir n obstante periculo proximo pollutio­ nis (non consensus in eam) fricationem applicet, nobis videtur non constare de peccato gravi, si nullatenus intendatur ipsa pollutio, nam talem effectum “mere permittere sine ratione sufficienti est solum peccatum veniale”43; caveatur tamen larvata intentio; b) potest removeri sine ullo peccato, etiam cum periculo pro­ ximo subeundae pollutionis sine consensu, si notabiliter molestus vel diuturnus sit; nis: tamen pruritus debeatur ardori libidinis, nam in eo casu fricatio habet unicum effectum immediatum graviter malum provocandi resolutionem libidinis in pollutione, ex qua se­ quetur extinctio pruritus *. u Merkf.i.bach, De castitate (Lieja 1936) p.57; cf. etiam Genicot-Salsmans, 1,407. ° Utrum pruritus debeatur libidini an aliis causis patet ex eventu: “Si do­ lores non cessant nisi motus carnales vel pollutio secuta sit, liacc censeri de­ bent medium ad sedandum dolorem... Quodsi tactibus vel fricatione peractis 374 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO 361. 4. Pollutio passiva: a) si omnino involuntaria sit, nullum est peccatum; b) si voluntaria sit in causa, indi­ canda erit secundum principia istius voluntarii ; c) si natura­ liter oborta voluntarie sustineatur vel promoveatur, est gra­ viter nuda; d) si per positivam resistentiam non coerceatur, potest adesse leve peccatum etiam citra pericidum consensus. rollutio passiva est illa quae involuntarie accidit in sub­ iecto, sive ex causis externis, quas vitare non potest aut non debet, sive cx morbo interno, sive ex ipsa natura sese exo­ nerante secundum dispositionem providentiae, praesertim et plerumque unice in pollutionibus nocturnis periodice occur­ rentibus. Ad a) : Ratio est evidens, quia ad peccatum requiritur voluntarietas sive in se sive in causa. Ad b): Patet similiter. Nostra opinione nimis insistunt AA. in significanda responsabilitate pollutionis nocturnae vo­ luntariae in causa, quatenus agitur de causis psychicis. Esto aliquis ante somnium lubricis cogitationibus vel phantasma­ tibus vacaverit, haec saepissime non influunt nisi valde remo­ te in pollutiones nocturnas; unde vix potest dici aliqua pol­ lutio graviter responsabilis in causa propter eas. Facilius erit grave peccatum propter intentionem pollutionis experiendae quam quis foverit in illis actibus mentis ; sed tunc pollutio imputatur in solo affectu, non in effectu neque ut in causa voluntaria. Ad c): Qui pollutionem naturaliter obortam suo modo agendi (motibus, situ, tactibus, etc.) sustentat vel promovet45, quoad istam sustentationem 46 vel ulteriorem promotionem iam est voluntarius, cum eam et approbet interne et vere ab eo instanti procuret, ideoque graviter culpandus erit secundum dicta de malitia pollutionis voluntariae, idque etiamsi natura, cx seipsa, pollutionem sustentaret vel protraheret sine illo concursu. Ad d): Obligatio positive coercendi pollutiones invo­ luntarie obortas, si periculum proximum consentiendi non ha· dolores cessant, etsi motus carnales vel pollutio aut nullatenus aut non semper sequatur, signum est haec non esse medium sedandi dolorem” (Noldin-Schmitt. De sexto 38). Cf. Vermeersch, IV,124. 43 Sed a motibus deliberatis distinguendi sunt motus ct impulsus qui, vi wlurae se exonerantis, oriuntur sponte ct sine deliberatione. 44 Ab approbatione seu acquiescentia voluntatis apprime distinguendus est sensus complacentiae ct delectationis nattiralis, qui nequit voluntate impediri directe, sed tantum per abstractionem attentionis non animadverti. POLLUTIO, n.361 375 beatur, gravis nunquam existit, etsi repressio, organismo ex semine retento nullatenus nociva47, omnino sit laudanda ; obligatio positive resistendi per actionem directam ipsis mo­ tibus pollutionem proxime praeparantibus neque habetur ne­ que commendatur, sed per actionem indirectam sive exter­ nam, v.gr. mutando locum, causando sibi dolorem, surgendo, etc., sive praesertim internam per recursum ad oratio­ nem, distractionem mentis ad alia, etc. saepe urgetur sub gra­ vi, ad avertendum proximum consentiendi periculum; obli­ gationem levem indirecte resistendi haberi posse censemus, etiam citra quodlibet consensus periculum, v.gr. quando ali­ quis animadvertit instantem pollutionem, eamque non repri­ mit cum id facile et sine ullo incommodo possit ; tunc enim sciens volens permittit rebellionem concupiscentiae deordinatae, cui adiungitur praeterea aliquod consentiendi pericu­ lum, per se cavendum. Insuper sincera voluntas foveatur, nam si quis v.gr. “fere instante pollutione situm assumit quo, propter contactum, adducetur pollutio, nonne, si aliam cau­ sam rationabilem allegare nequeat, dicetur moraliter pollutio­ nem quaesivisse ?” 48. Graviter peccaminosa est pollutio in se volita et directe quaesita, licet effective non causetur, v.gr. si quis inultum bibat vel cibos calidos et valde conditos edat ut pollutionem vigil vel in somnis experiatur; sic enim agens determinatam pollutionem intendit, et affective saltem procurat, contra ordinem naturae. Licet vero simplici ajfectu inefficaci desiderare pollutionem mere naturalem, a sola sci. natura sese exonerante procedentem, eam exoptando et de ea subsecuta gaudendo, non ut de commotione et delectatione ve­ nerea, sed propter commoda quae eam sequantur in sedatione tentationum, dummodo caveatur quaelibet praesens libidinis excitatio vel approbatio; ratio est quia talis pollutio in se nulla ratione est mala et reprehensione digna. 2. Graviter peccaminosa est pollutio nocturna si debeatur co­ gitationibus, desideriis impuris, substantiis excitantibus, positioni adoptatae ante somnium, etc., quatenus illae causae fuerint per se et proxime influentes in pollutionem, ac sine vero motivo honesto positae; attamen de influxu gravi ct proximo causarum ordinis psy­ chologici in pollutiones nocturnas difficilius constabit, et certe con­ sensus instantaneus vel cogitatio lubrica non diuturna immediate ante somnium habita vel phantasmata inhonesta per diem retenta, vix pos­ sunt haberi ut causa per se pollutionis sub gravi prohibita ratione istius effectus; facilius adesse poterit in eis evolvendis intentio se polluendi. Applicationes. 1. *’ Ratio quam olim invocabant ad excusandam permissionem pollutionis sponte inceptae, quod semen decision, nisi effundatur, corrutripitur et sanitati nocet, nihil valet, ut nunc certo constat, quia non respondet veritati. α Vermeersch, IV, 123. 376 ■■ Μ■ --- — SEXTO ET NONO PRAECE _ - . - - DE - _ . —Π----. — - - - pTÛ - — —_ - · _ — ■ 3. Leviter peccaminosa est pollutio nocturna quae praevidetur secutura ex causa remote vel per accidens influente sine sufficien­ te motivo posita, v.gr. ex abundantiori cibo excitante, ex potu exces­ sive, ex lecto nimis blando, etc.; tamen, quando causa remotius in­ fluit ct periculum turpis intentionis vel consensus abest, licet pone­ re illam etiam cx pura commoditate vel gustu non pcccaminoso, verbi gratia utendo molli lecto, cibis conditioribus, etc. Quanupiam non licet iuvare pollutionem naturaliter ortam, vel aliquid facere ut eveniat, vetitum non est sumere medicinam quae bunc effectum habeat ut organismus reguletur, et consequenter emissiones nocturnas faciliores vel frequentiores habeat. Sed mini­ me permittitur sumere medicinam quae pollutionem in somnis causct, ut exinde bona dispositio corporis proveniat, sic enim intenditur pol­ lutio in sc, etsi non propter se ,** 4. 362. In praxi pastorali, ad d< bellandum hoc vitium masturbatio- nis, late inter adolescentes et solutos viros diffusum, confessarius pacnitentem: a) transitorium, urgeat ut pravam suggestionem ab initio repellat, nihil paciscens cum tentatione in his quae sibi tunc videantur sine peccato, saltem gravi, peragi posse; utque nunquam noctem, vel saltem diem festum, transigat in statu peccati, sed quan­ tocius recuperet gratiam per pacnitcntiam ; b) HABITUALEM, accura­ tius interroget cum debito decore, investigando prudenter occasio­ nem tentationis ad causas relapsus efficacius removendas, sitne dissipatio sensuum, an otium, melancholia, permanentia in lecto ultra tempus dormiendi, mora in necessitatibus vitae vegetativae expedien­ dis, etc.; ut ea delecta, consilia practica magis concreta innuere possit ad perseverantiam firmandam. Exigat omnino ut ab initio firmiter repellat ea quae, etsi forte in sc nondum sint inhonesta, ex expe­ rientia cognoscuntur trahere ipsum ad peccatum, adhibendo ad effec­ tum resistentiam indirectam per orationem, vividam repraesentatio­ nem alicuius rei quae attentionem absorbeat, considerationem supernaturalem vel naturalem quae animum vehementer percellat, et ce­ tera. Inspiret ct confirmet in eo robur voluntatis et spem curatio­ nis cum gratia divina; ad quam obtinendam foveat devotionem erga B.l/irgiiicm Mariani, orationem, fidelem sensuum custodiam, spiri­ tum christianac austeritatis, sincerum desiderium castitatis colendae, maximam aestimationem gratiae sanctificantis, frequentem confusio­ nem apud eundem confcssarium, cui consequatur fervida communio, quoad fieri possit cotidiana, persuasio absolutae necessitatis foven­ di voluntatem generosam, quae resistat stimulis remotis maiori reso­ lutione quam ipsis causis immediatis peccati. In ordine physico commendet exercitationem corporalem defati­ gantem, munditiem, vestes non nimis comprimentes, tegumenta non nimis calefacientia, lectum durius, abstinentia a potu ct cibo nimio vel excitante. Attendantur etiam ea quae inferius dicimus dc cura castitatis in genere. Cf. Vermeersch IV, 104; MkrKXi.hach, Dr casi itate, p.S7. sodomia. x .361-365 II. De 377 sodomia est libidinosus concubitus duarum personarum eiusdem sexus; late intclligitur concu­ bitus personarum diversi sexus sed in vase indebito (ano). Libidinosus concubitus requirit applicationem, saltem ex una parte, organi genitalis ad corpus alterius per aliquam corporum coniunctioncm, v.gr. inter crura vel brachia etc., quin sufficiat merus tactus alterius vel utriusque circa orga­ na genitalia manu, pede, lingua etc. peractus, etiam cum pol­ lutione. Non tamen requiritur penetratio in aliquod vas cor­ poris, neque applicatio genitalium praecise ad ea vasa60. Personarum eiusdem sexus, quin referat quaenam ca­ rum sit agens, quaenam patiens, nec circumstantiae aetatis 61 et huiusmodi, nam haec non mutant speciem. Vas indebitum intclligitur, ut dictum est, sive sensu pro­ prio sive improprio; sufficit applicatio membri genitalis ad partem corporis quae aliquatenus imitetur congressum car­ nalem, quin habeat rationem meri tactus; ct diversi concubi­ tus modi, ad unam vel aliam corporis partem, non differunt specie neque ullatenus inquirendi sunt. Abusus oris habet nomen speciale irrumationis. 363. I. Sodomia: a) 364. II. Dividitur in : a) PERFECTAM et IMPERFECTAM, stricte prout sit stricta inter eiusdem, vel lata inter diversi sexus personas, et quidem in secundo casu in podice peracta, secus enim est fornicatio in affectu ct pollutio in effectu; b) CONSUMMATAM Ct NON CONSUMMATAM, prout Clim cffllsione seminis aut quasi-seminis fiat, vel sine ea; notandum est quod etiam inter feminas haberi potest sodomia consum­ mata, potissimum cum pars activa concumbit munita instru­ mento (phalo) imitante membrum virile. 365. III. Principia: 1. Sodomia est semper grave peccatum. 19 Sic plurcs ut Vermeersch, IV,107; Noluin-Schmitt, Dc texto 42; alii, ut Merkelbach, Dc castitate (Licja 1936) p.63-64.65; Wouters, De virtute costilati, 52,3 exigunt applicationem membri genitalis saltem ab alterutro prae­ cise ad vas aliquod: a viro, ad podicem vel ad os cum incubatione; a femina, ad vulvam vel podicem, quia mabtia specifica sodomiae consistat in speciali usu perverso organi genitalis circa organum indebitum. Tamen nobis nou patet cur exigant praecise differentiam sexuum, n.-um vas indebitum est pro viro similiter podex feminae. “ Sodomia peracta cum pueris, ut saepe fit, habet nomen proprium (>acdc· rottiac; est etiam perontofthilia in qua actus sodomitici exercentur cum scnibil *> 18,22), graves poenas huic crimini a Deo publice inflictas describit (Gen 19,1-29; cf. 13,13), poenam mortis sodomiticis decernit (Lev 20,13), ct hanc turpitudinem tanquam “passiones ignominiae” definit (Rom 1,26-28) 82. Ratio demonstrat graviorem huius vitii turpiùudinem prae ipsa pollutione, ex eo quod in sodomia duplici ratione agitur contra naturam ; nam ad prolis generationem ct sexus et vas debitum observandum est, ct in hoc crimine utrumque gravius quam in vitio solitario offenditur, per usum speciali­ ter perversum organorum genitalium cum affectu aut ad se­ xum aut ad vas indebitum ; unde speciali modo graviter re­ pugnat ordini naturae, et huic malitiae specificae addit aliam contra caritatem, propter cooperationem reciprocam ad pec­ catum ; patet utrique huic malitiae alias accedere posse ex cir­ cumstantiis consanguinitatis, matrimonii, voti, etc. ; nec raro abest malitia fornicationis praesertim in feminis, quia actus sodomiticus peragitur affectu fornicario in substitutionem actus normalis. S.Scriptura sodomiam prohibet (Lev 366. 2. Differunt specie morali: a) Sodomia perfec­ ta et imperfecta, b) consummata et non consummata. Ad a): Ratio prioris est, quia affectus ad sexum inde­ bitum speciali modo repugnat ordini naturae, magis quam af­ fectus ad vas indebitum 53. Adb): Ratio posterioris est, quia sodomia non consum­ mata, licet refertur ad consummatam, specifice tamen differt, sicut inchoatum et completum, medium et finis 54. 367. In praxi pastorali, quando de iis agendum erit in confes­ sione, caste ct breviter expediri debent: in ordine theorico compe­ riendum est utrum sodomia fuerit perfecta an imperfecta, consum­ mata an inconsummata, cum affectu fornicario an vere sodomitico (qui praesertim in patiente facilius abest), et eventualiter inquiren­ dum erit in circumstantias personarum speciem mutantes; sed in ordine practico, sive ex scandalo, sive ex decore, sive ex alia ratione, aliqua huiustnodi practcriri plerumque debebunt. Sciat canfessarius in magnis urbibus haberi lupanaria virorum, et hoc vitium non esse adeo rarum in exercitu, praesertim apud equi­ tes, in navibus apud nautas, in carccribus apud reclusos. Si quando reservetur hoc peccatum sine ulteriore declaratione, 62 In iure poenali Ecclesiae cf. c.2357-2359. M Genicot-Salsmans, 1,395 opinatur non ponendam esse hanc distinctionem specificam. M Cf. S.Thomas, 1-2 q.72 a.7 c et ad 3. bestialitas. n.365-372 379 intelligitur reservari in sua maxima aberratione, sci. in concubitu virorum consummato ab uno in podice alterius. Similia valent pro applicatione poenarum ecclesiasticarum (cf. c.2357-2359). III. 368. I. De bestial itate Bestialitas est concubitus cum bestia. Dicitur: Cum bestia cuiuslibet sexus et in quolibet organo, ita ta­ men ut peccans voluerit bestia frui in concubitu, et non mere ea tactibus uti ad procurandam sibi pollutionem, ut saepius accidit in abusu brutorum minorum. Bestialitas est gravissimum omnium luxuriae peccatorum. In S.Scriptura occidendi decernuntur et ipsi homines et bestiae quibus usi fuerint ad peccatum (Lev 20,15-16; cf. Ex 22,19). Ratio est quia in hoc peccato maxime perturbatur ordo naturae, et degradatur homo dum fit una caro cum brutis Principia: 369. II. 370. 2. 1. Differt specie bestialitas consummata ab in­ consummata, sicut de sodomia dictum est, et propter eandem rationem; sed nihil refert modus, sexus, vas adhibitum, ideoque de his non agendum est in confessione. 371. In praxi pastorali sciat confessarius bestialitatem praeser­ tim locum habere in ruriculis incultis, speciatim pastoribus, et ali­ quando inter feminas non ita socialiter incultas, quae canibus utun­ tur ad libidinem. Bestialitas in solo affectu vix habetur; cum adest, existit etiam in effectu attentato vel consummato. Ab ea autem di­ stinguenda est, et solent distinguere ipsi paenitentes, pollutio procu­ rata per usum bestiae, absque concubitu bestialitati necessario. Si quando reservetur hoc peccatum, intelligitur in summa sua gravitate, sci. concubitus cum penetratione alicuius vasis naturalis bestiae cuiuslibet, cum seminatione in eodem. 372. Scholion. Crimen pessimum comprehendit in iure ecclesiastico plures formas peccatorum luxuriae completae vel incompletae, secundum vel contra naturam. Nimirum eo nomine significatur quod cumque obscenum factum externum graviter peccaminosum, quomodocumque a clerico patratum vel attentatum a) cum persona proprii sexus, aut β) cum impu­ beribus cuiusque sexus vel cum brutis animantibus. Intelligitur haec definitio late, ita ut comprehendat etiam quoslibet actus imperfectos, uti amplexus, oscula, tactus, as- UE j8Ü sexto ET XÔNO praecePTu pectus, etc., qui ex libidine peraguntur. In foro externo, autem, posito actu externo, voluntas libidinosa seu dolus praesumitur. Applicatio, \ctus mere impudici, nisi ex intentione libidinosa ponantur, non pertinent ad crimen pessimum; quamvis fortasse cx periculo excitationis venereae sine causa permissae, vel ex periculo consensus in eam, habeatur peccatum contra castitatem. Tamen in foro externo considerantur pertinere ad crimen pessimum, propter praesumptam intentionem libidinosam. A A’ TICULUS De 11 peccatis luxuriae incompletis 373. In peccatis luxuriae incompletis non habetur actuatio ap­ paratus generativi usque ad consummationem producta; sed, aut solum incompleta in actibus luxuriae non consummatis ; aut etiam in re non existons quamvis malitia eiusdem existât, si quaestio est de actibus luxuriae pure internae, vel de actibus impudicis illicite positis sine effectu luxurioso. Consideramus eos solos actus impudicos vel incompletos castitati oppositos, qui separati sunt ab actibus completis; nam si cum his coniungantur, unum specie et numero peccatum constituunt cum actu completo, et nihil de eis separatim dicendum est. Summa rerum dicendarum: Peccata luxuriae incompleta possunt esse actus in scipsis luxuriosi, interni vel externi, aut actus impudici in se indifferentes, qui tamen propter periculum luxuriae per se prohibentur. Hinc triplici para­ graphe absolvitur ista materia, agendo primum de actibus luxuriae incompletis sive internis (§ 1) sive externis 2); deinde de actibus impudicis (§ 3). 374. Peccata luxuriae incompleta sunt ea in quibus habetur vel actuatio apparatus genitalis incompleta extra ma­ trimonium, vel approbatio interna obiecti luxuriosi. Dicitur: Actuatio incompleta, sci. voluptuosa commotio genita­ lium quae non attingit ad sacietatem appetitus venerei, cui co­ mitari solet, praesertim in viris, resolutio seminis ad extra. Extra matrimonium; quia in matrimonio actus venerei incompleti, cum relatione ad compartem, etiam separati ab actibus completis, vel non sunt peccatum vel saltem non grave. Approbatio obiecti luxuriosi habetur in peccatis inter­ nis delectationis morosae, desiderii, gaudii, dc quibus actum est in tractatu de peccatis. § 1. 375. De actibus incompletis luxuriae externis Motus carnales (turpes, venerei) intelliguntur commotiones organorum sexualium potissimum manifestatae in erectione voluptuosa membri virilis et clitoridis femineae atque in contractione vaginae, quios saepe levissima distillatio consequitur propter commotionem humorum. Causa eorum proxima est sanguis ad illa membra con­ fluens; remota externa potest esse multiplex, ut tactus, modus cubandi, sedendi, etc. ; remota interna solent esse imagines phantasiae ex applicatione sensuum ad obiecta vel ultro sus­ citata. 376. Differunt motus carnales ab erectionibus naturalibus quae ix causis physicis vel mechanicis, non vcncrcis, absque sensu volup­ tatis immutant organa generationis. Aliquando potest quis dubitare utrum de motu venereo an de naturali agatur; pro solutione dubii investigandum erit num agentia impudica interna vel externa exci­ tationis venereae inter fuerint ; quodsi affirmative, commotio erit cen­ senda venerea. 1. Ratione intentionis in a) VO­ LUNTARIOS, si sint obiectum voluntatis deliberatae sive in sc sive in causa; b) involuntarios, si sponte et naturaliter oriantur, vel etiam ex influxu indelibcrato patientis. 2. Ratione influxus in pollutionem in: a) LEVES, qui parum et remote influunt ad actum completum provocandum, ac generatim c to extinguuntur ; b) graves, qui multum et proxime influunt in ac­ tum completum ac solent esse diuturni. Haec distinctio nihil con­ fert ad iudicandam malitiam motus venerei directe quaesiti vel ad­ missi, sed applicationem habet quando agitur dc luxuria indirecta 377. Dividuntur motus venerei 378. Principia: 1. Motus carnales, quantumvis leves, directe voluntarii, sive deliberate excitentur sive eis natu­ raliter obortis consensus praebeatur, sunt grave peccatum. Quaestio est de motibus carnalibus; non de qualibet sensatione vel etiam immutatione physiologica apparatus genitalis, quae causis vel stimulis vcnercis non debeatur. Aliunde motus carnales vel venercos reputamus quoslibet, etiam leves et remotos a pollutione, dummodo originem veneream habeant. Cf. dicta in n 301-302. Ratio patet: quoad motus deliberate quaesitos ex his quae dicta sunt de gravitate luxuriae, quae non liberatur a peccato mortali propter parvitatem materiae (n.314) ; quoad motus autem admissos, simili ratiocinio quo pollutionem ad­ missam culpabilem ostendimus, habetur enim etiam in casu praesenti approbatio actus qui ordine ad speciem privatur55. Argumenta hic etiam afferri solita er insolentia concupiscentiae, “ Nec ulla ratio vel probabilitas habetur ad limitationem faciendam erga sponses, quasi eis licerent actus venerei incompleti, propterea quod sponsalia sint quasi inchoatio matrimonii, ut antiquiores pauci (Caietanus, Sanchez) opi nati sunt. Cf. Wouters, De castitate 64. 382 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO cuius gradum definire non possumus, unde omnis luxuria directa sccum ferat permissionem gravis motus sine ulla causa, vel cx de­ bilitate nostrae voluntatis quae, si admittat luxuriosam delectatio­ nem in minori gradu, ipso facto constituatur in proximo periculo appetendi completam voluptatem, nec rei veritati nec ipsi fundamen­ to de intrinseca malitia satisfaciunt. 379. 2. Motus carnales tum in se tum in causa in· voluntarii, quantumvis graves, milium sunt peccatum, nisi ac­ cedat complacentia vel consensus voluntatis, unde fiant volun­ tarie admissi. Ratio est manifesta, nam sine interventu volun­ tatis libere consentientis non est peccatum. 380. 3. Motus carnales voluntarii in causa sunt pec­ catum: a) grave, si sine ratione vera ponatur causa graviter influens in eos concitandos etiam citra periculum proximum consensus; b) leve, si causa ponitur sine ratione omnino proportionata periculo excitationis carnalis vel consensus ei prae­ standi ; c) nullum, exist il causa plane proportionata pericu­ lo actuationis venereae et consensus, dummodo de consensu vitando per media apta simul curetur. Ratio patet ex dictis in tractatu de actibus humanis, et ex applicatione facta ad pollutionem voluntariam in causa. Cum pluribus AA.56 censemus motus venereos leviores qui sint vere voluntarii in causa, i.e. orti ex causa quae sincere ponitur propter alium effectum immediatum, nunquam impu­ tari in grave peccatum, nisi existât ct non removeatur grave periculum consentiendi in venerem. 381. 4. Modus causandi motus venereos: a) secun­ dum se non mutat speciem moralem; b) mutat propter cir­ cumstantias intentionis internae vel rationis specialis qua pro­ vocantur motus. Ad a); Ratio est quia motus reprehenduntur solum in quantum sunt libidinosi extra ordinem rectum, ct ad hoc nihil confert modus eosdem procurandi. Ad b); Si in motibus causandis intercedit affectus for­ nicarius, incestuosus, sodomiticus, etc., vel si ad cos adhibe­ tur cooperatio alterius, sive materialis in qua erit iniustitia, sive formalis in qua habetur peccatum contra caritatem prop­ ter scandalum et cooperationem, patet cx iis adiunctis novam malitiam specificam ad luxuriam incompletam accedere. v' Sic v.gr. Vermeersch, IV 122; Wouters, Dc castitate 67,2. Severius Not υΐΝ-ScHMiTT, De sexto 49,3 cum rationem sufficientem exigit ad causam natu­ ra sua graviter influentem in motus excitandos. « PECCATA LUXURIAE INCOMPLETA. N.378-382 383 Applicationes. 1. Qui solus sive aspectu, sive tactu, sive pic­ turis sive lectionibus se excitat luxuriose, sistens in propria excita­ tione sine ulteriore affectu peccaminoso, satis se accusat, dicens: toties motus venereos incompletos procuravi; toties eos, sponte obor­ tos, admisi. Condicionem specialem subiectivam, v.gr. quod ligatus sit voto castitatis, tenetur manifestare. 2. Qui peccaverit aspectu libidinoso alterius personae, generatim non tenetur manifestare circumstantias illius subjectivas, quia tendit regulariter ad eam ut ad obiectum excitans, abstrahendo a desiderio vel delectatione tais personae; potest tamen contrahi malitia spe­ cialis ex circumstantiis illius, si affectus feratur ad eam ut talem. Si autem peccaverit tactu, osculis, amplexibus alterius personae, in­ ii care debet per se sexum et speciales notas illius quia libido ad eam regulariter terminatur. 3. Qui peccaverit cum eo m pii ce, debet hanc circumstantiam et simul condicionem specialem complicis manifestare. 382. 5. Resistentia motibus concupiscentiae oppo­ nenda urget obligatione: a) gravi, quoties necessaria appa­ ret ad avertendum, proximum consentiendi periculum; b) levi, quando periculum consensus est remotius erga motus remis­ sos vel non valde vehementes, et resistentia positiva implicat aliquod incommodum; c) nulla, quando secluso periculo con­ sensus, habetur iusta causa permittendi motus, eo maior quo vehementior sit commotio passive tolerata; sed etiam in hoc casu plerumque commendatur resistentia. Resistentia est : a) alia passiva et improprie dicta, quae neque approbat neque adhibitis mediis reprimit motus, six e in­ voluntarie ortos sive deliberate provocatos, sed permissive se habet quatenus motus non compescit, sed sinit ut ipsi per se evanescant; b) alia activa seu positiva, quae ultra simplicem displicentiam aliquid agit ad motus reprimendos, sive a) direc­ te, ipsam commotionem violentia compescendo, sive β) indirec­ te, inedia applicando quibus commotio remittatur, deficiente medio psycho-physiologico apto ad persistentium : vel externa, ut mutatio loci vel situs, procuratio doloris, interruptio operis excitantis, occupatio absorbens vires corporis, etc., vel inter­ na, divinum auxilium implorando, mentem ad alia divertendo, proposita continentiae renovando, etc. Ad a): Quicumque sit gradus commotionis, si pericu­ lum consentiendi in motus carnales est proximum, arcendum est serio nisu ; ideoque quando motus sunt vehementes, prac­ tice non mere passive se habendo, vel non sola resistentia po­ sitiva indirecta interna quae consistat in auxilio divino impio 384 DE SEX'IO ET NONO PRAECEPTO rando, sed etiam per ca media quae motus vehementes com­ pescant, nam cos pollutioni proximos non licet passive per­ mittere sine gravi causa, etiam suppresso proximo periculo consensus, quod vix aberit in eo qui facilem resistentiam po­ sitivam non ponit. Etiam in hoc casu, et magis in hoc quam in aliis, resistentia directa dissuadetur, quia nervos irritando, pollutioni magis favet. Ad b): Etiamsi motus sint vehementiores, modo pe­ riculum proximum consensus absit, omissio resistentiae posi­ tivae indirectae non est gravis; manet autem levis, quoties sine ratione proportionata mere passive se habet erga motus non plane leves, qui semper aliquod periculum complacentiae creant praeter ipsam inordinatam commotionem naturae, quae per se compescenda est. Ad c) : Quamvis motus sint vehementes, potest adesse ratio sufficiens eos permittendi, opposita sola resistentia in­ directa interna recursus ad Deum pro arcendo periculo con­ sensus ; hoc autem periculum si sit exclusum, licet passive se habere erga quoslibet motus propter iustam causam, in qua sincere intenta, habetur defensio contra larvatum vel virtualem consensum in commotionem ; imo, motus leviores, prae­ sertim si sunt frequentes vel occurrunt personae scrupulosae quae valde angitur ad eorum praesentiam, melius negliguntur ct contemnuntur, retenta firma voluntate non consentiendi; quia haec efficacior est via illos superandi quam ipsa resis­ tentia indirecta interna, cuius applicatio non fit in talibus adiunctis sine anxietate, et ex anxietate augentur motus. Extra hunc casum resistentia positiva indirecta semper laudabiliter commendatur. Applicationes: 1. Graviter peccat qui obortam vehementem ex­ citationem venercam pollutioni proximam, non quidem ulterius pro­ movet, sed neque ulla ratione compescere studet cum facile possit, per distractionem, elevationem mentis ad Deum, interruptionem ope­ ris. etc.; sic enim manet in proximo periculo superabili peccandi, imo indirectum et virtualem consensum in illos motus et in proximam pollutionem praestare fere arguitur. 2. / eviter peccat qui sine ulla rabone manet passivus coram commotione venerea etsi non vehementi ; nam per se vitari debet rebellio naturae concupiscentis, et in permittenda sine motivo eius excitatione semper latet aliquod consensus periculum. ! 3 j\ultaterui;. pereat qm, adhibitis cautelis ad consensum aver­ tendum, contemnit motus carnales quos ex experientia novit augen si positive resistat, vel quibus opponere resistentiam nimis Uborio- 385 COGITATIONES PRAVAE. X 382-38? sum esset; similiter, qui negligit quoslibet etiam graviores quos pa­ titur dum operibus necessariis vel utilibus (ministerio sacro, exer­ citiis piis, curis hvgicnids. etc.) incumbit, licet cos certo vitare pos­ set interrumpendo occupationem. § 2. De actibus incompletis luxuriae internis Artus luxuriae pure internae necessario sunt incompleti, quia perficiuntur in sola mente et voluntate, sine commotione venerea, licet possunt habere malitiam luxuriae completae vel incompletae. Reducuntur ad delectat'onem morosam, desideria prava, gaudium de luxuriosis. Improprie dicuntur actus incompleti, quia non minus ex­ cludunt actuationem completam quam incompletam apparatus ge­ nitalis; tamen hoc sensu sunt incompleti, quod perfici possent actu externo in unam actionem luxuriae interne simul ct externe con­ summatam. Doctrina eadem est hoc loco quae tradita fuit in tractatu dc pec­ catis, applicatis quae ibi in abstracto d;cebantur dc obiectis peccaminosis ad materiam concn tam luxuriae. Sufficiat, igitur, hanc appli­ cationem innuere. I. 383. De cogitationibus pravis Cogitationes pravae (impurae, luxuriosae, I. turpes), vel potius imaginationes et phantasmata obscena, quae vulgo per illas expressiones significantur, sunt repraesenta­ tiones rerum turpium in mente. 384. II. Dividuntur in : a) pure notionales, seu re­ praesentationes mere idéales et theoricae, v.gr. quando aliquis studet conceptui, speciei, malitiae istarum rerum ; b) practical, quando consideratur relatio rerum reprae­ sentatarum ad praxim luxuriosam. 385. III. Principia: 1. Imaginationes et cogitatio­ nes mere nationales de rebus libidinosis in sc non sunt ma­ lae, saepe tamen prohibentur sub gravi vel sub levi, habita ratione subiectorum, pro duplici periculo quod involvunt, ve­ nerem sci. excitandi, quae nequit permitti sine ratione proportionata, vel consensum veneri praestandi, quem semper vitare oportet. 2. Quaerere vel admittere cogitationes vel phantasma­ ta ex affectu libidinoso, grave peccatum est extra matrimo­ nium, etiamsi libido de facto non excitetur. Ratio sufficien­ ter patet ex dictis. TWtOL. MOR ’ 15 386 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO Cogitationes vel phantasmata lubrica mere notionalia admittere, in eisve immorari sine necessitate vel convenientia cum periculo levis excitationis venereae, vel cum discrimine remoto consensum praestandi libidini, est leve peccatum, quamvis cogitatio foveatur omnino otiosa, vel ex curiositate peccaminosa, etc. Vetantur enim ratione periculi, et pericu­ lum sub duplici aspectu est, ex hypothesi, leve. 4. Cogitationes vel phantasmata notionalia admittere vel retinere cum periculo gravis excitationis venereae, vel immi­ nentis consensus in quamlibet huiusmodi excitationem, est grave peccatum nisi existât ratio vera ad eas habendas seclu­ so periculo consensus. Ratio patet ex dictis. Periculum con­ sensus semper opportunis mediis arcendum est; periculum ex­ citationis etiam usque ad pollutionem, ex sufficienti motivo permittere vel non interrumpere, potest esse plane licitum secundum exposita principia. 5. Malitia specifica in cogitationibus et phantasmatibus pravis ut talibus semper eadem est, sci. libidinis excitandae vel approbandae. Ratio est quia cogitationes vel repraesentationes exhibent aliquid in se indifferens, quod vetatur ratione pericu­ li in qualibet repraesentatione eiusdem existentis. 3. Qui mente volutaverit obscena phantasmata, quaesita vel admissa solum in quantum carnis commotionem exci­ tant, vel sine ratione sufficienti excitationi exponunt, nec obiectum nec motum turpem declarare debet, nisi motus ad pollutionem per­ venerit ; non obiectum, quia affectus non ferebatur ad eum sed ad subiectivam delectationem; non motum turpem, quia is, si fuerit in­ completus, satis significatus est in ipsa cogitatione indicata. 2. Non peccat qui ex motivo rationabili proportionate admittit cogitationes de rebus turpibus, quibus praevidet se excitationem car­ nalem passurum; neque is qui excitatione oborta, protrahit huius­ modi cogitationes ex simili motivo, dummodo periculum consensus arceatur saltem per actum displicentiae circa delectationem. 3. Si quis sine ullo motivo rationabili admittat pravas cogitatio­ nes cum periculo levis commotionis carnalis absque consensu, leviter peccat; si vero periculum sit aut gravis commotionis usque ad pollu­ tionem in continuandis huiusmodi cogitationibus, aut imminentis con­ sensus in quamlibet delectationem nisi interrumpat attentionem, gra­ viter peccat si non interrumpit. Applicationes: II. 386. I. 1. De delectatione morosa Delectatio morosa venerea est simplex com­ placentia circa opus venereum cogitatione ut praesens exhi- bitiim, sine intentione illud exequendi. Qui enim delectatur de aliqua re, v.gr. de tactu turpi, fornicatione, etc., fingit sibi cam praesentem et de ea complacentiam habet, tanquam si actualiter ipsam exequeretur, sine desiderio tamen exeeutionis. 387. II. Principia: 1. Delectatio morosa de cogi­ tatione aut cognitione rei venereae, in se nullum peccatum est, sed facile evadit veniale. Delectatio morosa, sci. non mera mentis cogitatio, sed voluntatis complacentia, propterea quod obiectum videt sibi bonum et naturae conforme; talis autem delectatio quae sit deliberata, id enim significatur per vocem “morosa”, etsi bre­ vissimo temporis spatio protrahatur. Ratio principii est, quia obiectum delectationis est in se ipso plane honestum, idea sci. vel cognitio obiecti, quae ut talis ditescit patrimonium intellectuale hominis. Tamen, quia delectatio huiusmodi vane vel inutiliter continuata aliquod pe­ riculum affectus luxuriosi supponit, facile incidit in peccatum veniale. 2. Delectatio morosa venerea inordinata est peccatum grave vel leve, prout sit ipsa res luxuriosa delectabiliter re­ praesentata. Delectatio inordinata, nam inter coniuges huiusmodi repraesentationes delectabiles plane honestae esse possunt. Ratio principii est quia luxuria quaevis deliberate quae­ sita vel admissa est semper gravis ratione materiae, ideoque delectatio morosa circa eam debet esse simili modo graviter mala propter affectum voluntatis in eam; si vero luxuria sit indirecta vel solum existât periculum luxuriae in aliqua re vel actione ex vero motivo honesto, etsi non omnino propor­ tionate, suscepta, delectatio de tali re vel actione, aliquatenus adhuc vetita propter luxuriam, non excedit peccatum veniale. 3. Species moralis peccati quod est in delectatione ve­ nerea regulariter eadem est atque in re repraesentata ratione obiecti, abstractive a circumstantiis quae in eo continentur. Ratio est quia voluntas in huiusmodi delectationibus, cum praescindat ab exeeutione rei, solet abstrahere a circum­ stantiis obiecti et dc solo obiecto delectatur; sic v.gr. si quis sibi complacet de repraesentato actu carnali cum persona con­ sanguinea vel coniugata, eius affectus et intentio fertur gene- ratiin ad personam nude sumptam, abstrahendo a condicione consanguinitatis et matrimonii, ideoque malitia incestus et adulterii, cum non sit obiectum voluntatis, non imputatur; non sunt autem obiectum voluntatis generatim in mera delec­ tatione, quia non sunt aptae ad delectandum. Si tamen volun­ tas explicite feratur in eas quoque circumstantias, patet mali­ tiam ipsarum contrahi. Differunt specie delectationes morosae de peccato solitario, fornicatione, adulterio, etc., quarum obiectum est specifice distinctum; similiter delectationes dc simplici fornicatione et de actu carnali peractu cum persona in quantum habet spec.alem circumstantiam, v. gr. consecrationis ad Deum quoad castitatem. 2. Non differunt specie delectatio morosa dc actu carnali cum persona coniugata, consanguinea vel sacra, quae repraesentantur mere ut pulchrae, quod solet fieri in mera delectatione, abstrahendo ab illis circumstantiis non delectabilibus. In praxi saepe cum simplici delectatione coniungitur desiderium inefficax. Fideles generatim nesciunt distinguere inter utrumque. Pariter vix distinguere valent inter delectationem de cogitatione rei venereae ct delectationem de re venerea. Ceterum delectatio dc cogi­ tatione rei venereae facile implicat peccatum aliquod contra casti­ tatem, propter periculum. Applicationes: 1. III. De desideriis impuris 388. I. Desideria impura sunt actus voluntatis rem turpem facere intendentis. Respiciunt, igitur, futurum. 389. II. Dividuntur in: a) absoluta, quando voluntas exoptat rem independenter ab omni condicione ; b) condicionata, quando tendentia voluntatis in obiectum dependet ab ali­ qua condicione, ideoque habetur in re vel non habetur, prout ipsa condicio existât vel secus. 390. III. Principia: 1. Desiderium absolutum rei turpis est peccatum eiusdem gravitatis atque ipsa res vel opus quod exoptatur. Cf. Mt 5,28. Ratio est quia actus interni malitiam mutuant ab obicc­ to in quod tendunt; igitur si in luxuriam directe voluntariam vel in rem propter luxuriam graviter vetitam tendunt, sunt peccatum mortale; si in luxuriam incompletam indirecte vo­ luntariam sine motivo sufficienti, vcl in rem non in se luxu­ riosam sed ratione luxuriae leviter prohibitam tendunt, erunt peccatum veniale. GAUDIUM IMPURUM, n.387-392 I 2. 389 Desideria condicionata, in quibus condicio tollat ab obiecto totam malitiam luxuriae, nullum erunt peccatum, sed tunc non iam sunt desideria turpia. Nimirum, sunt condiciones quae tollunt totam malitiam lu­ xuriae ab obiccto, v.gr. cum aliquis vellet actus maritales cum sponsa habere, si iam matrimonium contraxissent, et haec de­ sinunt esse obiccta luxuriosa, quia sub tali condicione sunt plane honesta, et dc eis appetitu rationali per se delectari licet, quamvis sunt periculosa; aliae tollunt partialem malitiam verbi gratia adulterii, relinquentes aliam v.gr. fornicationis, ut si quis haberet actum carnalem cum tali muliere, nisi esset nupta; aliae denique sunt talis condicionis, quae non tollit malitiam obiecti, quia manifestat affectum actualem ad rem intrinsece malam, quasi dolendo quod talis sit, v.gr. si quis fornicaret nisi esset vetitum. 3, Desideria impura, sive absoluta sive condicionate, accipiunt malitiam specificam non solum ab obiccto sed etiam a circumstantiis eius apprehensis. Ratio est quia voluntas fertur in obiectum concretum, il­ lud approbans et intendens prout est a parte rei perficiendum; ideoque cum omnibus notis in eo detectis, quando est deside­ rium absolutum ; cum notis sub quibus illud admittit, quando est condicionatum. Applicatio: Desiderium fornicandi cum consanguinea moniali est peccatum grave contra castitatem, pietatem et religionem. Deside­ rium habendi colloquium cum persona quae constituit desideranti periculum peccandi contra castitatem, implicat peccatum quod adest in periculo illo sine rationabili motivo admisso. In praxi pastorali saepe praescindere debet confessarius ab indagandis circumstantiis in obiccto desideriorum turpium, quia paemtentes non attendunt ad malitiam earum, ct vix cum fructu eos attentos redderet ad illas pro tempore futuro. IV. De gaudio impuro Gaudium impurum est complacentia libera de actu venereo praeterito. Agitur dc actu illicito, quia actus ve- 391. I. nerei liciti olim in matrimonio habiti, non constituunt gaudium impurum. 392. II. Principium: Gaudium impurum est peccatum 390 DK SEXTO ET NONO PRAECEPTO eiusdem speciei theologicae et moralis atque ipsum obiectum lascivum circa quod versatur. Ratio est quia approbat opus praeteritum prout fuit in concreto, in suo obiecto ct in circumstantiis obiecti. Graviter peccat contra castitatem, iustitiamct religionem, qui gaudet dc stupro patrato contra monialem. 2. Nullatenus peccat adulter qui gaudet solum quia proles non genita est ex adulterio; adolescens qui laetus est de sedata concu­ piscentia post pollutionem provocatam ; viduus qui gaudio solius appe­ titus rationalis recreatur cogitatione vitae matrimonialis praeteritae, modo absit periculum excitationis vencreac actualis. Applicatione»: 1. § 3. 393. I. De actibus impudicis Actus impudici dicuntur illi qui, quamquam in se venerei non sunt, natura sua apti sunt qui venerem excitent. Dicitur: in se venerei non su.nl, nec alias mali, sed in se indif­ ferentes; secus nunquam essent liciti, neque ex fine utcum­ que bono exerceri possent, etiam seclusa intentione libidinosa, id quod communiter admittitur. Natura apti sunt qui venerem excitent, ideoque cx se sunt periculosi et externa specie affines actibus luxuriosis, propter efficaciam quam habent ad excitandam luxuriam; quae efficacia componitur duplici elemento, “altero quod est in obiecto, et consistit in eius vi excitativa seu stimulante, al­ tero quod est in subiccto agente vel patiente, et consistit in eius reagibilitate vel receptibilitate influxus ab obiecto et cius vi excitativa provenientis”57. Utraque efficacia potest augeri vel minui cx circumstantiis iterationis, diuturnitatis, etc. Patet utrumque elementum eff icacitatis esse maxime va­ rium, pro varietate rerum et subiectorum, adeo ut obiecta com­ muniter valde excitantia, nullam vim habeant pro determina­ tis subiectis, et viceversa, obiecta generatim innocua in ordi­ ne ad efficaciam veneream, alicui maximam excitationem pro­ vocent. Ut, igitur, in casibus particularibus recte indicetur, attendendum erit ad utrumque elementum, quemnam sci. in­ fluxum determinatus actus impudicus exerceat in determina­ tum subicctum, considerata etiam indole causalitatis, utrum sit per se an per accidens. ·’ HOkth, De statibus 7S1. , actus impudici, n.392-396 391 394. II. Recensentur actus impudici aspectus, tactus, oscula, amplexus, sermones, cantus, lectiones, iique sive ut actus externe ha­ biti, sive ut solum interne per phantasiam repraesentati. Sub aspec­ tu, autem, impudicitiae reducuntur ad aspectus, tactus et sermones; nam oscula et amplexus iure revocantur ad tactus, cantiones autem et lectiones impudicae ad sermones. 395. Partes corporis humani respectu efficacitatis ad luxuriam concitandam distinguuntur in: a) non excitantes quae personis nor­ malibus nullum periculum luxuriae creant, nisi forte mediatum per delectationem sensibilem provocatam, ideoque inoffenso pudore om­ nibus exhibentur, ut v.gr. apud nos facies, manus, pedes, quatnvis alibi fortasse aliter considerentur, v.gr. feminae facies vel pedes apud quosdam arabes et respective sinenses; b) leviter excitantes, quae usu recepto et iusta consuetudine communiter tegi consueve­ runt, propter maiorem relationem vel propinquitatem ad organa se­ xualia, v.gr. pectus, crura, ipsa brachia saltem cx parte; c) gra­ viter EXCITANTES, quae ex naturali pudore communiter vestibus pro­ teguntur, ut sunt fere universaliter genitalia et partes eis fini­ timae.* 396. III. Principia: 1. Actus impudici sunt in se indifferentes et secundum suam speciem non luxuriosi, ideo­ que tum ex bono tum ex malo motivo aliquando exerceri pos­ sunt sine peccato luxuriae. Ratio est quia obiecta circa quae versantur huiusmodi actus, etiam ea quae dicuntur obscena, non sunt in se inhones­ ta, utpotc a Deo creata ct ordinata ; ideoque neque actus im­ pudici quorum terminus sunt talia obiecta adversantur ex se seu natura sua castitati, nec luxuria necessario inficiuntur. In re quidem saepissime evadunt luxuriosi, sed malitiam capiunt ab intentione agentis, ab influxu quem ex se habent in luxu­ riam sine motivo excitandam, a condicione personae actum exercentis cum periculo communi vel particulari non iustifi­ cato libidinis, ab scandalo quod facile causant si coram aliis exerceantur. Proinde, etiam cum actus impudicus ponitur propter motivum deordinatum, si nullum est periculum lib:dinis in agente, v.gr. prop­ ter suam condicionem specialem, et nulla intentio luxuriosa, actio quidem erit in alia ratione pcccaminosa propter motivum deordinatum, sed peccatum luxuriae, stante hypothesi ut in casibus rario­ ribus stare potest, nullum erit. Bene Vermeersch m ad luxuriam larvatam attentos facit fideles, nam concupiscentia carnis, pertur­ bante iudicium intellectus, facile quis decipitur, et in re libidini indulget dum alios fines praetextat suorum actuum. M Moralistae saepe egerunt de partibus corporis honestis, minus honestis, inhonestis, seu turpibus, seu obscenis. Quoniam nulla pars corporis est in se turpis melius fortasse nostra terminologia adhibetur. * De castitate (Brujas 1919) 387 et alibi. 392 UE SEXTO ET ΝΟΝΟ l'RAFA EPTO Ratione aclus in rc ffiectati, seclusa prava intentione ct vi îtixti rîam excitandi, nullatenus peccat contra castitatem qui aspic't nu­ ditatem corporis etiam diversi sexus vel tangit organa genitalia quia obiectum istorum actuum est aliquid indifferens in ordine mo­ rali, quod miifίοιι·· incl-ra»· bonus esse poi< st ; ime si haec fiant ex inordmata e' p*-cra« ’in ■ curiositate alterius ordinis seclusa intentione sexuali et pericu’n commotionis venereae, peccratum aderit ex fine denrdmatrt, sed non luxuriar; si tamen, ut vix uou eveniet, periculum abcuhie exrta fionis carnalis aderit, sed non vehementis, adhuc in ea hypntheu precatum contra castitatem quod habebitur in actione undcauaau * mala ex fine, v, gr. ex vana curiositate, ex affectu dcord’nato «d mere sensuali non erit mortale; quaestio enim non est dc Iiioi directa sed de indirecta, quae admittit, ct in casu habet, parvitah materiae. 397. 2. Actus impudici omnes, positi extra matrimo nium ex intentione libidinosa, sunt graviter pe c caminor Dicitur : Actus impudici omnes, proinde etiam illi qui de se et apud hoc subtectum sunt leviter excitantes, ct praevidentur leviter ad summum excitaturi; nam in luxuria directe quae sita non est parvitas materiae. /s’x intentione libidinosa * non ex levitate vel vana curio sitate veniali ter deordinata citra periculum gravis libidinis neque ex intentione mere sensuali, quae eo difficilius separa­ tur a libidinosa quo magis actus versantur circa obtecta ad genitalia propinquiora; tamen theorice intentio mere sonna lis, utcumque deordinata, per se est levis, cum duplici mali lia veniali, altera quod non referatur ad finem rationalem altera quod sine motivo aliqtialc periculum creat contra cas titatem. Caveatur tamen luxuria larvata facile latens in sensua­ litate, propter quam tradidit fortasse S.Ai.Fonsos "° in doler talione sensibili circa impudica regulariter haberi peccatum grave. Ratio asserti est, quia non coniugatis graviter vetita est libido vel minima directe quaesita, idcoque etiam stimuli qui adhibeantur ex intentione libidinis; cui enim sub gravi pro­ hibetur finis, graviter prohibetur similiter electio et usus rei ex intentione perveniendi ad finem illicitum. Ratione intentioni» gravit» r peccat contra castita­ tem, qui curiose aspicit vel tangit partes corporis proprii vel alieni kvitf r excitantes, ex secreto animo quaerendi aliquam ven cream ex Applicatio: n' I. 1 n 416. ACTUS IMPUDICI, n.3%-398 393 dationem, quamvis levem. Imo, tale peccatum habetur ratione si­ milis intentionis, si quis cum ammo luxurioso pomi actus ex se plane honestos, ut constringere manum alterius praetextu salutationis se­ cundum morem patrium. 398. 3. /Ictus impudici positi sine intentione libi­ dinosa sunt: a) graviter pcccaminosi, \i ponuntur vel con linuantur sine vero motive rationabili cum periculo proximo commotionis Venereae completae aliusve gravioris ex ç( ml pollutionem <1 turn lis, vel consensus in ijiumdil·· I etiam levem commotionem; b) leviter pcc < aminosi, si ponuntur vel con linuantur ex vero motivo, · tsi non plane proportionata perii u lo delectationis Venereae vel consensus in eam remotius pre mentis; c) lh jti, ccum habetur ratio proportionata ad subeun dum periculum etiam pravis commotionis vencreae, cauto per opportuna media periculo consensus. Ratio, praeterquam < x communi theologorum consensu, petitur ex eo quoti castitas, sit ui quaelibet alia virtus obscr vanda, prohibet non solum actus sibi immediate contrarios, verum etiam alios quoslibet cum quibus comungitur pericli Ium peccandi contra virtutem; nam qui tenctui ad rem tene lui similiter ad arcenda impedimenta exeeutionis. iam vero aclus impudici, etsi indi ί ί< i cules in se ipsis, tales sunt qui, specifice sumpti, periculum implicant peccati contra (astita hin; ergo pro certitudine et magnitudini periculi urgentior vel remissior existit obligatio (avendi a talibus actibus impu dicis ex titulo castitatis, nisi habeat tu ratio sufficiens eos pci 'mittendi, adhibita cura vitandi consensum in delectationem forte obventuram. Applicatio: contra castitatem, see hi a éluda intintiom· luxuriosa: a) GRAVITER, (pii sine causa gravi ponit actus impudicos qui natura sua vel ) obsceni v.gr. de rebus modo indicatis, vel dc partibus cor­ poris verendis etc., ex levitate, curiositate, so ius recreat.onis causa, saepe sunt mortale propter periculum commotionis, affectus, scan­ dali gravis ; * sed, nisi in talibus valde immorentur, personae minus pudicae aut matrimonio coniunctae iis rebus minus afficiuntur, ideo­ que, salvo scandalo gravi, non raro excusantur a mortali ; sed si quis iactantia vel ad capiendam experientiam reactionis adstantium impudice narrat propria vel aliena peccata luxuriae, graviter peccat ratione gaudii, et scandali, et periculi commotionis; similiter qui libens obtemperat narrationi * et a fortiori qui eam promovet. c) turpes, eo facilius liberantur a peccat > mortali quo minus morose protrahuntur, ct quo magis mens aliis distrahitur, ut v.gr. melodia in cantu, attentione ad opera manualia vel ad ludum inter conversandum, etc.; et patet nullum haberi peccatum in referendis turpibus ad informationem necessariam, ad monitionem prudentem et huiusmodi, dummodo decenter ct adhibitis cautelis sic fiat. d) “verba tenera: «) graviter culpanda sunt inter personas quae se libidinose amant; β) periculosa ct reprehendenda sunt inter extraneos vel non sponsos, quando amorem futilem vel sensualem reddunt” w. 407. VII. Lectiones: a) Quaelibet, etiam leviter turpes, ex inten­ tione libidinosa vel cum proximo consentiendi periculo, sunt pecca­ tum mortale; ex animo sensuali, facile sunt peccatum leve. b) turpes, diu protractae, nisi ex iusta causa et excluso per remedia opportuna periculo consensus in delectationem suscipiantur, facile e\radunt peccatum mortale, praesertim in adolescentibus; iusta causa non est mera curiositas vel recreatio, et saepe sub praetextu ipsius utilitatis luxuria larvata graviter peccaminosa latere solet; be­ nignius, ut nobis videtur, aliqui AA. liberant a mortali adolescen­ tes in lexicis quaerentes notitiam dc his rebus, etenim, experientia teste, et dispositio psychologica mentis excitatae nec plane tranquillae de sua actione, et inadaptatio explicationum in lexicis contentarum fnam notitia hausta rei quaesitae curiositatem circa rem forte hu­ cusque insuspicatam excitare solet) facile exponit periculo vehementioris excitationis vel consensus, ideoque huiusmodi lectiones plus minus furtivae severius Judicandae videntur. c) obscenae solum ex necessitate, adh bitis cautelis et conve­ nienti interruptione permitti possunt, praesertim non coniugatis, cum eT Cf. Noldin-Schmitt, Dc sexto 58. “Cantilenas graviter obscenas corain aliis canere, erit saltem ex oblecto grave. Ad breve tamen tempus, propter gravem penuriam, censent excusari posse qui actione vel cantu cooperentur comoediis non absolute graviter tur­ pibus .sed notabiliter inhonestis, nisi tamen, quod addendum putamus, turpia canere debeant quae, qua talia, plausu excipiantur. Qui talia cantaverit solus s ne teste, a gravi excusari poterit si magis ad melodiam attendat" (VER­ MEERSCH, IV,129,3). ® Qui autem ex respectu humano subridet cojam aliqua procacitate ipso invito narrata, in ipsa parsimonia ct violentia risus involvit reprobationem, nullumque peccatum committit, si vere passive se habet in iis quae umpedire nequit. Vermeersch, IV,129,2. anomaliae sexuales. n .406-409 40l cx se sint inductivae gravis commotionis, cui proximius acccdct con­ sensus in co qui sine vera utilitate tali lectioni indulgct. d) levioris ARGUMENTI, amorosi, mundani, etc. ut evenit in fa­ bulis romanensibus, adolescentibus omnino dissuaderi debent, utpotc sensui chnstiano alienae et nocivae; talione castitatis, tamen, saepe non prohibentur neque sub levi, praesertim personis magis adultis, quae huiusmodi descriptiones fictitias vitae facile legunt ex mera pulchritudine stili, curiositate cognoscendi argumentum, etc. absque periculo veneris. ARTICULUS III De anomaliis sexualibus Existant diversae psychopathiac sexuales, quarum brevis notitia pro ministerio animarum utilis et interdum necessaria est. Ideo summariain descriptionem tradimus, considerando anomalias quae sunt in intensitate excitationis sexualis in tendentia ad terminos spe­ ciales, in modo excitationis capiendae 408. I. Anomaliae sexuales sunt varia vitia appetitus vencrei, qui sive in vi reactionis, sive in modo quo excitatur, sive in obiecto ad quod fertur non est naturae humanae attem­ peratus. Anomalia, igitur, non est semper in obiccto, sed in modo quo quis sc gerat ex impulsu instinctivo circa rcspectivum obiectum vel actum ; sic v.gr. ferri instinctive ad inspi­ ciendas res excitantes, nihil habet anomali ; sed homini nor­ mali hoc habet rationem medii ad finem ulteriorem, dum in­ stinctus sexualis visionistac in iis conspiciendis quiescit, et eis complete delectatur, quin ulteriora appetat. 409. II. Recensentur potissimum : 1. Ratione vis inlensilatis abnormis commotionum venercarum : a) Anaesthesia, cum appetitus sexualis nullus demonstratur, id quod in viris rarissime occurrit; in feminis, autem, non est omnino insolitum. b) HyposthESia, si appetitus sexualis languidus et debilis mani­ festatur, ut frequenter accidit in feminis pudicis et vitae familiari deditis, nec adeo raro in vir s typ: sexualis peripherici'2, qui vitam11 11 Ci. A.ForEL. La question sexuelle (Par's 1906); R.Krafft-Ebinc, Psychopathia sexualis (Paris 1950). V.M.I’ai.mieri, Medicina legale canonistica (Città
  • mo integras noctes insom­ nes ducunt donec pollutio producta S’t. Ipsis tamen non ideo licita fit d’rccta pollutionis effectio. Nec stiubosa electio situs nui pollutio­ nem per contactum adducat videtur honesta esse, nisi alia causa vel ratio situm explicet atque excuset" n. 411. 3. Ratione obiecti innaturalis ad quod fertur ap­ petitus sexualis, non in substitutionem obiecti normalis quod attingi non potest sive absolute sive sine superatis difficulta­ tibus, sed quasi cx proprio pondere ct tendentia, dantur pa­ riter plurcs paraesthesiae sexuales, inter quas notandae sunt : a) Narcisismus seu autismus, qui proprio corpore delectatur et d alia indifferenter se habet; frequentius in feminis quam in viris invenitur, et prodit defectum normalis evolutionis ac debitae fixa­ tionis; saepe fert ad actiones objective ridiculas, v.gr. ad osculan­ dam propriam imaginem in speculo, moroso affectu. b) Homo-sexualismus. in quo tendentia invert :tur et fertur ad proprium sexum, cum aversione instinctiva a personis alterius sexus: viri in viros adultos (uranistac) vel infantes (paederastae) amore uraeco; feminae in feminas (tribades) amore lesbeo seu saphico. In homosexualismo virorum elementum activum nomen audit pygisla; passivum seu quod subit turpitudinem alterius, dicitur moil's. In utroque homosexuales perveniunt per tactus et concubitum sodomiticum ad completam delectationem capiendam, et inter viros inter------λ’ΐΓ’Ι Ferreres-Mondrîa, 1,530,12 ex Hürth, De statibus 744. π Vermeersch, IV, 125. Idem auctor lios casus latius tractat agendo de actibus humanis 1,93. Cf. sunditer Noldin-Schmttt, Dc sexta 40. Caveat confessarius ne specie act'onis duplicis effectus illudatur ad legit mandos tactus vel motus quibus molesta irritatio vel intranquillitas physiologica in descriptis casbus removeatur; nam affective quidem potest quaeri sola quies sine delectatione, »ed effective sedationis effectus per procuratam pollutionem obtinetui 406 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO dum ad verum congressum carnalem in vase praepostero (pcdicatio) vel per abusum oris (irrumatio) c) TransFORMISMUS est inclinatio ad transformationem passi­ vam in personam alterius sexus, ut sci. velit tractari vir tanquam fe­ mina et vicevcrsa, accommodando ad hanc tendentiam suos sensus et actus. Aliquando quaerunt immutationes corporis, ut evolutionem uberum si agatur de viris, per interventum medicinae, vestes alterius sexus adhibere student, etc. d) Bestiautas, vix existit ut anomalia sexualis, ita ut tenden­ tia spontanea sit ad libidinem cum irrationali satisfaciendam; quan­ do actus huiusmodi peraguntur, cxulat gcncratim affectus bcstialis, et bestia est substitutivum aut medium excitationis capiendae. e) Necrohilia, similiter rarius existit cum affectu ad cada­ vera; quando habetur accessus ad ea, potius agitur de pollutione af­ fectu fornicario vel adulterino, etc., pro condicione apprehensa per­ sonae quam cadaver repraesentat et ex parte substituit”. In praxi pastorali confessarius : a) anomaliam ne statim habeat pro defectu morali; et sciat paenitentis falsum indicium, ubi opus sit, corrigere; aliunde sciat dispositionem anomalam actualem deberi in pluribus casibus iteratione actuum perversorum in tempore prae­ cedenti. ideoque quaestionem de voluntario in causa non esse exclu­ sam ; facile, autem, motus et affectus actu provenientes ex habituali dispositione anomala aliquid libertati subtrahunt, sive ex parte advertentiae sive ex parte consensus, licet plenam excusationem a pec­ cato gcncratim non habent. b) Doceat paenitentes spernere moins et affectus carnales invo­ luntarios, moveatque ut sincere et effective velint ab cis liberari per repressionem quietam sed firmam eorundem, ct per occupationem sensuum, mentis ct cordis, in rebus quae anomalas tendentias suffo­ care valeant; cavendo ex una parte ne paenitentes deprimat sed sub­ levet, ex alia vero eos compellendo, ut operibus demonstrent sin­ ceritatem voluntatis, id quod non raro detrectant. CAPUT IV De cura castitatis Summa rerum dicendarum: Hoc capite colligimus diversas quaestiones morales et pastorales circa sic d ctarn initiationem sexualem, circa possibilitatem castita­ tis, media ad eam fovendam, am'cities, particulares, nupturientium relations denique circa allegatam nocivitatcm castitatis. VermEErsch. De castitate 170-201.290-290; EscniiACn, Disputationes physiolo· * gico-thcolog'cac disp.5 c.3; H.SchilgEH, Normas morales de rducacMn semai (Madrid 1035); Ι.υΐΈΐ.ι.ο, Tractatus dc castitate (Paris 185R) T p.355-379; Fas· fani, III,250-257; J.SchrôtelEr, Die f/eschlektliche Ercichung * (Düssel­ dorf 1929); L.Honoré, L’Eglise ct l’éducation sexuelle (Paris 1929). ’· Cf. The invert 2 (London 1948). ■w Malitiam solius pollutionis, quam accusat Ai.berti, Dc sexto et nono n.58, non probamus; sed aliunde malitiam bcstialitatis, quam addit Merkelbach, Vt castitate p.66 III,2.°, non perspicimus. Neque statnophilia, si existât talis tua affectu ad statuam, erit simplex pollutio. * CURA CASTITATIS 412. I. n4 ______ 407 Initiatio sexualis et educatio voluntatis ad castitatem. Castitas non est quidem quoad excellentiam maxima vir­ tutum ad quas excitandi sunt adolescentes; ideo errant edu­ catores et moderatores spirituales adolescentium qui ad eam’ promovendam nimis vel fere unice attenti videntur. Imo, haec agendi ratio vere nociva est, non solum propter imprudentias quibus exponit critérium huiusmodi, sed etiam propter de­ viationem criterii et inefficaciam educationis circa virtutes et rectam ascesim; etenim educatio sexualis est pars educa­ tionis puritatis, et haec vicissim pars educationis integralis et quidem ita ut solida castitatis educatio non possit consistere nisi intra ambitum educationis totalis. Aliunde verum est exitum laboris cducativi revera ma­ nifestari plerumque in influxu felici vel infelici exercito erga adolescentem, ut passionibus et stimulis iuvenilibus in socie­ tate corrupta et impudica intemeratus resistat. Insuper con­ cedendum est adolescenti bene morato, normali, a taris here­ ditariis immuni, palaestram praecipuam virtutum exercenda­ rum in adolescentia fore sextum mandatum et exigentias cas­ titatis aliasque virtutes regulariter sortem istius secuturas. Ideo, etsi sextum est unum et non praecipuum e decem mandatis observandis, et castitas una et non praestantissima inter virtutes exercendas, negari nequit hoc mandatum et hanc virtutem reclamare specialem curam ex parte educatoris et confessarii, hodie vel maxime, cum ex una parte incentiva passionum carnalium et insidiae paratae innocentiae adeo mul­ tiplicantur in spectaculis, ephemeridibus, sermonibus, pravis exemplis, ex alia vero adeo decreverunt timor Dei virtusque religionis et caritatis, sine quibus nequit observari castitas. Inde non omnino mirandum quod nobis referunt statisticac observationes circa numerum adolescentium vitio carnali cor­ ruptorum \ Iam vero, quod omnibus praescribitur observandum, ut­ cumque difficile existât in se vel arduum evadat cx adiunctis, semper manet moral i ter possibile, nam “Deus impossibilia non iubet” 2. Qui ergo fit ut, si statisticac verae sunt, tot adoles­ centes misere labantur quasi ageretur dc scopulo moralitatis 1 Statisticac in diversis nationibus confectae revelant plurimos adolescentes vitio solitario circa pubertatem vel etiam antea indulgcre, imo etiam relationibus carnalibus cum aliis personis maculari Cf. SCREMiN, L'cducaeione della castitè (Turin 1930) p. 19-42. 1 S.Aucustinüs, De natura ct gratta c.43 n.'50: ML 44,271; cf. D 804, 408 HE SEXTO ET NONO PRAECEPTO insuperabili. Quid vero agere oportebit, ut tantae ruinae oc­ curramus ? Schola naturalistîça impetit in Ecclesiam, quod in hac re ob­ servet occultismum quondam nocivum, per systcmaticum silentium circa castitatem ct vitia contraria, dum ipsi naturalisai! asseclae ex­ tollunt vim educatricem initiationis sexualis, proplerca quod, iuxta eorum placitum, removet mysterium, res exponit in sua realitatc plena et sic avertit adolescentes a morbosa curiositate quae ducit ad pravos habitus, et confirmat eorum voluntatem in adhaesione ad rec­ tum ordinem accurate cognitum cx initiatione sexuali. In hac tendentia naturalisai! eo progressum est alicubi, pro gradu materialism! quo imbuuntur fautores initiationis, ut proponant reve­ lationem omnium mysteriorum vitae, iam ante p.ubertatem, adoles­ centibus ct puellis indiscriminatim, publica et generali explicatione, illustrationibus, imo experimentis ad vivum declarata! Nituntur in rectitudine hominis innata, in candore nativo puerorum pucllaruinque qui, dum commixti assistunt scholis ct ludis, adolescunt in me­ dio ambiente favorabili ut mysteria vitae sexualis, artificialiter confictâ dispareant, ct sic castitas naturaliter observetur. Quae quam sit erronea methodus ipsa experientia cotidiana ostendit ’. Schola catholica nequit huiusmodi directionem admitte­ re, utpote quae oblivioni ct neglectui mandat dogma dc natura lapsa et ad malum inclinata post lapsum, nec reparata a Chris­ to Domino quoad donum integritatis, scd talis relicta in qua “sensus et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ah adolescentia” (Gcn 8,21). Non possumus adeo fidere initiatio­ ni sexuali, ut in ea videamus remedium eficacissimum ad fo­ vendam castitatem iuvenilcm, siquidem agitur de virtute cuius subiectum est voluntas, cuius exercitium non pendet a notitia intellectus, sed a resolutione animi supernaturaliter confortati, ut evidenter ostenditur in perditis viris mulieribusque, qui non solam cognitionem sed etiam experientiam venereorum usque ad satietatem habuerunt, et nihilominus coram ipsis terribilissimis morbis vencreis, passione impellente, non de­ terrentur ct in peccatis perseverant. Ceterum, quis ex adoles1 “Yo cstoy conyencido, por mi experienda de inuchos anos que acaso baya rectificado parte de mis conv cciones antiguas, que la explicaciôn cicntifica de los msterios sexuales al muchacho, es, teôricamente, perjudicial, cuando esti aun en estado de ignorancia”. Subscribo estas palabras de un fraile francos y de magnifico espintu, el P. Verd er: “La higiene cicntifica, api cada a gentes puras provoca en nosotros legitimas inquietudes. En las cosas de moral, el cientif.cismo, lo sabemos por propia experiencia, es casi siempre funesto”. SI, anado yo: es prefcrible correr el albur de una in ciaciôn errônea, que someter al alma del niûo a la amputaciôn dc su inoetneia, con palabras asepticas, pe· dantescas y, por lo comun, poco adecuadas. Y hay, ademâs, que tener en cucnta que cl numéro de ninos y, sobre todo, de ninas que conservai! el candor sexual hasta battante entrada la juventud, aun en la sociedad •actual, tan tachada de corrompida, es mucho mayor de lo que crccn los calaveras de café y, a vcccs, los mismos medxos” (G.MaranôN, Vocation y ética2 [Madrid 1936] p.170.171). CUKA CASTITATIS N 4P 409 centibus baud perditis poterit satis'de bis rebus cognoscere, cui non possit socius perditus nova manifestare? Abunde historia teste, F.'clcda rectam ct prudentem init:ationem tcrtialcm netn r circii ct in decursu temn^rum plus m;nns scrimdum exi^ent’as adiunctorum histricorum adlrbiut mtinnabilem initiatio­ nem*4 S:rrml nunniic agnoscit cnrios'tatrm instmetivam puerorum, periculum inopnnrtunae initiationis imminentis a pravis snei’s, conrfir^nrq vitae h^d’ernac unae »n nhinbus nraosentant offendiculum candori innocenti et rcauirere videntur sp’ritum praemature illustra­ tum. insarn tot adolescentium tortuosam condicionem, qui quoad cas­ titatem misere naufragare solent. Sed lus adnrss's. non potest ignorare: condicionem naturae hPsae ad peccatum inchoatae ct mnxime in re venerea, cui cognitio harum rerum erodit per:ridosa ct fons n^catnnim, non minus nuam ignorantia dituis protracta incautos reddit periculo seductionis obnoxins: educat:nnem mentis, aun Purior fuerit atque a lubricis imag’nation:bus remotior, eo magis alienam conservari ab ormi lasc'via. ennue felicius protrahere rerum sexualium ignorantiam, ipsamqne corporis pubertatem retardare cum bcncfmio tam phvsico quam morali pro pubescente ' : periculum PraebmPerae revnlat'o^s ex parte soc’orum eorriintorum quod noss’t ex’stere in ignorantia, abundanter compensari ner v:m prntectricem Pudicitiae, miae instmetive rengat coram ins’düs s’cut palnabrae oculorum rcagunt coram pulvere’; indnlem cur:ositot;^ sexualis, miae non est sicut scentifica, cui congrua illustratio sat’sfacit ct quietem affert, scd tab’s quae, ultra cognitionem theoricam, quaerit experimentationem praebeam; pi’c^r-Hin c’rea Phaenomena sexualia. nnamvis aliquando possit cu­ riositatem periculosam st’mulare imnrudentemque agendi rationem causare, saepius esse praeservativum innocentiae, si parentes ct edu­ catores suo muneri incumbunt, partesnuc piidnris rnl’d'nres esse ad nmtegcnd”m innocentem rentra ner’cula non hnne definita, nuam no­ titia imnudica ad ipsum liberandum ab insid’is bene nnt;sT; casti­ tatis, deniauc, exercitium pendere a vnlurfate ' sub auxilio gratiae recte agente ideooue praecipuam educatoris curam eo esse apnlicandam. ut timor Dei amnrauc v’rtutis dnniinium passionum, pudor instinctivus circa nuael'bet impud’ca diligenter excolantur in animo adolescentium. Summat'm. exnerienba omnium temporum teste, utpote miae in ipsa natura fundatur, “in educatione morali neque ini­ < Cf. I.'rd^rar'ove delln castih} ρ,*3-°0· Vervfersch, De castitate (Bniias 1017*) 187: A.Chava^se. His*”:rc d^ Γ ivt'ation chrétienne des enfants, dc VenCqvté à n^s jours: Mnîson D;eu 28 Π051) 26·44. Cf ;b;d 45·51. 6 Cf. Vanner. Gu>a del prrhf-^ia s^r^al (Da^e^nna 1033) 183: GwntT. La Pricolwa della rtà evol^Urn HlfilAn 1045) c.9; C.Vaca Evoluciôn fisico-psiquica v cast:dad RevEsd’f 12 fl°^3) 13-23. 4 Ad rem n«dchre Forstfr: “El aima santîfieada por la presmc’a de D»os acquière un hâb’to inconsciente de defensa. semejante al nue los parnados tienen con relaciôn ni polvo de la calle. Esta f»’**rza de la reHjpAn respecto a la vida sexual es tan fundamental e irreemnlazaMe. que es imnos hle. al menos en temperamentos vigorosos. pnardar una v^rdadera contînene:a y mantenerse lejos y veneer grandes tcntac’onps s»n **dncac’ôn y fervor religiosos.” 7 L’b^t praeclari paedagogi Forster lud’chim recolere: “Nec m»n:mum du· biutn mihi existit, quod sensus pudoris alte evolutus longe maiorem protectionem pro iuventute suppon»t quam optima initiatio, maiorem quoouc protectionem contra pravorum sociorum conversationes” (Sexualethik (1900] 201)· Cf. M.Schrller, La pudeur (Paris 1952)· 410 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO tiationem neque instructiones exhibere in se ipsis ullum praesidium, sed e contrario esse graviter perniciosa et nociva, si non coniungantur intime cum constanti quadam disciplina et vigoroso dominio sui ipsius, et imprimis cum recursu ad vires supernaturalcs oratio­ nis et sacramentorum”* *. 413. His praemissis, doctrinam Ecclesiae circa initiationem se­ xualem et educationem adolescentium circa castitatem sic fortasse breviter complecti possumus: a) Mens Ecclesiae circa reverentiam sive pudorosam verecundiam qua tractari debent ea quae pertinent ad castitatem, "non ita accipienda est ut hac super causa perpetuo aequiparetur silentio, utque in impertienda disciplina morum ne so­ brius castusque sermo dc iis unquam fiat”. Utique candor adolescen­ tium quatenus fieri possit conservetur et protrahatur illibatus, tan­ quam optimum praesidium contra excitationem vitae sexualis, quae eo serius expergisccntur in iisdem adiunctis, quo iuvenis castius educabitur, vigilante in ea aetate pudore contra pericula pravorum sociorum efficacius quam mente edocta. “His super rebus adoles­ centes idoneis consiliis instruantur, eisq.ue liceat aperire animum, sine haesitatione quaerere, responsum accipere quod securum, perspi­ cuum. satis explicatum ipsis lumen et fiduciam iniciat” B. b) Sed ubi de iis rebus, omnibus perpensis, reverenti ratione ser­ mo occurret faciendus, adolesccntcmquc aliquem individuatim et gradatim tempestive monere oportebit; adhibendae erunt illae cautio­ nes ct artes Christianis institutoribus non ignoratae, servato discrimi­ ne sexuum ct habita ratione tum dignitatis humanae in universum, tum sexuum, tum circumstantiarum personalium uniuscuiusque ado­ lescentis instituendi ; accommodare oportebit explicationem, simplicem et veracem, ad necessitatem, gradum evolutionis et capacitatem ini­ tiandorum singulorum, ideoque progrediendo a maternitate. phaeno­ menis personalibus, influxu pernicioso amicorum, usque ad paterni­ tatem, pro necessitate uniuscuiusque, praescindendo a quibuslibet ex­ plicationibus superfluis circa anomalias sexuales et morbos venereos, nisi in casu particulari carum descriptio conveniens videatur, a declarationibus technicis et particularitatibus physiologicis quae attentionem morosam ad sexualia adducant10; omnia includendo. quantum fieri possit, in animi pace ct serenitate in ordinatione divinae providentiae, ita ut minimam admirationem excitent, ulteriorem cu­ riositatem impediant fiduciamque plenam pro quaestionibus reliquis sibi conciliando, et praecipuam vim et momentum semper tribuendo recte dispositioni voluntatis creandae ad inclinationes naturales, sen­ sus ct actus normae moralitatis conformandos et supernaturali vitae aptandos; insuper initiatio cum ea moderatione et mensura facien• Pius XII, Allocutio ad patresfamilias c Gallia Romam peregrinantes: AAS 43 (1951) 733; • Pius XII, Allocutio ad docentes ex Ord, FP. Carm. Discalceatorum: Ibid. 736. Cf. Allocutio ad matres: AAS 33 (1941) 455. 10 Cf. etiam gravem querelam Pu XII circa diffusionem litteraturae sexua­ lis, etiam ex parte catholicorum, cum impudenti audacia in descriptione intimitatis coniugalis, ita ut lumites publicationum eroticarum aliquando attingere videatur, cum evidenti exaggeratione elementi sexualis in vita humana, et oblivione rectae ordinationis in cultu castitatis, qui fundari debet non in in­ structione intellectus, sed in educatione voluntatis fulcitae mediis supernatural!· bus (Allocutio ad patresfamilias gallos: AAS 43 [1951] 732-733. Cf. etiam Monitum S.Officii: AAS 44 (1952) 546. CURA CASTIT? 411 da est, quae non exaggeret momentum sexualitatis in vita humana. c) Ex adverso reprobat aliam educandi rationem, quae sexualis f>utide dicitur, qua naturalismus matcrialisticus, nativam hominis fra­ gilitatem oblitus, et legem illam membris nostris insitam praeteriens, quasi mentis legi non repugnaret, perperam sentit “posse se. per ar­ tes mere naturales ct quovis amoto religionis pietatisque praesidio, adolescentibus a voluptate ct luxuria praecavere, scilicet hos omnes, nullo sexus discrimine, vel publice, lubricis initiando instruendoque doctrinis, imo, quod, peius est, mature occasionibus ubicicndo, ut eorum animus ciusmodi rebus, quemadmodum ipsi aiunt, assuetus, quasi ad pubertatis pericula obdurescat" (D 2214); quin possint ullo modo probari “quae ad novi methodi propugnationem, postremis hisce praesertim temporibus, etiam a nonnullis catholicis auctoribus, scrip­ ta sunt et in lucem edita" (D 2251). d) Intime persuasa Ecclesia “castitatem universe accep­ tam, conjugalem quoque, sine Dei gratiae auxilio constanter servari non posse”, eiusque exercitium rem potissimum esse voluntatis in virtute fundatae, praecipuam attentionem con­ vertit ad curandam imprimis “plenam, firmam nunquam in­ termissam inventae utriusque sexus religiosam institutionem ; excitandam in ea angelicae virtutis aestimationem, desiderium, amorem; eique summopere inculcandum, ut instet orationi, sacramentis paenitentiae ct SSmae.Eucharistiae sit assidua. Beatam Virginem, sanctae puritatis matrem, filiali devotione prosequatur, eiusque protectioni se totam committat”, perso­ nalem Christi amorem et mortificationis Christianae praxim excolat. His autem omnibus accedat oportet fidelis iuvenum cooperatio per assiduam sensuum custodiam et phantasiae mentisque disciplinam, in removendis imaginibus ideisque mi­ nus pudicis, insuper sedulo devitando “periculosas lectiones, obscena spectacula, improbam conversationem et quaslibet peccandi occasiones” (D 2251). e) His mediis supcrnaturalibus alia addere naturalia non dedignatur Ecclesia, ct relativam utilitatem et convenientiam agnoscit educationis physicae, in qua sanae defatigationi et resistentiae corporali consulatur per ludos, gymnasiam, excur­ siones ct huiusmodi ; somno concedatur tempus sufficiens, sed non nimium quod superficiali sopori faveat, profunditatem auferens; nutritio procuretur non nimis conquisita, dulciariis condita, potu excitante sociata ; mollia in sedendo et accum­ bendo vitentur ; proprium et alienum corpus reverenter trac­ tetur, ut templum Spiritus Sancti, cuius etiam materiali mun­ ditiei naturaliter, sed modeste et non morose, attendendum Summatim, igitur, “nec naturalis ignorantia per se destruenda est, nec artiticians procuranda est. Rerum sexualium explicaiiunem probamus, non eam quae auget sed quae minuit sollicitudinem de his , ** rebus' uiuaus autem uatiuidi minationem, sive a genitoribus, sive his deficientibus a directore spirituali erga pueros, sive ab educa­ toribus m collegiis, sil non publicus sed privatus, nuii cullechviis sed singularis, non tutus simul sed graduahs, brevis et simplex, vitato quovis sollemni apparatu et mysterio, adhibendo expressiones castas et cuiusque indoli et capacitati accommodatas, quae phantasiam non percellant nec ullam curiositatem excitent. Nec expos.lio sit mere na­ turalis, sed insistendo ordinationi divinae, sine exaltatione neque de­ pressione vitae coniugalis ‘", extollendo sanctitatem et nobilitatem co­ operationis a parentibus praesutae divino cons.ho propagandi gene­ ns humani, attrahendo attentionem ad creationem animae, ut ima­ ginatio non nimis haereat considerationi mater.ac, memorando cor­ poris sanctitatem iuxta doctrinam pau linam, praecise m ordine ad castitatem colendam (cf. 1 Cor 6,13-19), illustrationes non adhibendo msi forte cx regno vcgetali cum parsimonia. 414. II. Possibilitas castitatis, adversus quam non­ nulli necessitatem physiologicam irresistibilem invocaverunt, sive a priori sive a posteriori certissime agnoscenda est. A priori, quidem, quia, ut universim tradit Concilium tridentinum ex S.Augustmo, “Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet et facere quod possis, ct petere quod non possis, et adiuval ut possis (D 804), simul memorans relativam facilitatem servilu divini, cuius mandata gravia non sunt (1 lo 5,3) cuius lugum suave est et onus leve (Alt il,3U). Ideo, non soitim coniugatus, cuius continentia saepe difficilior redditur quam continentia in caelibatu, sed etiam cadets, potest suam quisque propriam castitatem fideliter observare, modo id faciat quod in se est, ut infra declaratur. Blasphemiam redolet assertum iuxta quod nequit cohiberi inst.netus sexualis quando in plena pubertate expanditur ct erumpit, cum tamen adhuc non possit normalem satisfactionem in vita comugali habere; sic enim Deus accusatur de mandato impletu impossib.lv, nam mandatum certe tenet, A posteriori autem, tum ex vita caehbalaria in perfecta castitate fideliter acia tot sacerdotum Ecclesiae catholicae latinae et ingentis numeri religiosorum ulrnisque sexus qui maxima ex parte, non ob­ stantibus exceptionibus quas ultro agnoscimus et vitari nequeunt inter homines fragiles, alacriter retinent inviolatam fidelitatem oblationis quam sui corporis Deo fecerunt, ne d.visi essent inter curas fam.hae et cultus divini, tum ex testimonio medicorum, qui in exercitio pro­ fessionis multa noverunt ex quibus deciarare possunt castitatem cor11 Vermeersch, Dc castitate (Brujas 1919) 191. 12 Ad rem Fius XII alioquens ad docentes Carmelitas, cf. n.309 nota 17. In alia allocutione: AAS 44 (1952) 824 severam hanc admonitionem expressi: "Aujourd hui Xous vouions umqueineut Nous adresser a ceux qu , prêtres ou laïcs, prcd.cateui s, orateuis ou écrivains, n'ont plus un mot d’approbation ou de louange pour la virg.mté vouée au Christ; qui depuis des annees malgrc les avertissements de Γhgl.se et à l'encontre de sa pensée, accordent au ma­ riage une preference de principe sur la virg.mté; ... qu’ils prennent conscience dc leur responsabilité devant Dieu et devant l’Eghse." » CURA CASTITATIS. N 413-415 413 poris exerceri, et quidem cum relativa facilitate, ab his qui puritalem mentis et cordis pudice custodiunt. Pius XI1, “conscius iuris et obligationis quae Sedi Apostolicae incumbunt interveniendi in quaestionibus moralibus” declaravit edu­ catoribus et ipsi inventuti, “mandatum divinum puritatis corporis ct animae valet sine diminutions etiam pro hodierna inventutc. Etiam ea habet moralem obligationem, et cum auxilio gratiae, possibilita­ tem remanendi puram. Reicimus, igitur, ut erroneam affirmationem eorum qui considerant inevitabiles lapsus in pubertate” eosque ha­ bent ut non graves, quia passiones tollant libertatem “. Certe eius exercitium requirit ut singuli id faciant quod in se est, imprimis ut ad Deum recurrant intime persuasi quod aliter non possunt esse continentes nisi Deus det (Sap 8,21) ct “castitatem uni­ verse acceptam, coniugalcm quoque, sine Dei gratiae auxilio con­ stanter servari non posse; idque caeleste adiutorium multo magis ne­ cessarium esse, cum de castimonia agitur usque ad extremum vitae halitum retinenda; ct hanc ob causam cum qui filialem integritatem Deo devovit, precibus et paenitentiac studio, quamadmodum lacob cum Angelo colluctari debere, ut se supernum victorem efficiat” Cui adiutorio supernatural! accedat oportet conveniens disciplina sensuum externorum e/ potentiarum internarum, aliorumquc facto­ rum sive ordinis physici sive moralis, quae in secretiones hormona­ les et in tendentiam sexualem excitandam influere solent (dispos.lio animi depressi, praeoccupationibus agitati, labore exhausti, imagina­ tionibus pravisque moribus turbati; temperies, alimenta, potus, etc.) “. Hoc si fiat, castitatis exercitium, superatis firmiter per breve tem­ pus impulsibus sexualibus, fit relative facilis; st autem non fiat, si castitas corporis exerceatur sine castimonia sensuum, neque est faci­ lis, neque lelici exitu coronatur, neque sine defatigatione et damno systematis nervei exercetur 415. In particulari stimuli seu incitamenta naturalis pro­ pensionis ad activitatem sexualem, quae castitatem in pcricua AAS 44 (1952) 275. Apprime Df.BermEjillo in notis ad Morat incdica tr. tos sacramentos3 Exccni.D.A.MuNOYERRO (Madrid 1951) 346-347: “Es fun­ damental para una buena conducta, y posteriormente para su fâcil mantenimiento, no tan solo rcchazar las tendencias, s.no dominarlas totalmente. Man * tener la castidad dei cuerpo, sin practicar la castidad de los sentidos de mâs amplia capacidad captante—vista y oido—, cs cosa incompleta y seguramente fâcil al fracaso. Quercr castidad de cuerpo y haber imaginaciôn Injuriante, es torpeza de conducta y vision estrecha e incompleta del problema. "El cncauzamiento de energias hacia un ideal noble", como bien dice el autor de este libro cncierra toda una formula, que en su anâlisis aparece mtegrada por dos componentes: el primero, ideal noble o inotivaciôn; el sepindo, cncauzamiento de energias, voliciôn firme y consecuente, una vez mot.vada. Pero nunca hay que olvidar lo indicado antes; debe llegarse, como en tantas otras cucstiones, a la verdadera unidad de intcnciôn, sin divisiones ni polivalencias con pureza integra! y precavida; en otra forma mâs frecuente, pero mâs imperfecta y claudicante, de querer y no poder, como afirma la filosofia matcrialista, la castidad es muy dified, y del rechazannento y no desplazamiento total dc los deseos y tendencias, si brotan procesos psiconeurôticos, jiempre que la fôrmula constitucional de cada organismo disponga hacia la neurosis." “ Pius XII, Allocutio ad docentes Carmelitas : AAS 43 (1951) 736-737. u Cf. L.Alonso Muxoyxrro, Moral medica en los sacrantcntos s (Madrid 1951) n.96. “ Recolatur testimonium Dris.Bermcjillo, supra nota 13 citati; cf. A.Münotuio, l.c. DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO lum coniciunt et moderari oportet, alia directe influunt in ipsum • · corpus, alia in sensus, alia in animam. Nimirum: a) In corpus influunt, ad inflammandam concupiscentiam apta, tum gula in genere quae a SS.Patribus habita est ut genitrix luxu­ riae, castitatis carnifex et libidinis seminarium17; tum constans quorundam pharmacorum (drogas) usus ; potus alcoholici, caffeum. chocolate ; quidam cibi excitantes, praesertim si calidi sunt et bene conditi ; potiones medicales ad appetitum generativum excitandum praeparatae; calor nimius, praesertim ex lecto suavi, vestibus sericis, maxime si genitalibus et cruribus nimis haereant; defectus hygienis convenientis, ex quo genitalia irritentur, etc. b) In sensus influunt, educatio mollis, fastus, otiositas, quae ad desidiam ducit, mala aliorum exempla; tactus, quos saepe infantes addiscunt a famula vel nutrice eos quietante per contrectationem ge­ nitalium; nonnunquam equitatio, usus bisrotarum vel rhedae automovilis, praesertim pro feminis, etc. Sunt etiam dispositiones orga­ nismi particulariter influentes, eacque sive generales, ut complexio sanguinea vel nervea, sive particulares, ut affectio pulmonaris, hys­ teria, etc. c) In animam influunt, amor sensualis et vanus, nedum illicitus, in sola sympathia organica fundatus, lectionibus, spectaculis, choreis, consortio alterius sexus nutritus, utcumque amore platonico conti­ neri dicatur, et, a fortiori, si in flirts incidat consilium quoque im­ piorum medicorum, qui pollutionem vel fornicationem identidem exer­ cendam commendant ad sedationem tensionis vencreae. 416. III. Media ad fovendam castitatem. Ad castita­ tem protegendam et ad stimulos concupiscentiae oppugnandos, remedia proponuntur hygienica seu naturalia, psychologica, moralia, religiosa18. a) Ad media naturalia pertinet, inter alia, usus cibi et potus sobrius, carnibus, crustaceis, dulciariis, alcoholo, caffe, aliisque nimis nutritivis vel excitativis elementis non abundans, lectus durus, calo’ conveniens sed non nimius, cubitus potius lateralis quam supinus in quo nervi genitales facilius excitantur; partitio temporis ita ordinata, ut somno non nimis concedatur et lecto non plus temporis quam quod impenditur in dormiendo, praesertim mane ; labor corporalis et intel· lectualis intensus; mundities corporis, et in concreto genitalium (glan­ dis et respective vaginae), ne prae sordibus pellis excitetur et tactibus impudicis det occasionem ; exercitium sportisticum quo corpus exer­ ceatur usque ad defatigationem et imaginatio liberetur a vanis phan­ tasiis. pharmaca ex lupulino, bromuruni potasii, camphora, etc., quae opportune adhibentur contra frequentes, vehementes et anormales excitationes ”. b) Ad media psychologica spectant mentis distractio ab sphaera 17 Cf. S.Hieronymus apud Eschbach, Disputationes physiologico-theologicu1 (Roma) disp.5 c.3 a.l, ubi multa alia congeruntur testimonia p.38-41. 11 Cf. Payot, L'éducation dc la volonté p.2.· c.l et 2 (Paris); J.Lindwossîi. El poder dc la voluntad * (Bilbao 1950); Evmieu, El gobierno dc d mû *· (Barcelona 1937). ’· Cf. Antonelli, Medicina pastoralis (Roma 1932) 11,176-226. CURA CASTITATIS N-115-417 415 sexuali et ad alias cogitationes honestas applicatio; fuga occasionum tristitiae, solitudinis, vitae imaginativae, mollis, commodae, sensualis; sensuum mortificatio in moderata subtractione cibi, somnii, etc,; cas­ tigatio corporis discreta, ct ad duriora applicatio; mentis prudens se­ renitas, quae bene discernat inter cognitionem harum rerum et atten­ tionem morosam ad eas, quin angustia morbida afficiatur et agitetur coram repraesentatione rerum ad divinam ordinationem pertinentium, imo quae capax sit semel pacifice considerandi inanitatem repraesen­ tationum quibus turbatur, ut in posterum possit eas sapienter de­ spicere. c) Ad media moralia referuntur: a) remote, reverentia erga cor­ bis proprium et alienum, quod est pars compositi humani. Deo sub­ tecti, et cum anima in templum inhabitantis Spiritus Sancti per gra­ tiam, et in membrum Corporis Christi mystici elevatum; procuratio animi non egocentrismo sed generositate insigniti, sinceri, aperti et üducialis erga parentes ct moderatores; cultus modestiae et pudici­ tiae, humilitatis, pietatis sincerae et operosae; horror coram luxuria et amor puritatis; devotio erga S.Angelum custodem, Ssmam.Vir­ ginem Mariam, Christum Dominum, frequens communio ct immediata confessio post eventuales lapsus; β) proxime vero, fuga occasionum (lectionis frivolae, spectaculorum, colloquiorum, chorearum, genera­ liter familiaritatis ct consortii cum altero sexu); quibus accedat fre­ runs renovatio propositorum et immediata resistentia passionibus oborientibus. Quae spectant ad sic dictam educationem seu initia­ tionem sexualem, separatim tractata sunt. d) Ad media religiosa pertinent plura ex iis quae diversis locis indicata sunt, signanter mortificatio sensuum, pacnitentia corporalis, oratio, amor personalis erga B.Virginem ct Dominum lesum Chris­ tum, frequens sacramentorum praxis. quibus periculum latere potest pro castitate, triplicis speciei distinguuntur: a) 'Spirituales, in dotibus intellectualibus, moralibus, supernaturalibus fundatae, quae sdent esse tranquillae, placidae, sine zelotypia nec invidia in alios qui simul participant dc consuetudine amici, sine appetentia speciali demonstrationum corporalium, osculorum, amplexuum etc. Hae pe­ riculum immediatum contra castitatem creant nullum, sed in affec­ tum sensibilem plerumque transeunt:o. b) Sensibiles, fundatae praesertim in qualitatibus sensibilibus, saepe pure corporalibus, quae amicos alliciunt ad mutuam quandam traditionem, exclusis aliis competitoribus in possessione reciproca, tt adhibitis frequentibus manifestationibus affectuum sensibilium et sensualium, qui animum inquietum reddunt ct paulatim ad maiorem sensualitatem alliciunt. Hae periculum castitati creant magnum, in quantum appetitum sensitivum exercent, et paulatim trahunt etiam ad sphaeram sexualem in particulari, unde mutationem physiologicam in ipsis organis genitalibus frequenter inducunt. Igitur, si colloquia inter huiusmodi amicos protrahuntur cum frequenti commotione, si familiaritates adhibentur morosae in osculis, amplexibus, etc., Judi­ candae sunt ut graviter peccaminosae, ideoque omnino abrumpendae nisi forte inter personas diversi sexus in ordine ad futurum matri417. IV. Amicitiae particulares, in * Cf. J.de Guidert, Les amitiés dans la vie religieuse: Grcg 22 (1941) 171190. DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO monium, applicatis debitis cautelis, parce retineri vel potius ex parte alterutrius non abrumpi possint. c) Sexuales, fundantur in quaitatibus typice sexualbus. adeo ut in nersnna amica potissimum attendatur ad sexum et ad formas speciales. Hac sent Per sunt pcccaminosac, nisi foveantur inter coniugcs. vel cum debitis cautelis et cavendo ab effectibus vcncreis inter nupturientes, ut maxime inductivae peccatorum tam internorum quam externorum contra castitatem. 418. V. Relationes nupturientium: Amicitiae et familiaritate» inter iuvenes utriusque sexus semper aliquod periculum continent contra castitatem; quia cx affectu spirituali quem solum fortasse habeant initio, cito transeunt ad sensibilem, et inde degenerant in sensualem, a quo sexualis non iam longe abest. Quare huiusmodi familiaritates, nisi in ord'ne ad explorandum eventuale matrimonium, omnino interdicendae sunt iuvenibus; et si quidem sympathia cor­ porali sint fundatae et per flirts manifestentur, transcendunt sim­ plicem amteitiam et affectum imitantur quo coniuges se ad invicem amant, adeoque qui tali familiaritate ligantur tractari possunt “ut constituti in proxima et voluntaria occasione gravis peccati, nisi ex imposita moderatione vel adhibitis cautelis, eius vehementia mi­ nuatur” Licita quidem est honesta conversatio inter duos iuvenes diversi sexus. reciprocam cognitionem in ordine ad eventuate matrimoniis intendentes; sed in hac re sequentia prae oculis habenda sunt: a) Quoniam conversatio huiusmodi est periculis plena, non licet levi­ ter eam instaurare, quasi ad tempus adolescendae gratius terendum, cum mera possibilitate in veris mot’vis non fundata ineundi nuptias opportuno tempore; imo. etiam cum haec snes affulget, manifestati quidem reciproca intentionis licita est sed praematura conversa!:·: frequens omnino interdicitur, tanquam occasio plus minus remota peccati, quae in dies proximior evaderet. b) Relationes nupturientium propriae unice iust'fieantur, cum sint aliqua occasio peccandi, proofs necessitatem capiendi muttiam experientiam circa indolem, condicionem personarum, idearum, sen­ sus familiaris et religiosi, etc., non diutius protrahendae quam quod haec necessitas reclamet, idcoquc spatio aliquorum mensium aut unius alteriusve ad summum anni, pro frequentia conventuum, con­ cludendae sunt. c) In his cautelae eae adhibendae sunt, quae impediant quomi­ nus amor castus et affectus sensibilis, omnino leg’timus et expe­ riendus ad felicitatem matrimonii futuri, non defeneret in sensua­ lem et venereum, ideoque per se interdicendae sunt nupturientibus quaelibet significationes amoris et affectus quae non contineantur intra morem patrium personarum famibar'iim, ut contrectatio ma­ nuum. vel honestum osculum in fronte vel ad gennas, non morosra nec sensualem. d) Delectatio sensibilis ex istis significationibus proveniens est quidem honesta in se, utpote quae sequitur naturam operationis or­ dini recto conformis, sed periculum habet ne incidat in venernt, 21 Vermeersch. IV,127. Cf. La.nza-Palazzini, Dc cujtitvtc ft luxum «t:.' ç» 1 cura castitatis n.417-418 417 ideoque plane adhortandi sunt nupturientes ne expresse et deliberate eam quaerant in manifestationibus amoris. Profecto nupturientibus castitas perfecta eadem omnino regula et lege imponitur quae viget pro ceteris matrimonio solutis, idcoquc quamlibet etiam levissimam delectationem venercam deliberatam sub gravi vetitam habent, et cuilibet motui carnali omnino resistere et po­ sitive renuntiare tenentur Nihil aliud differt eorum condicio respec­ tu aliorum qu· ad castitatem perfectam obligantur, nisi quod habent motivum proporfiona-um ad permittendos illos motus carnales ct venereas delectationes quas, non, obstantibus cautelis, inviti patiantur in mutuis colloquiis et manifestationibus honestis naturalis affectus sen­ sibilis, dum mutuam notitiam capiunt in ordine ad nuptias. Unde oscula nimis protracta vel in ore, amplexus intimi, relaxato affectu, tactus impudici et alia huiusmodi, nupturientibus prohibita sunt, et quidem plerumque sub gravi propter periculum non justificatum af­ fectus et delectationis venereae; et quidem ita prohibita, ut licet fa­ cilius quam alii soluti in causa permittere possint in ordine physico delectationem veneream, propter necessitatem praeparandi futurum matrimonium, sub ratione affectus sensibilis quem ad invicem ex­ periuntur, maiorem cautelam inter se quam circa alias personas minus amatas habere debeant. Applicationes: 1. Cum sponsi ad excessus in manifestationi­ bus amoris valde propensi sint: ne relationes ineant praemature; et, cum opportuno tempore eas incipiunt, serio animo moveantur explo­ randi divina consilia circa ipsos; temperate ct parce colloquia mis­ ceant, manifestationes tenerioris affectus cohibeant, neque in mutuis demonstrationibus affectus patrium morem proborum Christianorum excedant. Laudabilissime quaelibet oscula ct amplexus sibi interdicent usque ad ipsas nuptias, ct saltem abstinebunt ab illis sive osculis in * labiis sive amplexibus amorosis. quae non legitimantur ex ulla vera necessitate vel convenientia in adiunctis ordinariis, et utpote incentiva veneris sub peccato eis sunt vetita. 2. Sponsa in particulari, ab initio sibi statuat nihil petere vel praestare quod coram parentibus petere vel praestare non posset; nihil aperte impudicum vel illicitum tolerare nullisque decipi pro­ testationibus sponsi quod rectam intentionem habeat, nihil malum ex­ periatur vel intendat, notitiam maiorem de sponsae condicione ca­ pere velit. Sciat suam debilitatem posse praeparare futuram infeli­ citatem coniugii, cum propterea minus aestimabitur a viro, et ipsa zelotypiis facile agitabitur in futuro. Nec decipiatur in iudicandis manifestationibus amorosis sponsi propria experientia; nam generatim ubi ipsa remanet in affectu sensibili, sponsus transit ad exci­ tationem venercam. 3. Sponsus christianus meminerit matrem castam, quam vult pro filiis suis, saepissime pendere ab eius agendi ratione, durantibus relationibus sponsalitiis, idcoquc sibi statuat sponsam sicut sororem venerari et protegere, ac cum ea paciscat de tempestiva admonitione reciproca cum affectus alterutrius tenerior evadet in conversatione, ct de repellendo quocumque actu minus pudico, non obstante qua­ libet protestatione rectae intentionis vel etiam convenientiae sub qua larvari velit aestus passionis. THEOL MOB 2 14 < - · · < kvu» Η - ■· 418 DE SEXTO EX ΝΟΝΟ PRAECEPTO 419. In praxi pastorali dirigendi nupturientes, confcssarius pro­ curet eos, quatenus possibile sit, arcere a manifestationibus amorosis sicut dictum est; ad eos protegendos contra pericula, commendet frequentem communionem et confessionem; si nuptiae diutius dif­ ferendae sint, hortetur ut visitationes et colloquia raricra tantum habeantur, quia secus non solum fiunt occasio peccati, sed etiam nocent mutuae cognitioni, sive obscurante passione veram personali­ tatem alterius, sive fastidiente conversatione cum nulla adhuc nego­ tia communia gerenda habeantur. Sponsam in particulari moneat de fortitudine et pudicitia ma­ nifestanda primis colloquiis, a quibus multum pendet pro tempore futuro, et semper atque sponsus audacior erga se evadere intendat; instruat eam circa responsabilitatem quam habere potest in peccatis sponsi, si sc nimis amorosam exhibeat, etsi ipsa nihil venereum exin­ de experiatur; indoles enim sponsi non ad sensibilia, ut sua, sed ad sensualia et venerea est inclinata. Sponsum hortetur, ut sponsam, accipiat tanquam custos qui vult protegere castitatem matris suorum filiorum, et simul cum ea attra­ here benedictionem divinam super futuram familiam; commendet etiam pactum ineundum dc absoluta oppositione adhibenda ab alter­ utro contra quamlibet debilitatem vel audaciam alterius, non ob­ stantibus quibuslibet praetextibus quibus passio illam iustificare velit, sicut dictum est. Si nupturientes ddhibent oscula, amplexus ct alias hoc genus manifestationes amorosas: sponsam omnino persuadeat ut in his partem activam nullam habeat, quatenus licri possit ; passivam in ea facilius excusabit a formali peccato cooperationis, quamvis suspicio sit de mala intentione et passione sponsi, modo ipsa non habeat pe­ riculum consentiendi ct aliunde manifestationes specie honestas ca­ vere non possit ; sponsum qui ea admittat ab sponsa, omnino suadebit ut impediat, sive propter proprium periculum excitationis ct consen­ sus, sive propter scandalum. Si labantur in peccata rariora, urgendi quidem sunt ut remedia applicent, sed absolutionis non apparent indigni ; si peccata frequentiora evadunt, monendi sunt de obligatione sive commercium interea interrumpendi cum matrimonium non proxime instat, sive rarius saltem exercendi, adhibitis necessariis cautelis; quodsi peccata frequentiora et nuptiae proxime sint, tractandi erunt tanquam in neces­ saria occasione versantes, ideoque sedulo quidem urgenda media quibus peccati periculum serio arceatur, sed abruptio conversationis non impedienda3. 420. VI. Nocivitas castitatis perfectae sive pro men­ te sive pro corpore, quae olim a medicis non raro prote­ rebatur, et adhuc ab impiis et ignorantibus quibusdam practice sustinetur, cum pollutionem vel fornicationem iden­ tidem juvenibus exercendam putide commendant, est fig■ Cf. ViruF.Mxscn, De castitate (Roma 1919) 290-299. CI RA CASTITATIS. N 419-; 419 mentum quod nemo iam bene informatus serio et sincere in medium proferre potest 23. Profecto, semen superfluum, cuius praesentia in organismo pro­ cliviorem interdum reddit naturam ad activitatem venercam exer­ cendam secundum divinam ordinationem ex parte naturaliter elimi­ natur in pollutionibus spontaneis nocturnis absque ulla nervorum violentatione, cx parte reabsorbetur ab organismo, quod sic robora­ tur ct magis vigorosum redditur sive in ordine somatico sive in psy­ chico, id quod experientia plurium millium religiosorum ct sacer­ dotum optime de scientiis et artibus in perfecta castitate meritorum satis superque demonstrat Nec timenda est atrophia organorum propter non usum; neque enim desinunt secernere semen, neque unquam suam functionem hor­ monalem beneficam amittunt, ut experientia iterum ad evidentiam demonstrat. Ex adverso continentiae ct castitatis pcrfcctac extra matrimonium momentum maximum ad bonum societatis humanae ex eo ducet, quod confert ad promovendum bonum individuale, familiare, so­ ciale. a) Individuum, ut totam vitam suam rcctc ordinare possit, de­ bet domare passiones, inter quas maxime tyrannica est passio vene­ rea, quae mentem cxcaccat et totam animam invadit atque absorbet, impediendo diligentem ct serenam applicationem facultatum supe­ riorum ad sua obiccta. Hinc, quia “animalis homo non percipit ea quae sunt spiribus Dei” (I Cor 2,14) proveniunt in monte caecitas, inconsideratio valorum suprasensibilium, inconstantia ad nutum lu­ xuriantis corporis; in voluntate, amor sui quatenus delectationibus concupiscentiae indulget, ct paulatim a Deo prohibente luxuriam alie­ natur, cui consequitur affectus ad terrena ct carnalia cum praeter­ missione et despectu supernorum. b) Familia sine castitate caret pace et concordia; nam iuvenes, etiam corrupti, cum transeunt ad nuptias, volunt sibi sponsam vir­ ginem, ct puellae sponsum qui animalitatem sciat moderari ; qui nisi tales se invicem inveniant, non raro a prima die nuptiarum incipiunt germina reciprocae diffidentiae seminare, quae ad odium ct fortas­ se ad divortium deducent; saepe iuvenis incontinens lue venerea afficitur, eaque contaminat uxorem, quae filios deinde habet simi­ liter infectos, cum conversione amoris in odium, laetitiae in taedium, 3 Cf. plura testimonia medicorum ct academiarum medicinae v.gr. apud A.Scremin, La purità non e dannosa alla salute. Testimoniansa dei medici; Id., La continenca scssicale giovanile e Îiçicne (Turin 1944); I.DK San RomAn, iContinencia? jSensualismoΛ c.7-10 (San Sebastien); A.L.Esquikk, La conti­ nence est-elle nuisible T (Burdeos 1911). Audiatur v.gr. G.MaraSôn: “Téngase en cucnta que esta misiôn iniciadora no siempre consiste en enseûar cosas al nifio, sino, a veccs, en desenscûarlas. Un cjemplo muy claro—y muy grave, por la cxtensiôn de esta desdicha—es la necesidad de dccir n los jôvenes, y de que scan los médicos y no los curas los que se lo digan, que la castidad no solo no es perjudicial a la salud, sino ahorro de la vitalidad futura; y que 1* condiciôn de hombre no se midc por cl garbo con que se ejecuta el acto sexual. Por el contrario, si hay una virtud especlfica de esa condiciôn de hombre, es la virtud dc la renunciaciôn” (G.Maranôn, Kocaciôn y êtica1 [Madrid 1936] p.173). 31 Cf. Fanfani, 111,253; W.Umbrich, Die Jungfrâulichkeit im Lichte der Biologie und Median: Anima 7 (1952) 227-235. 420 DE SEXTO ET NONO PRAECEPTO pacis in mutuas imprecationes propter infelicitatem domesticam in­ sanabilem. Si insuper amores adulterini misceantur aliaeve turpitu­ dines inter ipsos coniuges sanctitatem vitae matrimonialis maculent, uxori castae et timoratae martyrium occultum praeparatur, et ma­ ritale consortium in hostile discidium convertitur. His si accedat in­ temperantia filiorum, quos parentes non voluerunt caste generare et caste educare, intima gaudia familiaria definitive evanescunt. c) Societas quae prosperitatem habet a propagatione sobolis humanae copiosae, sanae ct bene educatae, ex libidinis immoderantia patitur cives corpore debiles, taris hereditariis gravatos, animo cor­ ruptos. 421. In praxi pastorali confessarius ad curandam castitatem paenitentis caute et sobrie procedat, illud prae oculis habens quod est commune doctorum monitum: “hac in rc melius esse deficere quam rum ruinae periculo excedere”. Itaque, iuxta instructionem S.Officii anno 1943 datam“, haec praesertim attendat: “Si paenitens sponte, seu prae inscitia seu prae scrupulis seu tandem prae malitia, in explicandis luxuriae peccatis vel tentationibus modum excedat aut pudicitiam verbis offendat, id confessarius prudenter, at prompte ac fortiter, cohibere ne omittat”. Sic practicam lectionem pudoris dabit. “Interrogando, cautissime semper procedat, propositis prius ge­ neralioribus quaestionibus, ac postea, si casus ferat, magis definitis interrogationibus. Hae tamen sint breves, discretae, honestae, devi­ tatis prorsus locutionibus quae phantasiam vel sensum moveant, aut pias aures offendant.” “Omni vigilantia praecavere debet ne pietatis fuco affectus hu­ mani sui ipsius vel paemtentium animo paulatim irrepant atque fo­ veantur; sed omni ope continenter eniti debet ut quidquid pro sacro munere agit, secundum Deum agat instinctu ductuque fidei." Sic, igitur, minus confidat influxui suorum verborum apud paenitentem per aliquam explicationem psychologicam vel physiologi­ cam phaenomenorum paenitenti datam ; potius supernaturalia remedia sobrie indicet et in cis insistat, breviter expediens responsum direc­ tum ad ea quae paenitens accuset vel quaerat vel proponat “. 23 Eam affert ArrBCUI-Zai.ba, Compendio de tcoloyia moral3 apéndice V (Bil­ bao 1951). » Cf. Farfari, 111,255-257. TRACTATUS VI De septimo et decimo mandato “Non furtum facies”. “Non concupisces domum proximi tui” (Ex 20,15.17). 422. Homo ad ordinem supernaturalem elevatus et ad divi­ nam gloriam destinatus, aptissimis medi s a Deo provisus est, quorum usu finem suum modo excelsae dignitati personae humanae con­ gruenti obtinere possit. Inter haec media, ratione non quidem nobilitatis sed necessita­ tis, haud infimum locum occupant bona materialia externa seu for­ tunae, quibus homo indiget ad vitam sustentandam eandemque conunienter evolvendam in ordine tum physico et intellectuali, tum morali et religioso. Ideo habent homines ius seu facultatem iis rebus utendi secun­ dum ordinem a Creatore statutum, cui corrcspondet in aliis correlativa obligatio tale ius n verendi et non violandi. Rectus autem ordo exigit, ut omnis homo fruatur bonis externis in ea quantitate quae requiritur ad vitam sustentandam et evolvendam, utque eis utatur tanquam instrumentis ad finem ultimum obtinendum. In eis vero bonis acquirendis et fruendis protegitur divina lege in septimo ct decimo mandato promulgata, quae, ut negativa, prohibet explicite omne furtum et omne desiderium rerum proximi, implicite vero omnem actum quo ius proximi in bona fortunae violetur; ut affir­ mativa, praecipit reddere proximo ius quod ei competit in huiusmodi bona externa. Obiectum, igitur, horum praeceptorum idem est ex parte ac obiec­ tum virtutis iustitiae maxime commutativae. Age vero, de obligationibus iustitiae circa bona externa, seu de septimo et decimo mandato tractaturi, rem aggredimur specialis ct summae necessitatis, difficultatis, momenti. Neccssiatis, quidem, quia quaestio est dc virtute cardinali inter morales principaliori, ad quam spectat ordinare mores ac iura pri­ vatorum, societatis gentium omnium inter se; a qua proinde pen­ det magna ex parte recta institutio moralis et socialis hominum; quae insuper, cum suis partibus potentialibus, etiam quintum ct oc­ tavum afficit immediate mandatum, imo, aliquo modo totum re­ spicit decalogum, ut bene notat S.Thomas (2-2 q.122 a.l). Difficultatis, tum propter indolem officiorum ct iurium quae aegre saepe definiuntur, praesertim cum inter se pugnare videntur, 422 DE S E DT I MO ET DECIMO MANDATO tum propter quaestiones maxime arduas et nostris temporibus valde complicatas, pro maxime variis factis iuridicis quae inter homines habentur. Momenti, nam aliae virtutes morales ipsum et solum subiectum agens afficiunt, iustitia vero voluntatem et eius operationes ordinat ad alios; ct quidem circa bona externa tam negative, prohibendo omnem actum internum vel externum quo proximus in bonis laeda­ tur, quam positive, praecipiens ut cuique ius suum tribuatur. Unde nihil mirum si S.Scriptura et Traditio plurimis locis, theologi quoc|uc in amplissimis tractatibus de iustitia et iure, nccnon et ipsa ra­ tio ostendunt momentum huius tractatus iustitiae, sine qua nec bono privato familiari providere posset, ac vita oeconomica ct socialis redderetur impossibilis. Ordo dicendi is erit, ut in parte priore agamus de iustitia et ture tn genere. in altera de negotiis iuridicis, nominatim de iure hereditario et de contractibus; in tertia, denique, dc iniustitia eiusque reparatione. bibliographia generalis a) Auctores de re morali S.Thomas, 2-2 q.57-79.122. S.Alfonsus, 1.3 n.486-961. Banez, D., De ture ct iustitia decisiones (Salamanca 1594). Vitoria. F., In 2-2 q.57-66 III (Salamanca 1934). Soto, D., De iustitia et iure (Salamanca 1556). Molina, L., De iustitia et iure (Maguncia 1603). ' Dicastillo, lode, De iustitia et ture cclertsque virtutibus cardi­ nalibus (Ambcres 1641). Lessio, L.. De iustitia et iure (Lovaina 1605). Lugo, I., De iustitia et iure (Venecia 1751). BallERINi-Palmieri, Opus theologicum morale III tr. 8 (Prato 1890). Carrière, I., De iustitia ct iure (Paris 1839); De contractibus (Paris 1844). Chrétien, P., De iustitia (Metz 1947). Crolly, G., Disputationes theologicae dc iustitia et iure (Du­ blin 1870-1877). HeylEN, V., Tractatus de iure et iustitia 5 (Malinas 1950). Lumbreras, P., Dc iustitia (Roma 1938). Pottier, A., De iure et iustitia (Lieja 1900). Sveens, A.F.M., Institutiones theologicae de virtute cardinali ins­ titute (Haarcn 1913). Van Gestel, A., De iustitia et lege civili (Groninga 1896). WaFFELAF.rt, G.J., De iustitia (Brtijas 1885). Vecchio, G.del, La giustizia (Roma 1946). Vermeersch, A., Quaestiones de iustitia7 (Brujas 1904). Praeterea Manualia omnibus nota: Aertnys-Damen, 1,644-992; Fanfani, 11,147-526; Ferreres-Mondrîa, 1,636-1085; Genicot-Salsmans, 1,461-682; Hürth-Abellân, De praeceptis, 11,106-500; Mer­ kelbach, 11,131-644; Noldin-Schmitt, 11,355-633; Prümmer, 11,1-322; Schilling. 11,352-355.407-479; Tanquerey, III,1-920; Vermeersch, 11,313-641 ; Wouters, 1,753-1061. Frequenter usi su­ mus, etiam, Annotationes privatas dc iustitia et iure (Zikawci 1951), ab E-Escanciano conscriptas. b) Auctores de re oeconomico-politica et sociali Antoine, Ch., Cours d’économie sociale9 (Paris 1921). Azpiazu, J., La moral del hombre de négocias (Madrid 1944); segunda ediciôn (Madrid 1951). Baudhuin, F., Déontologie des affaires4 (Lovaina 1950); Code éco­ nomique et financier3 (Bruselas 1944). 424 DE SEl’TIMO ET DECIMO MANDATO Bicchieraï, G., Il mando degli affari e la morale (Brescia 1935). CastELEIN, A., Droit naturel (Bruselas 1912). Caïhrein, V., Recht, Naturrecht und positives Recht (Friburgo de Br. 1909). Cavm.i.Era, F., Précis de la doctrine sociale catholique (Paris 1931). Côdigo social de Malinas (Montevideo 1937). Cronin, J., Catholic social Principles (Milwaukee 1950). De ScheppEr, G., Conspectus oeconomiae socialis7' (Roma 1947). Fallon, V., Principias de economta social (Barcelona 1933). Gonzalez, I., Philosophia moralis (Santander 1946). Hubatka, C., Sociale Pragen im Lichte der papstlichen Rundschreiben (Zurich 1951). Leclercq, J., Leçons de droit naturel * ’3 (Lovaina 1946-1948). Llovera, IM., Tratado elemental de sociologia cristiana1 (Barce­ lona 1934). Messner. J., Das Naturrecht. Iiandbuch der Cesellschaftsethik, Slaatsethik und IPirtschaftsethik (Viena 1950); Die sosiale Trage (Innsbruck 1938). Müller, A., Notes d’économie politique (Paris 1938); 2.a edic. (Pa­ ris 1953); La moral y la vida de los négocias (Bilbao 1951). Nell Breuning, O.von, Zur IVirtschaftsordinung (Friburgo de Br. 1949). Rutten, G.C., La doctrina social dc la Iglesia (Barcelona 1936). Schilling, O., Katholische Wirtschaftsethik (Munich 1933); Christliche social- und Rechtsphilosophie (Munich 1933). Valensin, A., Trait de droit naturel (Paris 1925). Van Gestel, C., La doctrine sociale dc I’Eglise (Paris 1952). Vila Creus, P., Orientaciones sociales3 (Madrid 1947). Weber-Fischleder, Wirtschaftsethik (Essen 1933). c) Auctores de iure civili Capitant, H„ Introduction à l’étude du droit civil (Paris 1933) Carnelutti, F., Teoria generate del diritto (Roma 1941). Castan. )., Derecho civil espanol, coniun y forai0 (Madrid 1943ss) Colin y Capitant. Citr defm ‘rndum censet ius formale per înviolab’km auto· B nomiam personae in persequendo fine sibi proprio; sed ita potius fundxnr tum iuris. quam riusdeim constitutivum elementum exprimitur· Cf. SuAttz, D' I Ii g /mcv ’ î c.2 n 1 : LUGO, <1.1 SOCt/l n.6. 1 Cf. Luc.0, Dc it/st it!a ct iure disp.l n.4-6. | notio iuris N 424-426 429 clusione aliorum, qui talem facultatem revereri debent et perturbare nequeunt, propter officium relationem praevalentiae integrae ser­ vandi. 2. Tria elementa includuntur in iure obiectivo: a) obiectum circa nuod ius versatur, et titulus scu ratio vel factum cur ius existit; β) subtectum quod instruitur illa potestate morali erga ius suum, sibi vinculo morali coniunctum : 7) terminus, scu aliae personae rea­ les vel possibiles, quae habent officium reverendi facultatem mora­ lem subiccti, sive non nocendi illud ius quod est obiectum iustitiae. 3. Fundamentum iuris absolute et in abstracto considerati, in eo reponendum est quod, secundum divinam ordinationem, datur ens rationale quod est sibi quodammodo exclusive cum adacquatione per­ sonae ad finem personalem, cui conseouitur relatio inter obiccta iuris et personam ad suum finem exclusive ordinatam; unde in aliis creaturis rationalibus oxurgit ratio debiti erga illud, quod sic dicitur subiectum iuris. cui sci. *aliquid ut suum debetur. Duplex autem ha­ betur fundamentum inviolabilis illius connexionis inter personas ct res, seu iuris: a} Rfmotum ct primarium est ipse Deus, qui. cum sit Auctor totius ordinis moralis, Conditor creaturae rationalis ct Institutor finis, cui illa exclusive destinatur, non potest non tribuere ipsi me­ dia ad hoc necessaria ordinando ut facultate moraliter inviolabili possit per illa ad finem tendere. Insuper ius in uno et officium iustitiae in altero sunt correlativa; omnis autem obligatio et offi­ cium derivatur ultimatum a Deo; ergo Ipse est ultimus fons omnis iuris *. b) Proximum et secundarium est ipsa natura humana, rt digni­ tas atque inviolabilitas personae incommunicabiliter sibi existentis. ideoque sui iuris in esse ct agere respectu aliarum creaturarum qui­ bus nequit tanquam medium unquam subordinari ; iuxta quas par in dignitate existit cum anima spirituali et aeterna, cum fine personali et proprio, materiam et tempus transcendente, qui soli Deo, nulli autem alterius fini creato est subditus. Fundamentum immediatum huius vel illius iuris in concreto praebent diversi tituli quibus peculiaris connexio et relatio praevalentiae, aliorum cxclusiva. ori­ tur in singulis casibus inter subiectum ct obiectum iuris: alias cx ipsa natura rei in iuribus innatis seu congenitis, alias ex lege positiva» alias cx diversis factis hominum aut negotiis iuridicis legitimis, in iuribus acquisitis. 426. ΙΠ. Elementa iuris essentialia recensentur : a) subiectum, quod est solus et omnis homo in creatione visibili, utpotc qui solus et omnis habet finem proprium solusque est rationis capax atque relationis quae est in ordine morali ; β} obiectum, scu materia circa quam ius versatur, quae est substantia corporalis vel incorporalis, actio vel omissio propria, praestatio vel abstentio aliena’; 7) titsi8 Errores circa fundamentum et naturam iuris plures fuerunt in materialismo, nos'tivismo iuridico, rationalism© transccndentali, schola historica, et:. Cf. M.Gîménkz Ffrnândez EI ordm juridico crisEano: Analecta de la Universidad de Sevilla 6 (1043) 1,23-70: 11.29-60; J.Dabin. Théorie générale du Droit (Bruscias 1044); J.Ruite GlMËXEz, Tntroducciôn elemental a la filosofia iuridica cr'stiana (Madrid 1945): T.Urbano/. Relaciones entre el derecho- y la moral·. CiencTom 70 (1046) 336-348. • Obiectiva autem relatio inviolabilis subtecti iuris ad obiectum, quod leptlmo titulo suum habet, est obiectum formale iuris; et haec relatio est fundamentum 430 DS SEPTIMO ET DECIMO MANDATO lus, seu factum vi cuius obiectum in utilitatem exclusivam subiccti iuris ordinari censendum est, sive in ipsa natura humana fun­ datus. sive in factis contingentibus et variabilibus; δ) terminus, seu persona quae iure alterius afficitur”, et ex eo habet correlativum officium et obligationem saltem non turbandi alium in exercitio sui iuris. Ilis accedit lex tanquam fons ct norma iuris. 427. IV. Condiciones ad ius requisitae, sunt : a) Res quae utili­ tati subiecti inservire possit, exclusive appropriata; /3) vinculum morale quo obiectum cum iuris subiecto connectatur, ut hoc valeat illo'licita ratione uti ; y) vinculum istud ad alios relatum, ut cis insit officium non impediendi subiectum iuris ab usu rei suae. 428. V. Proprietates iuris duae potissimum recensen­ tur. PASSIVA prior; altera activa: nimirum: a) inviolabilitas, qua omnes personae a subiecto. iuris distinctae prohibentur a dispositione obiecti absque consensu domini, propter autonomiam personae in tendentia ad finem et in usu rerum ad illum sibi, secundum Creatoris ordinem, reservatarum; quodsi consensus subiecti intercedat, nota iniuriae contra ipsum removebitur, quia “consentienti non fit iniuria” ; β) coactivitas, seu facultas moralis adhibendi vim physicam ad extor­ quendum ab aliis officium correspondons iuri proprio, sine qua finis iuris, sci. independentia cuiusque in suis, non obti­ neretur, spectata hominum cupiditate * 11 ; ipsa vero actualis coactio, in societate bene ordinata ordinarie spectat ad auctoritaterii publicam, nam bonum sociale prohibet ne quis, pro lubitu suo, privata coactione utatur ad ius suum urgendum cum detrimento publicae tranquillitatis; in casibus tamen spe­ cialibus via patet ad coactionem privatam, ipsa utilitate pu­ blica sic postulante. 429. VI. Fontes iuris, seu principia ex auibus itira hofiiùi'im procedunt cf fluunt, ptures dist’nçtnintnr : a) Ultimus est inse Deus, sine quo nullus est ordo, et nulla relatio praevalentiae unius in rem quae ab aliis inviolata servari debeat. b} Proximi sunt: a) natura humana, tum individual’s, Ium so­ dalis; nam quae ex ipsius naturae institutione primario et exclusive ob!i(jat‘cnis moralis in aliis, lege divina sancita, utpote recto ordine reclamxU. Cf. P.Cîllet, La personnalité iuridique en droit ecclésiastique p.227s. (Mali­ nas 1927). ,n Terminus iuris semper est persona·. etiam in iurihus rea F bus; nam ius est relatio moralis quae ad conscientiam, ideoque ad solas personas, terminatur: existit ergo inter personas et versatur circa res vel actiones tanquam materiam circa quam; haec quandoque vocatur trrnunus, srd materialis. Cf. Van lÏQVt» Prolegomena in Codicewt iuris canonici1 p 23s (Malinas 1045). · 11 Coactivitatem ad essentiam iuris pert;nere negant plures. ut V.Cathreix. Recht, Naturrerht und positives Redit p.94-108 (Friburgo de Br. L.Lv fur, Les çrands problèmes du droit p.80 (Paris 1037); affirmant alii, nt J Da* bin, La philosophie de l'ordre juridique positif p.54-63 (Paris 1929); ÏJ.Piçaî?» • Lf droit pur p.31-32 (Paris 1908). notio iuris. n.426-431 431 in utilitatem alicuius hominis ordinantur, v gr. membra corporis, vel quae immediate sunt ipsi necessaria tanquam media ad finem sibi a natura praestitum v gr. alimenta, haec omnia sunt lura homini a natura concessa; β) libera voluntas hominis, qui, pro convenientia vel exigentia vitae socialis et commercii humani, habet ab auctore naturae facultatem condendi ct immutandi iura luiisque relationes; 7) auctoritas publica, tum ecclesiastica tum civilis, quae, sive per actum iurisdictionis particularem, sive praesertim per legem, multi­ pliciter tundat ius: alias illud de novo concedendo, v.gr. per prae­ scriptionem; alias dubium ex alio fonte, certum reddendo, v.gr in­ ventori circa rem amissam, vel indeterminatum ulterius determinan­ do, v.gr. ius testandi; alias lites in collisione iurium dirimendo; ius aliunde maiore amplitudine haustum, coarctando. 430. VI1. Normae iuris, seu criteria vel regulae secundum quas ixistentia, comprehensio et extensio iuris eiusque usus diiudican possunt vel debent, materialiter coincidunt cum fontibus iuris modo recensitis; sed ratio formalis, quae hic consideratur, est diversa. Nimirum, norma: a) ultima, existit essentia divina; b) proxi­ mae, autem sunt: <*) natura humana prout est individualis et socia­ lis, et quidem, maxime prout socialis est saepe norma coarctationis iurium, propter collisiones secus orituras in commercio humano; 3) libera voluntas, in multis tamen iure naturali vel positivo coarctata; 7) auctoritas publica, ecclesiastica vel civilis, imprimis est nor­ ma omnium iurium quorum ipsa est fons unicus; sed etiam aliorum quae et quatenus ipsa una vel alia ratione modificat, salvo semper iure naturali, divino vel humano altiori, quibus nullatenus adversa­ ri potest. In modificatione autem illorum iurium, sensus et vis legis varius esse potest, ut in art.3 huius capitis, § 2 dicetur. 431. VIII. Finis iuris diversus est, prout correspondeat diversis speciebus iustitiae : a) sub respectu individual!, et prout correspondet iustitiae commutativae, quae regit perti­ nendam rei ad aliquam personam, est protegere et tueri lirbertatem ct independentiam hominis in usu bonorum quibus indiget, et legitime uti potest secundum suam naturam tan­ quam media ad finem sibi proprium et independentem ; hinc patet sensus axiomatum : volenti non fit iniuria, nemo suo iure uti cogitur : iuris enim finis non est coarctare, sed ful­ cire libertatem in subiecto 12 ; b) sub respectu sociali, cum fundamentum iuris quod versatur circa bona quae habet homo mediate in communi cum aliis hominibus sit natura ipsius socialis, obligata ad cooperandum bono communi, quod est ad utilitatem ipsorum membrorum destinatum ; a) finis iuris quod correspondet ius­ titiae legali est salus communitatis perfectae, quae sic possit u Cf. L.Janssens, Personne ct société p. 199-243 (Gembîoux 1939); E Rioleau, La personne humaine., les résultats de réflexions récentes: Et 235 (1938) 660· 678· . . J . .i JU 432 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO membris suppeditare bonum ab ipsis ex ea speratum, quod extra ipsam obtineri nequit; β) finis iuris quod respondet iustitiae dislributivae est protectio membrorum communitatis contra ipsam communitatem, ut sci. munera et onera pro me­ ritis distribuantur inter ipsa. 432. IX. Limites iuris humani agnoscendi sunt; nam ratio ipsius existendi petitur cx fine humano prosequendo, qui sane limites habet. Sic, igitur, ius limitatur: a) ab intrinseco, ex cessatione finis mora­ lis; nemo enim unquam ius habere potest erga rem, quae ipsi est simpliciter mala, neque exigentiam moralem circa ea quae cum fine personae non congruunt, vel eidem opponuntur ; sic, ergo, qui su­ perflua detrectat indigenti, ius strictum non habet ad negandam elee­ mosynam, etsi in denegatione nullo pauperis iuri offendat, cui su­ perflua non debentur ut sua; operatur, igitur, in casu, non quidem iniuste, sed utique non iuste; b) ab extrinseco, aliquatenus restrin­ gitur propter exigentias legitimas ceterarum personarum, protegente bono communi rationabilem mensuram mediorum quae unicuique homini debentur, secundum ordinem multorum ad finem tendentium. ARTICULUS II ' De divisionibus 433. Dividitur ius : 1. iuris Ratione originis in a) natu­ quod oritur ex ipsa natura rerum, v.gr. ad defensio­ nem vitae contra iniustum aggressorem, vel ad possidenda bona; b) positivum, quod oritur ex libera voluntate positiva Dei aut hominum, sive publica sive privata, ct consequenter subdividitur in divinum et humanum; humanum autem est ecclesiasticum, seu canonicum, ct civile. Medium, autem, in­ ter ius naturale ct positivum civile, stat ius gentium scholas­ ticorum, complectens conclusiones necessario deductas ex iure naturali, apud omnes gentes agnitas et observatas. rale, Haec divisio primario competit iuri normativo, seu in sensu legis accepto; sed secundario applicatur etiam ad ius obiectivwrt ct subicctivum, quae originem habent a lege. Sequentes vero divisiones, quamquam aliquando magis ex uno aliove respectu procedunt, aequa fere ratione de iure obiectivo et subiectivo valent; licet duae priores potius applicantur iuri obiectivo, reliquae iuri subiec­ tivo. 2. Ratione obiecti in ius: a) Spectans ad personas, v.gr. ius aliquid faciendi, puta testandi vel hereditatem accipiendi, ius matri­ moniale mutuum mariti et uxoris, ius familiare personas in familia distinguens; b) Spectans ad bona corporalia, vel incorporalia, uti iura, quae habent valorem pretio aestimabilem ; quod vocatur ius patrimoniale, et complectitur summam iurium et obligationum quae habent divisio iuris \ 431-433 433 valorem oeconomicum, et titulari procurant commodum pecunia aes­ timabile. c) Strictum, quod tum in se ct quoad bona, tum quoad perso­ nas, est plane determinatum ct per coactionem exigi potest in pro­ prium commodum, v.gr. ius in agrum vel aedificium legitime acqui­ situm; d) Non strictum, quod non est sufficienter determinatum quoad rem vel personam, unde nequit per coactionem exigi, v. gr. ius singulorum pauperum ad eleemosynas in testamento pauperibus in genere destinatas, vel ius quod cives digni habent ad munera et distinctiones honorificas in communitate. 3. Ratione termini in: a) simpliciter dictum, quod rum perfecte distinctum; b) secundum quid, quod est non perfecte, sed aliqua tantum ratione, distinctum ", intercedit inter membra societatis et societatem, inter filium, virum et uxorem, herum et famulum, qua tales. est ad alte­ ad alterum v.gr. quod patrem et Dicitur qua tales, quia inter oinnes recensitos possunt intercedere iura sim­ pliciter dicta et stricta, in quantum sunt et agunt ut personae distinctae quoad certa bona individualia; sic v.gr. filius qui de bonis paternis non sibi debitis aliquid subtrahit vel patrem calutnniat, vel percutit, strictam iniunam committit; nam quoad haec genera bonorum non est aliquid patris. 4. Ratione tituli in : a) connaturalE, quod est vi existentiae ct ex ipsa nativitate congenitum, v.gr. ius ad vitam, ad laborem, ctc. ; b) adventicium, quod est acquisitum vi alicuius facti ab ipsa existentia distincti, v.gr. ius quod acquiritur per emptionem in mercem aliquam. Huic haud dissimilis est distinctio in ius absolutum, quod in sua origine nulli speciali personarum relationi ligatur, ac independenter ab interventu cuius­ libet personae exigi potest et contra quemlibet, ac helativum, quod in speciali personarum relatione fundatur. 5. Ratione connexionis cum subiccto, vel perfectione dominii, in: d) alienabilE, quod sci. abdicari potest: vel transferri ita ut ius extinguatur vel ad alium transeat, id quod non fit per merum non usum vel per non oppositionem iuris, sed positivam voluntatem requi­ rit; b) inalienabilE, quod homo cx se abdicare non potest nec in alios transferre, propterea quod est necessarium ad dignitatem personae ct essentialia eiusdem officia. In tali casu potest quidem per consensum notam iniuriae personalis contra ipsum tollere, sed iniustitia aliunde permanere potest (cf. D 1200); quodsi con­ sensum revocet, nota iniuriae personalis necessario restituitur actui iniusto. 6. Ralione subiecti in: a) IUS REALE, quod immediate inhaeret rcr, ideoque competit personae quae et in quantum potitur re; unde et transit ad heredes, eo quod ius sequitur rem; b) ius PERSONALE, quod immediate inhaeret personae in quantum tali, ideoque sequitur vices istius personae, nec transit ad heredes. u Exinde non concluditur peccata commissa contra ius secundum quid, esse minora quam peccata contra ius simpliciter dictum; sunt quidem talia sub ratione Iniustitiae, sed non sub ratione violatae unitatis. Cf. Caietanus, In 2-2 q.57 a.3. 434 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 7. Ratione obiecti et effectus ius patrimoniale dividi­ tur in : a) ius tn re, seu rcalc, quod immediate dat potesta­ tem in rem aliquam in individuo determinatam, et describi potest tanquam legitima potestas quam quis habet in re iam obtenta ut sua, quam proinde ubique et a quocumque per ac­ tionem real em (vindicationem) exquirere potest, et libera dispositione adhibere; sic v.gr. dominus equi quem fur de­ tinet vel alteri vendidit, habet ius in equum, ac potest illum reclamare a fure, et generatim etiam ab illo qui bona fide a fure emit; b) ius ad rem, quod dicitur etiam personale aut crediti14, quod non dat immediate potestatem in rem aliquam, utcumque in individuo determinatam, tanquam iam suam, sed solum actionem in personam debitoris (condictionem), ex le­ gitimo titulo obligatam ad rem, adhuc suam, alteri tradendam, ut istius res fiat; sic v.gr. is cui promissa fuit res aliqua, ius habet exigendi, sed non arripiendi, illam a promittente. Igitur si comparentur ius ad rem et ius in re ad invicem: a) fwx «n rt ha­ bet rem iam propriam, et immediate cadit in eam, ceteros omnes excludens; impomt omnibus obligationem, per se tantum, negativam, non laedendi hanc proprietatem; dat actionem rcalem s:mul ct personalem, qua is qui habet ius in re potest eam ubique et a quolibet immediate persequi ct in iudicio vin­ dicare; /3) ius ad rem nondum habet rem propriam, sed immediate cadit in personam quae obligatur ad rem praestandam; imponit obligationem positivam determinatae personae, non aliis, aliquid praestandi vel omittendi in favorem subiecti iuris; dat solam actionem personalem, quae immediate personam, rem vero non nisi mediate attingit, et personam quidem tantum debitoris, adverse quem potest agere in iudicio ut rem faciat suam. Sic, ergo, ius ad rem est via ad ius in re 15. Pro iure in re tres condiciones requiruntur: a) e.vistentia rei, ut possit subiecto iuris hic ct nunc esse devincta; β) determinatio eiusdem saltem in confuso, ut possit vinculum cum ea inst’tui; 7) ti­ tulus legitimus eam titulari iuris ita devinciens, ut is valeat dicere ipsam hic et nunc esse suam. Traditio ipsius rei in manus subiecti iuris non necessario requiritur, sed saepe haberi solet; sic v.gr. in iure hispano titulus emptionis ante traditionem mercis confert solum ius ad rem, dum in iure gallico cx mera emptione rei in individuo determinatae acmnritur ius in re; simil’ter in successione hereditaria ius in re per solam acceptationem hereditatis, iam ante traditionem 34 Sedulo notetur titulus unde petitur in diversis ensibus denominatio iuri’ realis et personalis, utrum sci. ratione subtecti an ratione obiecti et effecta»; secus facile habentur confus'ones et falsae consequentiae. Sic v.gr. iura reaTu quae talia dicuntur ratione subiecti, semner sunt aliis transmissibilia. dum ex adverso iura quae rat'one obiecti et effectus designantur reaba, plenimqnt quidem sunt transmissibilia, sed non semper, v.gr. ius usus aut habitationis In iure nostro ad confusionem vitandam sermo fit interdum de iure perser.:· lissinio (cf. CH 460; S. 11 oct. 1043) etc. abstrahimus a quaestione num iw ad rem haberi debeat tanquam intermedium inter ius in re ct obligationer Cf. Castâx. Derecho civil IT®. 15 Cf. F.Ki.ingmüt.eer, lus ad rcmP: Zeitschrift der Savigny-Stiftung fur Recht (Rom. Abtcil.) 44 (1024) 211-223: M.Szumillo. lus ad rem. Investigatio iurid'ca huius inst'tuti (Tokio 1052); F.Gii.lmann, Zum Problem rcr Ursprung des ius ad rem: ArchfürKirchenRccht 113 (1933) 463-485. FACIA ET ACTUS IURIDICI N'433-436 435 acquiri potest. I ro iure ad rem sufficit titulus legitimus, quo res ex iustitia debeatur et exigi possit, quin hic et nunc sit subiecto iuris adnexa; neque requiritur ut sit in particulari, sed tantum in genere determinata, v.gr. promissio tradendi centum kilogramos frumenti. Ulteriores divisiones iuris in re tradentur in capite sequenti. ARTICULUS III De causis constitutivis iuris Cum propter rationes practicas, et pro more scholasticorum, de ipso subucto et obiecto iuris agendum sit in capite sequenti, ubi sermo erit de do­ minio, nunc breviter causam proximam, seu titulum, describimus, quo nititur immediate connexio subiectum inter et obiectum iuris (§ 1), et legem, tanquam fontem et normam iuris (§ 2). § 1. De factis et actibus iuridicis 434. I. Titulus iuris immediatus in genere est even­ tus voluntarius vel involuntarius, qui ex natura sua vel ex dispositione legis valet effectus iuridicos producere, v.gr. ius acquirendo, transferendo, extinguendo. 435. II. Distinguuntur: a) facta iuridica stricte ta­ lia, seu eventus naturales et non voluntarii, qui cx natura sua vel ex dispositione legis producunt effectus iuridicos, v.gr. merum factum nativitatis, ex iure naturae ; acquisitio maioris aetatis, ex dispositione legis 16. b) Actus iuridici sunt actus voluntatis externe manifes­ tati, qui ex natura sua vel ex dispositione legis effectus iuri­ dicos producunt, a) Sensu lato sunt actus voluntarii, positi sine intentione determinati effectus iuridici producendi, quem tamen producunt, v.gr. acquisitio domicilii, delictum seu ac­ tus deordinatus positus cum damno alieno ; /?) sensu stricto sunt actus voluntarii, positi ex intentione determinati effectus iuridici obtinendi, v.gr. contractus quibus iura acquiruntur, extinguuntur, transferuntur, etc. 436. III. Dividitur actus iuridicus: 1. Ratione ele­ mentorum essentialium in: a) validum, si constat elemen” Positivismus iuridicus non agnoscit actus iuridicos, sed tantum jacta iuri­ dica, quae ex sola dispositione legis positivae, tanquam unico fonte iuris pro­ ducunt effectus iuridicos. Est doctrina falsa et condemnata (D 1739), utpote iuri naturae contraria, ct dignitatis atque libertatis humanae laesiva. r-* 436 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO lis essentialibus ad existcndum et ad effectus iuridicos pro­ ducendos requisitis ; b) invalidum, si non habet omnia ele­ menta essentialia ut existât, vel ut vim suam exserat et ef­ fectus producat. /Ictus invalidus subdividitur in: a) inextstentem. ct quidem «) stricto sensu, si caret aliquo ex clementis essentialibus internis. subtecto sci. capaci, aut intentione interna, aut externa eiusdem manifestatione, aut obiecto; v.gr si quis ineat matrimonium sine consensu, vel ad ineundam societatem pure oeconomicam, quam habeat pro obiccto contractus; β) sensu improprio a iuristis aliquan­ do dicitur adus positus absque forma seu solemnitate lege prae scripta mna “forma dat esse actui”, v.gr. si matrimonium sine forma legali celebretur; sed rectius hic actus nullus non inexistens dicen­ dus est: b) nullum, si habet quidem elementa intrinseca essentialia sed effectus iuridicos cx natura sua vel cx dispositione legis non producit, ct nullitas distinguitur: absoluta, quae absque sententia indicis a qualibet persona, cuius interest, invocari potest, tanquam remedium legale ordinarium, quod in bonum commune propter or­ dinem publicum, vel sanos mores, vel reverentiam legis sive prae­ ceptivae sive prohibitivac, decerni solet ; /3) relativa, quae non susti­ netur nisi post sententiam indicis ct nonnisi a determinatis personis postulari potest, tanquam remedium legale extraordinarium in favo­ rem ipsarum, propter vitia in manifestatione voluntatis, generatim statuta, v.gr. propter violentiam, metum, dolum, etc. ” 2. Ratione effectus in : d> EFFICACEM, si est validus, et instiper effectus de facto producit; b) inefficacem, si est validus, sed effectus non causât. 3. Ratione firmitatis in: a) RESCINDIBILEM, qui est ac­ tus ab initio validus ct efficax, cuius efficacia potest nihilo­ minus tolli per revocationem, generatim propter praeiudicium quod contractus affert contrahentibus aut tertiae personae1': A) irrESCIndtbilEM, qui est actus validus et efficax, cuius efficacia revocari nequit. 437. Confirmatio seu ratihabitio in co enns’^it auod artus tutll:· | aut inefficax efficitur validus in ordine ad effectus iuridicos froducendos. Patet actum inexistentem proprie non posse confirmari; impro- i prie tamen convalidari dicitur, si novus actus validus ponatur. Quoai actus nullos, si tales sunt nullitatc absoluta, pariter confirmari nt- I queunt, quia nulla auctoritas potest ratihabere actus contra ordinem 17 Cf. O Rotu.eda La nuh'dad det acto juridico (Convllas 1947): I: i PerMorCanTJt 35 (1946) 29-31: CapitanT, Introduction, à l'étude du droite vil ’ 228-230.272-2'’1 : ExneccerüS, Derecho civil (trad, y notas dc PiiC I Atcurw) 1,2 n.361-360; Borrkj.î. y Soter, Nulidad de los actos juridical cl CAd:(jo civil rsfiaftol (Barcelona 1047). 18 Cf. CH 1290.1291: Castân. Dcrcclto civil I7,829ss. De negotiis iurldids U tins agimus in parte II huius tractatus. LEX HUMANA. N 436-439 437 publicum vel bonos mores vel reverentiam legis attentantes; si vero tales sunt nullitate relativa, confirmari possunt, sive per sententiam iudicis sive per actum determinatae personae ad normam legis § 2. De lege positiva humana, fonte iuris Cum circa effectum legis naturalis et divinae positivae, ut fontis iuris, in foro conscientiae nullum problema intercedat, considerationem limitamus ad le­ gem ecclesiasticam ct civilem, eamque in materia oeconomica ct sociali. 438. I. Lex humana, sive ecclesiastica sive civilis, pot­ est in respectiva materia: a) nova iura propriis legibus con­ stituere, quae nulli altiori iuri. adversentur et bono commu­ ni inserviant; /?) iura naturae indeterminata et incerta deter minare et definire, imo et intra certos limites amplificare vel restringere, ubi ratio boni communis ita, secundum ipsum ius naturae, ex superiori titulo postulaverit; y) iura quaeli­ bet, ex quocumque sint fonte, urgere et tueri10. Quid in concreta valeant ct dc facto statuant, ex studio iuris canonici et civilis emendum est. Summae quaedam considerationes hic apponuntur, tan­ quam applicationem ad casum concretum rei occonomico-socialis, eorum quae in tractatu de lege generaliter dicta sunt. Non est competens ad statuen­ dum et tutandum suis legibus ordinem oeconomicum et socia­ lem in humana societate, multoque minus ad “definitam tecbnicarum rerum temperationem ordinationemque”20. Patet cx fine Ecclesiae spirituali et supraterreno, et ultro agnoscitur a suprema eius auctoritate. 2. Habet munus ct officium indicandi, utrum normae or­ dinationis socialis conformes sint ordini a Deo statuto, ct di­ rigendi atque efformandi conscientias in quaestionibus occonomico-socialibus ; cui iuri respondet in omnibus, etiam in ipsa civili potestate, officium agnoscendi doctrinam Eccle­ siae socialem, eamque pro viribus ad praxim deducendi. 439. II. Ecclesia: 1. Ratio est, quia ordo oeconomicus ct socialis minime est ab ordi­ ne morali independens. cum fines tam individuates nuam sociales, rei oeconomicae ultimo fini subordinentur, vehit totidem media ad insum assequendum”. Sic constat ex ipsa ratione naturali, plurimis declarationibus magisterii ecclesiastici confirmata”. ” Cf. G.Ripebt La réolc morale dans les obl:gations civiles (Parie 1025) 346-303: J.Dabtx. La notion du droit naturel ct la pensée juridique contemporamc: RevNéoscolPh 30 (1028) J18-461. M Cf. v.gr. Pius XT. Encvcl. Divini Redemptoris, culus sunt verba in textu annotata: AAS 29 (1037) 83. 51 Cf Pius XTT, Nuntius radiophonicus: AAS 33 (1941) 196-107. = Cf. v.gr. Leo XTTT. 7?.N : ASS 23 (1890 01) 647-648; Pius XT. QA.: AAS 23 (1031) 100-101.200-210; Tn.. D.R.: AAS 29 (1937) 83; Pius XTT, Nun. tius 1-6-1941: AAS 33 (1941) 106-197. 438 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Potest condere ius, normasque iuris statuere, in ma­ teria oeconomica et sociali, cum agitur dc bonis ecclesiasticis; et leges ab ea, etiam in hac re, latae, per se obligant in con­ scientia. 3. Ratio est. quia ad finem suum caclcstcm, cum in terra sit, mediis quoque terrenis indiget; et cum perfecta sit et suprema, de eis sibi adseriptis disponere valet independenter a qualibet alia potestate hu­ mana, caque renitente; sic v.gr. valorem ultimarum voluntatum in favorem ipsius, etsi formalitatibus civilibus destitutae sint, ac proin­ de in foro civili non sustineantur, urget in conscientia ex iure suo, altiori quam civili”. lux ta communem auctorum sententiam, nisi certo constet de alia mente, le­ gislatoris, etiam in re oeconomica praesumptio stat semper pro valore legis ecclesiasticae in foro conscientiae, iam antecedenter ad iudicis sententiam. 440. III. Auctoritas civilis: 1. Quoad quaestionem iuris: a) potest ferre etiam in re oeconomico-sociali leges im­ mediate obligantes in conscientia, et b) 'convenit ut aliquas moderata ratione ferat. Ad a): Avalent quae dicta stint in tractatu de legibus; et quaestio iuris extra controversiam esse debet, cum non qui­ dem suum altum dominium, quod non est proprietatis, sed suam potestatem iurisdictionis applicare possit et debeat in quolibet campo vitae socialis, ab bonum commune convenien­ ti modo procurandum, cum absque cius interventu id non ob­ tinetur. Porro nec convincens nec vera multis videtur ratio illorum, qui dicunt ad bonum commune semper sufficere ut leges civiles effectum in foro conscientiae producant per et post sententiam iudicis. Ecclesia, dum in c.1529 canonizat dispositiones iuris civilis quae in territorio sunt de contractibus et de solutionibus, satis indicat saltem quaestionem tam iuris quam facti affirmative esse solvendam. Ad b); Multa sunt cx solo iure naturali obscura, incom­ pleta, indeterminata, qiiae ad utilitatem omnium et ad pro­ tectionem imperitorum et infirmorum opportunissime decla­ rantur, complentur, determinantur a competente auctoritate, ad vitandas lites, angustias conscientiae, oppressiones imperi­ torum et humilium. 2. Quoad quaestionem facti, utrum et quaenam leges civiles in materia iustitiae obligent in conscientia, difficile respondetur: a) theorice obligatio in conscientia pro volun* Cf. c.lSI3 § 2; CIC 22 (1930) 196. LEX HUMANA. N.439-440 439 fate legislatoris vel est immediate a lege, vel est solum post sententiam iudicis, vel non est neque post talem sententiam, b) practice multum attendendae sunt consuetudines locorum et sententiae probatorum auctorum, quorum tendentia ad mi­ tigandam immediatam conscientiae obligationem non videtur carpenda. Ad a): Verum quidem est posse legislatorem, ex laudata potes­ tate iurisdictionis, immediate obligare in conscientia, sive cum inter cives iura constituit, sive cum actibus iuridicis regendis formalitates multipliciter statuit. Sed obligatio immediata in conscientia potest non esse necessaria, etiam lata lege, si ad finem legislatoris suffi­ cere potest vel sanctio poenalis contra transgressores in lege statuta, vel nullitas iuridica actus, vel eiusdem annullabilitas per sententiam, etiam pro foro conscientiae valituram. Imo, multiplicatis immode­ rate legibus occonomico-socialibus, deficientibus saepe in carum enuntiationem verbis proprie praeceptivis vel prohibiti vis. aucto nu­ mero civium qui obligationes conscientiae facile negligunt, quique sic de facto in peiore condicione bonos cives relinquerent si his conscientia gravati manerent, attento quoque indiferentismo religio­ so multorum legislatorum, qui solis fori exterioris recursibus con­ tenti videntur, critérium immediate desumptum ex materia et verbis legis fere remanet theoricum, licet in verbis legis non tam ipsi ter­ mini attendantur quam res a legislatore statuta, idcoque recurrendum est ad praxim et sententias moralistarum. Ad b): Iniqua esset voluntas legislatoris urgendi in conscientia leges quarum observantia a plerisque, ut talis non consideratur; sic enim pauciores cives optimos iusto gravius afficeret, et insuper in­ efficaciter pro suo fine obtinendo; ideo, tuto attendi potest pro praxi sententia benignior probatorum auctorum, statim referenda. Tamen, intra limites suae facultatis legislator quod vult statuit; ideo, si aliquando aliquid pro sua competentia manifesto urgeat vel prohibeat immediate in conscientia illud iniungendo, obligatio mo­ ralis sustinenda est dum finis legis perseveret. De valore, autem, actus, aestimandum erit iuxta principia iuris naturae, vel secundum ea quae dicta sunt de legibus irritantibus et inhabilitantibus in tractatu de lege. 3. In praxi hodierna his nonnis regi videntur: a) certo obligat lex civilis in conscientia ante sententiam iudicis, cum prohibet vel urget ea quae iure superiore in conscientia ve­ lantur vel praescribuntur, itemque cum iuris naturalis indeterminationem tollit per definitionem quae ad bonum commitne sit necessaria; b) creat suis legibus titulum ad obligatio­ nem in conscientia certam alteri parti imponendam in favo­ rem eorum, qui negotia iuridica inire nolint nisi secundum legem; c) leges quae iura constituunt: a) obligant in con­ scientia, iuxta communiorem sententiam, iam ante iudicis sen­ tentiam, si ius uni tribuunt titulo acquisitionis originario, quin 440 DK SI'lTIMl) KT DKC1MO MANDATO iuri alterius derogent; β) probabilius, etiam, si determinant proprietatem rerum quae acquiruntur independcnlcr ab actu prioris proprietarii ; y) non obligant probabiliter nisi post sen­ tent iam iudicis, sed tunc certo, si ius uni tribuunt alterius iuri derogando ; d) leges quae actus iuridicos regunt; a) si mere denegant actionem, in conscientia nullam vim habent; β) si actus faciunt rescindibiles, obligant in conscientia post sententiam rescissoriam; y) si actus nullos vel personam i>i' habilem declarant, obligant in conscientia ante vel post sen­ tentiam iudicis, prout exigentias iuris naturalis aut alius su­ perioris moraliter ex se obligantis urgeant, vel fornialitates aut condiciones propria auctoritate negotiis iuridicis praescri­ bant; e) nullatenus obligant, neque post sententiam, si iuri superiori adversentur 24. Ad a): Cum ius naturale vel positivum superius, certo in con­ scientia obligans, urget, supervacanea est pro praxi discussio; nam, sive cx duplici sive cx unico titulo immediato08 auctoritativc confir­ mato, obligatio moralis indubia est. Similiter, si praecepta vel prohi­ bitiones in iure naturali confusius contenta, vel eidem valde con­ gruentia urgeat, obligatio in conscientia extra controversiam est, sive cx ipso iure naturali confirmato, sive cx necessitate boni communis, quae vim moralem legis manifestat. Difficultas erit in praxi aesti­ mandi quacnam sint determinationes ipsius iuris naturalis secus indeterminati, vel eidem valde consentaneae ct ad bonum commune necessariae; ea autem plerumque solvetur, saltem indirecte, cx ex­ perientia vitae socialis; sic v.gr. leges de praestandis alimentis con­ sanguineis intra certos gradus proximos, vel legitimam partem bo­ norum heredibus necessariis relinquendam definientes, vel usumfructum bonorum minorennis filii parentibus concedentes, esto quis discuteret utrum cx sc obligent immediate ante sententiam, admit­ tere deberet obligationem saltem cx debito morali vel pietatis, vel caritatis, quae lites ct discordias familiares vitare debet, vel alia­ rum virtutum. Ad b) : Planum est cives agere posse iuxta leges debitis condi­ cionibus latas, et ex eis titulum legitimum saepe obtinere ad con­ dicimus legales in negotiis iuridicis imponendas. Ideo, non solum in casu in quo utraque pars velit negotium iuridicum inire iuxta legum praescripta, quod perspicuum est, sed etiam cum una ex far­ tibus invocat praescripta legis quorum favorem sibi reclamare pot­ est, obligatio tenet alteram partem ad illa observanda; qui casus est, secundum nostram opinionem, ut suis locis dicetur, in pacis­ cendo v.gi de salario vel pretio legali insto, nisi adiuncta specialia exceptionem a determinatione legis permittant. Ad c,a); Rationem prioris (a) afferunt, quia tales leges sint *♦ Cf S.Alfonsos, 1.3 n.711; T.rssto, 1.2 c.10 n.32-36; I.ugo, disp.22 secl.9; Sai manth i’nsi s, tr 14 punct.6 n. I*) 53; WaffelaKRT, De iustitia, 1,352 354; 1’f.khfhKs MondkIa, 1,6-13 645. u Cf. L.RoDklGO, Tr. de lepibus 247 (Santander 1940). ____ 11 x him\\\ n 110 441 iuri naturae congruentes, ciusdemque convenienter dctcrminativac Nihilominus admittendum videtur has quoque leges non urgeri nisi post sententiam iudicis, cum earum observantia immediata non est necessaria pro bono communi, et alius titulus iuris naturalis favet libertati: sic v. gr. lex hispaua statuens ut dimidia pars thesauri tradatur domino fundi, vel totus thesaurus si ex intentione quaesitus est (CII 351), non videtur urgere in conscientia ante sententiam iudicis. Ad Ratio alterius est, quia hnuismodi leges feruntur prop­ ter necessitatem vel convenientiam boni communis, et ius aliquod strictum concedunt uni contra alium; ideo, nisi in casu particulari prudenter existimetur bono communi vel iuri privatorum sufficienter provideri per favorem legis quae concedit recursum ad iudicem, rectius ante sententiam obligatio legis urgenda est. Adc,7): Ratio ultimi membri est, quia stricta interpretati ■ appli­ catur quando iura alterius sunt in quaestione, ct quia favor per sen­ tentiam obtinendus, sufficiens videtur ad finem legum quae sunt dc turibus ab uno in alium titulo derivativo transferendis. Ad d,a): ( uni lex mere denegat actionem abud indicem (a) nihil decernit de obiccto circa quod versatur, sed simpliciter statuit non assistere actori; hinc, si obicetum actionis denegatae in foro indicialt cx aliquo titulo iure certo afficitur, secundum illud ius proce­ dendum est in conscientia; si autem iure incerto vel mullo afficitur, is cui libertas favet, ea potest gaudere; sic v.gr. si lex denegat actionem contra fraudes in ludo peractas, non ideo libellât defrauda­ torem ab exigentiis natural's iustitiac (cf CII 1798): cum vero dene­ gat actionem circa itis legitime praescriptum, positive quidem non favet illi in cuius favorem praescripsit, sed is potest in conscientia praescriptionem invocare, quia titulus ex lege naturali alteri favens, per legem positivam sublatus fuit. Ad d.P): Secundum punctum, dc actu rescindîbili, per sc patet; ct si verba legis clara sunt, de valore illius disputari nequit. Quod au­ tem rescissioni legit'mc decretae in conscient:a standum sit, ambigi nequit, propter significationem ipsius sententiae ct exigentias boni communis. Ad d,7): Leges irritantes actus iuridicos, vel inhabililantes perso­ nas ad eos ponendos ; si quidem sic urgeant ipsum ius naturale vel aliud positivum superius, manifesto obligant ante sententiam, verbi gratia cum invalidant, vel rectius invalidum declarant, contrac­ tum in quo defecerit consensus alterutrius, vel quod fuerit dc re fumi; si autem actus crea quos versantur sunt naturaliter validi, defectus sollemnitatum legalium, vel aliarum condicionum cx sola lege civili requisitarum, practice non tollunt valorem nisi post sen ientiam iudicis, nam dispositiones quae libertatem restringunt stric­ te interpretandae sunt. Aliqui censent quidem actus ex iure civili non mere nullos vel annullalnh s led iurrij/rntej, irritos esse in foro interno etiam ante sententiam nidicisw, »et| eorum sententia non probatur, nisi quatenus inexistentia Juridica coincidat cum nullitatc naturali propter defectum alicuius elementi essentialis. "Hodie, enim dc nostris legibus civilibus, pro minima conscientiae obligatione politi» * Sic v.gr. Wa vfklaert, Dr iustitia T.353 442 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO respondendum esse videtur; id suadet ipsum bonum commune, ut cives magis aequali loco sint coram lege... Itaque non pauci scriptores quibus assentimur, hanc regulam statuunt: in enateria iustitiae, leges civiles conscientiam obligant, quantum satis est ut ordini publico et communi paci sit consultum”M. Ad e): Ex principio generali cuiuslibet auctoritatis legitimae a Deo derivatae fluit, legem civilem, in iis quae statuere velit contra ius divinum vcl ecclesiasticum, versari extra suam jurisdictionem et competentiam, ac proinde nihil operari. Ergo neque sententia indi­ cis eam urgens ‘et imponens tenet in conscientia, utpote fundata in falsa praesumptione facti, et versans pariter extra conipetcntiam. Sic v gr. ultimae voluntates in favorem causae piae nequeunt de­ cerni, sive a lege sive a indice civili, ut invalidae propter defectum formae, quia sic contradicitur iuri ecclesiastico superiori in ma­ teria quae non est de competentia civili (cf. c.1513 § 2). Obligant in conscientia: a) IAM ANTE sententiam iudicis, leges quae determinant proprietatem rerum in­ ventarum, bonorum praescriptionem, iura scriptorum; quae marito tribuunt usum fructum de bonis uxoris, vcl filiis legitimam partem ex bonis paternis, etc.; />) post sententiam iudicis, leges quae decla­ rant annullabilcs aut nullas, vel etiam inexistentes, conventiones fi­ liorum cUm parentibus de non dandis alimentis; quae statuunt for­ mam testamentorum et contractuum ad valorem iuridicum requisi­ tam, etc. 2. Poenales habentur leges limitantes caesionem lignorum et pastionem animalium in silvis et pascuis communalibus, vel vena­ tionem et piscationem; nisi per accidens in conscientia urgeant, in quantum lumo communi necessario provident, ves iura tertii sta­ tuunt: similiter leges de solvendis portuoriis cum merces evehuntur vel inferuntur in patriam, etc. In praxi pastorali attendendum quidem est a confcssariis ad dispositiones respectivae nationis in materia iustitiae, quae sive ir Codice commerciali pro certis negotiis iuridicis, sive potissimum in Codice civili et decretis corriplementariis continebuntur; «cd “in theologia morali imprimis semper attendi, atque saepissime omni iuri praeferri debet, ius naturae, prout philosophia Christiana prae­ sertim vero doctrina et praxis Ecclesiae illud intellexerunt" 441. Applicatiores: 1. CAPUT II De iustitia Summa rerum dicendarum: Quatuor articulis hoc caput evolvemus, agendo primum de iustitia in genere et exponendo notionem, divisionem in partes sub· iectivas, obiectum ct subtectum singularum (§ 1); deinde, similiter, de fastidi socia/t (§ 2); postea de principiis general bus iustitiae (§ 3); tandem de relalwi inter iustitiam et caritatem (§ 4). S.Thomas, 2-2 q.57 a.l; q.58 a.1.2; Lkssio, Dc iustitia et iure 1.2 c.2; Wapff.laert, Dc iustitia 1,1-21; Schilling, 11,352-355; Ballerini-Paijiiwi 111,154. . · 27 VerMEERSCH, 11,321. * F.Hurth, De VII mandato, prolegomena (Valkemburg 1922). NOTIO IUSTITIAE. n.440-442 443 ARTICULUS 1 De notione, 442. I. divisione, obiecto et subiecto iustitiae Iustitia multipliciter sumitur: a) Improprio sensu, pro complexu omnium virtutum et perfecta legis observantia, v.gr. cum Christus dicit (Mt 5,6): “Beati qui esuriunt ct sitiunt iustitiam” ; alias ad significandos actus vel habitus virtutum, potissimum mise­ ricordiae, v.gr. cum Dominus monet (Mt. 6,1): “Attendite ne ius­ titiam vestram faciatis coram hominibus”; alias ad denominandam ipsam iustificationem el gratiam, v.gr. Rom 4,3; "credidit /Xbraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam"; alias ad declarandum quod est obligatorium quocumque modo, per contrapositionem ad merum consilium. ά) Proprio sensu, adhuc bifariam intelligitur: a) late, pro toto complexu virtutum quae voluntatem inclinant ad red­ dendum aliis aliquod debitum secundum aliquam aequalita­ tem; et sic complectitur, praeter proprie dictam iustitiam, plures alias virtutes quae sunt partes intégrales vel potentia­ tes iustitiae; β) stricte, pro virtute cardinali iustitiae, quae, ut habitus, est animae dispositio ex qua constanti ac perpe­ tua voluntate quemque tractamus secundum sua iura ; ut ac­ tus, vero, communiter cum Ulpiano 1 definitur “constans ac perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi” ad aequalita­ tem. Dicitur: Voluntas, nam subiectum proximum iustitiae non est in­ tellectus, sicut in prudentia; nec appetitus irascibilis aut con­ cupiscibilis, sicut in fortitudine aut temperantia, sed appeti­ tus rationalis, utique praelucente ratione ; quia nemo fit iustus quia ius suum cuique reddendum agnoscit, sed per af­ fectum et effectum faciendi quod iustum est, sive active tri­ buendo quod alter exigere potest, sive saltem abstinendo a iuris laesione 2. Constans et perpetua, talis sci. quae ‘firma perseverat habitualiter in proposito servandi quod iustum est sine velleitate, et intendit semper et in omnibus ius suum cuique tri­ buere, quemque secundum iura sua tractare ac revereri. ' Institutiones 1.1 tit.l, Tamen in iure romano latius accipiebatur pro quo· libet debito, ex religione, pietate, vcracitate, etc., ex aequo ct bono reddendo. Cf. F.Senn, De la justice et du droit (Paris 1927). ’ Cf. S.Thomas, 2-2 q.58 a.4c; Lottin, Lc concept de justice ches les théolo­ giens du moyen âge, avant l'introduction d'/lristotc: RevThom 44 (193S) 511521; L-Bkkdxr, De moralitate actus iustitiae: PerMorCanLit 41 (1952) 36-50. 444 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ius suum, non active et formaliter, nam sic est ipsa fa­ cultas alicuius in rem suam, sed passive et objective, prout est debitum iuridicum seu strictum cjuod alteri debetur, commensuratum fini cius personali, quodque homines in socie­ tate conviventes revereri ad invicem tenentur. Cuique, nempe personae physicae vel morali, quae est subiectum iuris, alterum ab agente iustitiam. erga illud; alte­ ritate, si non absolute necessario hypostatica, saltem natura­ rum, nam iustitia est essentialiter ad alterum. Tribuendi, sive positive, procurando quod titulo iusti­ tiae debetur, sive negative abstinendo a iuris laesione imme­ diata vel mediata. Ad aequalitatem additur verbis Ulpiani, ad significan­ dum iustitiam tantum reddere quantum debetur, cominensurando debitum tribuentis cum iure percipientis, non habita ratione condicionum personae, sed debiti erga eam secundum medium rei. 443. Applicationes: 1. Iustitia proprie et stricte dicta est virtus specialis, propterea quod habet obiectum speciale, debitum sci. non morale sed iuridicum, seu iustum alteri formaliter propter exigen­ tiam iuris, non propter meram honestatem morum, tribuendum ad aequalitatem. 2. Tres sunt condiciones ad iustitiam requisitae: a) alteritas, quia nihil est sibi aequale, sed aequalitas est circa alterum; porro alteritas debet esse tum physica, quia nemo habet iura erga seipsum, utpote quae a Deo statuta sunt quasi praesidium personae contra alios in prosecutione sui finis, tum moralis, ita ut distinctae personae physicae sint etiam distincta subiecta iurium relate ad bona de qui­ bus agitur; quod non accidit v.gr. in patre ct filio circa bona in quibus mutua eorum relatio non est hominis ad hominem, sed prae­ cise patris ad filium, et viccvcrsa, intra unitatem moralem3; P) con­ dicio debiti iuridici, non simplicis honestatis moralis; nam iustitia respicit ius obiectivum, quod alteri debetur secundum aequalitatem lege statutam, et ab eo stricte exigi potest ; id quod non valet in aliis virtutibus, quae regunt quidem operationes circa alios, sed ut agenti quodammodo coniunctos* ; 7) condicio aequalitatis, seu quod alteri tribuatur suum, quantum sci. ei debetur ; adeo ut si minus red­ datur, perfectio iustitiae non attingatur, si autem plus tribuatur, ex­ cessus non habeat rationem iustitiae, sed libcralitatis aliusve virtutis 3. Λ ratione strictae iustitiae deficiunt, tam illae virtutes quae debitum nunquam adaequare possunt, quam aliae quae regulant re­ lationes inter personas quae non habent plenam alteritatem physi3 Cf. S.Thomas, 2-2 q.57 a.4 ad 2; Lugo, De iustitia et iure d.l sect.2 n.33, Laymans, Thcol. moc. 1.3 sect.5 tr.l c.3 n.4. * Cf. S.Thomas, 1-2 q.60 a.3c; 2-2 q.31 a.l ad 3. et moralem ad invicem, ct recensentur inter partes eiusdem po­ tentiates; sic, religio erga Deum, quae nunquam aequare potest ho­ norem et reverentiam Lu debitam, sic pictas filiorum erga parentes, nam filius in quantum filius est aliquid patris, ideoque in relatione quam habet ad patrem ut patrem, non ad personam a persona, pieta­ tem, observantiam, obedientiam vel istarum vu tutum contraria vitia exercet, sed non iustitiam vel iniustitiam. r*>n 444. II. Dividitur virtus cardinalis iustitiae, secun­ dum sententiam inter recentiores longe communiorem, in tres species infimas, secundum specificam obiecti diversitatem sub eadem ratione generica45; et quidem, ab aliis fit divisio im­ mediate tripartita iuxta triplicem speciem subiectorum quae ordinantur ad iustitiam, sci. : partium ad partes, tanquam sin­ gularium personarum individuarum, per iustitiam commutativam; communitatis totius, tanquam personae iuridicac moraliter distinctae, ad partes seu membra eiusdem inadaequate distincta, per iustitiam distributivam; denique, membro­ rum ad communitatem per iustitiam legalem; alii autem cum S.Thoma0 divisionem faciunt immediate bipartitam in gene­ ralem seu legalem, quae ordinat partes ad totum, respicitque communitatem eiusque bonum commune a praesidibus et mem­ bris procurandum, et particularem quae respicit privatos coranique bonum privatum, ac subdividitur in commutativam, quae locum habet inter privatos ordinata ad bonum ipsorum particulare, et in distributivam, quae est communitatis vel cius praesidum erga privatos. Sic, igitur: a) Iustitia commutat i va, sic appellata quia praecipuum locum habet in commutationibus, est subspecies virtutis iusti­ tiae particularis quae constanter inclinat personas particula­ res, ut aliis aequalibus, adaequate distinctis, ad accuratam aequalitatem arithmeticam reddant strictissimum debitum. Di­ citur: Personas particulares, ut aliis aequalibus, nimirum, iustitia com­ mutat i va praeest relationibus iuridicis individuorum ut talium inter se; potest quidem accidere ut relationes iustitiae commutativae in­ tercedant inter aliquod individuum quod est membrum societatis et ipsam societatem, sed in tali casu membrum consideratur ut persona privata, et societas agit similiter personam moralem particularem 4 Sic v.gr. Gonet, Concina, Antoine, etc., quos abunde refert li.llERiNC, De iustitia lc[/ali (Friburgo de Suiza 1944) p.7-8. ‘S.Thomas. 2-2 q.61 a.l; cf. ibid, q.58 a.Sc et a.7 cum Aristotele, Ethi­ corum 1.5 c.2; smuLter Vermeersch, Dc iustitia (Brujas 1901; p.25; NouhnSchmitt, 1,271, etc. Sunt nonnulli recentiores, qui iustitiam dividunt in par­ ticularem, seu commutativam, et socialem, seu legalem et distributivam, prout existât inter privatos aut inter societatem et eius membra; sic v.gr. P.S.Declebcq, ycrdcclcndc rcchtvaardigheid (Brujas 1945) p.40.79-80; U.L,0i*Ez, An­ notationes ad Divini Redemptoris: PerMorCanL.it 26 (1937) 79sv 446 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Adaequate distinctis, alteritas, ergo suppositorum quae requiri­ tur ad iustitiam est plena in commutativa, propter distinctionem adae­ quatam non solum tnorqliler. oualis existit etiam inter personam ju­ ridicam eiusque membra, sed etiam physice ita ut subiectum iuris et obligationis sint undequaque diversi. Ad aequalitatem arithmeticam, habet enim regulam acquivalcntiac strictae rei ad rem, ct non respicit condiciones personae nisi per accidens, quatenus per eas res ipsa diversificatur. Strictissimum debitum, seu quod suum iam est, atque ad pro­ prium commodum exclusive ordinatum, propter nexum moralem inter rem ct personalem finem ; unde respicit immediate bona particularia. b) Iustitia distributiva est subspecies virtutis iustitiae particularis, quae constanter inclinat societatem eiusdemve rectores ad communia bona et onera inter membra societatis distribuenda pro eorum meritis et facultatibus, iuxta proportionali tatis aequalitatem. Dicitur: Inclinat societatem einsdemve rectores, sci. societas qua talis non agit, sed agunt superiores eam repraesentantes; iique nomine socie­ tatis exercent hanc iustitiam, munera et onera inter membra distri­ buendo, tanquam supposita moralitcr ct physice inadaequate ab ipsa societate distincta; subditi, tamen, aliquatenus huius iustitiae laudes participant, in quantum contenti sunt iusta distributione, vel potius in postulando sibi debito ex iustitia distributiva, ct non plus exi­ gendo, dicendi sunt actum facere a iustitia legali propter bonum commune imperatum Communia bona et onera distribuenda, nimirum Deus ordinavit homines ad vitam socialem, ut per societatem inopiae ct imbecillitati eorum provideretur, et sic ad finem suum personalem mutua socio­ rum conspiratione expeditius singuli pervenirent; ideoque iustitiae distributivae est, vitae socialis condiciones generales creare mem­ bris communitatis, quibus aequaliter frui possint ad vitam homini dignam gerendam, quales sunt tutela libertatis et iurium, statutum iuridicum et sociale, rei oeconomicae, intellectualis et moralis con­ dicio prospera, etc. Huic autem iuri, quod habent membra tanquam partes communitatis, ut pro suo cuiusque loco ac condicione ipso­ rum bonum procuretur a societate, corresponde! in eisdem obligatio ferendi onera et praestationes quae necessariae sunt, ut ipsa socie­ tas habeat unde distribuat civibus ea quae iure ab ipsa expcctantur. Pro eorum meritis et facultatibus, non secundum perfectam aequalitatem, sed secundum proportionem rerum ad personas, iuxta praesentem statum reipublicae et iuxta principalitatem, necessitates ct locum quem membra ut talia in societate occupant; ita se habent res distributae et onera imposita per societatem ad membra, sicut ipsa membra se habent ad societatem, servata proportione geome­ trica quantum intricatae res societatis civilis hodie sinunt *. T Cf. S.Thomas, 2-2 q.61 a.l ad 3; J.Tn.Delos, Somnii fhéologiqiie. La tier I (Paris 1932) p.206 nota 33. • Cf. S.Thomas. 2-2 q.6l a.2c. DIVISIO IUSTITIAE. n 4-14-445 447 c) Iustitia legalis, ita appellata propter analogiam cum lege, cuius est ad bonum commune ordinare, et quia saepe actus eius per legem ordinantur, —sicut (feneratis vocatur quia potest habere tanquam materiam quamlibet virtutem ad bo­ num commune necessariam 9—, est species virtutis cardina­ lis iustitiae quae constanter inclinat membra societatis ut ta­ lia, ad reddendum eidem societati qua tali omnia illa quae et sunt debita propter exigentias boni communis. Dicitur: Inclinat membra ad reddendam communitati, moderatur ergo relationes subditorum erga communitatem eiusve rectores procuran­ tes bonum commune, sine distinctione physice adaequata inter subiectum obligationis, quod sunt membra, et ipsam societatem, quae est subiectum iuris ut persona moralis. Omnia ei debita, nimirum communitas perfecta ex hoc quod ius essendi a Deo habet, potitur iure exigendi a suis membris res et ac­ tiones quae necessariae sint ad omnium in procurandum bonum commune conspirationem, quaeque a membris praestari debent, alias vi legis positivae ipsis impositae, alias vi legis naturalis praescriben­ tis omnes illos actus qui ex necessario nexu cum bono communi debiti sunt communitati, huiusque vero iuri respondent. 445. Applicationes: 1. Tres istae partes subiectivae iustitiae rerae videntur eiusdem species, univoce referentes notionem genericam, specifica differentia variatam; etenim omnes in hoc conve­ niunt, quod unum subiectum alteri a se diverso, alteritate saltem inadacquata suppositi et finis personalis, reddit debitum iuridicum in titulo eiusdem fundatum, oriundum a lege naturali vel positiva, secundum aequalitatem; specifica autem differentia est in diversa ratione debiti iuridici, specificata a termino formaliter diverso (com­ munitas vel persona singularis, ut individuum vel pars totius, quae est subiectum iuris), quae simul importat quamdam diversitatem in alteritate et modo attingendi aequalitatem in debito satisfaciendo,0. Nimirum: a) Iustitia commutati va est strictissima iustitia, in qua notio communis perfecte veri ficatur ; nam una persona red­ dit alteri personae, physice ct moraliter adaequate distinctae, debitum strictissimum, aliquid sci. quod iam est suum et suo commodo exclusive ordinatum, ad accuratam aequalita­ tem arithmeticam, secundum strictam aequivalentiam. b) Iustitia distributiva deficit a perfecta verificatione notionis communis iustitiae in tribus suis notis essentiali­ bus, et secundum diversam debiti rationem specifice distin-* 14 ’ Cf. S.Thomas, 2-2 q.58 a.5c, collato 1-2 q.96 a.3 ad 1 et a.2c; T.Bésiade, La justice venerate d'après Saint Thomas d’Aquin: MélangThom III (Pa­ ris 1923) 327-340. ” V.Vancheluwe, Dc iustitiae partibus subicctivis: CollatBrug 43 (1947) 1314, quem presse sequimur in hac expositione. guitur a iustitia commutativa. Nam in ea communitas, quae est suppositum iurium distinctum a membris 11, reddit istis, moraliter inadaequate distinctis, debitum iuridicum quidem, utpote fundatum in titulo membrorum ad participandum de bono communi, sed specifice diversum a iure quod servat iustitia commutativa12; tale sci. quod immediate pertinet ad communitatem, et non est ipsis membris proprium nisi me­ diate et relative, in quantum sci. cis destinari debet a com­ munitate, ut approprictur a membris singularibus immediate, vel mediantibus societatibus inferioribus aut ordine sociali ; et quidem, non secundum strictam aequivalentiam, sed per distri­ butionem proportionalem, ut sicut se habent socii inter se. ita se habeant res quae distribuuntur, “et ideo... tale medium [rei, in iustitia distributiva] est secundum geometricam pro­ portional itatem, in qua attenditur aequale non secundum quan­ titatem sed secundum proportionem”1S. c) Iustitia legalis deficit pariter a verificatione per­ fecta notarum essentialium iustitiae : et secundum diversam rationem debiti, quae simul importat differentiam alteritatis et modi attingendi aequalitatem in redditione, specifice distin­ guitur a iustitia, tum commutativa tum distributiva. Etenim in legali, membra communitatis reddere debent communita­ ti, tanquam supposito iuris moraliter distincto cum alteritate inadaequata, ea quae ex necessario nexu cum bono commu­ ni ipsi sunt vero titulo iuris debita, nropterea quod communi­ tas perfecta, secundum divinam ordinationem existens. habet ius exigendi a subditis quae necessaria sunt ad conspiratio­ nem in bonum commune ab ipsa procurandam ; unde iustitia legalis non respicit directe membra societatis actusque mem­ brorum, sed bonum commune ab illis perficiendum; et qui­ dem ita, ut praestationes membrorum non sint immediate de­ vinctae communitati tanquam sibi iam propria, sed tunc de51 "Profecto societas non existit independenter ab existentia suorum menbrorum, ita ut. demptis personis quibus constat, et ipsa evanescat. Praetero, societas perfecta propter personas anibus componitur existit "immediate tamw propter eas communiter non singulatim inspectas. Sed a personis communier acceptis reapse non differt communitas. Sicut ergo dicitur esse propter perso­ nas communiter acceptas, aeque bene dicitur esse propter sc:psam. Si vero est propter seipsam, induit rationem personae... et sic iuxta personas phyjiett existit tanouam persona moralis communitas”, miae proprium habet finem dis­ tinctum. sci. boni common's procurationem” (V.VaxghEi.uwe. De iustit'u fa­ tibus rubicclws: CollatBrug 43 (1947) 15, referens verba A.Vermeersch, Dt iustitia n.7.23.38). 11 Cf S.Thomas. 2-2 q.61 a.l ad 5. collato 2-2 q.58 a.7 ad 2. » S.Thomas. 2-2 q.61 a 2c. Cf. A.Ï.FatdherbE, La justior distributive (P> ri· 1934). DIVISIO IUSTITIAE. N.445 449 mum approprientur ab ea, quando praestita sunt, manente interea iure mediato. 2. Notae specificae potiores singularum specicrum iustitiae hae recenseri possunt : o) Iustitia commutativa repit relationes inter singulares per­ sonas privatas (ipsa societas potest agere aliquando ut persona mo­ ralis privata, relate ad aliquod membrum ipsius, intercedente tunc iustitia commutativa) adaequate distinctas ; fundatur in aequalitate hominum; respicit immediate bonum particulare, quod est iam pro­ prium creditoris a debitore absolute reddendum ; regulam habet strictae aequivalentiae rei ad rem. b) Iustitia discributiva regit relationes rectorum communitatis erga membra eiusdem, sine distinctione adaequata, ordinans commu­ nitatem, qua talem, ad particulares qua membra illius; fundatur in Scutalibus, meritis, necessitatibus singulorum, uti talium iuris titu­ lum exhibentium ad partem bonorum communitatis; respicit prima­ rio bonum particulare, non tamen sine consideratione condicionis praesentis ipsius communitatis et communis boni, sancte custodien­ di; regulam habet proportionalilatis rerum ad personas, “in qua attenditur aequale non secundum quantitatem, sed secundum pro­ portionem" H. c) Iustitia legalis regit relationes membrorum erga communi­ tatem, sine distinctione adaequata, ordinans illa, tanquam partes, ad istam tanquam totum ; fundatur in subordinatione membrorum, tanquam subiectum obligationis circa ea quae exigit bonum commune, ad ipsam communitatem, tanquam subiectum iuris circa necessaria ad suum finem; respicit immediate bonum commune totius, ex quo re­ dundat bonum ad partes seu membra in particulari ; regulam habet cuiusdam proportionis relativae ad facultates singulorum, pro con­ tributione ad bonum commune necessaria vel convenienti. 3. Iustitia vindicativa, qua indices congruas poenas sontibus im­ ponunt propter bonum commune, non videtur constituere quartam speciem iustitiae, sed ad unam vel aliam ex tribus enumeratis redu­ citur Sic fert sententia longe communior, contra SchmalzgrÜbf.r u tt aliquos eius asseclas ; ct iure quidem, nam licet quosdam actus habeat proprios, non habet obiectum aut motivum a recensitis spe­ ciebus diversum. Utrum, autem, reducenda sit ad iustitiam legalem, quatenus superior in puniendis reis prospicere imprimis debeat bono communi, an ad distributivam, quatenus in infligendis poenis proportio debita culpis servanda sit, an potius ad commulativam, ut vult S.Thomas”, quatenus iudex ex quasi-contractu teneatur vi strictis­ simae iustitiae ad bonum rcipublicae per congruam punitionem reo­ rum tuendum, satis magna existit varietas opinionum, et plures par­ tim ad unam partim ad aliam ex praedictis speciebus reducunt iusti­ tiam vindicativam, pro diversis adiunctis et vindicationis actibus. 14 S.Thomas, 2-2 q.61 a.2c. Itu ecclesiasticum! dissert, prooemialis 11. 11 2-2 q.80 a.un. ad 1; cf. Logo, De iustitia et iure disp.l n.69; Billuart, De iiutitia dis.5 ad 3; Merkelbach, 11,256. TH£OL. MOR. 2 15 DE SEPTIMO ET decimo mandato 45Π Quaestio caret momento practice, et “in tanta opinionum varietat? unusquisque abundet in suo sensu”,T. Iustitia intrrnationalis similiter reducitur ad tritdirem st>?nem ' iustitiae notam Etenim * conventione inter nationes initae obérant I cx iustitia commutativa: ct cum in d’cs maior sit interdepenHenfia 4. nationum, quae mutua ope indigent ad pacem communem et felici- ' tatem temnoralem assecurandam. deficiente societate nationum, oirne iura et oblitfationcs singularum ad invicem strict'us determinet, in- | greditur iustitia Icaalis exigens a jdngum nationibus ea auae neces­ saria sunt ad bonum commune foederationis nat-onum et humanita­ tis: ipsa quoque iustitia distributrva munus babebit in distribuendi ionis communibus in societate superiori nationum, ab optimis qui­ busque optanda et promovenda. Sententia a nobis ut verior proposita, dc una eademque rabone generica iustitiae quae diversa perfectione verificatur quoad tres cuas notas speciales in tribus snccîebus. tannuam partibus subiecti”’s eiusdem virtutis cardinalis iustitiae, non ab omnibus admittitur. Nimirum : a) Plures auctoresM. cum iustitiae prooric dictae inserant tres nronrietafM alteritatis, debiti iuridici, aequalis redditionis—ad summam perfectionem de­ ductas. logice concludunt solani comm'utativam esse iustitiam veri nominis, aliasnue duas analogice appellari iustitiam. nec esse species eiusdem; vel saltem distributivam et legalem non referre univoce notioncim iustitiae proprie dictae, •deoque notionem gcnericam iustitiae verificari non univoce, sed analogice, in commutativa. distributiva et legal’. b) Alii censent iustitiam legalem non pcrt:ncre ad virtutem card:nalcm tusf’tiac, sed versari extra species illius, ita ut iustitia proprie dicta dividenda sit in duas dumtaxat species univocas, commutativam sci. ct distributivam. Hanc opinionem recenter, cum Cathrein 10 alnsque erudite defend’t TI.Heoîng*5, ean attribuens Sto.Thomae aliisque auctoribus usque ad saeculum XVT. et congruentiorem S.Scripturae doctrinaeque SS.Patrum reputans. Iuxta hunc aucto­ rem, iustiti? legalis convenit cum d’stributiva ct commutativa in hoc dnmtar-’t, quod per eam quoque homo ordinatur ad aluid a seipso; sed d’ffert in aids et nominatim non reddit communitati ius suum, ut saepe dîc'tur, ?ed nrdinat ad bonum commune actus qui materialiter sunt aliarum virtutum, ser­ vato medio non rei sed rationis. cl Qu:d S.Thomas senserit, non est omnino perspicuum, nec a controver­ siis immune. Hering 21 adducit plures textus ex quibus invicte nutat concivi “iiistit'am legalem a S.Thoma tanquam speciem virtutis cardinalis minime haberi", sed proprio sensu esse virtutem specialem, quae ordinat ad bomra commune actus omnium virtutum: improprie vero aliquando adh’bcri ad sin: beandum complexum omnium virtutum, seu nc--fectnm ohcdicntlnm letis8 Nihilominus sunt rationes cur Doctor communis ad sententiam a nobis susten-*18 1T Prümmxh, Π.71. 18 Sic v.gr. Lugo, Dc iustitia ct iure disp.l sect.3 n.SO; Lehmkuhl, 1.753: Pottier. Dc iure ct iusttia (Uria 1900) p.79; AVaffei.aert, Dc iwsfihe 1 (Bruias 1R85) p.19; Tanquerey, ITT.26. ’· Cf. Philosophia moralis™ 191: Die Cardinaltuacnd der Gcrechtiokeit "fi ihr Pcrhaltnis sur legalen Gcrcchtigkcit : ZkathTh 25 (1901) 635-648. A!>c‘ auctores sive antiquos sive recentes abunde refert Hering in monocraphi citanda in nota sequenti, p.lR-29. Addendus J.Tonneau, La vertu cardinale i< justice: RevScPhTh 28 (1939) 70-73. Λ De iustitia legali (Friburgo de Suiza 1944). Fallitur cum existimat P.ît Aragôn fuisse primum qui distinxerit triplicem speciem in virtute cardtna’i iustitiae; nam multo ante, Vitoria et Caietanus, In 2-2 q.61 a.l, eandffl doctrinam tradiderunt. Cf. Ο.Τ,οττιν. Le concept de justice chee les thfolecw du moyen âge avant l’introduction d’Aristote : RevThom 44 (19 3 8 ) 511-521. « O.c., 18-20. » Cf. o.c., 43-50.56-61. . . SUBIECTUM ET OBIECTUM IUSTITIAE. N.445-447 451 tatam trahatur, et multi sunt auctores qui ita intclhgunt illius .nentem 3. cam contra difficultates ab adversariis motas defendendo 446. III. Subiectum iustitiae: a) PROXIMUM, est pro tribus spe­ ciebus voluntas, ct non aliae potentiae prout voluntati subiacent, ut supra deciaratum est; unde virtus iustitiae quaelibet est in appe­ titu rationali hominis; b) remotum, diversum est in singulis specie­ bus, nimirum: a) i» iustitia commutativa, personae physicae vel mo­ rales, ut individuae et privatae, ad invicem aequales quoad iura ct obligationes suscipiendas; β) in iustitia distributiva, communitas ipsa, vel potius superiores nomine cius agentes in distributione bonorum vel onerum, quae participare vel sustinere debent membra, tanquam partes totius; y) in iustitia legali, membra communitatis, superiores aeque ac subditi, quibus officium incumbit reddendi societati per­ lectae ea quae necessaria sunt ad bonum commune; dicitur tamen iustitia legalis in rectoribus communitatis inesse principaliter et quasi architectonice, in quantum isti praecipue movent ct dirigunt subdi­ tos per leges in bonum commune; in subditis, vero secundario ct nmitstralive, quatenus leges a superioribus statutas obsecundant, alia­ que ad bonum commune necessaria secundum exigentiam legis na­ turalis praestant. Subiectum iuris: a) in iustitia commutativa, sunt personae pri­ vatae, relate ad correspondcntcm obligationem alterius personae in­ dividuae privatae; β) in iustitia distributiva, sunt membra commu­ nitatis, quae ut partes habent ius participandi dc bono totius, et obli­ gationem sustinendi pro rata parte onera quae gravant totum ; y) in iustitia legali, societas perlecta ct necessaria, Ecclesia sci. et Status, non vero societates imperfectae et liberae constitutionis, quae non intendunt bonum commune, sed operam navant modo partiali et particulari ad procurandam vitae aeternae vel temporalis meliorem sufficientiam, obligatae ct ipsae ad contribuendum bono communi sicut cetera membra societatis perfectae. Fieri potest in societate naturali, ut propter organizationein internationalem apte constitutam, ipsi Status perfecti eveniant subiectum iustitiae legalis erga tam societatem internationalem, quae sic erit subiectum iuris relate ad Status signatanos, tanquam partes sibi subordinatas. 447. IV. Obiectum iustitiae. a) Materiale est in ge­ nere iustum aequale quod debetur alteri ex titulo iuris, quem habet secundum aliquam aequalitatem, unde actus proprius virtutis cardinalis iustitiae est reddere unicuique ius suum, quod est iustum, servato medio rei ; et quidem : a) in iustitia commutativa, solet habere materiam determinatam, praeser­ tim in commutationibus, debitum sci. privatorum erga priva-** 3 Cf. 2-2 q.58 a.5c. In V Ethicorum lcct.3 scribit: “Dicit ergo primo, quod iustitia particularis est univoca, i.e. conveniens in nomine cum legali. J£t hoc quidem, quia conveniunt in definitione secundum idem genus.J.Th.Delos, interpretando mentem S.Thomac dicit: “Chacune d’elles répond adéquatement à la définition de la relation juridique” (Somme théologique. La justice I [Pa­ ris 1932J 241). ** ν·*»Γ· V.Vanghelüwe, De iustitiae partibus subie ctivis: CollatBrug 43 (1947) 22-24; J.Gemmel,, Die iustitia in der Lehre des hl.Thom'as: Scholastik 12 (1937) 204-228. 452 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tos, quod immediate est ordinatum ad subiectum iuris, cstque iam eidem proprium; β) in iustitia distributiva, habet mate­ riam quae in rerum natura existit determinata, sed in praxi difficilius aestimatur, distributiones sci. a societate erga pri­ vatos, quae respondent quidem iuri membrorum participandi bona communia societatis, sed immediate pertinent ad com­ munitatem, membris vero mediate ct relative, sci. destinatio­ ne ; quae distributiones sunt computandae, tum secundum sta­ tum praesentem reipublicae, tum secundum principalitatem et locum quem singula membra occupant in societate, non quan­ titate absoluta sed secundum proportionem rerum ad perso­ nas ; γ) in iustitia legali, habet materiam in se similiter deter­ minatam, debitum sci. privatorum erga societatem, quod ma­ terialiter comprehendit actus quarumlibet virtutum, quatenus necessarii sunt et exiguntur ad bonum commune ; sed in pra­ xi saepe difficilius aestimatur, quando exigentiae boni com­ munis non sunt definitae legibus positivis, sed sola lege na­ turali urgentur. b) Formale est bonitas quae relucet in tribuendo alteri quod debetur ad aequalitatem inter debitum et redditum ; por­ ro debitum specie diversum est prout redditur in triplici ius­ titia, ut statim patebit, nam : a) in iustitia commutativa, con­ sistit in honestate reddendi privatis, qua individuis iura per­ sonalia possidentibus, illa quae ipsis exclusive sunt ordinata propter nexum inter rem et finem eorum personalem; β) ii; iustitia distributiva, consistit in honestate reddendi membris communitatis, qua talibus, id quod immediate pertinet ad to­ tum sociale, sed destinandum partibus, ut eo fruantur et per distributionem acquirant in completum dominium ; γ) in iustitia legali consistit in honestate reddendi omne illud, quod communitati qua tali debetur propter necessitatem boni com­ munis; et per hoc praecise iustitia legalis est virtus specia­ lis et veri nominis iustitia, quia quamquam est generalis se- ' eundum virtutem, et materialiter non habet actus proprios, sed ordinat actus aliarum virtutum, ex formali sua ratione est virtus specialis, et quidem iustitiae proprie dictae, prop­ ter obiectum formale proprium quod expositum est * Igitur, cum S.Thomas (2-2 q.S8 a.Sc; cf. 1-2 q.96 a.3 et a.2c) scribit: "actus omnium virtutum possunt ad iustitiam pertinere, secundum quod ori I nat hominem ad bonum commune, et quantum ad hoc iustitia dicitur virtoi generalis”, non intelligendus est significare nomine iustitiae complexum omnio: virtutum per praedicationem; naim, ipso fatente, "iustitia legalis est quiehs specialis virtus secundum suam essentiam, secundum quod respicit commu:.’ bonum, ut proprium obiectum” (2-2 q.S8 a.6c; cf. ibid, a.Sc et ad 1 et 2). ' IUSTITIA SOCIALIS 453 ARTICUL US II Dii IUSTITIA SOCIALI 448. Iustitia socialis: a) quoad NOMEN a fine saeculi elapsi, propter exortam quaestionem socialem, frequentius adhibebatur a sociologis non sine animadversione quorundam moralistarum ca­ tholicorum ”, timentium ne, sicut evenit de facto sectatoribus democratiae christianae in Gallia, sub exaltatione iustitiae conculca­ retur vel deprimeretur caritas ultra modum; in documentis ponti­ ficiis rarius usurpabatur usque ad annum 1931 “ ab eo autem tem­ pore, postquam in Litteris encyclicis Quadragesimo anno octies ad eam provocavit Pius XI ad urgendum ordinem socialem, passim ad­ hibetur, et in Litteris encyclicis Divini Redemptoris, explicato con­ ceptu, exprofesso tractantur obligationes quas importat, et media quae urget applicanda. b) Quoad rem non uno modo ab omnibus intelligitur : nimirum, omnes quidem aiunt hac iustitia praescribi officia ac iura socialis vitae, cum respectu ad commune bonum, sed quoad alia in diversas abeunt opiniones: a) latissimo sensu, complectitur omnes virtutes sociales, quibus societas homi­ num perficitur; et sic includit, praeter partes subicctivas vir­ tutis cardinalis iustitiae, etiam partes potentiales et intégra­ les, veluti pietatem, beneficentiam, etc.20, omnemque virtu­ tem in quantum exigitur a bono communi ; β) lato sensu, comprehendit quamlibet iustitiam proprie dictam, quae intra humanam societatem bene ordinatam servanda est, et sic sup­ ponit pro tribus speciebus iustitiae supra relatis 30 ; γ) stricto sensu, intelligi debet ca virtus quae respicit ut obiectum for­ male, id quod est debitum bono communi in societate homi­ num, sive plene constituta, sive aliquatenus saltem ordinata ; —- ■ - - d 54 Primus fortasse qui conceptum cius expressit inter catholicos fuit De la Tour du Pin, scribens a.1887 in Revue de la Association Catholique, citatus apud C.Rutten, Manuel d'étude ct d’action sociales I (Lieja 1946) p.94. a Sic v.gr. A.van Gestel, Dc iustitia ct lege c vili3 (Groninga 1896) p.223 cond.14; C. Antoine, Cours d'économie sociale (Paris 1896) p.127; Λ.Michel. Question sociale ct les principes théologiques (Paris 1921) p.214-222. 53 Per transennam dixerat Pius X, a.1904, S.Gregorium Magnum fuisse “pu­ blicum defensorem iustitiae socialis”; deinde Card.Gaspari:: ter eam nomi­ navit in litteris datis e Secretaria Status annis 1922, 1928, 1929; et quidem a.1928 quandam quasi definitionem simul tradidit, dum eam appellavit “cette vertu qui ordonne vers le bien commun les actes extérieurs de toutes les autres", Cf. ScmSocFrance (1928) 11. s Cf. A.Vermeersch, De iustitia3 (Brujas 1904) 51; La justice dans ia Re­ rum novarum in 11 XI, anniversario della Encyclica “Rerum novarum” (Mi­ lin 1J93I) 549-582; V.Cathrein, Moralph losophic I5 (Friburgo de Br. 1911) 358-359; J.Leclercq, Leçons de droit naturel IVa (Lovaina 1948) p.224.386.405. * Ita fere iustitiam intelligere videntur nonulli, ut F.CavallEra, Précis dc la doctrine sociale catholique (Paris 1931) p.55-58; C.Antoine, Cours d’éco­ nomie sociale9 (Paris 1921) p. 125-128. 454 DE SEPTIMO ET DECI MU MANDATO etenim, docente Pio XI, “socialis iustitiae est, id omne ab singulis exigere, quod ad commune bonum necessarium sit"31. c) apud auctores dc re morali ct sociali, sensus strictus sat vario modo intelligitur, ut ex summaria recensione patebit32: a) trans­ cendit tres species iustitiae, eisque est superior, nam “duplices ac reciprocas iuris ac officii relationes communitatem inter et indivi­ dua membra qua talia determinat, ita ut simul iura societatis erga membra, et iura membrorum erga societatem tueatur”33; β) ponitur pro complexu distributivae et legalis iustitiae, nam tuetur iura a na­ tura sociali hominum derivanda; ideoque opponitur iustitiae indi­ vidual! seu commutati vae, et complectitur fere officia iustitiae le­ galis et distributivae, ab ipsa natura in societatibus necessariis deter­ minata, et a iure positivo pressius in multis definienda34* ; 7) est infima species iustitiae identificata cum iustitia legali, secundum opi­ nionem longe communiorem auctorum ; sive intelligatur sensu re­ stricto, pro virtute qua subditi obligantur reddere communitati illud solum debitum, quod ab auctoritate per iustas leges positivas sta­ tutum est a, vel quod per solam legem naturalem urgetur praecipue in vita oeconomico-sociali ** ; sive rectius sensu latiori, pro ca iusti­ tia legali quae complectitur normas tam positivas quam negativas iuris, sive naturalis sive positivi, propter bonum commune, vel in quacumque provincia vitae socialis vigentes3:, vel ad provinciam oeconomicam-socialcm in societate circumscriptas :Λ ; 6) est virtus spe­ cialis et 'nova species infima iustitiae, praeter commutativam, distri31 Encycl. Divini Redemptoris: AAS 29 (1937) 92. 33 Cf. V.Vangheluwe, Dc iustitia sociali: CollatBrug 43 (1947) 309-321.383398.436-448; 44 (1948) 306-319.388-395, cui, sapienter, ut nobis videtur, inter varias opiniones discernenti, in tot hoc articulo pedissequi inunediati erimus, item M.SÂnchez Borrego, Justicia social (Zaragoza 1945). 33 V.Vangueluwe, l.c., 315, referens meritam G.Gundlach, cui accedunt O.v> Nell Breuning, B.Mathis, O.Renz, ibidem citati. M Sic quoad rem H.Pesch, J.Grosam, U.LôpEz; G.Renard, 0.Schilling in primis suis scriptis, aliique a VangheluwE l.c., 317-321.383-387 relati, quibus addendi T.Urdanoz, La justicia legal y cl nuevo orden sociat: CiencTom 67 (1944) 200-233; N.Noguer, La Enciclica Quadragesimo Anno (Madrid 1934). Ex parte etiam P.A.RoCaries, La notion dc justice sociale d’après les Enc, cliques de Pic XI: DossActPop (1938) 7-22; E-Elorduy, La justicia socials las ganancias extraordinarias: RazFc 119 (1940) 329-344 ci tribuit munus dis­ tribuendi ex aequo productum laboris per patronos, id quod iani assimilât iustitiae distributivae in casu particulari. Etiam A.MenéndEZ Reigada, Justi:* social: CiencTom 59 (1940) 389-397 eam ad iustitiam distributivam refert. “ Sic A.Pottier, De iure ct iustit a ■ (Licja 1900) p.l 17.146.148, ac fere J.Th.Delos, La justice (Paris 1932) p.57 nota 1; A.Bai.termi, 11 concetto di giusticia sociale (Friburgo 1939); M.S.GillET, Conscience chrétienne ct jnsliet sociale (Paris 1922) 138-142, ubi opportunitatem novi nominis commendat. His accedere videntur Prümmer, 11,71; TanqüEREY, 111,26; Rutten, La doctrix sociale dc I* Eg lise c.4; Ph.Hyland, The field of social justice: The Thotnist (1939) 295-330. 3a Sic fluctuanter Van Gestel, Dc iustitia ct lege civili (Groninga 1896) p.12. j imo H.Lange, Gcrcchtigkcit : Lexikthcol 4,412-413, et O.Schilling, Kafhcli· sche Wirtschaftsethik (Munich 1931) p.61ss iustitiam socialem intelligunt stiWt cicm iustitiae legalis, quae requisita iuris naturalis ad vitarn occonomico-swa· lem tuetur. 97 Sic Vermeersch, 11,320; Genicot-Salsmans, I 462; J.Hoffner, Sociale C< rechtigkeit und Sociale Licbc (Saarbrucken 1936) p.74; A.Horvath, Εψ* tumsrecht nach dem hl.Thomas von Aquin (Graz 1929) p.l 3; J.Gemmel, D* iustitia in dcr Lehrs des hl.Thomas von Aquin: Schol 12 (1937) 204-228 Merkelbach, 11,256. 34 Stt O.von Nell Brel’ning, Justitia socialis: Schonere Zukunft 2 (1927, 177m. iustitia socialis n.448-449 455 butivam et legalem, quae latissimo sensu complectitur omnia officia inridica naturalia cuiusque iustitiae erga bonum commune; et sic differt a iustitia legali, quae urget obligationes iuris positivi erga idem commune bonum ; sensu autem stricto est virtus "qua diver­ sae classes atque ordines sociales civium inter se, et individui homi­ nes qua membra eorundem, ita ordinantur intuitu boni communis, ut singuli ordines aliis tribuant partem boni oeconomico-socialis ad quam, ratione proportionatae cooperationis ad idem bonum efficien­ dum, ius adquirunt” 3940 ; unde, subiectum iurium ct officiorum iusti­ tiae socialis strictae sunt, immediate ordines sociales socictatesque ab eis formatae, mediate vero individua quae et quatenus membra ho­ rum ordinum existunt; non autem Status, cuius tamen interventus optatur, ct vi iustitiae distributivae requiritur quatenus exigentiae socialis iustitiae, in detrimentum boni communis, ab ordinibus socia­ libus non adimplentur *°. Inter tam varias opiniones circa locum assignandum iustitiae so­ ciali stricte dictae, iuxta vel intra traditionales iustitiae species, quae ad usum quidem immediatum non multum referunt, sed ad particu­ lares quaestiones illustrandas certe conferre possunt, eam verio­ rem ct omnino praeferendam censemus quae iustitiam socialem ae· quiparat iustitiae legali, prout haec complectitur normas sive nega­ tivas sive affirmativas iuris, non tantum positivi sed etiam natura­ lis, ad bonum commune necessarias in quacumque materia, quin li­ mitandus videatur campus actionis ad res occonomico-socialcs. Quare: 449. Iustitia socialis definiri potest virtus moralis spe­ cialis inclinans membra societatis perfectae ad reddendum so­ cietati, qua tali, quod ipsi, sive ex lege positiva, sive commu­ ni ac perspicua necessitate, propter bonum commune debe­ tur41. Dicitur: Virtus moralis specialis, non enim expedit hanc expres­ sionem improprio et metaphorico sensu adhibere pro com­ plexu omnium virtutum quae usu veniunt in societate, quia stricta iustitia importat necessitatem reddendi debitum in ti­ tulo iuridico alterius fundatam. ” V.VanghEluwE: CollatBrug 43 (1947) 439, analyzando doctrinam J.MessMr, deductam potissimum ex So&ialc Gcrechtiykcit: Staatslcxikon 4 (1931) 1664-1669; Dic sozialc Fragc dcr Gegcnzvart (Innsbruck 1934). 40 Sic potissimum J.Messner et C.Hentzen, de quibus cf. V.VangmEluwe, I.C., 436-439. Haud dissimiliter etiam A.Schmitt in posterioribus scriptis, varia­ ta priori sententia, locutus est (cf. ibid. 440-444), donec ultimo tempore ei attribuit tutelam iurium naturalium singulorum membrorum totius humanae so­ cietatis qua talium, quoad bona oeconomica terrae; nec discrepat J.KlEINHappl pro quo iustitia socialis est peculiaris species virtutis cardinalis iustitiae ”qua tum singulares homines tum personae morales, quatenus superfluo gaudeant, indigentibus pariter personis physicis aut moralibus ob primarium opum terres­ trium finem ca omnia praestare tenentur, unde eaedem personae necessariam atque proportionatam partem bonorum oeconomicorum-socialium sibi acquirere possint”. Sic quoad rem secundum Vanghelvwe. l.c., 4 44, in articulo Dcr Begriff iustitia socialis und das Rundschrcibcn Quadragesimo anno: ZkTh 58 (19341 371ss. 41 V.Vangheluwe. Dc genuina iustitiae socialis indole: CollatBrug 44 (1948) •113-3I4, 456 DR SEPTIMO ET decimo mandato Inclinans membra societatis perfectae, cives sci. om­ nes, rectores reipnblicae principaliter, secundario autem sub­ ditos, sive singulos immediate sive coniunctos in communi­ tate imperfecta (vel etiam perfecta si agitur dc iustitia inter­ national!), eaque mediante, adstringit ad illud efficiendum quod iure ad bonum commune exigitur. Societati qua tali, sci. immediate imprimis societati per­ fectae ac necessariae, sed etiam universae humanae societati in ordine supranational! ; mediante vero societate perfecta, ip­ sae societates inferiores et membra singularia, in quantum sunt partes ordinatae ad bonum commune societatis perfectae participandum. Quod debetur propter bonum commune, sci. officia sive negativa semper et pro semper, sive positiva semper non pro semper, ex manifesta necessitate boni communis recla­ mata. Sive ex lege positiva, sive communi ac perspicua ne­ cessitate, unde secundum conceptum Sti.Thomae de iustitia legali, cum maiori insistentia ab aliquibus discipulis exten­ sum ad iura naturalia officiaque coniuncta, iustitia socialis habet munus reddendi debitum communitati, non solum quod iustis legibus statuitur, sed etiam quod vi ipsius iuris natu­ ralis urgetur. Ratio istius definitionis, aequiparantis iustitiam socialem cum iustitia generali seu legali, haec est ; ex una parte, quia non sunt multiplicandae divisiones et species sine necessitate, et nulla neces­ sitas multiplicationis in casu ostenditur; ex alia, quia novae speciei iustitiae iuxta commutativam, distributivam et legalem, non videtur esse locus. Profecto, homo in societate perfecta secundum divinam ordina­ tionem vivens, unum vehiti corpus constituit cum reliquis sociis, in quo triplici dumtaxat relatione iuridica ad alios referri potest, cui etiam triplex species iuris reddendi respondet: immediati, erga per­ sonas individuas; mediati erga societatem qua talem, vel erga per­ sonas ut partes societatis * 1. Nam ex iustitia generali sufficienter or- 1 dinantur personae singulares, tam iuridicae quam physicae tanquam membra communitatis ad ipsam communitatem, ut sci. reddant quae immediate propria communitatis fieri debent propter titulum iuris quo gaudet ipsa communitas, tanquam persona moralis et tanquam totum cui subiciuntur partes; ex iustitia vero particulari ordinan­ tur omnes relationes quae possunt esse ad personas particulares tum eae quae intercedunt ab individua ad individuam personam 42 Altae virtutes sodales quibus homo ad societatem ordinatur, satisfaciant debito morali, et potius respiciunt coniunctioncm vel rationem principii, ut SMl pietas, caritas et aequitas socialis. IUSTITIA SOCIALIS, 457 plane distinctam ac aequalem, quibus consulit iustitia commutativa, ruin aliae in quibus communitas reddit membris suis per iustitiam distributivam ea quae immediate quidem pertinent ad ipsam, sed appropriari debent a membris iusta proportione, utpote quae possi­ dentur a communitate ratione membrorum, et sic mediate ad haec pertinent<3. 450. Subiectum officii iustitiae socialis sunt omnia mem­ bra societatis perfectae, pro sua unumquodque condicione, dig­ nitate ac munere in organismo sociali ; ideoque imprimis et quasi architectonice rcipublicac rectores, ut dictum est supra, secundario, autem, et quasi ministrative subditi. Socialis iustitiac internationales subiectum sunt omnia ac singula membra societatis naturalis humanitatis, quae sive per se ipsa, sive potissimum per rectores rcspcctivae societatis civilis bono universali pacis, culturae, prosperitatis oeconomi­ cae, conformationis moralis, provideant. Quoniam autem beneficiarius cui tradenta sunt quae ex iustitia sociali debentur in multis non est Status, nec sunt societates publici iuris ab ipso creatae, sed membra vel classes particulares quibus ex sociali obligatione, corroborata vel determinata per leges, provi­ dendum est, patet quo pacto iustitia socialis, mediante boni com­ munis necessitate, sancire possit relationes civium iam existantes et aliis virtutibus ordinatas, ut novo titulo iustitiae socialis urgean­ tur*44. Et sic iterum duplices illae ac reciprocae relationes, quas quidam existimant per iustitiam socialem inferri, hinc inter Statum et subditos, inde inter ordines et classes sociales ad invicem, negan­ dae nobis videntur secundum explicationem datam. 451. Subiectum iuris iustitiae socialis, in quo nimirum residet ius exigendi a civibus res vel actus ad bonum com­ mune necessarios, cuique officia iustitiae socialis reddi de­ bent, est multiplex: a) Imprimis societas perfecta ac necessaria, quae, ex or­ dinatione divina naturali vel positiva exorta, debitis mediis providere debet ut integrum bonum commune, seu sufficien­ tiam vitae perfectam, suis membris procuret ; quod ipsa ur­ get per leges huc spectantes (unde iustitia legalis'), et obliga­ tionem naturalem opportune in multis melius definientes. b) Universa quoque societas humana, ab ipsa natura ori­ ginem trahens et omnes homines ad Deum ordinans, habet bonum commune totius humanitatis prosequendum, cui bona singularum nationum subordinentur oportet: “ipsa vero po­ 41 Cf. S.Thomas, 2-2 q.58 a.7 ad 1; q.61 a.lc; q.58 a.5c. 44 Id perperam iustitiac distributivae interdum tribuitur; haec enim respicit bona communia societatis, non bona privatorum, inter cives distribuenda. In quo, tamen, potest a iustitia sociali imperari. 458 DE SEPTIMO ET' DECIMO MANDATO pulorum publica instituta ad boni communis necessitates to­ tam humanam consortionem conformare debent”, tradidit Pius XI, cum circumstantiae temporum foedus nationum uni­ versale minus quam hisce temporibus premebant45. c) Diversae societates inferiores intra societatem per­ fectam, non ipsae quidem sunt immediate subiectum iuris iustitiae socialis, sed sunt utique mediate, per ordinationem sci. ad bonum commune societatis perfectae, cuius sunt partes. Nimirum bonum commune postulat ut societates inferiores, familiae potissimum, municipia et corporationes, floreant in­ tra ambitum societatis perfectae; idcoquc officium tum ci­ vium, tum praesertim rectorum societatis, est bonum illarum societatum inferiorum procurare propter bonum commune to­ tius societatis perfectae; sic, autem, non ipsae societates in­ feriores constituuntur subiectum immediatum iustitiae socia­ lis, sed ipsa societas perfecta quae a membris suis exigit prae­ stationes, quarum beneficiarii proximi erunt illae societates inferiores, ut bonum commune melius promoveatur 40. In par­ ticulari autem: “) Societas domestica, ncc intendit bonum commune, a bono particulari membrorum specifice diversum, nec sufficienti alteritate membra distinguit, ncc potestate iurisdictionis sed dominativa regi­ tur; unde membra societatis familiaris, qua talia, non tenentur erga familiam officiis iustitiae socialis, ct bonum familiare sufficienter obtinetur per virtutes quae sunt partes potcntialcs iustitiae per pie­ tatem, observantiam, obedientiam. P) Municipia ac provinciae, quae vere efficiunt unum morale ct iuridicum, possunt quidem cx iustitia sociali exigere cooperationem membrorum ad commune bonum municipale vel provinciale, sed non ideo sunt subiectum iuris iustitiae socialis cuiusdam, specie distinc­ tae a iustitia sociali quae regit bonum commune societatis perfec­ tae; nam et iurisdictionem qua exigunt actus subditorum commu­ nicatam habent a societate perfecta, quatenus communi bono istius interest, et bonum quod requirunt non est nisi pars boni communis totius societatis perfectae. 7) Corporationes hominum ordinesque sociales, si qui a socie­ tate perfecta laudabiliter constituti sunt iuris publici, cum participa­ tione potestatis iurisdictionis, non aliter atque municipia exigere pos­ sunt cx iustitia sociali actus subditorum in commune bonum; sed de hoc bono idem dicendum, quod de bono municipiorum ct provin­ ciarum dictum est. /Iliae consociationes, artium et officiorum, opificum, communi40 Encycl. Quadragesimo anno: AAS 23 (1931) 212; cf. 207. Cf. etiam Pius XII, Nuntius radiophon. 24-12-1952: AAS 45 (1953) 39-42. 4fl Sic explicantur facta quae aliquos moverunt ut duplices relationes iosfr tiae socialis ponerent: hinc, societatis perfectae ad membra, ut bonum ipsius societatis et membrorum obtineatur; illinc, ordinum socialium? inter se, ut sibi invicem communicent communis rerum materialium prosperitatis partem. iustitia socialis. n.451-452 459 tatis laboris inter patronos ct operarios, etc , quas, ex facultate iure naturali concessa, homine * ad bonum particulare aptius procuran­ dum ineant, manent societates privatae quae non cx iustitia sociali sed ex aliis virtutibus, fidelitate iustitia commutativa. etc., actus suorum membrorum exigere possunt. Status utique habet officium iustitiae, tum commutativae tum socialis, agnascendi tales societa­ tes debito ordine constitutas, casque ex iustitia sociali promovendi ct tuendi, quatenus exinde pacifica omnium atque sociata coopera­ tione commune societatis bonum melius provehatur; quodsi inter­ cedente respectu ad bonum commune societatis, patroni v.gr. quae­ dam praestare debeant erga operarios suos, ut pax socialis ac pros­ peritas oeconomica obtineatur, interveniet iustitia socialis ad urgen­ das novo titulo obligationes cx titulo iuridico vel morali iam existentes, ut insuper ex debito propter bonum commune totius societatis classi operariorum reddantur. 3) Communitates ethnicae naturales, origine, lingua, cultura com muni in unam nationem coniunctae, sed unam ct independentem so­ cietatem politicam non constituentes non iustitiae socialis, sed pieta­ tis officiis ad invicem sc habent ; siquidem relatio inter nationales et nationem non distinctionem, sed conjunctionem naturalem attendit; cum autem bonum nationis pertineat ad bonum commune societatis perfectae, ex iustitia sociali quaedam a civibus et ab auctoritatibus praestanda erunt in favorem cuiusque nationis ad eundem Statum pertinentis. Applicatio: Subiectum officii iustitiae socialis nequit dici inde­ terminatum, sed "quid, considerata boni communis veritate eis qui possident b’ccat, quid illicitum sit in suorum bonorum usu, publica auctoritas, lege naturali et divina semper praelucente, sciscere pot­ est accuratius”. Ideo, si propter necessitatem boni communis imponit verbi gratia auctoritas divitibus determinatum usum superfluorum pro rata emolumentorum, hi sine ulteriore determinatione vel requisi­ tione obligati manent cx iustitia sociali ad definitam applicationem illorum bonorum ; pariter in adiunctis hodiernis, in quibus tot ho­ mines orbantur mediis subsistentiae, officium naturale iustitiae so­ cialis gravat quoslibet divites applicandi sua superflua in usum so­ cialem. ut dum sibi prosunt, usui quoque sociali inserviant. 452. Obiectum iustitiae socialis: a) Matertale distin­ gui potest: a) remotum, sci. omne illud quod debetur socie­ tati qua tali propter bonum commune; /?) proximum, sci. ac­ tus omnium virtutum, in quantum sint necessarii sive cx lege positiva sive ex communi ac perspicua necessitate, quoad of­ ficia tum affirmativa, quae in agendo consistunt, tum nega­ tiva. quae sunt in abstinendo ab actibus nocivis boni commu­ nis 47. os>tio possit esse illicita et aliquando invalida; quod quidem verum est, et evenit passim, v.gr., in dispo­ sitionibus minorennium, quibus leges civiles interdicunt exercitium dominii, agnito tamen ipso dominio; sed hoc sufficienter indicatum manet in calificativo legitima, quod positum est in notione. In hire romano d’cebatur ius utendi, frtiendi ct abutendi. Abu­ tendi, autem, idem valebat atque consumendi; sicut utendi dicebat usum rei, remanente substantia; nullatenus autem significabatur po­ testas dilapidandi rem pro lubitu non attentis ratione indolis socialis bonorum et exigentiis aliarum virtutum. Profecto nullum ius e.vnltl ad abusum iuris: et hoc apud romanos bene agnoscebatur, sicut apud nos agnoscitur ab illis auctoribus, qui in definitione dominii loquun­ tur de facultate disponendi pro arbitrio de re sua, ad significandum vel ipsam inordinatam destructionem rei propriae non offendere jus­ titiae commutativae, minime negata deordinationc circa alias vir­ tutes. In turibus civitatum hodiernis conceptus dominii traditus, quoad rem communis est. Sic CII 348: “La pfcipiedad es cl dcrcclio de gozar y disponer dc una cosa. sin mas limitacioncs que las cstablecidas en las leyes". Similiter CHA belg. 544, etc. Hac notione significatur dominium proprietatis, per contrapositionem ad dominium altum iurisdictionis, seu facultatem quam, vi potestatis regendi com­ munitatem, habet auctoritas publica ad decernendum in cas bus specialibus de bonis subditorum, secundum exigentias boni communis. Hoc tamen dominium altum non est verum ius in re, quia auctoritas publica non potitur bonis subdito­ rum, nec potest uti sua auctoritate in proprium commodum; sed tantum ad utilitatem communitatis in quantum exigit necessitas vel magna convenientia publica, et facta quantum possibile sit compensatione pro restrictionibus imposi­ tis libero exercitio iuris civium in gratiam societatis. IV ·. 457. E. Condominium est plurium distinctarum personarum, physicarum vel moralium, dominium in renon divisa (CH 392). Salva facultate ineundi conventiones particulares, ubi nihil circa dispo­ sitionem rei communis indivisae determinatum fuerit, valent leges,, civiles, in conscientia obligatoriae propter necessitatem boni com­ munis (cf. CH 393-406). Solet singulis ius agnosci divisionem condominii opportuno tempore petendi, salvis pactione temporali (non supra decem annos) contraria (CH 400-401), ti iuribus tertiae personae (CH 40S). S nguli dc sua quota parte actus iuridicos exercere possunt (CH 399); sed quilibet actus quo rei ipsius materialis condic o mutatur, omnium consensum exigit (CH 397). 458.- C. Possessio, quatenus differt a dominio, duplici­ ter sumitur: a) --------- possesio facti est detentio rei animo domini, .' w » Sic, v.gr., Gfnicot-Salsmans, 1,465; 1,842; Heylen, p.133. MerkElhach, II.159; Marc-Rau» divisio dominii, n.456-459 469 e.i. rei apprehensio, lato sensu intellecta ut comprehendat etiam res incorporales, quae peragitur ex animo vel intentio­ ne habendi rem ut propriam, etiamsi propria non sit; unde ex se sola non tribuit ius disponendi de re possessa, nam pot­ est esse sine dominio, v.gr. in possessore rei furatae: b) possessio iuris dici solet insistentia actualis vel qua­ si habitualis in re aliqua, ex apprehensione corpore ct animo iurisque adminiculo proveniens, i.e. continuata apprehensio vel continuatum exercitium dominationis circa rem, quae ma­ terialiter vel moral iter apprehensa fuit cum animo eam ha­ bendi tanquam propriam ; et talis apprehensio, quae non im­ pediatur a lege privatis propter indolem rei dominio privato forte subtracta 1*3. Possessio, etiam iniusta seu sine titulo legitimo, habet quendani favorem ct protectionem iuris; nam paci ct ordini publico convenit, ut possessor nequeat turbari a possessione nisi ad normam iuris 4. Hinc privilegia iuridica possessionis recensentur: a) in pari causa vel dubio, melior est condicio possidentis, qui re possessa privari non potest in favorem alte­ rius, cuius ius certum vel probabile non probetur ; β) in casu litis, non possessori, ut reo, sed alteri contendenti, ut actori, incumbit probare ius suum, ut liceat possessorem a possessio­ ne spoliare; y) ope praescriptionis potest possessor dominium rei possessae acquirere ; δ) possessionem licet tueri contra ag­ gressorem, servato moderamine, nisi agatur dc domino cer­ to, et ut tali noto, rem suam vindicante; e) possessione spolia­ tus, vel in ea turbatus, nisi ius spoliantis vel turbantis constet, potest favore iuris uti, et ad possessionem redintegrari. 459. Dividitur dominium: 1. Ratione titularis, in: o) divinum, quod plenissime competit Deo, titulo creationis et conservationis et ultimi finis: “Domini est terra et pleni­ tudo eius, orbis terrarum et universi qui habitant in eo” (Ps 23,1); b) humanum, quod ex concessione Dei competit homini­ bus respectu aliorum hominum, relate ad quos dici possunt veri domini suarum rerum ; licet relate ad Deum maneant 1 In iure civili passim latius sumitur pro potestate in rem aliquam, quae exercetur per detentionem, usum ct usurnfructum; s;c locatanus domus dicitur eam possidere, quamquam non detinet animo habendi eam ut suam. 4 Cf. CH 430-466; praesertim 446ss; A.m: Poorteh, Dc indole iuridica pos* iW&nis ct detentiones in iure civili et praesertim canonico: Misccllanssen (Gembloux 1948) p.515-540. KMflM. 470 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO meri administratores, rationem villicationis reddituri ad nor­ mam divinae ordinationis ; r) publicum, quod ad personam publicam pertinet, ver­ bi gratia ad Statum, provinciam vel municipium ; rf) privatum, quod ad personam privatam, physicam vel moralem pertinet, v.gr. ad civem vel societatem particularem; c) individu .ALE, quod ad unam tantum personam pertinet; /) collectivum, quod pertinet ad plurcs simul, qui ha­ bent condominium in rem non divisam, cuius dispositio et ad­ ministratio requirit consensum omnium condominorum. 2. Ratione extensionis, in : a) plenum seu perfectum, quod disponit tum de re tum de omnibus utilitatibus et fruc­ tibus rei ; ac definiri potest tanquam ius reale disponendi et fruendi de re ut sua; b) semiplenum seu imperfectum, quod disponit vel dc sola re vel de solis utilitatibus5; ct hoc sub­ dividitur in: a) radicale (directum), quod est ius in solani sub­ stantiam rei, eo quod aliis cessa fuerit utilitas, seu nuda pro­ prietas sine fructibus ; β) utile (indirectum), quod est potissi­ mum ius in usum vel fructus vel servitium rei, excluso domi­ nio in ipsam rei substantiam, unde est dominium in re aliena6. Praecipuae formae dominii semipleni describuntur ct consideran­ tur in articulo sequenti. ARTICULUS II De 460. praecipuis formis dominii semipleni Dominium radicale est ius in re propria nudum, quod solam proinde rei proprietatem servat domino, integra cius utilitate alteri cedente. Sic, igitur, restringitur ius pro­ prietatis per multiplicia onera quae inhaerere possunt alicui rei, ut personis vel rebus extraneis serviat. Unde huiusmodi 5 Dominus vel proprietarius stricte is dicitur, qui habet ius tn substantiam rei unde per se ontur ius in usumfructum eiusdem rei. Sed haec separari possunt, ct dc facto separantur quando proprietarius, retente iure in substantiam ac proinde dominio racVcali. cedit alteri ius in usum rd fructus substantiae. Ille cui cocnpetit ins in utilitatem substantiae stricte non habet dominium, sed tantum ius in re aliena, quod improprie dicitur dominius utile. β ϊη iure romano, ad cuius divisionem recedere conantur nonnullae kcf’ civitatum modernae, nu:a dominium utile videatur carere elemento maxime essentiali, sci. substantia rei, divisio iuris erat: n) in ri? propria, a) vel β) nudum; et in rK atjfna. a) servitutes personales vel reales, et β) iura quasiproprietaria. Cf. F.Hürth, De VJT mandato SI USUSFRUCTUS ET USUS. N 459-461 471 gravamina restringentia dominium plenum servitutes dicun­ tur. Servitus in genere definiri potest, onus alicui rei inhae­ rens, ut personae vel rei extraneae serviat; v.gr. ager Petri est subiectum servitutis passivae in favorem loannis, qui ha­ bet ius per illum transeundi, et sic exercet servitutem ac­ tivam. Dividitur, in : n) personalem, si res unius praestat servi­ tium personae alterius, ut accidit in usu ct usufructu7 ; b) REALEM, si res aliena quae serviens dicitur, onus sustinet directe in favorem rei dominantis alterius personae, et sic in­ directe in ipsam personam. Hodierni auctores hanc divisionam potius omittunt, et servitutes personales smgillatiin suis nominibus usus et ususfructus recensentes, agunt de servitutibus sine addito, subintellectis servitutibus reaiibus. Summa rerum dicendarum: Agemus ex ordine: dc usufructu ct de servitutibus (§ 2). iiju (§ 1), I § 1. De usujructu et usu (CH 467-529) 461. A. Ususfructus: I. Est ius rcale temporale usu­ fructuarii utendi et fruendi re aliena, salva eius substantia3. Dicitur : Ius reale, seu ipsi rei immediate adnexum, conferens usu­ fructuario ius in re erga dominum, ut non impediatur; et sic differt a locatione, in qua locatarius non habet nisi ius per­ sonale et mediatum ad rem, quatenus non habet nisi recur­ sum ad locatorem, ut sibi fruitionem rei locatae procuret; differt etiam a licentia percipiendi fructus, quae non est ius nisi relate ad extraneos, ut quis non impediatur, nam dominus potest eam ad nutum revocare. Temporale, siquidem nuda proprietas domino inutilis eva­ deret, si usufructu perpetuo apud alium res detineretur (cf. ’ Codices hodierni, tamen, usumfructum, usum et habitationem non amplius comprehendunt inter servitutes personales (cf. quoad ius hispanum CastAn, Derecho civil IF,431ss.497.512ss) ; si eas adhuc commemorant (v.gr. CH 531), ipsis significant servitium in favorem personarum in individuo determinatarum^ a domino actuali rei servientis contradistinctarum (cf. CH 603.604). * In CH cum quo cohaerent in plerisque alii Codices, nommatim CHA. de­ scribitur a.467: "El usufructo da derecho a disfrutar los bienes ajenos con la obligation de conservar su forma y substancia, a no ser que el titulo de su constitua6n o la ley autoricen otra cosa”. 4/Z DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO CH 469) ; ideo non potest communitatis ultra triginta Utendi et fruendi, sci. cipiendi (cf. CH 471.499), constitui ususfructus in favorem annos duraturus (CH 515). rem adhibendi et fructus eius per­ perinde atque si esset dominus9. Fructus hic significantur naturales, qui cx rei substantia absque ulla usufructuarii opera proveniunt; mixti, ex qua parte debentur, non industriae usufructuarii, sed substantiae rei cui industria appli­ catur; civiles, qui materialiter non sunt fructus rei, sed iuridice ut tales habentur, v.gr. reditus annui, pretium locationis, etc. Quod ius sit usufructuarii in fructus industriales et mixtos, ex qua parte debentur eius diligentiae circa substantiam rei applicatae, nimis cla­ rum est. Salva substantia, cuius retinet dominus intangibilem pro­ prietatem, nisi aliud statuatur vel permittatur a lege (cf. CH 467). 462. II. Oritur triplici via: a) legali, seu per disposi­ tiones legum, parum diversarum in diversis nationibus, ver­ bi gratia cum parentibus tribuitur ususfructus in bona filio­ rum, marito in quaedam dotalia uxoris, beneficiato in res ec­ clesiasticas, etc. ; b) conventionali, seu secundum voluntarias determinationes hominum, per donationem, emptionem-venditionem, etc. ; in plerisque saltem iuribus, etiam, c) prae­ scriptione, de qua infra agendum est (cf. CH 468). Constituitur, autem, pure vel sub condicione, a die vel ad diem, super res corporales vel incorporales. 463. III. lura usufructuarii: 1. In foro conscien­ tiae imprimis consideranda sunt secundum liberam volunta­ tem paciscentium (CH 470), attentis simul natura contractus et dispositionibus iuris positivi, iuxta quas expresse vel tacite voluerint paciscentes procedere. Talis voluntas libere concepta, et condiciones vel limitationes appositae determinant generatin’, ius strictum, quod usufructuarius urgere potest in conscientia ante sententiam iudicis. 2. Ex iure civili usufructuarius gcncratim solet habere ius illimitatum percipiendi pro nutu suo fructus naturales | civiles, industriales (CH 471), tanquam proprietarius domi­ nii utilis. * Codices interdum dicunt in notione, ius fruendi... tanquam iPit frofrv 1 tarius; sic v.gr. C. belgicus a.578. Patet haec verba referri ad solam dispos I tionem fructuum; nam ipsam substantiam curare debet ex iustitia. ut borna paterfamilias et fideliter conservare. ususfructus ET usus. n.461-46^^^ 473 Et civiles quidem per singulos dies acquiri censentur (CH 474), ideoque a die quo incipit ad diem quo extinguitur ususfructus; pen­ dentes autem, seu iam existentes sed nondum separati, momento usus­ fructus concessi, v.gr. segetes vel poma nondum matura pertinent ad eum, qui fruitur re tempore rccollectionis, ideoque initio usus­ fructus ad usufructuarium, in fine autem ad d minum (CH 472) *·. Si ususfructus versatur circa res primo usu consumptib les (quasiususfructus), usufructuarius restituet acquivalens in specie vel in pecunia (CH 482); si autem versatur circa res quae lento usu con­ sumuntur, sufficit eas reddere in quo statu reperiuntur finito usufructu, sine dolo vel culpa usufructuarii (CH 481). Nomine fructuum non solent venire thesauri in fundo inventi (CH 471); ideoque pars eorum quae correspondent domino, non usufructuario sed pro­ prietario tradenda est. Quoad fodinas exercendas, leges magis variae esse •olent (cf. CH 476-478). Usufructuarius ius habet inducendi in rem cas modificationes quae, salva illius forma et substantia, sibi commodum afferant vel oblectamentum. Similiter potest ius ususfructus alteri vendere, lo­ care, donare, dummodo nihil immutetur in condicione domini sive quoad perceptionem fructuum sive quoad extinctionem ususfructus (CH 480). 3. In iure canonico beneficiarius habet veluti usum fruc­ tum sui beneficii, eiusdemque fructus omnes, detractis one­ ribus, facit suos pro rata temporis quo beneficium obtineat. 464. IV. Officia generalia haec potissimum recen­ sentur: a) usufructuarius habet obligationem gerendi rem tanquam bonus paterfamilias, ne pereat, in deterius mutetur, servitutibus gravetur, etc. (CI I 497) ; faciendi suis expensis reparationes ordinarias ad conservationem rei necessarias (CH 500) ; solvendi onera ct contributiones annuas ipsi frui­ tioni rei incumbentes (CII 504), non autem eas quae directe gravent capitale (CII 505); restituendi rem statuto tempore, in eo statu in quo reperiri debet post bonam administrationem. b) dominus “patitur frui”, i.e. nequit perturbare, vel peio­ ris condicionis reddere fruitionem usufructuarii; sed ea in­ tegra, potest inducere meliorationes in re usu fructui conces­ sa (CII 503); debet facere suis expensis reparationes extra­ ordinarias ad conservationem rei necessarias (CII 501), secus vero “non praestat frui” usufructuario per meliorationem rei ut is magis illa perfruatur. 465. V. Cessat ususfructus multipliciter (cf. CH 513), praesertim: morte usufructuarii, nisi constitutus fuerit “ Sed in iure nostro proprietarius debet solvere expensas quas fecerit pro cultura usufructuarius, cui ius ususfructus expletum est. 474 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO donec tertia persona determinatam aetatem attigerit, quo in casu durat usque ad praefinitum tempus, etsi illa persona in­ terca obierit (CH 516); tempore statuto seu expirante lapsu temporis vel resoluta condicione in concessione determinata; consolidatione qua dominium radicale et utile in eandem per­ sonam incidant; renuntiatione usufructuarii quae non sit in fraudem creditorum ; interitu rei totali ; resoluto iure conce­ dentis; praescriptione seu non usu rei (cf. CH 1957). Prae­ terea potest cessare ususfructus propter abusum usufructua­ rii, interveniente sententia indicis (cf. CH 520). 466. B. Usus: I. Est ius reale usuarii percipiendi uti­ litatem ex re aliena in substantia™. Quodsi ius est occupandi in domo aliena cubicula necessaria sibi et familiae, nomen habet habitationem. Dicitur: In proprium et familiae commodum; haec est diffe­ rentia essentialis, quae facit ut usus dicatur ususfructus coarctatus necessitatibus usuarii eiusque familiae, quamquam historice ususfructus fuit extensio usus. 467. II. Oritur et cessat iisdem modis atque usus­ fructus (CH 529). 468. III. Iura et obligationes quoque similia sunt in usuario et usufructuario (CPI 528). Differentia praecipua stat in eo quod simplex usuarius rei vel domus nequit eam al­ teri cedere vel locare, nec de eius utilitatibus disponere nisi quantum propriae necessitatis satis est (CH 525) 12. Si non consumit omnes fructus rei, vel non occupat totam domum in qua habet ius habitationis, non tenetur subire onera quae rei incumbunt, si reliqui fructus vel reliqua pars domus suf­ ficit ad ea totaliter ferenda. § 2. De servitutibus (CH 530-604) Servitus intelligitur : a) onus alicui rei “servienti” impositum in favorem rei “dominantis” alterius; 469. I. passive, n In CH, cum quo cohaerent generatim alit Codices, natninatim C1IA, sic describitur a.524: “EI uso da derecho a percibir de los frutos de la cosa ajena, los que hasten a las necesidades dei usuario y de su familia, atinque esta se aumente”. u Occasione paupertatis Franciscanorum strictioris observantiae, qui vel ipsa­ rum rerum primo usu consumptibilium non habent dominium, nequidem in communi, disputatum fuit utrum possit haberi revera talis usus sine dominio. Et responsum est affirmative, quatenus usus concedatur ad nutum concedentis revocabilis. Cf. Clrmêns V. c. I 1.5 in Clem. 1.11, ct Nicolaus III, c.3 1.5 in VI t.12. servitus, n.465-471 475 b) active, ius reale, quod dominus praedii dominantis habet occasione illius, ad percipiendum emolumentum ex praedio serviente 13. Dicitur : Onus rei in favorem rei; igitur requiruntur duo praedia seu res immobiles, quorum unum ferat onus, v.gr. permitten­ di transitum, hauriendi aquam, etc., alterum autem, percipiat correspondentem utilitatem. Ius reale habetur in casu simpliciter, sive quia servitus cadit in rem servientem (cf. CH 534), non in dominum eius, sive quia commodum directe cedit in utilitatem rei dominan­ tis, et solum indirecte in utilitatem domini. 470. II. Dividitur: 1. Ratione obiecti, in a) urba­ vel rusticani prout constituatur in beneficium aedificii (vel hortus recreationis) ad habitationem (etiam ruri) destina­ ti, vel in beneficium fundorum agriculturae, stationi anima­ lium et similibus destinatorum, etiam in media civitate; b) positivam vel negativam, prout obliget ad aliquid praestandum, v.gr. ad derivandas aquas, quod sine servitute non deberetur, vel ad aliquid non faciendum, v.gr. ad non aedificandum, quod secus fieri posset (CH 533). 2. Ratione modi, in : tz) continuam vel discontinuam, prout perduret absque hominis interventu, v.gr. servitus aquaeducti et stillicidii, vel secus, v.gr. ius transeundi per agrum quod intermisse exercetur; b) apparentem vel non apparentem, prout signo aliquo exteriore, v.gr. fenestra, manifestetur, vel nullo (CH 532). nam, 471. III. Oritur triplici via: a) naturali, seu ex dis­ positione locorum, v.gr. derivatio aquarum cx agro superio­ re, accessus ad praedium undique conclusum inter alia aliena (cf. CH 564-570) ; ά) legali, quae statuitur a lege 14 propter publicam utilitatem (CH 549), potissimum circa muros et fo\eas communes, distantiam pro nonnullis constructionibus, fe­ nestras aperiendas, stillicidia tectorum, transitus per locum al­ terius; sed notandum est plures, quae in lege dicuntur ser­ vitutes, esse iura ct obligationes communes quibuslibet prae­ diis contiguis, v.gr. circa murum communem, illuminationem, u In CH 530 definitur: “La servidumbre es un gravamen impuesto sobre un inmucblc en beneficio de otro perteneciente a distinto dueno·” M In CH servitutes d scontmuac quaelibet et continuae non apparentes ne­ queunt acquiri per praescriptionem, sed ex solo titulo legitimo; continuae, vero, modo sint apparentes, acquiri valent etiam praescriptione viginti annorum (a.537-539). 476 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ct cetera (CII 571ss ; c) voluntaria, quae est cx conventione privatorum (cf. CH 536.594-604). 472. IV. lura et obligationes: 1. In foro interno haec valent in genere : a) dominus fundi servientis tenetur abstinere ab omnibus quae ius dominantis impedirent (CH 545) ; secus debet reparare ei damna, siquidem ius strictum laedit, alteri a legislatore sapienter concessum propter neces­ sitatem boni communis; ά) dominus praedii dominantis pot­ est jacere in praedio serviente quod necessarium sit ad usum sui iuris, cauto tamen ut damnum quam minimum causet; ne­ quit vero servitutem aggravare aut substantialiter mutare (CH 543-545). 2. hi foro externo disci debet ex respectivo Codice quid valeat in concreto circa servitutes legales, quid eveniat si res dominans vel serviens dividatur, etc. Principiali ter, in casu divisionis, suum cuique participanti onus vel ius tribuitur (CH 535). 473. V. Cessant servitutes potissimum (CH 546): consolidatione, qua eadem persona potiatur praedium dominans ct serviens; praescriptione liberativa per non usum viginti annorum, quae valet pro omni specie servitutis, unde legisla­ tor magis favet liberationi quam acquisitioni ; elapso tempon vel impleta condicione; renuntiatione illius ad quem pertinet res dominans; redemptione per pactum constituta. In praxi pastorali, quoniam lites dc servitutibus valde intrincatae esse solent, et ad magna dispendia ferunt, et faci­ lem causam odii inter familias vicinas praebent, confessarius, et maxime parochus, conctur eas praecavere aut pacifica com­ positione persolvere; quin tamen iura litigantium, quibus lex faverit, dolose laedat15. 474. Scholion. In quibusdam legibus, inter formas iuris in re aliena, quae vocantur quasi-proprietariae, quia do­ minium alienum fere exhauriunt, recensentur emphyteusis, superficies, fcudunt; imo, aliqui addunt etiam eo loco oppignorationem, hypothecam ct antichresim. Sed quia tres formae ultimae ordinarie ex contractibus oriuntur tanquam obligatio­ nes subsidiariae, a moralistis in illo tractatu considerari so­ lent. Sic, igitur, sufficiat hoc loco notiones priorum forma­ rum exponere. u Cf. Waffei.aK>t, De iu-stitia 1,86. PRINCIPIA GENERALIA IURIS. N.471 -475 I. 477 Emphyteusis est ius reale, hereditarium et alienabile, ad temporalem vel perpetuum usumfructum alieni fundi fru­ giferi, ea condicione ut domino annua pensio (canon) in re­ cognitionem dominii solvatur (cf. c.l542). Emphyteuta habet plenam rei fruitionem, ct liberum usum rei frugiferae, quam potest etiam alienare et testamento trans­ mittere; non licet, tamen, ei illius fertilitatem destruere, aut notabiliter peiorarc. Ipse solvit tributa omnia, rei imposita. II. Ius superficiei est ius reale, hereditarium el alicnabile, exstruendi et habitandi aedificia vel habendi opera et plan­ tationes in fundo alieno. Superficiarius potest ius suum alienare, oppignorare, etc., sed fundum fini eius oeconomico subtrahere nequit ; ipse fert onera superficiei imposita, et annuatim vel aliter solvit vec­ tigal (solarium) pro iure, quod generatim per contractum ac­ quirit. III. Feudum est ius reale hereditarium in re aliena frugi­ fera, cum obligatione exhibendi domino illius obsequium et fidelitatem. Eeudatarius (vassallus) excludit (potius excludebat me­ dio aevo) vel ipsum dominum a possessione, administratione, onmique rei utilitate. ARTICULUS III 4 De 475. principiis iuris generalibus Principia generalia iuris, quae regunt dominium et ex eius natura immediate fluunt, haec recenseri possunt: 1. Res clanuil ad dominum. Nimirum, res pertinens ad aliquem, ita cum eo connectitur ut, si fuerit ab eo renitente separata, ct ipse illam vindicare possit ubicumque illam de­ prehenderit, a quolibet etiam bonae fidei possessore, et res quasi in statu violento inveniatur apud straneum, nitens ad dominum redire. 2. Res fructificat domino. Profecto, si res pertinet ad dominum, fructus ipsius, in quantum sunt effective ali­ quid rei tanquam causae, ad dominum eius spectare dicendi sunt. Si autem res nullatenus sit causa fructuum, sed tantum eorundem occasio, vel sit causa solum partialis, fructus de­ 478 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO bentur cx toto vel ex parte ad illum qui sua industria fructus obtinuit, occasione vel concursu partiali rei. 3. Res perit domino. Ea enim sublata disparet vincu­ lum ad eam quod fundabat dominium, ac proinde tollitur ip­ sum dominium. Requiritur autem ut res pereat et in se et in aequivalenti; nam si subsistat virtualiter in aequivalenti, v.gr. quia aliquis rem alienam consumpserit parcendo propriae, non perit domino absolute, sed ei remanet in aequivalenti. Si autem culpa alterius perierit, periit quidem domino, sed is habet actionem dc damnis apud iudiccm, seu potestatem prosequen­ di reparationem in tribunali, cui correspondet in damnificatore obligatio moralis reparationis faciendae etiam absque sen­ tentia. 4. Nemo ex re aliena ditescere potest. Intelligitur cx re aliena tanquam ex causa ct cum iniuria vel iactura domini, cui res fructificare debet. Repugnat profecto iuri naturali, quod aliquis utilitatem capere valeat ex iniuria alteri illata. Sed fieri possit ut, dum iniuriam infert, cx propria indus­ tria utilitatem capiat, qua certe potest gaudere tanquam fruc­ tu proprii laboris ie. CAPUT IV De obiecto dominii Summa rerum dicendarum: Expositis notione et divisione bonorum, quae possunt esse obtectum dominii (§ 1), explicamus quodnam dominium competere potest homini in ea (§ 2). S.Thomas, 2-2 q.66 a.l; S.Alfonsus, 1.3 n.487; Molina, Dc iustitia et iure tr.2 d.3-11.20; Luco, Dc iustitia et iure d.3 n.i-2; d.6 n.10-19; Lehmkuhl, 1,905-908; Mekkei.bach, 11,166-169; Noldin-Schmitt, 11,346.3 *7-365; Leo XIII, Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 641-670; Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 177-228; Divini Redemptoris : AAS 29 (1937) 65-106; Pius XII, Nun­ tius radiophonicus: AAS 33 (1941) 195-206; J.Azpiazu, La moral del hombre dc négocias 111-126; I.GonzâlEz, Philosophia moralis 691-871; P.Vila Creus, Oricntacioncs sociales1 54-147; A.TorKTK, El derecho de propiedad y Ia doc­ trina social de la lylesia (Madrid 1933). § 1. 476. I. De notione et divisione bonorum Obiectum iuris et dominii, seu illud circa quod, tanquam terminum immediatum, ius versari potest, ’· Cf C.Spicq, Dominium, possessio, proprietas cheg S.Thomas ct chcc In juristes romains: RevScPhTh 18 (1929) 269-281. NOTIO ET DIVISIO BONORUM n.475-477 479 sunt quaelibet res aut bona quae possunt fieri propria alicuius personae, sive quoad substantiam sive saltem quoad aliquam utilitatem, cum exclusione alterius personae. Comparative ad hominem, sunt · a) INTERNA, sci. intra ipsum hominem, sive ab eo indistincta utpofe quae ipsum constituunt sive partes eius sunt, ut anima ciusque potentiae, corpus et corporis membra ac sensus; b) externa, sci. extra hominem, v.gr. res materiales quibus ipse utitur; c) mixta, seu intermedia quae partim sunt intra, partim ex­ tra hominem, v.gr. fama ct honor, quae radicaliter sunt interna, in excellentia ct facultatibus hominis fundata, formalitcr vero exter­ na in illis qui honorant ct nomen praedicant ; rf) personalia, quae cx ipsa natura ad personam pertinent ita ut hunc characterem persona­ lem nunquam amittant, quamvis habeant aliquam ordinationem so­ cialem secundum exigentias boni communis, v.gr. ius vitae, laboris, matrimonii ineundi, etc. ; e) non personalia, miae naturaliter sunt communia et socialia, et eam condicionem fundamentalem retinent etiam post legitimam appropriationem, sic v.gr. bona oeconomica, quae non amittunt suam functionem socialem, sed in extrema ne­ cessitate fiunt communia, ct cum supersunt inverti debent in finem utilem communitati eis indigenti. 2. Bona externa. ratione assequibilitatis, sunt: a) ExTra COM­ MERCIUM humanum posita, si vel ex natura sita extra hominis po­ testatem sunt, unde is non valet ea sibi subicerc ut v.gr. aer, lux so­ laris, vel propter dispositionem legis appropriari nequeunt a privatis, verbi gratia flumina, pontes, plateae publicae, ecclesiae (cf. cl2981299 1509); b) in COMMERCIO posita, si ab homine acquiri possunt; dicuntur bona fortunae et oeconomica, dc quibus ad satisfaciendum necessitatibus homines disponere solent ; haec decursu temporum aliquam varietatem experiuntur, sic v.gr. vis electrica vel atomica sunt pro nobis bona oeconomica, quae maiores nostros fugerunt. 477. II. 3. Distinguuntur varia penora bonorum : 1. Bona oeconomica multipliciter distinguuntur, in : a) corporalia vel incorporalia, prout natura sua sensibus externis percipi possint, certis limitibus circumscripta infra quos potestate domini possunt coerceri, ut domus, vel se­ cus, v.gr. ius habitationis, proprietas litteraria, nomen so­ ciale ; b) privata vel publica, prout ad privatas personas, physicas vel morales, pertineant, vel ad coetus publicos, ut municipia, provinciae, Status ; c) mobilia vel immobilia, prout salva rei substantia mo­ veri possint de loco in locum vel secus; sed haec notio, ex vi nominis petita, accommodari debet ad conceptum respectivi Codicis civilis; nam plura ex natura sua mobilia, a legibus habentur ut immobilia propter destinationem vel obiectum cui applicantur (cf. CI I 334) ; distinctio ista tribuitur etiam 480 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO rebus incorporeis, sic v.gr. iuribus quae versantur circa res mobiles, ut ius pensionis, quod non gravet rem immobilem (cf. CH 336); if) Fungibilia vel non fungibilia, prout in commercio humano non determinentur in individuo, sed solum secundum numerum, pondus aut mensuram, vel secus ; sic v.gr., ova, panes, legumina, considerantur ct exiguntur per se secun­ dum speciem, ct aequalis quantitas fungitur vices alterius si­ milis quantitatis ; e contra equus non fungitur vicem cuius­ libet equi, sed individuus exquiritur; e) consumpti bili A vel' non consumptibilia, prout pri­ mo usu congruenti consummantur, sive physice ut panis, sive moraliter ut pecunia, vel secus, v.gr. vestes, equi, etc.3 478. III. Capitale ab occonomistis dicitur summa bo­ norum pretio aestimabilium·, quae ad finem lucrativum desti­ nantur, seu summa bonorum productivorum, ad nova bona producenda destinatorum, quae quis ut propria habet. Socior Ustae priores hoc nomine significaverunt complexum bono­ rum quibus aliquis utitur ad lucrum alieno labore percipien­ dum ; hodierni vero theorici vix discrepant a communi no­ tione. 479. IV. Patrimonium est complexus omnium iurium et obligationum circa bona oeconomica, quae habet quis ut propria. Sic consideratur tum active, pro summa iurium, tum passive, pro summa obligationum. Sunt qui solum elementum activum referunt ad patrimonium. Inter utrumque datur distinctio inadaequata, in quantum omne capitale est patrimonium, sed non omne patrimonium est capitale, ne quoad elementum activum ; sic, v.gr., domus quam quis propriae habitationi destinat, et bona quae ad pro­ prium usum assumit, pertinent ad patrimonium, sed non ad capitale. § 2. 480. Principia: De dominio bonorum 1. Quoad bona sibi interna: a) a se indistincta, homo habet solum dominium imperfectum utile seu indirectum; b) a se distincta, habet dominium plenum seu perfectum. Probatur: 1 CH 337 aequiparat res fungibilex cum consmnptibilibus, ct non funffibila cum non ionsumptibilibüs, cum unam notionem per aliam explicat; tamen dari possunt res fungibiles, v.gr. libri, quae non sint primo usu consumptibiles. DOMINIUM BONORUM n.477-480 481 Ad a); Eo ipso quod est homo, existit vinculum inter- ipsum ct talia bona, quae sibi a Deo data sunt tanquam me­ dia necessaria, quibus utatur ad finem vitae suae secundum ordinationem divinae Providentiae obtinendum. Unde debet haec bona adhibere in propriam utilitatem, et potest de eis facere quemlibet usum non prohibitum. Et in cis legitime adhibendis non potest ulla potestate creata directe perturbari, siquidem sunt bona ad personam exclusive pertinentia et ci inviolabiliter a Deo concessa ad obtentionem finis sibi per­ sonalis, a quibuslibet creaturis independentis solique Deo sub­ iecti. Sed non habet nisi dominium utile el indirection, quia nemo potest in seipso ita dominari, ut sit suiipsius arbiter absolu­ tus; siquidem dominium est aliquid essentialiter relativum 2* . Dominium perfectum hominis spectat ad Deum tanquam pri­ mum principium ct ultimum finem: “Videte quod ego sim solus et non est alius praeter me: Ego occidam et ego vivere faciam” (Deut 32,39); “'fu es, Domine, qui vitae ct mortis habes potestatem” (Sap 16,13). Ad b): Bona intrinseca ab homine distincta possunt ab eodem dominari ; ct dominantur de facto, cum propria in­ dustria vel cooperatione ad modum fructuum naturalium ac­ quiruntur. Ipsum esse hominis perfectibile, ct destinatio quam habet a Deo, exigunt ut possit de his plene disponere, tan­ quam necessariis ad suum finem assequendum, utique sub dominatu Dei supremo, relate ad quem homo nunquam et in nulla rc est proprietarius, sed usufructuarius. Applicatio: 1. Neque ulla potestas creata, neque respc cliva per­ sona, potest directe disponere de vita, membris, functionibus homi­ nis, sine delegatione a Deo accepta. Ergo illicita est directa occisio innocentium, utcum.-.uc gravamen afferentium societati, etiam cx mandato auctoritatis publicae’; similiter directa stcrilizatio4* aliaque huiusmodi, quae strictam injustitiam inferunt Deo. 2. Homo potest disponere, illaesa iustitia, de suis virtutibus na­ turalibus et supernaturalibus6, de activitate spirituali et corporali, ’ Membra abscissa a corpore alicuius, cadunt in proprietatem subiecti cui amputata sunt. Corpus defuncti ex multis codicibus non est obiectum successio­ nis hereditariae; habetur ut res nullius, quae non potest, nihilominus, occu­ pari tanquam propria. Alii tamen aliter sentiunt. Cf. Schilling 11,404-407. * S.Ofliciurn: AAS 32 (1940) 73. < S.Offtcium: AAS 32 (1940) 553-554. 4 Etiam actus supernaturales habentur part ini ex humana industria; et ex concessione Dei dominantur in illos. Secus quodlibet peccatum mortale esset stricta iniustitia gravis in Deum, reparanda quamprimum per paenitentiam. TH8OL. MOR. 2 15 482 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO dc labore intellectuali et matcrali, de fructibus u‘riusquc. Attamen ius istud non est illimitatum, sed multiplicibus obligationibus individualibus ct socialibus, erga homines et erga Deum limitatur ex diversis virtutibus religionis, iustitiae socialis, caritatis, etc. 481. 2. Quoad bona mixta: a) homo habet dominium plenum, quamvis b) aliunde multipliciter limitatum. Ad a): Fama et honor sunt bona quae comparamur propria industria, ideoque ad modum fructuum, quos sibi ap­ propriât qui eos labore suo produxit ; insuper sunt aliquid homini necessarium ad virtutem colendam ct ad prosperita­ tem, etiam oeconomicam, ac pacem in humana societate con­ venienter conservandam. Ergo a Deo posita sunt sub homi­ nis dominio, servata semper debita subordinatione ad supre­ mam potestatem divinam. Vel ad ipsam famam falsam non­ dum publice amissam existit ius, sin minus in requisitis per­ sonae humanae constitutivis fundatus, utique propter exigen­ tias communes generis humani, ut suo loco dicetur. Ad b): Aliunde multiplicia officia sive erga seipsum, sive erga statum proprium, sive erga familiam aliosque pro­ ximos, saepe coarctant liberam dispositionem famae ct hono­ ris, quae nunquam licet sine motivo rationabili dissipare, mo­ nente Eccli 41,15-16: “curam habe de bono nomine, hoc enim magis permanebit tibi quam mille thesauri pretiosi et magni”. Potest homo suant famam in iud'rio repetere; sicut potest eius restitutionem per se sine iniustitia condonare, quando sci. restitutio non est sibi necessaria ad officia proximis stricte debita satisfacienda, vel ad eorum famam non laedendam. Ex ratione suf­ ficienti, et ex motivo superiore, potest seipsum diffamare vel dif­ famationem permittere. Sed curare debet, ne propter diffamationem officia familiaria implere nequeat, ne statui suo, v.gr. sacerdotali, maculam afferat, etc. Applicatio: Quoad alias personas: a) non potest honiv habere dominium perfectum et directum in personam qua talem; b) potest autem habere imperfectum et indirectum, 482. 3. sci. in eius activitatem quatenus id iuribus eius inviolabilibus non contradicat. Dicitur: Quatenus iuribus inviolabilibus non contradicat', nimirum sunt iura ad dignitatem humanam requisita, v.gr. ius ad vitam, ad matrimonium ineundum, ad religionem cum li­ bertate conscientiae exercendam, ad ipsam libertatem ratio­ nabili modo conservandam vel recuperandam, quibus nequit DOMINIUM BONORUM, n.480-483 483 homo renuntiare, ideoque servitus stricta quae haec iura ser­ vorum violaret ipsi iuri naturali adversaretur. Probatur: Ad a): Omnes homines natura pares sunt, et singuli eorum habent finem personalem, inviolabilem, soli Deo, nul­ li autem aliorum hominum subordinatum nec subordinabile. Ergo servitus stricta, in qua persona habetur vel habita fuit inter possessiones domini, quin ei iura inviolabilia agnosce­ rentur, prorsus iuri naturae repugnabat. Ad b); Servitus quae consistit in subiectione, etiam perpetua, in qua quis pro alimentis teneatur omnes suas ope­ ras alteri praestare, iuri naturae non repugnat °, siquidem iura inviolabilia personae humanae cum ea componi possunt. At­ tamen dignitati humanae minus convenit; et vix non semper erit de facto illicita, sive quia in re iura illa inviolabilia non agnoscat, sive quia in conventione ineunda cum servo, qui suas vires et opera cedit, exigentias iustitiae vix attendet, sive quia titulos servitutis exigendae legitimos non habebitT. Servitus, etiam quae iuri naturali necessario non repugnat, quantum fieri possit per interventum principum quam­ primum abolenda est totaliters, tanquam dignitati humanae et cul­ turae hodiernae impropria, necnon abusibus valde facilis. In miti­ ganda ct praeparanda abolitione servitutis Izcclesia magnas partes ha­ buit; ct licet temporum adiunctis diu invita connivcre debuerit, stric­ tam siibicctioncm ad modum imperii romani semper condemnavit, ac in promovenda emancipatione servorum primas partes habuit *. 2. Nigrorum commercium omnino iuri naturali repugnat, quo­ ties nigritae iniuste spoliantur libertate ct vehit merx in commercio aguntur. Dc eorum servitio perpetuo valent quae dicta sunt de ser­ vitute imperfecta. 3. Mercatura mulierum ftrata dc blancas), cui favor praestatur in regimine prostitutionis toleratae, similiter in praxi iuri naturae repugnat; quia infelices mulieres non tantum ad negotium illicitum acquiruntur, sed etiam vix non semper, deceptae ct coactae, huc illuc trahuntur ad nutum dominorum. ♦ Applicationes: 1. 483. 4. Quoad bona externa: a) homo potest habere dominium plenum, b) et quidem convenienter et moraliter De facto in S.Scriptura toleratur temperata (Ex 20.17; 21,2; Lev 25,4546.54-55: cf. etiam I Cor 7.20-24; Eph 6.9; Coi 4,1; Phiiem). T Scholastici, nimia in aliquibus ben gnitate, admiserunt t’tulos emptionis, belli, nens alieni, nativitatis serv lis. poenae ex delicto, tanquam legitimos ad servitutem constituendam (vel transferendam in venditione ab uno domino in alium). Cf. Billuart, Dc iustitia diss.3 a.2; Ta.xquerey, II1.133-I4J. 1 Iura hoderna communiter etiam hanc servitutem condemnant. Sic v.gr. CH 1583 (et s militer CHA) nullum declarat contractum, quo quis alteri per totam vitam vires suas locare intendit. 0 Cf. Leo XIII. Cathol.ca Ecclesia: ASS 23 (1890-91) 257-260. Pro poenis ecclesiasticis cf. c.2354. 484 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO necessario per ius proprietatis privatae permanentis, c) non tamen absolutum, sed naturaliter ct iuridice multiplici ra­ tione limitatum. Dicitur: Potest habere dominium, sci. quaelibet bona externa, abstrahendo interea ab aliis personis, sunt talia quae ab ho­ minibus insto titulo acquiri possunt et haberi ut propria per relationem ad alios homines, etsi semper subiccta maneant supremo Dei dominatui. Per ius proprietatis privatae permanentis, nimirum a) non per appropriationem indivisam, seu in communi fac­ tam ab omnibus hominibus, ita ut nullius sive privati sive societatis sint, sed cuilibet exsistat facultas cis utendi; quae sane hypothesis impossibilis est in praxi 10 ; β) neque ita ut proprietas sit penes communitates minores (collcctivismus, anarchismus) vcl ipsam societatem perfectam (communismus), quae curam habeat ut copia bor.orum sufficiens producatur, et inter membra communitatis aequa proportione distribua­ tur; quae hypothesis absurda non est, ct ad aliquod tempus vi imponi et retineri potest ab Statu dictatorial!, destructi tamen praecipuo stimulo hominis ad laborem, conculcata na­ tiva eiusdem libertate et autonomia, servitute denique inducta erga Statum, inverso ordine rerum; γ) scd per appropriatio­ nem bonorum a privatis, sive personis physicis sive morali­ bus, ex legitimis titulis, et quidem talem quae permittat ea habere non solum ad immediatam consumptionem, sed etiam permanenter et ad aliorum bonorum productionem, animo do- I mini, seu cum exclusione aliorum. Naturaliter et iuridice limitatum, sci. tum c.r naturo fundamenti proprietatis privatae, quae usui proprietatis limi­ tationem ponit, tum cx iuribus aliorum, tum ex dispositionibus intuitu boni communis ab auctoritate publica cx alto domi­ nio latis propter rationem socialem, quam habet privata pre- | prietas, saepe dominium privatorum plenum in sua bona, li- I mitationes patitur. Doctrinae verae et catholicae de. proprietate privata, prout hic enuntiatur, plures adversantur: a) PER excessum: a) oeconomia Itberalis, quae, praeteriens rationem socialem dominii proprietatis. 30 Ad rem Luco, d.6 n.l : “Si omnia communia essent, cessaret magnae* parte diligentia in excolendis agris, in conservanti s fructibus, etc. Pauci essert qui ad communem solum utilitatem laborare vellent, nihil sibi proprium spec tantes; unde bella, iurgia et dissensiones frequenter nascerentur, omnibus η picntibtis quaecurmque invenirent, et vi usurpantibus potentioribus ad proprius usum.” I I I I I I I .boMixiüM bonorum, χ 483-484^^^^ 485 nimis restringit indolem socialem et publicam proprietatis, et reicit interventionem Status in regimen proprietatis privatae, rei oecono­ micae rectum ordinem permittens libero virium certamini; ei con­ sonat in praxi, β) capitalismus effrenatus, accumulans bona in mani­ bus paucorum nimis divitum, unde plurimi in extremum pauperismum et miseram condicionem oeconomicam incidunt, et dcspoticus penes paucos administratores potentatus oeconomicus retinetur, cum eversione ordinis a Deo voliti et a bono communi reclamati. b) Per defectum omnes formae collectivism! quae indolem individualem proprietatis praetereunt, sci.: a) socialisants, qui Statui ni­ mium favorem tribuit, diverso modo media productionis et agro­ rum a possessione privata retrahens'1; β) collec^ivismus anarchista, qui non agnoscit proprietatem, nisi penes minores communitates; 7) comm.unismus, qui variis formis communem bonorum possessio­ nem proponit, et proprietatem privatam proprie dictam excludere conatur. Media stat doctrina catholica, ius proprietatis privatae defen­ dens non tamen absolutum, sed bono communi et necessitatibus urgentioribus aliorum hominum subordinatum. Etiam circa fundamentum dominii privati plures prolatae sunt theoriae falsae vel insufficientes, quarum praecipuae sunt: theoria legalis (Spinoza, Hobbes, Montesquieu, Bentham), fundamentum re­ ponens in lege positiva Status; theoria laboris (Locke, Ricardo, Marx), considerans laborem ut fontem proprietatis privatae; theoria contractus (Grotius, Pufendorf, Rousseau), quae dominium privatum primigenio contractui tribuit; theoria historico-occonomica (De Mais­ tre, Bonald, Savigny, Lévi-Bruhl, Durkheim), pro qua regimen pro­ prietatis nititur in ipsius systematis fortuna, etc. Sed fundamentum verum consistit in ipsa hominis natura individuali et sociali1', quae diversis modis potest acquirere bona oeco­ nomica ad finem sibi praestitum adimplendum. Modus praecipuus, non exclusivus, quo originaria bonorum negativa communio (cf. Gen 1,28-29 ; 9,1-2), iam inter filios Adae (cf. Gen 4,4) dividi coepta est. videtur luisse simplex occupatio cui auctoritas paterna et civilis aliaque subsidia saepe accedere potuerunt in adiutorium (cf. Gen 13,5-12). Probatur. 484. Ad a): Homo indiget pluribus bonis externis, ut finem sibi a Deo praestitum secundum suam naturam attin­ gere valeat. Nam est corruptibilis et continuo experitur ne­ cessitates quibus sine usu bonorum externorum providere ne­ quit. Habet ergo facultatem disponendi saltem de utilitate bo11 Socialismus triplici phasi evolutus est: utopica (Saint Simon, Fourier, Blanc, Owen, Proudhon), sc.ent if ica (Rodbertus, Marx, Lasalle, Engels), po­ litica reformistarum, quae multum declinavit a primitivo fanatismo. ” Haec doctrina vocatur aliquando oeconomico-naturahs. Cf. V.Cathrein, Der Sosialisniùs (Friburgo de Dr. 1923); J.MessnER, Dic sociale Fraye (Inns­ bruck 1938) 271-422; R. Lombardi, La dottrina murxista (Roma 1947); H.Pescm, Der wisscnschaftliclie Socialismus (Friburgo de Br. 1924); V.Vancheluwe, De privato dominio proprietatis: CollatBrug 43 (1947) 101-106. u Cf. Ferreres-Mondrîa, 1,648. 486 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO riorum quae legitime apprehenderit, cum Deus non sit impro­ vidus gubernator, qui necessitates ponat non oblato arbitrio eisdem subveniendi. Quin imo, habet facultatem disponen­ di etiam de substantia bonorum materialium, non exceptis ip­ sis animalibus 14* , seu potitur pleno in ea dominio, ut constat tum ex S.Scriptura, Gen 1,28: “Dominamini piscibus maris et volatilibus terrae...’’, Ps 8,8: “Omnia subiccisti sub pedi­ bus eius”, etc., tum ex ratione, nam omnia bona infra homi­ nem, finis proprii incapacia, propter hominem sunt, ct huic subordinata manent tanquam media, quorum usu ipse, ut ens individuate ct sociate, corporaliter ct spiritualiter vivere possit. Ius utendi est primarium unicuique homini a Deo concessum, ct antecedit quodlibet aliud ius et quodlibet regimen alteri iuri subsequens, v.gr. proprietatem privatam. In eo remanet ct demonstra­ tur character primigenius communitatis negativae bonorum terre­ norum, qui praevalet iuri proprietatis ubi necessitas occurrit extrema, sive communis sive etiam privata, reclamantibus iustitia sociali, ca­ ritate, magnificentia, etc., ut bona appropriata ita impendantur, ut carum functio socialis et primaria destinatio non impediatur. “Deus quidem statuit ut, ad exercendas virtutes et probanda merita divites sint in mundo simulque et pauperes; at non vult alios nimiis affluere copiis, alios autem in extremas angustias adduci, ita ut vitae necessariis carcant." Ideo, ipsa iustitia postulat "ut innumerae opes atque divitiae, quas Deus per universum terrarum orbem profudit, in suorum omnium utilitatem filiorum consentanea ratione distribuantur", ita ut "bona quae pro hominibus universi» Deus creavit, aequa ratione ad omnes affluant, iustitia duce, caritate comite"u. 485. Ad b) : Personae humanae deberi proprietatem pri­ vatam, uno vel alio systemate assecuratam, pro eius condicio­ ne tum individual! tum sociali10, probatur ex doctrina so­ ciali Ecclesiae et ex ratione. Ecclesia, per ultimos RR.Pontifices hoc ius indesinen­ ter proclamat. Ut unum alterumve documentum, ex multis, citemus: Leo XIII (D 1938.1938 b; cf. 1851): “Possidere res privatim ut suas, ius est homini a natura datum...17 Bona 14 Animalia, cum ratione carcant, . nullum ius habere possunt, sed homini plane subiciuntur. Attamen ea absque rationabili causa, experiendi scientias biologicas, medicas, chirurgicas, procurandi alimenta, etc., vexare, torquere, sa­ crificare, non licet; quia cum sint sensibilia, rationi non congruit ea affligere sine causa propter quam homini subiecta fuerunt; et saepe defectus lenitatis erga animalia crudelitatem erga homines arguit vel praeparat. Cf. NoldixSchmitt, 11.346; Fanfani, 11,241. n Pius XII, Homilia in die Resurectionis 9-4-1930: AAS 31 (1939) 14°: Id,, Encycl. Sertum laetitiae: ibid. 642; In., Nuntius radiophonicus: ibid. 33 (1941) 199 ίβ Uterque aspectus consideratur a RR.Pontificibus; sed ex magnis Encycl;· cis socialibus R.N. magis extollit rationem indiv dualem; Q.A., autem praeser­ tim insistit in ratione sociali. 17 Scholast ci cum S.Thoma saepe derivant ius proprietatis privatae n ivre gentium; sed hoc nomine non intclligunt ius internationale, sed ius derivatus ex ipso iure naturali. Cf. S.Thcol. 1-2 q.95 a.4; 2-2 q.57 a.3. S.Leser, Π iw DOMINIUM BONORUM. N.485 487 privatim possidere, quod paulo ante vidimus, ius est homini naturale”. Et argumenta rationis, quae suo loco apponuntur, tere omnes continentur in prima parte Litt. Encycl. Rerum novarum. Pius XI, réassumons doctrinam Leonis XIII, sic docuit: “Pro comperto et explorato habetur, neque Leonem neque eos qui, Ecclesia duce et magistra, docuere theologos, negasse unquam vel in dubium vocasse duplicem dominii ra­ tionem, quam indi vidualem vocant et socialem, prout singu­ los respicit vel ad bonum spectat commune ; semper uno ore affirmasse a natura seu a Creatore ipso ius dominii privati hominibus esse tributum, cum ut sibi familiaeque singuli pro­ videri possint, tum ut, huius instituti ope, bona, quae Crea­ tor universae hominum familiae destinavit, huic fini vere in­ serviant, quae omnia obtineri nullo modo possunt, nisi certo et determinato ordine servato” 1S. Pius XII saepius procla­ mavit similia, v.gr. : “absque dubio ordo naturalis a Deo de­ rivans, exigit etiam privatam proprietatem”10; “conscientia Christiana nequit admittere tanquam iustum eum ordinem so­ cialem, qui ex maxima parte negat vel reddit practice impos­ sibile aut vanum ius naturale proprietatis tam circa bona consumptiva quam productiva”20; “Ecclesia tuetur ius ad pri­ vatam proprietatem, quod ipsa fundamentaliter intangibile habet” 21. S.Scriptura, attestante Leone XIII, ius proprietatis proclamat; ipsum enim tere alienum rem proximi non asinum, “divinarum legum sanxit auctoritas, quae vel appe­ gravissime vetant (Dont 5,21): Non concupisces uxo­ tui ; non domum, non agrum, non ancillam, non bovem, et universa quae illius sunt" ”. Ratio dupliciter probat: a) Ex natura individual! ho­ minis, hoc fere modo: Homo habet naturalem exigentiam proprietatis privatae. Atqui quod a natura humana, sive congentium dei romani; CivCat (1948) 1,283-294; Id., II ius gentium come diritto contune e il diritto naturale: ibid. 491-504. Cf. tamen L-OE Sousberghe, Pro­ priété de droit naturel, thèse néo-scolastique ct tradition scolastique : NouvRevTh 72 (1950) 580-607. “ Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 191s; cf. Leo XIII, Encycl. R.N.: ASS 23 (1891-92) 641s. Cf. quoque: G.Renard. Une thèse de philosoph e scolastique. Propriété privée ct propriété humaine (Parts 1926); O.Sculling, Dcr kirchlichc Eiyentumsbegriff (Friburgo de Br. 1930); E.Tonneau, Propriété: DTC 13,757■46; O.von Nell Breuning, Die Eigentumslehre (in Die soziale Frage und der Katholiztsmus. Paderlxirn 1931) p.140-160; T.Azpjazu. El derecho de propiedad (Madrid 1931). » Nuntius radiophon.: AAS 33 (1941) 199. • Nuntius radophon.: AAS 36 (1944) 252. 11 Nuntius radiophon.: AAS 43 (1951) 214. ° Encycl. Rerum novarum: ASS 23 (1891-92 ) 645 stitutive sive perfective, exigitur, per se ei ex divina ordina­ tione datum est. Ergo. Maior facile demonstratur ex considerationibus individualibus et familiaribus, nimirum: a) requisita individuals naturae humanae exigunt ad vitam corporalem conservandam ct perficiendam multas res externas, ac proinde ius connatum cis utendi saltem ad praesen­ tes necessitates sublevandas, exclusis aliis ab usu rerum sibi necessa­ riarum ; sed, cum rationalis sit, praevideatque necessitates perpetua constantia periodice reddituras et casus extraordinarios probabiliter interdum eventuros, naturali ordinationi congruum est ut tempes­ tive et in antecessu sibi consulat modo aptiore, etiam pro tempore penuriae, morborum, senectutis, quod non fit sine stabili proprietate bonorum. Pro dignitate personali, praeterea, homo, ut convenienter rationali sua natura ad finem tendat, profectui facultatum physi­ carum et psychicarum, intellectualium ac moralium, prospicere de­ bet, id quod non fit sine copia bonorum in praesenti, et securitate eadem habendi in futuro per stabilem proprietatem bonorum con­ sumptioni et productioni pro arbitrio destinandorum. Px nativa li­ bertate et autonomia personae humanae idem sequitur; nam si con­ sideretur naturalis hominum indoles, libertate ct provida mente do­ natorum, statim apparet spontanea incocrcibilis propensio ad seipsum gobernandum, libere et independenter disponendo ordinatio­ nem mediorum ad suum finem, recusatoque interventu extraneo, qui eum ad condicionem mancipii reduceret circa iura ct officia, quae natura ipsa et independenter a societate civili habet, quorumque im­ plendorum independentem potestatem habere debet, disponendo de mediis necessariis, qualia sunt bona privatim possessa:a. β) Requisita vitae domesticae, pariter, implicant, et nova vi amphorique extensione demonstrant, naturalem exigentiam proprie­ tatis stabilis singulis hominibus inhaerentem. Etenim naturali in­ clinatione feruntur ad familiam constituendam, in qua propriam per­ sonam quodammodo reproducant et referant secundum divinam or­ dinationem. Iam vero “sanctissima naturae lex est, ut victu omnb que cultu paterfamilias tueatur, quos ipse procreavit... Id vero effi- ' cere non alia ratione potest, nisi fructuosarum possessione rerum, 1 quas ad liberos hereditate transmittat’’ Minor constat ex eo quod persona humana cum naturalibus suis indigentiis, iuribus et officiis est prior Statu, ideoque quae ei ante­ cedenter ad suum characterem socialem conveniunt, per se tribuenda sunt sine mediatione societatis. "Neque est, cur providentia intro- | ducatur reipublicae: est enim homo quam lespublica senior; quo- 1 circa ius ille suum ad vitam corpusque tuendum habere natura ante debuit quam civitas ulla coisset’’"; similiter, "cum convictus dûmes- . licus et cogitatione sit et re prior, quam civilis con unctio, priora quoque esse magisque naturalia iura eius officiaque consequitur"' 23 Cf. Pius XII: AAS 33 (1941) 202; 34 (1942) 17; 36 (1944) 252-253. | 24 Leo XIII, Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 646; cf. Pius XI, Encycl Divini illius Mayistri: AAS 22 (1930) 49-86; Encycl. Div.ni Rcdcmfloru: AAS 29 (1937) 65-106. 24 Leo XIII, Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 644. x Id., ibid. Saepe adducitur etiam argumentum ex iure percipiendi fructui I proprii laboris. Et sane apologetice optime inservit contra socialistes et com­ munistes. Sed logice refundi debet in considerationes a nobis expositas: non DOM IN IUM HONORUM, n.484-485 ,|ül ■ 489- ---------------------------------------------------------- ----- ------------ b) Ex natura hominis sociali, nedum destruantur vel infirmentur argumenta in favorem dominii privati, validiora efficiuntur inspectis concretis vitae socialis necessitatibus. Etenim, homo, natura impellente, societatem civilem ingredi­ tur, ut in ea et per eam facilius et efficacius perfectam vi­ tae sufficientiam obtineat. Iam vero, ut homo lapsus, qualis est in concreto, pacifice vivat in societate et secundum gra­ dum altioris culturae proficiat, omnino necessarium est per­ manens dominium privatum quarundam rerum, non solum ad consumptionem sed etiam ad productionem destinatarum ; quod multiplici consideratione evincitur: a) Sola proprietas privata, tribuens hominibus minimam quandam securitatem bonorum praesentium et futurorum, permittit in societate eas vitae condiciones “quae necessariae sunt ut homo, pro­ videnti consilio suo liberaque industria ea munera explere possit, quae ipsi ut personae individual! ac capiti familiae a natura impo­ sita sunt”2I. β) Accedunt exigentiae perfectae evolutionis humanae ac liberae activitatis personalis, quibus homo minime valedicit ingrediens societatem civilem, sed earum quaerit praesidium, praestans vicissim necessariam cooperationem ad bonum commune. 7) Validis­ sima ratio adiungitur ex necessitate proprietatis privatae ad alacri­ tatem et stimulum laboris productivi incitandum, qualis omnino re­ quiritur ad copiam bonorum sufficientem producendam; nam “magis sollicitus est unusquisque ad procurandum aliquid quod sibi compe­ tit, quam id quod est commune omnium vel multorum, quia unus­ quisque laborem fugiens relinquit alteri id quod pertinet ad commu­ ne” Λ o)'fandem ordo ei tranqu il.las ordinis in societate homini­ bus lapsis integrata obtineri non potest sine proprietate privata, si­ quidem “ordinatius res humanae tractantur, si singulis immineat propria cura alicuius rei procurandae”29; imo, sine proprietate non inordinatius tantum agerentur, sed plane negligerentur ingratissimi et durissimi labores ad bona conservanda et augenda necessarii, et obtrectationum, discordiarum ct iurgiorum inexhaustus fons sca­ turiret. Ex universalitate et constantia huius exercitii, ut bene extollit Leo XIII: “Merito, igitur, universitas ge­ neris humani, dissentientibus paucorum opinionibus nihil ad­ modum mota, studioseque naturam intuens, in ipsius lege na­ turae fundamentum reperit partitionis bonorum, possessionesc) enim daretur ius ad fructus laboris proprii, nisi simul activitas animo domini exerceretur et in re propria. Ideo argui debet ex necessitate agendi quae exi­ git ut res quaedaim permanenter a persona possideantur (V.HsylMN, Tr. de iure tl iustil a η.118η). ” V.Vangheluwe, De privato dominio proprietatis: CoIlatBrug 43 (1947) 108. a S.Thomas 2-2 q.66 a.2c. ‘'Tollite, igitur, operario spem bonum aliquod ut suum acquirendi, et quem alium ei dabitis stimulum ad impigrum laborem im­ pendendum, ad parsimoniam et sobrietatem excolendam?” (Pius XII: AAS 36 11944] 2S3). s Id., ibid. que privatas, ut quae cum hominum natura pacatoque et tran­ quillo convictu maxime congruant, omnium saeculorum usu consecravit” 30. Hacc argumenta, complexive sumpta, invicte probant necessitatem proprie­ tatis privatae, non solum quoad bona consumenda, sed etiam quoad productiva; ct non solum quoad absolute necessaria, sed etiam quoad superflua; id enim exigitur cx dignitate ct autonomia personae humanae et ex bono commun;, supposita necessitate bonorum quain habet homo pro se ct pro familia. 486. Ad c): Limites varii proprietati privatae impo­ siti propter bonum commune ct propter primariam bonorum destinationem, semper salvandam, duplicis speciei sunt; alii proprie dicti, quoad ipsam possidendi facultatem, alii latius dicti quoad usum licitum inviolatae facultatis3132 . 33 a) Limites iuris ad comparanda bona externa, eaque privatim possidenda, repetuntur “a socialis convictus necessitatibus circumscrita” “ cx ipsa natura fundamenti proprietatis. Nimirum: a) Ex primaria destinatione bonorum ad omnium usum; nam res a Deo humano generi in communitate negativa concessae ut, impellente natura, fiant individuis propriae ad meliorem assecutio­ nem finis personalis, ea demum ordinata ratione appropriari debent, quae iuri ac destinationi anteriori ct principaliori non adversetur. Ergo homo in necessitate extrema vel quasi-extrema constitutus, ha­ bet ius sumendi cx bonis alterius non ita indigentis, quantum sibi ne­ cessarium est, ut medium ordinarium ad necessitatem illam supe­ randam31, suffragante fine primario bonorum terrestrium, quod nulla appropriatione privata eliditurHuic iuri ind gentis corresponde! in divite obligatio strictae iustitiae non impediendi pauperem ab approprianda vel adhibenda rc necessaria, ct officium caritatis spon­ te eam illi tradendi ®. β) Naturales indigentiae personarum et 'naturalis bonorum finis illimitatum ius proprietatis non demonstrant. Ergo hacc illimita30 Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 645. 31 De hoc puncto conferri possunt inter plurimos: A.Schmitt, E'gcntum urd sosialc Pflichtcn: ThPraktQschr 82 (1928) 255-265; V.Cathrein, überfluss uni Almoscn: ibici. 674-687; J.Daniélou, La propriété privée ct sa fonction: Et 21' (1933) 165-181; W.Mokin, La propriété ptivéc, droit réel, droit limité d'afrh Saint Thomas d’Aquin ct les Encycliques dc Léon XIII ct dc Pc XI (Mon­ treal 1936); J.Azpiazu, El derecho dc propiedad2 (Madrid 1030); A.BruccclEri, La funsionc sociale dclla proprictà (Roma 1936); A.de Marco, Profruti Privata e piustieia sociale: CivCat (1951) 11,1 13-125. 32 Pius XI, Encycl. Q. A.: AAS 23 (1931) 193; cf. LG.Menénbez-Reicaw. El destino fundamental de la riqueca: CiencTom 76 (1949) 587-606. 33 Bene notentur linvtationes appositae: a) si alter est in simili necessitate, ius habet ne rebus sibi necessariis privetur, nam melior est condicio possiden­ tis; /3) si solus usus sufficiat ad evadendam necessitatem, res postea domino restituenda est, secus autem fit indigentis nisi sit alibi ita dives ut rei acceptae non dominium sed mutuum sibi sufficiat; 7) si res necessaria excedat medi provisionis ordinaria, rectius non habet ius eam accipiendi a domino inrto, nam ipse dominus potest ab cius usu abstinere, ergo a fortiore alium itnpeditt M Cf. S.Thomas, 2-2 q.66 a.7c, collato Pio XII: Nuntius radiophonie AAS 33 (1941) 276. « Sunt A/\. rccentiores ut Deploige, Horvath, , Spicq, Damen, Kleinhapl qui hoc officium a iustitia sociali derivant. Cf. M.Zalba, El motivo de Is li mos na: PomSoc 3 (1948) 421-426. è DOMINIUM BONORUM N 485-486 491 tio, aliunde nociva bono communi, neganda est. Antecedens patet; quia nec infinitae hominum necessitates, sive ad tempus praesens sive ad futurum, sive cx ratione individual! ct familiari sive cx so­ ciali, neque bonorum copiae tanta abundantia a Deo concessae sui t ut ius singulorum non aliorum necessitatibus restringatur; quia ma­ xima parte bonorum apud paucos coacervata, reliqua non satis essent ad dignam aliorum sufficientiam, adeoque frustraretur prima natu­ rae intentio *. 7) Rationabiles exigentiae individuates et sociales sinvliter non impediunt, quominus quaedam bona a privata proprietate excludi pos­ sint, vel a dominio determinatarum personarum per auctoritatem le­ gitimam excludantur, servatis semper servandis. Etenim, praeter bona quae ex ipsa carum condicione extra commercium posita sunt, ut lux solaris, quaedam sunt quae propter publicum usum convenienter privatorum dominio subtrahuntur, v.gr. viae publicae; alia vero in quibus, intuitu boni communis, potest respublica, non quidem abole­ re aut extenuare dominium privatorum, sed utique variis limitibus circumscribere, per leges irritantes aut inhabilitantes ad acquirenda bona determinatis modis, per expropriationem sub debitis condicio­ nibus necessitatis communis et facta compensatione, per diminutionem valoris monetae fiduciariae ex exigentiis publicis, quae aequivalentcr limitat in pluribus casibus ius proprietatis”, etc. Huc spec­ tat etiam ius nationalizationis, scu ius adducendi quaedam genera bonorum in dominium Status “cum tam magnum secum ferant poten­ tatum quantum privatis hominibus, salva re publica permitti non possit” ®. b) Limites usui ipsi seu exercitio iuris proprietatis privatae varii similiter imponuntur, secundum rationabilem modum qui des­ tinationi naturali bonorum conformis est, tam ex ratione sociali do­ minii privati, quam cx auctoritate publica providente bono communi. In antecessu duo notanda sunt: a) ius in bona non finiri rcito eiusdem usu, quasi dominium privatum sit solummodo ius usus, qui primanac destina­ tioni bonorum respondeat; ita ut eo praetermisso, ius proprietatis evanescat aut saltem suspendatur M. Nemini quidem concessum est a Deo ius ad illicitum usum suorum bonorum, “dominos autem re sua non uti nisi honeste, non huius est iust tiae sed aliarum virtutum, quarum officia ‘lege agendo petere ius non est’. Quare, immerito pronuntiant quidam dominium honesturnque eius usum iisdem contineri limitibus; multoque magis a veritate abhorret, ipso abusu* “ "Iuri ergo naturali per se non videtur contrarium quod auctoritas publica limites imponat quantitati bonorum quae ab una persona poss'deri possent ultra raVonabilem utilitatem privatam et socialem. Haec autem limitatio practica non habetur, vel quia iam quaedam restrictio exercetur divisione fortunae, vel quia bona variis industriis indita ad bonum sociale conferunt, vel quia rariores sunt illae fortunae, eanrnque divisio non multum et transeunter tantum affert pro membrorum multitudine, vel quia norma inter maximum inefficax et minimum periculosum st'tnulo, difficile statui potest’’ (V.HeylEN, Tr. de iure ct iust. 124). Cf. A.Müller, Noles d’économie pol’tique I (Paris 1938) 104ss. ” Cf. O.vox Nell-Breuning, Aufwertung: Stimm 110 (1925) 300-313; EDuthoit, Le problème des dévaluations des monnaies du point de vue mo­ ral: MiscellVermeersch I (Roma 1935) 81-91; La dévaluation du franc: Et 229 (1936) 211-220; D.M.Prümmer, Gcldcntwertung und Schuldenaufwertung von rtandpunkte der Moral: ThPraktQschr 78 (1925) 564-570; C.Raaymakers, Déraluatic (Nimega 1935); L.Mosco, GU effecti giuridici della svalutaxione mo­ netario (Milan). "Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 214. ** Haec fuit extrema assertio quorundam scholae socialis austriacae assecla­ rum, ut Landmesser, Laros ct praesertim A.Orel, Occononda perennis (Μι· juncia 1930). — 492 DK SEPTIMO ET DECIMO maxdato vcl non usu ius proprietatis perimi aut amitti” 4041 . Unde iusta possessio a iustfr 42 usu distinguitur ct obligat o recte utendi bonis non aufert facultatem dc cis valide etsi illicite disponendi intra ambitum dominii proprietatis. 0) Limtcs proprietati privatae imponendos ex iure positivo, secvndunt hoc principium esse statuendos : legis positivae est, legem naturalem observando, eandem sancire, magis determinare, debitas conclusiones ex ea depromere, m quantum haec bono publico conveniant vel sint necessaria11. Hoc facit potestate jurisdictionis, quae, ad haec applicata, dicitur altum dominium, sed proprie dictum dominium non est neque condominium. Et talis quidam potestas non extenditur ultra exigentias vcl manifestas convenientias boni communis; subest omnino ipsa iuri naturali praeceptivo, quod fideliter revereri debet; /initatur ad res suae competentiae, ac proinde in Statu ad bona profana (cf. c.14951496); debet servare quantum fieri possit iustitiam distrihutivam in d e va 1 natio­ ne pecuniae, conversione censuum Status legibus tributariis, et compensare privatos singulos quos cogat ad abdicationem bonorum per exproprationem vel gravet aliqua natioralizationc; vix unquam' procedere poterit contra ea quae iure naturali suadentur, siquidem raro conferent ad bonum commune. a) Iustitia commutativa exigit, nc quis unquam iure suo utatur tali modo quo iura aliorum stricta laedat, et haec est limitatio quae­ dam universalis negativa. β) Aliae virtutes, noininatim caritas et iustitia socialis, multipli­ citer restringunt usum licitum proprietatis; tum negative, quatenus regula morum ac diversae virtutes prohibent usum bonorum deordinatum et ad malos fines, ct iustitia socialis non fert talem accumu­ lationem ingentium divitiarum, quae, potentatu despotico, impediat debitam circulationem ct partitionem bonorum ad fines humanitatis necessariam4344 ; tum positive, quatenus praesertim caritas sed ali­ quando etiam iustitia socialis exigit ut in dispositione bonorum at­ tendatur functio primaria scu socialis ipsorum ** . 487. Applicatio: Licet auctoritati publicae reprimere, fraudes in negotiis, furta mulctarc, speculationes bursae convenienter mo­ derari ac coercere, potentatum oeconomicum eiusque abusus et despotismum praecavere, potentesque urgere ut officia, quae cx indole sociali bonorum dimanant, rite expleant, regimen proprietatis or­ dinare per congruam divisionem latifundiorum ct similium, vel etiam per reductionem parvifundiorum, quatenus aptiori culturae agrorum sic conveniat ius ipsum proprietatis, praesertim quoad exercitium capacitatis, caute limitare ex vera convenientia boni universalis". 40 Pius XI, Encycl. Q.A.: 23 (1931) 192. 41 “Quid considerata boni communis vera necessitate, eis qui possident liceat, <1uid illicitum sit in suorum bonorum usu, publica auctoritas, lege naturali et divina semp-r praelucente, sciscere potest accuratius" (Pius XI, Encycl. Q.A.: 23 11931] 193). 42 CII 349 baec postulata bene observat; ct secundum legem de expropriatione coacta (10, 1, 1879) a.36 praeter pretium rei, solvendum est 3 pro 100 pro affectione, et 4 pro 100 pro auctario nisi statini pecunia solvatur. 43 Cf. Pius XI, Encycl. Q.A.: 23 (1931) 120.196. 44 Cf. Pius XI, Encycl. Q.A.: 23 (1931) 194; G.KisEî.stein, Dc indviduali socialique ratione proprietatis privatae: RevEccILicge 14 (1933-34) 309-315. Recte videntur sentire qui officium faciendi eleemosynas repetunt ex virtute caritatis, non ex iustitia sociali, nisi iusta lex ob necessitatem aliquid in particu­ lari statuat boni communis exigentias et obligationes ei satisfaciendi in par­ ticulari definiendo. Cf. Pius XI, Encycl. Q. A.: l.c.. 193 has re.publicae attri­ butiones declarans. 44 Cf. Pius XII, Nuntius radiophonicus: AAS 36 (1944) 254; Id., Allocutio: ibid. 39 (1947) 428. *'· Cf. C.Renaiip, Propriété privée ct dominaPtc publique: RcvScPhTIi 18 (1Q2J) 262-268; G.Kisei.Stein, De partibus auctoritatis publicae in moderantia proprutt· te privata: RevEccILicge 25 (1933-34) 369-372. , _ subtectum dominii, y 486-488 493 488. 5. In obtentions et usu rerum materialium servari debet iustiim medium. Haec est doctrina constans traditionis Christianae, passim invocata et praedicata ab auctoribus me­ dii aevi, lustum medium, in omnibus servandum, in rebus oeco­ nomicis speciatim imponitur: tum quia bonum consistit in de­ bita mensura, et quia “bona exteriora habent rationem uti­ lium ad finem” hominis, qui est vita virtuosa, ideoque commensurari debent fini, ne “per excessum vel diminutionem illius mensurae malum proveniat”, ut tradit S.Thom \s 4T : tum propter obligationem reverendi et fovendi functionem socia­ lem bonorum materialium, quae non sinit detentionem eorum penes paucos ultra modum a providentia intentum : tum quia existit obligatio erogandi eleemosynas e superfluis, propor­ tionate ad abundantiam largientis et indigentiam accipientis; tum, denique, quia usus divitiarum sobrius esse debet, ne spi­ ritum irretiantur ad terrena et subtrahant hominem a salu­ tari norma laboris exequendi pro sustentatione. Minime congruit traditioni christianae, in consideratione dominii privati fere exclusive attendere ad officia solius iustitiae, eiusdemque praesertim commutativac ; sed aliae quoque virtutes, quae in quaestionem venire possunt, similiter considerandae sunt, si sit cx integro conscientia humana restauranda et remedium malorum ob­ tinendum. CAPUT V De subiecto dominii Etsi solus Deus habet dominatum universalem, absolutum, independentem, intransferibilem et principalem rerum omnium tanquam primum principium creationis ct conservationis, ac finis ultimus uni­ versorum, adeoque nemo in ordine ad Ipsum possit dici dominus (cf. ?s 23,1 ; Sap 12,16), tamen entia rationalia creata possunt esse capa­ cia veri iuris relativi, in ordine sci. ad alias personas. Summa rerum dicendarum: In hoc capite consideramus homines tanquam sub· iecta iuris, ct primum quidem iit genere (a.l), deinde vero, agimus in parti· culari de quibusdam elass bur subiectorum, quae de sc vel lege positiva pro specialibus eorum condicionibus, speciale regimen habent quoad capacitatem iuridicam et turis exercitium’. S Ai.fossus, 1.3 n.488-492; VERArEERScir, IT.34? 351: MerkElrach, II 171-200; HOxTH-AdELLAN, Dc praeceptis 11.120-120.406-438; Fan FANI, 11,175-189; Cono sata. Instit utiones iuris canonici 1,135-138; Werxz-Vidal, Ius canonicum 11.27-30: Capitaxt, Introduction à l’âhtdc du droit civil3 p.183-199; Ferrara. Teoria dette persone [/'uridice p. 135-330. <♦ 5.7*/!.. 2-2 q.118 a.le; cf. 1-2 q.2 a.l; 2-2 q.50 a.3 ad 1; q.66 a.l. Cf. M.Zai.ba, Principios éticos en materna ccononrica: EstEcl 16 (1942) 290-298. Notum est tlteoln—o*; medioevales infensos fuisse commercio propter periculum codiciae immoderatae, cui fnvet; ct quasdam actiones, in se conformes iustitiae, condem­ nasse propter usuram mentalem. DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 494 ARTI CUL US I De 489. sub i ecto dominii in genere I. Subiectum dominii est ille penes quem est fa­ cultas moralis in rem suam. Dicitur: Ille penes (piem sci. quaelibet persona, sive physica sive moralis, in quibus distinguenda est capacitas naturalis, quae naturaliter incipit a momento existentiae inchoatae, et cictuatio scu exercitium iuris, quod requirit insuper capacitatem moralem ct iuridicam. Personae conceptus ulteriorem quandani expositionem postulare videtur. Nimirum: Persona physica, sensu iuridico, est omnis et sa­ lus homo, in quantum ens rationale capax iurium et officio­ rum. 490. Talis est, ex iure 'naturae, quilibet homo ab ipso conceptionis momento; nam eo ipso quod est homo, destinatur ad finem sibi proprium, et habet officium illud attingendi, ac consequenter ius ad media necessaria. Ex iure quoque positivo competit homini statim a conceptione ratio personae iuridicae; nam ordo iuridicus est pars ordinis moralis eique subordinatus, ideoque iura ct officia natura­ lia hominis agnoscere ct protegere debet, cidcmque, ut membro so­ cietatis, similiter iura ct officia civilia omnibus communia conce­ dere *. Iure civili personalitas iuridka hominis agnosci solet a nativitate, sed tum cum effectu retroactivo ad conceptionem2, usque ad mortem; eius autem exer­ citium a variis personarum condicionibus quae in iure accurate definiuntur, pendere solet: praesertim ab aetate (infans, impuber, minor, emancipatus, maior) sexti (filia statum electura, uxor), condicione mental· (debiles mentales prodigi, ebrii, mente capti) cof/natione, domicilio. Quae, ceteroquin, sinvl ter attenduntur ct influunt in iure canonico (cf. c.88-97), prout in ea disciplina fuse exponitur. Persona moralis sensu iuridico dicitur: ens mo­ rale, a persona physica distinctum, capax iurium et officio­ rum. 491. r —-—t 1 Iura naturalia omnibus hominibus aequo modo competunt, et a iure positivo sancte agnosci et protegi debent; eorum tamen exercitium ex rationibus bon· communis aliquando coarctari potest, salvis semper iuribus essentialibus, et de facto quoad aliquas personas semper coarctatur. Iura mere civilia quaedam omnibus communia sunt et esse debent; quaedam vero, iure determinatis per­ sonis vel classibus personarum reservantur. Cf. R.Ci.HmEns, Personnel ti v-.t· raie et personnalité juridique (Paris 1935). 3 Sic CH 29-30 (cf. 745): "EI nacim»ento determina la personalidad; pero el concebido se tiene por nacido para todos los efectos que le sean favorables, siempre que nazea con... figura humana y vivierc veinticuatro horas enteramente desprend do dei seno -materno ” Sic "nasciturus pro iam nato habetur' secundum vetus effatum iur:s. Cf. J Maldonado, La condicion juridica del us citurus en el Derecho espaiiol (Madrid 1946). SUBIECTUM DOMINII IN GENERE N.489-493 495 Factum existcntiae personarum moralium indubium est, et in omnibus iuribus admissum; nam ipsae communitates politicae sunt personae morales. Fundamentum personalitatis moralis reponendum est in digninate simul ct insufficientia personae humanae, cui cx una parte competit ius evolvendi congruenter suas facultates in aspectu physi­ co, morah, cultural] et religioso in ordine ad finem proprium modo sibi d gno obtinendum, cx alia vero inest naturalis tendentia et ne­ cessitas coniungendi vires ct facultates suas cum iuribus et faculta­ tibus aliorum in quadam societate communitate finis coadunata. 492. Origo personalitatis iuridicac, alia est in ordine superna­ tural), alia in ordine naturali. Nempe: a) In ordine supernatural!: Ecclesia catholica ct /Iposlolica Sedes, moralis personae rationem ha­ bent cx ipsa ordinatione divina; ceterae inferiores personae morales in Ecclesia, eam sortiuntur sive cx ipso iuris praescripto v.gr. In­ stituta ct domus religiosae, paroeciae, etc., sive cx speciali conces­ sione Superioris ecclesiastici (c.99.100); et Statui incumbit obligatio eas simpliciter agnoscendi ut personas civiles, b) In ordine natu­ rali, duae sunt personae morales, Status ct familia, quae cx ipso iure naturali oriuntur, quatenus natura impellit ad eas efformandas, et earum esse ac iura ad finem necessaria inviolabiliter tuetur; reli­ quae, vero, societates inferiores: a) fundamentaliter oriuntur ex ipso iure naturali, per liberum civium consensum, non ex conces­ sione Status, quippe qui officium habet agnoscendi ct protegendi ius civium innatum ad ineundas societates quae finem diversum ab Statu prosequuntur, ct facultates physicarum personarum transcen­ dunt; β) formaliter, tamen, et plene, confirmantur ct ditantur quoad personalitatem a Societate civili J, quatenus haec délimitât fines et normas quibus accommodari debent secundum exigentias boni com­ munis *, salva semper facultate associationis quae ab ipso bono com­ muni habetur concessa5. 493. Distinguuntur personae morales: a) supremae (Status, na­ turalis; Ecclesia, supcrnaturaiis), ct inferiores (familia, iure naturali * Sunt Status (Hollandia, Austria, St.Foederati, Anglia) in quibus societa­ tes privatae legitimae, iuribus personarum eo ipso gaudent; in aliis (Hispania cf. CII 35,2.° Lusitania a.33), personalitas acquiritur demum ex concessione Status; in aliis (Gallia praesertim), ius associationum, propter motiva praeser­ tim antirreligiosa, multis difficultatibus coarctatur vel impeditur. Cf. VermEERSCH, 11,432 denuntiantem errores I beraliurn qui censent personas morales a solo Statu creari et supprimi posse et nimis earum facultates coarctant. • Scilicet, cum earum existcntia et activitas multum influere possint pro or­ dine publico,. sive in bonum s ve in malum, ad Statum pertinet normas tra­ dere, quibus associationes pravae et fines nocivi impediantur et exercitium iurium intra limites nioralitat s contineatur; quod obtinere potest, quin ipsam existentiam personarum et capacitatem juridicam a propria auctoritate depen­ dentem faciat, solis fine et activitatibus illarum suae inspectioni et approbationi reservatis. 6 Est ergo discrimen inter potestatem Ecclesiae et Status, relate ad societa­ tes inferiores quae apud eos inveniuntur: Ecclesia est immediate a Deo et frior singulis fidelibus qu.bus, sive ut personis physicis (cf. c.87), sive ut personis moralibus ipsa dat personalitatem; Status non est prior singulis civi­ bus. neque eis dat personalitatem, potius dii ingrediuntur in Statum cum per­ sonalitate et iuribus, quaerendo protect onem ct favorem, non extinctionem eorum. Cf. \V.Bertrams, Dc origine personae moralis in Ecclesia: PcrMorCanLit 36 (1947) 169-184. 496 ! I I septimo et oecimq mandato orta; reliquae societates, quae sunt iuris positivi intra Ecclesiam vel Statum) ; b) COLLEGIALES, quae constant pluribus personis physic's ad com­ munem finem coadunatis, et non collegiales, quae sunt institutum aliquod, ut hospitalia, vel complexus bonorum, v.gr. fabrica eccle­ siae, ad bonum commune relictorum (cf. c.99). In iure civili non collegiales vocari solent fundationes; collegiales, vero, associationes vel societates; et societates potius dicuntur quae sunt ad lu­ crum; associationes, autem, quae ad alios fines: culturales, recreativos, etc. e) iuris PUBLICI, quae multipliciter intelliguntur : vel prout re­ guntur iure, quod respicit ordinem auctoritatis publicae ad subdi­ tos; vel prout finem publicum intendentes; vel prout ab auctoritate publica creatae, sint tanquam organa administrationis publicae, vgr. municipia ct provinciae; iuris privati, correlative, quae reguntur iure vigente inter subditos sibi coordinates, vel sunt ab auctoritate privata, vel ad bonum privatum sive utilitatis publicae sive ut.Liatis privatae. 494. II. Principia. 1. Solum ens rationale potest esse subiectum iuris ct dominii. Probatur: Fundamentum iuris ct dominii est natura rationalis, cum suis facultatibus, exigentiis ac necessitatibus; nam solum ens quod sit ea praeditum habet finem proprium, solum gaudet ratione et capacitate relationis quae est in ordine morali, so­ lum potest cognoscere ius et obligationes, et consequenter so­ lum illud potest velle res sibi applicare et retinere ut pro­ prias, “per voluntatem sci. qua velit retinere ius ad rem ip­ sam, seu obligare alios ne eam auferant” °, ct esse rationa­ biliter invitum si turbetur ab aliis in dispositione rei quam usu suarum facultatum sibi appropriavit. Applicatio: It rutu et alia entia inferiora, quae non habent auto- nomiam moralem, non possunt habere ius ullum, neque diminutum, cum nec possint cognoscere ius ct obligationem, nec velle sibi res nullius applicare, nec alios ab carum usu rationabiliter invita exclu­ dere. Eorum protectio est propter hominem, qui habet ius in ipsa. 2. Subiectum dominii sunt in genere : a) quaelibet per­ sonae humanae, b) etiam infantes et amentes, itemque c) per­ sonae morales. Ad a): Quilibet homo habet finem proprium, et obliga­ tionem illud assequendi secundum ordinationem divinam. Ergo etiam facultatem disponendi de mediis ad hoc obtinendum necessariis, habendo ct exigendo quae sunt ad illum, quin possit ulla potestate creata directe impediri in tali prosccuI —■ • Luco, d.3 n.l. SÜMECTUM DOMINII IN GENERE. N 493-494 497 tionc; unde in quocumque stadio vitae suae, etiam in claus­ tro materno, habet iura inviolabilia, v.gr. ius ad vitam et ad media eius normali evolutioni necessaria. Ad b); Ius est potestas quae subiecto competit ratione ordinis, etiamsi ab ipso exerceri aut vindicari nequeat. Ergo potest competere etiam infantibus ct amentibus; imo, neces­ sario competit, iuxta dicta, circa illa iura quae ex natura ho­ minis profluunt, itemque circa alia secundum ordinem societa­ tis legitime acquisita tam in ordine spirituali quam tempo­ rali. Non obstant: «) actualis incapacitas exercendi dominium; nam hoc immediate fundatur in potentiis rationalibus ordinatis ad actum, quae vere sunt in infantibus ct amentibus, licet ligatae et impeditae, sicut sunt in dormiente qui relinet dominium suorum quamquam actualem usum et formale exercitium non potest interca habere; β) necessitas acceptationis, nam ordo naturae exigit ut dominia pos­ sint transferri ab uno in alium sine actu voluntatis in acquirente; et sane leges humanae passim agnoscunt legitimam transmissionem a testatore in heredem inscium testamenti ct testatoris, ac etiam in nondum natum; possunt, ergo, infantes et amentes habere sibi de­ vincta etiam bona externa quibus provideatur eorum necessitatibus, et bonum commune exigit ut habeant propria, ex legitimis titulis’; γ) impossibilitas ponendi actus lurtdicos personales suppletur in ca­ sibus necessariis per eorum repraesentantes, sive naturales (paren­ tes) sive legales (tutores, curatores), quorum dispositiones legiti­ mae eo ipso sortiuntur effectus iuridicos. Ad c) : Homines in diversis societatibus coadunati pos­ sunt obtinere bonum humanum aliius ac specificum quod est per se obiectum iuris ab auctoritate civili agnoscendum, si­ quidem inter iura membrorum societatis est hoc, quod pos­ sint iura sua facilius aut efficacius prosequi libere congre­ gati in societates inferiores 8. De Ecclesia et Statu ut subiecta dominii, cf. in particulari n.518-520. 3. Persona humana cessat esse subiectum iuris quoad ’ Ad rem Gal 4,1: “Quanto tempore heres parvulus est nih I differt a servo, em» sit dominus omnium, sed sub tutoribus et actoribus est..." Consonant iura civilia. * Controversia est inter AA., qua quaeritur quodnam sit immediatum sub­ iectum iuris in persona morali. Certo non sunt singuli socii individuatim; pro aliis sunt ipsae personae physicae in societatem coadunatae indivrsim et formaliter qua ordinatae (cf. v.gr. Vermeersch, Quaestiones de instita * p.687691); pro alis, ens sociale distinctum a personis etiam collect-ve sumptis. Cf. P.Gillet, La personnalité juridique en droit ecclesiastique (Malinas 1927) p.275-277; R.Clemens Personnalité morale et personnalité juridique (Paris 1935) p.252-256. 498 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO res materiales, cum moritur °. Nam bona materialia ei con­ ceduntur a Deo pro vita sustentanda, In bona mixta, famam ct honorem, retinet dominium etiam in sepulcro. Quoad iura ipsa concreta non inalienabilia, cessare potest a dominio: tum actibus voluntariis, contractibus, abdicatione, etc. ; tum pri­ vatione, per auctoritatem publicam legitime facta (cf. v.gr. c.579; CH 59.65, etc.). 4. Deus, angeli, dejuncti homines, saltem analogice sunt subiectum iuris respectu viatorum. Explicatur : Sunt quidam auctores, qui dicunt ius proprie dictum “supponere quandam indigentiam subiecti iuris, qua sci. exigitur, couformiter ad ordinem moralem, ut in suis non offendatur. Etenim quod alicui subiecto ut ius debetur, ipsi profiter propriam subiecti condicionem debetur, non vero propter honestatem aliorum” ’°. Inde coi eludunt nostrum debitum erga Deum, cum non sit prftptcr Deum s'.d prop­ ter nos, non esse debitum iuris, sed aliud debitum morale. Debitum autem, erga angelos ct erga defunctos, magis participai e debito iuris, et saltem improprie ius esse, “quatenus ipsis ius tribuitur magis propter viventes quam propter ipsos" “. Sed plerique affirmant verum ius tribuendum esse Deo, angelis et defunctis; quia ius est “bonum alicuius ab aliis debitum, seu in eo est quod quis sui est, et ut talis ab aliis agnosci debet cogitatione verbo et opere" ”, abstractive a condicione in qua versetur, sive viae sive termini, sive perfectionis sive imperfectionis. Quidquid dc hoc sit, sive univoce sive analogice in ordine iurid eo, Deus est verus Dominus absolutus et independens omnium rerum, ct “Domini est terra et plenitudo eius” (Ps 23,1) 13 ; angeli, quoque, habent domi­ nium suarum actionum, suae famae, etc.; ct similiter defunctorum fama arbitrarie laedi non potest. 495. Scholion: De iuribus hominis multum ultimis temporibus actum est: a) Ex parte catholica, secundum normas veritatis et orthodoxiae, quandam Declarationem iurium personae humanae, familiae, Status, Communitatis internationalis edidit National Catholic Wel­ fare Conference, quinquaginta articulis comprehensam; etiam Con­ versationes catholicae internationales, apud San Sebastian, elabora­ verunt aliam Declarationem iurium ct obligationum personae huma­ nae, consideratae ut individua, in familia, in ordine ad associationem privatam, in natione, in Statu, in Societate international!, in Eccle­ sia catholica. • Etiam mortis declaratione, facta ab auctoritate publica, cessat; sed non irrevocabiliter. Si plures simul pereunt, id quod pro successionibus momentum habere potest, nec probari possit quis prior e vita cesserit, consulantur dispo­ sitiones iuris positivi quibus in foro quoque conscientiae parendum est. 30 V.Heylen, Tr. dc iure ct iustitia6 p.14. 11 lo., o.c., p. 15. u Id., o.c., p.14. u Etiam Chrestus, qua persona divina, est Dominus universorum. Quatenus homo etiam habuit aliquod temporale dominium (D 494), quamquam aliquando nihil proprii habuerit, ut Nicolaus Ill tradidit (cf. ibid., nota). DOMINIUM FILIORUM FAMILIAS. N 494-497 499 6) Ex PxRTE neutra praeparata fuit, ct ad maioritatem suffra­ giorum approbata in Organizationc nationum unitarum (OXU), De­ claratio ittrüim hominis, a qua Deus absens manet, non solum in commemoratione, sed etiam in spiritu plurium ex triginta articubs qui paria iura errori ct veritati concedunt u. ARTICULUS II De quibusdam subiectis dominii in particulari Summa rerum dicendarum: Omissis aliis classibus personarum, consideratio­ nem circumscribimus ad eas quae immediatius intersunt moralistae quarum iura et obligationes fréquentions sunt consultationis in praxi. Tot'demquc paragrapliis agrnus de filiisfamilias (£ 1), de uxor bus (§ 2), de auctoribus et invento­ ribus (§ 3), de clericis bcneficiatis (§ 4), de religiosis (§ 5), dc Statu (§ 6). § 1. 496. De dominio filiorum familias 1. Praenotanda de familiae bonis: In qcnere constat fami­ liam indigere bonis materialibus, et gaudere facultate ineundi ne­ gotia iuridica. ut fini suo naturali procreationis ct educationis prolis satisfaciat ; ideoque ius proprietatis et dominii pro familia, tanquam pro spcc'ali subiecto, vindicandum est, ct patrimonium familiare ag­ noscendum. Cum vero sit societas naturalis, ct cx necessitate natu­ rae tum familia tota, tum singula cius membra, bonis indigeant, quaestio ponitur dc subiecto immediato horum bonorum ct iurium; num cx iure naturae sit tota familia simul, an singula membra pro rata parte, an paterfamilias solum, cum usu obligatorio in favorem familiae. In hac re sequentia proponimus: 497. A. Ex iure naturae: 1. Non est necessario communis toti familiae neque eius membris singillatim per quotas partes, pro­ prietas et ususfructus bonorum materialium, quibus indiget ut fini suo naturali satisfaciat; nam satis exigentiis naturae providetur, si paterfamilias habeat dominium omnium bonorum cum obligatione sustentandi convenienter familiam. 2. Aliunde, non est contra ius naturae, quod bona sint com­ munia toti societati familiari; ita ut singuli, dc rebus domesticis ra­ tionabiliter pro necessitatibus desumentes, non laedant iustitiam. 3. Quando dominium est penes patrem familias totum, ilh tenetur, saltem ex pietate, ad providendum reliquis membris in ne­ cessariis pro eorum condicione et statu; obligatio iustitiae strictae non constat in patre respectu filiorum; et potius neganda est in filiis respectu parentum, in marito respectu uxoris, et a fortiori in --« M Cf, Ecclesia 7 (1947) 1,201-202, ubi exscribitur declaratio americana; Antcproyccto dc declaracidn dc los derechos del hombre (San Sebastien 1949); textum integrum Declarationis ab ONU in Cristiandad 1 (1948) 509-510 ct in CivCat (1949) 1,208-211. Pro criterio efformando, cf. A.MessixEo, La dichia· rasione httcrnasionalc dci diritti dcll'uomo: ib’d. (1949) 11.380-392; G-Vrdel, Les declarations des droits de l'homme: Et 266 (1950) 66-82. 500 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO uxore respectu mariti. Ratio est quia titulus immediatus sustenta­ tionis debitae non alius demonstratur nisi indigentia, quae non fun­ dat ius sed obligationem caritatis vel. in casu, pietatis u. Non laeditur probabiliter iustitia, cum aliquis de familia de­ trahit, inscio vel etiam volente patrefamilias, aliquid quod sibi ex /delate debetur; quamquam enim pictas non fundat strictum ius ad rem, facit ut pater non sit rationabiliter invitus propter usum vel consumptionem, quant ipse ultro debuisset concedere. 4. Ex iure positivo: 1. In iure rornano primaevo omnia bona familiae ad patrem seu ad caput familiae pertinebant, sed paulatim aquila fuit capacitas membrorum familiae ad dominium ha­ bendum. 498. B. Sic iure, quod diu magnam Europae partem rexit, primo filius habuit pe­ culium; deinde diversa bona quae pro diverso titulo dicebantur, castrensia, quae occasione militiae, ut iuvenes ad eam allicerentur, concessa fuerunt cum domuiio perfecto; quasi-castrcnsia, quae occasione officii publici, beneficii etc. acquirebantur, pariter cum dominio perfecto; prof edit a, quae filius lucrabatur ex bonis paternis aut accipiebat intuitu patris, quorum dominium perfectum erat penes patrem, nisi filio cederet usumfructum; adventitia quae filo prove­ niebant aliunde quam a bonis paternis, cum dominio generatim solum radicali, nam ususfructus et administratio regulariter spectabant ad patrem ”. 2. Ex iuribus hodiernis singula membra familiae sunt capacia ad habendum dominium bonorum, plerumque non plenum et per­ fectum. Ut videbimus deinde in particülaii de filiis et uxoribus, bona eorum ex magna parte solent esse liqata vel servientia, i.e. vel sola administratio, vel usus etiam ct ususfructus pertinent ad patrem, vel respective ad maritum. 499. II. Fieiusfamilias, hoc loco, sensu iuris, intelli­ gitur persona cuiuslibet sexus ex legitimo vel legitimate ma­ trimonio nata et potestati paternae adhuc subiecta. Dicitur: Ex legitimo, sci. cx matrimonio secundum normas legis contracto (cf. c.l 114; CH 42); idcoquc ex matrimonio canonice valido vel putativo, si agitur de catholicis hispanis. Vel legi limato matrimonio; nani in iure tam ecclesiastico (cf. c.l 117) quam civili (CII 122.154), illegitime nati, qui naturales sint, per subsequens parentum suorum matrimonium ita legitimantur ut, quoad rem istam, in omnibus aequiparentur legitimis. Filii illegitimi naturales, itemque légitimait per rescriptum principis (cf. CH 125) ct adoptati, quamquam potestati paternae subsunt (CII 154). quoad effectus nunc examinandos separatim considerantur (cf CH 166), ne praeiudicium afferant filiis legitimis. Potestati paternae subiecta est, vi legis positivae, quaelibet per­ sona minor aetate, i.c. vigesimum primum annum nondum adepta 14 Cf. TanqüErKY, 111,148; VermKKrsch, 11,344,2. je lus germanicum magis favebat patrimonio et communioni familiari; nunc quoque est in eo quaedam tendentia ad patrimonium familiare. Notare mvat iura moderna non esse generatim cogentia, sed tantum JuPositiva in hac re, i.e. non interdicere pactiones privatas, sed disponere quid valeat, cum pactiones non sunt. j —■ ■ ■ dô■■■ Mîxium filiorumfamilias . n.497-500 . ,, , —■—.—, _ ________ 501 ____________ c88 § 1: BOE 15-12-1943), quae legitime non fuerit emancipata, sive ipso iure per matrimonium (CH 315) aut liberam adscriptionem srrz'itio nvbtari temnnre belli post decimum octavum aetatis annum (Dccrctum-Lcx 7-3-1937), vel cx concessione habentis patriam po­ testatem facta per actum iuridicum sollemnem (CH 316) in favorem filii decem saltem et octo annos nati (CH 318), vel per habilitationeni iuridicam. a consi’io familiae legitime c-ncessam orphano, qui consentiat et habeat decem et octo annos (CH 322-323). Subicctin paternae potestati facit, ut filius non sit sui iuris; eman­ cipatio per maiorerritatem facit filium plene sui iuris, salva re­ strictione quoad consilium parentum exquirendum ad matrimonium (CH 45,1.°), et quoad domum paternam non deserendam a filiabus infra vigesimum quintum annum nisi ad normam a.321 reformati (lege 20-12-1952); emancipatio concessa minori dat pariter facul­ tatem disponendi de propria persona et bonis sed cum limitationibus sive quoad matrimonium ineundum (CH 45,1.°), sive quoad dispo­ sitiones quasdam bonorum et interventiones in indiciis (CH 317; cf. 315). Piliifamilias, attentis etiam iis quae supra exposuimus, capaces sunt dominii separati a bonis parentum vel patrimonio familiari, itemque exercitii personalis postquam ad usum rationis per­ venerint ; sed, pro eorum naturali infirmitate, administratio valde convenienter reservatur parentibus in minorennitate. 500. III. Principia: A. Ex iure naturae: 1. 2. Probabiliter non habent strictum ius ad sustentationem a patre habendam, sed solum titulum pietatis, ex quo cis debentur a parentibus necessaria, quatenus ipsi sibi provide­ re nequeant. Applicatio: Hic titulus tollit rationem iniustitiae actibus, qui­ bus clam sumunt ex bonis paternis, quae eis debentur secundum condicionem oeconomico-socialcm familiae; nam quoad talia pater non potest esse rationabiliter invitus de re ipsa, sed tantum dc modo. Quodsi habent bona propria, ct pater explicite vel implicite negat cis subsidium dc suis bonis, quod raro eveniet, strictam iniustitiam committunt in praedictis subtractionibus clandestinis utpotc quae sibi iam non certo debentur neque pietate, ct melior est condicio possidentis. 3. Acquirunt dominium: a) SALTEM radicale, in omr nia bona quae cis obveniunt ex titulo gratuito 17 ; a) si habent usum rationis, possunt ea sine iniustitia per seipsos admi­ nistrare, et fructus eorum in personalem tantum utilitatem 11 Si ea ad determinatum finem, v.gr. pro libris sibi comparandis, acceperint, per se deberent restituere quod in boc defraudaverint: sed voluntas donatoris non ahsoluta, vel condonatio, plerumque praesumi poterit, maxime si non a parentibus sed ab aliis propinquis aut extraneis donum habuerint. Sic passim AA.. vg. Genicot-Salsmans 1,472; Merkelbach, 11.178; Noldjx-Schmitt, 11,375. Donatio est sci. plerumque sub modo, non sub condicione. 502 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO invertere; β) si non habent usum rationis, administratio, et ut videtur ususfructus, spectat ad patrem vel matrem ; y) sal­ tem ex pietate et caritate habent obligationem conferendi sua bona ad necessitates familiae sublevandas ; et propterea pa­ rentes ct fratres non tenentur restituere, quae in talibus ad­ iunctis ab eis, non consentientibus, abstulerint; b) perfectum, in lucrum quod propria industria acqui­ runt, extra domum paternam laborantes; quodsi interca in domo paterna alantur, tenentur patri sic requirenti solvere pro alimentis, vestitu et habitatione. 4. Lucrum, autem, filii, in domo paterna laborantis: a) si nomine patris laborat, totum pertinet ad patrem; b) si negotiatur nomine proprio cum bonis paternis: a.) de licen­ tia patris, totum lucrum facit suum, propter consensum taci­ tum patris, cui non tenetur solvere neque pro expensis ca­ pitalis ; β) sine licentia patris, semper peccat propter abusum, sed partem lucri correspondentem industriae personali (dimi­ diam ad summum in casu favorabiliori), potest sibi retinere, reliquam tradendo patri, eique eventualiter satisfaciendo pro lucro cessante et pro damnis causatis ; imo, secundum sen­ tentiam probabilem, poterit sibi totum lucrum retinere, si in ineundo negotio certus fuit de felici exitu, vel paratus com­ pensare patri de propriis bonis pro damnis eventualiter ipsi causandis ; nam, in tali casu, adhibuit capitale patris tanquam commodatum, quod fructificavit totum commodatario. In om­ nibus istis casibus filius non est iniustus, si exigit salarium a patre 18 ; imo, et lucrum laboris extraordinarii, ex qua par­ te debetur propriae industriae, sibi servare potest, ut paulo antea implicite indicatum est. Applicationes : 1. Ex solo iure naturali 11011 onustat strido iniustitia, si fiater detrahat de bonis personalibus filiorum, quan­ tum ipse insumit in eorum sustentationem, vel etiam quantum requi­ ritur ad communes familiae necessitates; primum patet, quia obli­ gatio quam habent illos sustentandi est probabiliter solius pietatis neque ulterius extenditur quam ipsorum necessitas; alterum, autem, inde concluditur, quod filii nequeunt esse rationabiliter inviti circa istam rationem agendi. Neque constat vicissim ex eodem iure naturae iniustitia stric­ ta, si filius minor detrahit de salario percepto extra domum pater­ nam de licentia patris, vel etiam si totum sibi retinet; utique, vero, si, laborans in domo paterna, clam subtrahit quantum extraneus per2. w Cf. LKSsro. 1.2 C.12 n.81. Sed in tali casu pater, vicissim,’ in stricta iu> titia non prohibetur exigere a fiJio solutionem pro sumptibus sustentationis DOMINIUM fti.iorumfamti.tas. N 500-502 503 cipcret pro co labore; nisi forte extraordinaria diligentia ct plus debito laboraverit, sub spe satis significata, ct a patre approbata, pinguiorem partem hereditatis percipiendi. Ratio prioris est, quia probabiliter pater tenetur sustentare filium minorem, etiamsi is ha­ beat unde sustentetur proprio labore, accedente praeterea tacito con­ sensu patris silentis; ratio, autem, posterioris est, quia cum pater non habeat probabiliter obligationem iustitiae sustentandi filium, ex sola pietate non tenetur alere illum qui sibi potest providere ideo­ que rationabiliter invitus est de hac ratione agendi filii laedentis ex sua parte pietatem erga patrem. Limitatio ponitur dubitative, nam si non existât pactio, saltem implicita, illa diligentia extraordinaria rectius negatur esse titu’us ad assccurandam sibi maiorem heredi­ tatem prae aliis filiis, praesertim ubi propter illam diligentiam ipsa condicio socialis familiae non est elevata. Compensationem iam fac­ tam propter hunc titulum, facilius tolérai erimus, quam eam in ante­ cedenti faciendam permiserimus. 3. ritius qui in domo paterna diligentissime laboraverit ad oeco­ nomiam sustentandam et meliorandam, aliis filiis eam ncgligcntibus ct potius dilapidantibus, posset retinere pecuniam quam sibi re­ servaverit in compensationem extraordinarii laboris ct providentiae in onera communia ferenda. Sed consulenti utrum posset incipere hanc subtractionem, melius consuleretur ut pactionem cum patre de ea re iniret. 501. Pro praxi notandum est, minime probari posse ut, vel pa­ rentes vel filii, intendant agere in relationibus ad invicem secun­ dum eas exigentias quas ex titulo iustitiae strictae invocare possunt, addito, ubi necessarium sit, favore possessionis. Salva iustitia, gra­ vissime laedi potest caritas ct pictas inter membra familiae; et iis substantialiter servatis, adhuc magnus prostat campus virtutibus do­ mesticis exercendis, /iliud quoque maxime attendatur: secundum officia pietatis ct caritatis, parentes ct filii passim ponunt laudabi­ lissime limitationes propriis iuribus, certis vel probabilibus, ita ut iam multa non possint facere sine iniustitia, quae secus non essent probabiliter iniusta; v.gr. apud nos filius generatim renuntiat ta­ cite cuilibet salario percipiendo a patre, quamvis hic habeat volun­ tatem sustentandi filium in minorennitate, etiam bonis personalibus fruentem. Huiusmodi limitationes reciprocis iuribus imponuntur quo­ que legitime a iure positivo propter bonum commune, eisque in con­ scientia standum est. Praestat, igitur, eas in concreto cognoscere. 502. B. Ex iure positivo his pano, cui proxime concor­ dant CHA, filiusfamilias habet: 1. Dominium perfectum cum adminislratione: a) in bona quae proprio labore, vel industria, vel quocumque titu­ lo lucrativo acquirat, si de consensu parentum vivit independenter extra domum paternam; v.gr., in pecuniam quam obtineat operam suam locando, artem propriam exercendo, circa propria negotiando, etc. (CH 160), salvis limitationibus 504 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO a.317 descriptis, quae cum afficiunt secundum optimi nomi­ nis civilistas. β) hi pecuniam impositam nomine minorennis, absque interventu parentum, in Capsa Poslali Parsimoniae aliisque Capsis, Mutualilatibus, Sectionibus parsimoniae infantilis aut scholaris (Caja Postal de Ahorros, Cajas Generales de Ahorro, Mutualidades, Secciones de Ahorro) ; quod aequo iure conceditur ab auctoritate ad stimulandum sensum parsimo­ niae in iuvenibus 10 ; γ) In pecuniam impositam in Instituto Nationali Praevisionis a minori infra decimum octavum annum, qui propria responsabilitate declaret se vivere dc venia parentum ab eis­ dem independentem, et impositiones provenire ex suo labore, vel industria, vel alio quovis titulo lucrativo 20 ; δ) hi bona consumptibilia vel alia mobilia minuta, a pa­ rentibus, propinquis vel amicis absolute donata; iure enim praesumitur voluntas donatorum haec fuisse, nec alia potuit esse quoad res primo uso consumptibiles. 2. Dominium perfectum sine administratio ne, in bona vel reditus datos aut legatos filio pro expensis educa­ tionis et instructionis, nisi aliud cautum fuerit in donatione vel legato (CII 162); unde non laedit iustitiam si haec bona occultet et subtrahat administration! patris. At vero debebit pro eis satisfacere donanti, si illa applicet non ad expensas educationis, sed ad alios fines quos non possit rationabiliter praesumere inclusos in mente donantis; tamen post factum restitutio plerumque urgenda non est, sive quia mentem do­ nantis largius interpretari licet quasi modum, non condicio­ nem strictam, designaverit, sive quia condonatio praesumi possit. Pater laedit iustitiam, si fructus horum bonorum sibi retineat, fretus silentio filii, non ultro sed ex timore reveren­ tial! tacentis. 3. Dominium radicale tantum, seu nudam proprieta­ tem in cetera bona, quae filius acquirat labore suo vel indus­ tria dum vivit sub potestate paterna; ususfructus autem aequa ratione conceditur ei, sub cuius potestate vivit (CH 160), tanquam aliqualis compensatio pro sustentatione et educatio­ ne filii, et pro cura administrandorum eiusdem bonorum. Sed tunc pater vel mater novo titulo, coque iustitiae strictae, teReglamento de la Caja Postal de Ahorros, 13-1-1916, a.17; Estatutos de las Cajas de Ahorro popular, 14-3-1933, a.26. 30 Reglamento dei Instituto Nacional de Prevision, 17-8-1910, a.9. DOMINIUM FII.IORUMFAMÏI.IAS. N.502 505 netur ad sustentationem et educationem filii, ct quidem con­ sentaneam ad fortunam ipsius filii, si forte superat possibi­ litates personales patris. Vicissim filius tenetur tunc tradere patri sua lucra pro usu fructu in pretium sustentationis suae; et hoc quidem saltem cx debito pietatis, imo secundum ali­ quos AA.21, etiam ex iustitia, quia sit compensatio expensa­ rum quas pater facit pro eo non obligatus ex iustitia; sed nisi intercedat pactum speciale liberum, obliratio ex titulo iustitiae probabiliter negatur ab aliis, quia sufficit ut lex na­ turalis inducat filiis obligationem pietatis ad resarciendas ex­ pensas suae sustentationis 2Z. 4. Neque proprietas neque isusf ructus eorum quae acquirat minorennis ex bonis parentum pertinet ad ipsum, sed ad parentes, nisi isti quotam partem vel totalitatem lucri filio cesserint, ad futuram, tamen, hereditatem non compu­ tandam (CH 161). Attamen, sunt qui dicant filium non laede­ re iustitiam, si desumat cx bonis paternis quantum debere­ tur operario pro mercede laboris quem ipse praestat pro illo23. Haec sententia potest valere pro casibus, in quibus aliquis e filiis praestat laborem indebitum vel manifeste ex­ cedentem cooperationem aliorum filiorum, praesertim si post maiorennitatem pergit laborare in domo paterna diutius quam ceteri; secus etiam tolerari fortasse potest post factum, prae­ sertim si condonatio verisimiliter praesumatur, ad non ur­ gendam restitutionem ; vel etiam ante factum, si per indus­ triam filii, vere extraordinariam, fortuna paterna notabiliter meliorata sit, et ideo alii fratres percepturi sint pinguiorem hereditatem : secus \rero, sive cx conventione tacita contra­ ria. sive quia generatim expensae factae a patre in educatio­ nem filii exaequant et sunerant utilitatem causatam a filio, titulus compensationis valde dubius nobis videtur, praeser­ tim cum favorem legis nullum habeat, ct pater probabiliter potiatur ex iure naturali titulum iustitiae ad illum laborem filii. 5. Pater et. in eius defectu, mater habet administratio· nem bonorum filii sub potestate paterna constituti (CH 159), itemque usumfructum in casibus a lege praevisis (CH 160). 51 Sic v.gr. Merkelbach, 11,177; Genîcot-Salsmans, 1,471. ” Sic v.gr, Vermeersch, 11,344; Heylen, Tr. dc iure ct iujt. p.161; Van· cfeluwe, Dc dom nio filiorumfamilias: CollatBrug 43 (1θ47) 263-264 a Sic, invocantes Lessio, 1.2 c.12 n.81, v.gr. FerrEhes-Monorîa, 1.656; Gemcot-Salsmans, 1,471; Heylen, Tr. de iure ct iust. p.161-162; Merkelbach, 11,177. 506 DF. SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ea autem gerere debet ad normas legis ; sic, v.gr., non potest alienare vel gravare bona immobilia filii, nisi in casibus exceptionalibus (CII 164); habet obligationes cuilibet usufruc­ tuario et administratori impositas (CII 163), etc. Bonorum filii legaliter recogniti vcl adoptati pater non habet usumfructum; imo, neque administrationem, nisi prae­ stita cautione (CH 166). Filius minorennis nihil potest exigere pro labore impenso in domo paterna; non enim habet titulum neque generatim cx lege civili, neque cx naturali, nam cius servitia vix possunt superare expensas. Quid valeat, si pecuniam acquivalentcm stipendio proportionate suis servitiis detrahat superius dictum est.Si degat extra domum paternam de licentia patris, lucratur quidem sibi; scd si expensas vitae ferat pro ipso pater, hic potest exigere sala­ rium tanquam compensationem; quodsi non petat, condonare cen­ setur. 2. Filius maiorennis potest inire conventionem cum patre, ct saepe convenienter inibit, in qua, solutis expensis domus, vestitus et alimcntationis, integrum salarium pro servitiis requirat. Quid sibi probabiliter liceat deficiente hac conventione, dictum est in superio­ ribus principiis. 3. Filius gerens negotia: a) ut mandatorius patris, nullum ius habet ad partem lucri, scd eventualiter ad solam retributionem; b) ut socius patris, ius habet ad quotam partem lucrorum societati provenientium : c) nomine proprio, scd adhibito capitali patris, dis­ tinguendum est: a) si periculum sortis assumit ipse tuta conscien­ tia potest sibi retinere totum lucrum, compensando patri damna forte causata; β) si periculum sortis non assumit, lucrum correspondens capitali est pro patre. Cf. supra n.502,4. 503. Applicationes: 1. 504. In praxi: Sunt qui commendant conventiones infer filios maiorennes et parentes; hoc conflictus conscientiae minueret, quan­ do filii volunt recurrere ad compensationem servitiorum inaequa­ lium quae proferunt reddisse familiae. Quando dc compensatione quaerant filii: ante factum oportet eis officia pietatis, caritatis, pacis familiaris servandae inculcare, et conventionem cum patre commendare; post factum possunt adhi­ beri opiniones benignae supra indicatae. Propter intimam coniunctionem inter membra familiae, quae facit ut sint minus inviti quoad fraudes reciprocas, ΑΛ. generatim cen­ sent materiam iniustitiae theologice aestimandam esse duplicata men­ sura, quae applicaretur, si ageretur dc fure vcl damnificatore ex­ traneo. Quod, non tantum de filiis, sed etiam dc parentibus valere videtur. § 2. De dominio uxorum Suppositis iis quae initio articuli II dicta sunt, constat virum ct feminam matri­ monium ineuntes, societatem naturalem efformare, in qua vir e$t 505. 1. Praenotandum de societate coniugali: caput, uxor autem socia ct adiutrix secundum divinam ordinatio­ nem. Hinc “cx ipsa matrimonii natura, potius quam spoliatorem bo­ norum, uxor maritum obtinet administrationis adiutorem, ct mari­ tus onus alendi uxorem assumit, quatenus haec indigeat. Simul autem votis naturae consentaneum est. ut quaedam bonorum societas in­ ter utrumque coniugcm incatur”’4. Quae autem ex iure naturali vel ex libera coniugum conventione non satis determinata fuerint circa bona societatis coniugalis et uxoris, ea supplctoric determinari so­ lent ab auctoritate civili, pro facultate quam habet statuendi de ef­ fectibus mere civilibus matrimonii, qualia sunt mutua coniugum iura in bona fortunae, salva generali ordinatione divina, cx qua vir est caput in societate coniugali. Itaque, dc dispositionibus iuris tum na­ turalis tum positivi in particulari agendum est. Principia: A. Ex iure naturae: 1. l ir, tan~ quam caput familiae: a) habet ius et officium gerendi rem 506. II. familiarem, acquirendo et administrando res ei necessarias, ineundo negotia iuridica, sed simul exigendo submissionem et cooperationem, quam uxor, saltem cx pietate et obedientia, praestare tenetur. b) Non constat eum teneri stricta obligatione iustitiae ad sustendandam uxorem; et probabilior videtur obligatio so­ lius pietatis, etiamsi uxor non habeat unde vivat ; aliunde obligatio pietatis certa est, etiam erga uxorem bona propria habentem, quae, vicissim, habet obligationem providendi se­ cundum suam condicionem rebus domesticis et proli ; quodsi uxor deficiat in suis officiis, obligatio sustentationis cx par­ te mariti non urgetur neque ex pietate, si ipsa habeat unde sustentari possit. c) Bonorum communium administratio et dispositio ususfructus ad maritum perlinet; sed ex solo iure naturali potius affirmandum videtur verum condominium uxoris in dimidiam partem bonorum exsistentium ; ideoque laesio ius­ titiae strictae, si maritus dissipat ct bona. Num ex lege po­ sitiva tollatur ratio iniustitiac tali dissipationi, dicemus infra. d) Deficientibus bonis communibus, maritus tenetur expendere ex pietate fructus bonorum personalium in susten­ tationem familiae; cisquc non sufficientibus, habet ius appli­ candi fructus cx bonis uxoris; iis quoque insufficientibus, invertit primum proprium capitale, deinde dotem uxoris. e) Laedit iustitiam et ad reparationem tenetur, si de bo­ nis uxoris propriis disponat ultra limites lege naturali vel * VïRMEERSCH, 11,346. 508 Εί’ΤΙΜΟ ET DECIMO maMDatü dispositionibus iuris positivi sibi concessis, v.gr. si bona pa­ raphernalia non necessaria insumat, vel si uxorem vi aut metu cogat ad alienanda alilerve obliganda bona personalia, quorum administratio ad ipsam spectat. 2. t/xor, tanquam socia mariti, non serva·, a) conservat capacitatem habendi dominii pleni in bona personalia, simul cum administrat ion is facultate ; dc facto hodie solet ipsi re­ servari perfectum dominium, cum administratione, in bona paraphernalia. b) Potest exigere ut maritus ei provideat ex bonis com­ munibus et fructibus dotalibus, dummodo ipsa, pro sua con­ dicione, cooperetur labore ordinario ad sustentationem fa­ miliae: obligatio mariti probabiliter non est ex iustitia, sed ex pietate ; urget, tamen, etiamsi uxor nulla bona attulerit ad matrimonium. c) Multum suadetur ex iure naturali ut in rebus do­ mesticis habeat moderatam Ubertatem, seu potestatem cla­ vium 25, ex qua possit, sine venia expressa, disponere neces­ saria ad sustentationem familiae, per consuetas distributiones, emptiones, venditiones, aliosque actus oeconomiae domesticae. Ex eadem ratione, potest, inconsulto marito, facere eleemosy­ nas quas secundum condicionem familiae facere oportet, et in eis faciendis supplere etiam negligentiam mariti ; partem vel totalitatem eleemosynarum potest et debet invertere in sus­ tentationem propriorum parentum, filiorum ex priore ma­ trimonio aliorumque consanguineorum propinquorum, si sint graviter indigentes; quodsi istae eleemosynae, etiam largius applicatae, non sufficiant, per se debet eis succurrere ex pro­ priis bonis, et solum iis deficientibus, potest accipere ex bo­ nis mariti etiam inviti 2G, nam “maritus, ut administrator ct caput familiae, debet ea clare uxori quibus suis obligationi­ bus naturalibus satisfacere possit” 27. Sed in ultimo casu dc23 Plura iura positiva hoc clavium mitnus ci attribuunt; ordinatione utique potestativa, potius quam cogente. Cf. CH 62. 2β Uxor non tenetur computare in partem dotis recuperandae, eleemosynis ordinarias factas suis propinquis indigentibus sine consensu mariti; imo neque al as vere necessarias, quas fecerit ex bonis communibus vel et;am mariti de­ ficientibus sibi bonis personalibus. Sic probabliter plurcs, ut Noldin-Schmitt, 11,378; GenicoT-Salsmans, 1,474; UbACH, 1,652; Heylen, Tr. de iure et iust p. 156-157; I'erreres-Moxdrîa, 1,668 q.4.°; contrarium, tamen, sensit S.Alfossus. 1.3 n.542. Ex iure hispano nullum dubium existit circa non obligationem, si agitur de filiis legitimis, quos a. 1408,5.® disponit sustentandos ex bonis communibus. -T Merkelbach, 11,182, qui hoc permittt certo in favorem patrum ac filio­ rum; opinative, in favorem fratrum graviter indigentium; similiter AertsvsDamen cum S.Alfonso, 1.3 n.542, qui vicissim innititur in auctoritate LïSfii, bOMîNiÜM UXORUM N 506-50/ 50') bet, quantum possit, etiam per laborem extraordinarium com­ pensare marito. d) Deficiente marita ipsa curat rem familiarem; ideo­ que, si damnum grave familiae immineat, potest illud deti­ nere, expendendo necessaria ex bonis communibus. Simili­ ter ex eodem principio potest, illaesa iustitia et exigente for­ tasse pietate et caritate, clam aliquid detrahere de bonis com­ munibus, dotalibus, imo et personalibus mariti, quae non de­ beantur tertiae personae, illudque conservare ad necessitates futuras, si maritus sit prodigus, ludo deditus, etc. Nam in iis maritus non potest esse rationabiliter invitus quoad substan­ tiam, neque proprie quoad modum. e) Laedit iustitiam et ad reparationem tenetur si, ma­ rito rationabiliter invito, aliquid subtrahit citra fines oecono­ miae domesticae gerendae, sive ex bonis communibus, sive ex aliis quorum ususfructus perlinet ad maritum, sive, a for­ tiori, ex bonis personalibus mariti. Tamen ad dimetiendam gravitatem iniustitiae attendenda sunt, tum coniunctio cum marito, propter quam duplicanda censetur quantitas ad pec­ catum grave requisita, tum participatio in bonis communibus, quorum quadruplicata circiter proportio exigitur ad pecca­ tum mortale. f) Dissoluta societate coniugali habet ius strictum ad dimidiam partem bonorum communium. Hacc iura reciproca mariti ct uxoris magis definiuntur disposi tionibus iuris positivi, ct per liberas conventiones vel determinatio­ nes eiusdem convenienter modificantur. Praestat, igitur, eas in con­ creto cognoscere. 507. B. Ex iure positivo condicio iuridica uxoris quoad bona pendet, apud omnes fere gentes, a duobus: a genere bonorum quae possideat, et a systemate quod vigeat inter ma­ ritum ct uxorem quoad regimen bonorum. In particulari: 1. Genera bonorum uxoris, relate ad societatem coniu- galem, sunt triplicis speciei’, n) communia, quorum dominium radicale pertinet ad utrumque coniugem pro indiviso, licet ma1.2 c. 12 n.89, et Luco, <1.16 n.72. Et recte quidem; nam in societate conju­ gali utraque pars implicite se obligat ad onera alterius partis, ubi opus sit. sustinenda· Cf. etiam Ferreres-MondrIa. 668 q.3.°; Heylen. Tr. rfr iure et lujt. p.155-156 in eundem sensum. 510 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ritus sit qui administrat et de usufructu disponit28 ; b) para­ phernalia (libera), quorum dominium plenum, et per se etiam administratio, spectat ad uxorem. Ea sunt quae uxor affert ad matrimonium praeter dotem, quaeque in decursu vitae coniugalis obtinet post dotem constitutam, quin huic ca adiciat (CH 1381); c) dotalia, quae afferuntur ab uxore in matrimonium sub conceptu dotali, vel sub eodem postea ac­ quiruntur (CH 1336) ; ac duplicis rationis sunt in quibusdam iuribus, ut v.gr. in nostro: a) aestimata seu commissa, quae afferuntur ab uxore ad matrimonium ut, facta evakiatione, transeant in proprietatem mariti, non definitivam, sed resti­ tuendam uxori in se vel in aequi valenti cum dissolvatur ma­ trimonium ; β) non aestimata seu servientia, quorum uxor re­ tinet nudam proprietatem, et habet incrementum vel detri­ mentum, sed ususfructus et administratio est penes maritum pro oneribus communibus ferendis (CH 1346.1347). 2. Systemata ordinantia varia iura uxoris circa bona fortunae sunt duo, fundamentaliter: a) conventionale, quod coniugcs, facultate a lege concessa utentes, ante matrimonium ineunt, generatim per actum authenticum coram notario, et non mutabile ad nutum ineuntium; hoc potest esse: ?) separa­ tionis, et tunc unusquisque coniugum conservat propria bona, sive cum administratione personali et obligatione contribuen­ di determinata proportione ad onera familiae sublevanda, sive cum usufructu et administratione apud maritum pro gestione expensarum familiarium (communis administratio usufructua­ ria) ; /?) communionis, et tunc bona pertinent ad societatem coniugalem, diversis limitationibus, v.gr. sola mobilia (com­ munio mobilium), aut sola acquirenda (communio acquiren­ dorum), etc.; b) legale, quod lege positiva determinatur, generatim supletorie, i.e. quod non applicatur nisi ipsi coniugcs illud accipiunt, sive explicite per electionem expressam, sive im­ plicite, quando nihil dc bonis paciscuntur, aut conventionem ineunt invalidam. 3. In foro conscientiae fundamentale principium erit hoc: Consideretur genus bonorum et systema libera conven­ tione vel determinatione legis susceptum, et obligationes ex —e—e—e» 25 Secundum plerosque jurisperitos communitas coniugalis non gaudet iuribus personae iuridicae. Ideo, etiam, ususfructus bonorum communium non potest esse penes communitatem, sed naturaliter est penes maritum, qui est caput familiae. DOMINIUM UXORUM, 511 n.507-508 eo dimanantes urgeantur in conscientia; sic enim obligant, tum ex vi propria systematis legalis, quando sua auctoritate leges definiunt iura temporalia ac proprietatem coniugum in materia suae competentiae, tum potissimum ex voluntate ip­ sorum coniugum, qui conventiones liberas inierunt, vel le­ gales admisisse censendi sunt cum obligatione in conscientia C. Ex iure positivo hispano, cui proxime concordant CHA, determinantur onera gravantia bona uxoris et, admis­ sa libera conventione coniugum ad regimen societatis coniu­ galis statuendum, suppletorie definitur et praescribitur so­ cietas legalis lucrorum (socicdad legal de gananciales), quae, deficiente conventione speciali, viget inter coniugcs. Hacc iam in particulari summatim exponenda sunt. 508. III. De bonis uxorum. 1. Bona uxoris in matri­ monio sunt: a) dotalia, sci. tum bona et iura quae sub ra­ tione dotis uxor aut affert ad matrimonium, aut acquirit in matrimonio, titulo donationis, hereditatis, legati sub concep­ tu dotali (CH 1336), tum immobilia quae acquirit in matri­ monio cx permutatione cum aliis bonis dotalibus, ex iure re­ tractus (cf. CH 1507ss.l521ss) ad uxorem pertinentis, cx solutione vel pretio dotis, ex titulo emptionis e pecunia do­ tali (CH 1337). Constituere dotem filiae legitimae tenetur fater vel mater, nisi filia nubat minorenn:s sine consensu parentum (a. 1340), aut habeat bona propria acquivalentia doti secus constituendae (a.1341), aut pro dote tradere malint parentes annuatim reditus doti correspondcntes (a.l342). Quantitas vero dotis constituen­ dae aequare debet dimidiam partem legitimae rigorosac praesumptae58 vel com­ plere usque ad hanc quantitatem bona personalia filiae nubentis (a.1341; cf. 636). Dividitur dos in aestimatam ct non aestimatam, ut supra (n.507,1 c) declaratum est. 6) Paraphernalia, sci. quae uxor affert ad matrimonium prae­ ter dotem, ct quae postea acquirit in matrimonio doti non adiuncta (a. 1381 ; cf. a.1396). 2. Gestio horum bonorum uxoris durante matrimonio, his normis regitur: a) Quoad dominium haec valent : a) dos aestimata perti­ net ad maritum, etsi non definitive, ideoque ipse disponit de ” Num agatur de legitima ab alterutro tantum parentum, an ab utroque acci­ pienda, minus constat. Légitimai! rigorosam constituit in iure nostro 1/3 totius H — massae hereditariae, ex aequo dividendae inter filios. Le. — — 3 « dotem filiae nubentis, ------ —----— 3 X « x 2 H «o ■ — ■ - 3x » · erge 512 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ca ; β) dos inaestimata pertinet ad uxorem quoad proprieta­ tem, ct potest ab ea alienari, gravari, in hypothecam tradi, consentiente marito vel dc facultate indicis ct interventu per­ sonarum CH 1352 designatarum, prout aetate sit maior vel minor (a. 1361); y) bona paraphernalia manent sub dominio perfecto ct administratione independent! uxoris, nisi admi­ nistratio tradatur marito coram notario; maritus nihil potest in ca sine consensu uxoris (a. 1382-1384), sicut neque ipsi uxori conceditur facultas ca alienandi, gravandi, hypothecae subiciendi sine licentia mariti (a.1387) 30. b) Quoad onera ex praedictis, omissa tamen dote aes­ timata quae transiit in dominium non definitivum mariti, di­ stinguendum est inter fructus bonorum ct ipsa bona: a) fruc­ tus dotis aestimatae sunt penes maritum (a.1357); fructus paraphernalium, vero, pertinent ad societatem coniugalcm, et subiciuntur levandis oneribus ipsius matrimonii (a.1385); non autem, per se, satisfaciendis obligationibus personalibus ma­ riti (a.1386; cf. Sent. Trib. Supr. 15-1-1917) ; β) ipsa dos non aestimata respondet de expensis cotidianis et ordinariis familiae, quae factae fuerint ab uxore vel de cius mandato, tolerante marito, excussis tamen prius bonis communibus et personalibus mariti (a.1362); bona paraphernalia quoque sub­ iciuntur oneribus familiaribus levandis, quando bona mariti ct bona dotalia non sufficiunt ad debita solvenda (a. 1385). 3. Restitutio dotis tam inaestimatae quam aestimatae uxori facienda est ad normam a.1365: dissoluto matrimonio vel eodem nullo declarato (cf. a.72) ; cum maritus prodigus declaratur (cf. a.225), vel civiliter interdicitur (cf. a.1433. 1436) ; cum eiusdem culpa sententia divortii profertur (cf. a.73, 4.° 1436); denique, cum cx absentia mors illius iuridice declaratur (cf. a.138.1436). Salvis praecedenti­ bus circa species et officia bonorum uxoris, quae vim habent ex voluntate legislatoris independenter ct contra quamlibet pactionem a coniugibus initam ante matrimonium, duplex re­ gimen permittitur in nostro Codice, ad decernendum de bonis sive praesentibus sive futuris. Praecipua scitu necessaria haec fere sunt : 509. IV. De regimine b ornorum. 30 Hypothecarum specialium constituendarum in bona mariti pro dote aestimata, pro inaestimata quae alienetur, pro bonis paraphcrnalibus marito ad administra· tionern traditis, ius est vel obligatio ad normam a.1349,1354.1355.1361.1384. Cf etiam Ley H (an.1914) 168.1.^.169,183 ct Regiam, (an.1947) 250-258. DOMINIUM UXORUM. N. 508-509 . 513 1. Societas coniugalis est regimen quod eligitur a con- iugibus, iuxta diversas pactiones ante matrimonium ineun­ das, ex quibus libere determinant maiorem vel minorem com­ munitatem aut separationem bonorum, aliaque circa subiectum dominii atque administrations, et circa modum contribuendi ad sustentationem onerum familiarium. Hae conventiones vim obtinent, modo nihil sit in cis contra leges vel bonos mores, non reddatur contemptibilis auctoritas debita coniugibus in familia, constent in scriptura ante matrimonium publica auctoritate firmata (a.1315-1326). 2. Societas legalis lucrorum vim obtinet, sive ex elec­ tione ipsorum coniugum, sive suppletorie ex lege, quando pac­ tio non intercessit, vel nulla fuit (a.1315.1318.1325). a) ExiSTENTiA societatis: Tn hoc regimine, quod neces­ sario incipit die nuptiarum (a. 1393), et necessario protrahitur usque ad declarationem nullitatis matrimonii (a.1417), vel se­ parationis bonorum (a.1433), vel usque ad mortem alterutrius, vel ad separationem judicialiter factam (a. 1394), omnia lucra ab alterutro coniugum durante matrimonio obtenta ex aequo distribuuntur utrique, matrimonio soluto (a. 1392) ; ipsa, autem, societas regitur normis contractus societatis, iis exceptis quae in ipsa lege excipiuntur (a.1935). b) Communitas conorum coniugaijum praesumitur, dum non probetur proprietas privativa singulorum. In concre­ to, tamen: a) sunt bona uniuscuiusque coniugis propria: quae ipse attulit ad matrimonium ut talia, vel personaliter acquisivit durante coniugio, tum titulo lucrativo personali speciali post datam rebus domesticis diligentiam debitam, tum iure re­ tractus (cf. a.l507ss.l521ss.), vel permutationis cum aliis bo­ nis propriis, tum emptione cx propria pecunia (a.1396); item credita unius propria, quorum solutio per partes percipitur durante matrimonio (a.1402); β) sunt communia lucra, bona acquisita durante coniugio: titulo oneroso cx communibus bonis, vel industria, salario, la­ bore uniuscuiusque coniugis; fructus, reditus, auctaria per­ cepta sive cx communibus bonis sive ex propriis cuiusque (a.1401) ; fructus iuris ad pensionem vel usumf ructum aliquem qui percipiantur durante coniugio, quamquam ipsum ius est proprium titularis; expensae utiles factae in bonis alterutrius, vel cx bonis communibus, vel industria alterutrius, itemque aedificia in superficie alterutrius constructa, soluto eidem pre­ tio pro superficie (a. 1404) ; capita gregis quae excedunt numeTHEOL. MOB. 2 17 514 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ruin ad matrimonium allatorum (a.1405); lucra obtenta sive cx ludo sive ex alio fonte, modo non sint restitutioni obno­ xia (a. 1406); tandem, communia reputantur quaecumque lu­ cra coniugum, quae non probentur esse alterutrius (a. 1407). c) Administratio bonorum communium spectat regulari­ ter ad maritum (a.59.1412) 31 ; et quidem tam ampla, ut pos­ sit quoque, absque uxoris concursu, quosdam actus proprie­ tatis ponere; sci. potest ea bona alienare vel gravare sine uxo­ ris consensu, titulo tamen oneroso (a. 1413), itemque de eis disponere titulo gratuito ad moderatas largitiones in fines pios vel beneficos, quin sibi reservet usum fructum et ad solven­ da studia filiorum communium (CH 1415.1409); sed si ege­ rit contra praescriptum codicis, vel in fraudem uxoris, haec et huius heredes indemnes servari debent (a. 1413). d) Onera, bonis communibus gravantia, sunt: a) solutio debitorum et obligationum quae post matrimonium contracta fuerint, tum a viro, tum etiam ab uxore in casibus iure per­ missis; β) sumptus necessarii pro refectionibus quibuslibet bonorum communium, et solis minoribus bonorum alterutrius; y) expensae faciendae ad sustentandam familiam ct educandis filiis, tam communibus quam legitimis alterutrius coniiigis (a. 1408); δ) debita in ludo licito contracta ab alterutro (a.1411)3233 . c) Dissoluta societate legali lucrorum, et factis ex bo­ nis communibus deductionibus, quae iuxta leges faciendae sunt (a.1424), remanentia bona liquida in duas partes divi­ duntur, a marito et uxore illorumve heredibus ex aequo per­ cipienda (a.1426). Applicatio: Maj itus laedit iustitiam stridant adversus uxorem: CERTO, si bona propria mulieris dissipat, aut si gravi negligentia ca administrando diminuit; vel si uxorem vi, metu aliave ratione compellit ad renuntiandum facultatibus sibi a lege concessis circa bona personalia ; a) b) probabilius secundum ius nostrum, ne dicam certo, si bona communia dissipat,' non modo contra leges procedens (cf. 1413), ut plerique tenent, sed etiam si dispositiones posi31 Ad uxorem trahitur administratio bonorum' commun um: si ita pactum est ante matrimonium (a.59.1412); si ipsa mariti incapacis tutrix renuntietur (a,220.1441 ) ; si maritus iudicialitcr declaretur prodigus, interdictus, absens (a.187.225.1441 ) ; sed sine auctoritate indicis nequit bona, sive communia sive mariti propria, alienare, vel in hypothecam tradere (a.l444). 33 Quidquid durante matrimonio amissum in quolibet ludo et iam solutun fuerit ab alterutro coniugum, non minuit ius cius ad lucra ct bona Cto munia (a.1411). | ÛTTTB· ■» bOMtNÎÜiî AÜCTORÜM ET INVENTOR VM. N.SÔ9-S11 ·......... 515 — tivas non transgrediatur ; nam uxor habere videtur verum condominium in illa bona (cf. a.1392.1395.1426, praesertim 1413.1414), quae massam indivissam inter coniuges consti­ tuunt, licet haec pro indiviso proprietas peculiari ratione a iure ordinata existât 33, ideoque vere rationabiliter invita prae­ sumitur quod sua bona dissipentur, licet actionem non habeat in maritum prodigum, nisi ad obtinendam separationem bo­ norum 34 ; c) minus probabiliter si dotem aestimatam dilapidat, non habens bona propria unde possit eam redintegrare uxo­ ri; nam, quamvis offendit in hoc pietati et caritati, tandem aliquando disponit de suis, propter concessionem legis ab­ solutam. § 3. De dominio auctorum et inventorum 510. Fructus intellectualis habet indolem specialem, quatenus sci. cohaeret quidem intime cum ipsis internis hominum operationibus, sed aliunde facillime communicatur, et multiplicis ab aliis occupa­ tionis capax apparet ; unde iuristae ct moralistac disputant, num et quatenus fructus intellectus ad extra manifestatos possit aliquis pro­ prie dominari. Quaestio agitatur ratione potissimum emolumentorum, quae auctor et inventor possunt capere ex suis operibus, sci.: a) im­ materiale, famae ct honoris; ac β) materiale, pecuniae provenientis e 'publicatione rei nova. En, igitur, quaestio quae ab invento prelo est perennis actualitatis. 511. Auctor hic intelligitur, quisquis proprio ingenio ali­ quid novum producit, v.gr. qui librum conscribit, opus artis exequitur, picturam, rythmum musicum, ctc., producit. Di­ citur : Aliquid novum, excedens sci. praecedentia saltem quoad modum, opere exeeutum vel proxime exequibile, aliquo modo extra mentem positum. Inventor, prout contradistinguitur ab auctore, dici potest, u Cf. in eundem sensum universali consideratione: A.StandaErt, Num iustitiam cimmutativam maritus laedit bona communitatis dissipans: CollatGand 8 (1921) 117-119; V.VÀNGHELUwE, Dc legali communitate bonorum inter coniuges: Collat3rug 43 (1947) 340.422, et AA. ibi citatos, ut Waffelaert, Hosten, Tan· querer, 'Genicot-Salsmans, Jone, Heylcn, Iorio. Sane stante matrimonio, non demum post eius dissolutionem, supponitur uxor habere condominium bonorum quae sunt communitatis, quaeque maritus administrat ut bona a suis distincta. L Quod fortasse in aliis iuribus civ libus valeat, uxori condominium concedi in dimidiam partem bonorum communium quae remanebunt dissoluta societate comugali, minus apud nos constringens videtur; sane maritus nequit de bonis «ciefatis lucrorum disponere titulo gratuito, et quaelibet conventio ab eo facta in fraudem uxoris, huic vel filiis resarciri debet (a.1413). 516 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO qui aliquid delegit quo artes industriales et diversae scientiae promoventur, v.gr. radiophonia, applicatio energiae nuclearis, televisio, etc. 512. Principia: 1. Homo·: a) habet plenum dominium in res inventas suo ingenio, b) illudque per se retinet, saltem quamdiu eas iuris publici non fecerit. Dicitur: Habet plenum dominium, unde ex stricta iustitia non tenetur eas aliis communicare, nisi forte laborem suum intel­ lectualem alteri locaverit; nam tunc fructus ingenii pertinent ad locatarium. Aliae virtutes facile possunt urgere auctorem ct inventorem ad communicandam inventionem. Per se retinet, nam saepe cx consuetudine vel licentia im­ plicita suo iuri cedit, v.gr. quando dictat aliquam conferentiam auditorio restricto, gratus si de ea referatur in foliis periodicis. Strictius vero indicandum est de lectionibus professoris, qui eas discipulis communicat per se ad notitiam et usum perso­ nalem, quin renuntiet iuri proprietatis intellectualis vel lit­ terariae, ne quidem circa folia ad modum manuscriptorum distributa. Saltem quamdiu iuris publici non fecerit, propter dis­ crepantias AA. infra recensendas circa ius in opera publicata. Probatur: Ad a): Opus est fructus ingenii; ergo pertinet ad domi­ num facultatis producentis, nisi productionem alteri locaverit. Ad b): Fructus intellectus, prout in sola mente auctoris existunt, incapaces sunt occupationis, ut patet ; iidem ad extra manifestati, sed aliis nullatenus communicati, similiter sunt sub dominio pleno auctoris vel inventoris, cuius strictum ius laeditur, v.gr. legendo vel subripiendo manuscripta in quibus describuntur. 2. Ex iure naturae, opere semel edito; a) auctor reli­ net adhuc probabilius proprietatem illius, et ius percipiendi fructus eiusdem; b) etiam respectu versionum ct editionum quae fiant in alia regione33. Dicitur: Probabilius relinet proprietatem, nimirum est res con­ troversa, in qua tres manifestatae sunt opiniones: “ Cf. P.Porier, Le droit d’auteur (Bruscias 1936); A.Janssen, Le droil it l’auteur sur son oeuvre: CollcctMechlin 8 (1934) 265-282; G-Kiselstejn dominio auctorum: RcvEcclL, 17 (1925-6) 313-319; MalaplatE, Le droit deutv (Pans 1931). DOMINIUM AUCTORUM F.T INVENTOWW^Sl 1 -512 517 a) Pauci censent omnia iura repetenda esse cx dispositionibus positivis, aequitati utique ct ordinationi sociali valde convenientibus " quia res semel publice expressa sit plurium occupationis capax, sine diminutione aut damno in ipsa re prout est auctoris, cui quidem fama et nomen integrum conservari possunt et debent in successivis editionibus; .β) nonnulli iure naturae agnosci dicunt ius ct fluctus privtae editionis; sed postea opus habent ut bonum commune, quod valet occupari a quocumque, transferri in alia idiomata, edi in re­ gione longinqua ; 7) communior, tamen, sententia fert auctores ct inventores retinere dominium in rem ct fructus cius, quamquam agnoscunt summe optabilem determinationem strictiorem iuris po­ *. sitivi Haec sententia nobis probatur: Ad a): Auctor dum opus iuris publici facit, videtur illud solummodo ius concedere, quod ipsi non praeiudicat \ unde ct ipsam diffusionem determinatis proportionibus permittit in usum ementium opus, sub condicione ut sibi pretium eius sol­ vatur, dominiumque in ipsum opus et fructus reservando: “est enim fructus industriae, et non decet ut alii cum aucto­ ris praeiudicio lucrum aequale ex eius vigiliis reportent”30. Ad b); Fundamentum praecipuum lucri ex versionibus et editionibus alibi factis percepti, manet opus quod vertitur vel rcproducitur ; hoc autem totum pertinet ad auctorem, ut fructus ingenii, ideoque illaesa iustitia nequit ipsi detrahi. Habent quidem auctor versionis et editor, titulum ad partem lucri cx versione vel editione percipiendam, sed dc hoc debent cum auctore convenire40. Tamen, fatemur ulteriorem determinationem iuris positivi esse necessariam ad tollendas ambiguitates, ac de facto ea existit in singulis nationibus, et extenditur per conventionem ad exteras quoque respublicas. Quae de auctoribus dicuntur, similiter valent ex iure naturae de aliis iuribus immaterialibus quaesitis, v.gr. dc nomine sociali, et alia huiusmodi (firma, marca registrada, etc.). 3. Ex iure his pano auctores, largo sensu intellecti, ha­ bent proprietatem intellectualem suorum operum', a) in His30 Sic Bucceroni, 1,878; VErmeersch. 11,439 (cf. eiusdem, De iustitia 248); Marrés, Dc iustitia 1,23-25; Heylen, Tr. dc iure ct iust. p.89. v Sic WaffelaErt, Dc iustitia ct iure 1,171; Genicot-Salsmans, I 477-.II; Chrétien, De instit a p.37 (Metz 1947). ” Sic v.gr. Lehmkuhl, 1,1076; Cathrein. Philosophia moralis n.460-462; Merkelbach, 11,192; Noti)! n-Schmitt, 11,378; Prümmer, 11,8; Marc-Ravs, 1,855; similiter fere Ferreres-Mondrîa, 1,670,11. 18 Luco, d.26 n.171. Cf. M.Vigneron, Essai sur la protection dc la propriété scientifique (Poitiers 1925). *° Quidam AA., ut Marc-Raus, I 856; Genicot-Salsmans, 1,478. existimant editiones in remotis regionibus factas, puta libri hispani in Argentina vel Me­ xico, vix nocere iuri auctoris. Sed hoc nostris temporibus intensae communi­ cationis mundialis verum non est, ut bene observat Ferreres-Mondrîa, 1,670 cum Noldin-Schmitt, 11,379. 518 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO pania durante vita, cum facidtate eam aliis transmittendi per actus inter vivos; eorum autem heredes per octoginta annos a morte auctoris; b) extra Hispaniam secundum determina­ tiones pactorum cum diversis nationibus imiorum “, ut slatim magis declaratur: Ad a): Lex proprietatis intellectualis (10-1-1879) et Reglamentum adiectum (3-9-1880)42 concedit: a) ipsis auc­ toribus ius proprietatis in sua opera per totam vitam; auc­ tores autem intelligit etiam traductores, compendiatores, adnotatores, editores operum ab auctoribus qui ignorantur vel proprietatem litterariam amiserunt, compositores productio­ num artis musicae, pictoricae, photographicae ; tuetur quo­ que opera nondum edita, etiamsi publicis lectionibus et ora­ libus explicationibus nata fuerint; b) heredibus transmittitur idem ius per octoginta annos a morte auctoris ; nisi forte auc­ tor ius suum transmiserit alicui per actum inter vivos, nam in tali casu, is fruitur iure sic quaesito per viginti annos a morte transmittentis, et tunc devolvit ius heredibus defuncti, si sint, per reliquos quinquaginta et quinque annos. Ad b): Hispania habet duplicem speciem conventionum cum diversis nationibus, sci. : a) pactum proprietatis intellec­ tualis cum Aequatore, Argentina, Austria, Columbia, CostaRica, Guatemala, Lusitania, Mexico, Necriandia, Nicaragua, Panama, Paraquaria, Peruvia, Rep.Salvatoris, St.Foederatis; vi huius pacti, auctor iisdem iuribus gaudet in illis nationibus ac in Hispania ; similiter auctores exteri gaudent apud nos iisdem iuribus'atque in patria propria; β) conventionem mu­ tuam cum Anglia, Austria, Australia, Belgio, Brasilia, Cana­ da, Dania, Gallia, Germania, Haitiana Rep., Helvetia, Hollandia, Hungaria, laponia, Italia, Liberia, Luxemburgo, Marochio, Monaco, Norwegia, Polonia, Siria, Suecia, Tùnez;w huius conventionis, auctores in nationibus ei adseriptis, gau­ dent iisdem iuribus ac in propria natione per vitam, et pro operibus editis post a. 1908 43 insuper per 50 annos a morte. 4. Dispositiones legis positivae et conventiones inter­ nationales, ut pote determinativae pro prielatis ex exigentia boni communis obligant in conscientia, ut communiter sentiunt auc«> Cf. J.Lasso de la Vega, El contrato de cdiciôn (Madrid 1949); P.Ou· GN1ER, Le droit d'auteur (Paris 1934); Fo.\t Manuale del diritto d autore (M· lân 1931). 4â Cf. quoque CH 428-429. « Pro editis ante 13 nov. 1908 ius auctoris exteri non potest superare »us concessum in rcspcctiva natione, nativis auctoribus. DOMINIUM CLERICORUM BENEFICIARIORUM N.512-514 519 tores; et quidem generatim ante sententiam, quia sic solum obtinent bonum quod intendunt pacis promovendae, indus­ triam intellectualem stimulandi, lites evitandi. Annlicationes: 1. Laedit strictam iustitiam. ct habet eventualcm obligationem reparandi damna: a) EX ipso iure naturali: certo, qui manuscripta vel inventa aliorum surripit, ct iuris publici facit, sine requisita licentia; probabiliter, qui lectiones, confcrentias. con­ tiones auditas, exscribit ct evulgat sine venia auctoris explicita vel implicita, quamvis ad usum privatum fuerint dactylographiata vel etiam typis impressa; b) saltem accedente iure positivo, apud nos, qui sine facultate ab auctore accepta edit cius lectiones vel confc­ * rentias 4, conficit versionem operis, novam editionem parat, opus diffundit multiplicatione lucrativa43, dissimulata rcproductionc (pla­ gio) illud sibi appropriât cum mutationibus accidentalibus. 2. AUouando reparatio damnorum umet. non solum ereja auc­ torem. sed etiam erga emptores, qui cum detrimento decepti fuerint; verbi gratia, si quis falsum licitiorem Chartreux vendiderit tanquam legitimum, et sic emptorem obligaverit ad novam emptionem cum dispendio oeconomico maiore. § 4. De dominio clericorum beneficiariorum 513. Ratio hoc loco agendi dc beneficiariis non petitur cx aliqua circumstantia, quae capacitatem proprietatis dulram faciat in cis, vel aliquo pacto limitatam; sed cx voluntate Ecclesiae, iubentis ut bona eorum originis ecclesiasticae impendantur semper in pium fi­ nem. sive sustentationis ipsorum quatenus sint necessaria, sive pau­ perum aliarumve piarum causarum favore prosequendarum. Olim fuit quaestîo satis practica; hodie pleraque beneficia vix sunt suffi * cientia pro expensis benercîatî, saltem quando oblationes fidelium voluntariae et iura stolae non habent rationem beneficii, ideoque generatim non est locus applicandae doctrinae. Igitur summarie rem expediemus. 514. I. Bona beneficiariorum distinguuntur: o) non beneficialia, quae beneficiatis obveniunt aliunde quam cx reditibus beneficii ecclesiastici ; b) beneficialia. quae bénéfi­ ciât! percipiunt cx reditibus ecclesiastici beneficii stricte dicti; quod est ens iuridicum, a competente auctoritate ecclesiastica in perpetuum constitutum, constans officio sacro et iure per­ cipiendi reditus ex dote, seu complexu bonorum officio ad­ nexorum (c. 1409-1410 ; cf. c.145 § 1).*44 44 S.Contr.Concilii haec sua praxi confirmavit cim per Instructionem 25-2-1933 vetuit ne Ordinarii in suis dioecesibus sinerent, occasione sacrorum rituum, executionem operum musicabum, donec auctores scripto declaraverint exeeutiones liturgicas a quibusvis taxis exemptas. Cf. P.M.Ferreti, Ah aliquod pretium auctoribus vel editoribus debeatur ob exeeutionem musicae sacrae, quae in eccle­ siis comitatur liturq cos ritus: Apol 6 (1938) 64-73. 44 Rcproductiones ad usum privatum, v.gr. lectionis, operis musicalis, etc., non laedunt iustitiam. DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 520 Dos autem constitui potest: a) ex bonis propriis ipsius benefi­ cii, v.gr, cx fundis, actionibus vel obligationibus, ctc. ; β) ex certis et debitis praestationibus alicuius familiae vel personae moralis; 7) ex certis, i.e. cx experientia non defuturis, et voluntariis fide­ lium oblationibus; δ) ex turibus stolae w intra fines taxationis dioeccsanae vel legitimae consuetudinis; e) ex distributionibus choralibus, tertia tamen parte exclusa47, si omnes reditus beneficii choralibus distributionibus constent (c.1410). Diximus dotem posse ex his constitui: etenim quamquam primus, alter ct quintus titulus, semper habent rationem beneficii*·, tertius et quartus commu­ nius non solent substitui publica auctoritate in locum bonorum ecclesiasticorum, ideoque nec habere rationem beneficii 40 ; ut pro Belgio declaratum fuit (9-8-1824) a S.Paenitentiaria et pro Hispania censent corrumunitcr aucto­ res. Sed alibi, v.gr. in St. Foederatis Amcricae, contributiones fidelium, per modum taxae impositae, rationem habent beneficii. 515. II. Dividuntur bona: n) non beneficialta in: a) patrimo­ nialia (profana), quae beneficiariis, tanquam privatis, ex titulo pri­ vato obveniunt, v.gr. ex bercd'tatc, donatione, scriptione librorum, qualibet industria personali profana, etc.; β) quasi-patrimonialia (ca­ sualia), quae occasione ministeriorum, tanquam eleemosynam vel stipendium ipsi immediate accipiunt, v.gr. propter contiones, missas non connexas cum beneficio, iura stolae (cf. c.463 § 3) saltem apud nos, distributiones chorales in erectione beneficii non assignatas pro dote, etc.; b) BENEFICIAI, IA in : a) necessaria, quae ad honestam sustentatio­ nem, beneficiario dignam, rationabiliter requiruntur; cui sustentatio­ ni licite applicantur, etiamsi beneficiarius aliunde habeat bona sibi sufficientia (c.1473) ; β) superflua, quae, necessitatibus beneficiarii satisfactis, supersunt; Ύ) parsimonialia, quae, parce vivendo, reservat beneficiarius ex reditibus beneficii, quos honeste consumere po­ tuisset. 516. III. Principia: 1. Beneficiarii plenum et li­ berum dominium habent in bona sua patrimonialia, quasi- patrimonialia, bcneficialia necessaria ct bencficialia parsimo­ nialia. M Iura stolae vocantur emolumenta (res, pecuniae) quae parochis dantur occasione alicuius functionis ecclesiasticae, sacramentorum administratorum, exequiarum, etc., ut quoddam stipendium sui laboris et providentiae (cf. c.463). Unde minime ad iura stolae pertinent oblat'oncs quae mittuntur in capias ad certos fines ibi indicatos, vel cx consuetudine determinatos; ideoque paro­ chus debet omnino impendere eas eleemosynas cx iustitia secundum volunta­ tem offerentium. Stola, sensu iuridico, sumitur pro signo officii paroeciaiis. 41 Ut distributa inter praesentes, rationem habeant bonorum quasi-patrimonialium, tanquam remuneratio personalis diligentiae. Cf. c.421 §2; 1410. 44 De primo ct quinto manifesto constat; dc secundo etiacn certum est, v.gr. ex declarationibus S.Pacnitentiariae datis Galliae (19-8-1821) ct Belgio (19-1-1919) de salariis quae respectiva gubernia solvebant pastoribus et cano­ nicis in compensationem expobationis ol m factae Ecclesiae; ct quoad Hisp: niam cx regio Decreto 15-1-1875, declarante dotationem cleri fieri in compen­ sationem ablatorum beneficiorum. Cf. quoque Convcnio-Lcy 4-4-1860. 3.4.8.°· 4’ Cf. P.Muni'z, Proccdbnicntos cclcsiâsticos 2 (Madrid s. a.) 11,616; Dcrcck parroqual (Sevilla 1923) 152; F.Reoatillo, Derecho parroquial (Santan­ der 1951) 102. 40 Hoc, et alia responsa S.Pacnitentiariae paulo ante citata, cf. sit apud FeurRres-Mondhîa, I,68Q nota 2. DOMINIUM CLERICORUM BENEFICI ARIORUM. N 514-516 521 Ratio est: quoad duo genera priora, quia ipsis titulo personali contingunt, et directe tradita sunt intuitu personae ; quoad duo posteriora, vero, quia Ecclesia, congruenter ad ti­ tulum acquisitum 51, eis concedit talia bona sine ulla condi­ cione, ut libere de illis disponant. Cf. c.1409. 2. Beneficiarii: a) habent obligationem applicandi bo­ na beneficialia superflua in beneficium pauperum, b) proba­ biliter ex sola religione et obedientia, non ex iustitia, c) obligatione ut videtur dumtaxat personali,quae non trans­ it ad heredes. Ad a): Sic constat ex lege ecclesiastica c.1473, iuxta quam beneficiarius “obligatione tenetur impendendi superfluos [fructus beneficiales] pro pauperibus aut piis causis”, nisi sit Cardinalis, cui liberum est disponere de quibuslibet reditibus beneficiariis (c.239 § 1,19.°), non tamen de supellectili sacra (c.1298). Ad b); Multi AA. antiqui cum S.Thoma52, et vix non omnes moderni, tenent obligationem non esse iustitiae, sed solius religionis, obedientiae, caritatis, pro voluntate Eccle­ siae et intentione donantium illa bona. Et sane Concilium Tridentinum decrevit clericos residentes facere fructus suos, licet cum onere erogandi superfluos ad causas pias53; et Co­ dex canonicus implicite idem pluries réaffirmât, cum bene­ ficiates simoniacos (c.729 § 2), Officio divino non satisfa­ cientes (c.1475), illegitime irresidentes (c.2381), etc. decla­ rat non facere suos fructus beneficiales. Ad c): Obligationem personalem esse istam, quae proinde ad heredes aut donatarios non transeat, censent plures AA.54, aliis quibusdam contrarium opinantibus55; ideoque saltem in praxi heredes aut donatarii liberi sunt ab obligatione. Applicationest 1. Aon sunt beneficiales, ncc proinde gravantur 81 Cf. 1 Cor 0.13: “Nescitis quoniam qui in sacrario operantur, quae de sa­ crario sunt, edunt?" a S.Th.. 2-2 q.185 a.7; Quodlibctum 6 q.7 a.12 ad 3. Similiter Lessio, 1.2 c.4 d.2 n.41-50; Luco, d.4 s.l; Molina, tr.2 d.144; contrarium putavit Na­ varro. Dc reditibus bcttcficialibus q.2 mon.7; Laymann, Th. mor. 1.4 tr.2 c.3 n.3; Carrière, Dc iustitia I n. 156-176: haesitavit S.Alfonsus, 1.3 n.402. Inter liod'crnos adhuc M.PiSToccni tenet obligationem iustitiae in opere De bonis Ecclesiae temporal bus (Turin 1032), contra communissimam opinionem contra­ riam. Cf. W.Vidal, Ius canonicum 11,320-322; Vromant, De bonis Ecclesiae temporal bus (Lovaina 1034) 216. u Cf. sess.24 de ref. c. 12; scss.25 de ref. c.l. " Sic. v.gr. Cexicot-Salsmans, 1,476; Merkelbach, 11,195; Ferreres-MondrIa, 1,677. “ Sic v.gr. Leiimkuhl, 11,902. Noldin-Schmitt, 11,783 ad priorem senten­ tiam iam accessit 522 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO eventualiter obligatione quae afficit bona beneficialia superflua: “) pensiones quae assignantur sacerdotibus infirmis, senibus, ex­ pulsis, etc., sine ullo respectu ad functiones sacras, etsi procedant ex reditibus beneficiorumM; β) supplementa, quae interdum dantur a municipiis parocho, nisi contrarium declaretur a competente auc­ toritate; 7) pensiones sacerdotibus coadiutonbus a Gubernio hispanico datae, quia hi non sunt bénéficiât!, et pensiones illae potius sunt stipendia ministerii personalis. 2. Licet beneficiario reditus superfluos reservare pro suis neces­ sitatibus futuris, vel ad pios usus postea determinandos, cauto tamen ne, morte praeveniantur, ab heredibus diripiantur, ct dummodo in­ terea non postulet caritas ut eos eroget in beneficium pauperum, de crastino suo non nimis sollicitus”. 3. Heredibus clerici beneficiarii, a quo bona beneficialia super­ flua acceperint, obligatio stricta imponi nequit talia bona erogandi causis piis. Laudabiliter hoc facient, et pro adiunctis ad hoc hortari eos oportebit. § 5. De dominio religiosorum 517. Religiosi integra per sc servant iura ad bona interna et mixta; sed quoad bona externa diversimode coarctantur eorum iura cx voto paupertatis. Quoniam de hac rc latius agitur in iure canoni­ co, vel etiam in tractatu morali de statibus particularibus, hic bre­ vissimae indicationes proponuntur. 1. Novitius: a) durante novitialu conservat proprieta­ tem et usumfructum suorum bonorum; potest quoque augere patrimonium, nova acquirendo (c.570) ; b) expleto novitialu, ante professionem simplicem, a) debet cedere administrationem suorum bonorum cui maluerit, et de eorum usu et usiifructu libere disponere pro toto tempore simplicis professionis (c.569 § 1); β) in Congregatione religiosa debet praeterea, testamentum condere dc bonis praesentibus ct forte obventuris (c.569 § 3). 2. Simpliciter professus: a) conservat pariter proprieta­ tem et capacitatem acquirendi nova bona, quin ei liceat domi­ nium bonorum suorum titulo gratuito per actum inter vivos ' abdicare; β) nequit sine licentia intervenire in administratio- I ne, nec dispositiones circa usumfructum, nec testamentum mu­ tare; γ) negotia iuridica agit valide, etsi illicite nisi de licen­ tia; δ) quidquid industria sua vel intuitu Religionis acquirit, I pertinet ad institutum (c.580.583). | — M Sic pkrique, adversantibus Makkès, De iustitia I p.SS; AERTnys-DaW. 1,663. w Cf. Mt 6,34; S.Thomas, 2-2 q.185 a.3 ad 3. I DOMINIUM ECCLESIAE ET STATUS N 516-519 523 3. Solemniter professurus: a) debet renuntiare ante professionem omnibus quae possideat ; β) post professionem est incapax dominii particularis, ct negotiorum iuridicorum proprio nomine ineundorum (c.579.581.582), nisi in quibusdam regionibus in ordine dumtaxat ad legem civilem δ8. § 6. De dominio Ecclesiae et Status 518. Personis moralibus ab auctoritate civili agnitis, ct sic etiam in foro politico personalitatem iuridicam nactis, solet adiudicari abs­ que difficultate ius possidendi et administrandi bona, ad instar per­ sonarum physicarum. Sed ad Ecclesiam quod attinet, quamquam Status plcrique hodie personalitatem cius expresse vel tacite agnoscere solent, saepius per­ sonis inferioribus in Ecclesia recognitionem denegant, vel earum capacitatem iuridicam in suo foro immerito coarctant. Ideo dc domi­ nio personarum ecclesiasticarum aliquid in particulari dicendum vi­ detur. E/ quia ipse Status, in dispositione bonorum limites exigentia­ rum boni communis haud difficulter transgredi potest, propter alle­ gata motiva utilitatis publicae, verba quaedam de eo addenda erunt. Sint itaque sequentia principia: Ecclesia catholica habet ius libere et independcnler a civili potestate acquirendi, retinendi et admi­ nistrandi bona temporalia ad fines proprios prosequendos (c.1495 § 1). 519. A. 1. Sic constat cx Magisterio ecclesiastico, contra Waldcnscs (cf. D 427), Marsilium Patavinum (cf. D 405), Wiclcff (cf. D 596.612613.616.619 624), plurcsque politicos modernos (cf. D 1726); cx praxi ipsius Ecclesiae a temporibus apostolorum ; cx consensu communi SS.Patrum et theologorum ; ex ratione, supposita condicione Eccle­ siae societatis perfectae ct supremae (cf 1) 1719), cui necessario competit ius independens ad media necessaria pro suo fine; inter haec autem media, sunt bona temporalia. 2. Hoc ius: a) in Ecclesia universali et in S.Sede est nativum, ipso iure naturali ct divino cis annexum (c.1495 ; D 1726; cf. 1719); b) in aliis personis moralibus ecclesiasti­ cis est ex dispositione S.Sedis, ita, autem, ut dominium per­ tineat ad personam moralem inferiorem (ecclesia singularis, Capitulum, monasterium), quae eadem bona modo legitimo, M Sic v.gr. in Belgio, ex dispensatione S.Paenitentiariae 1-12-1820; Leo­ nis XIII, 31-7-1878, propter difficultates e lege civili oriundas. Circa cafia citatcm personarum m'oralium. in religione, cf. A.Gutiérrez, Dc capac tate acqurendi ct administrandi personarum moralium in religione: ComRcl 31 (1952) 524 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO sive ex iure naturali sive ex positivo, acquisivcrit (c.1499) 5B. Applicatio: Omnino iniustae fuerunt sic dictae leges desamor- tisationis, ab Statibus sine consensu Ecclesiae applicatae. 520. B. 1. Status, aliaeque personae civiles publicae, ipso iure naturali habent ius possidendi bona, siquidem haec sunt cis omnino necessaria ad fines quos habent exequendos. 2. Bona istarum societatum: a) improprie talia, usui communi fideliter custodienda sunt; b) proprie talia, parce possidenda sunt pro necessitatum publicarum dumtaxat pro­ portione. Ad a) : Sunt bona quae constituunt dominium publicum, et actu addicta sunt usibus publicis, extra commercium po­ sita, inalienabilia, impraescriptibilia, ut viae publicae, littora maris, flumina, etc. In haec Status, provincia, municipium, potius quam dominatum, curam et vigilantiam exercet, ut suae destinationi quam aptissime satisfaciant. Ad b) : Alia sunt bona, quae privatum dominium Status aliarumque societatum publicarum constituunt, tanquam pa­ trimonium titulo legitimo acquisitum, quo haec corpora mo­ ralia fruuntur eodem modo ac privati suis fruuntur bonis; ita tamen ut, secundum rectam ordinationem, hoc patrimo­ nium impendi debeat ad beneficium communitatis. 3. !\ationalizationes bonorum ex auctoritate Status: a) licitae sunt, dommodo b) ad convenientias boni commu­ nis limitentur. Ad a): Liceitas in universum constat, tum ex doctrina Ecclesiae, tum ex ratione. Sane “certa quaedam bonorum ge­ nera reipublicae reservata merito contenditur, cum tam mag­ num secum ferant potentatum, quantum privatis hominibus, salva re publica, permitti non possit” 00. Accedit quod Statui competit dominium altum, i.e. potestas limitandi dominium privatorum intuitu boni communis, hoc exigentis vel com­ mendantis ; cuius necessitatis vel convenientiae ipse Status iudex est et arbiter; iam vero, multi Status exsistimant nationalizationes plus minus diuturnas in hodiernis adiunctis esse necessarias. - „ ■» * In Hispania haec iura Ecclesiae expresse agnoscuntur. Cf. inter alia CH 38.746. •° Pius XI. Encycl. Q.A.: AAS 23 (1031) 214. Cf. J.Biedkhi.ack, Die Grn monet Pius XII rectores rcipublicae quoad nationaliza­ tiones, ut, etiam si condiciones ad licitum huius iuris usum habean­ tur, attenti sint nc noceant potius personali dignitati opificum ct herorum, nccnon ordini sociali ac communi bono °. CAPUT VI De acquisitione dominii Non intendimus considerare in particulari omnes modos acqui­ rendi dommium in re (s:c enim intclligimus hoc capite dominium), sed eos tantum qui magis ordinarii sunt ct frequentiores. Traditis igitur, notione ct divisionibus totidem paragraphes agimus de oc­ cupatione (a.l). inventione (a.2), accessione (a.3), et praescriptione (a.4). Alius modus, isque magnae appHcat'nni? esset cons'dcrnndus, transmissio ; sed dc illo agemus in tractatu speciali de negotiis iuridicis, tum propter s-ngulare momentum, tum quia non est merus modus acquirendi dominii, sed etiam fons obligat onum positivarum. * S.Aefonsus, 1.3 n.493-517: Lrssto, De iust. et iure 1.2 c.5; MerkElbach, TT.201A35; Noldin-Schmitt, II.3S2-403; Aertnys-Damen, 1,664-687; Vermeersch, 11.354-373. ·’ Cf. G.Gundlach. Dc socialisat:onis consiliis pro vita oeconomica : Greg 25 (1944) 229-246: J.Leceercq, Propr eté et nationalisation (.Amberes 1945). ® “Nos Prédécesseurs et Nous-même avons plus d’une fois touché le côté moral de cette mesure. Or. il est pourtant évident que, au lieu d’atténuer le caractère mécanique de la vie et du travail en commun, cette nationalisation, même quand elle est Hcite, risque plutôt de l’accentuer encore ct que, par conséquent, le prort qu'elle apporte au bénéfice d’une vraie communauté, telle que vous l’entendez, est fort sujet à caution. Nous estimons que l’institution d’associations ou unités corporatives, dans toutes les branches de l'économie nationale, serait bien plus avantageuse à la fin que vous poursuivez, plus avantageuse en même temps au meilleur rendement des entreprises. En tout cas cela vaut certainement partout où, jusqu’à présent, la concentration des entreprises et la disparition des petits producteurs autonomes ne jouaient qu’en faveur du captai et non de l’économie sociale. Aucun doute d’ailleurs que, dans les circonstances actuelles, la forme corporative de la vie sociale, et spé­ cialement de la vie économique, favorise pratiquement la doctrine chrétienne concernant In personne, la communauté. le travail et la propriété privée" (Epist. ad C Fleury: AAS 38 [1946] 317). (Cf. ibid. 37 [1945] 71; 39 [1947] 444.446); J DerminE, Le Saint-Siège et la nationalisation des entreprises: RevDioc. Tournai 2 (1947) 40ï 407: T BorrEI.1., El ntcrvencinnismo del Eslado en las art ridades cconônricas (Barcelona 1946); J Buciimavn-Buttoexrach, Les droits fundamentaux des personnes ct des (troupes sociaux: RevDroitlntcmat 27 (1050) 116-180; J.Azpiazu, Fundanicntos de sociologia cconômico-cristiana (J^adrid 1949), cap. 18. 526 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 9 521. I. Acquisitio dominii est procreatio iuris in re ali­ quae, ab eo qui hucusque non habebat ius in talem rem, et nunc illud obtinet ex titulo apto ad dominium conferendum. Dicitur : Procreatio iuris in re aliqua; nam, etsi ius habendi res ut proprias oritur in abstracto cx ordine naturae, ius in con­ creto in rem determinatam nititur semper in aliquo facto po­ sitivo, cum natura nullatenus determinaverit quas res habe­ re posset quisque homo ut proprias. to Obtinet ex titulo apto, nimirum ex facto, seu ex causa proxima valida ad conferendam proprietatem, sive rei sive iuris alicuius; huiusmodi titulus est causa ex se apta, saltem accedente legis auctoritate, ad acquirendum dominium. Ad dominium conferendum; hoc praerequirit ex parte obiecti, ut sit appropriable a particularibus ; ex parte subiecti, ut sit capax dominii, sive in genere, sive quoad illam rem in particulari1. • < - toto ■· w ·· · . ·· · a <· 522. II. Dividitur acquisitio: 1. Rationi tituli pro­ ximi, in: a) originariam, quae non fundatur in iure alte­ rius, a quo derivetur per formalem successionem iuris a iure. sed rem acquirit quae vel semper fuit, vel saltem nunc est nullius, ideoque per titulum cum iure alterius non connexum. Modi acquisitionis originariae sunt: effectio ct occupatio, qui­ bus obtinentur res quae carebant domino ; inventio et anne­ xio, quae ex natura rei, praescriptio, quae ex lege positiva, dant dominium rerum quae habuerunt dominum ; b) derivativam, quae fundatur in iure praecedentis, a quo dominium derivatur in alium per formalem successionem iuris a iure; ita ut habeatur formalis transmissio iuris ab auctore in successorem. Modi acquisitionis derivativae sunt: successio, contractus, lex. /Ilii modos originarios et derivativos explicant per relationem ad primam obtentionem iuris in aliquam rem, vel ad suhscnuenfes suc­ cessiones in eius fruitione; sic modi originarii sunt effectio ct occu­ patio, et aliquando accessio; derivativi, autem, omnes retinui in qui­ bus res quae erat alicuius, transit in alium, per transmissionem for­ malem iuris vel aliter. 1 Quaerunt num absque ulto· actu subtecti acquirentis, seu s:ne acceptatione, acquiri possit proprietas. Et respondcndnm est voluntatem privatam requiri, quando auctoritas publica non intercedit v.gr. ad adseribenda statim heredi inscio bona ei relicta a testatore iam vita functo, vel ad concedendam gratiam praeter assensum concedenti· (cf. c.371. , t ACQUISITIO DOMINII. N.521-523 2. 527 Ratione fundamenti pro titulo, in: a) LEGALEM, quando titulus oritur cx lege, sive a) naturali, ut in effectio­ ne, occupatione, usucapione, inventione et saepius accessione ; sive β) positiva, ut in praescriptione; b) conventionalem, quando titulus oritur ex libera hominum conventione, ut in contractibus, quibus assimilatur successio hereditaria. 523. III. Principium: Labor a) non est unicus titulus acquirendi dominium; b) neque est titulus specialis, sed re­ ducitur ad aliquem ex recensitis. Probatur: Ad a:) Cum bona externa creata sint in utilitatem ho­ minis, certe nemini fit “iniuria, cum res quae nullius sit oc­ cupatur’’2* ; pari modo, si quis rem propriam habet, iure suo utitur cum eam vendit, donat, permutat, etc. ; et similia dici possunt de aliis titulis. Neque obstat quod S.Paulus tradit (2 Thcs 3,10) ; “Si quis non vult operari, ncc manducet” ; nam Apostolus hanc sententiam fert “in eos qui ab opere abstinent, etsi laborare possunt et debent, nn netque, tempore ac viribus sive corporis sive animi sedulo utendum, neque alios gravandos, cum ipsi nobis providere possimus. Laborem, autem, unicum esse titulum recipiendi victum aut proventus, haudquaquam Apostolus docet” ’. Ad b): Labor materialiter valet ad inducendam conne­ xionem inter rem laboratam et laborantem, sed formaliter non prodest ad acquirendum dominium, ut modus aptus ad appropriationem rerum per occupationem, accessionem, etc. Sane “vel operam intelligunt eam qua res speciem mutat: at quo titulo tunc multae res quae de se a natura sunt nostris usibus aptatae privatum ingredientur dominium? vel ea iam ipsi contenti sunt opera quae omni occupatione continetur: et quid tunc formaliter praestet labor, non demonstratur. At­ que, in universum loquendo, sui quemque laboris fructum acquirere non ambigitur; sed praeterea ex labore nihil formaliter concludi potest. Quare, ipsi, qui laborem pro titulo habent, si de ratione cur ita indicent interrogentur, non pos­ sunt arguere nisi ex connexione quae per laborem inducitur inter rem et artificem; ita ut tandem aliquando alteram formaliter appellent causam’’ 4. 1 Pius XI, Encycl. Q. A.: AAS 23 (1931) 194. * Pius XI, Encycl. Q. A.: AAS 23 (1931) 197. 4 Vermeersch, Quaestiones de iustitia n.215. 52ft DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ARTICULUS I De occupatione Non multa existant stricte a privatis libere occupabilia, i.e. res quae nunquam fuerint alicuius (bona vacantia) ct permittantur ap­ prehendi a privatis. Hoc loco intclligimus occupationem sensu latio­ re, de apprehensione cuiuslibet rei domino carentis, etiam illius quae antea ad aliquem pertinuit, sed nunc vinculo suo ad dominum soluta est. Quaestiones morales practicae de occupatione reducuntur fere ad occupationem animalium libere vagantium. Dc his. igitur, pauca dicemus (§ 3), praemissa brevi notitia circa res derelictas (§ 1) ct bona vacantia ac fodinas (§ 2), post notionem ipsam occupationis traditam. 524. Occupatio, in hac re intelligitur, apprehensio rei nullius cum animo eam habendi ut suam. Dicitur : Apprehensio, per factum aliquod voluntarium, externum, quo vere et realiter apprehendatur, sive physice sive moraliter secundum condicionem rei, modo apto quo res, pro na­ tura sua, demonstretur subiecta alicuius potestati in usum exclusivum, v.gr. feram materialiter capiendo, agrum circum­ vallando, etc. Rei nullius, quae et sit capax dominii privati, et ad ne­ minem pertineat, sive quia nunquam habuit dominum, v.gr. piscis vel gemma in mari, sive quia dominus dominium ab­ dicavit rem derelinquendo. Cum animo habendi eam ut suam, i.e, cum inten­ tione sibi appropriandi rem quae sic desinet esse nullius. Applicatio: Quatuor condiciones ad occupationem requiruntur: a) ex parte obiecti, a) res dominii privati capax, ct β) nullus; b) ex parte subjecti, a) factum voluntarium ct externum, quo phy­ sice vel moralitcr apprehendatur res nullius; β) intentio suam ja­ ciendi rem nullius. Principium: Occupatio est titulus legitimus acquirendi dominium rerum. Nam bona quae destinata sunt a Deo in communem hominum utilitatem communitate quadam nega­ tiva, ut finem suum exsequantur debent ab illis appropriari per actuationcm concretam iuris abstracti proprietatis serva­ to ordine recto. Iam vero, ex natura rei sequitur quod res quae positive sunt nullius, appropriari possint per occupa­ tionem, ut eo pacto adimpleant finem a Deo determinatum. RES DERELICTAE. N.524-526 529 § 1. De rebus derelictis 525. Res derelictas intelligimus, quae dominum habue­ runt, sed nunc non habent, quia dominus eorum proprieta­ tem abdicavit, v.gr. agricola residuas messes in agro derelin­ quendo. 526. Principia: 1. Ex iure naturae bona derelicta sunt primi capientis. Nullum iam dominum habent, ideoque sine ulla iniuria appropriantur ab occupante. 2. Ex iure positivo: a) bona derelicta, praesertim im­ mobilia, saepe adseribuntur ad Statum vcl municipium; b) sed haec lex probabilius non obligat in conscientia, nisi post sen­ tentiam iudicis. Ad a): CH 610 permittit primo occupanti appropria­ tionem bonorum mobilium derelictorum. Similiter in CIIA, saltem prout consuetudo eos interpretatur, ubi severius sonent ’. Ad b): Status iure quidem potest sibi vindicare res nul­ lius, ut secundum convenientias boni communis aequius ea impendat; at vero fini huiusmodi legis, praesertim si eam fert limitatam ad immobilia, sufficientissime providetur si vim habeat in conscientia demum postquam Status sibi talia bona vindicet. Interca cives possunt occupationem dissimu­ lare et ex ea utilitatem capere ®, praesertim cum ipsorum do­ minium erga illa non sit absolutum ct illimitatum, sed re­ spectu habito ad functionem socialem eorum. r 3. Rebus derelictis minime accensentur: a) res quae ratione naufragii, incendii, invasionis, etc. dimissae sunt; b) res hostium quae in acie bellica vel in fuga relinquuntur. Ad a): Nam earum domini, cum eas inviti proiciunt, non habent animum abdicandi dominium ; sed intendunt re­ cuperare eas in quantum possint. Ideo, per se dominis red­ dendae sunt ; quodsi non comparcant, considerantur ut res amissae, de quibus infra. * Sic in particulari pro Colombia, ubi ex a.706.707 res derelictae tradendae essent munic pio vel reipublicac. Cf. Valenzuela, Compendio del Côdigo civil (de Colombia] en annonia con la concienda (BoRot.A 1898) η.75. • Sic. inter alios Vermeersch 11,356; Kerreres-Mo.ndrîa. 1,603; Merkelbach, 11,218; Aertn ys-Damen, 1,672. Severius Van Gestel, Dt iustitia et lege civili p.144-148, ct pauci alii. 530 DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Consonant iura civilia. Sic v.gr. CH (cf. a.617) praevi­ det ut huiusmodi obiecta respectivis dominis mediate vel im­ mediate , restituantur. · Ad b): Res hostium publicas occupare possunt auctori­ tas publica eiusque mandatarii, duces exercitus, si quidem iustum sit bellum et iustus habeatur titulus occupationis. Sed bona privata hostium nequeunt occupari, secundum ius ho­ diernum positivum, ne quidem ab auctoritate publica, quia bellum geritur non contra cives privatos, sed contra rempublicam. Nihilominus cx mandato auctoritatis permittuntur re­ quisitiones e bonis privatorum, intra limites in conventione Ilagae definitos, et congruenti data compensatione7. Applicatio: Laedit iustitiam qui cadavera militum spoliat, ut eorum horologia, pecunias, etc., sibi appropriet. Similiter iniusti sunt milites qui, extra casum quasi-extremae necessitatis, propria aucto­ ritate, vi auferunt a privatis alimenta aliaque similia, et ad restitu­ tionem tenentur; nisi, finito bello, rectores utriusque populi bellan­ tis compositionem faciant circa damna iniuste causata, utentes ratio­ nabiliter dominio suo alto. Bona ecclesiastica speciali ratione appro­ priai prohibentur, non solum a privatis sed, per se, etiam ab auctori­ tate publica. ··. ■ ·· ■ -■» . § 2. 527. De rebus vacantibus et fodinis Res vacantes hic intelligimus eas quae dominum vel nunquam habuerunt, v.gr. gemmae quae capiuntur in mari, venae metallorum quae prima vice deteguntur, fera anima­ lia in saltibus vagantia, etc. ; vel iam non habent, quia do­ minus earum mortuus est sine testamento et sine heredibus legalibus, qui velint accipere hereditatem. Relicta quaestione de animalibus ad punctum sequens, nunc agimus de bonis vacantibus inanimatis, et, in particulari, de fodinis. 528. Principia: 1. Ex iure naturae bona vacantia fiunt primi occupantis, cum sint vere nullius. 2. Ex iure positivo bona vacantia immobilia, abstrahendo a fodinis, vindicare solet sibi Status (cf. CII 610), et huic vindicationi standum est in conscientia quando Status vult facere eam effectivam. Interca potest quis rem sibi habere, secundum ius naturale. 1 Cf. E Escan'CIAno, Dc occupatione bonorum in locis belli causa desertis PerMorCanLit 27.(1938) 281-295; Prümmer, Rcstitutionsschwicrifikciten die i* folrje des Kriegcj entstehen konnen· ThPraktQschr 71 (1918) 308-319. animalia. x.526-530 _ ______ -531 In iure hispano (CH 9^6) bonorum defuncti vacantium heres in­ stituitur Status, cuius est assignarc tertiam partem institutionibus beneficentiae loci in quo bona vacantia relicta sunt; aliam tertiam partem similibus institutionibus provinciae; reliquam tertiam par­ tem amortization! debiti publici, vel nunc thesauro publico (R.O. 1 apr.1931). 529. Fodinae a) secundum ius naturae probabiliter occupari possunt, quando id fieri potest intacta superficie; b) determinatio­ nibus, autem, iuris positivi practice standum est in conscientia. Ad a): Antiqui moralistac, qui scripserunt ignari profunditatum in quibus nunc exercentur saepe fodinae, intacta manente soli su­ perficie, communius indicabant eas ex iure naturali pertinere ad do­ minum fundi, tanquam partem istius. Plurcs vero rcccntiorcs hoc in dubium revocant, quatenus non sint prope superficiem, sed profundius inclusae; et potius censent eas haberi posse ut res nullius, occupationi obnoxiae; et sane, condiciones explotationis ad profunditatem mille ct amplius metrorum, tantis expensis tam speciali competentia ad directionem requisita, etc., satis innuunt non esse perspicuum cui pertineant ex iure naturae. Ideo etiam multi publicistac et iuris periti hodierni non solum ius, sed qLiandam obligationem interven­ tus attribuunt Statui, propter momentum sociale fodinarum *. Ad b) : Leges civiles solent determinare proprietatem et usum fodinarum per leges speciales, ita ut provideant, et bono communi eas concedendo pro cxplotatione societatibus aptis, et bono inven­ torum per congruum praemium, ct bono domini fundorum exercen­ dorum per indemnizationem et aliquam participationem, et fisco per congruam contributionem. Et quoniam hae leges creant ius in re­ spectives personis nominatim in domino fundi, ct inter aliquas impli­ citum contractum continent, huic iuri satisfaciendum est in con­ scientia ante sententiam indicis, nisi quis possit alicubi fodinas exer­ cere, quin lex aut dominus fundi iura sua reclamet, quod vix eveniet. Lex hispana principaliter attribuit domino superficiei etiam inte­ riora sub eo latentia (CH-350), ct hoc ius tuetur contra tertiam per­ sonam (cf. ,CH 414.426-427, etc.) ; sed salvis legibus specialibus su­ per .fodinis et aquis, ft · ! § 3. 530. De animalibus Animalia distinguuntur pro quaestione nunc trac­ tanda: a) mansueta, seu domestica, quae, pro sua indole sub potestate hominis esse solent, absque naturali libertate, verbi gratia oves et gallinae ; b') ^mansuefacta, seu cicura ta, quae hominis industria privantur nativa ad quam tendunt libertate, ciusque dominio assuefiunt et subiciuntur, v.gr. apes et co­ lumbae; aequi parantur animalibus mansuefactis, quoad ef­ fectus hic considerandos, alia quae natura sunt efferata, sed TI— —* «y ' Cf. Merkelbach, tlj^OOc; vermEERSCH, Quacstiaitcs dc iustitia1 p.2S9-290. 532 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO physice apprehensa detinentur, v.gr. pisces in vivario, ferae in fundo circumscpto, etc.; c) fera, seu silvestria, quae homi­ nes abhorrent, ct naturali libertate ita fruuntur, ut domina­ tum illorum semper refugiant, v.gr. lepores et pisces. 531. Principia: 1. Animalia mansueta: a) pertinent ad eum sub cuius dominio erant, et b) ei reddenda sunt, etiam­ si e custodia abscesserint, vel ex certa morte erepta sint. Ad a) : Legitimo titulo occupationis, emptionis vel alio quovis ea possidebat, essetque rationabiliter invitus si pro­ prietate privaretur. Ad b); Etiam a domini custodia discedentes, manent sub eius morali potestate, sive quia sponte regredientur, sive quia sine difficultate denuo apprehendentur °. Quodsi quis ea ex incendio, ex ore luporum, vulpium, etc. eripuerit, adhuc libera­ ta clamant ad dominum, et iustitia quae non exigebat eorum ereptionem a certa morte, exigit ut restituantur domino ra­ tionabiliter secus invito, obtenta utique compensatione labo­ ris et expensarum. In Hispania lex venationis a.32 prohibet occidere colum­ bas, nisi ultra kilometrum a columbario vel oppido in quo est columbarium aberrent. Oves aberrantes a grege, gallinae a vulpe occisae ct partim destructae, etc., domino tradendae sunt. Similiter dicendum de quibusvis animalibus domesticis quae tam parvi vena­ lia offerantur ut probab'liter a latronibus furata, conicienda sint, vel tempore perturbationis politicae a domino subtracta; haec quidem licet emere a latrone vel actuali possessore .propter praesumptam voluntatem domini, ad modum gestoris negotiorum, sed cum animo ea restituendi domino, si comparcat ct solvat pretium emptionis”, ct salvo favore eventuali legis positivae pro emente in determina­ tis adiunctis (cf. CH 464). Applicationes: 2. 1. Οσηηίπο laedit iustitiam, qui fraudibus ct artificiis allicit gallinas aliavc animalia domestica ad proprium stabulum et, quia non discedunt sponte, ea sibi appropriai. 2. Animalia mansuefacta: a) per se pertinent ad eum qui ea legitime possidet et custodit; b) si tamen libertatem ita recuperaverint, ut consuetudinem revertendi amiserint, ct nova ® Utique st a multo tempore discesserint et efferata fuerint, vel dominus dominium illorum abdicaverit, fiunt nullius, ct pertinebunt ad primum occu­ pantem. 10 Cf. E.Escanctano. De occupatione bonorum in locis belli causa desertis: PerMorCanLit 27 (1938) 281-295. ANIMALIA n.530-531 533 apprehensio requiratur, evadunt res nullius, et c) secundum dispositiones legis positivae fiunt primi capientis. Ad a) : Dum retinent habitum redeundi ad dominum, ma­ nent sub eius morali potestate; estque ille rationabiliter invi­ tus, si ab alio capiantur. Ad b): In casu discessus definitivi solvitur vinculum eo­ rum ad dominum, et iure naturae incipiunt esse nullius, apta ut fiant primi capientis. Ad c): Leges civiles solent dare dispositiones, quae de­ finiunt ct ex parte coarctant naturale ius quod habet domi­ nus animalium mansuefactorum vel claustro detentorum, ad ea persequenda si evaserint. Quae dispositiones attendi de­ bent, et quidem in conscientia, iam ante sententiam iudicis; nisi is cui favent voluntatem utendi iure sibi concesso non­ dum habuerit, ignarus tituli sibi faventis, vel ultro et sciens ei renuntiaverit. 3. Animalibus mansuefactis aequiparantur pisces vi­ variorum et ferae saltu circumsepto aliove loco inclusae. Aequiparatio est quoad effectus morales qui hic conside­ rantur. Ratio, vero, quia vivarium vel sepes est ad mo­ dum vinculi quo ligantur ad dominum. Ius hispanuin disponit ad rem (CH 612-613) tria praecipua: e) animalia mansuefacta transire in dominium illius ad cuius sta­ bula accesserint, nisi intra viginti dies a domino reclamentur; β) exa­ nima apum posse per duos dies a domino requiri etiam in fundo alie­ no, de consensu domini si hic est clausus, ct semper reparando damna; sed post hoc tempus occupationem illorum licere domino fundi in quem se receperint ; 7) columbas, cuniculos, pisces qui ad alienum columba­ rium, leporarium, vivarium stabiliter transierint, acquiri in proprie­ tatem ab eo ad quem accesserint, dummodo nullo artificio vel frau­ de" attracti fuerint. Applicationes: 1. Compensationis titulo censent communiter AA. licitum esse occidere animalia mansuefacta parvi pretii (colum­ bas praesertim et cuniculos), quae ct quatenus tempore sem'num et messis notabiliter noceant agris alienis, et alia via averti nequeant. Sed hypothesis gravis damni ct impossibilitatis illud avertendi non facile admittenda est. Praeterea inspiciendae erunt dispositiones civiles prohibitivae, quarum transgressio potest adducere maiora mala ex caritate erga seipsum vitanda. 2. Non licet, etiam attentis legibus civilibus, retinere columbas casu et transeunter accedentes ad columbarium alienum; signanter columbas “itinérantes”, quae signo domini solent esse munita. Et " Nulla utitur fraude qui suis columbis meliora praebet alimenta, unde alie­ nae columbae accedunt ad cius columbarium. 534 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO nisi lex faveat ”, columbae mere mutantes columbarium, per se ad pristinum dominum remittendae sunt. 3. Strictam iniustitiam committit qui pisces capit in vivario alieno, aut feras ct certas volucres (v gr. anseres, phasianos) in loco clauso; ac reparare tenetur pro sinciniis animalibus appre­ hensis, ubi singula corpora satis facile apprehendi possunt. 4. Animalia fera per se sunt primi capientis; sed ius positivum passim limitat facultatem naturalem liberae occu­ pationis, eamve definit. Explicatur: Ferae talis sunt condicionis ut, aut nunquam dominum habuerint, aut iterum factae sint nullius per fugam, si exci­ piantur casus in quibus custodiam quidem evaserint, sed do­ minus illas persequatur cum spe fundata capiendi, v.gr. quan­ do insectatur in locis proximis feram ex claustro zoologico egressam. Tdeo, gcncratim, cx iure naturae fera in loco aper­ to posita, est primi occupantis. Attamen ius positivum solet determinare: a) occupatio­ nis modum qui, sin minus ex ipsa lege, saltem ex iurisprudentia consistere solet non solum in apprehensione manuali ferarum, sed etiam in tali actione circa eas, ut evadere vix possint a captura propter vulnus inflictum, laqueum paratum, canes insequentes et iam iam attingentes, etc. ; quo fit, ut alius non possit apprehendere feras sic moralitcr occupatas; β) occupationis ius ipsum, praesertim per leges venationis ct piscationis dc quibus speciale ponemus principium, ct per reservationem iuris in favorem certarum personarum. Ex lege hispana venationis (a.l 7.37) pro occupatione habetur, re­ late ad alios non solum occisio ferae sed etiam eiusdem vulnera­ tio, etiam levis, cui accedat persecutio; nam expresse statuitur quod fera occisa ad occisorem pertinet, vulnerata autem ad vulnerantem, modo eam persequantur ipse vel canes cius. Similia valere videntur ex analogia, de fera ita laqueo comprehensa, ut non possit evadere, quae nimirum pertinet ad cum qui laqueum paravit. E contra, ex a.38 fera ab alio excitata ct ab alio occisa, est inter utrumque divi­ denda. Applicationes: 1. Si quis in agro alienet venatur: a) si ager est plane apertus, venationem facit plane suam, ct solum debet re­ parare domino agri damna eventualiter causata; β) si ager est am­ plissimus, licet clausus, continens multa huiusmodi animalia, quae 12 Imo, etiam lege favente notat Vermkerscii, 11,358: “Si, v.gr., quis ob­ servaverit suas columbas, quae alienum columbarium intraverint, casque perse­ quendo resumpserit, antequam dominus columbarii animum damini erga illas columbas habere potuerit, quid prohibebit quin suas columbas ut nunquam amissas consideret?” . ,.r> :·. ANIMALIA. N.531 535 dominus nequit tot apprehendere, debet reparare praeterea pro rato spei quant habuerit dominus apprehendendi illam venationem. 2. Laedit per se iustitimn strictam, qui teram in suo fundo ah alio occisam vel laqueo apprehensam, aut pisces rete alieno captos, sibi appropriât. Dixi per se, quia aliquando praxis etiam timoratorum fert ut fera animalia, laqueo capta a venatore furtivo in agro alie­ no, approprientur a domino agri antequam venator actualiter perfi­ ciat occupationem 5. Leges venationis et piscationis, quae limitant natu­ rale ius omnibus datum apprehendendi animalia nullius: a) pro­ babiliter sunt mere poenales; tamen b) saepius obligant in conscientia ex diversis virtutibus. Leges venationis et piscationis continere solent prae­ scripta duplicis generis : alia quae venantibus imponunt obligationem petendi licentiam ad venandum vel piscandum, simulque tempus et arma adhibenda determinant ; et alia quae venationem prohibent in loco aliis reservato, propterea quod isti ius exclusivum ibi venandi vel piscandi emerint. Ad a) : Pauci quidam auctores censent leges hodiernas de venatione et piscatione aliquando saltem esse morales, v.gr. quando consulunt proli procreandae, quia bono commu­ ni interest earum promulgatio 14 ; alii, numero plures, praeser­ tim inter recentiores, existimant eas leges quae reservant exclusivam venationis vel piscationis in aliquo loco determi­ natis personis, esse morales, ex iustitia commutativa obligan­ tes, non quidem ad restitutionem ipsius praedae captae, cum res nullius fiat primi occupantis, sed ad reparationem pro rata spei maioris capturae, quam dominus haberet si iniuria non intercessisset 15. Sed plerique censent omnes esse poena­ les, cum per timorem poenae sufficienter provideatur bono intento a legislatore in legibus prioris generis dicti, et quia facultas exclusiva alicui concessa videatur praebere faculta­ tem persequendi legaliter venatores illegales, non autem ul­ lum ius conferre in ipsa animalia pro rata spei eadem ca­ piendi, neque ullam prohibitionem moralem ceteris intimare. ” Baixekini-Pauiieri, 111,201 resp.4, et Noldin, 388,3 existimant dominum fundi posse potiri praeda, quia habet ius nc venator ingrediatur ipso invito ad eam apprehendendam. Haec ratio non convincit, quia dominus quidem fundi habet ius ne al us ibi venetur ipso invito, et ut damna forte causata reparet, non autem titulurn occupationis rei iam occupatae; sed praxis diversa, quae sit generalior, admitti potest, et a fortiori titulus compensationis pro damnis, si ei locus fuerit. M Sic praesertim Prummer, II.42,1; Noldin-Schmitt. 11,388,1. *’ Sic v.gr. Cornelisse, 11,69; Prümmer, 11,43; G Kiselstein, Dc iure venan­ di: RevEcclL 17 (1925-6) 376-380; Heyi.En Tr. dc iure ct iust. p.178-179; Merkelbach, 11,208,2; Nolpin-Schmitt, 11 388,2; Ubach, 1,670. 536 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Quae benignior sententia saltem probabilis et in praxi tuta estie. Ad b): Condicio personae prohibet clericos et religiosos quominus venationi indulgeant, eamque clamorosam unquam exerceant (c.138) ; caritas erga seipsum et familiam obligare potest ne quis venationi cum armis prohibitis, tempore vel loco vetito vacet, propter periculum cui se exponit ncgligendi rem familiarem, subeundi muletas pecuniarias vel carce­ rem, etc. ; iustitia socialis non sinit venari vel piscari eo tem­ pore eisve mediis quibus bono communi notabile praejudi­ cium causatur frustrando sobolem, extinguendo has divitias naturales in aliqua regione, etc.; ipsa iustitia commutativa urget observationem legis, ei qui paratus est violenter resis­ tere officialibus publicis, sata aliorum conculcare aliaque huiusmodi stricte iniusta facere. Qui transgreditur leges venationis aut pisca­ tionis, per sc non pcccat neque contra iustitiam neque contra legem; potest per accidens peccare contra diversas virtutes. 2. Qui venatur contra ius illius qui facultatem exclusivam obti­ nuit, iuxta sententiam quae nobis videtur probabilior, laedit iustitiam commutativam erga detentorem facultatis cxclusivae, sed in praxi nequit obligari ad reparationem damnorum propter probabilitatem sententiae contrariae. Applicationes: 1. 3. Qui venatur vel piscatur in fundo alieno pervio, non offendit iustitiae. sed damna tenetur reparare; si haec facit in fundo clauso, in quo fera animalia facile possunt apprehendi, laedit iustitiam commu­ tativam. De 532. inventione Inventio est detectio alicuius rei extra actualem custodiam domini positae, cum vel sine eiusdem apprehensio­ ne. Dicitur: Detectio indicat actum quo res invenitur vel manifesta­ tur aut in lucem proditur, qui non includit rcalcm rei appre­ hensionem aut occupationem, sed potest fieri mero aspectu. 15 Cf. Vermeersch, 11,357; E.Hosten, De modis acquirendi dominium in rtt externas: CollatBrug 24 (1924) 113-114; Genicot-Salsmans, 1,483 cohaerenter cum auctoribus magni nominis antiquis, ut VÂZQUBZ, Dc rest hitione c.S §2 dub.7; Luco, d.6 n.69; Saluanti censes, Dc Ictibus tr.ll c.2 n.54. RES AMISSAE. Ν’. 531-534 537 Extra actualem custodiam positae, nimirum inventio, prout est titulus acquisitionis distinctus ab occupatione me­ lius restringitur ad obiecta quae habent dominum sive certum (res nuper amissae) sive incertum (thesauri). Cum vel sine apprehensione, quia detector potest relin­ quere iacentem rem inventam, vel potest eam tollere. § 1. Res nuper amissae 533. Res amissa intclligitur res mobilis, quam aliquis in­ voluntarius dereliquit vel perdidit, adeo que dominum habere merito praesumitur, licet ignotum. 534. Principia: 1. Res amissa non est res nullius, sed pertinet ad amittentem qui involuntarie eam amisit, nam factum amissionis non est titulus ad dominium re sua spolian­ dum donec existât fundata spes rem recuperandi. Nam do­ minus proprietatem minime abdicavit, neque in sua inten­ tione, neque moraliter in re ipsa, dum adiuncta probabilem reddunt recuperationem obiecti, ideoque res manet verae oc­ cupationis incapax. 2. Ex iure naturae qui invenerit rem amissam: a) saepe obligatur ex caritate ad eam accipiendam; b) accep­ tam curare diligenter, ut videtur ex iustitia, et ex iustitia non occultare; c) cx eodem motivo debet pariter diligentia proportionate dominum inquirere, cique com parenti rem tra­ dere; d) si dominus non comparcat absque culpa inventoris, probabilius licet rem sibi appropriare. Explicatur: Ad a): Per se non esset obligatio rem alienam amis­ sam sublevandi et conservandi, quia non poneretur in peiore condicione nec malum quidquam infligeretur domino; atta­ men multoties caritas zirgebit ad rem tollendam, ne secus per­ eat vel auferatur animo furtivo ab aliquo, indeque detrimen­ tum habeat dominus. Ad b): Semel acceptam rem tenetur detegens custo­ dire et gerere tanquam bonus paterfamilias ; quae obligatio saltem est caritatis, sed insuper, ut plerisque videtur, etiam iustitiae, vi quasi-contractus quo detector, ad modum gesto­ ris negotiorum, suscipit obligationem rem utiliter pro domi­ no gerendi. Certum est debitum iustitiae non impediendi do­ 538 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO minum quominus rem recuperare valeat, eam v.gr. destruen­ do aut occultando. Ad c); Iterum sententia nobis probabilior urget non solum ex caritate, sed etiam cx iustitia stricta propter quasicontractum, ad inquirendum dominum diligentia proportionata ad rei amissae valorem, per aliquod medium aptum, v.gr. per denuntiationem discretam in ephemeridibus, per delatio­ nem rei ad magistratum vel officialem ordinis publici, etc. Domino saltem ante notabile tempus comparent! res tra­ denda est. ex titulo iustitiae certo, cum suis fructibus in rc vel in aequivalenti : nam vinculum quod habebat ad eam tem­ pore breviore non dissolutum est, ideoque res clamat ad do­ minum. Expensas in custodia rei et in investigatione domini factas, semper licet deducere. Ad d): Domino non comparente post sufficientem in­ vestigationem 17, sententia probabilior, ct inter rcccntiores vix non communis, permittit appropriationem rei per quandam quasi-occupationcm. quia si nulla iam spes affulget domino rem suam recuperandi, haec vere videtur fieri nullius ideoque occupatione acquiri potest. Sententia severior plurium antiquorum 18, quae fundatur in voluntate praesumpta domi­ ni cuique specietenus suffragatur relatus catcchismi textus significationis incertae, non suadet rem, nec probara fuit Sto.Thomae et Sto.Alfonso lp. quamquam pietati Christianae est magis consona ct laudabiliter non egenis commendatur. Si domiatis comfiarcat sed incertus inter paucos quosdam, res inter eos pro rata dubii aut probalrlitatis distribuenda erit, secundum Christianam prudentiam. Si dominus non comparcat profiter culpabilem necjligentiam ha­ bitam in investigatione, res debet distribui inter pauperes vel appli­ cari causis piis; quia intercessit mala fides, quae non dat titulum appropriationis, ut inferius exponitur agendo dc possessore malae fidei. 17 Jnvcstigatio sufficiens ea censetur pro adiunctis quae nullam sinit spem probabilem detegendi dominum. Lapsus temporis ad hoc requisitus neque mathematice determinari potest neque in omnibus circumstantiis idem est. Nor­ ma prudcntialis haberi potest tempus in legibus civibus definitum. Quod* inveniens rem praemature dc ea disposuerit, quando rationabilis spes manebat detegendi dominum, huic comparent! tenetur damna compensare si culpabili praecipitatione egit. Secus autem, etiamsi dominus postea comparent, ad nihil tenetur, quia pro re nullius iure considerari potuit, ideoque de ea dispositum fuit sine iniurin. u Sic v.gr. Caietanus, Lessto, Castropalao, Collet, Billuart quibus favorem praestare videtur Catechismus Conc.Tridentini p.3 c.8 q.17. Cf. de his Pavv mer, 11,48.3. Cf. respective 2-2 q.66 a 5 ad 2; 1.3 n,603. Similiter Luco. d,6 n.UO; Elbel-Bierbaum, 1,171, etc, · , Thesaurus, n.534-535 539 3. Ex iure positivo determinari solet processus servan­ dus circa res inventas, cui accommodari debet ratio agendi in favorem domini, et accommodari potest in favorem invenien­ tis. Nimirum, per legem positivam ius naturale determinatur, vel ius positivum creatur, partim in favorem domini, cui iniuria fit si non observetur lex ct ius per eam firmatum quod non praesumitur re­ nuntiare; partim in favorem invenientis, qui potest invocare verbi gratia tempus legale transactum, ut sibi retineat rem si dominus comparent serius, quin tamen ad hoc teneatur, ut patet. Ex lege civili hispana (CH 615.016) res inventa statim tradenda est praefecto municipii, qui duobus dominicis die­ bus subsequentibus notitiam inventionis consueto more pu­ blicabit. Elapsis ab ultimo die publicationis duobus annis et domino non comparente res (vel pretium eius in subhastatio­ ne obtentum si res non potuit conservari) adiudicatur inven­ tori; si vero dominus interea comparcat, rem vel pretium sibi sumit, sed debet dare inventori decimani partem valoris (vel vigesimam ex valore qui superet 2.000 pesetarum) rei sub ra­ tione praemii legalis. In praxi, quando agitur de rebus parvi momenti, nummis ordi­ nariis, etc., postquam pro adiunctis manifestum videtur dominum non posse rem suam amplius agnoscere, nec locus est publicationi legali, potest inventor tuta conscientia statim sibi rem applicare, pa­ ratus ad restituendum, si praeter exspectationem dominus comparuerit et res adhuc exstet in se vel in aequivalenti. § 2. ' De thesauro 535. Thesaurus hic intelligitur res mobilis, abdita vel in­ fossa, quam nemo potest probare esse sitam20. Dicitur: Res mobilis nam immobilia pertinerent ad dominum fun­ di iuxta CH 350; res autem quaelibet mobilis, sive pretiosa sive vulgaris, ut gemma, vas, documentum. Abdita vel infossa, quia res visibilis consideratur ut amissa. hemo potest probare esse suam, etenim si existunt signa vel indicia personae quae rem abscondit vel cui casu evanuit v.gr. in terremotu, res non habet rationem thesauri. -Λ In CH 352 definitur: “FJ depôsito oculto o ignorado de dinero, alliajas u otros objetos preciosos, cuya legitima pertenencia no conste.” 536. Principia: 1. Ex iure naturae thesaurus est pri­ mi occupantis, est enim res nullius apta quae approprietur per occupationem, siquidem dominus ex hypothesi inveniri nequit ideoque vinculum cum re non iam servat, nec ulla ra­ tio constringit ad supponendum thesaurum pertinere ad do­ minum fundi vel rei mobilis in qua detegitur. Primus occu­ pans is iure censebitur, qui, sive per sc sive per alios in hunc finem conductos, rem primus visibilem reddit, licet nondum eam materialiter apprehenderit. 2. Ex iure positivo hodierno, sat communiter hoc sta­ tuitur: a) thesaurus inventus in fundo (vel quacumque re, etiam mobili) proprio, totus cedit inventori; b) inventus in fundo alieno vel Status: a) casu, pro dimidio pertinet ad in­ ventorem, pro dimidio ad dominum agri (ad proprietarium vel emphyteutam, non ad usufructuarium.) ; β) de industria absque consensu domini, totus cedit domino 21. Hae dispositiones rationabiles sunt, et ex qua parte domi­ no fundi participationem concedunt in thesauro invento ab extraneo, in legitima quadam praesumptione fundantur; ideo in conscientia urgere dicendae sunt, saltem post sententiam iudicis; sed etiam ante eam quando dominus rei, in qua in­ ventus est thesaurus ab extraneo, partem sibi a lege conces­ sam reclamat. Num vero secus in conscientia obligent iam ante senten­ tiam iudicis, merito in dubium revocant nonnulli. Multi qui­ dem dicunt has leges, utpote determinativas proprietatis statim obligare in conscientia. Sed attento fine legis quae potis­ simum consulit paci ct concordiae servandae, attenta etiam raritate applicationis, et stante ignorantia circa verum domi­ num rei : a) lex quae thesaurum de industria inventum in fun­ do alieno adseribit totum domino fundi pro poenali haberi potest, secundum communiorem sententiam, ideoque licet in­ ventori sibi totum clam retinere, itemque dominum fundi re­ clamantem instare ut compositionem admittat et contentus sit v.gr. dimidia parte ; β) lex quae thesaurum fortuito inventum attribuit pro dimidio inventori, et pro dimidio domino, ante reclamationem domini vel sententiam iudicialcm praeteriri 21 Sic omnino ex CH 351 (cf. 614): “EI tesoro oculto pcrtencce ai dueno dei terreno en que se hallare. Sin embargo, cuando fuere liecho el descubr.· mien to en propicdad ajena, o dei Estado, y por casualidad. Ia mitad se api·· carâ al dcscubridor.” CH 471: “El usufructuario... respecto de los tesoros que se hallaren en la finca serA considerado como extrano.” CII 1631: rt£l enfiteuta... tienc los mismos derechos que corresponderian al propietario er los tesoros y minas que se descubran en la finca enfitéutica/* accessio, n.536-537 541 potest ab inventore, praesertim quando inventio facta est in terrenis publicis 22. Applicationes: 1. Si quis suspicetur, vel etiam noverit, in alieno agro vel domo latere thesaurum, potest agrum vel domum emere pretio communi, et thesauro feliciter detecto frui; nam thesaurus non est fructus agri vel domus, neque occupatur ante detectionem, ideoque praesumptio concessa domino in lege, in casu cedit ipsi ementi cuius est proprietas agri vel domus cum thesaurus occupa­ tur" 2. Si res pretiosa terremotu, tempestate, etc. visibilis reddatur, iuridice desinit habere rationem thesauri et fit primi occupantis, salva obligatione reparandi damna alicui eventualiter causata. 3. Si famulus laborans in apro domini invenit thesaurum, non conductus nec laborans ad illum detegendum, habet ius ad dimidium; et probabilius potest sibi totum inscio domino servare. ARTICULUS IU De 537. accessione Accessio est modus acquirendi dominium in rem aliquam quae rei nostrae accedit sive quia ab ipsa producitur sive quia ei accessorie unitur vel incorporatur natura vel arte. Habetur igitur extensio dominii, haud dissimilis occupationi, alias in lege naturali, alias in positiva fundata. Dividitur, in : a) impropriam, quae fit per productionem seu fructificationem naturalem, vel industrialem, vel civilem, et improprie dicitur accessio, quia non est nisi ius utendi et fruendi quod regitur principio naturali: res fructificat do­ mino, ct partus sequitur ventrem, i.e. fructus agrorum, pen­ sionis civilis, etc. tribuendi sunt domino rei fructificantis, soboles autem animalium domino matris; b) propriam, quae fit per unionem accidentalem ru mi­ nus principalis ad rem magis principalem. a Cf. Vermeersch. 11,358.364; Genicot-Salsmans, 1,484; Merkelbach, 11,214; Ubach, 1,672; IIevlEN, Tr. dc iure ct iust tia p.180 etc., ex toto vel cx parte consentientes contra alios, ut Aertnys-Damen, 1,672; Pr.ümmer, 11,46, etc., qui censent has leges obligare in conscientia. 3 Aliter dicendum esset, si inventum thesaurum in agro alieno illum iterum sepeliret, et tunc emeret agrum pretio communi. Nam cui lex positiva de par­ titione thesauri inter inventorem et dominum ante sententiam est obligatoria in conscientia, is non potest non urgere traditionem dimidiae partis domino. Tamen, si ad tribuendum dominium thesauri lex civilis exigeret, non solam detectionem, sed etiam occupationem (cf. CH 610), posset illum sepelire et agrum pretio communi emere. Formae praecipuae accessionis propriae sunt : a) inter RES im­ mobiles: α) alluvio ct formae ei similes, quando vi aquarum, muta­ tione alvei fluvialis, etc. incrementum alicui praedio paulatim ac­ cedit; β) aedificatio, quando industria hominis cum materia unius construitur aedificium in fundo alterius; 7) satio et plantatio, qu:iv do semina vel plantae unius, sparsa vel plantata, crescunt in agro alterius ;" · . 4 ‘ · b) inter RES mobiles : «) adiunctio, qua duae res ad diversos dominos pertinentes ita coniungunttir, ut sine destructione vel no­ tabili detrimento separari nequeant, v.gr. pictura facta in linteo alieno, gemma unius inserta in annulo alterius; /9) specificatio seu ex aliena materia artificialis confectio rei specie distinctae a priore, verbi gratia si ex argento alieno fit vas affabre elaboratum; 7) con­ fusio, quando duae vel plures res, solidae vel liquidae ita commis­ centur, ut iam ab invicem separari nequeant, v.gr. si duo dolia vini miscentur. «· * -· Res fructificat domino; accesso­ rium sequitur principale; nemo ditescere debet cum damno al­ terius. Talia sunt effata iuridica quae in hac re applicantur. Eorum primum in ipsa lege naturali fundatur eademque de­ monstratur, saltem quando nulla opera vel res aliena ad fruc­ tificationem cooperata est, vel si pro cooperatione praestita re­ tributionem accepit; alterum potius iure positivo constitutum est, nam ex iure naturae coniunctio rerum plurium domino­ rum potius induceret condominium ; tertium nititur in iure naturae, sed ex lege positiva saepe ita temperatur ut liceat ditescere cum damno alterius, quando hic sibi ipsi debet im­ putare damnum quod passus est illicite agendo circa rem al­ terius 24. 2. In accessione impropria: a) Ex IURE naturali res fructificat domino, ideoque fructus pertinent ad legitimum usufructuarium ; b) ex iure positivo attendendus est favor, possessori bonae fidei in lege eventualiter concessus, et i» conscientia probabilius obligans quatenus beneficiarius vindi­ cet ius sibi concessum. Principia: 538. 1. Ad a): Fructus est (cf. CH 354-355) quidquid c rc nascitur et renascitur, sive naturalis, seu quasi beneficio naturae absque ullo vel fere ullo labore humano, v.gr. fructus arborum; sive industrialis, seu mediante cultura ct ratione laboris applicati, v.gr. le­ gumina; sive civilis, seu reditus qui ex contractu circa rem inito proveniunt, v.gr. pretium locationis, annui reditus etc. quae fic­ tione iuris, propter analogiam, fructus vocantur. Iam vero, qui alicuius rei habet dominium sive perfectum sive utile seu usumfructum, is habet ius ad fructus rei, tum ante separa­ tionem, quia sunt pars rei frugiferae, tum post separationem, quando 7 Λ__ . - - - · * - « * » * > 4 - / i * * · * 34 Cf. E.Hosten, De accessione: CoilatBrug 23’ (19^3) '55-64.119425. ACCESSIO 5-I3 nt res novae considerantur, contra int nisum possessorem vel de­ tentorem, compensatis utique expensis ab alio eventualiter factis circa illos fructus producendos vel conservandos (cf CIT 353 356) Ad b): Tura civitatum, cohaerenter cum iure naturae, concedere solent possessori fructus qui debentur industriae cius personali. Sed insuper, praeter ius naturale, communiter determinare solent ut fruc­ tus naturales et civiles sint pro possessore bonae fidei (cf. CII 451 452) ut alibi fusius exponendum est. Dispositiones buiusmodi civiles sententia longe communior cen­ set esse nbligalurias in conscientia, quia legislator in propria materia, quin laedat ius fundamentale personarum, propter pacem socialem legitime decernit translationem dominii3. Nihilominus quoad fruc­ tus nondum perceptos, hoc ita temperari posse censemus, ut do­ minus rei possit percipere eos ex integro, non reclamante possesso­ re bonae fidei c possessione dimisso, etiamsi hoc silentium procedat ex sua ignorantia iuris, non enim videtur ad finem legis amplius re­ quiri: expensas tamen ab eo factas, semper compensare debet, nisi sibi ultro condonentur. 3. In accessione propria: a) principium aequitatis est quod accessorium sequatur principale et quod nemo ditescat cum damno alterius; sed b) observandae sunt dispositiones ulteriores legis civilis. Ad a); Igitur in accessione immobilium ad immobilia per inaedificationem, superficies solo cedit, ct dominus fundi fit domi nus aedificiorum ibi constructorum, reparatis damnis eventualiter tertiae personae exinde causatis; in accessione immobilium ad im­ mobilia per sationem ct plantalior.cm, accessorium, i.e. sata et plan­ tae, sequuntur principale, ideoque dominus fundi fit similiter domi­ nus satorum ct plantarum; idem valet in accessione cx alluvione, in qua superficies paulatim accrescentes alicui fundo naturaliter adjun­ guntur fundo iuxta posito. In accessione mobilium ad mobilia, principium generale est, ubi scparat'o fieri nequit, quod accessorium sequatur principale, facta indemnizatione domino rei accessoriae; principale, autem, est illud quod magis aestimatur quia pretiosius, praestantius, maius, etc.; sic verbi gratia in specificatione generatim res pertinebit ad artificem, nisi forte materia pretiosa adhibita superet opus artis in ea factum (cf. tamen CH 376-377). Ad b): Tura civitatum in determinationibus concretis solent attendere utrumque memoratum principium aequitatis. Sed quando accessio locum habet quia alteruter mala fide egit ct altero ignoran­ te ex dispositione iuris positivi sat communis, qui mala fide egit amittit rem suam et debet reparare damna eventualiter causata (cf. CH 379.382.383), nisi ipse sit dominus rei principalis; nam in tali casu alter potest repetere rem suam quaccumque sint damna et expensae a domino rei principalis subeunda, vel pretium rei accesK Cf. V.Heylen, Dc iure retinendi fructus e re aliena perceptos a possesso * re fronac fidei: CollectMcchlin 12 (1938) 619-625. — 544 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO______ _____________ soriac exigere, praeter reparationem damnorum cui iuj habet in utroque casu (cf. CH 379). Applicatio: Dominus agri acquirit incrementa alluvione effecta (cf. CH 366); insula quae in medio (lumini cfformetur, pcrfnct ad dominum alvei, vel ad dominos utriusque ripae si flumen transit medium inter praedia duorum dominorum (cf. CH 370.373); qui domum in terreno proprio aedificat materiali alieno, domum sibi retinet sed alium indemnem reddere debet (cf. CH 3>0ss) ; si vero materiali proprio aliquis aedificat in terreno alieno, aedificium cede­ re debet domino terreni, obtenta tamen compensatione materialium et laboris, nisi mala fide egerit (cf. CH 361.362); pictor fit domi­ nus lintei in quo artem suam exercuit, sed pretium lintei solvere debet (cf. CH 375.383) ; si res liquidae duorum dominorum confundantur, vel solidae permisceantur ita, ut nequeant amplius separari, uterque ius in pretium mixturae pro rata obtinet (cf. CH 378.381). 539. In praxi imprimis attendantur conventiones, si quae fuerint partium, quibus debeatur accessio, cacquc urgeantur in conscientia; quodsi nullae fuerint, suadeatur enixe pacifica compositio inter par­ tes secundum aequitatem naturalem; si autem alterutra pars renuat, totum negotium relinquendum est indici ; nam partes possunt in stric­ ta iustitia frui favore sibi a lege concesso. ARTICULUS IV De praescriptione Traditis notione et d'visiot e, duabus paragraphes agemus dc usucap one (§1) ct de praescriptione 1 berativa (§2); ct in utraque paragraphe tribus punctis exponemus condiciones ad usucapionem requisitas, tum in genere (1), tum in specie, in rebus ecclesiasticis (II) et civilibus Hispaniae (III). 540. Praescriptio est modus acquirendi dominium aut sese ab onere iuris liberandi per factum aliquo tempore con­ tinuatum sub condicionibus lege statutis20. Dicitur: Modus acquirendi, sci. praescriptio est titulus legitimus acquirendi ius, qui fundamentaliter in ipso iure naturae ni­ titur, eo sci. quod bono communi convenit ut res per diutur­ num tempus pacifice ct bona fide possessae, tandem ut pro­ priae acquirantur. Dominium late accipitur pro quolibet iure in re, sive sit dominium plenum ct perfectum, sive sit solum radicale, aut utile aut limitatum ad aliquod servitium. ’· CH 1930 describitur: “Por la prcscripciôn se adquieren, d* la manera y con las condiciones determinadas en la ley, el dominio y demAs derechos rea­ les. También sc extinguen del propio modo por la prescripciôn los dcrechu y las accioncs de cualquier clase · sio per tempus extraordinarium et oblivionem originis furtivae r..' autem apud alios a fure rem acquirentes; quae pertinent ad eosq- USUCAPIO in iuris exercitio impediuntur vel propter periculum abusus speciali­ ter proteguntur, v.g. saepe bona dotalia, pupillorum, etc. 545. II. Possessio intelligitur civilis yel iuridica, sci. detentio vel fruitio rei aut iuris cum animo eam habendi ut propriam (cf? CH 430); adeo ut qui usucapionem peragit ius per se vel alium exerceat aut rem tanquam propriam retineat, siquidem “sine possessione praescriptio non procedit" (R1 3 in VI). Haec, autem, possessio, ut evadat legitima, pluribus con­ dicionibus gaudere debet; sci. sit oportet: ff) dominati va, seu animo domini ct proprietarii, non verbi gratia locatarii vel administratoris vel alterius cuiuslibet tituli precarii ; animus iste praesumitur, sed hodie vix potest exerceri iuridice erga immobilia nisi quis in tabulis publicis ut ius habens inscriptus sit; £) publica seu manifesta, quae sci. non servatur aequivoca vel secreta, nec celatur ei contra quem praescribitur, ita ut ille reclamare non possit ; sed non requiritur ut verus do­ minus notitiam possessionis et actuum dominii circa rem de facto habeat; c) pacifica, sine oppositione vel reclamatione aliorum, vel saltem illius contra quem praescribitur, praesertim apud iudiccm, et, a fortiori, non violenter incepta vel retenta, ite­ rum saltem relate ad personam contra quam praescribitur; (7) continuata, ita ut possessor, pro rei natura, ea con­ stanter usus fuerit, sive continuatione naturali ab eodem pos­ sessore, sive saltem civili in qua unus ab alio accipit posses­ sionem aliquo titulo translativo dominii. Continuationi obstant interruptio et suspensio, in quibus, propter impedimentum interpositum cessat aut non procedit ulterius possessio, ita sci. ut per interruptionem inceptum praescriptionis tempus non amplius considerari valeat, et tem­ pus requisitum sit denuo cx integro percurrendum, dum in suspensione cursus praescriptionis mere interrumpitur, ita ut reassumi valeat et continuari ubi suspensum fuit. Interruptio est : n) alia naturalis, si per tempus lege statutum possessor rem amiserit, et haec est absoluta respectu quorumlibet adversantium, ct talis quae non valet amplius connecti sed denuo instauranda est; β) alia civilis, si lis iuridice moveatur circa posses­ sionem, et haec est relativa respectu solius actoris qui litem movit, et talis quae, nisi secuta fuerit sententia contra possessorem, prae­ scriptio pergat operari a momento sententiae non condemnatoriae vel recessionis a lite, v.gr. propter transactionem, quasi η n fuerit unquam interrupta (cf. CH 1943-1947). Suspensio obtinet quando indicia exerceri nequeunt, v.gr. tempore pestis aut belli, ct gcncratim quando est contra personas quae ius suum nequeunt reclama­ re, v.gr. contra minorennes; sed hoc ultimum in iure hispano (CH 1932) non agnoscitur, concessa solum actione contra legitimos reprae­ sentantes; imo suspensionis proprie dictae quaestio non est in CH, sed eiusdem effectus obtinet interruptio civilis. 546. III. Titulus, in multis usucapionibus requisitus, intelligitur ratio externa propter quam existimat possessor rem esse suam, seu causa per se apta ad transferendum domi­ nium 20, licet propter vitium occultum illud non transtulerit. Est, igitur, titulus non verus, qui transferret dominium el supervacaneam faceret praescriptionem, sed apparens, talis sci. qui ex natura sua non est ineptus ad transferendum do­ minium, sed propter defectum dc facto non transfert, quam­ quam illud transferre videtur. Titulus apparens potest esse: a) coloratus, seu actus iuridicus qui prae se fert speciem veri tituli, nullo vitio substantiali laborans in forma ad valorem requisita, sed reipsa dominium non transferens propter defectum latentem in auctore, qui non est dominus rei, se! furto, usufructu aliovc titulo precario eam obtinuit; /3) putativus qui censetur cxistcrc, v.gr. pro hereditate percipienda cx testamento quod rex'oeatum fuit; pro dominio equi quem de mandato domini famulus emisse creditur, cum de facto illum furto abstulerit etc.; 7) praesumptus legalitcr, dc cuius existentia non inquiritur, sive exis­ tât sive non, sed propter factum possessionis, praesertim diuturnae, in lege supponitur, ideoque actoris erit probare contrarium si lex exigat titulum ad praescribendum. 547. IV. Tempus ad praescribendum necessarium in lege longius determinari solet pro immobilibus quam pro mo­ bilibus; pro praescriptione sine titulo, quam cum titulo; in­ ter absentes quam inter praesentes. Pro immobilibus commu­ niter requiritur tempus extraordinarium ; pro mobilibus, vero, praesertim inter praesentes, determinari solet ordinarium, et quidem sat breve, quinque, trium vcl duorum annorum, aut adhuc brevius pro rebus et iuribus frequenter actuandis in vita cotidiana. Hoc tempus: incipit per se ab ipso momento (i.e. ab ipso dic, quia I computatio non fit per horas sed de dic ad diem, ct generatim ita ut dies primus non consideretur) quo iuris ratio orta est; dormit seu non currit, dum obstacula impediunt reclamationes domini ratione circumstantiarum vel status personae, sed spatium antea elapsum ad­ ditur ad spatium utile futurum in mera suspensione, imo ct in civi- |23 23 Hinc excluduntur tituli quos quidam dicunt precarios, illi sci. quibus ίοά· catur rem non haberi ut propriam, v.gr. locatio, depositum, mutuum, etc. , | usucapio, n.545-548 549 Ii interruptione; finitur ultimo dic a lege requisito, ideoque regula­ riter completa die eiusdem numeri quo incepit praescriptio, quando computatio fit per menses et annos. In iure, tamen, hispano (CH 1960) dies quo incepit praescriptio pro integra computatur. 548. V. Bena fides in hac re intelligitur indicium practicum quo possessor rei alienae prudenter existimat se iuste possidere rem ut suam. Distinguitur : a) iuridica, scu persuasio fundata in titu­ lo colorato, qui non laborat vitio substantiali formae, sed ex defectu auctoris non operatur acquisitionem dominii. Cum sit factum internum, probari nequit, nec in iure solet praesumi (cf. CH 434), ideoque actori relinquitur probatio contrarii ; b) theologica seu moralis, seu modo dicta existimatio pru­ dens qua possessor credit se legitime possidere rem ut suam. Patet huic non nocere errorem vcl ignorantiam inculpabilem sive iuris sive facti, nec dubium superveniens quod excuti non possit, utique vero errorem vel ignorantiam notabiliter cul­ pabilem et dubium antecedens, sub quibus nequit haberi pru­ dens existimatio. Bona fides theologica subdividi potest in : a) stridam, quae etiam speculative excludit rem esse alienam, vcl saltem practice existimat eam non esse aletri tradendam, quia examinato dubio existante circa cius pertinentiam non probatur esse alienam; β) minus stridam, quae speculative scit rem esse alienam scd practice existimat cx ratio­ nabili motivo subicctivo vcl obiectivo non dari hic ct nunc obliga­ tionem rem active restituendi, ideoque tandem sibi persuasum habet rem licite possideri w. Haec dicitur etiam aliquando negativa, qua­ tenus significat absentiam fraudis, hoc est, debitorem nihil moliri illicitum ut creditor ius suum vindicare non possit ”. Bonae fidei opponitur: a) mala fides, ea sci. qua quis agnoscit ante tempus praescriptionis expletum rem quam possidet esse re­ stituendam; β) fides dubia, qua quis inceperit possessionem rei ab alio ablatae, nam melior erat condicio possidentis; 7) ignorantia graviter culpabilis, quae non permittit prudens indicium circa legitimitatem possessionis quae investigari debuit; β) ignorantia iuris impedit quo­ que bonam fidem iuridicam, etiam stante theologica, ubi lex non M Ad rem scribit Vermeersch (11,371) “plures quoque contenti sunt fide quam vocant theologicam, quae in hoc est, ut praescribens alienam rem non illicite retinuerit seu non fuerit in mora implendae obligationis de cuius prae­ scriptione agitur". Et A.Toso, Dc bona fide in praescriptionibus : lusPont 12 (1932) 210 sic definit bonam fidem: “Existimatio qua nempe mihi possessori vel debitori persuasum sit, nihil me moralitcr malurn admittere in rei posses­ sione capienda ac servanda vel in debito non solvendo.” Cf. Molina, d.66 n.10; Luco, d.7 sect.4 n.48. ’* Cf. PrOmmer, 11,62. De bona fide et de significatione documentorum pon­ tificiorum eam exigentium scripsit L-Scavo Lombardo, 11 concetto di buona fede nel diritto canonico (Roma 1944). Cf. etiam T.Urquiri, Cucstioncs canôn cas alrcdcdor de la bue na fc ncccsaria para la prcscripciôn.: RevEspDC 8 (1953) 89-119. —r 550 ah’ E SEPTIMO ET DECIMO MANDATO admittit ignoramiam iuris et fundat praescriptionem in bona fide iuridica, quod in iure hispano non videtur evenire (cf. n.560). E contra non opponitur fides dubia, qua quis rem occupat tnccrtus num sit sua an alterius dummodo faciat opportunas indaga­ tiones ct paratus maneat rem tradere domino certo, si apparuerit esse alium; neque dubium superveniens possessioni bona fide incep­ tae quod nequeat excuti, nam nemo malus nisi probetur. 549. VI. Valor praescriptionis: In foro conscientiae consideranda est potissimum ipsa efficacia, tum in genere, tum in relatione sive cum bona fide theologica sive cum tem­ pore breviore ad praescribendum in lege determinato. Ad haec definienda, sequentia statuimus: 550. Principia: 1. Ut operentur in foro conscientiae leges positivae de praescriptione latae, tria requiruntur: a) w/ non mere actionem fori externi extinguere, sed vere iura ct obligationes mutare voluerint; b) ut earum· condiciones sint impletae; c) ut nullum, vcluti praemium fraudi et peccato tri­ buere videantur. Ad a): Superius diximus legislatores humanos posse terre leges obligantes in conscientia quoad mutationem ipso­ rum iurium et obligationum. Plerumque id solent intendere etiam huiusmodi leges, ut stat ini dicemus; sed sunt casus in quibus intentio legis non respicit ipsum dominium sed ac­ tionem iudicialem circa illud ; et tunc quaestio moralis de ipso dominio aliunde solvenda erit. Ad b): Praescriptio est institutum iuridicum funda­ tum quidem in iure naturae, sed formaliter vim habens ex lege positiva32. Iam vero, legislator quod vult statuit et quod non vult non concedit. Unde si condiciones in lege positiva designatae non implentur, v.gr. si deficit bona fides iuridica requisita, quamvis habeatur bona fides theologica, in se ma­ gis sacra et essentialis, praescriptio non obtinet, utpote quae in iure ex quo obtinere deberet privata est aliqua condicione necessaria. Ad c) : Lex non sustinetur si in suis dispositionibus vel in consectariis practicis est vinculum iniquitatis, v.gr. fa­ vorem praestando furto, retentioni iniustae rei alienae, etc. Ubi, igitur, haec manifesto sequerentur cx lege, ipsa lex de32 Res inventa, deficiente dispositione iuris positivi posset quidem approprié ab inventore postquam factis investigationibus nulla spes affulgeret inveniri dominum; sed hoc accideret via occupationis. Ex CH 615 adseribitur post duci annos inventori, ut dictum est; sed haec non est proprie dicta praescriptio usucapio, n.548-550 551 ficeret, ct obligationes obiectivae ex iure naturae essent sta­ tuendae, praeter determinationes positivas praescriptionis. Sed, aliunde, si quando ratio boni communis fundat ius prae­ scriptionum independenter a bona fide vel titulo, videtur is*tud ius valere posse in conscientia, ut inferius declaratur. 2. Leges positivae de praescriptione, debitis condicioni­ bus tum juridicis tum theologicis praeditae, vim habent in conscientia, et quidem plerumque ad ipsum ius transferen­ dum vel obligationem extinguendam, non mere ad actionem civilem denegandam. Dicitur: Condicionibus turn iuridicis tum theologicis ? utraque species requiritur; prior quia in illis condicionibus adimple­ tis fundatur immediate mutatio iurium ; posterior quia una cx proprietatibus legis est ut sit honesta, ideoque ut nihil contineat quod recto ordini morum opponatur. Plerumque ad ipsum ius transferendum; nam is so­ let esse sensus obvius talium legum, ita ut in singulis casi­ bus probari debeat intentionem legislatoris limitatam fuisse ad negandam protectionem iuribus quae non fuerint tempo­ re legaliter apto reclamata, quin dc ipsis iuribus quidquam in concreto decernere voluerit. Probatur: Ecclesia, in Concilio Lateranensi IV. supponit et im­ plicite affirmat hunc valorem in conscientia (D 439): “defi­ nimus ut nulla valeat absque bona fide praescriptio tam ca­ nonica quam civilis” ; ergo cum bona fide satis insinuatur praescriptionem valere. Ius canonicum, quod praescriptionem approbat et in rebus ecclesiasticis adoptat (c.1508-1512), si­ militer supponit hunc valorem in conscientia cum in c.1508 admittit “praescriptionem tanquam acquirendi et se liberan­ di modum”. Theologi, quamquam pauci aliquando dubitaverint num haec vim habeant in foro conscientiae, comm»uniter sic sentiunt post S.Thomam, quo teste, legitime·praescribens non tenetur ad restitutionem rei quam alienam fuisse cogno­ verit post praescriptionem33. Ratio quoque idem suadet, praesupposita facultate legislatoris ad ferendas huiusmodi leges, consideratis motivis « Cf. Qnodlibctuin 12 q.24. Item J.Carrièhf, Dc iustitia 11,421; ΚΓ,ιττ, De praescriptione acquisitive: RcvEcclI, 29 (1937) 43-45; \ .Heylen, Dc lictitatc opponendi praescriptionem: CoIlcctMechlin 12 (1938) 386-390. 552 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO in quibus fundantur praescriptiones et inspecta ipsa forma qua leges feruntur, quae apparet sat uniformis in c.1508 modo relato et in codicibus civitatum, v.gr. in CII 1930: “Por la prescripciôn se adquicren... el dominio y demas derechos rea­ les. También se cxtinguen... los derechos y las acciones dc cualquicr clase que sean”. Ergo non mere denegatur actio civilis in casibus ordinariis, sed vere iura ipsa transferuntur. Attamen abquando, nommatim in qui­ busdam praescriptionibus liberativis, legislator non intendit nisi ne­ gare actionem civilem ; in tali casu, quaestio dc ipso iure aliis nor­ mis solvenda est. t 3. Titulus et bona fides, quae ad praescribendum requi­ runtur, sic videntur determinandi: a) quando lex exigit titu­ lum ac bonam fidem iuridicam, sine eis praescribi nequit; b) quando lex positiva nullum titulum nullamque bonam fi­ dem requirit, praescriptio sustineri posse videtur in conscien­ tia cum condicio rerum est talis quae permittat haberi bonam fidem theologicam mimis stricte dictam et negativam; c) mala fides superveniens non impedit tisucapionem. Ad a): Non est nisi applicatio particularis principii generalioris supra positi, nimirum praescriptio obtinet tan­ dem aliquando vi legis positivae ; ergo non nisi secundum condiciones in ea significatas; ideo ubi titulus, v.gr., colora­ tus a lege requiratur, non sufficiet existimatus vel praesump­ tus, et ubi titulus simpliciter exigatur in lege, non erit satis titulus praesumptus qui obiective non existât, utcumque ha­ beatur bona fides theologica. Ad b): Sententia communis theologorum dicit ad praescriptionem semper requiri bonam fidem theologicam, quae praesupponit titulum in quo fundetur, et sine bona fide nullam obtinere usucapionem, sed neque praescriptionem li­ berati vam in conscientia. Fundatur haec sententia sequenti­ bus motivis: Ecclesia, in Concilio Lateranensi, tradidit (D 439) “quoniam omne quod non est ex fide peccatum est, synodal! iudicio definimus, ut nulla valeat absque bona fide praescrip­ tio tam canonica quam civilis, cum generaliter sit omni con­ stitutioni atque consuetudini derogandum, quae absque mor­ tali peccato non potest observari. Unde oportet ut, qui prae­ scribit, in nulla temporis parte rei habeat conscientiam alie­ nae”. usucapio, n.550 553 Ratio arguit ex eo quod nemini fraus et mala fides patrocinari potest, nam id esset contra bonum ordinem so­ cialem. Iam vero iustitiae repugnat ut quis rem alienam, quam bene scit esse restituendam, culpabiliter facere possit suam ; et lex civilis quae hoc sineret, utpote iniquitati favens et iniustitiam inferens, esset nulla, et loco illius urgeret lex naturalis, ius cuique suum vindicans. Intentio quoque legislatorum interdum invocatur, quae, quando titulum et bonam fidem non requirat, sub hoc respectu forum con­ scientiae attingere nolit; sed talis intentio minus constat; nec uni­ formis et immutabilis habenda est nisi probetur. Vis argumenti ex Concilio Lateranensi deprompti non exagge­ randa est. Sane declaratio auctoritate potius disciplinari quam dog­ matica lata, ex contextu pluribus apparet14; insuper Concilium re­ spicere potuit circumstantias particulares illius temporis, in quibus leges civitatum ct consuetudo universaliter exigebant bonam fidem ; tandem in retinenda bona fide pro praescriptione liberativa multi auctores conceptum supra expositum bonae fidei minus strictae ct negativae approbant vel tuentur, nulla norma Concilii Lateranensis, ut existimant, impediti . * Rationis quoque argumentum prudenter intelligendum est. Pro­ fecto occupatio aut retentio rei alienae iniusta. nunquam est sine peccato; factum quoque occupationis aut retentionis iniustac, nulla alia circumstantia addita, secundum ius naturale nequit fundare praescriptionem legitimam. Sed, his stantibus, nihil impedit quomi­ nus, sine ullo detrimento boni communis vel iniuria ordinis mora­ lis, existant rationes ex quibus statuat legislator quod mera posses­ sio rei per determinatum tempus, si quidem creditor non fuerit illegitime impeditus in suis iuribus vindicandis et recuperandis, suf­ ficere possit ad transferendum ius· in possessorem conscium praeteri­ tae retentionis-iniustac nam hacc determinatio legis conferre potest sive ad bonum commune promovendum, v.gr. ad evitandas lites vel ncgligentiam creditorum praecavendam, sive ad maiora mala vitan­ da, v.gr. ad impediendam ruinam oeconomicam alicuius familiae quae praestationes quotannis solvendas ct diu non solutas cogeretur omnes simul solvere cum ingenti clade ct sine proportionate bene­ ficio pro creditore vindicante. Exemplo res illustrari potest illius qui mala fide arripit ct detinet rem quam putat esse alienam, do­ nec morali certitudine detegit esse suam vel ad indicium delatus obtinet sine fraudibus sententiam in suum favorem; is sane peccabit contra iustitiam, sed objective habuit ex iure naturali vel obtinuit per sententiam iudicialcm titulum cx quo, pacnitendo quidem suum peccatum, in posterum frui possit re iam legitime appropriata. Quid­ ni idem operari possit praescriptio ex iustis causis? In tali casu lex positiva crearet eam rerum condicionem, in qua titulus ct bona fides theologica minus stricta et negativa haberen“ Cf. CJ.HefelE-Leclebcq, Histoire dos Concils t.S p.2.· (Paris 1923) p. 13-65. “ Cf. v.gr. Luco d.7 s.4 n.48; Vermeersch, Quaestiones de iustitia n.269; R.Laprat, Prescription: DTC 13,123-126; J.Creusen, Prescription et mauvaise loi: NouvRcvTh 53 (1925) 179-188; G-Kiselstein, Prescription libérât ve et bonne foi: RtvEccïL 24 (1932-3) 280-285 ; Prümmer, U,62; Iorio, 11,640. 554 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO______________________ tur, in possessione sci rei cl non oppositione ad huius vindicatio­ nem ex parte domini cum animo disponendi de ea tanquam pro­ pria, in résolut ivum usque ad tempus praescriptionis et definitive postquam praescripserit. Quod nobis salis probabile videtur, ct applicable saltem ubi de­ bitor, sive ex consuetudine sive ex declaratione legis non teneatur solvere nisi requisitus; similiter quando lex positiva non exigit bonam fidem iuridicam et ius praescriptionis fundat in aliqua ratione boni communis independent! a bona fide; et a fortiori, quando mere tole­ rare debet ut alius quidpiam faciat Λ Sed applicari non poterit, quia bona fides, etiam minus stricta et negativa, non est possibilis, cum aliquis conscius est se rem alienam possidere cum obligatione resti­ tuendi illam domino etiam non reclamanti ; ncc legislator humanus potest in tali casu supplere bonam fidem, quia id non in beneficium sed in detrimentum evaderet boni communis. 4. Tempus ad praescribendum quod breve dicitur, v.gr. duorum aut imius anni, vel etiam brevissimum·, quando posses­ sio bona fide habita statim ex se sola transfert dominium, non impedit valorem praescriptionis in conscientia. Disputat.um quidem est dc valore istarum praescriptionum; et nonnulli consuerunt eas unice denegare actionem ilji qui rem suam coram indice repetere velit. Pleriquc tamen reccntiorcs tenent eas, si quidem aliunde non impediantur, v.gr. propter malam fidem, vere causare translationem dominii w. Et horum opinio omnino pro­ banda videtur. Ratio est quia dispositiones legales significant veram translationem dominii* 38* et in ea determinanda rationabiliter 37 consulunt, secundum propriam facultatem et obligationem, bono communi et in concreto securitati commercii mobilium, quae expedita sit oportet sine laboriosis formal i tatibus, ac pactorum stabilitati necnon et tranquillitati possessionum. Nec laeditur iustitia distributiva, quia lex fertur ante omnem even­ tum omnibus cx aequo utilis, ct alterutri, sive domino sive emptori a fure, debet favorem praestare cum detrimento al­ terius, cui actio contra furem omnino servatur30. Applicationes: 1. Reclamante pristino domino contra iura d 30 Cf. Merkei.bach, 11.233; Udach, 1,694 nota 1; Gknicot-Salsmans 1,493,11; Vermeersch, 11,371, qui hanc tradit normam finalem: “Qui non est malae fidei possessor, beneficio legis uti potest statim ac lenis condiciones sint impletae"; A.Toso, Dc bona fide ni praescriptionibus: lusPont 12 (1932) 203-211. 37 Cf. F.Litt, De codicis civilis a.2279 : En fait de meubles, la possessi vaut titre (cf. CII 464): RevEcclI, 20 (1937-8) 125-131; Ghmcot Salsmans, 1.492, Waffelaert, Dc iusttia 1,249; Carrière, De iusttia II.452. ** Sic. v.gr. CII 1955: “EI dominio de los bienes mucbles sc prescribe por la posesiôn no intcrnimpida dc tres anos con liticna fc..." CHConi 85: "La co­ pra de mercaderias en almacencs o ticndns abiertas al ptiblico, causarii presenpci6n de derecho a favor del comprador...” . · ■> w Cf. Waffei.aert, Etude sur l'obligation en conscience des lois cwuts (Tournai 1884) p.241-257; Fi’rrKres-Mon pria, 1,706. usucapio, n.550-551 555 praescriptionis acquisita, attendendus non est in foro conscientiae. Quodsi rem iam praescriptam sibi vindicet, tenebitur ad restitutio­ nem; nam impletis condicionibus adquiritur dominium in re prae­ scripta etiam ab ignorante vel non invocante, ut fert sententia fere communis40. 2. Qui ante completam praescriptionem, pro qua requiritur bona fides in lcg< positiva, fit conscius obligationis quam habet solvendi debitum non rogatus, nequit uti beneficio praescriptionis. Similiter qui praescriptionem a se vel ab alio bona fide inceptam complet mala fide, vetatur profiteri beneficium legis. 3. Qui praescriptionem ab alio inceptam complet bona fide, non tenetur examinare fidem sui praedecessoris, nisi forte dubium vehemens occurrat, etiamsi lex bonam fidem toto praescriptionis tempore habendam requirat, minime vero in eadem hypothesi bonae fidei lege requisitae, si certo noverit praedecessorem fuisse in mala fide; quodsi nulla bona fides requiratur in lege, aliunde non mani­ feste iniusta, poterit beneficio eiusdem uti etiamsi comperiat suum praedecessorem fuisse in mala fide .** II. Usucapio in rebus ecclesiasticis (c.1508-1512) Condiciones generales usucapionis, ad res ecclesiasticas veniunt summarie applicandae eodem ordine retento. Initio statuitur prin­ cipium dc applicatione legis civilis (c 1508) : “Praescriptionem, tan­ quam acquirendi ct se liberandi modum, prout est in legislatione ci­ vili respectivae nationis, Ecclesia pro bonis ecclesiasticis recipit, salvo praescripto canonum qui sequuntur.” 551. I. Res habiles ad praescribendum in iure ec­ clesiastico facile dignoscuntur, considerando ea quae secun­ dum c.l509-1510 praescriptioni non sunt obnoxia. Iam vero, a praescriptione reservantur: “quae sunt iuris divini, sive naturalis sive positivi ; quae obtineri possunt cx solo privile­ gio apostolico; iura spiritualia quorum laid non sunt capaces, si agatur de praescriptione in commodum laicorum; fines certi et in­ dubii provinciarum ccclcsiastacarum, dioecesium paroeciarum, vicariatuum apostolicorum, praefecturarum apostolicarum, abbatiarum vel praelaturarum nullius; eleemosynae ct onera missarum; beneficium ecclesiasticum sine titulo; ius visitationis ct obedientiae ita ut sub­ 40 Etiam quando lex non operatur immediate pleno iure, sed requirit ut invo­ cetur, concludi nequit praescriptionem non obligare in conscientia ante senten­ tiam iudicis; nam sensus legis est praescriptionem non imponi, sed concedi vo­ lenti, ct indices non posse supplere ex officio medium praescriptionis. Cf. J.CabriérE, Dc iustitia 11,421; V ΙΙευϊ.γν, Dc liccitatc opponendi praescriptionetn: CollectMcchlin 12 (1938) 386-390. Sunt tamen aliqui, ut Delama (cf. Dc iustitia ct iure n.6) qui censent praescriptionem non operari nisi ii quibus leges favent ad eas provocent. Fortasse aliqua iura civitatum probabilitatem huic opi­ nioni sinant. Pro CII 1934 1937 vix admitti poterit probabilitas. sunt acquirere praescriptione res sacras, nisi quae sunt in dominio privatorum, manente prohibitione eas profanandi, et adhibendi ad usus profanos sordidos etiam si sint exeeratae. *· Totum tempus plerique interpretantur sensu absoluto, ita ut si initio pos­ sessionis non adfuerit bona fides in primo possidente, reliquae personae diver­ sae penes quas fuerit possessio rei per tempus habile ad praescribendum (re! usucapio n. 551-557 557 rem c.1512: “Nulla \alet praescriptio, nisi bona fide nitatur, non solum initio possessionis sed toto possessionis tempore ad praescriptionem requisito”. Et ubi haec adest, iuridica pro­ babiliter non requiritur, quia ex iure antiquo sufficiebat theo­ logica et adhuc c.1512 secundum ius antiquum interpretari posse videtur (cf. c.6) non obstante c.l508. III. Usucapio in iure hispano (CII 1930-1975) 556. I. Res praescriptibiles ex CH 1936 sunt genc- ratiin omnes illae quarum est commercium et in quas priva­ ta exercetur possessio (cf. CH 339.344). Exceptiones sunt caedem fere quae expositae sunt agendo dc usucapione in ge­ nere. Notandum tamen est quod secundum CH 1932 praescri­ bi potest etiam contra bona personarum ab administrandis propriis bonis impeditarum, servato eis iure reclamationis ad­ versus ipsarum legitimos repraesentantes. 557. II. Possessio dominativa, publica, pacifica, non interrupta, expresse exigitur CH 1940-1941 ; actus autem possessorii ex licentia vel mera tolerantia exerciti, ad effec­ tus praescriptionis non valent (CH 19^2 ; cf. 444). Intprruptio possessionis locnm habet in iure hispano: n) natura­ lis, quando ultra annum amittitur possessio; ct in ea tempus trans­ actum nequit connecti cum subséquente interruptione (CH 1944; cf. 450.466); b) civilis, quando reclamat proprietarius; ct in ea tempus ante interruptionem transactum coniungi potest cum subséquente; citatione iudiciali, etiam a indice incompétente facta (CH 1945) 44 ; actu conciliationis dummodo intra duos menses petatur coram indi­ ce possessio vel dominium rei litigatae (CH 1947); recognoscente possessore quocumque modo ius domini (CH 1948). Ex iure hisnano si res aliena, mobilis vel immobilis, fuerit suc­ cessive apud plures possessores, ultimus possessor potest compu­ tare ad praescriptionem tntum tempus quo res fuerit possessa a suis praedecessoribus (CH 1960). primus ipse possessor qui deinde fuerit in bona fide) non valeant frui iure praescripto; recenter bonis argument's liane opinonem impugnavit T.Urquiri, S»nab I dnd dr la mala fc l'ara Ia prrscripcidn en las personas ecles:6st\cas: MisccIComil 18 (1952) 91-143 et sustinuit interpretationem sensu relative, ita ut suf ciat possess o bona fide per tccnpus requisitum habita apud eandem vel apud d'vrr«a« perennas, sive physicas sive morales, quamvis initio mala fuerit fides, et deinde mutata. 44 Sed citatio iudiciali * nulla habetur, nec possessionem interrumpit, quando caret necessariis sollemnitatibus, vel actor desistit ab actione, vel possessor ibeolvitur (CII 1946). 558. III. Titulus, quando in iure requiritur debet esse verus et validus (Cii 1953), i.c. legaliter sufficiens ad praescriptionem (CII 1952), qualis est coloratus et ali­ quando etiam putativus, nunquam praesumptus, sed proban­ dus (CH 1954). Contra titulum inscriptum in regesto pro­ prietatis non procedit praescriptio ordinaria in damnum ter­ tii, nisi vi alterius tituli ibi pariter inscripti, et computato tempore ab huius inscriptione (CII 1949). Donorum mobi­ lium possessio bona fide obtenta, aequivalet titulo (CH 464). Titulus iustus in iure hispano: a) 'exigitur ad praescriptionem immobilium 10 ct 20 annorum (CH 1957); β) non exigitur neque ad praescriptionem immobilium 30 annorum (CH 1959), salva inipracscriptibilitatc servitutis continuae non apparentis, nisi implicitus in bona fide pro praescriptione triennali (CH 1955). 559. IV. Tempus ad usucapionem in iure Hispano determinatum sic schematice ootAst proponi : nne iitulo, 30 anni (CII 1959). PRO IMMOBILIBUS PRO MOBILIBUS .. / domino praesente, 10 ) anni (CH 1957). cum titulo )(CH domino absente, 20 1955). * ( anni (CH 1957)45 I regulariter 3 a π n i (CH 1955). pro rebus emptis in apothecis et ta; cum bona fide . bernis publice commercio apertis nullum tempus requ i r i t ur (CH 464 C1 ICom85)4C sine fide, 6 anni . continuis et apparentibus, sine titulo, 20 PRO SERVITUTIBUS ) anni (Cl 1 537). (cf. CII 530.532 discontinuis et continuis non apparenti ­ et n.469-470). bus, nullum tempus sufficit (CII 539). *® Absens dicitur qui moratur in extera natione vel ultra mare; si auttm partim fuerit absens partim praesens, bini anni absentiae numerantur pro uno anno praesentiae; sed annus absentiae non computatur nisi integer fuent (CH 1958). . . j ‘° S» res illae fuerint furtivae, domino relinquitur actio in vendentoc (CHCom 85). Mobilia· bona fide empta in publica venditione, legitime quidea PRAESCRIPTtD I.IBERATIVA. N. 558-561 _ ___ , j—» ■ ■_ . 560. V. 559 Bona fides iuridica, seu persuasio qua quis prudenter iudicat rem a se possessam esse suam, utpote ac­ ceptam ab co qui potuerit rei dominium legitime transferre (cf. CH 1950), in lege hispana requiritur, ut dictum est, pro praescriptione immobilium (Cl 1 1957) et mobilium trium an­ norum (CH 1955). In nostro iure videtur posse coexistere non solum cum ignorantia facti, ut omnia iura admittunt, sed etiam cum ignorantia iuris invincibili, quod in pluribus iuri­ bus excluditur (cf. CII 1951 coli. 433); ideoque ubi adest bona fides theologica, adest ct iuridica ad effectus praescrip­ tionis. Diversa ratione quam in iure romano ct aliis quibusdam iuribus reccntioribus, in quibus mala fides antecessoris nocet successorem cx titulo universali, secundum legem hispanam mala fides antecessoris non nocet successorem qui fuerit in bona fide; sed bona fides istius debet protrahi toto tempore legaliter requisito, quin possit computari tempus possessionis habitae apud antecessorem malae fidei (cf. CH 442). Applicatio: Si Petrus emit et accipit rem a loannc qui illam prius Marco vendiderat absque traditione, potest in conscientia rem sibi retinere, et Marco non relinquitur nisi actio dc damnis et even­ tual! restitutione pretii contra Petrum (cf. CH 1473. 464). Similiter valet de eo qui rem furtivam emit in apotheca vel taberna publico commercio aperta (CH 464). Λ· § 2. De praescriptione liberativa 561. Breviter expediemus hanc materiam, suppositis quae, prae­ cedunt, indicando simul condiciones generales ct dispositiones par­ ticulares iuris hispani. In singulis casibus attente considerandum erit, quid praescriptio efficiat secundum legem; num extinctionem obligationis, sive acinae, personalem vel rcalcm actionem praestandi, sive passivae, debitum vel onus subeundi ; num extinctionem solius exercitii seu coactivitatis coram iudice, etc. Cum autem, in ordine ad praescriptionem liberativam, possessio non aliud sit quam prudens existimatio libertatis a debito, litidus autem, ipsa prudens ratio qua illa existimatio fundatur, facile patet hanc quasi-possessionem ct titulum refundi in bonam fidem * 1. Unde 1res sunt, denique condiciones ad praescriptionem liberativam requi­ sitae; debitum pracscriptibilc, bona fides tempus lege statutum, retinentur, sed nisi secundum normas generales praescripserint, dominus illo rum, a quo ablata fuerint et vendita, potest ea sibi vindicare soluto pretio pro quo possessor illa acquisiverit ct salva actione in vendentem (CII 464; cf. ibidem circa pignora data Montibus pietatis). 41 In iuribus civitatum ne quidem memorari solent. Sic v.gr. CII 1961: ”Las accioncs prescribcn por el mero lapso de tiempo fijado por la ley.” 546,2.°: “Las servidurflbres sc extinguen... por el no uso durante veinte anos.” -r * 56C DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 562. I. Res praescriptibiles in casu sunt obligationes cxtinctionis capaces, contra actiones vel iura creditorum. Ta­ les non sunt quae cx iure naturali vel divino urgent. Com­ muniter excipiunt iura obligationes quae sunt ordinis publici. Ius canonicum (c.1509) excludit onera missarum, ius visita­ tionis et obedientiae, solutionemque cathedratici. Ius Hispa­ num (a. 1965) praescriptioni subtrahit inter coheredes, condominos et proprietarios praediorum finitimorum, actionem ad impediendam partitionem hereditatis, divisionem rei commu­ nis, separationem finium praediorum. His civilistae addunt, res quae sunt extra commercium et nequeunt a privatis appropriari48. 563. II. Tempus ad praescriptionem liberativam sa­ tis uniforme determinari solet in legibus. Quod lege Hispana requiritur sic potest schcmatice proponi : Servitutes passivae omnes extinguuntur 20 annis per non usum (CIT 546). hypotecaria, 20 annis (CH 1964; L. H. 128); sine determinato tempore, 15 annis (CH 1964); circa pensionem alimentitiam, pre­ tium conductionis praedii, solu­ tiones quotannis vel frequentius sed periodice solvendas, 5 annis (CH 1966); Actio personalis 40 | circa honoraria medicorum, advoca(cf. CH 1969torum, professorum, etc.; 1972) .................. circa expensas factas in exercitio muneris, circa medicinas debitas pharmacopolis, circa salaria famu­ lis, artificibus, tabernariis hospitantibus, mercatoribus, etc. 3 an­ nis (CH 1967); circa reparationem civilem pro iniuria, damnis cx culpa vel ncglipentia causatis, etc., 1 anno (CH I 1968). 43 Cf. Castan, Derecho civil I7,849-850. Actio est remedium iuris quo quis prosequitur in iudicio quod sibi debe­ tur. Est: a) rEalis (vind:ca:io) ea in qua r.bqu;s prosequitur quod est suuo, ab eo qui illud possidet; b) personalis (condictio), in qua reclamatur exeeutio praescriptio lîberativa. n.562-565 561 circa retinendam aut recuperandam in possessionem, mobilia, 6 annis possessione 1 annoa (CH 1968). amissa (CH 1962). in immobilia. 30 Actio delictiva, secundum CHP 113. annis (CH 1963); at cf. 1957). Actio poenalis, secundum CHP 115. Etiam hoc tempus patitur interruptionem et quidem in iure nostro ad normam CH 1973-1975 50. Î 564. III. Bo.na fides in iuribus civilibus non exigitur. In foro conscientiae generatim requirunt auctores bonam fidem theologicam, in eo tamen a pluribus hodiernis reposi­ tam quod praescribens prudenter indicet se nihil debere aut saltem vi legis aut pactionis ad solutionem non teneri nisi rogatus51; imo aliquibus sufficit bona fides negativa quae consistit in absentia fraudis seu in ea sese gerendi ratione qua nihil agitur illicitum ut creditor ius suum vindicare ne­ queat 52. Quodsi agatur de servitutibus passivis, existima­ mus malam fidem praeteritam non impedire praescribentem ut. absoluto praescriptionis tempore, servitutem non patiatur ulterius, utendo favore iuris ; nam ubi ex parte praescriben­ tis non requiritur ullus actus, sed sufficit ut alius non uta­ tur iure suo, proprie non est quaestio de bona vel mala fide ad praescribendum, ideoque, quamvis ex errore intentio sub­ jectiva fuerit pcccaminosa et iniustaj praescriptio liberativa a passione contra actionem, debito tempore perficitur. 565. IV. Valor in conscientia praescriptionis libera- tivae sequentibus normis potest formulari. Principia: 1. Indubium est legislatorem posse prae­ scriptioni liberativae vim conferre in conscientia, ut debita alicuius obligat'onis al» illo qui est obl-gatus vel ab eius causam habentibus. Actio hypothecaria est ius obtinendi ex re hypotheca oppignorata solutionem crediti, cum debitor statuto tempore non solvit. * Pro praescriptione actionum in causis ecclesiasticis cf., praeter c. 1508,17011705.1725,4.®. 81 Sic v.gr. Versceerscii, 11,371; Merkeldach. II.235; Gentcot-Salsmaxs, 1,403: Tanquerey III.241; Noldîn-Schmitt, 11,407; Ferreres-MondrIa, 1,708. a Prümmer, 11,62; T.Slater, Dc iustitia ct iure 43; Vermeersch, 11,371. Cf. L R.Sotillo, La oblii/aloricdad dc las Icycs civiles en conciencia (Sala­ manca s. a.) 23-37. 562 DE SEPÏIMO'ET DECIMO MANDATO vere extinguantur in foro interno. Nam hoc revera confert aci bonum commune, ex multiplici ratione supra allata, et sal­ va etiam iustitia distributiva, convenienter disponitur ab co qui habet dominium altum bonorum. Ww 2. Praescriptiones longissimi et longi temporis de­ bita extinguunt in conscientia quantum est ex voluntate legis­ latorum. Hoc satis patet ex ipso textu legum ct iurisprudentia et doctrina communi, praesertim quoad praescriptiones longissimi ct longi temporis, et revera valor non mere iuridicus sed moralis convenit securitati publicae cui volunt con­ sulere illae determinationes. Hinc, extra casum bonae fidei theologicae, obligatio in conscientia sustineri debet ; deficien­ te autem fide theologica leges non valent nisi ad excluden­ dam actionem iudicialcm, neque enim magis operari valent rationabili modo. 3. Praescriptiones brevis et brevissimi temporis non videntur extinguere obligationes in conscientia, sed mere ac­ tionem civilem denegare ad vitanda plura incommoda. Nani legislator sat clare innuit suam voluntatem huic effectui li­ mitari, et sic communiter intelligunt auctores. Dum enim alias simpliciter dicit actiones reales super bona, actiones hypothe­ carias, etc. praescribere 10, 20 annis, etc. in istis casibus loquitur de praescriptione actionum ad exigendam impletionem obligationum quae specificantur 53. Tamen probabilis est sententia contraria, quam FerrERES-Mondrî a cx ipsis ver­ bis legis existimat confirmatam5*. Applicationes: 1. Si quis conscius sit vel fiat obligationis quam habet solvendi debitum non rogatus, secundum sententiam commu­ niorem et probabiliorem tenetur solvere debitum, etsi nullatenus creditorem impedierit a vindicando suo iure neque is impeditus fue­ rit a vindicando ex verecundia aliave difficultate moraliM. 2. Qui secundum legem vel consuetudinem liberam conventio­ nem non debet solvere nisi rogatus, probabilius potest poscentem cre­ ditorem cxpectare, ut fit saepe in solvendis censibus ab Statu, vel M “Por cl transcurso de cinco anos prescriben las acciones para exigir ei cumplimiento de las obligaciones siguientes.” (CH 1966; cf. similiter 1967.196S). Aliter in aliis praescriptionibus longi temporis: “Las acciones reales sobre bit­ ties mucbles prescriben a los seis anos de perdida la posesiôn..."; "las acciones reales sobre bienes inmuebles prescriben a los treinta anos” (CH 1962.1963, cf. 1964). M Compendium theologiae moralis 1,707. 65 Cf. G.Kisei.sTEJn, Prescription liberative et bonne foi: RcvEcclL 24 (1932-3) 347-351; V.Heylen, Tr. de iure ct iustitia (Malinas 1950) 209-210. praescriptio ijberativa. N 565 563 schedulis (cuponcs) a societatibus, pretiis assecurationis, etc., ct creditori negligent! opponere praescriptionem legalem conscie spe­ ratam. 3. /Von tenetur in conscientia ad solvendum debitum: nec ccnsuarius cui censualista ultra triginta annos censum emphyteuticum non exegit, nec dominus rei hypotheca oppignoratae, cui ultra viginti annos solutio crediti permissa est; similiter non tenetur adimplere promissionem venditionis is qui ultra quindecim annos eam non fuerit exeeutus. Cf. CH 1963.1964. PARS ALTERA De praecipuis modis derivativis acquirendi DOMINIUM, QUI SUNT SUCCESSIONES ET CON­ TRACTUS Postquam diximus dc modis acquirendi dominium et de titulis originariis quibus correspondent tn aliis hominbus obligationes potius negativae non laedendi ius in re aliena ciusdcmquc legitimam acquisitionem, agendum est de modis derivativis in quibus ius no­ vum dependet a iure subiecti alterius, a quo deducitur cuique cor­ respondent obligationes positivae debitum adimplendi dando aliquid vel praestando ‘. Modi isti derivativi acquirendi dominium obtinent in multipli­ cibus negotiis iuridcis, cx quibus iura et corrcla'ivae oblgationcs nascuntur. Sed amandatis quasi-contractibus ad tr^etVum specialem dc statibus particularibus, delictis autem ct quasi-delictis cum obli­ gationibus consequentibus ad partem tertiam huius tractationis, res­ tat nunc agere dc successionibus et de contractibus. 566. Praemissa consideratione generali de negotiis iurid'cis (sectio I) agemus pri­ mum de successionibus hereditariis (sectio II), deinde de contractibus (sec­ tio III). SECTIO I De negotih iuridicis S.Alfonsus, 1.3 n.707-719; Lessio. De iustitia ct iure 1.2 c.17; Luco, Dt iustitia ct iure d.22; Laymann, 1.3 tr.4 c.1-6; Salmanticenses Mor., tr 14 c.l punct.1-7; Billuart, De contract bus d'ss.1 a.1-9; Lacroix, 1.3 n.578-653; BallErini-Palmieri, III, p.3 n.1-118; Leumkuhl, 1,1240-1270; Waffelaîrt, De iustitia, 1,334-493. CAPUT I De conceptu et divisione actuum iuridicorum Homo exequatur multiplices actus ut iura quaedam acquirat, trans­ ferat. extinguat, v.gr. contractus ineundo donationes faciendo vel excipiendo, per testamentum dc bonis disponendo, etc. Ea sunt negotia ittridica * quae efficaciam intentam obtinent vi iuris quo 1 In iis applicatur axioma quod enuntiatur: Nemo plus iuris, sci, transferre potest, quam ipse habet (Rl 69 in VI). ’ Sunt qui statuunt differentiam inter actum et negotium iuridicum, in eo repositam quod actus, latius patens, non exigit “ut subiectum suis actionibui intendat praecise iuris relationes afficere’’ (HCrth-AbellAn, De pracccftû 11,141). actus iuridicus n 566-568 565 negotia hominum in bonis reguntur. Exponimus cx ordine con­ ceptum et divisiones. Hürth-Abellâx, De praeceptis 11,138-143; Merkelbach, 11,448-454; V.Heyles, Tr, de iure ct iustitia (Malinas 1950) p.21S-22S. 567. I. Actus iuridicus definiri potest externa voluntatis manifestatio, intendens iuris relationes iuxta ordinem legiti­ mum condere, immutare, transferre vel *extinguere . Dicitur: Externa voluntatis manifestatio, quae est primum ele­ mentum actus iuridici, praesupponens capacitatem iuridicam volendi, actum internum voluntatis nullo vitio substantiali cor­ ruptum, intentionem iuris seu effectus iuridicos producendi, quibus consequitur externa manifestatio, ut inter homines de mutatione iuris constare possit. Intendens iuris relationes afficere, nam sunt actus ex quibus iuris relationes modificantur sine intentione agentis, quos multi non vocant actus iuridicos ; v.gr. ex actione dam­ nificante oriri potest ius ad reparationem, quin tamen dicatur actus iuridicus propterca quod damnificans non intendit pro­ ducere ius ad reparationem in damnificato4. Iuxta ordinem legitimum, ut significetur alterum ele­ mentum actus iuridici, sci. ius aut legis sive naturalis sive po­ sitivae praescriptum, seu voluntas legis sancientis ius deter­ minato negotio acquisitum vel amissum, quam voluntatem iuristae causam negotii appellant. Patet, igitur, libertatem po­ nendi actus iuridicos non esse absolutam, sed limitibus recti ordinis moralis et socialis coarctari ac definiri. 568. II. Differt a facto iuridico, seu eventu simnlici vel com­ plexo, positivo vel negativo, quod iura subicctiva afficit, et suo influxu in ordine iuris. tanquam causa totalis vel partialis, effectus iuridicos producit, modificat, extinguit. Hoc latius patet quam actus iuridicus, a quo inadaequate distinguitur, distinctione non mutua, ut cx divisionibus apparebit. Dividuntur in facta iuridica: n) A VOLUNTATE HUMANA INDEPEN­ DENTS, ut eventus naturales ct facta mere materialia, v.gr. nascen­ tia. minorennitas, lapsus temporis, continuitas possessionis bonorum mobilium, eventus fortuiti, ut casualis destructio obiecti iuris etc.; b) a voluntate humana DEPENDENTIA, seu omnes actus voluntatis cx quibus habetur ortus, immutatio, transmissio, cxtinctio iuris. Facta voluntaria, quae sunt actus voluntatis et primum locum te­ nent, ulterius distinguuntur: a) posita cum intentione effectum iuri­ dicum producendi, v.gr. in contractibus, ct β) posita sine tali inten’ Cf. II.Capitant, Introduction à l’étude du droit civil (Paris 1945) p.294 ‘ Cf. A.van G est El, Dc iustitia et lepe civili (Groninga 1896) p. 159. 566 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO hone, vel abstractive ab ea, v.gr. in delictis vel quasi-delictis, in neglectu exercitii iuris per tempus ad praescriptionem statutum, etc 569. III. Dividitur ackis iuridicus: 1. Ratione vo­ luntatum intervenientium, in: a) unilateratem, in quo vo­ luntas ct declaratio unius personae sufficit ad effectum iuri­ dicum plene constituendum, v.gr. in testamento, publica prae­ mii promissione, rescissione contractus initi cum facultate rescindendi, occupatione rerum, recognitione filii naturalis, quasi-contractu stricte dicto 5, etc. ; b) bilateralem, in quo requiritur concursus duarum saltem voluntatum, ita ut unius partis voluntati et declarationi correspondent consona alterius manifestatio, non ex mera simultaneitate actuum, sed per ve­ rum consensum in eundem effectum iuridicum ex concursu intentum, v.gr. in emptione, conductione, mutuo, etc. 2. Ratione niotivi, in : a) : gratuitum, in quo unus dat vel praestat aliquid alteri ex puro beneficio sine ulla retribu­ tione, v.gr. in donatione inter vivos, commodato ; Ô) onerosum, in quo respicitur utilitas utriusque partis, quae utilitatem ac­ cipit pro correspondenti onere, ut in emptione-venditione, locatione-conductione etc. ; c) mixtum, in quo una pars primario habet utilitatem, etsi cum aliquo onere, dum altera maiore ex parte habet onus, etsi cum parvo lucro v.gr. in emphyteusi, in donatione mixta cumr venditione. 3. Ratione obiecti immediati, in : a) obligatorium, in quo obiectum immediatum est ius in personam quae obstricta est ad aliquid praestandum; b) realem, in quo obiectum im­ mediatum est ius in re. Sed negotium iuridicum reale alio quoque sensu accipitur ratione causae efficientis, et tunc contraponitur consensual!, quod mero consensu obtinet effectum intentum, dum in nego­ tio reali ipsa rei traditio vel quid simile accedere debet ad consensum ut effectus existât. Cf. CH 1450. 4. Ratione termini exeeutionis, in : mortis causa vel vivos, prout auctor intendat effectus iuridicos veri fi· cari demum post eius mortem vel iam durante vita. inter a Quasi-contractus a moralistis sensu minus proprio dicitur contractus tacitus ct implicitus qui initur in susceptione muneris; iurisperiti sensu magis stricto quasi-contractum reponunt in obligatione voluntarie suscepta ab una parte er aliquo facto licito ac libero, cum alia pars non habet ullum consensum, sed praesumitur habitura si cognosceret facta, et lex positiva fingit adesse, quia sic aequitas postulat; sic v.gr. per quasi-contractum inveniens aliquam rea obligatur ad eam providenter curandam, ad modum gestoris negotiorum. DIVISIO ACTUUM IURIDICORUM. x 568-569 567 5. Ratione subsistentiae, in: principalem ct ACCESSO­ RIUM, prout actus subsistat in se indcpendentcr ab alia conven lione, v.gr. venditio, vel dependeat ab alia conventione camve supponat, ut hypotheca. 6. Ratione manifestationis, in: Expli CITUM vel ιμγι.ι citum, prout expresse actus iuridicus ponitur, v.gr. in assecuratione, vel sine explicita intentione tacite suscipitur obliga­ tio iustitiae ex aliquo facto licito, v.gr. ux susceptione mune­ ris medici vel parochi per actum quem moralistae saepe dicunt quasi-contractum. Cf. supra nota 5. 7. Ratione accidentalium, in: purum vel QUalificaTUM, prout peragatur simpliciter sine adiectis accidentibus mo­ di, condicionis etc., vel habeat additum aliquid accidentale et ineatur ad diem, ad demonstrationem, ad causam, sub modo vel sub condicione. 8. Ratione formae, in: SOLEMNEM et SIMPLICEM, prout ad eius non modo probationem sed etiam existentiam juridi­ cam requirantur speciales legis formalitates v.gr. in contractu nupturientium circa bona, vel secus. Cf. v.gr. CII 954ss. 9. Ratione obligationis impositae, in: liberum ct fidu­ ciarium, prout liber iuris usus ab auctore successori conce­ datur, vel auctor (fiducians) successori (fiduciario) ius ali­ quod concedat quo hic ad extra plene legitimetur, ad intra vero voluntate fiduciantis sit coarctatus, ad finem sci. sibi indicatum adimplendum (cf. c.1516). 10. Ratione manifestationis, in INTIMANDUM et non in­ timandum, prout manifestatio voluntatis iuridicae intimari de­ beat determinatae personae, v.gr. donatario in donatione, vel secus v.gr. in occupatione, rei derelictione etc. ° 11. Ratione denominationis, in: nominatum et inno­ minatum, prout in iure habeat speciale nomen quo ab aliis di­ stinguatur, v.gr. contractus emptionis, assecurationis etc., vel non habeat ; innominati sunt quatuor species in iure romano sic designatae : do ut des, do ut facias : facio ut des, facio ut facias 7. • Voluntas intimanda non connotât necessario voluntatem acceptandam; e contra voluntas acceptanda praesupponit voluntatem intimandam. Secundum plu­ res auctores etiam ubi requiritur intimatio et acceptatio voluntatis potest non esse necessaria reciproca acceptationis intimatio. ’ Distinctio in iure romano- fuit magni momenti, quia ad intentandam actio­ nem requirebatur formula specialis quae in innominatis non suppetebat Sed m iuribus modernis, omnes contractus communibus regulis subiciuntur. Cf. CII 1211. 568 DE SEPTIMO ET DECIMO MAX’DATO 12. Ratione fori, in: VESTITUM ct nudum, prout obliga­ tionem producat in foro conscientiae, et simul actionem det in foro civili, vel obligationem quidem pariat in conscientia, sed actionem non det in foro civili. 570. IV. Constitutiva actus iuridici tria communiter distinguuntur : n) essentialia, seu elementa sine quibus nego­ tium omnino existere non potest sive in universum, v.gr. defi­ ciente intentione, sive in determinata specie, v.gr. deficiente merce in venditione, vel consensu personarum diversi sexus in matrimonio; b) naturalia, quae ad negotium iuridicum constituen­ dum non omnino requiruntur, adeo ut illud possit subsistere sine ipsis, sed tamen ex lege, consuetudine, aequitate solent apponi et, nisi expresse excludantur, in negotio inclusa cen­ sentur, v.gr. in venditione securitas emptoris in casu evictionis nisi contrarium stipulatum sit ; c) accidentalia, quae actui iuridico adiungi quidem pos­ sunt, sed adiiiHcta non censentur nisi speciali conventione in­ cludantur, v.gr. solutio in determinata pecunia, tali die vel loco etc. His addunt nonnulli solemnia negotiorum, quae formam legalem observandam respiciunt. CAPUT II De requisitis ad valorem actus iuridici Tria sunt quae essentialiter requiruntur ad omnem actum juridi­ cum, de quibus hoc capite agendum est, nimirum: personae ca^acts seu habiles ad cum perficiendum (a.l); res aptae quae contractui subiciantur (a.2); consensus legitimus praestitus (a.3). Ex disposi­ tione legis positivae ad valorem aliquorum actuum requiruntur de­ terminatae formae legales. Sunt quoque codices civiles qui addunt aliud requisitum, causam nempe seu rationem legitimam in obliga­ tione. De his breviter ad finem capitis (a.4). ARTICULUS I De subiecto actus iuridici Duplici paragraphe agrnus de habilitate sublecti habeant in conscientia actus inhabilium. (§1) et de volare quea De iustitia ct iure d.22 s.10; Molina, Dc iustitia et iure tr.2 d2t>!. Wafkelaekt, Dc iustitia I n.346-356.391-405 ; Genicot-Salsmans, I.5SO-5S2; Lvco. Marc-GestErmann, 469. 1,1037-1043; Vekmeersch, II.380-3S2; Mxrkelbacu, II,4t’ HABILITAS Sl’BIF.CTI § 1. 571. X 569-572 569 De habilitate subiecli Principium generale: a) Iure naturali habiles sunt ad actus iuridicos ii omnes ct soli, qui habent usum rationis; b) iure autem positivo sunt habiles quotquot naturaliter capa­ ces, non declarantur inhabiles a lege Explicatur: Ad a): Omnes et soli ii qui habent usum rationis, sive sint personae physicae, sive morales legitime constitutae ; nam isti soli possunt praestare consensum deliberatum ad ius transferendum vel obligationem suscipiendam. Ad b): Quotquot non declarantur inhabiles a lege; profecto lex humana potest limitare iura privatorum propter bonum commune, idcoquc et actus iuridicos illorum eo fine infirmare, ut damnum spirituale vel temporale a personis spe­ cialiter protegendis arceatur, morumque honestati et paci fa­ miliarum consulatur. Dc facto passim protegi consueverunt minores natu, prodigi, mente infirmi, interdicti, et adhuc in multis legibus uxores necnon et personae morales E De his agendum est statim in particulari. Inhabilitas lecralis, riusdemque protectio per legem, alia est generalis pro omni negotio, ut ea quae afficit minorennes non eman­ cipatos et interdictos; alia particularis pro casibus determinatis, ut ca quae afficit minores emancipatos, uxores, personas morales Legaliter incapaces ad actus iuridicos. non ideo eximuntur omni rcsponsabilitale legali in omni facto iuridico. v.gr. in delicto vel quasidelicto ; et ipsa incapacitas ad actus iuridicos continetur limi­ tibus a lege statutis. Applicationes: 1. Omnino inhabiles sunt ad contrahendum per se ipsos: infantes et plene amentes, perfecte ebrii vel hypnotizati, quo tempore non sunt sui compotes; minus habiles sunt mino­ rennes, praesertim impuberes semi fatui, semiebrii. prod’gi, quibus non convenit contrahere sine consilio tutoris vel curatoris. 2. sunt sitam gente Legislator curare debet ut. qui natura vel lege inhabiles ad actus iuridicos. per tutorem vel curatorem vel interpo­ auctoritatem repraesententur, substituantur, assistantur, exi­ sic bono communi 572. A. Ex iuribus ciri talum: 1. Minorennes non emancipati, ex lege positiva: a) generatim nequeunt obliga­ tiones firmiter ipsi contrahere; b) rescindibilitas actuum ab 1 In iure ecclesiastico inhabiles sunt ad quosdam actus v.gr. religion. * Iure hispano tutela habet pro obiecto “la guards de las personas y bienes o solamento de los bienes. de ïos que, no estando bajo la patria potestad. *on * incapace de gobernarse por si nusmo *« ” (CII 109) ipsis sine forma blitorum, adhiberi potest ab ipsis dumtaxat vcl a tutoribus; c) praescriptione, autem, vcl ratihabitione post maiorem aetatem nactam sanantur actus eorum infirmi. Ex­ plicatur : Ad a); Generatim nequeunt obligationes ipsi suscipere; scd in multis legibus permittitur eis bona sine obligationibus acceptare, propriam pecuniam in publicis parsimoniae arcis proprio nomine deponere, operas suas certo modo locare. Nequeunt ipsi, sed pro eis et nomine eorum agunt paren­ tes vel tutores intra limites sibi definitos, ct observando cau­ telas in lege praescriptas, praesertim tutoribus, pro actibus maioris momenti, v.gr. exquirendi approbationem consilii fa­ miliae, imo aliquando homologation em seu consensum tribu­ nalis. Obligationes firmiter contrahere, scd quas contraxe­ rint sine concursu tutoris, possunt rescindere, salva obligatio­ ne morali reparandi damna cx dolo causata alteri parti. Ad b) : Kescindihilitas actuum adhiberi potest ab ipsis vcl ab eorum causam habentibus; nimirum (piando minor po­ nit actum sine assistentia tutoris, actus validus quidem est, scd rescindibilis ; scd quia rcscindibilitas statuitur in lege in fa­ vorem mtnorennium, isti soli, vel eorum repraesentantes, non vero altera pars, fortasse laesa, exigere possunt rescissionem. Ad c): Praescriptione vel ratihabitione post maiorem aetatem nactam. actus initio rescindibiles definitive firmantur. 2. Minores emancipati in aliis agere valent ut maiorennes, in aliis indigent assistentia curatoris, vel approbatione consilii familiae, vel homologationc tribunalis, Explicatur: ' In aliis agere valent ut maiorennes; principialiter mi­ nor emancipatus sui dominus est, ct valet solus ponere otanes actus mere administrativos patrimonii, v.gr. ad res conservai!das, ad fructus percipiendos, ad expensas ordinarias, etc. In aliis indigent assistentia, approbatione, homologationo; nam pro gravitate ct momento rerum, legislatores prote­ gere solent minores emancipatos, ita ut quosdam actus eorum sine debita assistentia positos faciant ratione laesionis, si de­ tur. rescindibiles, vcl propter defectum formae nullos. 3. Uxores, satis magna varietate: a) habilitatem alibi ple­ nam, alibi semiplenam vel magis limitatam habere solent (d 1 i i HABILITAS SUBIECTI. N 572-573 571 actus iuridicos; b) actuum quoque ab ipsis sine forma posito­ rum alibi ab aliis rescissio adhiberi potest. Explicatur: Ad a): Habilitatem plenam, semiplenam, satis lin ita tam; nimirum, olim uxores generaliter capacitatem satis re­ strictam habebant; sed nostris temporibus alicubi leges nullam incapacitatem ad actus iuridicos uxoribus propriam decer­ nunt; alibi assistentia mariti adhuc exigitur ad firmandam huius auctoritatem; alibi inexperientiae debilioris sexus adhuc consulitur. Sed propensio communis iurium hodiernorum est ad agnoscendam uxoribus plenam capacitatem iuridicam ; unde in aliquibus ipsis conceditur vel facultas gerendi rem familia­ rem, imputando sumptus in bona communia. Adb): Actuum ab uxoribus sine forma positorum null itas opponi potest ad rescissionem: in aliis legibus a solo marito vel huius heredibus; in aliis, etiam ab uxore (imo, et ab huius heredibus), in quo legislator satis ostendit animum protegen­ di infirmitatem uxorum. 4. Per simae morales saepe habent capacitatem ponendi actus iuridicos plus minus restrictam. Ratio est, quia in iuri Inis aequi parari solent minoribus, ideoque ad agendum saepe indigent speciali licentia auctoritatis competentis, et specialibus legum praescriptis et formalitatibus obstringuntur. 5. Mente infirmi et prodigi collocari solent sub consilio indicio rio; ct ii, quamvis ad plures actus facilius habiles habentur, pro aliis gravioribus assistentia indigent ad modum minorum emancipatorum, adeo ut actus sine consilio positi habeantur nulli aut rescindibiles. 573. B. Ex iure hispano: patus: 1. Minor: a) Non Emanci­ nequit praestare consensum in contractibus (CH 1263, °); quodsi praestiterit, nullitatem invocare potest intra qua 1. driennium ab excussa tutela, quamvis nullam passus fuerit laesionem (cf. CH 1300-1302); obtenta declaratione nullitatis id tantum restituere debet in quo ditior factus fuerit (CH 1304); maior, vero, cum eo contrahens, restituere debet sive rem acceptam cum fructibus sive pretium cum reditibus le­ galibus (CH 1303), quin possit ex sua parte unquam nullita­ tem contractus allegare (CH 1302). Quid possit quoad bona proprio labore acquisita, de consensu paterno independenter vivens, cf. CH 160. b) Non emancipatus puber: potest inire valide capitulationes matrimoniales, dc consensu tamen eorum qui cx lege consensum praestare possunt ut matrimonium ineat (CH 1318 r 572 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO coll. 83, l.°) ; donationes in contractu antenuptial! facere et ac­ ceptare cum consensu eorundem (CH 1329); testamentum facere post 14 annum (CH 663; sed ad olographum exigitur maior actas CH 688); acceptare donationes gratuitas (cf. CH 626); possessionem rerum acquirere (CH 443). c) Emancipatus : potest actus iuridicos ordinarios vali­ dos et firmos inire; sed non potest mutuum petere, gravare nec vendere bona immobilia sine consensu patris vel matris vel tutoris (CH 59.317.324); similiter nequit, nuptus infra decimum octavum annum, administrare bona societatis coniu­ galis sine consensu praedictorum, nec compare re in indicio siue ipsorum assistentia (CH 59) 8. 2. Uxor in iure nostro: a) Sine consensu mariti ne­ quit generatim actus iuridicos inire (CH 61) ; et ii quos inierit huic normae contrarios, declarantur nulli (CH 62), i.e. ad in­ stantiam mariti vel eius heredum, non ipsius uxoris, rescindibiles, modo rescissio petatur non ultra quadriennium a dis­ soluta societate coniugali (CH 65.1301). b) De consensu mariti, si sit maior aetate (secus de li­ centia indicis, aliisque ad normam CI I 1352 requisitis) potest alienare, graavre et hypothecae subiccrc dotem inaestimatam (CH 1361); similiter bona paraphernalia (cum consensu pa­ rentis vel tutoris si sit minorennis, CH 1387.59); maiorennis valet commercium exercere, facultate per publicam scripturam a marito accepta (CH 6; cf. 7). c) Sine consensu mariti potest comparare necessaria ad familiae sustentationem (CH 62) ; disponere de bonis suis per testamentum (CH 63) ; exercere iura ct adimplere officia quae ipsi correspondent erga filios legitimos vel naturales recogni­ tos, quos ab alio habuerit (CH 63) ; respondere de obligationi­ bus delictualibus, aliisque cx facto alieno vel cx lege prove­ nientibus; exercere iura quae circa bona matrimonii conces­ sa ei fuerint in capitulationibus (CH 1315); administrare bona paraphernalia quae marito non commiserit administranda, ct similiter pretium paraphcrnalium venditorum (CH 1348.1390); constituere dotem filiabus nubentibus (CH 1343). d) Marito absente iudicialiter declarato, potest dc pro■ <1 *·· ■■ —■ ■ ■■ * 3 Quilibet minorennis capacitatem iuridicam attingens potest, intra quadritn· n'um a quo eius incapacitas cessavit, rescissionem! petere contractuum a seipso initorum sine consensu causam ipsius habentium, quosque tutor inierit circa bona eius sine requisita facultate obtenta a consilio familiae, si in talibus contractibus laesus fuerit ultra quartam partem valoris rei, et nisi actio aiitat ex qua possit laesionem reparare (CII 1291.1294.1299). VALOR MORALIS, N.573-574 573 priis libere disponere (CH 188) ; bona coniugalis societatis ipsa administrat in eodem casu, et quando maritus civiliter fuerit interdictus, vel in amentiam inciderit, vel prodigus fue­ rit declaratus, etc. (CH 220.225.1441 etc.); sed sine auctori­ tate iudicis nequit alienare, permutare, hypothecae subicere bona mariti vel societatis coniugalis (CH 188)4. 3. Interdicti civiliter in iure his pano non habentur nisi sententia iudicis in poenam (cf. CHP 43), ct privantur, inter alia, diversis casibus patria potestate, auctoritate maritali, administratione bono­ rum, facultate dc suis rebus disponendi per actus inter vivos; ideo, quoad administrationem bonorum ct repraesentationem in iudicio, tutelae subiciuntur (CH 32.170.200,4.°; 1323, etc.), 4. Incapaces ad actus· iuridicos exercendos, ita ut subiciantur tutelae, habentur in iure h'spano: dementes etiam si habent lucida intervalla surdomuti qui nesciunt legere ct scribere, prodigi per sen­ tentiam declarati (CH 200). Tutela datur dementibus ct surdomutis post declarationem incapacitatis (CH 213), ct sive in iis sive in reli­ quis cessat cessante causa concessionis (CH 2782.°). Limites tu­ telae determinantur a indice in singulis casibus pro condicione per­ sonae vel gradu incapacitatis naturalis (cf. v.gr. CH 218.221). Actus ab incapacibus positi sunt nulli (cf. CH 1261.1263.1264), ct nullitas eorum opponi potest sive ab eorum causam agentibus, sive ab ipsis intra quadriennium ab excussa tutela (cf. CH 1301). § 2. De vcilore morali actuum naturaliter validorum a subiecto inhabili positorum 574. Principia: 1. Inhabilités non potest opponi in conscientia nisi in casibus ct iuxta condiciones in lege posi­ tiva determinatas. Ratio est quia actus iuridici positi naturaliter sunt validi ct imponunt consequentias ex eis derivatas. Hae consequen­ tiae impediri possunt ab inhabilibus eorumve causam habenti­ bus ex favore et protectione legis. Ergo non ultra huius con­ cessionem. Unde laeditur ius strictum alterius partis, si falsificantur adiuncta, ut favor legis invocetur in casu a lege ex­ cluso; v.gr. si minor vel uxor posuit actum dc mandato vel auctoritate, etiam tacita, parentis, vel respective mariti et dein­ de invocet nullitatem iuridicam actus. 2. In casibus a lege determinatis tuto postulari potest 4 Non rat one suae condicionis, sed propter alias causas uxores quoad actus iuridicos bilaterales cum respectivis maritis ponendos, speciales limitationes habent in lege (CII 1334.1458.1541). 574 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO rescissio actuum iuridicorum a personis inhabilibus positorum, modo postidatio fiat intra terminos legis. Ratio est, quia legislatores iuste ferunt pro bono communi has leges in favorem quarundam personarum. Et quia moven­ tur ex praesumptione periculi universalis, quod ex huiusmodi contractibus firmiter initis redundaret, favor a lege conces­ sus sustinetur, etiam si in casu particulari non est periculum. Unde omnes illi in quorum gratiam concessa est rescindibilitas, possunt frui ipsius beneficio, si absque fraude egerint, etiamsi in altero contrahente nulla mala fides extiterit; hic sibi imputet damnum susceptum, siquidem per legem fuerat monitus sufficienter. Sed non ultra legis concessionem, ideo­ que inhabilis debet restituere post rescissionem, quidquid exis­ tât de re accepta in se vel in suis emolumentis (cf. CH 1304). 3. Actus ab inhabilibus positi: a) validitatem· natura­ lem habent donec indicis sententia non fuerint infirmati; b) sed post petitionem ius habentium, altera pars habet obli­ gationem caritatis, ex genere suo gravem, rescindendi nego­ tium non sperata sententia iudicis. Explicatur: Ad a); Personarum naturaliter capacium actus, essentiali­ bus elementis praediti, naturalem valorem retinent semper ac lex non invalidet eos radicaliter, impediens eorum ortum et existentiam, etiam mere naturalem, propter convenientias boni communis. Quod hic non obtinet, ex manifesta mente et cx verbis legislatoris. Unde contrahens cum legaliter incapaci, tuta conscientia potest observare negotium initum et quovis medio licito eniti, ut legaliter inhabilis non utatur favore legis (cf. CH 65). Ad b): Cum sententia pronuntianda manifesta sit, caritas urget ut expensas inutiles proximorum quantum fieri possit evitentur. 4. Qui, legaliter inhabilis, posuerit actum iuridicum: a) ex religione tenetur illum firmum habere, si per iuramen­ tum validum renuntiaverit beneficio rescissionis; b) ex iusti­ tia, autem, si mala fide usus fuerit ad alliciendam alteram partem ad illum ineundum. Explicatur : Ad a): Iuramentum quo se obligaverit ad renuntiandam petitionem rescissionis, eum tenet ex religione, si quidem va­ lide fuerit emissum. Sed potest cx rationabili motivo dispen­ sari a iuramento, ct tunc liber est ad actionem rescissoriam 4 VALOR MORALIS, x.574-575 575 gerendam. Ipsum quoque iuramentum aliquando erit invalidum 5, quando sci. lex declaret irrita ipso facto talia iuramenta, exigente sic bono communi. Semper autem caveri debet mira­ tio et scandalum alterius partis. Ad b): Qui dolo vel fraude processerit, debet aut contrac­ tui stare aut damna praevisa alterius partis cx integro resar­ cire, quia fraus nemini patrocinari debet, neque talis est in­ tentio legislatoris. Sic, igitur, si quis maior sc finxit ad con­ tractum ineundum, vel instrumentis falsis allegatis simulavit se nomine parentis aut tutoris negotiari, vel si secreta inten­ tione rescissionis applicandae contraxit, non est quidem iniustus in ipsa rescissione petenda, sed consequentias erroris sub­ stantialis iniuste causati in altera parte debet ex iustitia satis­ facere, illius damna reparandoc. 575. Applicationes: 1. Minorennis oui suo numine ct nulla frau de adhibita aliquid emerit, potest sine iniustitia rescindere contrac­ tum, et recuperare totum pretium, restituta merce vel cius parte, si quae supersit in se vel in acquivalcnti. Similiter si debita contraxerit et acceptam pecuniam dilapidaverit, nihil cx iustitia solvere tenetur ipse neque pro eo parentes. Si, autem, iuramento firmaverit conce­ denti mutuum usurarium, sc non invocaturum beneficium legis ad rescissionem, iuramentum per se valet ct obligat, sed relaxari potest, et tunc licebit petere rescissionem. Uxor quae absque consensu mariti emit praedium aliamve rem, quae non est ad usus familiares, non potest quidem ipsa ad re­ scissionem recurrere sed potest consulere marito vel heredibus istius, ut emptionem rescindant, licet venditor damnum inde patiatur. 2. 3. Minorennis qui fingit se maiorem et pecuniam mutuatur, te­ netur eam restituere, quia propter errorem substantialem contractus non existit. Similiter, si a domo paterna absens libros aliaque sibi necessaria emit, pretium solvere debet quia in his firmam obligationem suscipit auctoritate implicita patris ’. 4. Uxor quae contrahit etiam in rebus maioris momenti absque consensu explicito mariti, si res illae inserviunt usui cius vel fami­ liae secundum condicionem socialem, contractus valet nec rescindi potest; nam in his censetur agere auctoritate mariti. s Ex CII 1260 "no se admitirâ juratnento en los contratos. Si se hiciere, se tendra por no puesto". • Qui uteris mendaciis usus fuerit, probabiliter adhibet rescissionem sine in­ iustitia; sed aliis virtutibus offendit. Cf. Cenicot-Salsmans, 1,580. ' Cf. G.J.Waffelaert, De iustitia 1,398. 576 OK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ARTICULUS Ii De materia apta actus iuridici Cum actus iuridici versentur circa iura acquirenda, modificanda, extinguenda, quidquid dominii obiectum esse potest, potest et ma­ teria actus iuridici evadere. Sed in ea materia quaedam condiciones requiruntur, quae in sequentibus exponendae sunt. Logo, Dc iustitia ct iure d.22 s.ll; Salmanti CEnses, tr.13 n.153-158; Waffei.aert, Dc iustitia n.406-432; FerrerES-Mondrîa, 1,864-869; Marc-GESTErmanx, 1,1037-1043; Genicot-Salsmans, 1,583-584. 576. I. Materia actus iuridici sunt in genere res ct facta vel iura ad actus eorumve omissiones in quibus acqui­ ri potest ius ad rem vel ius in re, seu ea omnia quae sub dominio hominum cadere possunt, ct quorum homines libe­ ram dispositionem habere valent, aliquo modo in commercio posita et per leges appropriari non prohibita. 577. II. Condiciones materiae plures recensentur; praecipuas enumeramus et in sequentibus exponimus, quod sit sci. possibilis, existons, determinata, pretio aestimabilis, pro­ pria agentis, alteri non debita, honesta et licita in se. a) Possibilis, tum physice semper, tum moraliter in casi­ bus ordinariis; nam actus iuridicus circa physice impossibilia cx iure naturae est irritus ; et ad ca quae moraliter sunt im­ possibilia etiam sensu lato, quia requirunt extraordinariam diligentiam vel actus heroicos, nemo censetur se obligare, nisi expresse ita rationabiliter attestetur. Hinc, si cx adiunctis for­ tuitis obiectum reddatur valde difficile,' obligatio exeeutionis o non urget ; sed si cxccutio culpabiliter reddita est impossibi­ lis, qui in culpa est, debet reparare damna a se causata (cf. CH 1272). Si materia contractus sit partim possibilis partim impossi­ bilis, actus iuridicus stat pro parte possibili, si res est divisi­ bilis et consensus fertur divisibiliter in totalitatem, nam “utile non debet per inutile vitiari”; non autem si res est indivisibi­ lis, aut consensus fertur in cam indivisibiliter, v.gr. in bigam equorum, ut talem, pro rheda. b) Existens, in se vel saltem in spe, actu vel in futu­ rum 8, certo vel saltem probabiliter, v.gr. fructus nondum ma­ turi, lucrum quôd speratur cx negotio; non enim potest aequiB Pleraque iura moderna invalidant transactiones circa hereditates futuras, quae a persona adhuc superstate sperantur. Cf. CH 816.1271. MATERIA ACTUS IURIDICI. N.576-577 577 ri ius in rem quae non existit vel nunquam exstitura omnino supponitur, neque consensus potest poni circa eam serius nisi in errore substantiali fundatus. Si materia partim existai partim non, iura civitatum so­ lent, in emptionibus, concedere arbitrio ementis, ut rescindat contractum vel diminutionem pretii pro merce inexistenti ex­ quirat. c) Determinata, saltem secundum speciem, secus enim actus iuridicus esset incertus et illusorius (cf. CH 1273). Sed res habetur satis determinata, si reduci potest ad cer­ titudinem sive per eventum significatum, v.gr. in oblatione ovis quae prima ingredietur in ovile ; sive per electionem, quae in actibus bilateralibus onerosis praesumitur relinqui debitori, nisi fiant in favorem creditoris, v.gr. quando unus alteri pro­ mittit ovem vel bovem, aut relinquit in testamento domum vel agrum; sive arbitrio tertii cui se partes committunt, v.gr. dono tibi equum quem Petrus eligat. d) Pretio aestimabilis, nam ideo res constituunt obiec­ tum actuum iuridicorum quia ad usus humanos utilitatem et valorem habent. Pretium hic intelligitur non sola pecunia, sed quidquid apud homines commodum aestimatur, etiam res pure spiritua­ lis, v.gr. missa quae alicui promittatur pro eo applicanda, quam­ quam in contractibus onerosis sedulo cavenda est simonia, ut alibi explicatur. c) Propria agentis, nemo enim potest agere circa ius quod ipse non habet ; hinc per se invalida est venditio rei fur­ tivae, cum non possit transferri dominium quod non habetur nisi intercedat lex propter bonum commune (cf. CII 464). Res extra commercium positae, quia non sunt propriae agentis, nequeunt esse obiectum actuum iuridicorum co sensu quod nequeunt iniri circa eas pacta privata quae adversentur finibus, propter quos ex iure naturali vel positivo extra commercium positae sunt; sed non in quantum quaelibet pactiones de his rebus habendae sint invalidae. /) Alteri non debita saltem ex iustitia, quia repug­ nat se denuo obligare eadem obligatione iustitiae ad praestan­ dam rem, quae iam ex iustitia debebatur eodem modo; sic enim aequivalenter disponeretur de re non propria. Quodsi ali­ quando eodem actu vel opere pluribus personis possit satis­ fieri, licebit negotium iuridicum inire cum illis separatim de eadem actione, alterutri iam ex iustitia debita quando cum alTHEOL. MOR. 2 19 578 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tero paciscitur; v.gr. licebit conduci a Petro ct a loanne se­ paratin'! pro negotiis utriusque Matriti expediendis, etsi uni­ co itinere possint illa negotia expediri °, nam proprium obiec­ tum actus iuridici non est ipsa actio, sed utilitas cx actione. Saltem in iustitia dictum est, quia si res debeatur solum ex alia virtute, v.gr. ex pietate, caritate, ctc., iuxta communiorem senten­ tiam illaesa iustitia petitur ab alia parte pro tali re aliqua praestatio, verbi gratia pretium ea dignum, sed pictas vel caritas laeditur; et si non iniuste, certo non iuste agitur tali modo illicito; iniustum autem esset pro cxccutionc rei, iam ex iustitia debitae, pretium de novo exigere. (?) Honesta et licita in se, i.e. nullo iure prohibita, nemo enim potest se ad illicita obligare aut ab alio exigere ut talem pro se obligationem suscipiat, ct obligatio sic attentata esset nulla, quia peccandi nunquam potest suscipi obligatio. Sed res inhonesta non est propterca quod lege mere poenali vetatur, sic enim lex non absolute obligat ad rem vitandam neque propter intentionem agentis aliamve circumstantiam cxtrinsecam ipsi obiccto actus iuridici, in se bono aut indif­ ferenti, v.gr. si quis vendat vinum ei qui se inebriabit. Aliunde bene notandum est, non omnem actum illicitum esse, eo ipso, invalidum; nam potest esse illicitus, non quia versatur circa rem substantialiter vetitam quae nequit esse obiectum obligationis sed quia modus quo peragitur vel circumstantiae in quibus ponitur, faciunt illicitum actum circa rem quae absolute est in cius potestate; sic v.gr. donatio prodiga de rebus propriis, est quidem illicita, sed valet, quia deordinatio non est circa ipsam rem, sed circa usum rei; similiter matrimonium initum cum voto privato castitatis es! illicitum, sed validum, quia disponitur de iure quod habetur, lice! quoad usum sit impeditum. Hic ponitur duplex quaestio circa restituenda accepta ad opus illicitum patrandum, et circa solvendum pretium post il­ lud patratum. De quibus sequentia statuimus: a) Acceptors ad opus malum faciendum restitutio: a) certo urget, si opus malum nondum patratum est, nam ab eo desistendum est, t' sine eo non est titulus ad sibi approprianda accepta in eum fi° Sic implicite S.Alfonsus, 1.3 n.713; 1.4 n.216, ct alii. Sane sic nono gitur duplex stipendium pro unico deb to; sed duplex est debitum, b'tn · negotia Matriti expedienda ab eo qui contractum init dum versatur extn M. tritum. Utriusque negotium exigit praesentiam Matriti, et haec circum-!. apud utrumque computari potest, salva iustitia, nisi forte alter eorum ne^ot I committat m quantum praesupponit iter ad Matritum propter negotium alten> I Aequitas aliud postulare poterit. | MATERIA ACTL’S IURIDICI X.577 579 nem '°; β) certo non urget, si ad opus iam patratum labor pre tio aestimabilis impendi debuerit, pro quo res accepta rciirori potest, v.gr. merces pro labore praestito in die dominica ; γ) probabilius non urget, neque quando opus iam patratum in­ trinsece malum fuit ct ad nullum finem bonum in se ipso or­ dinatum, v.gr. occisio inimici, fornicatio. Sic tenet sententia communior cum S.Thoma * 11 et S.Alfonso 12, allegans in titu­ lum non pactum ante operis exeeutionem initum, quod quidem fuit nullum, sed ipsum opus praestitum, non quatenus pecca ininosum, sed quatenus laboriosum, ignominiosum, periculo sum, et sic pretio aestimabile. b) Solvendorum post opus malum effectum obligatio communius affirmatur, etiam si opus fuerit intrinsece ma lum; non quidem ratione contractus dc re turpi, utpote inva­ lidi, sed ratione alterius contractus innominati, facio ut des, quod tacite initur ipsa operis positione: porro opus turpe quod ponitur, qua turpe nullo pretio est dignum, sed qua one­ rosum et periculosum aestimabile est, ideoque, qui congruum pretium promisit, laborem et periculum susceptum iuxta pro­ missionem compensare debet, nisi sententia iudicis totus con­ tractus invalidus prorsus declaretur13. Contradicunt nonnulli cx rationibus sat infirmis in nota 12 modo indicatis; quorum sententia eo minus consistit, quod perducit ad consequentias, quas nc ipsi quidem adversarii admittunt, v.gr. quod operarius debeat restituere salarium perceptum pro labore diei do­ minici M. B In praxi. stante controversia et probabilitate sententiae contra­ riae: a) qui ad rem turpem faciendam- accepit pretium, non est co­ gendus ad restitutionem, nisi forte sententia iudicis ad hoc oblige­ tur"; neque is qui ei solvit pretium habet ius ad illud recuperan­ dum, nisi forte via legali per indicem; aliunde per se non prohibew Aliud diceremus si cui datum fuerit aliquid c.r intentione trahendi illum a«l rem illicitam, sed sine ulla stipulatione, ne quidem tacita. Haec esset dona­ tio licite ct absolute accepta, quae retineri posset; cavendum tamen scandalum et periculum peccati proprium. Cf. S-AlfonSUS 1.3 n.712. 11 In IU Sent, d.15 q.2 a.4; 2-2 q.32 a.7 c; 2-2 q.62 a.5 ad 2. u 1,3 n.712. Contradicunt aliqui, insistentes in nullitatc contractus, quia non firmatur tractu temporis, quod ab init o de iure non subsistit (RI 18 in VI), ct quia bonum commune postulat nullitatem perfectam talis contractus. Cf. v.gr. Gousset, Thcol, nior. n.753; Coli.ET, Dc restitutione p.3.· c.l a.4; Carrière, D·’ contractibus n.333-338; Waffelaert, 1.415-416; Taxquerey, III,624-629.648. Quod sane altera sententia non negat. *’ Luco, d.lS n.45; cf. Merkelbach, II,465c. Is tamen aliam quoque di­ stinctionem adhibet contractus sub condicione illicita, et ex causa illic ta, quae fortasse magis ordini pure theorico quam practico respondet; cf. ibid. 2.3 Cf. de hac re F.Maurer /Irbcitslohn und Honorar fiir siindhafte Handtunyen Zk-Th 33 (1909) 471-400.64^666; 34 (1910) 257-285. 11 Cf. Taxquerey ΙΪΓ.625. Cf. S.Alfoxsus, 1.3 n.712. u In iure hispano (CH 1305), quando contractus est nullus ex causa illicita, et uterque contrahens est in culpa, actio reciproca apud iudiccm non admittitur tur pretium repetere, manente in altero facultate non reddendi, quamquam facile caritati et aequitati in repetendo offendet, si ex opere patrato commodum ipse reportavit ; hortandus vero est qui pretium accepit, ut pecuniam iniquitatis in pios usus eroget”; b) qui Pro re turpi facta ab altero promissum ipsi pretium nondum solvit, non videtur ad solutionem obligandus. Si quis obligationem suscepit traden­ di 1.000 kg. farinae, et non potest dare nisi 500, regulariter tenetur ad eos tradendos. Si quis rem promissam, propria culpa reddiderit impossibilem, tenetur damna compensare promissario. Qui vendiderit poma quae colligeret, et nulla collegit, contractum iniit nullum, deficiente materia; qui autem vendidit spem rccollcctionis, qualis tunc erat, iniit contractum, licet spes deinde ex toto fuerit frustrata. 578. Applicationes: 1. 2. Laedit iustitiam index, qui contractum init ad sententiam ius· tam, quam stricte debet, ferendam ; ct tenetur pretium restituere Medicus qui, pro pecunia, assistit pauperi quem cx caritate atten­ dere debuisset, pcccat quidem, sed pecuniam retinere potest, nisi pauperi hic ct nunc succurrendum sit propter egestatem, ad quam allevandam ipse medicus primus tenetur. 3. Maritus, qui ad salvandam uxorem iniret contractum cum medico de abortu therapeutico provocando, post illum provocatum non posset cogi ad solvendum pretium operationis, favente etiam iure positivo17; quodsi pretium solverit, posset quidem recuperare a medico sponte concedente, sed ius strictum non haberet neque legis nostrae favorem (cf. CH 1305). Si quis promiserit furtum pro adulterio, ab exequendo promisso omnino prohiberetur, sive ante, sive post quam adulterium locum habuerit. ARTICULUS De consensu voluntatis III requisito Ad essentiam actuum iuridicorum requiritur ex unanimi mora­ listarum ct iuristarum sententia actus voluntatis consentientis, et quidem in actu iuridico bilaterali, per concursum duplicis volunta­ tis in eundem effectum iuridicum constituendum; qui concursus spe­ ciali ratione dicitur consensus. Dc hoc actu voluntatis vel de volun­ tatum consensu agitur in sequentibus, ct quidem primum de dotibus eius (§ 1), deinde de vitiis eidem oppositis (§ 2) . S.Ai.fonsus, 1.3 n.708-710; Molina, De iustitia et iure tr.2 disp.254; Lvco, De iustitia et iure disp.22 3.3-4; Baller ini-Palki eri, 111,558-561.574-575; Firreres-Mondrîa, 1,879-891; Noldin-Schmitt, 11,530-533; Waffklaert, Dt iwtitia 1,357.374-375.383-385. M Favet decisio S.Paenitentiariae (23-4-1822): "Mulier paenitens non co­ genda sed hortanda est, ut pretium meretricii iuxta prudentis confessarii indi­ cium eroget in pios usus.” Cf. quoque responsum simile S.Officii de bonzo, cw permissum fuit retinere sibi pretium officii superstitiosi. CPF n.1003. ” CH 1275: “Los contratos con causa ilicita no producen efecto alguno." I i DOTES REQUISITI AD ACTUM IURIDICUM. N 577-579 § 1. 581 De dotibus in actu voluntatis requisitis ad actum iuridicum 579. Actus voluntatis consentientis est elementum essentiale cuiusvis actus iuridici, ad modum formae intrinsecae. Et quidem, in actu unilaterali unica operatur voluntas; sed in contractibus duae saltem voluntates concurrunt ad eiusdem effectus iuridici consti­ tutionem. Iam vero, ut actus voluntatis, sive unilateralis sive bilateralis, producat effectum iuridicum, debet esse internus et externus, liber et, in actu bilaterali, mutuus. ‘Singula sunt explicanda. a) Internus, seu vere ct serio conceptus in voluntate, cum intentione se obligandi ; ideoque non fictus, non iocose aut signis pure externis praestitus, non mere praesumptus1*. Ratio est quia in actu iuridico voluntas operatur circa ius, aliqua ratione modificando moralem facultatem in qua ius con­ sistit; quod fieri nequit sine voluntate interne concepta. Atta­ men actus fictus rationabiliter aliquando a lege habetur ut validus quando signa externa ita suadent, ne tertia persona fictione decipiatur 10, ut saepe evenit, vel probatio fictionis coram indicé admittitur. Qui ficte, consentit nihil agit, ideoque non valet contractus in quo proferuntur verba consensum significantia, si voluntas interna non vult contrahere. Damna autem alteri ex fic­ tione causata, resarcienda sunt efficaciter, ac proinde non raro per ratihabitionem contractus invalide initi. Publica auctoritas potest, exigente bono communi, supplere actum internum voluntatis, cuius defectus in actibus libere positis, nec praesumitur, nec simplici as­ sertione subiecti credendus est. 2. Qui interne consentit in contractum sed renuit obligationem inde resultantem, secundum sententiam veriorem nihil agit ; nam vel ignorat naturam contractus, et cx errore substantiali hic evadit in­ validus, vel vult contradictoria, nam obligatio ad substantiam con­ tractus pertinet Quodsi quis intenderit contrahere, ignorans obli­ gationes inde provenientes, contractus stat, quia obligationes implicite admissae fuerunt. 3. Si quis, intendens obligationem suscipere, simul habeat aniApplicationes: 1. u Cf. G.Fransen, Le dot dans la conclusion des actes juridiques (Gembloux 1946). Je Sic, v.gr., ad impediendum quominus creditores occupent bona sua, debi­ tor fingit eorum venditioncun; ad vitanda onera fiscalia et tributa, simulantur donationes, etc. Λ S.Alfonsus, 1.3 n.710 hanc sententiam probabiliorem habet. Thcorice quaes­ tio solvenda videtur ex considerata praevalentia voluntatum, utra sci. fuerit definitiva, contrahendi, an se non obligandi; cf. Luco, d.22 n.36-39. Iuxta ali­ quos, contractus valet, quia ex quo aliquis vult contrahere, nequit effectum naturalem contractus impedire. Cf. D.Soto, De iustitia et iure 1.7 q. 1 a.2 S 3. 582 DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO mum eandem non adimplendi, contractus valet, quia ad cum requi­ ritur consensus in ipsam substantiam actus, non in cius exacutionem. b) Externus, seu signis sensibilibus manifestatus; nam cum ius sit in relatione quadam inter homines, ut ordo iuridicus apud cos efficiatur, oportet ut actus iuridici ponantur con­ gruenter cum natura relationis iuridicae, i.c. per manifestatio­ nem externam non mere narrativam sed î nti motivant, qua de­ terminatio relationis in utroque termino instauratur; quod clarius apparet in actu bilaterali, et in explicanda quarta pro­ prietate ulterius manifestabitur. Notetur actum externum non iclcnti f icari cum actu publico; actus externus secretus potest habere plenam efficaciam iuridicam. Signa ex iure naturae possunt esse quaelibet idonea ad mentem manifestandam; verba, nutus, facta; imo in negotiis gratuitis in quibus acceptatio favoris merito praesumitur, ct in onerosis in quibus discon formitas facile potuisset et debuisset manifestari, silentium sufficere potest ad effectus iuridicos, accedente praesertim consue­ tudine. lix iure positivo generatim requiruntur verba, imo certae solemnitates tanquam extrinseca forma substantialis saepe praescri­ buntur, cum vi obligationis diversa, sive mere iuridica ante senten­ tiam indicis, ut fit plerumque, sive etiam morali (cf. c.1017). c) Liber, seu positus cum illa advertentia intellectus ct deliberatione voluntatis sese determinantis, quae ad actum per­ fecte humanum, v.gr., ad peccatum mortale, requiruntur; se­ cus actus humanus esset imperfectus, incapax obligationis per­ fectae generandae. Applicatio: Non sufficit actus indeliberatus, qui non est vere humanus, v.gr. in hypnotizato vel ebrio ; neque actus per vim aut metum extortus, qui non sinit subiectum operari propria voluntate circa ius cum intentione causandi effectum aliquem iuridicum. d) Mutuus, seu reciprocus consensus in actibus iuridicis bilateralibus omnino necessarius, in eo est quod utraque pars vere consentit in eandem obligationem; ideoque in onerosis unaquaeque pars acceptare debet consensum alterius in eius obligationem sibi intimatam et consentire in propriam alteri oblatam ; in gratuitis, vero, una pars consentit in obligationem suscipiendam et altera acceptat hunc consensum. Patet, igitur, consensum mutuum debere esse etiam simiilla· neuni; non praecise eodem tempore elicitum sed simul existentem, qua­ tenus consensus ab uno datus moraliter et virtualiter perseveret non revocatus, quando consensus alterius accedit, ct sic habeatur con­ ventio plurium in idem. I HOTES REQUISITI ΛΡ ACTUM IUR1D1CUM. n.579-581 583 580. Quaeritur ulterius utrum ad valorem contractus inter ab­ sentes ineundi requiratur ut consensus acceptantis intimetur offe­ renti, an sufficiat ut acceptans consensum suum exterius significet, ita ut contractus eo momento perficiatur, antequam acceptatio inti­ metur offerenti. Pro responso: a) ex iure naturae distinguendum videtur: a) in contractibus gratuitis, v.gr. in donatione, sufficit ac­ ceptatio externa sine eiusdem intimatione; nam prior ius aliquod quantum cx sc erat dependenter ab acceptatione posterioris abdicavit ; posterior, autem, externe acceptans illud occupavit, ergo translatio iuris perfecta est51; β) in contractibus onerosis, autem, probabilior videtur opinio quae ad perfectionem contractus exigit ut acceptatio alterius intimetur offerenti; ct ratio est quia “sicut consensus offe­ rentis hunc non obligat, nisi alteri contrahenti manifestatus sit, ita per se consensus acceptantis hunc non obligat, nisi offerenti notus sit. Contractus, ergo, eo momento perficitur, quando offerenti ac­ ceptatio alterius nota fit: tunc enim contrahentium voluntates, hu­ mano modo, et sensibiliter coniunguntur”Paulo aliter: offerens in tantum vult commodum alteri praestare, in quantum ab hoc sibi commodum rependatur; ergo donec acceptationis intimationem non acceperit, voluntas eius nondum firmiter consensit. b) Ex IURE positivo saepe solet requiri intimatio accep­ tationis ut contractus, etiam gratuitus, sit perfectus. Sic ver­ bi gratia CH 1262: acceptatio per litteras facta non obligat offerentem nisi a momento quo in eius notitiam pervenerit. 581. Applicationes: 1. Qui reni alteri />cr litteras obtulerit, potest oblationem retractare antequam responsum accipiat, nisi ad exspectandum responsum per determinatum tempus se obligaverit. Contractus initus per procuratorem perficitur quando procurator intimat acceptationem, quin speranda sit approbatio mandantis. 2. Quando ephemeridum editores mittunt ad diversas personas suas publicationes, declarando subnotationis pretium solvendum fore ab iis qui publicationem non remittant ad editorem, in dies facilius possunt habere silentium clientis ut titulum ad exigendum pretium; nam et mos tribuit vim huic rationi agendi, et ipsa facilitas devol­ vendi publicationes facit ut, qui tacet in his adiunctis, consentire videatur. 3. Qui emit trilicum, intendens emere oryzam, contractum iniit nullum, etsi in iisdem condicionibus paratus fuisset ad oryzam emen-21 * 21 Nonnulli requirunt notitiam acceptationis, v.gr. Castropai.ao, tr.32 d.2 punct.4 n.5; Salmanticenses, tr.14 c.4 n.73; S.Alfoxsus, 1.3 n.728, Hamo apostolicus tr.10 n.130. - V.IIeylen, Tr. de iure ct iustitia (Malinas 1950) 242. Haec sententia, a Luco exposita (Dr iustitia et iure disp.22 n.29) communior est inter recentiores, v.gr. Marras, Dc iustitia 1.3 n.52; Genicot-Salmans, 1.587; Merkei,bach, 11,457; Tanquerey, 111,604; Noldin-Schmitt, 11,533; Hümth-Abellân, 263, etc. Contradicunt nonnulli ut Lehmkvhi.. 1,1258; Marc-Gestermaxx, 1,1044,3.°; Prümmer, 11,255 A 4; Veraieersch, 11,385, opponentes consensum utnusquc iam haberi a quo momento offerentis propositio acceptata est ab altero; ita est profecto in ordine naturae; at in ordine iuris acceptans non contrahit obii gationem, nec ius alteri cedit, donec hanc suam voluntatem alteri non inti­ maverit. 584 DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO dam, si rem animadvertisset. Qui emit vinum burdigalense, intendens acquirere malacitanum, contractum generatim validum iniit, quia error iste accidentalis habetur, etsi locum dare potest revisioni pretii. 582. Scholion. Perfectio actus iuridici intelligitur momentum quo actus existentiam iuridicam acquirit. Diversum est hoc momen­ tum, prout agatur dc negotiis conscnsualibus et realibus. Nimirum· u) in consensUALiBUS, perfectio determinatur ipso consensu (CH 1258), manifestato in concursu oblationis et acceptationis super re ct cau­ sa contractus (CH 1262)"; 6) in sollemnibus cum scriptura ad va­ liditatem necessaria perficitur ab officiali publico; c) in realibus, ut in mutuo vel commodato, cum res traditur. § 2. De vitiis actus voluntatis Praecipua impedimenta quae vitiant actus voluntatis, facultatis rationalis, sunt ex parte intellectus, error ac dolus; ex parte ipsius voluntatis, vis ct metus34. De quibus pauca dicenda sunt, supposita doctrina generali alibi tradita. Cf. vol.l n.82-111. I. 583. I. De ERRORE ET DOLO Error in casu est falsum indicium de natura actus iuridici, qui ponitur, aut de eius elementis substantiali­ bus vel accidentalibus. In se differt ab ignorantia, seu caren­ tia cognitionis, sed in iure promiscue accipitur cum ea. Dolus est fraus vel artificium per verba vel quaslibet insi­ diosas machinationes ad alium in errorem indttcendum, sive positive mentiendo, sive negative tacendo quod revelari debet; est, igitur, causa erroris et in consensum influit in quantum errorem causât (cf. CH 1269). 584.- II. Dividitur error, in : a) Substantialem, qui ver­ satur in casu circa elementa essentialia actus iuridici, sci.: a) circa naturam cius ct essentiam specificam, v.gr. si in con­ tractu ineundo una pars intendat vendere rem et altera eandem locare; β) circa substantiam vel identitatem obiecti, ut si unus velit emere triticum ct alius tradat avenam ; γ) circa qualita­ tem substantialem obiecti, i.e. in qualitatem primario intentam tanquam condicionem implicitam sine qua non, quae se habet ad instar obiecti et motivi finalis primarii, unde error circa ---------. ' 4 21 Ideo, iuxta superius exposita, contractus consensuales mere gratuiti, vi­ dentur perfici eo momento quo acceptatio oblationis externe manifestatur: Jum in onerosis perfectio tum demum venit, quando acceptationis notitia intimatur oblatori. 21 Cf. P.G ili.ET, Dc vitiis negotiorum iuridicorum: CollectMechlin 3 (1929). 596-599. ERROR ET DOLUS. N.SST? 585 eam redundat in errorem circa ipsum obiectum, v.gr. si quis velit emere vinum utile ad celebrandam missam, absolutam pu­ ritatem eiusdem de vite obtenti vult tanquam condicionem sine qua non 25. b) Accidentalem, qui versatur circa qualitates, motiva secundaria aliaque adiuncta cum negotio iuridico connexa, sed talia quae salvam relinquunt substantiam actus, rei ac motivi eius principalis, ut si quis emat triticum ex una regione existimans esse ex alia. Potest esse motivum contractus, sed quin recidat in condicionem sine qua non consensus. Error circa personam cum qua iit actus iuridicus, quandoque est substantialis, quandoque accidentalis: a) substantialis, est, cum actus ponitur principaliter intuitu personae, sive ratione identitatis, ut accidit semper in matrimonio (cf. c.1083), in quo persona habet rationem rei de qua fit contractus, sive ratione qualitatis quae de­ terminat actum iuridicum, ut frequentius in contractibus gratuitis, in quibus ratio paupertatis, consanguinitatis, etc., consideratur ut causa motiva actus, et persona per se et principaliter intenditur illis notis affecta; β) accidentalis est generatim in contractibus onero­ sis, m quibus causa contrahendi solet esse aequalitas obicctorum, ct attentio fertur ad id quod traditur, non ad personam cui traditur vel a qua accipitur * c) Antecedentem vel concomitantem (incidentem), prout dederit causam actui iuridico, qui sine errore positus non fuisset, vel non dederit causam ; adeoque etiam sine eo contractus poneretur, etsi fortasse minus libenter. Error substantialis, sive an­ tecedens sive concomitans, actum ex eo vel cum eo positum reddit invalidum in foro conscientiae, et saltem resciit dibilem in foro externo. Ratio est quia, stante isto errore, non praebe­ tur consensus in substantiam, seu in obiectum circa quod ver­ satur illud negotium iiiridicum. 585. III. Principia: 1. 2. Error accidentalis mere concomitans, seu qui non est causa actus, hunc non irritat. Ratio est, quia sub tali erro­ re consensus voluntatis in substantiam negotii perfectus ma­ net, et error circa qualitates accidentales non influit in actum. Attamen, actus bilateralis ad terminos iustitiae reducendus erit, si ex errore pars decepta aliquid in suis iuribus passa est. 3. Error accidentalis antecedens, seu dans causam ac- “ Error saepe difficulter probatur in foro externo; iam vero "in dub.o nocet error erranti”. M Cf. F.Valeeur, L’iittuitus bersonac dans les contrats (Paris 19’8). tui, contractum: a) gratuitum facile nullum reddit saltem in foro conscientiae, vel ad minus rcscindibilem; b) onerosum non invalidai, neque probabilius rcscindibilem facit. Ad a) : Cum huiusmodi contractus fiant ex mera liberalitate, videntur exigere perfectam deliberationem in eo qui do­ num facit2728 30 29 ; et certo invalidi sunt, si qualitas accidentalis, quae non adest, exigebatur tanquam condicio sine qua non, verbi gratia si quis in tantum volebat dare eleemosynam pau­ peri, in quantum pietas quam manifestabat non esset ficta23. Semper sunt isti contractus saltem rcscindibiles ad nutum do­ natoris, cum indoles contractus id saltem postulet, ct bonum commune non opponatur in casu facili rescissioni20. Ad b): Contractus onerosi cx errore accidentali initi, non sunt invalidi, neque probabilius rcscindibiles ad nutui: errantis; quia, cum in eis favores et onera sint reciproca, non debet alter propter errorem alterius accidentalem damnum pati. Praeterea hoc requirit bonum commune ad securitatem commercii humani ; nam errores accidentales facile occurrunt et, si propter eos contractus essent infirmi, continuae diffi­ cultates haberentur in commercio hominum. Plures, tamen, censent in foro conscientiae contractum manere rcscindibilem si res adhuc integra est, ideoque deceptum non teneri ad contractum cxcquendum, dummodo alteram partem indemnem red­ dat ; et hoc sustinent ex tacita mente contrahentiumaliis contra­ dicentibus ex motivis expositis 31. 4. Contractus ex errore doloso initus: a) si error est substantialis, invalidus est; b) si error est accidentalis conco­ mitans, contractus validus est; c) si error est accidentalis a) alterius contrahentis dolo causatus, contractum gratuitum facile nullum reddit, et ipsum onerosum facit rcscindibilem ad nutum decepti; β) tertiae personae dolo causatus, sine connivencia alterius contrahentis, contractum gratuitum probabi­ lius rcscindibilem facit; onerosum, vero, firmum relinquit. 37 Sic v.gr. Lugo. <1.22 n.89-90; Ballf.rini-Palmieri, III p.3 n.85; Carrière, Compendium dc contractibus 62,3.°; Ferreres-Mondrîa, 1,884; Genicot-Sals· mans 1,589,111; Mf.rkelbach, 11,459,3; Wafff.laert, Dc iustitia I n.370, etc. 28 In praxi, igitur, examinanda erit dispositio contrahentis. Nani ct hoc pot­ est accidere, quod aliquis noluerit dare eleemosynam nisi pauperi pio, adeo ut pauperi non pio eam denegasset; et tamen, postquam eam dederit et erro­ rem noverit, acquiescat, nolitque rescindere donationem quae aliqua ratione ferebatur etiam in pauperem. Cf. Molina, tr.2 disp.209; Lugo, d.22 n.00. 29 Sic v.gr. Lessio, 1.2 c.17 n.33; IWrth-AiiEllAn, 160,1,2.°; I.ehmkvhl 1,1262; Marc-Gestermann, 1.1017. 30 Sic v.gr. Lessio, 1.2 c.17 n.23; Urach, 1,911; Vermeersch, Il 3S0. ” Sic v.gr. MerkelbaCh, 11,459,4, cui concinit HEvpEN, 7'r. dc iure et iiut. p.247. ERROR ET DOLUS. N ?85 587 Ad a): Patet ex dictis de simplici errore substantiali. Ad b): Patet similiter. Profecto, consensus sufficiens adest ex una parte ; cx alia vero, dolus est quidem formaliter iniuriosus, sed non efficaciter, siquidem contrahens eodem modo contraxisset, si dolo non deceptus fuisset. Ad c, a): Error dolosus includit iniuriam, quatenus alte­ rum efficaciter ct iniuste movet ad contrahendum, illius li­ bertatem paciscendi laedendo. Ergo is qui dolum adhibuit, debet reparare efficaciter iniuriam causatam32; haec autem reparatio, si deceptus ita velit, sufficienter obtineri nequit nisi per rescissionem, si natura contractus id patiatur, quod non semper obtinet (cf. c.1013 § 2); imo. in negotiis gratuitis in favorem decipientis, facile deficit totaliter ipse contractus propter defectum intentionis in decepto. Ad c, β) : Quamquam is qui beneficium accipit cx contrac­ tu gratuito nullum dolum personaliter adhibuerit, verum est donationem accepisse non plene voluntariam, id quod ad rescindibilitatem talis contractus sufficere videtur. Si autem con­ tractus fuerit onerosus, firmus manere debet, quia ex utra­ que parte adest consensus substantialiter sufficiens, ct neu­ ter alteri parti iniuriam intulit; utique deceptus habet actio­ nem in tertiam partem decipientem, et haec obligata manet ad eum plane indemnem reddendum 33. 5. Ex iure positivo ecclesiastico: a) in actibus iuridicis extra contractus, ‘‘error actum irritum reddit, si versatur circa id quod constituit substantiam actus, vel si recidit in condicionem sine qua non; secus valet, nisi aliud iure cavea­ tur”; b') in contractibus “si versetur circa id quod constituit substantiam actus, vel recidat in condicionem sine qua non”, n Qui dolum causavit tenetur monere alteram partem, si potest absque improportionato incommodo, ut rescindere possit contractum si velit; et haec obligatio gravis est, cum damnum grave parti innocenti obvenire potest. Ubi nulla intercessit inaequalitas praestationum, obligatio gravis monitionis vel re­ stitutionis non erit. Cf. Bai.lkrini-Paumidri, TII p.3 n.98. substantialis = invalidât actum. Concomit. = firmum relinquit actum. n Error actum gratuitum reddit nullum accidentalis rcscindibilem. actum onerosum firmum sinit. i actum gratiosum facit nullum vel dolosus ^scindibilem. i ( a contrahente, reactum onerosum {J scindibilem. tertio, firmum facit. !! 588 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO similiter operatur, secus, “error locum dare potest actioni re­ scissoriae ad normam iuris” (c.104 ; cf. c.103 § 2; 1648 § 1), ideoque secundum dispositiones iuris civilis rcspectivi loci, quatenus non contrariae sint normae alicui canonicae (cf. c.1529). 6. Ex iure hispano (CII 1265-1266) : a) nullus est con- tractus initus ex errore recidente in substantiam rei, vel in illas condiciones eiusdem quae principale motivum actus eva­ serint, vel in personam cuius intuitus induxerit principaliter ad actum. Ergo iam ante iudicis sententiam nullitatem susti­ nere licet; quamvis altera pars potest, bona fide, probationem erroris exigere. Sed etiam errore non probato et sententia proptcrca lata dc validitate contractus nulli, per se potest non observari dictamen iudicis, utpote in falsa praesumptione fun­ dato ; β) nullus, est similiter contractus initus ex dolo gravi qui causam dederit contractui, nisi ab utraque parte adhibitus fuerit (CH 1265.1270). II. 586. De vi et mictu I. Violentia, ut ex alibi dictis (cf. 1,106) constat, est motio quae procedit a principio extrinseco, contranitente passo. Eam subire potest voluntas dumtaxat quoad actus a se aliis potentiis imperatos, per vim, sive materialem scu physi­ cam, sive moralem seu psychicam quae recidit in metum Et vis quidem materialis talis inferri possit, quae totaliter vel partialiter extorqueat actum vel etiam quae ita influat in ani­ mum, ut totaliter illum perturbet et non sinat operari humano modo. Iam vero, quando solum partialiter influit in actum, re­ liqua pars erit a voluntate agentis sub metu, et sub hoc aspec­ tu erit considerandus actus. Metus est, secundum definitionem Ulpiani, et iuxta alibi declarata : Instantis vel f uturi periculi causa mentis trepida­ tio 34, sive gravis sive levis, sive ab intrinseco sit sive ab ex­ trinseco; et in altero casu sive iuste incussus sive iniustc31, sive ad extorquendum consensum sive ad alium finem, sive ab illo quocum negotium iuridicum initur sive a tertia persona (cf. 1,92-93). « Dig 1.4 t.2 n.l. “ Meminerimus ad metum iniustum requirit ut: a) nictum patiens non ta­ beat obligationem faciendi illud, ad quod metu movetur; /3) inruiirw non habeat ius malum comminatum inferendi; 7) saltem co modo et mensuri quibus illum, incutit. vis et metus, n.585-587 587. II. 589 Principia: 1. Actus quos persona sive physica sive moralis ponit cx vi extrinseca, cui resisti non possit, pro infectis habentur. Ratio huius nonnae in Codice canonico (c.103 § 1) expres­ sae cx iure naturae, cui consonant iura civilia est, quia suppo­ nitur voluntatem nihil contulisse in actum sic violentum; iam vero, ubi deficit voluntas, ibi nullum negotium iuridicum esse potest30. 2. Actus iuridicus positus cx tali nictu intrinseco vel cx frinseco, qi*n actus perfecte humanus impediatur, est invali­ dus37. Ratio perspicua est; deficit deliberatio et consensus. 3. Actus iuridicus cum sufficiente deliberatione positus fropter metum a causa naturali provenientem, vel a libera iuste incussum, est validus et firmus. Ratio est quia huiusmodi actus manet plane voluntarius, ct nulla iniuria interveniente conceptus; sic v.gr. quando aliquis ex metu naufragii elicit votum eleemosynae faciendae, vel ex metu poenae pecuniam dat alteri, ne delictum deferat ad indicem. Actus iuridicus positus ex metu iniuste incusso, sed levi, secundum sententiam probabilem ex iure naturae", a) ac­ tum gratuitum, reddit invalidum; b) onerosum, autem, rcsciiidibilem ad nutum eius qui metum passus est. Ad a): In actibus gratuitis, quoniam agitur de ultronea liberalitate facienda, natura rei exigere videtur voluntarium to­ tale, sine involuntario secundum quid ; iam vero, sub metu, etsi levi, qui dat causam actui, voluntarium est permixtum cum involuntario secundum quid38. 'l'amen sententia communior merito dicit talem actum esse validum, nam consensus suffi­ ciens habetur ad eius existentiam. Ad b); Si quis unice contraxerit propter metum, vel sal­ tem ita a metu impulsus ut, etiam si alia motiva non fuissent, ix solo metu quoque contraxisset, in ordine rerum passus est coactionem iniustam, quam reparare tenetur ille qui metum incussit; porro reparatio in hoc praecise consistet, quod con4. M Cf. N.A Juca, La v'alence comme vier du contrat et du consentement tu droit comparé (Paris 1930). ” Cf. E.Ranwi De pactis e metu procedentibus CoIlntNarnurc 29 (1935) 259-269. ” Sic v.gr, Ferrehfs-Moxprîa, 1,887; MerkElbach, 11 462,5; Prümmer, 11,258.3; TaxqüErey, 111,618; Akregui, 366 b. -· · ’ · -À· 590 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tractus possit rescindi ad nutum cius qui metum passus est. Sic sententia paucorum 3U, saltem extrinscce probabilis. 5. Actus iuridicus positus ex metu gravi iniusto: a) sed non incusso in ordine ad extorquendum consensum, est vali­ dus, saltem in actibus onerosis et si non ponatur erga ipsum incuticntcm; b) incusso autem ad extorquendum consensum, a) actus gratuitos probabilius relinquit validos, sed certo rescindibiles ad nutum illius qui melum passus est; β) actus vero onerosos, certo validos, probabilissime facit rescindibilcs Ad a) : Metus, etiam gravis et iniustus, nisi usum rationis penitus tollat, actum ex eo positum validum relinquit; nam quod fit ex metu, est voluntarium simpliciter et involuntarium secundum quid. Igitur, sub respectu individuali, nulla est ra­ tio dubitandi dc valorc actus ex metu iniusto positi. At vero est etiam aspectus socialis, et admittendum, est metum gravem iniustum sub respectu sociali valde nocivum esse humanae so­ cietati 40, adeo ut facultas naturalis existere debeat, iure po­ sitivo confirmanda et eventualiter amplificanda, rescindendi sci. tales actus in aequam defensionem contra iniuriani sus­ ceptam, nisi forte sint ex ipso iure naturali vel positivo etiam invalidi. Attamen, in casu, ne respectus quidem socialis firmitatem tollit actui, qui ponitur cx plenissima determinatione agentis erga perso­ nam cui, sine ulla iniuria ex sua parte, ius confertur etsi in aditinctis quae invitus patitur; potius respectus socialis urget efficaciam actus, ex naturali principio “pacta sunt servanda”, cui nihil in his paciscentibus contradicit ; sic v.gr. si quis a latmnibus circumven­ tus imploret auxilium, promittens 500 pesetas auxilianti, tenetur eas solvere, quia invitus tamen voluit erga eum qui nullatenus est causa adiunctorum quae ad promissionem induxerunt, ct aliunde auxilium pretio aestimabile accipit M. Respectu illius qui metum incussit actus iuridicus videtur pariter 19 Sic Luco, d.22 n. 115.134.137-139; Gexicot-Salsmaxs, L592.IV; Μεβκγ dach, 11,462.5, etc. Plerque. tamen, contractus huiusmodi habent ut plane fir mos. cum S.Alfonso. 1.3 n.71R, ct rationem ah aliis invocatam indicant satis debilem. Ceterum, etiam alia sententia admittit normam legis positivae, si qtne sit. e^se attendendam et post sententiam iud’cis observandam. Dc facto iura positiva non solent rescindere contractus propter metum levem, neque adnvttunt act’onem rescissoriam propter periculum 1't’um et fraudulentarum exceptionum Manet ergo in solo foro conscientiae probabilitas pro rescissione, si vere metus fuerit causa contractus. ♦° De metu levi nequit idem affirmari; imo, sub respectu sociali pernicjostin evaderet quod metus levis haberetur ut causa incanac:tat:s ad actus iuridicos, qu I MODI extinguendi obligationem n.613-615 613 que ius agnoscit, quamquam hoc loco eas non memorat. De sin­ gulis breviter dicemus, complementum doctrinae reservantes ad lo­ cum ubi agendum erit de causis a restitutione excusantibus. Primum exponimus ipsos modos extinguendi obligationem (§ 1), deinde exa­ minamus quaestiones speciales de solutione (§ 2). § 1. 614. I. Modi extinguendi obligationem Solutio strictius intelligitur tanquam praestatio pecuniae debitae, sed hic latius sumitur tanquam cuiuslibet rei debitae praestatio, sive per solutionem, sive per exeeutionem obiecti quomodocumque debiti. Auctor solutionis est debitor capax solvendi, i.e. capax rem sibi propriam praestandi et alienandi ; sed solutio fieri potest etiam a tertia persona cuius intersit extinctio obligationis, cum iure com­ pensationis contra debitorem cuius nomine et non contra ipsius ex­ pressam voluntatem fecerit solutionem (CH 1158-1160). Subiectum cui fit solutio est ipse creditor, vel alius ab eo depu­ tatus; solutio facta titulari iuris incapaci ad administranda bona, vel tertiae personae extraneae, convalidatur ubi primum cedit in utilitatem creditoris (CH 1162-1165). Obiectum solvendum est res vel factum actu debitum; quod, si fuerit determinatum, nequit substitui per aliud contra beneplaci­ tum creditoris ; si vero fuerit in specie tantum determinatum, tra­ denda est res nec optimae nec pessimae qualitatis inter eas quae sunt illius speciei (CH 1166-1167). Debita pecuniaria per se solvenda intelliffuntur secundum valorem nominalem momento conventionis statutum, nisi interponatur clausu­ la statuens solutionem secundum aliam normam, v.gr. per relationem ad monetam auream vel ad valorem quem merx habebit tempore pretii solvendi, etc.; vel, nisi in casu eversionis oeconomiae nationalis, aliud aequitas postulet, prout inferius disputabimus in parti­ culari. CH 1170 permittit paciscentibus determinationem qualitatis monetae, quae si non possit solvi, substituenda dicitur per monetam auream vel argenteam legalem in Hispania. Tamen schedulae bancariae nationis generatim recusari nequeunt in hodiernis Statibus, etsi aha fuerit partium conventio, id quod etiam in Hispania urgetur. Solutio facienda est simul integra, et non per partes successivas, nisi aliud determinatum fuerit ; ct expensas, si quae sint sustinendae extraiudiciales, patitur debitor (CH 1168-1169). 615. II. Interitus rei debitae, si quidem fuerit deter­ minata in individuo, extinguit obligationem quae nequit sus­ tineri circa rem impossibilem. Sed si debitor fuerit in mora, vel res eius culpa perierit, id quod praesumitur quando res apud ipsum periit, vel si debitum procedebat ex delicto vel . culpa, debitum sustinetur quoad reparationem damnorum. Si­ 614 DE SEPTIMO ET DECIMO MAX DATO milia valent de praestationibus debitis quae physice vel legalitcr impossibiles evaserint (CH 1182-1186). 616. III. Condonatio debiti, facta a creditore capaci ex plena libcralitate, obligationem totaliter et definitive peri­ mit. Admittitur condonatio tacita (CH 1187), diversis indiciis manifestata (CH 1188-1191). Condonatio debiti principalis valet pro accessoriis, sed non viceversa (CH 1190). 617. IV. Confusio in eadem persona utriusque tituli creditoris et debitoris, pro qua parte habetur confusio et non titulo hereditatis ad beneficium inventarii acceptae, extinguit obligationem. Obtinet praesertim quando debitor creditoris vel creditor debitoris fit heres (cf. CH 1192-1194). 618. V. Compensatio legalis habetur quando existit concurrentia inter debitum et creditum duarum personarum, quarum alterutra est ad invicem, iure proprio, principalis de­ bitrix et principalis creditrix circa quantitatem pecuniariam vel circa res fungibiles eiusdem- speciei vel qualitatis, liquidas et exigibiles (cf. CH 1195-1202). Ubi enim sunt duo creditor ac debitor ad invicem, debitum minus per compensationem aestimari potest extinctum et ex lege sic aestimatur in adiunctis indicatis (CH 1202), etiam insciis ipsis quorum interest. 619. VI. Novatio est translatio prioris debiti in aliam obligatione)}i. per quam substituitur. Substitutio fieri potest tri­ pliciter (cf. CH 1203), sci. vel mutando obiectum debiti, vel debitorem, vel creditorem, v.gr. si pro equo, mula tradenda substituatur, vel pro Ioan ne cui incumbebat obligatio, ingre­ diatur Petrus tanquam debitor, vel non iam Paulo creditori sed Andreae substituto sit tradenda. Effectus novationis est, ut novum debitum sumat obligationes prioris; ita, tamen, ut securitates prioris, puta hypothecae, privilegia, etc., pereant, nisi a creditore expresse reserventur vel prosint tertiae per­ sonae quae consensum in novationem non praestiterit (CH 1207; cf. 1212). in iure nostro prima substitutio fit interdum sine expressa con­ ventione (cf. CH 1204) ; altera fieri potest sine concursu prioris debitoris sed non sine creditore (CH 1205); tertia, quae subrogatio dicitur, non praesumitur extra casus a lege praevisos (CH 12091210), ct aliquando fieri potest sine consensu creditoris (cf. CH 1211). De rescissione, quae fit praecipue propter defectum capacitatis agendi, de condicione rcsolutoria, qua negotia reponuntur in statu quo antea fuerant, de praescriptione liberativa, quae sunt totidem modi extinguendi obligationem, all satis dictum est. SOLUTIO Λ DEBITORE OBAERATO. N.615-622 615 Quaestiones speciales de solutione § 2. Postquam dictum est in genere de diversis modis extinguendi obli­ gationes, considerandi sunt in particulari 1res casus speciales solutio­ nis: a debitore obaerato, in casu debiti dubii, mediante pecunia devaluata propter sic dictam inflationem monetariam. I. Solutio a debitore obaerato acre alieno gravatus, est ille qui impar est debitis omnibus solvendis, sive ad tempus sive in perpetuum. Impossibilitas potest esse physica vel so­ lum moralis, et extendi potest vel ad omnia debita vel ad par­ tem eorum. Cessio bonorum hic intclligitur actus quo debitor obae­ ratus bona sua debitoribus tradit ut hi aliquam solutionem cx illis accipiant. 620. Debitur obaeratus, *se u 621. Dividitur in: a) voluntariam, quam ipse debitor, labilis sui status conscius, sponte offert creditoribus eam ad­ mittentibus; generatim fit coram notario, et aliquando inter­ veniente iudice, quando minor pars creditorum resistit ; b) iudicialEM, quae imponitur ex sententia iudicis ad petitio­ nem, sive ipsius debitoris, sive creditorum. Utraque potest esse inculpabilis et culpabilis. Problema morale habetur quando impossibilitas non est absoluta et perpetua circa proportionem et ordinem quem ob­ servare debeat obaeratus in solutione partiali quam praestare potest, et circa vim cessionis quoad extinctionem debitorum non satisfactorum per eam. De utraque quaestione exponun­ tur normae. 622. Principia: 1. Ex iure naturae, stante impossi­ bilitate absoluta solvendi debita, obUgalio cessat omnino vel suspenditur ad tempus, prout impossibilitas sit perpetua vel temporalis. Res est manifesta. Ad impossibile quidem nemo tenetur, sed in quantum possibilitas solutionis existit, solutio urgetur nec praescribere potest. 2. Obligationes obaerati ex iure naturae ante cessio­ nem bonorum in hoc sunt, quod solvat omnibus debitoribus quantum moralitcr potest, servato ordine naturali ter praescrip­ to. Explicatur: 616 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ante cessionem, quia post cessionem totum negotium ge­ ritur secundum conventiones in cessione voluntaria, et secun­ dum leges in iudiciali. Quantum moraliter potest, ideoque licet retinere neces­ saria ad honestam sustentationem sui ct familiae pro imme­ diato tempore, imo et aliquid amplius quo possit modestum negotium aggredi, cum sincera intentione ct fundata spe ob­ tinendi aliquod lucrum ad solvendum integrum debitum in fu­ turo; quod tunc praesertim licet, quando cessio non extinguit, sed suspendit debita nondum soluta. Ratio est quoad ne­ cessaria ad sustentationem, quia nemini potest negari honesta sustentatio dum non habet unde sibi provideat11, ct quia de­ bitorum iustitiae solutio potest differri quando ea debitori sup­ ponit ultra duplum detrimenti respectu utilitatis quam cre­ ditor perciperet ex solutione ; et quoad parvum capitale ad instaurandum negotium, quia hoc potius favet creditoribus, propter spem eis concessam obtinendi integram solutionem post aliquod tempus 12. Servato ordine naturaliter praescripto; porro si solum i ius naturae attendamus : a) res aliena in possessione debitoris obaerati exstans, domino ex integro tradenda est, etsi reliqui creditores nihil sint percepturi, nam clamat ad dominum, sive furto ablata, sive commodata, sive in depositum tradita, et cetera ; β) bona hypo thecata et oppignorata creditoribus respectivis tradi debent, quia per hypothecam vel pignus verum ius in huiusmodi bona acquisiverunt creditores illi, pro casu in quo debitor non posset ipsum debitum solvere ; inter diver­ sos autem creditores hypothecarios vel pignoratitios, qui ius ad eadem bona acquisiverint, servetur ordo temporis ; γ) reliqua bona distribuenda sunt inter creditores communes, ante­ ponendo eos qui sunt ex titulo oneroso illis qui sunt ex titulo gratuito, cum nemo liberalis possit esse priusquam oneribus fuerit liberatus; insuper, aequitas saltem postulat, ut credito­ res certi praeferantur incertis. Ulteriora ex solo iure naturae incerta sunt, sci. a) attenta sola iustitia non constat obligatio praeferendi creditores prio­ res, pauperes vel etiam petentes, prae posterioribus, ditioribus, non petentibus, nam singuli eorum ex iustitia possunt reda_______ u In iure hispano non conceduntur alimenta, nisi iudex censeat bona ipsi debitis esse maiora. Cf. Ley dc E· Civ. a.1314-1317. 12 Permittitur quoque retentio rerum exigui valoris oeconomici, sed nugruc aestimationis psychologico-moralis pro obaerato, v.gr. propter memoriam ma:»· rum; nam creditores nequeunt esse rationabiliter inviti quoad haec. i 1 1 I ' SOLUTIO A DEBlToRE OBAERATO, x.622 617 mare etiam in illis adiunctis quod ipsis debetur, et consequen­ ter sine iniustitia recipere ac retinere; β) attenta caritate praeferri possunt, et generatim debent, creditores pauperes vel in necessitate constituti, nam eis etiam nihil habentibus in iure, alii qui sunt creditores solventis, ex propriis accurre­ re debent in necessitate constitutos; eos, igitur, licet monere ut petant solutionem debitorum ad vitanda incommoda ex querelis aliorum creditorum, et petentibus integrum debitum solvere, etsi alii nihil sint propterea percepturi. 3. Ex iure naturae debitor iniuste agit cum, sciens se imparem ad solvenda debita, bona sua dilapidat, dono distri­ buit, per simulatam venditionem apud alios sibi conservat, ultra mensuram supra indicatam occultat a creditoribus. Cre­ ditores nondum habent ius in re circa illa obiecta, sed habent ius ad rem, ideoque sunt rationabiliter inviti quod ea, quae sunt aliquatenus sua, cum eorum detrimento dissipentur vel ab eorum dominio subtrahantur. Et leges civiles huiusmodi dispositiones cum damno creditorum generatim invalidas de­ clarant, declaratione obligante in conscientia, utpote determinativa iuris proprietatis, summe congruente cum iure naturae. 4. Obligationes debitoris obaerati ex iure in casu ces­ sionis hae sunt; debet a) sincere bona sua declarare cum limi­ tatione antea indicata; quoad effectus autem cessionis, debet b) fideliter observare conventiones voluntarias cum creditori­ bus, vel c) dispositiones legis post sententiam iudicis. Ad a): Bona illa creditoribus debentur, et administra­ tion!» debitoris subtrahuntur; unde a momento in quo cessio intercedit, invalida est quaevis actio istius per quam attentet bona aliis donare, ficte vel sincere vendere, etc. Ad b): Conventiones initae in cessione voluntaria obli­ gant per se iustitia commutativa ipsum obaeratum respectu quorumlibet creditorum. Ad c); Leges istae partim determinativae partim trans­ lativae proprietatis, sine dubio urgent in conscientia, potis­ simum quia creant vel determinant ius in creditoribus, cui isti nullatenus renuntiant. 5. Vis cessionis quoad debitum extinguendum a) per se non est definitiva, sed dilatoria; b) per accidens pot­ est esse definitiva ex conventione vel dispositione legis. Ad a): Cessio bonorum sive voluntaria sive iudiciaria, - f» 618 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO sive culpabilis sive inculpabilis, nullum titulum confert per se obaerato, ut liberetur definitive a debitis, quae hic et nunc non potest solvere; neque praescriptioni liberativae erit locus, stante scientia debiti et reclamatione implicita creditorum: quare si deinde bona sufficientia obtinet, ad complendam so­ lutionem obligatur. Ad b): Creditores cedere possunt integro iuri vindi­ cando, ct contenti esse cum eis quae momento cessionis ipsis obtingant ; in quantum hoc libere et sine fraude faciant, debi­ tor ad nihil in posterum tenetur erga sic renuntiantes. Etiam auctoritas publica potest propter pacem, suspicacias suppri­ mendas, aliasque rationes boni communis, legitime decernere ut cessiones iudiciariae sint peremptoriae omnium debitorum existentium ; in tali casu cedens definitive liberatur a credi­ toribus, nisi fuerit in culpa quoad cessionem, nam cessio cul­ pabilis non liberat eum a reparatione et debitorum et damno­ rum quae propter culpam creditoribus causavcrit ; et lex po­ sitiva aliud disponens, aut limitatur ad negandam actionem creditoribus, aut limites iusti transgreditur. 6. Ex iure hispano (cf. CII 1911-1920; CII Coni. 907 declaratio cessionis incapacem reddit cedentem ad administrationem bonorum (CH 1914) ; ipsa autem cessio nunquam li­ berat a solutione integra posterius facienda, nisi in pactum expressum deducatur (CI I 1920). Quoad ordinem· servandum in solutione debitorum a. 1922-1924 statuit credita quae ha· bent praeferentiam per relationem ad determinata immobilia et mobilia, et a. 1926-1929 modum in cis satisfaciendis ser­ vandum. Non laedit iustitiam, saltem practice, stante discussione et probabilitate sententiarum, obaeratus qui, nulla intercedente ratione, aliquem creditorem monet, ut solutionem integri debiti petat ; imo, qui eidem, non petenti ct ditiori, totum solvit etiamsi alii pauperes insoluti maneant ; sed certo laedit caritatem praesertim in secundo casu. 623. Applicationes: 1. 2. Laedit iustitiam paler qui, impar iam solvendi suis credito­ ribus, emit fundum nomine filii, vel dono dat aliqua ex suis bonis; unde fit ut creditores minus deinde percipiant. Attamen non con­ stat filium ct donatarium teneri ad restitutionem, siquidem legiti­ mum titulum proprietatis acquisivisse videntur. Laedit iustitiam debitor obaeratus qui, cessione iam declarata, ficte vendit partem bonorum, ut eis possit frui; vel eam inscribit nomine filiorum, vel dono eis distribuit, etc. ; ct quidem habet tunc 3 SOLUTIO DEBITI PROBABILIS. N 622-624 619 obligationem iustitiae tradendi ea omnia suis creditoribus, siquidem invalide disposuit de non suis. 4 Filius debitoris obaerati: a) TEXETUR solvere creditoribus patris sui quae ad hoc acceperit fraudulenter post cessionem bono­ rum, sub forma donationis vel fictae venditionis; item quae pater nomine filii emerit, cum iam erat impar solvendi omnia debita, b) non tenetur solvere quae a patre accepit, quando is erat capax solvendi omnia debita; neque tenetur respondere dc debitis patris, si nihil ex eis receperit in hereditatem, quamvis cis deficientibus receperit ab avis quae obvenissent suis parentibus, si vixissent. 5. Pater qui vendit immobilia sua. ut occulte tradat pretium filio obaerato, et sic ea subtrahat a creditoribus, tenetur reparare istis iniustiliam filii, ad quam ipse quoque cooperatur. Sed nullam iniustitiam committit si partem hereditatis subtrahit a filio, ne a creditoribus istius repetatur, camquc tradit nepotibus suis a filio genitis; idque non solum si bona illa sint liberae dispositionis, sed etiam si sint ex legitima necessaria, quae non pertinet ad heredes necessarios, nisi postquam eis adseripta fuerit. II. 624. Solutio debiti Principia: 1. probabilis In dubio utrum debitum fuerit contractum necne, nulla obligatio solutionis existit. Princi­ pium valet non solum de dubio negativo, quando non dantur rationes probabiles ad suspicandum obligationem fuisse con­ tractam, sed etiam de positivo, in quo existant rationes pro­ babiles ad indicandum obligationem esse conceptam. Ratio, communi opinione probata, est quia in dubio melior est con­ dicio possidentis, ct quia factum contractae obligationis non praesumitur sed probandum est. Interea viget libertas. 2. In dubio utrum debitum certo contractum, iam solutum fuerit: a) mere negativo, debitum solvendum est; b) positivo, quod removeri non potest: a) propter culpam debitoris, videtur teneri ad solutionem pro rata dubii; β) sine culpa debitoris, saltem in praxi nulla habetur obligatio solu­ tionis praestandae. Ad a): Quando nullae rationes apparent dignae consi­ derationis et ponderationis in vita humana, dubium nega­ tivum attendi nequit a persona sensata, ideoque melior est condicio possidentis ius moraliter certum ad solutionem repetendam. Ad b, a) : Quando existant rationes vere et solide pro­ babiles ad indicandum solutionem nondum esse factam, et certitudo obtineri nequit propter culpam debitoris; sunt qui 620 DE SEPTI.MO ET DECIMO MANDATO dicant totum debitum cssc satisfaciendum, quia obligatio cer­ ta non impicatur per praestationem dubiam, et quia creditor non debet pati damnum ex culpa debitoris ; alii cx adverso, innixi principio “nemo malus nisi probetur”, liberant debi­ torem dubium ab omni obligatione, quia hiç ct nunc sine ulla mala fide obligatio non probatur, et non debet ipse magis subire periculum bis solvendi, quam creditor semel non obti­ nendi sua ; sententia intermedia, fortasse cx stricta iustitia non urgenda, sed aequitati omnino consentanea, urget obliga­ tionem satisfaciendi pro rata dubii, hoc enim est arbitrium per quod, rationabiliter, providetur commodo quod in his adiunctis et creditor ct debitor, pro sua quisque situatione haud iniure reclamant. Ad b, /?): In dubio de solutione debiti cuius incertitu­ de non debeatur culpae dubitantis, quamquam commendatur ex aequitate solutio pro rata dubii, et imponitur in conscientia sententia indicis, si quae forte legitime deferatur, sententia probabilior, ac inter recentiorcs multo communior, et pro praxi certa, negat obligationem solvendi. Ratio est, quia credi­ toris ius non est certum, et proinde obligatio debitoris est incerta, vere dubia, et in dubio melior est condicio possiden­ tis *1S. Contradicunt huic solutioni: aequiprobabilistae, quibus pauci alii accenscntur. urgentes obligationem solvendi, quia in dubio de so­ lutione creditor est in possessione, et quia non satisfit debito certo per solutionem dubiam14; non'nulli probabilistae, qui solutionem pro rata dubii urgent quia, cum creditor non habeat ius plane certum, nequit totum rationabiliter exigere, aliunde vero iniquum esset si nihil ei solveretur, cum obligatio etiam plus solvendi sit vere proba­ bilis. Arguunt quoque cx paritate cum possessore rei certo alienae, cuius proprietas inter paucas personas disputatur; in tali casuros inter eas personas distribuenda est ; ergo a pari in nostro inter debi­ torem ct creditorem, inter quos proprietas disputatur. Sed paritas non est ; ibi enim possessor certo nullum ius habet ad dominium rei nec potest eam rationabiliter integram tradere uni ex dominis probabilibus, cui nullus titulus specialis favet; in hoc autem casu habet ius vere probabile”. 625. In praxi, debitor qui habet rationes probabiles ad indican­ dum se iam solvisse in conscientia, urgeri nequit ad solvendum. Vi· ” Sic v.gr. Ferreres-Mondrîa, 1.639: Gênocot-Salsmans, 1,602; MerkeuaCS, 11,106 c); NoLDitf-Scir.MiTT, 11,242 b; WaFFElaert, 11,261 ; Arrecui 349.3. M Sic S.Alfonsus, 1.1 n.34; 1.3 n.700; Aertnys-Damex, 1,860 q.2.°; Mak· Raus, 1,947; Wouters, 1.1020, etc. Non vero Luco quem nonnulli ad hinc sententiam trahunt allegantes locum De iust. et iure d.18 n.7-13, naen manifeste agit de dubio negativo vel positivo improbabili. Cf. De f'acuitcntia d.16 n.5!M. 15 Sic v.gr. Laymann. 1.1 c.5 n.42; LEhmkuhl. 1,1147; Vermeersch, Π.545. SOLUTIO MEDIANTE PECUNIA DEVALUAT A N 624-628 621 cissim creditor qui probabiliter existimat sibi nondum esse solutum, non vetatur petere solutionem vel rem iudici submittere, et secun­ dum sententiam illius totam solutionem debitori impositam retinere. Aequum tamen, ct Christianum est amicabilem conventionem inire. III. Solutio mediante pecunia dévaluât a 626. *Casu inflationis seu devalorizationis monetae, nostro tempore sat frequens, quaestionem creat affinem ei quam veteres moralistae tractabant agentes de solutione debitorum in moneta cuius valor intrinsecus mutationem subierit propter maiorem vel minorem quantitatem vel puritatem metalli pretiosi ”. Hodie quidem distinctio valoris intrinseci ct cxtnnscci in moneta nullius est mo­ menti, cum ubique moneta fiduciaria sit in usu, sine ullo valorc in­ trinseco cum sit papyracea, tota in credito vel condicione oecono­ mica Status innixa. Sed dc valorc extrinsece huius monetae fidu­ ciariae, cx dispositionibus legum et perturbatione publica maxime interdum fluctuante, ponitur quaestio acutior quam apud antiquos auctores, utrum debitor alicuius summae attendere possit pro solu­ tione mere valori nominali, et debitum 1.000 pcsctarum contractum verbi gratia in Hispania ante ultimum bellum civile possit nunc solvere tradendo 1.000 pesetas hodie currentes’7. Exponemus quid valeat cx iure naturae, ct quid ex iure positivo valere possit. 627. Valor monetae fiduciariae opportune triplex di­ stinguitur: a) nominalis, qui numero monetarum exprimitur, verbi gratia 100 pesetae eundem valorem nominalem retinent quem ante a.1936 habuerunt; Z>) officialis seu legalis, qui oritur ex dispositione legis, determinantis quot unitates mo­ netae novae debeant solvi pro una antiqua ; c) vulgaris seu rcalis, quem de facto moneta obtinet in mercatu “nigro”, at­ tenta communi aestimatione et aptitudine ad acquisitionem mercium. 628. Principia: 1. Ex iure naturae: a) conventiones legitime initae de quantitate et qualitate monetae solvendae, in conscientia servari debent; b) deficientibus conventionibus: c) fluctuationes parvi valoris negligi possunt, ut solus valor nominalis attendatur; β) fluctuationes magnae, praesertim ra­ pidae et imprevisae attendendae sunt, ut solutio pecuniaria ad w Quaestio similiter occurrere potest, saltem thcorice, in casu augmentationis valoris in moneta, vel modificationis valoris in mercibus, cuius solutio, si quando intererit, ex analogia dicendorum facile concludetur. 17 De hac re cf. imprimis Laymann 1.3 tr.3 p.!.· c 5; Luco, disp.25 s7; Lessio, 1.2 c.20 n.17; Molina, tr.2 d.311-312; Salmanticenses. tr.14 c.3 n.67-74; Azpiazu, La moral del hombre de négocias (Madrid 1944) p.233-236; In., Moral y dinero: FomSoc 2 (1947) 283-294; F.Keller, Aufwertung und G étuisrcnspflitht (Friburgo de Br. 1926): O.von Nell BrEuninc, Stat pro lege prae· tumptio: ThPraktQschr 79 (1926) 519-536 (cf. Schol 1 [1926] 277-281; 2 [1927] 317-318); Vermeersch, 11,402. Cf. etiam n.487 nota 37. terminos aequitatis reducatur per aequam compositionem inter creditorem et debitorem. Ad a): Res est clara, nam contrahentes liberi sunt ad suscipiendas obligationes rationabiles, qualis haec esse praesu­ mitur si nullus error vel fraus vel prohibitio propter bonum commune lata existit. Porro huiusmodi conventiones expres­ se permitti solent in Codicibus civitatum (cf. CII 1170). Quodsi moneta in qua solutio esset facienda iuxta conventionem iam non sit in usu, solutio fieri debet in nova moneta, vel in alia quam lex pro tali casu determinet (cf. CII 1170); ita tamen ut numerice tot monetae pecuniae substitutae tradantur, quot aequi valeant valori real i monetae de qua conventum fuerat. Ad b, a) : Securitas et facilitas commercii humani, cui ipse usus generalis suffragatur, fert ut parvae fluctuationes necessariae per se non attendantur, siquidem propter hanc circumstantiam pretium aliquantulum auctum fuisse merito censetur. Hoc potissimum valet pro casibus in quibus solutio debiti intra brevissimum tempus a contractu inito facienda est; nam in tali casu alia mens contrahentium rationabiliter aestimari non debet. Ad b, /?): Antiqui doctores communiter tradebant so­ lutionem faciendam esse iuxta valorem realem monetae ; ideo­ que tot momento solutionis tradendos esse nummos, quot sint necessarii ad aequandum valorem realem quem habebat quan­ titas momento contractus statuta; nam iustitia postulat per se aequalitatem rei ad rem, et consequenter non valorem nomina­ lem, sed realem attendendum praescribit1S. Haec doctrina omnino rationabilis videtur pro casu deva! nationis lentae et normalis, in quo creditor accepta ad ma­ num pecunia potuisset negotiari, sicut et debitor ea retenta negotiasse praesumitur ad lucrum quod aequivaleat plus mi­ nus valori real i monetae ad manum non solutae. At vero in casu generalis perturbationis publicae, in quo cum valore reali monetae tota condicio oeconomica perturbatur, nec de­ bitori facile permittitur pecuniam in res stabilis valoris convertere nec creditori. Quare contractus ad terminos aequitatis per Chris­ tianam compositionem, caritate ct aequitate simul animatam, inter Sic v.gr. J.AYMANN. 1.3 tr.3 p.l.· c.5 n.15; Lugo, disp.25 n.124; Molina. tr.2 <1.312 SOLUTIO MEDIANTE PECUNIA DEVALUAT 623 partes erit reducendum, iuxta condicionem tacitam quam habuerunt in mente paciscentes “si res ita permaneant” ”. 2. Ex iure naturae auctoritas publica: a) habet potes­ tatem decernendi ut in solutionibus fluctuationes valoris mo­ netae currentis non attendantur ; b) ita, tamen, ut cius decreta intra certos limites iustitiae contineantur. Ad a): Sic postulat commoditas et facilitas pactionum, necnon ipsa prosperitas interna nationum. Et sane ipsi pacis­ centes tempore normali hanc mentem naturaliter habere solent. Ad b): Altum dominium non concedit Statui facultatem circa bona civium, nisi secundum exigentias boni communis. Iam vero bonum commune, nedum exigat, potius prohibet dis­ positiones quibus, in casu magnae eversionis oeconomicae, omnia debita antiqua, etiam privata20, solvenda statuantur secundum valorem nominalem tantum, vel iuxta partem aliquotam nimis parvam, puta infra quartam partem21 valoris realis. Talis dispositio manifesto offenderet iustitiae distri­ butivae, totum damnum contra creditores in beneficium debi­ torum proiceret, ct in hoc ipso notabiliter bono communi no­ ceret ; nam dici nequit legem, utpotc generalem, aequo modo creditoribus ct debitoribus nocere. Jd minime verum esset in casu, nisi forte respectu magnarum societatum industrialium vel mcrcantilium vel officinarum argentariarum; cives autem particulares, et praecise modestiores ac numero copiosissinv necessitate arctiore constituti, non haberent nisi detrimentum in favorem illarum societatum vel Status, qui onus tempo­ ris multo facilius ferre possent22. 3. Taxae legales determinantes normas solutionum ” Cf. Vermeersch, 11.402; Noldin-Schmitt, 11,577; Azpiaizu, Moral y dine­ ro: FccnSoc 2 (1947) 289-292. M Facilius permitteremus Statui, propter bellum aliamvc calamitatem solvendi incapaci, ut pro suis ciebitis solvendis valorem nominalem aliamvc proportionem nimis parvam per relationem ad valorem realem retineret, si hoc omnino ad bonum commune videretur necessarium; tunc creditores infortunium privatum propter publicam necessitatem pati tenerentur. Sed etiam in hoc casu iustitia distributive, quantum possibile evaderet, esset attendenda. îl Existimat Vermeersch (11,402,5), “non esse in potestate legislatoris ut permittat debitori negligerc damnum quod propter corruptam monetam quartam partem debiti superaret". Laymann autem (1.3 tr.3 p.l c.5 n.24) “immodicam ac irrationabilem habuit taxam qua quinta pars debiti negligeretur. Tamen inflatio adeo extraordinaria esse potest, v.gr. in Germania post bellum a. 1914, in Sinis post bellum cum laponia et occupationem communisticam, ut taxa tertiae et etiam dimidiae partis valoris realis non necessario iniusta videatur. Cf. decisionem S.R.Rotae datam iuxta taxam legalem, in qua valor realis monetae non nisi tertiam partem valons nominalis aequabat: Decisiones S.R.Rotae 23 (1931) decis.21 p.l 69. 22 Cf. S.Paenitcntiorio r ASS 7 (1872) 211; S.R.Rota, I.c. p,166-167. 624 DE SEPTI.MO ET DEC 1.MO MANDATO in casu monetae dcvaluatae, a) per sc obligant in conscientia. b) nisi sint manifesto iniustae. Ad a): Dantur propter bonum commune quod, ad ef­ ficaciam, valorem eorum moralem requirit; insuper sunt detc-miinativae iuris naturae quoad proprietatem 23. Per se dicitur, quia si taxa illa inefficax ostendatur vel reddatur in praxi generali, ct pretia mercium iuxta valorem pecuniae in mercatu “nigro” currentem communiter deter­ minantur, taxa non est obligatoria in conscientia, ct debitor non potest ingens lucrum habere cum detrimento magno cre­ ditoris. Ad b); Quod possit esse iniusta dictum est. Quaenam iusta videatur in adiunctis non omnino extraordinariis, cx criterio Laymann et Vermcersch relatum relinquimus. 23 Cf. S.Pacnitentiaria: ASS 7 (1872) 211; S.R.Rota, l.c. p.166-167. SECTIO II De testamentis et de successione hereditaria 629. Cum aliquis moritur, alius potest acquirere dominium in bona temporalia ab eo relicta, vel per testamentum in quo defunc­ tus declaraverit suam ultimam voluntatem circa bona sua, vel per successionem hereditariam a lege determinatam, quae dicitur succes­ sio legalis ab intestato. Quamvis multa particularia de hac re spectant ad peritos legum civilium, necessarium est ut moralista generaliora de hoc argumento cognoscat, quo melius possit de iure positivo sentire, ct casus sibi propositos rectius solvere, et consilia opportunius ct felicius tradere. Summa rerum dicendarum: Agendum est cx ordine: de ipso iarc hereditatis, testandi sci. ct succedendi ab intestato, ct dc natura facti iuridici quo nititur suc­ cessio (c.l); de ipso testamento, eiusque multiplicibus requisitis c.2); dc suc­ cessione ab intestato, ciusdcmque modis et ordine (c.3). S.Alfonsus, 1.3 n.919-961; Lessio, De iustitia et iure 1.2 c 19; Molina, De iustitia et iure tr.2 <1.124-251 ; Sauvant i censes, tr.14 c.5; Baller ini-Paumi eri, III p.3 n.682-857; Lehmkuhl, 1,1374-1413; Aertnys-Damen, 1.688-700, GenicotSalsmans, I 666-682; MerKELBACH, 11.485-507; Nolihn-Sciimitt, II 552-563; Prümmer, 11,273-281; FerrErBS-MondrIa, 1,926-057; Arregui-Zalba, 377-387, Tanquerey, 111,665-717; Vermeersch, II 500-526; WaFFllaERT, De iustitia, 1,263 332.574-594. CAPUT I De iure hereditatis in genere Cum ius hereditatis acquiratur sive per testamentum sive per suc­ cessionem legalem ab intestato, examinandum erit quo fundamento nitatur utraque haec facultas (a.l); deinde determinare conabimur naturam facti iuridici quo perficitur translatio vel translationis optio in successores (a.2). Molina, De iustitia ct iure tr.2 d.124; Catii rei Ν'. Philosophia moralis n.47O478; VERMEERSCH, Quaestiones dc iustitia- n.222-230; I.Gonzalez, Philosophia Moralis n.874-880; Heylen, Dc iustitia p.285-292. 626 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ARTI CUL US I De fundamento iuris hereditatis 630. Ius hereditatis est facultas succedendi in iura et debita non stricte personalia defuncti, ita ut hereditas, seu complexus iurium et onerum non stricte personalium defunc­ ti (testatoris vel decessoris intestati), quae obiectum iuris aut successionis hereditariae constituunt, in dominium heredis seu successoris transmittantur. Facultas testandi videtur cuilibet homini ex ipso iure naturali competere, independenter a iure positivo humano. 631. Principia: 1. Propositioni adversantur socialistae, qui, consequenter ad falsam doctrinam circa illcgitimitatcm dominii privati, negant etiam ius trans­ mittendi bona per hereditatem \ Quod in confirmationem afferunt tale ius favorem praestiturum pigritiae filiorum, verum potest esse, at non ex hoc iure tanquam causa sed cx deficiente educatione et spiritu christiano. Ceterum, ius testandi non assecurat filiis ipso facto hereditatem. Inter theologos et iuristas controvertitur utrum ab ipso iure natu­ rali haec facultas procedat, an immediate a iure positivo fuerit in­ stituta, licet omnes pro certo habeant eam votis naturae esse omnino consentaneam. Profecto; phires iuristae et nonnulli theologi12 cen­ sent cx iure naturae non haberi facultatem disponendi de bonis pro eo tempore quo quis, ipso iure naturae, eorum dominio privatur Sed plerique moralistae3 existimant hanc facultatem oriri ex iure naturae independenter a positivo, quamvis huic attribuunt potesta­ tem certos limites ac condiciones apponendi iuri naturali testandi sic per ultimos Pontifices locuta est: Leo XII1: “Sanctissima naturae lex est ut victu omniquecul­ tu paterfamilias tueatur quos ipse procreavit: idemque illud a natura ipsa deducitur, ut velit liberis suis, quippe qui pa­ ternam referunt et quodam modo producunt personam, ac­ quirere et parare, unde se honeste possint in ancipiti vitae cursu a misera fortuna defendere. Id vero efficere nonalia ratione potest, nisi fructuosarum possessione rerum, quas ad liberos hereditate transmittat” 4. Et Pius XI: “Reipublicac taEcclesia 1 Cf. v.gr. A.Maestri, Contro il privilegio d'eredità per il solo Ir.c (Roma 1946). 3 Ex theologis cf. B aller ini-Palmi er i, III p.3,694-695, aliosquc quos citi! Vermeersch, Dc instita2 (Brujas 1904) 223. 3 E.Van RoEY, Dc obiectis ct actibus ad iustitiam pertinentibus friteip gcncralia* (Malinas 1923) 37. Cf. CathrEin, Philosophia nforalis n.472; \I>MEERSCH, De iustitia n.226; Gonzalez DEL Moral, Philosophia moralis 8S3. 4 Encycl. R.N.: ASS 11 (1881) 105. FUNDAMENTUM IURIS HEREDITATIS N 630-631 627 men suo munere pro arbitrio fungi non licere, in aperto est. Semper enim ipsum naturale ius et possidendi privatim, et hereditate transmittendi bona, intactum inviolatumque mancat oportet, quippe quod respublica auferre nequeat; est enim homo quam respublica senior” 5. Ratio propositionem sat clare demonstrat : a) ex nécessita­ it et exigentia boni communis; etenim “si supponas hoc ius non existere, dicendum est vel bona defunctorum esse dere­ licta, et fieri primi occupantis, vel obvenire Statui. At vero utrumque maxime bono communi obest : prius est contra or­ dinem, pacem et tranquillitatem publicam ; alterum duceret necessario ad destructionem ipsius proprietatis privatae, quae praecise exigitur bono publico” 6. b) Ex necessitate pro ipsis individuis et familiis, nam stimulus ad laborem, ad quod requiritur ius proprietatis, plu­ rimum enervaretur sine iure testandi ; sapiens parcimonia mi­ nueretur; multa opera, quae stabilitatem vita humana longio­ rem requirunt, sine isto iure omitterentur. c) Ex eo quod sit sequela et complementum iuris proprie­ tatis privatae, in qua naturaliter includitur ius testandi, sicut ius donandi vel alienandi per contractum onerosum. Unde et fraxis inter varias gentes, a remotissimis temporibus hoc ip­ sum luculenter confirmat. Ad difficultatem iuristarum respondetur in articulo 2. Applicatio: cum hoc ius testandi videatur ita plenum, ut nullius stricto iure elidi possit ad meram legem naturalem quod attinet, si a legitimis determinationibus legis positivae abstrahamus, non laedit iustitiam strictam pater, qui filios ab hereditate privat ; nec filius qui speciales expensas causavit parentibus, et nihilominus aequalem portionem hereditatis ab illis acceptam cum aliis filiis, sibi retinet sine reductione in favorem fratrum suorum. His tamen non negatur maxima convenientia ct officium pietatis, urgens ad ius hereditatis in favorem familiae maxima ex parte exercendum, sicut ex statim dicendis patebit. 2. Jus succedendi ab intestato descendentibus eiusdem familiae substantialiter ipsa, natura rerum competere videtur. Probatur : a) Ex voluntate praesumpta defuncti; etenim, cum om­ nibus consentientibus maxima adsit decentia naturalis in eo » Encycl. Q.A.: 23 (1931) 193. ‘Cf. v.gr. Molina, tr.2 disp.124; Lehmkuhl, 1,1377-1379; Merkelbach, 11.488; Hürth-AbewIAn, 471; TanquErey, 111,666-670; HbylMn, Dc iustitia p.286-283. 628 DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO quod bona in familia permaneant, “rationabiliter praesumitur voluntas defuncti hunc ordinem sequendi ; proinde, cum adsit talis titulus praesumptus, ct insuper bona iam quasi connexa sint familiae ipsis utenti, bonum commune videtur exigere, ut adsit inter homines ius aliquod succedendi mortis causa”7, b) Ex quadam naturali surrogatione familiae in locum defuncti ; etenim, posita naturali unione membrorum eiusdem familiae, participantium eodem origine, adhibentium eadem bona, tendentium in negotiis oeconomicis ad eundem scopum, dubitari nequit quin rectus ordo rerum commercium bonorum materialium exigat inter membra eiusdem familiae8; stabili­ tas et continuatio familiae exigit ut bona ad eius sustentatio­ nem destinata, etiam post mortem capitis familiae, ad eundem finem applicata permaneant910 ; bona capitis familiae, quodam­ modo ipsius familiae sunt, quia proprietas privata etiam in utilitatem familiae instituta est; tandem familiae membra, re­ gulariter, per operam impensam in conservanda ct augenda bona, quoddam sibi ius acquisiverunt ut, defuncto capite, bona nihilominus in familia conserventur. Peccant parentes, non tamen contra iustitiam commutativam, sed contra pietatem, aequitatem, iustitiam legalem, quando sine sufficiente motivo filios cx integro exheredant; ct qui­ dem graviter, si filii sint in gravi necessitate constituti. Similiter, etsi minori gradu, si fratres aliosque in familia versantes, vel cum ea coniunctos, non attendunt in dispositionibus testamentariis liberis 2. Obicitur contra hoc argumentum quod, si valeat, non apparet quomodo quis possit aliis quam familiae bona relinquere, ncc quo­ modo possit familia hereditatem non acceptare. Respondetur ius testandi prius esse iure succedendi, et huic praevalere; ac necessi­ tatem succedendi non repeti ex necessaria quadam unione physica, i sed cx coniunctionc morali, prout rationi conformis est; ideoque non imponi successionem, sed concedi ius succedendi ei qui eodem uti velit ’°. Applicationes: 1. 3. Ius naturale sive testandi sive succedendi ab intestato ab auc­ toritate publica in pluribus ulterius determinari potest et conveni»' 1er determinatur Ratio est quia, si solum ius naturale attenditur, multa remanent sat incerta circa modum exercendi illud ius, circa eiusdem limites ne societati familiari vel civili noceat, circa quanti7 E.van RoEY, Dc obcctis ct actibus aci iustitiam pertinentibus frindfu generalia 4 p.37-38. . 8 Cf. Vermeersch, Quacstiones de iustitia n.223-226; Waffelaert, Di tw· tit a 1,265; Tafparelli, Saggio di diritto naturale n.781. ° In iure germanico de facto bona quae sunt obiectum successionis non cr siderabantur, sicut in iure romano, tanquam proprietas individualis patrui*· initias, sed tanquam patrimonium familiare ad familiam pertinens. Ideo m,x erant testamenta, sed continuationes ab intestato; quia familia, persona nonlis, per se non moritur. , 10 Cf. J.Leclercq. Leçons de droit naturel IV 2 (Namur 1946) ρ.13Ο-13>. I , I | NATURA FACTI IURIDICI N 631-632 629 tatem hereditatis legitimae, circa gradum cognationis in heredibus ct cetera. Ergo bonum commune, pax ct concordia familiarum, ctc . requirunt ut auctoritas publica ulteriorem determinationem afferat legi naturali in iure hereditario. Aliunde, cum ius testandi ct succedendi familiam quoad substan­ tiam sit ab ipso iure naturae, legislator humanus potest quidem or­ dinem naturalem regere, minime vero cum subvertere. A RTICUL US II De NATUR/X FACTI IURIDICI QUO NITITUR SUCCESSIO Ex articulo praecedenti constat ius testandi ct succedendi ab intestato, quoad substantiam esse ius naturae. Ulterius investigan­ dum est quo jacto iuridico oriantur effectus iuridici transferendi dominii hereditatis. Testamentum est actus iuridicus testantis. In hoc omnes conveniunt, licet ulterior explicatio diverso modo tradatur. Et sane, testamentum conditur a voluntate testan­ tis, ct vi eiusdem potissimum producuntur effectus iuridici translationis dominii decessoris in successores, sic statuente iure naturae, ac confirmante iure positivo, ut ex dicendis patebit. 2. Testamentum est actus iuridicus naturae specialis, quodammodo in potentia in quantum est a testatore, complen­ dum ipso iure naturae et voluntate auctoritatis publicae ut per­ ficiatur translatio dominii in heredem momento quo testator moritur. Explicatio patebit cx dicendis. 632. 1. Difficultas iurislarum, iam insinuata, sic potest enuntiari : Volun­ tas testatoris, qua censetur fieri translatio dominii, cessat morte illius; ideoque translatio dominii ante illud momentum nondum per­ acta, impediri videtur quantum a testatoris voluntate dependet, si­ quidem defunctione iura in bona externa expirant. Quo, igitur, modo evenire potest translatio iuris per testamentum? Plura responsa excogitata sunt: σ) consensus defuncti virtualiter perseverat; quod est effugium verbale; β) acceptatio heredis merito praesumitur ante mortem testatoris; at testamentum, secun­ dum suam essentiam juridicam, effectum non producit ante mortem decessoris; 7) testamentum non est contractus, sed actus iuridicus, sola voluntate illum ponentis efficax; profecto est actus iuridicus, sed in eo quaeritur a qua voluntate habeatur effectus iuridicus, cum voluntas efficax translationis sit cxtincta momento quo translatio operatur; 5) testamentum confert heredi ius qualificaf.um accipiendi, distinctum a capacitate generali quam omnes homines naturaliter ha­ bent ad accipiendum, siquidem determinatur positive per voluntatem testatoris, ipso momento quo testamentum conditur; e) testamentum, - - 630 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO in quantum a voluntate testatoris positum, est actus iuridicus radica­ liter et in potentia, quo testator de suis bonis disponit hic et nunc, quando eorum dominium retinet, tendens ad effectus iuridicos pro­ ducendos; at vero effectus intenti non producuntur formaliter et in actu a voluntate testatoris iam extincta, sed illius dispositione posita tanquam fundamento, ipso iure naturae, et auctoritatis pu­ blicae voluntate, transfertur dominium post mortem testatoris in heredes designatos. Ius succedendi ab intestato recte explicatur, sive ex praesumpta defuncti voluntate, sive ex iure naturali familiae succedendi in bonis illius qui membrum eiusdem fuerat, et nihil de suis bonis disposuit. Propositio satis patet ex dictis in art.l de iure succedendi, Prima explicatio vere probabilis est ; et revera multi testamen­ tum non condunt, quia lex satis protegit eorum voluntates, cuius efficacia ad determinandam successionem explicatur sic­ ut in principio praecedenti. Secunda explicatio non requirit actum iuridicum testatoris, sed mortem habet tanquam fac­ tum iuridicum, quo naturaliter mutantur relationes iuridicae membrorum familiae circa bona defuncti. 3. CA PUT 1 I De testamento eiusque requisitis Summa rerum dicendarum: Expositis notione et divisionibus testamenti in articulo 1, successivi agemus de ipso testatore (a.2). heredibus (a.3), obiecto (a.4) et forma testamenti (a.S); tandem, de revocatione et execution? (a.6) testamentorum. ARTICULUS I De notione 633. I. et divisionibus Testamentum est actus essentialiter revocabilis, quo quis (testator) disponit de bonis suis aut de certa bono­ rum parte pro tempore mortem illius subsecuturo. Sic fere CH 667. Dicitur: . Actus, non contractus, siquidem nulla intercedit conven­ tio decessoris et successoris, sed merus actus testatoris, signi­ ficans suam voluntatem circa destinationem bonorum quae moriens relinquat. NOTIO ET DIVISIO TESTAMENTI N 632-634 631 Essentialiter revocabilis, siquidem de ratione testamenti est, pro natura sua et prout in iure intelligitur ct praescribitur, ut testator retineat facultatem revocandi suam voluntatem ; et in hoc differt a pacto successorio, per se irrevocabili. Testator ipse, et non eius delegatus, condii testamen­ tum; imo ius positivum saepe exigit ut sit persona singularis, excludens testamenta coniuncta, a pluribus eodem actu con­ tecta. Sic v.gr. CH 669.733 non agnoscit testamenta coniuncta, etiamsi facta sint in extera natione, illa permittente. Disponit de bonis aut de bonorum parte, nihil enim impedit in iuribus modernis, quominus quis ex parte testatus, et cx parte ab intestato decedat; dummodo declaraverit quid fieri volebat de aliquibus bonis suis post suam mortem, quoad illa fecit testamentum. Pro tempore mortem subsecuturo, nam testamentum non transfert dominium actu, hic ct nunc, sed effectum sorti­ tur demum post mortem testatoris ; “ubi enim testamentum est, mors necesse est intercedat testatoris’’ (llebr 9,16). f Applicatio: /Id valorem testamenti non requiritur in iure com­ muni hispano, sicut requirebatur in iure romano (et requiritur adhuc in iure forali Navarrac ct Cathalauniae), institutio heredis capacis hereditatem adeundi. Imo, in iuribus recentioribus, etiam quando heres institutus non vult adire hereditatem, vel incapax est eandem accipiendi, dispositio testamentaria valet in aliis clausulis iuri conformibus, ideoque he­ redes ab intestato illas clausulas revereri debebunt. 634. II. Differt a: d) Donatione inter vivos, quae est contractus, statim transferens dominium a donatore in donatarium, et quidem irrevocabiliter, nisi fiat sub condicione resolutoria ; dum testamentum semper revocari potest, nec ef­ fectum habet quamdiu vivit testator. 6) Codicillo, qui in iure romano disponebat de bonis sine heredis institutione, sed in modernis iuribus non admit­ titur nisi habeat solemnitates testamenti, ac proinde practice non differt ab eo (CII 672.738). Nomen codicilli, vel potius clausulae codicillaris, adhuc conservatur ad significandam voluntatem testatoris additioDalem, et ipsi testamento debito modo insertam, quae aliquid supplet, minuit aut mutat in tes­ tamento. c) Legato, seu ultimae voluntatis dispositione, qua ali­ qua res determinata, cx massa hereditaria, alicui personae 632 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO directe determinatae relinquitur, ab herede vel executore tra­ denda. In iure canonico vi c.1513 sustinetur ad causas pias, etiam si sit informe, quin obstet c.1529, in quo salvantur dis­ positiones speciales, nec principium “accessorium sequitur principale”, nam in casu ratio utriusque non est eadem. d) Donatione mortis causa, scu conventione qua quis actu donat aliquid, sed ita ut nolit rem esse absolute et irre­ vocabiliter donatarii ante suam mortem, sed sibi reservat fa­ cultatem interea donationem revocandi. Ex CH 620 haec non distinguitur a legato, ac proinde in propria figura abrogata videtur. Aliquando agitur de donatione inter vivos sub con­ dicione resolutiva (cf. CH 1255.639). Differt: a testamento quia fit mutuo consensu donatoris et donatarii, et sic non est simplex actus, sed contractus ; a donatione inter vivos, autem, quia revocabilis est ad nutum donatoris. In iure canonico ag­ noscitur et sustinetur, etiam solemnitatibus civilibus destituta, iuxta normam c.1513. 635. III. Dividitur testamentum: 1. Ratione formae internae in a) testamentum proprie dictum, quod est dispositio ultimae vo­ luntatis de universitate bonorum, vel de aliqua eorum parte, v.gr. dimidia vel tertia, titulo universali; b) LEGATUM, quod est quaedam ultimae voluntatis dispositio, qua testator aliquid, in se determina­ tum, relinquit alicui non heredi (saepius ipsa res donata dicitur le­ gatum). 2 Ratione formae externae in : a) ordinarium scu commune, quod in communibus adiunctis fieri debet secundum condiciones a lege pro his casibus praescriptas, cuius tres sunt species: a) olographum, manu testatoris scriptum; β) aperiunt, coram personis lege determinatis manifestatum; 7) clausum, quod secretam dispositio­ nem continens, traditur officiali publico iuxta praescriptiones le­ gales ; 6) extraordinarium, seu speciale, quod in peculiaribus adiunc­ tis a lege agnoscitur, factum sub condicionibus legalibus simpliciori­ bus, cuius similiter tres sunt species: a) militare, quod fit a militi­ bus tempore belli in castris versantibus; β) maritimum, durante na­ vigatione per mare in casu urgenti confectum; 7) m extera nationi ab hispanis subditis datum. Cf. CH 676.677. 636. IV. Condiciones singularum spccicrum testa­ menti aliquantulum describere oportet, ad praxim sacer­ dotis et confessarii. d) Testamentum olographum est illud quod manu tes­ tatoris, aetate maioris, integrum scribitur, expressis die, mense et anno quibus confectum est, et addita subscriptione, testa­ toris nomine et cognomine expressa, above denominationi' NOTIO ET DIVISIO TESTAMENTI N 634 636 633 usuali vel saltem sufficienti ad determinandum testatorem. Cf. CH 688. Unde quatuor condiciones : a) totum sit manu testatoris conscrip­ tum, nullo verbo excepto ; interpositiones, praeterea, additiones et liturae, ut attendantur, debent salvari subscriptione testatoris, sed nunquam invalidant reliquas partes testamenti, nisi contineantur in verbis quae exprimunt voluntatem substantialem testatoris; β) de­ signatio diei, mensis ct anni, quibus convenienter praemittitur indi­ catio loci1*, ante subscriptionem testatoris; et omissio vel error in hoc requisito invalidât testamentum; 7) subscriptio testatoris, ita ut nihil infra illam contineatur, nisi nova subscriptione denuo munitum; his additur ad valorem alia condicio: δ) quod exhibeatur intra quin­ que annos a morte testatoris iudici primae instantiae domicilii ultimi testatoris vel loci defunctionis, ut illius authcnticitatem recognoscat ct notario tradat ad protocollizationcm (CH 689.691-693) °. b) Testamentum apertum est illud quod actu authenti­ co seu publico conficitur coram notario legitimo ct tribus tes­ tibus iuridice idoneis, qui videant ct intelligant testatorem, ct quorum unus saltem scribere sciat et possit, expressis loco, anno, mense, die ac hora, ct addita subscriptione tam testato­ ris, vel alterius dc cius consensu pro co, quam testium ct notarii, qui fidem faciet de solemnitatibus legalibus observa­ tis (CH 681.694-706). Unde, praeter alia sufficienter clara, haec attendantur: a) debet confici (vel saltem legi ct subscribi) unico tractu (CH 699), decla­ rante testatore in eo contineri suam ultimam voluntatem ; 0) coram notario legitimo, sci. qui agat in suo districtu notariali, cum extra illum carcat fide publica (Regiam, a.98), et testibus legitimis, sci. masculis, maiorennibus3 (salva exceptione infra indicanda pro casu pestis); domiciliatis in loco testamenti; non caecis, surdis, mutis; gnaris linguae testatoris; sanis iudicio, non interdictis, non damnatis ut falsariis; non coniunctis cum notario autorizante, ratione ser­ vitii, consanguinitatis intra quartum gradum, vel affinitatis intra se­ cundum (CH 681) ; insuper in testamento aperto excluduntur here­ des, ct interdum legatarii corumquc consanguinei usque ad quartum gradum, vel affines usque ad secundum (cf. CH 682); 7) si testator ipse et aliqui testium nesciunt, vel non possunt scribere, cis mandan­ tibus supplebuntur ab aliquo ex testibus instrumentalibus, et nota­ rius fidem de hoc faciet (CH 695). 1 Necessaria tamen non est, quia testamentum olographum potest confici ubi­ libet. 3 Non requiritur iam papyrus sigillo signata. Hoc testamentum, cum paucis irritationis causis sit obnoxium, optimum est in se. Sed quia facile potest subduci vel destrui, expedit duo saltum exemplaria conficere, quorum unum heredi alterum notario tradatur. Vel saltem custodiatur clausus et sigillo cereo munitus. Persona in cuius potestate reperiatur testamentum, debet praesentare illud iudici intra decem dies, ex quo mortem cognoverit testatoris (CH 690). 3 In Vizcaya ct Aragoma mulieres possunt agere testes ab aetate 14 an­ norum. 634 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Si testator est surdus, ipse debet legere, vel duae personae ab eo designatae eius nomine coram aliis (CH 697); si vero sit caecus, bis legatur testamentum, a notario et a persona testatoris voluntate determinata (CH 698). In mortis periculo sufficiunt quinque testes idonei sine notar:o; tempore Pestis sufficiunt tres sine notario, cuiuslibet sexus, annos saltem 16 nati (CII 700-701). Haec testamenta scribi debent, si fieri posst; secus valent ora· liter significata (CH 702), sed amittunt valorem quando a duobus mensibus testator superavit periculum mortis vel intra tres menses ab eius decessu non deferuntur ad tribunal competens, pro redactione scripturae publicae (CH 703). c) Testamentum clausum est illud quo testator secreto de suis bonis disponit, quodque a se vel ab alio de eius nunir dato confectum, notario coram quinque testibus legitimis, clausum et sigillatum defertur, ut scripta acta in ipso involu­ cro subscribatur a testatore ct testibus, additisque loco, hora, die et anno, ultimo subsignetur a notario fidem faciente de solemnitatibus servatis, et dc capacitate ac identitate testato­ ris (CH 716). Unde testamentum clausum : a) potest scribi manu aliena vel manu propria, dummodo testator apponat in primo casu subsigna­ tionem completam in singulis foliis, in altero, rubricam, in utroque vero subsignationem ad finem, post indicationem loci, diei, mensis ct anni, salvatis quoque correctionibus, lituris ct additionibus interlinearibus, sua subscriptione ; si testator nesciat aut nequeat subscri­ bere, potest sibi substituere aliam personam quae rubricam apponat pro eo singulis foliis testamenti ab alio confecti ct ad finem addat subsignationem, expressa causa impossibilitatis; β) si testator scri­ bere 'nesciat aut non possit, alius rubricabit et subsignabit pro eo, significato motivo impossibilitatis; 7) deferendum est clausum el sigillo munitum, nisi claudatur et sigilletur momento traditionis, co­ ram notario et quinque testibus, quorum tres saltem possint subscri­ bere; et testator manifestare debet ibi contineri suam ultimam vo­ luntatem, indicando utrum a se ipso, an ab alio de cius mandato, subscriptum vcl rubricatum fuerit testamentum; δ) notarius scribit actam testamenti in ipso involucro, additis declarationibus solitis de solemnitatibus servatis, capacitate testantes, etc. ; et postquam ea lecta fuerit, subscribitur a testatore (aliove de c:us mandato, si ipse non possit, indicata ista circumstantia), ac testibus qui subscribere sciant; tandem notarius autorizat actam suo signo ct subscriptione, indicato loco, hora, die mense et anno 4. Cf. CH 706-707. Testamentum clausum non potest confici n caecis, et ab iis qui nesciunt vcl nequeunt legere; potest vero a surdomutis, et iis qui nequeunt loqui, sub cautelis specialibus legis (CH 709). Fieri potest quod testamentum, invalidum, ut clausum propter defectum solemnitatum, valeat ut olographum (CH 715). Si testamentum sive clausum sive apertum, declaratum fuerit nullum prop­ ter defectum solemnitatum, notarius tenetur reparare damna quae cx eius ma­ litia. negligentia vcl ignorantia inexcusabili occurrerint (CH 705.715). 4 Servari potest apud notarium, vel apud testantem, vel apud aliam perso­ nam; et post mortem testatoris praesentari debet statim a notitia habita, sal­ tem intra decem dies, iudici competenti (cf. CH 711-713). NOTIO ET DIVISIO TESTAMENTI. N.636 635 d) Testamentum militare est illud quod tempore belli conficitur a militibus in castris versantibus, ab obsidibus, bello captis, aliis personis in exercitu occupatis, etiam in extera natione, coram officiali legitimo, vel in determinatis adiunctis coram cappcllano aut medico, ac duobus saltem testibus ido­ neis CH 716. Unde personae hic recensitae, praeter testamentum clausum, or­ dinarium, quod ad normam generalem istius speciei conficere pos­ sunt coram Comrnissario belli partes Notarii agentis et quinque consuetis testibus (cf. CH 717.718), aliudque similiter clausum, scd in forma extraordinaria coram officiali militari et duobus testibus ad normam CH 721 exaratum, possunt quoque testari in testa­ mento aperto coram Officiali exercitus qui gradum centurionis (capitân) habeat, vcl coram cappcllano vel medico si testator sit aegrotus aut vulneratus, vcl coram Officiali etiam infra centurionem qui ibi sit àipremus, si conficiatur testamentum in statione a corpore exer­ citus separata; insuper, in omnibus his casibus, duo testes idonei adesse debent, tales sci. qui non declarentur in testamento heredes, cum sint consanguinei vel affines intra gradus lege determinatos (CH 716.718; cf. 754,3.°). Hoc testamentum apertum redditur ineffi­ cax transactis quatuor mensibus postquam testator a bello gerendo cessaverit (CH 719). In ipso actu pugnae, ct in quolibet periculo proximo actionis bellicae, pot­ est confici testamentum militare coram duobus testibus vcrbalitcr; sed hoc tes­ tamentum redditur inefficax ex quo periculum superatur, vel etiam periculo non superato, si non munitur formalitatibus coram auditore belli vel officiali iustitiae, qui sit cum exercitu (CH 720). e) Testamentum maritimum est illud quod durante iti­ nere maritimo conficitur a quocumque navigante in navi hisfana coram duce navis vel computatore ac duobus testibus idoneis, quorum unus saltem subscribere possit (CH 722). Unde testamenta maritima, nisi sint olographa, conficiuntur in nave mercatoria coram ipso duce navis; in bellica, coram computa­ tore cum subscriptione approbatoria ducis, intervenientibus praeterea duobus testibus, quantum fieri possit ex transfretantibus ct non cx tripulationc, quorum unus saltem sciat subscribere, ct subscribat pro se et pro testatore incapaci, indicata hac circumstantia. Prout tes­ tamentum sit apertum vel clausum, adimplebuntur quae pro his for­ mis testamentorum supra descripta sunt (cf. CH 695.706ss), exceptis iis quae de numero testium ct interventione notarii praescribuntur. Imminente naufragio sufficit testamentum verbale coram duobus testibus, sicut dictum est pro casu pugnae, cum eadem incfficacia postquam periculum naufragii superatum fuerit (CH 731). Etiam reliqua testamenta maritima incfficacia redduntur post quatuor men­ ses a die quo testator sc receperit ad locum, ubi forma communi tes­ tari possit (CH 730). f) Testamentum in extera natione confici potest ab hispanis iuxta leges illius nationis, ordinarium vel cxtraordi narium ; non tamen commune plurium personarum, quod ir­ ritum habebitur (CII 733). Sed possunt etiam facere testa­ mentum olographum, quamvis in illa natione non agnoscatur (CII 732,3.°), vel testamentum apertum aut clausum ad nor­ mam legum hispanarum, coram agente diplomatico vel con­ sulari hispano, qui notarium aget in casu (CII 734). ·/ R T I CU LU S De 637. I. 11 testatore Testator est persona quae ultimam suam vo­ luntatem expresse manifestat circa suorum iurium et onerum post mortem translationem. 638. II. Testari possunt: a) Ex iure naturae quilibet homines qui bona non stricte personalia habeant momento mortis in alios transferibilia, modo sufficienti usu rationis gaudeant ad actus iuridicos ponendos, ct voluntatem delibe­ ratam testandi habeant, nullo vitio substantiali consensus vi­ tiatam. b) Ex iure positivo, iidem, qui insuper aetatem aliasque condiciones in Codicibus determinatas habeant, a) Ex iure canonico religiosi solemniter professi, et quidam privilégiât! simpliciter professi, incapaces sunt condendi testamentum (cf. c.568.569 § 3 ; 580.583) ; clerici bénéficiait possunt qui­ dem testamentum condere, sed dc reditibus superfluis benefi­ cii nonnisi ad causas pias 5. β) Ex iure civili hispano testamentum possunt condere omnes qui lege non declarantur inhabiles (CH 662); decla­ rantur vero minorâmes pro testamento olographo (CH 688) iidemque pro aliis formis ante 14 aetatis annum, et illi qui Quaeritur an possint facere testamentum canonice validum illi qui iure ci­ vili prohibentur testari, v.gr. impuberes, vel pro testamento olographo minorennes in Iure nostro. Respondendum videtur: In iure canonico solutio totalis non continetur, ideoque repetenda est a legibus latis in similibus (c.20). Iam vero in similibus Codex decernit sequendam esse legislationem civilem respectivae nationi! (cf. c.1508-1529). Ergo sub iisdem condicionibus quibus in iure, civili, valebunt testamenta minorennium in foro quoque ecclesiastico. Excittu' tur testamenta ad causas pias, pro quibus sufficit capacitas naturalis ct canonici secundum c.1513 § 1. Hinc, infantes inhabiles sunt (c.88 §3); minores, autci quoad testamentum, utpote actum mere personalem, subtrahuntur a patria po testate, ideoque illud condere possunt statim atque actus plene liberos et con­ scios elicere valeant, circa 14 circiter annum (cf. c.88 §2; 1648 §3); amrnta in lucidis intervallis per se habiles videntur pluribus, aliis contradicentibus propter interpretationem c.88 £ 3. u ______________ testator, n 636-639 637 sano iudicio non gaudeant momento testamenti conficiendi (CH 663), non autem alii qui antea vel postea amentia labo rant (CH 664-665). Applicatio: Perfecti ebrii, plene hypnotizati, metu ita perterriti, ut actum plene humanum elicere non valeant, incapaces sunt confi­ ciendi testamentum. Similiter habitualiter amentes etiam m lucidis intervallis, nisi duo medici declarent eo momento esse cos sui compotes (CH 645). Obligatio condendi testamentum a) per se non existit ex iure naturali nec civili; b) exislit interdum ex cano nico; c) per accidens exist ere potest, etiam gravis, ex iure na­ turali. Probatur: Ad a); Leges civitatum generatim sufficienter provident successionibus ab intestato; decessor, igitur, sicut bene potest facere testamentum in favorem eorum qui ius succedendi ab intestato habent, sic potest sinere-ut dispositione legis illa bona ab intestato eisdem transferantur. Ergo, neque cx iure naturali, neque ex positivo, ‘existit per se obligatio testandi. Ad b): Novitiis in Congregationibus religiosis prae­ scribitur testamentum condendum ante vota temporalia (c.569 § 3); praescribitur et Cardinalibus (c.1301 § 1-2); clerici attendant leges particulares latas secundum c.1301. Ad c): Aliquando iustitia comniulativa ex genere suo graviter urgebit confectionem testamenti, si dispositio per tes­ tamentum necessaria videatur ad satisfaciendum iuribus cre­ ditorum, quia v.gr. heredes, ex ignorantia vel malitia, iis iuri­ bus non satisfacerent ; non raro pietas et caritas suadebunt testamentum, sive ad consulendum propriae animae per pium legatum et suffragia, sive ad remuneranda beneficia suscep­ ta, sive ad lites et inimicitias inter successores vitandas, sive ad subveniendum indigentibus (coniugi superstiti, filio illegiti­ mo non recognito, fratribus, etc.), quibus ex his virtutibus auxilium debeatur a decessore. 639. III. In praxi pastorali sacerdotes ct confessarii suadere debent fide­ libus, quibus in morbo gravi assistunt, ut testamentum, si nondum illud fecerint, tempestive conficiant. At vero diligentissime caveant, ne in iis lucrum captare videantur ipsi vel opera pia ipsis commissa; licet testatori bonis satis instructo, non autem illi qui propinquos plus minus egenos habet, opportune consulitur ut partem bonorum ad causas pias relinquat. Insuper regulariter abstineant a commen­ dandis personis vel finibus concretis, quibus testator bona applicare possit, praesertim ubi exinde propinqui sat proximi detrimentum *M habebunt, illud prae oculis servantes, quod S.Ambrosio tributur: Sacerdotis est, si fieri potest, prodesse omnibus, obesse nemini*. Obligatio relinquendi bona consanguineis qui non sunt heredes necessarii : a) nunquam est gravis quando agitur de consanguineis remotioribus ; b) est autem gravis, quando agitur de consanguineis proximis graviter indigenti­ bus, c) nisi iusta existât ratio eos praetermittendi. Ad a); Sic fert sententia communis, quia ratio pietatis erga eos non graviter premit ; tamen in eis praetereundis, si graviter indigent, est peccatum veniale, quia specialis obliga­ tio circa eos existit 6 7. Adb): Ratio pietatis urgentis, saepe etiam scandali vi­ tandi, constringit ut illi (fratres, coniux) reliquis omnibus praeferantur in talibus adiunctis8: sed si non habeant ne­ cessitatem, insta potest esse causa eos non attendendi. Ad c) : Praeter alias causas naturales ad excludendum aliquem heredem necessarium ab hereditate, in iure nostro (CH 852-855.756) recensentur sequentes: a) patrem heredem, curam filiorum omnino dereliquisse, filiam prostituisse, cius pudori attentavisse; β) damnatum fuisse in indicio propter in­ tentatam mortem testatoris vel eius coniugis, descendentium vel ascendentium ; y) testatorem calumniose accusasse de cri­ mine cui lex poenam afflictivam imponat; δ) damnatum fuis­ se in indicio propter adulterium cum coniuge testatoris ; e) per minas, vim aut fraudem, testatorem induxisse ad condendum vel mutandum testamentum ; ζ) filios vel descendentes negas­ se sine iusta causa alimenta· testatori, aut violentas manus in eum iniecisse, aut verbis gravem iniuriam intulisse, aut dam­ natos fuisse poena interdictionis civilis, aut, si agitur dc here­ de filia, in meretricio vivere ; η) patres et ascendentes ami­ sisse patriam potestatem vi sententiae rei indicatae, causa sive 640. IV. 6 Rituale romanum monet parochos et confcssarios, ut aegroto suadeant "ut. dum integra mente est..., si quid habeat alienum restituat, et ad remedium animae suae, pro facultatibus, quod in Domino ei placuerit, disponat. Sed haec suggerendo, ernnis avaritiae species caveatur” (Dc visitatione ct cura infir­ morum tit.6 c.4 n.16). Plurcs quoque moralistae suadent ut, nacta occasione inducantur homir.es “ut dum sani sunt, sua condant testamenta; ita enim eveniet ut. et matunore consilio et melius fiant, et aegrotationis mortisque tempore ea molestia ac tied liberentur, nec tempus, quo ad animae suae consulendum indigent, in testa­ mento condendo insumant” (Molina, tr.2 d.135; similiter, Luco, d.24 n.22-23; Noldin-Schmitt, 11,562; Vermeersch, 11,521, etc.). 7 Sic sententia conwnunis cum S.Alfonso, 1.3 n.946; cf. v.gr. Genicot-Sals· mans, 1,678; Merkelbach, 11,500 111; Noldin-Schmitt, 11,562,4. * Ad rem S.Alfonsus, 1.3 n.946: "Vinculum pietatis, graviter obligans ad fratres non laedendos obligat etiam sub gravi ad subveniendum eis in gnn necessitate, prae omnibus aliis pauperibus sive operibus piis.” HERES IN GENERE. N 639-642 639 criminis sive divortii (cf. CH 169.854), aut negasse alimenta sine iusta causa filiis aut descendentibus, aut alterutrum pa­ rentum intentasse mortem alterius quin reconciliatio interces­ serit; Θ) alium coniugem causam sufficientem dedisse ad di­ vortium, nisi sub eodem tecto vivant (cf. CH 105), aut ami­ sisse patriam potestatem, aut negasse alimenta coniugi vel filiis, aut intentasse mortem coniugis testatoris 9 . * 641. V. Testamentum alicuius Icgalilcr incapacis ad il­ lud condendum: a) semper est nullum, si laborat naturali incapacitate; b) non nisi post sententiam iudicis in foro con­ scientiae, quando incapacitas est pure iuridica. Ad a): Ratio est manifesta. Ergo, etiam non obstante contraria sententia iudicis ob falsam praesumptionem, testa­ mentum est invalidum. Adb): Fini legis positivae et bono communi sufficien­ ter providetur, si testamentum legalitcr incapacis habeatur an­ nullable per sententiam, sed non ipso facto nullum, quando naturalem valorem habet. Imo, etiam post sententiam innixam in falsa praesumptione, tale testamentum validum haberi potest. ARTICULUS III De heredibus Duabus paragraphes exponemus hanc materiam, agendo primo loco de he­ redibus in genere (§1), deinde de heredibus substitutis (§2). § 1. 642. I. De heredibus in genere Heres dicitur persona cui competit ius succe­ dendi, ex toto vel cx quota parte, in iura et onera testatoris, ita ut teneatur personam defuncti quoad debita repraesentare ; dicitur etiam heres ex titulo universali. Dicitur: Persona, sive physica sive moralis, quia utraque est ca­ pax acquirendi hereditatem, licet persona moralis non ab in­ testato sed solum ex testamento. ’ Generatim, nulla existente manifesta ratione distinctionis, suadendum est parentibus ut aequalitatem inter filios servent, ad discordias et invidias tollen­ das; quodsi distinctio facienda videatur, conandum est ut ipsi heredes eam approbent. 640 HE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Cui competit ius, quae sci. non solum ex iure naturali sed etiam ex positivo sit capax dominii per hereditatem acqui­ rendi. Ad hereditatem adeundam seu acceptandam requiritur generatim capacitas, saltem momento mortis decessoris10. Pe­ tits, tamen, iam concepti, qui deinde vitales nascantur, in iure civitatum considerantur succedendi capaces (cf. CH 30). Ex tota vel ex quota parte, sci. ut heres universalis qui in omnibus defuncti bonis succedit, vel ut heres ex titulo uni­ versali cui competit ius succedendi secundum quotam partem massae hereditariae, sed indeterminatam ; dum legatarius suc­ cedit in parte determinata. Iuxta communiorem sententiam, ad mentem iuris romani, hereditas censetur esse continuatio moralis iurium et onenim decessoris in successore, qui dicitur defunctum repraesentare; sed iuxta aliorum sententiam, successio hereditaria non dif­ fert ab aliis modis derivativis acquirendi dominium11. 643. II. Differt a legatario, qui succedit in aliqua tantum bona certa ct determinata, quin teneatur debita defuncti sustinere. Dici­ tur etiam heres cx titulo particulari, et iisdem normis positivis subduci solet (cf. CH 789). 644. III. Distinguitur heres: a) ab intestato (legiti­ mus), seu persona cui legaliter competit ius succedendi in iura et onera decessoris, qui sine testamento vel cum testamento invalido decessit ; b) Ex testamento, seu persona physica vel moralis (cf. CH 748), cui competit ius succedendi ex voluntate defuncti, in testamento valido manifestata. Hic potest esse: a) neces­ sarius (ex parte testatoris), si cx dispositione legis ab heredi­ tate excludi nequit; β) voluntarius, si libera testatoris resolu­ tione in hereditatem vocatur. Ex iure hispaivo sunt: a) necessarii, descendentes le­ gitimi ; eorumque defectu, ascendentes legitimi, coniux super­ stes, filii naturales legaliter recogniti vel concessione regia/cgitimati ct eorum pater vel mater; omnes, autem, secundum formam et proportionem legibus indicatam (CH 807); b) vo­ luntarii, quilibet alii legibus non inhabilitati, quando non Jo Per fictionem iuris, non existentes, qui intra 300 dies nascantur vitales, substituti fideicommissarie, etc., saepe habentur capaces successionis, etsi « momento nondum existant. n Cf. Molina, tr.2 disp. 155; Tanquerey. 111,697-703; TaparEllt, Saggio (firitlo naturale η 781 ; I.Gontâi.ez, Philosophia moralis 883. HERES IN GENERE N 642-645 641 sunt heredes necessarii ; vel his stantibus, pro parte liberae dispositionis. 645. IV. Hereditatem adire possunt: a) Ex IURE na­ quilibet capaces acquirendi dominium, etiam usu ratio­ nis non fruentes; possunt enim per suos legitimos repraesen­ tantes hereditatem acceptare (cf. CH 992). b) Ex IURE canonico, omnes personae physicae vel mo­ rales possunt institui heredes cx testamento; sed cum agitur de religiosis, votis solemnibus obstrictis, aliisque ex privilegio eis quoad effectus voti paupertatis aequiparatis, indeque inca­ pacibus acquirendi dominium, hereditas non ipsis sed Religio­ ni vel S.Sedi obtingit ad normam c.582. Quodsi lex civilis huiusmodi incapacitatem religiosi non agnoscat, et substitutio­ nem per Religionem non admittat, religiosus potest ponere, de licentia Superioris, actus civiles necessarios ad heredita­ tem accipiendam, abdicandam aut dividendam 12 *11. c) Ex iure civili hereditatem (et pariter legata, cf. CH 789) adire possunt principialiter, quotquot lege non sunt specialiter prohibiti. Tn lege autem duplex incapacitas abso­ luta et relativa statui solet. turae, Ex iure hispano habentur: absolute incapaces (CH 745) abortivi, qui non habent formam humanam vel per horas 24 non vixerint omnino separati a claustro materno; societates non permis­ sae legibus, non autem individua ad eas pertinentes neque probabi­ liter aliae personae quae hereditatem accipiunt cum onere erga istas societates ; β) relative incapaces : sacerdos, eius cognati usque ad quartum gradum civilem, cius ecclesia, Capitulum vel Institutum, respectu testatoris cuius ipse in ultima infirmitate confessionem exceperit, si testamentum ea durante confectum fuerit (CH 752) u ; tutor re­ spectu pupilli, nisi hic testamentum condiderit postquam ratio administrationis illius approbata fuerit, vel nisi tutor sit ascendens des­ cendens, frater aut coniux pupilli (CH 753) ; notarius ciusdcmque coniux, consanguinei vel affines usque ad quartum gradum civilem, nisi legatum sit bonum mobile vel modicum (circiter 1/5 pars re­ spectu totius hereditatis; haec omnia applicantur ad testes testa­ menti aperti, et ad testes aliasque personas quae interveniunt in testamento speciali (CH 754); indigni ex causis CH 756 descriptis K, De licentia, requisita ad hoc ut religiosus votorum sollemnium Possit actus proprietatis in foro civili nomine proprio exercere: ComRel 4 (1923) 266-272; 5 (1924) 10-20.270-277; WerNz-Vidal, Ius canon cum, 111,329; 1: Cf. Maroto, VIII,341; IV,803. 11 Haec dispositio, quatenus excludit personam moralem ecclesiasticam vel causam piam, invalida est in conscientia. Cf. c.l513 § 1. Dc ea scripsit L.Te-1 ' ^EHmkuhl 1,1398; I'E’ireres-Mondrîa. 1,943; Marc-Raus, 1.1073.3.°; Mtttft bach, 11,504 A 2; Noldin-Schmitt, 11,554,2 a; Vermeersch, Π 511,IV; etc 18 V.gr. Gen icot-Salsmans, Lehmkuhl, Marc-Raus, Noldin-Schmitt m Γ, Marrés, Dc iustitia 1,271; Loiano, 111,440. 20 Est tamen qui concedat heredi occultam compensationem contra creditore defuncti quibus ex propriis satisfecerit etiam post sententiam iudicis. PlSCETUGennaro, 111,826. substitutio testamentaria n .648-652 645 capaci; b) post sententiam indicis non sustinetur, nisi fuerit pro causa pia. Probatur: Ad a): Cum huiusmodi legum observatio in foro con­ scientiae imponi nequeat ante iudicis sententiam, c.r lege civili inhabiles inquietandi non sunt, si accepta cx testamento reti­ nent, donec repetantur; sed heres ab intestato ius habet pe­ tendi nulli tatis declarationem, eique opponenti invaliditatem testamenti, et rem ad tribunal delaturo, tradenda erit heredi­ tas iam ante sententiam, propter expensas inutiles vitandas, quando certum est dictamen iudicis pro tali actore. Ad b): Cum lex civilis sit incompetens in causis piis, valor testamentorum ad causas pias, itemque onera imposita heredibus in favorem personarum ecclesiasticarum civiliter incapacium, iudicandus est secundum leges Ecclesiae, ideoque valet testamentum pro his qui, ad normam c.1495 § 2; 100 § 1, capaces sunt adeundi hereditatem. Quando aliquis heredem vel legatariam insti­ tuit propriam animam, facit ut executor testamenti illa bona um vel pluribus causis piis destinare debeat. CII 747 disponit, ut, si re­ linquantur bona “ad suffragia et pia opera in beneficium animae”, ct illa sint indeterminata, dimidia pars bonorum tradatur gubernatori provinciae in pium finem, et dimidia episcopo. Unde dispositio haec non urget neque civiliter cum opera sunt determinata, vel destina­ tio bonorum est solum ad suffragia. In foro conscientiae nunquam urget, licet executor potest sc in conscientia ei accommodare. 650. SchoHon. § 2. De heredibus substitutis 651. I. Substitutio· testamentaria est dispositio qua quis voca­ tur ad hereditatem vel legatum in defectu alterius (cf. CH 774ss) .** 652. II. Dividitur in: a) Directam, seu vulgarem, in qua sub­ stitutus immediate, sine ministerio tertiae personae, vocatur ad here­ ditatem habendam loco alterius qui non potest aut non vult eam adire; v.gr. cum dicitur in testamento: instituo heredem Petrum, coque deficiente Paulum (CH 774). b) Fideicommissariam, seu indirectam, in qua heres testamento institutus, vel ab intestato veniens, adit hereditatem (fideicommissum) cum onere eam cx toto vel cx parte servandi, et post tempus tra­ dendi tertiae personae (fideicommissario) ex determinatione testatoris (fideicommittentis), qui sic ministerium perficiendi fideicommissum primo heredi (fiduciario) committit (CH 781) ; unde substitutus non accipit bona immediate a testatori, sed a persona quae gravatur hoc 51 Cf. F.LlTT, Dc substitutione necnon dc Personis interpositis in materia liberalitatuni: RcvEcclIy 30 (1939) 321-325. 646 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO onere tradendi illa bona substituto, secundum voluntatem testato­ ris. Sic v.gr. Petrus (fideicommittens, instituit heredem Paulum (fi­ duciarium), circa talem massam hereditariam (fideicommissum), cum onere eam deinceps tradendi loanni (fideicommissario). I n iure hispano admittitur substitutio, non solum directa, ut generatim in aliis iuribus, sed etiam fidcicommissaria, quae rccentioribus temporibus restrictius excipitur, vel simpliciter non agnoscitur. Reguntur substitutiones normis CH 775779, debent expresse indicari (CH 783), cx qua parte laedunt legiti­ mam fiduciarii, fideicommissariae non sustinentur (CPI 782) ; similiter non valent quoad onera per clausulas secretas fiduciario imposita (CH 785,4.°), etc. 2. Substitutio fideicommissaria est valida cum vel fideicommis­ sarius designatus non transgreditur secundum gradum, vel fideicom­ missum. est in favorem personarum quae vivunt cum testator mori­ tur. Hoc ita intelligendum est ut fideicommissarii nondum nati cum testator moritur, non possint esse nisi duo; ideoque inter nascituros determinari possunt primus fideicommissarius, et secundus qui huic substituat; sed non tertius, qui substituat secundo, etiam si sit in primo vel secundo gradu consanguinitatis respectu fideicommitten­ tis (CH 781). E contra valet substitutio in qua, relicta nuda proprie­ tate uni, ususfructus concedatur successive pluribus personis (etiam tribus vel pluribus, iam viventibus; sed duobus tantum, adhuc nascituris, cf. CH 787). 3. Ex iure canonico : a) °clericus vel religiosus, qui bona ad cau­ sas pias fiduciarie accepit, debet de sua fiducia Ordinarium cer­ tiorem reddere, eique omnia bona cum oneribus indicare; nec potest fiduciam acceptare, si donator aut fideicommittens expresse prohi­ beat ne Ordinarius certior fiat; β) Ordinarisis debet exigere, ut bona fiduciaria in tuto collocen­ tur, et vigilare pro exeeutione piae voluntatis” (c.1516). 4. Substitutio lege civili prohibita : a) in causa pia non est atten­ denda; b) in causa profana ei, cuius interest, dat ius invocandi nuihtatem, sed dum nullitas non invocetur, favere licet possessori. Primum concluditur ex dispositione c.1513 § 2; alterum, ex con­ siderationibus iam factis circa vim huiusmodi legum. Utrumque melius patebit, cum exponemus principium correlativum de testamentis forma legali destitutis 653. I ( I: I Il I. Principia: 1. A R TICULU S 1 r De obiecto testamenti In hoc articulo nihil speciale dicendum est dc obiecto testamenti in se ipso; hoc enim constituunt iura et onera realia quae decessor momento mortis habebat, sive sub cius dominio sive aliis tradita, sed collationanda vel reducenda ad salvandam legitimam necessariam, ut ex dicendis patebit. Quaestio sub alio aspectu est consideranda. 23 Cf. J.BryS, De substitutione fideicommissaria: CollatBrug (1940) 13 *439; Waffela£rt, De iustitia 1,568. OBIECTUM TESTAMENTI. 647 scl. agendum est de limitatione facultatis testandi, de distributione bonorum legibus praescripta, et de vi istarum dispositionum. his testandi, quamvis a) quoad ipsam facultatem nullius stricto iure probabiliter elidatur cx sola lege naturali, b) quoad exercitium limitatur plerumque, a) tum ex iure naturali, β) tum ex iure positivo. Ad a): Non una est mens auctorum circa limitationem vel illimitationem facultatis testandi, quod spectat ad stric­ tam iustitiam. Alii, enim, opinantur testatorem iustitiae commutativae non offendere, ex mero facto quod sua bona omnia, sive per actus inter vivos, sive per ultimam voluntatem, dis­ tribuat inter personas quas velit, etiam exclusis familiaribus ; quia de suis disponit, et ius familiarium strictum nullum est ad accipiendam hereditatem. Alii vero affirmant, saltem descendentes eiusdem familiae, ius strictum habere in par­ tem hereditatis, quia in filiis habetur aliqua naturalis conti­ nuatio parentum, et ipsa bona iam aliquo modo nexa sunt cum familia, quae ex eis sustentatur. 654. Principia: 1. Quidquid sit dc discussione thcorica, in qua non certo probetur ius strictum filiorum ad portionem hereditatis parentum, omnes sen­ tiunt maximam convenientiam, imo et verum pietatis officium ades­ se, interdum grave, quo pars bonorum notabilis filiis reservetur, ct in familia maneat. Ad b): In facultate testandi, sicut in proprietate pri­ vata, distingui debet inter ius ipsum, et usum iuris legitimum. Ius ipsum, praescripta iustitiae commutativae suapte condi­ cione nunquam violat; at vero usus iuris legitimus exigit, ut titularis illius rationem habeat praescriptorum non solius ius­ titiae commutativae, sed etiam pietatis, caritatis, iustitiae so­ cialis. Unde, Ad b, a) : Ius naturale imponit testatori obligationem providendi in quantum potest personis quibus ex pietate et caritate providere tenetur, imprimis familiaribus proximis. Etenim caritas et pietas exigunt ut, si testatoris cognati pro­ ximi sibi sufficere nequeunt, a testatore provideantur ea quan­ titate bononim quae sufficiat ad eorum victum, vestitum ct habitationem; caritas ulterius postulat ut, ad vitandas lites, discordias, invidias, murmurationes, etc., familiares consue­ to modo attendantur a testatore, etsi sibi sufficere possint, quatenus alia ratione incommoda et peccata recensita evitari nequeant; secus autem, spectato solo iure naturae, familiares DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO non indigentes absque peccato praeterivi possent in testamen­ to ; iustitia socialis, tandem, requirit stabilitatem et continua­ tionem familiarum, ideoque ut testator subveniat necessita­ tibus ct exigentiis istius continuationis. Ad b, /3): Tus testandi, sicut ius proprietatis in quo fun­ datur, habet functionem socialem, in quantum regimen suc­ cessionis non parum influere potest in bonum commune ; unde auctoritas publica potest, ct frequenter’ debet intervenire ad dirigendum ius hereditarium, idemque intra debitos limites comprehendendum. De facto vix non ubique intervenit, de­ terminando heredes necessarios quos testator cx dispositione iuris positivi a parte hereditatis excludere nequit, et definien­ do distributionem bonorum in duas partes : alteram legitimam, quae ex dispositione iuris heredibus necessariis est reservan­ da, altera liberae dispositionis, quae testatoris beneplacito com­ mittitur. 2. Obligatio reservandi partem legitimam: a) perse non est ex iustitia commutativa; sed b) intra debitos limites, urget per se ex iustitia legali et obedientia. Ad a): Secundum communiorem sententiam 2324 obliga- gatio non est ex iustitia commutativa, quia ex solo iure na­ turae obligatio stricta parentum non est, nisi ut cx pietate ne­ cessaria praestent filiis, quando hi sibi subvenire nequeunt; cx lege autem civili heredibus necessariis ius ad portionem legitimam non conceditur, nisi cum post mortem testatoris adeunt hereditatem ; ergo parentes non reservantes antea eis legitimam, non laedunt ius quod nondum existit. Imo, non omnes admittunt post mortem parentum ius strictum filio­ rum esse ex iure positivo immediate ad hereditatem, et multo minus in hereditate; sed ad eam legitime repetendam. Dictum est per se non obligari cx iustitia commutativa; nam pi accidens committi potest stricta iniustitia, ex genere suo gravis, a testatore, quatenus mediis iniustis, v.gr. ficta venditione, impediat heredes necessarios a repetenda parte legitima sibi reservanda; hi enim habent ius strictum, ne index cum ipsorum damno decipiatur * 23 Inter eos qui putant laedi iustitiam commutativam a parentibus, qui defrau­ dant filiis, partem legitimam, cf. Ferreres-Mondrîa, 1,949; Noloin-Schmitt 11,562,3; I.ejimkuhi, 1,1392. Fuerunt quoque qui successionem filiorum in bonis parentum dixerint esse de iure divino, arguentes ex S.Paulo (Gal 4,7): "ήοοά Si film . t heres”. Cf. Luco, d.2 I 0.163. 24 Similiter Genicot-Salsmans, 1,676; Mer.kei.hach, 11,502; IIeylen. Dc iu-; titia p.308; ArrEgui, 382; Iorio, 11,873. Alii, tamen, non agnoscunt nisi Ik sionem caritatis, v.gr. VangheluwE, Dc bonis liberae testatoris dispositioni <'b noxiis: CollatBrug 45 (1949) 343-344. Ad b): Leges huiusmodi, quippe quae valde conformes iuris naturae ct ad bonum commune utilissimae, per se obii gant in conscientia, tum ex pietate quam promovent, tum ex iustitia legali. Obligatio est certo gravis, si ex transgressione filii privantur necessariis ad vitam; imo, etiamsi filii habeant sufficientia, plures auctores haud immerito sustinent gravita­ tem obligationis propter indolem et momentum legis, vel sal­ tem practice propter funestas sequelas in familia, si lex non observetur, aliis tamen mitius opinantibus pro eiusdem le­ vitate -5. Per accidens, tamen, ex iusta causa, licet omittere reservationem legitimae pro heredibus necessariis a lege civili praescripta: a) «jj gra­ vioribus officiis iustitiae, pietatis, caritatis, etc. satisfaciendum est; sic v.gr. licebit patri, cum detrimento legitimae aliorum filiorum qui sibi sufficiunt, opem maiorem ferre filio aut proprio patri, ad­ versa fortuna afflictis, vel obsequia extraneorum donatione remuncratoria compensare, vel ficto contractu providere sustentationi filii illegitimi; β) si finis legis civilis cessat contrarie, etiam in casu particulari, ut fert communior opinio sci. si lex observari nequit sine detrimento illius in cuius favorem lata est; sic v.gr. licet patri de­ trahere aliqua de legitima filii prodigi, caque filio probo donare, ut is deinceps possit prodigo ciusve liberis succurrereM; 7) ncc omit­ tenda est opinio gravium auctorum, quae obligationem in foro con­ scientiae non agnoscit legibus civilibus dc partitione, quando ex ser­ vata norma ct aequalitate valorum et praesertim bonorum eiusdem speciei ab cis forte praescripta, damnum ipsi familiae causatur, prop­ ter nimiam partitionem bonorum, quae impediat commercium, agri­ culturam, etc., sufficientibus mediis in posterum prosequi ”. 3. Laesio legitinuie per donationes ad causas pias: a) per se non est contra iustitiam commutativam, est autem contra legalem; b) et facile potest esse contra· caritatem ac pietatem erga familiares; c) heredibus defraudatis, saltem practice, ius est repetendi donationes inofficiosas. Ada): Quoad iustitiam commutativam, recurrunt quae dicta sunt in principio praecedenti. Quoad legalem, vero, cau­ sae piae non cadunt quidem sub competentia auctoritatis ci­ vilis, et ex hoc capite iniustitia legalis non est ; at vero Eccle­ sia probabiliter has leges, quando intra debitos limites conr’ Sic v.gr. Arrecui, 382; Ferreres-Mondrîa, 1,949; Gem cot-Salsmans, 1,677,2.°; Merkelbach, 11,499,2; IIeylen, Dc iustitia p.30S. Sunt etiam qui censent neque iustitiam' legalem laedi quia non est necessaria connexio cum bono communi; neque obedientiam, quia finis legis satis impletur in possibili­ tate reclamandi apud indicem. Cf. V.Vancmeluwe, l.c, in nota praecedenti 344345. * Cf. P.H.Marrés, De iustitia 1,341; Genicot-Salsmans, 1,677,3.° 21 Cf. Tanquerey, IIIe p.337ss. 650 DE SEl-TlMO ET DEC ni O ÀtAXDATO tinentur, utpote rationi naturali valde conformes, canonizat'5; et sic urgent ex voluntate Ecclesiae. Ad b): Si heredes necessarii inde in necessitatem inci­ dere debeant, certo laeditur pictas erga illos, etiam graviter; unde celebrata illa Sti.Augustini sententia: “quicumque vult, exheredato filio, heredem facere Ecclesiam, quaerat alium qui suscipiat, non Augustinum ; imo, Deo propitio, neminem inveniet” 20, similiter laeditur caritas, si cx donationibus huiusmodi inofficiosis, i.e. legitimam portionem laedentibus, iurgia, murmurationes, aversio ab ecclesiasticis, etc. oriantur, id quod facile eveniet. Ad c): Valde probabile est Ecclesiam consentire in hoc quod heredes repetant donationes inofficiosas, factas causae piae cum detrimento legitimae portionis illis debitae; ideoque non iniuste agunt, saltem in praxi, annullationem vel reduc­ tionem reclamando, ut ipsi nihil exinde patiantur, nisi sciant illas donationes factas fuisse ex titulo reparationis damnorum, vel restitutionis in conscientia debitae a testatore ipsi Ecclesiae, vel creditori ignoto. Beneficiarius donationis inofficiosae in qualibet causa, sive pia sive profana, non debet monere heredes defraudatos, neque eis quidquam deferre; imo, quamquam non potest mediis iniustis accepta retinere, v.gr. per fraudem occultando, ut credantur con­ sumpta, potest ea denegare heredi repetenti ante iudicis sententiam. Heres, autem, non potest quidem recurrere ad occultam compensa­ tionem, sed utique ad actionem apud iudicem, ut obtineat restitutio­ nem vel reductionem, etiam legatorum piorum; et in tali casu donatarius vel legatarius inofficiosus debet ex caritate, ante senten­ tiam iudicis, reddere quae ad legitimam pertinent, ad vitandas ac­ tori expensas inutiles. Applicatio: 4. Ex iure hispano heredes necessario attendendi, nisi fuerint legitime exheredati, sunt : a) filii et descendentes legitimi, illi per capita, hi per stir pes 30 ; b) deficientibus prio'Λ Dispositio canonica expressa non apparet, ideoque norma repetenda a le­ gibus latis in similibus (c.20) ; porro in similibus leges civiles canonizantur (cf. c.1508.1529). 9 Sermo 355,4. Et subiungit rationem et normam practicam: "Si quis iras­ citur in filium suum, et moriens exheredat eum, si viveret, non eum placares; Non ei filium suum reconciliare deberem? Quomodo ergo cum filio suo τοίο ut habeat pacem, cuius appeto hereditatem. Sed plane, si faciat quod saepe hortatus sum: unum filium habet, putet alterum Christum; duos habet, putet Christum tertium; decem habet, Christum undecimum faciat, et accipio" (11. n.5: ME 39,1571-1572). Ecclesiastici, in donationibus ad causas pias insinuan­ das, diligentissime cavere debent ab scandalo, propria utilitate, odio in reli­ gionem, et generatim eas dissuadeant quae contra heredum placitum essent inofficiosae. 80 Per stirpes participatur hereditas, cum descendentes ex aliqua stirpe oones simul repraesentant genitorem suum, v.gr. si Petrus, filius Pauli, moriens OBIECTUM TESTAMENTI N 65-1 651 ribus, parentes et ascendentes legitimi; ό semper per se etiam coniux superstes; d) denique filii naturales leqaliter recogni­ ti, eorumque pater vel mater (CH 807.834.840). Modus autem ct proportio in reservatione facienda, talis est (CII 808.8351: a) Descendentes legitimi accipere debent 2/3 partes totius hereditatis31; ita tamen, ut distributa 1/3 parte (legi­ tima rigorosa) inter filios, quoad alteram 1/3 partem melio­ rationis parenti relinquatur optio dandi eam uni vel pluribus ex filiis vel descendentibus32; remanens 1/3 pars, est liberae dispositionis. Sed quoad tertium meliorationis ct liberae dis­ positionis, haec attendenda sunt: a) coniugi superstiti non divortiato, vel divortiato cx culpa defuncti, correspondct cx 1/3 parte meliorationi desti­ nata, ususfructus portionis aequalis illi quae contingit legiti­ mae filii non meliorati 33 (cf. tamen CH 8301 ; proinde ad in­ tegram partem meliorationis, si bcres fuerit unicus (cf. CH 834.835) : β) filiis naturalibus legaliter recognitis**4, si qui fuerint, reliquit quinque filios, quinque repraesentant Petrum in hereditate quam Pau­ lus relinquat dividendam inter fratres Petri, ct hos quinque simul iure reprae­ sentationis pro Petro adeuntes hereditatem. Cf. CH 925.926. lux repraesenta­ tionis non datur nisi in successione ab intestato; vel, quoad legitimam rigorosam, in successione ex testamento (Sent. 7-6-1950; 6-12-1952). 11 Filius legitim atus ex concessione regia, accipit- in hereditatem portionem aequalem ei quae correspondet filiis naturalibus recognitis (CH 844). ° Parentes ex inaequali partitione a legibus concessa cavere debent odia ct dissensiones inter filios; ideoque, nisi consensus aliorum vel manifesta necessi­ tas aperte suadeant, ut aliis plus tribuant quam aliis, gencratim spccietenus aequalitatem observent. Meminerint historiam Toseph (Gen c.37). 33 Satis constat inter civilistas meliorationem tunc solum haberi cum parentes detrahunt cx tertio quod diximus meliorationis aliquam partem in beneficium alicuius vel plurium cx filiis eorumve descendentibus; unde si tertium meliora­ tionis integrum, vel pars eius cx aequo inter omnes filios dividatur, totum illud, vel partem sic divisam, ad legitimam efficiendam spectare dicimus. Si, igitur hereditatem designemus littera H. et M repraesentet tertium melioratio­ nis, vel partem ab eo detractam in beneficium alicuius ex filiis, n autem sit numerus filiorum legitimorum, singuli accipiunt pro legitima quantitatem aequivalentem huic formulae Quodsi nullus eorum melioratus sit, ideon —H; que M = O, tum singuli eorum habent pro legitima 3 ’ ideoque coniux su• n Perstes accipit in usumfructum quantitatem huic similem (cf. CH 835.839), ut opinantur multi, nisi forte praeferenda sit theoria "divisoris variabilis", et computatio quantitatis destinandae usuifructui coniugis superstitis facienda sit 3 y H—M secundum aequationem "divisoris compositi" x = :;-------- pro casu in quo « + 1 testator assignaverit tertium meliorationis alicui filiorum, sive ex integro sive in tali proportione, ut pars remanens sit inferior quotae legitimae filiorum non me­ lioratorum, ut coniux percipiat in usumfructum quantitatem aequalem illi quam obtinent in plenum dominium singuli ex filiis non melioratis. Cf. de hac re Castân. Derecho civil IV,550-551 ct exemplum in textu allatum. u Filii illegitimi sunt secundum ius canonicum, illi qui concepti vel nati sunt extra legitimum vel putativum connubium, nec légitimât! fuerunt per subse- debetur singulis quantitas aequivalens dimidiae portioni quae contigerit filio non meliorato, modo solvi possit ex tertia parte liberae dispositionis, post expensas funeris deductas. Sit exemplum: Petrus habens uxorem, quatuor filios legitimos et duos natu· rales legaliter recognitos, sic debet testari de suis bonis, 600.000 pesetis: a) legitimorum' singulorum rigorosa legitima erunt 50.000 pts. ( ---- β) quantitai \ί X 4/ ad eos vel eorum descendentes meliorandos, omnes vel aliquem, erunt 200.000 pts. ζ 000 ). γ) Hierae dispositionis essent aliae 200.000 pts. sed casu, deductis expensis funeris, 25.000 ί — debentur singulis e filiis natuX — ” ralibus. Coniugi superstiti debetur, ex portione secunda, ususfructus saltem ~ H—M 3 50.000 pesetarum: x = --------- ; quodsi tertium meliorationis distributum fuerit II ex aequo inter filios legitimos, coniugi superstiti competerent aut 100.000 pose— H \ 3 I secundum divisorem simplicem, dum singuli filii η I perciperent 75.000 pts. in plenum dominium, concessis reliquis 25.000 in usum/— H\ fructum parentis aut 80.000 secundum divisorem compositum I 3 I sicut ipsi \ « 4-1 / filii in plenum dominium obtinerent eandem quantitatem. Filiis naturalibus sin­ ( gulis deberentur in eadem hypothesi 50.000 pesetarum b) Ascendentes legitimi, si non sint descendentes, ac­ cipiunt semissem, seu 1/2 partem totius hereditatis (CH 809; cf. 811), ita ut proximiores excludant remotiores, pater et mater dividant ex aequo inter se, avi eiusdem lineae simili­ ter avi ex diversis lineis accipiant dimidiatam portionem (cf. CH 935-938) ; altera 1/2 pars est liberae dispositionis. Sed quoad hanc partem liberae dispositionis, haec attendenda sunt: a) coniugi superstiti non divortiato, vel divortiato ut su­ pra, correspondet ususfructus trientis, seu 1/3 partis totius quens parentum matrimonium, iure habilium quando filius genitus vel natus fuit; item, qui nascuntur ex parentibus matrimonio coniunctis, quibus usus ma­ trimonii est vetitus cum filius concipitur, propter sacrum ordinem presbyteratus susceptum a patre, vel propter solemnem professionem emissam ab alterutro vel ab utroque. Cf. c.l114. Ex CH 108 legitimi praesumuntur qui post 180 dies ab inito, vel intra 300 a soluto matrimonio nascuntur (cf. c.1115 §2). Filii illegitimi sunt aut naturales, quorum parentes tempore conceptionis ha biles fuerunt ad ineundum matrimonium, saltem obtenta dispensatione, aut non naturales, qui toto hoc tempore impedimento indispensabili arcebantur a matrimonio (CH 11). Illegitimi non naturales possunt esse adulterini, sacrilcji vel incestuosi; horum nulli possunt agnosci ct legitimari (CH 119) sed habent ius ad alimenta (CH 845). Filii illegitimi naturales qui per matrimonium parentum praevia eorurn ac nitione, nequeunt legitimari, per rescriptum legis possunt hoc beneficium obti­ nere; parentes quoque possunt cos legaliter recognoscre (CH 121.122.127.134). OBIECTUM TESTAMENTI N 654 653 hereditatis, desumendi ex semissi liberae dispositionis (CH 836). β) filiis naturalibus legaliter recognitis, si qui fuerint, de­ betur dimidium partis liberae dispositionis, seu quadrans to­ tius hereditatis, sed sine detrimento iurium coniugis supersti­ tis; ideoque partim hoc vivente, fortasse, in nuda proprietate CH 841). c) Dei-ICI ENTIBUS descendentibus et ascendentibus le­ gitimis, accipiunt: a) coniux superstes in usum fructum se­ missem, seu 1/2 partem totius hereditatis (CH 837); filii na­ turales legaliter recogniti, 1/3 partem (trientem) eiusdem, in proprietatem (CH 842 ; cf. 846). Iure forali Cathai.aunico legitima descendentium et ascendentium, vel interdum fratrum in defectu illorum, complectitur quadrantem, seu 1/4 bo­ norum; iure aragonco complectitur 2/3 partes, quas tamen parens discretionaliter et inaequaliter potest dividere; iure vasco-navarro, legitima est fere no­ minalis quoad participationem singulorum heredum licet bona cx magna parte heredibus relinquenda sint ”. 5. Heredes necessarii possunt exigere reductionem legatorum ct donationum inofficiosarum, adversus quoslibet heredes voluntarios, legatarios vel donatarios, quando testator ultra quantitatem lege permissam disposuit, cum detrimento le­ gitimae. Explicatur : Reductio donationis vel legati inofficiosi est rescissio huius, publica auctoritate facta, in favorem heredum necessa­ riorum, pro excessu supra quantitatem de qua potuit dispo­ nere testator sine laesione legitimae. Ultra quantitatem lege permissam ; quaenam sit haec quantitas, deducitur ex determinatione legitimae pro diversis casibus heredum descendentium, ascendentium, etc., compu­ tando bona quae reliquit testator ct donationes (conferendas, cf. CH 818.654) quas fecerit quocumque tempore inter vivos, vel reliquerit faciendas in testamento, computatas secundum valorem quem habebant quando factae sunt. Sic v.gr., si quis relinquit morieris 40.000 pesetarum, ct donationes vel legata fecit aut reliquit pro valore 50.000. legitima heredum neces­ sariorum, si sint descendentes legitimi, computanda est, eis petentibus, ex 90.000 pesetarum, ita ut ipsi accipiant 60.000 cx lege eis assignata. ’ Ex dispositione iuris nostri: a) si legata simul cum donationibus ll ·.. * Cf. Alcubilla, 1914. 312. In iure scribit quarn “cinco TÂN, Derecho civil ylpéndice a la legislaciôn cspaiiola: 1913, 832; 1925, 995; vasco-navarro sunt aliquae varietates, sed nulla plus prae­ sueldos febles y un robo en los montes coraunes”. Cf. CasIV“,505-520 pro notitia iuris foralis. t « — <· x> - * DE SEPTIMO FT DECIMO MANDATO laedunt legitimam, primum reducuntur legata pro rata (CH 820); sed legatum ex voluntate testatoris aliis praeferendum, servatur in­ tactum nisi, aliis suppressis, adhuc necessaria sit eius reductio ; β) ri, suppressis legatis, adhuc legitima patitur, reducuntur donationes, procedendo ab ultimis ad priores, pro necessitate (CH 654.656); 7) si legata satisfieri non possunt integra, licet non laedant legiti­ mam, solvuntur hoc ordine: primo loco, remuneratoria; deinde, res certae ct determinatae; tertio, legata praeferenda ex dispositione tes­ tatoris; quarto, legata pro alimentis; quinto, pro educatione; deniciuc, cetera pro rata fCH 887). Sic v.gr., si pater trium filiorum reliquerit 55.000 pesetarum, deductis expensis funeris, etc., et fece­ rit donationes et legata 35.000 pesetarum, quarum 20.000 ut dona­ tiones ct 15.000 ut legata, cum non haberet ad liberam disposition-η nisi—x— = 30.000, erunt reducenda 5.000 pcsctarim et quidem de solis legatis, quae fuerint v.gr. 9.000, 4.000, 2.000 pesetarum, in hac 9.000 1.500 J proportione: - -— — - etc. ; quodsi legatum 9.000 pesetanim fuerit praeferendum, reducuntur duo reliqua ad 666 et 334 pesetas respective, et legatum 9.000 pesetarum integrum manet. Pro conscientia notetur, donatarium vel legatarium posse sibi rem retinere, donec non reclametur ab heredibus, quin teneatur eos monere; posita iudiciali reclamatione, debere statim restituere; si fraudem adhibuerit ad impediendam reductionem legitimam, verbi gratia fingendo contractum onerosum, debere restituere ante omnem petitionem (cf. CH 1036). 6. Heredes possunt exigere collationem donationum ab aliis heredibus a testatore durante huius vita acceptorum, sic denuo ad massam hereditariam conferendarum, ut omnes heredes aequali modo participent de hereditate iuxta prae­ sumptam voluntatem defuncti, nisi a collatione facienda exi­ mantur. Explicatur : Collatio est actus quo aliquis cx heredibus necessariis, ad summam bonorum quam testator inter heredes dividendam reliquit, ea bona confert, quae ab illo per donationem, cre­ ditum non solutum, etc., acceperit, ut omnia inter cos cx ae­ quo dividantur. Supponit enim lex civilis defunctum voluis­ se, ut heredes sui aequalem in hereditate partem haberent, nisi de contraria eius mente constet ; et donationes heredibus factas partem fuisse hereditatis anticipatam, vel temporaneam concessionem fruitionis rei datae (cf. CH 1035-1037); inde ius reliquis successoribus concreditum exigendi collationem, etiam in casu quo ille successor paratus sit renuntiare suae portioni hereditariae, si adhuc ceterorum heredum legitima laeditur. Quodsi mens decessoris alia fuerit expresse mani- Z Μ·· îorma testamenti. n654-65o 655 iestata, ea attendatur, salva semper legitima heredum neces­ sariorum (CH 1036; cf. 1038-1039). Sic, v.gr., si valor hereditatis relictae sit 30.000 pesetarum, et tres existant heredes legitimi descendentes in primo gradu, quorum unus acceperit in vita a patre 60.00U pesetarum, legitima computatur cum 90.000 pesetarum, cx qutbus mens est legitima rigorosa. Si non habetur testamentum, tilius benehcio auctus in vita patris, debet conferre totam pecuniam, et ex tota massa hereditaria per­ cipiet trientem; si habetur testamentum, ex quo pater vult melioratum istum fil.uin m triente, debet conferre 30.000 pesetarum, ut duo trientes non liberae dispositionis distribuantur ex aequo inter tres tilios; sed si pater voluit relin­ quere isti filio totum quod posset detrahi cx rigorosa legitima, filius potest retinere 60.000 pesetarum, et reclamare adhuc suam partem ex triente destinato ad legitimam rigorosam. A collatione eximuntur diversae donationes: «) expensae nutri­ tionist educationis, studiorum superiorum et similia (CH 1041.1042), sed non titulus doctoratus, beneficii et huiusmodi, honorifica potius quam utilia (CH 1043); β) fructus ct fenora ex rebus donatis per­ cepta ante diem quo aperta est successio (CH 1049), nam ea fecit sua donatarius (CH 654); 7) expensae ad redimendum a militia fi­ lium factae, si redemptio facta est in gratiam familiae (CH 1043), secus, autem, si in beneficium ipsius filii ; δ) donationes ad consti­ tuendam dotem, solvenda debita heredis, etc. (CH 1035.1045), non vero donationes manuales ordinariae M. Modus faciendi collationem duplex est: a) in specie alter, sci. conferenda ipsam rem donatam, ut generatim fit in immobilibus; b) minus accipiendo al­ ter, ct ita praescriptum est semper in iure nostro (CH 1047). Pro computatione adhibentur periti, qui taxationem facere debent secundum valorem quem res habuerint cum donatae fuerunt (CH 1045), qui valor detrahitur ex legi­ tima donatarii (CH 1047; cf. 1048). 655. In praxi pastorali notetur : Collatio facienda non est, nisi petentibus aliis heredibus; tunc, autem, iam ante sententiam iudicis, nisi constet, aut saltem probabile sit, donatorem voluisse donare absolute, sine obligatione collationandi. Si quis certus de hac volun­ tate donatoris, obligetur nihilominus a iudice ad collationem, potest eludere quantum possit hanc sententiam, ex falsa praesumptione datam. ARTICULUS r De forma testamentorum Quaestio hic examinanda versatur circa valorem rum informium, i.e. forma legali destitutorum. 656. in conscientia testamento­ Forma testamenti est complexus formalitalum seu solemnitatum quae, ex natura rei vel ex dispositione iuris, in co conficiendo exiguntur. Ex iure quidem naturali et canonico non requiritur nisi, ut certo manifestetur externe voluntas tes­ tatoris, sive oraliter sive scripto, sive cum interventu officia­ lis publici sive private. 58 Distinctionem inter bona collationabilia ct non collationabilia, sive abso­ lute sive relative accurate factam ad nonnam CH 1035-1046, cf. apud Castan, Derecho civil IV ° p.235-237. 656 DE sriTiMo ET decimo mandato Ex iure civili formalitates sat multae imponi solent ad va­ liditatem testamentorum, praesertim in forma ordinaria; prae­ cipuas in iure nostro requisitas, supra descripsimus. Testamentum informe est illud quod caret f ormalitalibus ex iure positivo requisitis ad eiusdem valorem. Differt a testamento inofficioso, in quo laeditur reservatio bonorum heredibus necessariis destinandorum, aliquid de portione legi­ tima detrahendo. 657. Principia: 1. Legata compensatoria vel renui· neratoria valent in conscientia, etiamsi forma legali sini desti­ tuta. Sic apud omnes constat. Unde quae testator reliquerit destinata ad implendam aliquam obligationem, potissimum ius­ titiae, sed etiam alterius rationis, fidelitatis, etc., in foro con­ scientiae observari debent, quamvis forma legalis non fuerit observata. Sane, bonum commune non exigit ut lex civilis possit decernere contrarium, sed potius suadet ut haec excep­ tio semper salvetur. 2. Auctoritas publica habet potestatem invalidandi in conscientia testamenta informia, etiam ante sententiam iitdicis. Mera haec potestas facile ab auctoribus conceditur; ct iure quidem, nam facultas testandi habet functionem socia­ lem, ct regimen hereditarium ita influit in bonum commune, ut legislator possit intervenire, determinando formam testan­ di etiam sub nullitate, dummodo facilitatem eam observandi simul concedat. 3. Testamenta informia ad causas profanas: ante sententiam iudicis haberi possunt ut valida in foro conscien­ tiae; post sententiam declarantem nullilalem, sunt invalida Controversia est quoad primum punctum inter iuristas ct moralislas, quid legibus suis intenderit potestas civilis, utrum a primo momento invalidarc, an solum reddere rcscindibik testamentum informe. Sed in praxi certo imponitur, propter probabilitatem utriusque opinionis, norma hic indicata: pos­ sunt haberi valida ab herede cx testamento, sed non debent ut talia considerari etiam ab herede cx intestato, cui·licebit ea impugnare. Sententia probabilis asserit talia testamenta esse informia in con­ scientia iam ante sententiam iudicis, quia lex ea irritans fundatur in praesumptione, non fraudis, sed communis cius periculi, ideoque effectum sortitur etiamsi in casu particulari nulla sit fraus”. Sd ” Sic v.gr. Molina, tr.2 disp.81 ; cf. 338-341; Ijissio, 1.2 c.19 n.12-29; Rox cagi.ia, tr.14 c.l q.4; Lacroix, 1.3 p.2 n.716-720. FORMA TESTAMENTI· N 656-657 657 probabilior et communior sententia sustinet ea esse valida ante sen­ tentiam iudicis, invalida autem post sententiam; co tamen sensu, quod ct heres ex testamento possit hereditatem retinere ante sen­ tentiam, ct heres ab intestato possit postulare sententiam nullitatis, cui alius teneatur obtemperare. Rationes afferuntur tum interpre­ tatio legis sat communis in hunc modum, tum quod hae« interpreta­ tio satis providet bono communi, tollendo cx una parte possibilita­ tem circumveniendi testatorem, et ex alia non imponendo onus im­ modicum neque heredi ex testamento, qui potest sententiam exspec­ tare, neque heredi naturali, qui potest eam provocare . * Applicationes: 1. Heres vel legatarius cui testamenta ni favet: «) per se potest licite hereditatem vel legatum occupare, quin tenea­ tur monere heredem ab intestato dc defectu formahtatum testamen­ ti; imo potest eas, quantum possit, honestis mediis celare, ct heredi ab intestato aliquid petenti, denegare; β) non potest heredem ab in­ testato, qui prior bona defuncti occupaverit, a possessione spoliare, neque compensationem occultam accipere, quia in pan causa dubia, melior est condicio possidentis; et iniuste ageret, si testamentum ialsificarct ad impediendam actionem heredum ab intestato apud iudiccm ; 7) per accidens debet cx caritate erga scipsum renuntiare hereditati, quando heres ab intestato determinatus est ad actionem apud iudiccm, ct certa est sententia in cius favorem, propter mani­ festum defectum solemnitatum, cum expensis processu inutiliter sol­ vendis. 2. Heres ab intestata, pariter: a) potest bonai relicta, nondum ab herede cx testamento occupata, occupare; ct occupata retinere, etiam contra reclamationum alterius; potest quoque sententiam nulli­ tatis testamenti petere, nisi ipse fuerit in causa cur testamentum validum non datum fuerit; β) non potest heredem cx testamento, qui iam bona occupaverit, propria auctoritate spoliare, vel occul­ tam ab cq compensationem accipere. Testamenta informia ad causas pias obligant in conscientia, quamvis forma civili destituta sint, ct in foro ci­ vili invalida habeantur. 4. Causa pia intelligitur “quidquid praecipue fit Dei finis­ que supernaturalis intuitu, ad gratiam vel gloriam coram Deo promerendam, vel in satisfactionem pro propriis vel alienis peccatis”311. Respicit, igitur, quaslibet causas religionis ct vir­ tutis christianae, sive obicctive cx fine operis, sive saltem sub­ jective cx fine operantis ad finem supernaturalem ordinentur; non tamen eas (piarum motivum sit altruismus mere naturalis et humana philanthropia. * Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.927; Ballfrinî-Palmifri, III p.3.· n.695; Ver· MEKSCH. 11,535; Merkelbach, 11,493; Fekrfhfs MoniirIa, 1,033; I.khmxuhl, 1,1382-1383. Ex CII 687.70S.71S potius insinuatur nullitas absoluta testamenti informis; sed cf. etiam 633.1254.1264. * M%olina, tr.2 d.134 n.l. • 658 Ή DE SE 141 MO ET DECIMO MANDATO Ecclesia canonizat principialiter ius civile in respecti­ ve territorio vigenti in materia de contractibus qui spectant res ecclesiasticas (cf. 1495 § 1), quales sunt causae piae a com­ petentia civili subtractae (c.1529); et, propter similitudinem materiae, idem potest applicari ad actus hereditarios. Sed sal­ vat peculiares dispositiones proprias per clausulam “nisi iuri divino contraria sint, aut aliud iure canonico caveatur”. Iam vero, c.1513 § 2 statuit: “In ultimis voluntatibus in bonum Ecclesiae serventur, si fieri possit, solemnitates iuris civilis; hae si omissae fuerint, heredes moneantur ut testatoris vo­ luntatem adimpleant’’40. Hac norma Ecclesia excepit doctrinam, iam ante Codicem com­ munissime traditam, de valore testamenti informis ad causas pias, cum canon statuat obligationem monendi heredes de fideli exccutione piae voluntatis testatoris· * 142 . Interpretatio doctrinalis istius ca­ nonis communis evasit, in sensu de obligatione conscientiae adim­ plendi voluntatem testatoris quamvis hoc verbum in ipso canone prudenti moderatione omissum fuerit4344 ; excepto tamen casu testa­ menti vel legati inofficiosi, quod haud iniure impugnant heredes us­ que dum legitimam obtineant, sicut dictum est. Applicatio, autem, normae fit, non ad solas causas pias in favorem personae moralis ecclesiasticae, sed ad omnem causam piam, proprie talem, quippe quae omnes sunt “in bonum Ecclesiae” ** . In praxi caute agendum est cum huiusmodi heredibus, qui 658. facile sunt in ignorantia ac bona fide, et tali animo, ut serio timeri debeat, ne moniti renuant exeeutionem obligationis. Quo in casu valent normae consuetae de bona fide imprudenter non turbanda sine sufficienti motivo. A R TI C UL US De I VI testamenti revocatione, caducitate, executions 659. I. ! ' . Revocatio testamenti sub quacumque forma facti, sive ad causas pias sive ad profanas, per se a testatore semper pro lubitu f ieri potest, cum ultimae voluntates natu­ 40 Cf. J.Brys, De piis fidelium voluntatibus: CollatBrug 39 (193 9 ) 381-384,45· 462; 40 (1940) 53-56, F.Litt, De bonis reservatis: RevEcclE 30 (19 3 8-39 ) 255258; Vermeersch, De testam'ento ad causas pias: PerMorCanLit 19 (1930) 49-63. 41 Obligationem monendi edixit expresse CIC interpretando sensum verbi moneantur : AAS 22 (1930) 196. Cf. etiam c.2348. Hoc satis indicat heredun: obligationem in conscientia. 42 Cf. P.Gjli.ET, De piis fidelium voluntatibus: CollectMechlin 1 (1927) Î089; J.Brys, l.c. 43 Cf. Vermeersch, 11,526,3. 44 Cf. Noedix-Schmitt, 11,556; G.Vromant, De bonis Ecclesiae tcmporalibw (Lovai na 1927) p.168; P.Gileet, De piis fidelium voluntatibus : CollectMechlin 1 (1927) 84. | i REVOCATIO TESTAMENTI N.657-6' 659 ra sua revocabiles sint. Et iura civilia quemlibet contractum vel promissionem de non revocando testamento irrita solent declarare (cf. CH 737). Revocatio fieri potest: a) EXPLICITE, per actum cerari notario, quo mutatio voluntatis exprimatur, vel per testamentum posterius, in quo rescindatur prius (cf. CH 739); b) tacite, per testamentum pos­ terius perfectum", nisi in eo declaretur a testatore voluntas reti­ nendi prius in toto vel in parte (CH 739), et per destructionem tes­ tamenti a testatore vel de eius iussu facta. Praesumptio luridica revocationis habetur, cum testa­ mentum clausum reperitur apud testatorem fractis sigillis aut involucro, deletis subscriptionibus, etc. (cf. Cl 1 742) ; item quoad legata, cum ipse testator ca substantialiter transmutat vel alienat, etiamsi eadem denuo acquirat (CH 869). Cum alterum testamentum fit post primum: «) si utrumque fuerit solemne, valet alterum, etiamsi sit ad causas profanas, dum primus erat ad causas pias; β) si primum fuerit so­ lemne, alterum informe, valet primum quoad causas profanas, sed primum quoad causas pias, in quibus non solemnitas, sed voluntas testatoris attenditur; v) si primum fuerit solemne ad causas pro­ fanas, alterum informe pariter ad causas profanas, in foro conscien­ tiae et ante sententiam iudicis res est dubia, sed certum est here­ dem ab intestato non posse retinere hereditatem, sed alterutri ex designatis debere eam tradere ; ô) primum fuerit solemne ad cau­ tas pias, alterum informe ad causas profanas, in foro conscientiae et canonico non valet prius quippe quod ex voluntate testatoris re­ vocatum est ; ideoque succedit, aut heres ab intestato, aut heres ex altero testamento. Applicatio: De promissione et iuramento non revocandi testa­ mentum, ita videtur distinguendum : a) ex nattira rei valide et licite potest fieri; nam testamentum essentialiter revoca­ bile, licite potest non revocari ; b) si non irritat ius civile huiusmodi promissiones ct iuramenta, licita et valida sunt, ct obligationem non revocandi operantur; sed revocatio nihilo­ minus A'alida est, quamquam offendit fidelitati vel religioni, et potest offendere iustitiae cum consequenti obligatione rcali reparandi damna 40, si ex iustitia suscipere velit obligatio­ nem ; c) si irritat ius civile huiusmodi promissiones et iura­ menta: a) in causa profana, promissio et iuramentum nulla sunt in utroque foro, tanquam de re quae propter bonum com­ mune interdicta et illicita reddita est per legem, nisi forte iura45 Sed prius reviviscit, si testator ici expresse declarat et posterius revocat (CH 739). 48 Haec obligatio, quae est ex titulo compensationis, transit ad heredes. Cf. Lkssio, 1.2 c.19 n.97-100: Molina, tr.2 d.150.188; Luco, d.24 n.32. 660 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO mentum adiectum fuerit ut aliquid per se stans, independenter a promissione invalida, in quo casu ipsum obligat ex re­ ligione ; /3) in causa pia, tam promissio quam iuramentum va­ lida sunt vi c.1513, ct obligant respective ex fidelitate ct re­ ligione 47. 660. II. Caducitas testamenti reducitur ad revocationem eius­ dem, ct adest quando dispositiones testamentariae, ab initio validae, effectum sortiri non possunt propter superveniens impedimentum, verbi gratia quia heres voluntarius vel legatarius moritur ante tes­ tatorem, vcl renuntiat hereditati, vel incapax redditur hereditatem adeundi; si res legata pércat, etc. (cf. CH 740.766.789) ; item quando testamentum validum non elevatur tempestive in scripturam publi­ cam, etc, (cf. CH 689.703.704.719.720.730.731). 661. III. Executioini testamenti providere potest tes­ tator per designationem unius vel plurium exe cut orum (albaceas), iuridice capacium (CH 892); quodsi nullus fuerit de­ signatus, vel designatus non acceptaverit (cf. CH 898) aut renuntiaverit, mortuus fuerit, etc., exeeutio pertinet ad he­ redes. A. Ex iure hispano: exeeutorem agere possunt, quicumque sint capaces se obligandi, etiam religiosi de licentia superioris ad nor­ mam Constitutionum (cf. CH 893) ; institui possunt particulares ad determinata negotia, vel universales ad omnes dispositiones exequendas; etiam plures numero, quorum singuli in solidum cum iure preventionis, vel successive, vel omnes in communi agere possint aut debeant, iuxta voluntatem testatoris (CH 894-897); facultates habent a testatore determinatas (CH 901.909), vel determinatione non facta, eas quae in iure continentur (CH 902-903); licet munus sil gratuitum, testator potest officia exeeutorum remunerare (cf. ta­ men CH 900), et semper est illis facultas solvendi expensas factas ex bonis testatoris (CH 908). Executor es qui designationem acceptaverint, tenentur munus fide­ liter obire, non modo quoad rem, sed etiam quoad condiciones, mo­ dum et fines secundum voluntatem testatoris explicite manifesta­ tam, aut in dubio rationabiliter praesumptam; sunt enim ad instar mandatarii qui voluntatem mandantis exequi debet. In interpretanda voluntate testatoris: a) si condicio­ nes, fines aut modi a testatore indicati servari nequeant, quia sunt impossibilia aut contra bonos mores, habentur pro non adiectis, et non attenduntur; /3) legatum relictum pro orphonis, distribui potest filiis parentum invalidorum, quorum con­ dicio luctuosior est ; γ) legatum relictum puellae determinatae ut nubat, potest ei tradi si ingrediatur religionem, etenim vo4T Cf. Lessio, 1.2 c.19 n.95-96; Molina, tr.2 <1.150; Luco, <1.24 n.25-26; Nov din-Schmitt, 11,563; Vermeersch, 11,523; Waefelaert, 1,594. executio testamenti, n 659-662 661 linitas testatoris praesumitur fuisse adiuvandi eam in eligendo statu, secus esset condicio impediens maius bonum ; probabi­ liter potest quoque dari, si iam nupta est, quia designando eam determinate, testator satis significavit voluntatem eam adiuvandi in ordine ad matrimonium ; si autem relinqueretur puellis indeterminatis, ut nubant, voluntas praesumitur fuis­ se adiuvandi eas quae volunt nubere et orbantur mediis, ideo­ que eis applicandum esset. B. Ex iure canonico: a) exeeutorem agunt imprimis persona vel personae ab ipso testatore vel fundatore designatae, eaeque tenen­ tur voluntatem testatoris diligentissime cxcqui, etiam circa modum ad mini strati on is et erogationis bonorum; ac perfuncto munere debent rationem reddere Ordinario4", non obstantibus clausulis huic iuri Ordinariorum contrariis testamento forte adiectis (cf. c.1515 § 2-3); β) Ordinarius, tamen, habet ius et officium vigilandi, ut piae volun­ tates rite impleantur, imo subsidiarie ipse est per se vel per suos delegatos executor omnium piarum voluntatum, quarum executor vel non designatus est a testatore, vcl munus sibi creditum imple­ re nolit (c.1515; cf. 1516 § 3). 662. Mutatio ultimarum voluntatum ad causas pias, sive imminuendo ipsa onera, praesertim quoad numerum, salva substantia, v.gr. si loco 100 missarum celebrentur 80, sive mitigando circumstantias accessorias, v.gr. ut missa sit lecta pro cantata, sive commutando opus a testatore vcl fundatore designatum pro alio opere, v.gr. applicando pauperibus lega­ tum relictum pro templo, nequit fieri valide nisi ex insta et necessaria causaCum ea, autem, fieri potest auctoritate Sedis Apostolicae, moderatricis omnium piarum voluntatum. Reservatur per se Sanctae Sedi quàecwnujue mutatio ultimarum voluntatum, nisi fundator hanc facultatem expresse etiam Ordina­ rio loci concesserit (c.1517 § 1). Attamen, si exeeutio onerum prop­ ter imminutos reditus aliam ve causam, sine administratorum culpa, impossibilis evaserit, onerum imminutio, reductio, moderatio fieri potest etiam ab Ordinario, auditis iis quorum interest, et servata meliori quo fieri possit modo fundatoris voluntate, excepta redactioiu missarum, quae semper Sedi Apostolicae unice competit (c.1517 “ Ordinarius intelligitur rclifjiosus pro ultimis voluntatibus in favorem Re­ ligionis; secus est semper Ordinarius loci pro bonis attributis loci seu dioece­ sis ecclesiis, incolis aut piis causis iuvandis (c.1515 collato 1516 §3). ” Causa iusta ct ticccssarta erit in genere, quod fundatoris voluntas rationa­ liter impleri nequeat eo modo quo fundator voluit; v.gr. si determinavit eccle­ siam aedificandam in tali loco, et ibi aedificari nequit, iustc in alio aedificatur. CAPUT III . De successione ab intestato Duabus paragraphes exponimus quinam sint heredes ab intestato (§ 1), qw modo ct quo ordine (§ 2) succedant. 663. Successio ab intestato intell igitur ius succedendi in iura ct onera illius qui sine testamento mortuus est. Lo­ cum, igitur, habet, quoties decessor testamentum non fecit saltem de omnibus bonis, aut illud invalidum fecit. Ordines in successione intelliguntur series personarum consanguinearum quae successive, aliae post alias, ad succe­ dendum in- bona defuncti ab intestato vocantur. Saltem consi­ derari solent tres, sci. descendentes, ascendentes et collate­ rales proximiores. Gradus distinguuntur in eodem ordine, et sunt distan­ tia succedentium a decessore, ita ut in ordine v.gr. descenden­ tium, filii constituant primum gradum, nepotes secundum, ct cetera. * § 1. 664. I. De successoribus ab intestato Ius succedendi ab intestato multo probabilius cx iure naturae competit proximis consanguineis defuncti, fi­ liis praesertim ct nepotibus. Licet, enim, facultas testandi pro­ babiliter ita plena sit, ut non restringatur iure stricto vel ip­ sorum filiorum testantis, ubi decessor de bonis suis non dispo­ suit, omnino naturale videtur ut ii in eius bona succedant, qui illius quasi personam continuare censentur. Sic suadent considerationes alibi factae: stabilitas ct continuatio familiae: communicatio eiusdem in bonis paternis, quae facit ut usu et destinatione quodammodo res parentum pertineant ad filios; aequitas, quae exigit compensationem pro utilitate et augmen­ to allato ad patrimonium familiare per industriam membro­ rum familiae1. Leges civitatum hanc exigentiam solent confirmare ct, cum in se sit sat indeterminata, eam magis determinant, statuendo gradur: cognationis ad heredem ab intestato requisitum, modum successio1 Cf. Leo XTIT. Encycl. R.N., ubi satis insinuatur hoc quoque ius, ab is· testato succedendi (supra n. 631). Modi et ordines ——-— -----—— ■ ■ ■■ successionis, x.663-66/ —— —- — - -—— — •663 — -— nis, etc.; quae dispositiones utpote detcrminativae proprietatis, obli­ gant in conscientia. 665. II. Ex iure nostro (CH 912) successio ab intestato locum habet; quando aliquis moritur intestatus, vel cum testamento nullo aut caduco; quando in testamento valido de aliquibus bonis non dis posuit, unde relate ad ea moritur intestatus; quando heres institu­ tus non habet condiciones a testatore requisitas, vel moritur ante tes­ tatorem, vel rcicit hereditatem, nullo substituto designato a testa­ tore et nullo iure in aliis coheredibus existente accrescendi, seu accipiendi partem illam hereditatis quae non potuit ab alio accepta­ ri, vel repudiata fuit; quando heres institutus est incapax succedendi. 666. III. In iure nostro ab intestato legitime succedunt: a) Defuncto legitimo: a) in linea recta, tum descendentes tum as­ cendentes, indefinite (CH 930.935.939), in concursu cum filiis natu­ ralibus ac coniugi superstate, pro respecti vis quotis (CH 834.836.840. 841.942) ; β) in linea collaretali, consanguinei usque ad quartum gra­ dum civilem (CH 954) ; 7) deficientibus descendentibus ct ascenden­ tibus intra certos gradus, succedit coniux superstes non divortiatus (CH 952) ; δ) deficientibus aliis heredibus lege determinatis, succedit Status (CH 956). b) Defuncto naturali recognito vel cx concessione regia legitimato: a) descendentes legitimi; β) filii naturales recogniti corumque legitimi descendentes; 7) parentes naturales vel qui ex cis de­ functum recognoverit; δ) fratres naturales; e) coniux superstes; .0 status (CH 944.945.952). c) Defuncto illegitimo: a) descendentes legitimi; β) filii natu­ rales recogniti eorumque legitimi descendentes, 7) coniux superstes; δ) status. § 2. 667. I. De modo ei ordine successionis Modi successionis sunt : a) per capita, b) per stirpes, c) per lineas. a) Per capita succeditur, quando singuli heredes aequa­ li gradu consanguinitatis iungebantur cum defuncto, unde he­ reditas eis dividenda in tot partes aequales seu viriles dis­ tribuitur, quot sunt capita seu heredes iure “proprio” succe­ dentes; sic v.gr. filii viventes, succedunt per capita patri ab intestato defuncto ; similitcrque fratres germani fratribus ger­ manis. Gradus consanguinitatis, seu communitatis sanguinis, sive ex ge­ neratione (linea recta), sive ex procedentia a communi stipite (linea collateralis), computantur respective cx distantia ad slipitem (tot gradus quot generationes) et ex distantia a communi stipite (tot gradus quot personae, una minus, vel quot generationes in utroque tractu, CH 918)a. * In iure canonico, in linea collaterali tot gradus computantur, quot generationes in tractu magis distante a communi stipite (c.96). 664 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO b) Per stirpes succeditur, quando unus vel plurcs cx vocandis heredibus ab intestato mortui sunt relicta descendentia, quae ipsis subrogatur ex fictione iuris titulo “repraesentationis” (cf. CH 924); in tali casu tota stirps unius heredis defuncti vocatur in repraesenta­ tionem genitoris, ct accipit portionem quae illi contigisset, dividendam deinde per capita inter cos qui per stirpem successerunt. Sic v.gr., si Petrus moritur ab intestato relinquens duos filios, Paulum et loanncm, et duos nepotes, Andream et lacobum, filios defuncti Philippi, succedunt Paulus et Joannes per capita, accipientes sin­ guli v.gr. 100.000 pesetarum; dum Andreas et lacobus succedunt per stirpem, accipientes coniunctim 100.000 pcsctarum, per capita in­ ter eos dividendarum. In iure nostro repraesentatio habetur in linea· descendenti, semper ac sine limitatione (CH 925); in linea collaterali conceditur filiis fratrum tam rchm· riorum quam consanguineorum vel uterinorum, si concurrant cum avunculu aliisvc fratribus defuncti (CH 925) ad repraesentandos sive defunctos sive vivos exheredatos vel incapaces (CH 929); quodsi ipsi soli concurrant, hereditatem adeunt proprio iure (CH 927). c) Per lineas succeditur, quando deficientibus descendentibus in una linea, vel in directione unius lineae, v.gr. descendentes ct as­ cendentes vel soli descendentes, successio ab intestato corresponde! alteri lineae, sci. collaterali, vel alteri directioni eiusdem lineae, sd. ascendenti cum desunt descendentes. In iure nostro consistit in dividenda hereditate in duas partes, quarum altera destinatur sucessoribus lineae paternae, altera succes­ soribus lineae maternae. Codex civilis non applicat hunc processum nisi successioni ascendentium secundi vel posteriorum graduum, pro casu in quo haberentur plures aequalis gradus ad lineas diversas pertinentes” (cf. CH 937) 3. 668. II. Successio inter varios ordines et gradus regi solet satis communiter principio exclusionis, substitutio­ nis et re praesentationis. Sci. a) Ex principio exclusionis, prior ordo et gradus, sub­ séquentes ordines et gradus excludit a successione. Ita, si habentur descendentes, hi excludunt omnes ascendentes et collaterales ; et si adsunt personae primi gradus, excludunt alterum gradum et sequentes, salvo iure repraesentationis, participantibus singulis per capita, Seu in partes aequales. /3) Ex principio substitutionis, deficientibus heredibus primi ordinis, succedunt heredes ordinis subsequentis, et iis deficientibus, heredes ordinis tertii, etc. Intra eundem ordi­ nem, si deficiunt heredes primi gradus, succedunt heredes gradus secundi, etc. γ) Ex principio repraesentationis intra eundem ordinem heredes gradus remotioris ad successionem iure repraesen­ tationis vocantur, loco sci. suorum ascendentium gradus su• Castàn, Derecho civil IVe,650. MODI ET ORDINES SUCCESSIONIS. N.607-669 perioris, qui, praesentantes rum stirpium rum ipsorum 665 si viverent, de hereditate participarent ; et re­ isti participant per stirpes, seu iuxta nume­ ex quibus heredes oriuntur, non iuxta nume­ heredum. 669. III. Ex iure hispano successio ab intestato ita fit ut ex diversis ordinibus determinatis in iure, primus existens excludat om­ nes reliquos subséquentes; unde secundus ordo non ingreditur nisi prior totaliter deficiat, nec tertius nisi secundus pariter vacet, etc In particulari, autem, successionis ordines sic breviter indicari possunt : a) Descendentes legitimi, vel legitimati per subsequeris matri­ monium, qui eis aequiparantur (CH 122), succedunt: filii, per capita; nepotes, per stirpes iure repraesentationis (CH 930-934). His defi­ cientibus, succedunt : β) Ascendentes legitimi, et quidem parentes ex aequo; si alte­ ruter tantum existât, ipse totum accipit, excludens avos; inter avos dimidiae partes sunt pro eo vel eis qui vivant cx utraque parte, ex aequo distribuendae ubi uterque vivat; ct totum est pro avis unius lineae, si bini cx altera obierunt (CH 935-938)4. His quoque defi­ cientibus succedunt : 7) Filii naturales legaliter recogniti vel concessione regia legiti­ mati, per capita vel stirpes, solummodo quoad bona patris; non verbi gratia quoad bona avi, etiamsi is furtasse successit patri in bonis istius (CH 939-943) “. His deficientibus, succedunt: 5) Collaterales fratres, eorumve filii, in hunc modum: si existunt tantum fratres germani, hereditatem capiunt ex aequo; si simul concurrunt filii fratrum germanorum defuncti, hi succedunt per stir­ pes; si concurrunt fratres germani cum uterinis (ex diverso patre) vel consanguineis (ex diversa matre), germani accipiunt quantitatem duplo maiorem quam alii ; si concurrunt soli fratres non germani, sed uterini aut consanguinei, et similiter si concurrunt soli nepotes, omnes succedunt per capita, et filii alicuius eorum iam defuncti, per stirpes (CH 925.927.946-951). His deficientibus, succedit: e) Coniux superstes, nisi intercesserit sententia divortii quae transierit in rem iudicatam (CH 952). Hoc quoque deficiente, suc­ cedunt : 0 Alii collaterales usque ad quartum gradum civilem, sine prae­ eminentia ratione lineae ascendentis vel descendentis, et sine respectu ad cognationem ex duplici vel simplici vinculo, omnes per capita; sed ita ut proximiores excludant remotiores nec admittatur ius re­ praesentationis (CH 954-955). His quoque deficientibus succedit : η) Status, qui tertiam partem assignat beneficentiae municipii ubi defunctus domicilium habebat, 1/3 partem provinciae, et reli­ quam 1/3 partem, Capsae amortizations debiti publici (CH 956 958), ct nunc, suppressa illa Capsa, applicatur Thesauro (RO 1-4-1931). * Cum descendentibus et ascendentibus qui hereditatem adeunt ab intestato, concurrunt pro respecti vis suis quotis filii naturales et coniux superstes; is, praeterea, cum filiis illegitimis naturalibus et cum fratribus ac filiis fratrum. ° Filio naturali sine descendentia legitima vel recognita, succedunt parentes, et eis deficientibus, fratres naturales (CH 944.945; cf. 839.846). De contractibus Postquam in praecedentibus egimus dc negotiis iuridicis unilateralibus, agen­ dum iam est de negotiis iuridicis bilateralibus, seu de contractibus; et primum quidem de contractibus in genere (titulus I); deinde, de contractibus un lote· ratibus praecipuis (titulus II); postea, de contractibus bilateralibus intperfectù (titulus III); quarto de contractibus bilateralibus perfectis (titulus IV); tan dem, de contractibus aleatoriis (titulus V). TITULUS I De contractibus IN GENERE (CII 1254-1314) Duplici capitulo exponemus sub hoc titulo generalia de notione contractuum (c.l) et de obligationibus ex eis derivatis (c.2). Hürth-AbellAn, De praeceptis 11,259-310: Fanfani, 11,381-404; Merkelbach, 11,451-476; Noldin-Schmitt, II 523-545; Tanqutrey, 111,591-653 ;Wol ters, 1,828-861; Caston, Derecho civil 11°,582-688. CAPUT I De notione et divisione contractus Summa rerum dicendarum: Tradita notione contractus, exponuntur praeci­ puae divisiones, ad complementum vel maiorem distinctionem eorum quae supra tradita sunt agendo de negotiis iuridicis. 670. I. Contractus est actus iuridicus bilateralis cui, in quantum est talis, applicantur omnia quae de his actibus su­ perius dicta sunt; ut contractus, autem, definitur coiivcnlio qua unus vel plures se obligant erga unum vel plures alios, ad aliquid dandum, faciendum vel omittendum2. Dicitur: Conventio, i.e. consensus mutuus plurium in idem pia1 In CH 1254 describitur hoc modo: “El contrato existe desde que una o varias personas consientcn en obligarsc respectu de otra u otras, a dar algura ÇQ53 o prestar algïin scrviçio." NÔTÏO ET DIVISIO CONTRACTUS. N 670-672 667 cituin, qui inter homines necessario debet in fieri per signum externum manifestari, et in facto esse operatur ad modum causae formalis relationem iuridicam inter contrahentes, tan­ quam effectum immediatum, cui consequitur obligatio. Unus vel plures, nempe duae saltem personae requirun­ tur tanquam subiectum conventionis ineundae, cum nemo pos­ sit secum contrahere, aut ius alteri nescienti vel non accep­ tanti obtrudere* 12, salva possibilitate autocontractationis, cum eadem persona gerit de duobus patrimoniis eaque ponit in re­ latione mutuae obligationis 3. sic indicatur primarius effectus conven­ tionis, sci. obligatio, sumpta non pro relatione iuridica quam certe includit, sed pro debito morali aliquid dandi, faciendi vel omittendi, tanquam obiectum contractus. Se obligant, 671. Applicationes: 1. Subiectum contractus sunt duae ut mi­ nimum personae, iuridice habiles; titularis iuris personalis ad rem in cuius gratiam obligatio contrahitur (creditor, stipulator) et ca quae obligationem suscipit (debitor, pollicitator) ; obiectum, seu ma­ teria circa quam, est res corporalis vel incorporalis conferenda, ac­ tio praestanda, obligatio extinguenda; forma intrinseca constitutiva, est mutuus consensus; causa contractus, seu finis essentialis, im­ mediatus, directus et magis proximus a contrahentibus intentus in contractu, semper est eadem in contractibus eiusdem speciei (cf. CH 1274), ex iure hispano semper ad existentiam contractus requisita (cf. CH 1275) 4 ; effectus, est relatio iuridica, cum consequenti obli­ gatione morali saltem in una parte, plerumque ex iustitia commu­ tati va. 672. II. Dividitur contractus, utpote negotium iuri­ dicum, in omnes illas divisiones supra expositas negotii iuri­ dici, quae in contractibus habent praecipuam applicationem. - Ex CH 1262 apud nos potius non admittitur pollicitatio romana, seu pro­ missio nondum acceptata et tamen obligatoria promittenti; licet aliquando con­ sensus ex una parte deficiens, potest per auctoritatem publicam, ex boni communis exigentiis suppleri. Cf. tamen circa vim obligantem obligationis Castax, Derecho civit IIIT,380ss. 1 Cf. Castam, Derecho civit F,762ss; HIT,327ss; F.de Castro, Et autocontrato en el Derecho privado espaiiol: Rev. Gener, de Eegislaciôn y Jurispru­ dence 151 (1927) 334SS. 4 Non est confundenda haec causa contractus cuim causa relate ad obliga­ tionem considerata (cf. CH 1261), neque cum motivo contractus. Causa con­ tractus est ratio ipsi contractui intrinsece inhaerens et inseparabilis, v.gr. in emptione-venditione acquisitio pretii pro venditore, et acquisitio mercis pro emptore; e contra motivum contractus est ratio personalis maxime varia pro diversis subiectis contrahentibus, etiam in eodem contractu determinato. Inter moralistas plcrique non admittunt causam tamquam elementum specia le contractual!, quia confundatur vel cum ipso obiecto vel cum condicione aliqua obiecti. Sed CH eam omnino requirit tanquam elementum speciale, ut dictum est; ct quidem veram, non erroneam aut simulatam, ct liettam (cf. CH 1275.1277). 668 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Sed quaedam earum paulo aliter ad contractus applicatae intelliguntur, ct aliae peculiariter in contractibus occurrunt, modo statim describendo: 1. Ratione obligationis, in u) uni lateralem, in quo obligatio suscipitur ex una tantum parte, v.gr. in pura donatio­ ne, in qua unus habet obligationem erga alterum non obliga­ tum, et b) bilateralem, seu synallagmaticum, in quo habe­ tur obligationis reciprocitas inter partes, quarum altera se obli­ gat erga alteram, vicissim obligatam, v.gr. in emptione-venditione aut in locatione-conductione 5. Contractus synallagmaticus distinguitur ulterius: a) perfectus, in quo utraque obligatio est aeque praecipua, et ex conventione imme­ diate orta, modo sive commutativo, v.gr. in empti one-venditione, sive aleatorio, ut in assecuratione vitae ; β) imperfectus, in quo obli­ gatio alterutrius partis est accidentalis, occasionaliter orta, v.gr. m contractu depositi, in quo deponens obligatur ad solvendas depo­ sitario expensas, si forte factae sint. 2. Ratione motivi, in : a) gratuitum, in quo una pars al­ teri aliquam utilitatem absque ulla compensatione praestat, ex pura intentione benefaciendi, v.gr. in donatione; b) onero­ sum, in quo utraque pars quaestum et utilitatem percipit. Omnis quidem contractus unilateralis est gratuitus, ct omnis one­ rosus bilateralis; sed non omnes contractus bilaterales sunt onerosi nisi imperfecte, nam sunt aliqui qui per se cedunt in utilitatem unius tantum partis, sed per accidens etiam alteri parti onus imponunt, verbi gratia depositario, mandatario, commodatario, ut rem deposi­ tam, mandatam, commodatam, diligenter custodiant, tempestive re­ stituant, etc. 3. Ratione certitudinis eventus, contractus bilateralis dividitur in : a) commutativum, in quo quilibet e contrahenti­ bus obligatur, independenter ab incerto eventu, ad dandum, vel faciendum aliquid, quod censetur aequivalens illius quod sibi datur vel fit, v.gr. in locatione ; b) aleatorium, in quo unus e contrahentibus, pro re vel servitio praestito, obtinet spem aequivalentem lucri percipiendi, vel damni vitandi, ab ignoto eventu dependentem. 4. Ratione formae, in d) solEmnem, pro quo ex iure exiguntur ad valorem quaedam formalitates observandae, ver­ bi gratia scriptura publica ex nostro iure pro casibus CH 633. 4 Actus iuridici divisio in unilateralem ct bilateralem sub alio respectu ficti est supra, sci. non ratione obligationis susceptae, sed ratione voluntatis vd voluntatum in negotio concurrentium. Quilibet contractus est necessario actus iuridicus bilateralis. NOTIO ET DIVISIO CONTRACTUS. N 672 669 1280.1628.1875 enumeratis, et scriptura privata in contracti­ bus omnibus in quibus praestationes superant summam 1.500 pesetarum (ibid.)®; b) simplicem, si ad eius valorem nullae speciales solemnilates a iure requiruntur, sed satis est ut cle­ mentis essentialibus constent. Ex CH 1278 “contractus, sub quacumque forma celebrentur, sunt obligatorii, modo adsint in eis condiciones essentiales ad eorum validitatem”. Cf. CH 1261. 5. Ratione modi quo perficitur, in: a) consensi ai.em, qui solo consensu partium, sive oretenus sive in scriptis sive alia ratione praestito, in suo esse perficitur, et effectus iuridi­ cos plene producit (cf. CII 1258); b) realem, qui non solo consensu, sed rei traditione demum perficitur *7. 6. Ratione nominis, in: a) nominatum, qui proprium nomen in iure vel usu habet, ut emptio, conductio, locatio, et praeter quam normis generalibus contractuum, solet normis specialibus regulari; b) innominatum, qui proprio nomine ca­ ret, ideoque verbis gcnericis designatur, apteque ad quatuor species reducitur, sci. do ut des, do ut facias, facio ut des, facio ut facias. 7. Ratione consensus, in: o) absolutum, qui a nulla condicione dependet; /.’) condicionatum, qui a condicione ali­ qua dependet, sive suspensiva, a qua inchoata obligatio con­ tractus assumitur, sive résolut iva, a qua impleta obligatio ex contractu suscepta cessat. Aaliae divisiones recurrunt, quae de actibus iuridicis expositae sunt, potissimum : ratione efficaciae, in : validos, invalidos, annuilabdes vel rescuidibiles, nudos ct vestitos; ratione consensus, in: puros ct qualificatifs; ratione dependentiae, in : principales et sub­ sidiarios. e Contractus solemnes qui sine requisitis formalitatibus celebrantur, dicuntur informes, et in foto externo actionem non pariunt. Cf. CH 1279. Articu­ lus 1280 CH qui in textu citatur principialiter non modificat normam a.1278, nec aliud significat, iuxta a.1279 nisi quod alterutra pars contrahens possit al­ teram compellere ad conficiendam scripturam publicam ad normam citati arti­ culi. Cf. CastAn, Derecho civil III7,352-356. 7 Ad discernendos contractus consensuelles a reatibus attendatur ipsa signifi­ catio nominis; quae si meram conventionem partium significat, ut promissio, societas, locatio, erit consensualis; si autem ipsam rem vel actum externum significat, ut depositum, pignus, commodatum, mutuum, erit realis. Aliquando res est dubia ex natura sua, v.gr. in emptione-venditione, et iura civilia deter­ minare solent utrum traditio rei ad valorem requiratur, an non. Cf. CH 1450. ■CAPUT II De obligatione contractuum in genere Effectus contractibus in fieri communis directus, est obligationis, sive substantialis cx omni contractu ortae, sive accidentalis contractibus quali ficatis propriae, productio, mu­ tatio vel extinctio. De hoc effectu quaedam generalia dicenda sunt, applicando ad hunc casum concretum plura quae gene­ ralius alibi dicta sunt de obligatione legum in materia iusti­ tiae. De alio effectu contractuum indirecto et per accidens, seu de obligatione reparandi damna alteri parti forte illata, op­ portunius dicetur agendo dc iniustitia satisfacienda. 673. Obligatio contractus est vinculum morale-iuridi- cum quo contrahentes astringuntur ad aliquid praestandum, jaciendum vel omittendum. Dicitur: Vinculum morale-iuridicum, seu necessitas plerumque ligans contrahentes non sola lege conscientiae, ex vi pure mo­ rali, sed etiam titulo iuris humani positivi, ex vi, etiam phy­ sica, quam potest adhibere auctoritas ad urgendam obligatio­ nem a contrahentibus ad normam legis susceptam. 674. Dividitur: 1. Ratione fundamenti, in : ci) NATURALEM, quae ex contractu vi solius iuris naturalis oritur, et in conscientia ligat, quin tamen iure civili assistatur, sed neque contradicatur et irrite­ tur; b) civilem, quae ex iure civili oritur, et actionem ad cani ur­ gendam in foro externo parit, sed obligationem conscientiae non producit, saltem ante indicis sententiam; c) mixtam, quae est na­ turalis simul et civilis. 2. Ratione modi, in: a) absoi.utam vel CONDICIONATAM, prout in­ dependenter a condicionibus existât, vel secus ; b) coniunctivam vel alternATIVAM, prout plura sint in obligatione simul et solutione, vel plura quidem sint in obligatione, sed unum tantum in solutione, ad libitum generatim debitoris cx pluribus solvendum; c) FACULÏAtivam vel determinativam, prout una res sit in obligatione et alia in facultate electionis ad substituendam illam, vel una sit in obligatio­ ne et eadem taxative in solutione, quin possit substitui per aliam. 675. Principia: 1. in genere obligatio contradita· lis, sensu sive morali sive iuridico legitime orta, per se in con­ scientia fideliter servanda est, ratione tamen habita miseri­ cordiae cuiusdam socialis et tolerantiae praxium quarundain etiam verbis contractus oppositarum. Explicatur: OBLIGATIO CONTRACTUS N .672-67? 671 Obligatio moralis necessario exurgit ex contractu na­ turaliter valido, et per legem positivam ipso facto propter bo­ num commune non irrito, ex quo una pars ius suum tradit al­ teri acceptanti, et sic vere illud acquirenti. Et si quidem de stricto iure agitur, obligatio est cx iustitia commutativa; si vero de alio titulo minus stricto, v.gr. de gratuita promissio­ ne, obligatio mitior est, fidelitatis in casu memorato. Obligatio iuridica lege positiva iuste sancita, simili­ ter obligat in conscientia secundum sensum et ambitum prae­ scriptionis; nam indubium est auctoritatem humanam posse m contractibus subditorum influere, casque modificationes in­ ducere quas ratio boni communis commendat vel requirit. Per se in conscientia fideliter servanda est utraque obligatio; et moralis quidem, quia rectitudine servandae fidei coram Deo tenemur ; iuridica, vero, quia ordine legitimo huma­ no per se astringimur coram Deo. Accedit quod obligatio iuridica potest transformari in obligationem moralem propter voluntatem contrahentium, con­ sensum secundum dispositiones legis praestantium, et sic na­ turalem obligationem ad eas dispositiones extendentium. In praxi, autem, valor singularum legum (mere non assisten­ tium, prohibentium, inhabilitantium, irritantium, etc.) appri­ me erit considerandum, sicut et mens non subdola contrahen­ tium, dum beneficium legum positivarum intendunt vel negligunt. Ratione habita misericordiae cuiusdam socialis, prout “percipitur in legislatione hodierna, qua condiciones hu­ manae bonitatis praecipue erga debiles imponuntur’’1; cuius legislationis normae, quatenus ad bonum commune sint neces­ sario observandae, subtrahuntur liberae contrahentium dispo­ sitioni, et obligant cx iustitia legali, imo et ex commutativa, in quantum contrahentem debilem muniunt iure aliquid necessa­ rio in contractu exigendi. Saepe tamen huiusmodi leges, citra conventionem partium, non obligabunt in iustitia nisi post sen­ tentiam iudicis. Et tolerantiae praxium verbis contractus opposita­ rum; nam in pluribus negotiis commercialibus, industrialibus, portuariis, etc. quaedam praxes, fortasse contra legem et prae­ ter contractum explicitum, non semel vigent sciente et con1 V.Heylen, Tr. dc iure ct iustitia p.338; cf. G.Ripert, Le régime demqcratiquc et le droit civil moderne (Pans 1936), 4 672 «α» DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO sentiente auctoritate; quibus sub respectu morali connivere et accommodari licet, dummodo dc prudentia et iustitia actionum ex debito consensu tacito partium et ordine publico sufficien­ ter constet. Applicatio: Falsificationes computationum commercialium, ita ut alia computatio praesentetur inspectoribus fisci, alia secreto statuatur in conventionibus ipsis, retributiones secretae, adulterationes mer­ cium publice propositarum, occultationes defectuum accidentalium, plus minus artificiose, sed citra mendacium, etc., pro adiunctis tem­ porum et regionum diiudicandae sunt. In praxi, pastor animarum principialitcr condemnare debet tales praxes, quippe quae moralitatem publicam corrumpere natae sunt et iniustitiis privatis viam sternunt ; sed non raro ex debito consen­ su partium admitti possunt, ipso ordine publico non obstante. Ta­ men pro viribus enitendum est, ut cultus virtutum socialium et reverentia legum in omnibus restaurentur. 2. In particulari praeter obligationes strictae iusti­ tiae, attendendae sunt in contractibus exigentiae aliarum quoque virtutum, ita ut contractus secundum aequitatem, con­ sensu partium nullatenus vitiato, incanlur. Explicatur: Praeter obligationes strictae iustitiae, cas sci. quae in omni fere contractu habentur, et obligant contrahentes ad rec­ tam intentionem habendam, exclusa qualibet deceptione dam­ nosa alterius contrahentis; praescriptis legis subdole non praetermissis, ad favorem rescissionis eventualiter invocan­ dum coram indice ; clausulas voluntarie acceptatas fideliter ob­ servando; acquivalentiam praestationum, nisi voluntas bene­ ficii concedendi constet, sincere statuendo, etc. Exigentiae aliarum virtutum in contractibus peculiari­ ter attendendae, referuntur potissimum ad : veracitatcm in ma­ nifestandis condicionibus obiectorum, ita ut elementa conven­ tionis clare ex utraque parte aperiantur, ct dubia rixaeque posteriores radicitus vitentur; iustitiam socialem, quae exigit ut normae legum iuste latarum, etiam citra immediatam obli­ gationem iustitiae commutativac, fideliter observentur, prae­ sertim cum earum inobservantia nocet bono communi vel cau­ sae pauperum, ordinem perturbat, avaritiae et fraudibus viam aperit, despectum legum praeparat vel confirmat, etc.; carita­ tem, quae, nedum indigentiam proximorum profiteatur ad lu­ crum, rigorem iustitiae mitigat in conventione cum pauperi­ bus beneficentiam cum iustitia commiscendo; prudentiam christianam, quae plures contractus, fortasse non aperte ini- OBLIGATIO CONTRACTUS N’675 673 quos, minime commendat, ntpote materialismo vitae nimis at­ tentos, et de bono alterius contrahentis vel societatis aequo mi­ nus sollicitos. Contractus secundum aequitatem ineantur^ ita sci. ut in onerosis utraque pars proportionata onera vel aleas sus­ tineat et proportionata beneficia habeat; in gratuitis, autem, nulla fallacia decipiatur is qui beneficium facit, ad illud plus minus invitus propter ignorantiam vel coactionem faciendum. Applicatio: Non licet intentionem habere decipiendi aliam partem in accidentalibus contractus ; vel condiciones aut clausulas praeter legem libere susceptas, absque rationabili motivo non observare; vel vitium quodlibet legale in conventionibus provocare aut subdole oc­ cultare, ut ad illud deinde appellari possit, si conventio nocebit ; imo qui tali dolo agit, iniuste acquirit bona quae ex hoc dolo pro­ veniunt. 3. In omni contractu servanda est aequalitas iusti­ tiae; et in contractibus onerosis, praeterea, regulariter etiam aequivalentia praestationum. Explicatur: In omni contractu aequalitas iustitiae observanda est. in eo consistens quod alteri parti tantum tribuatur quantum vi contractus exigere potest, et exigit: is enim est effectus ne­ cessarius conventionis; et hoc valet etiam in contractibus gratuitis, licet obligatio strictae iustitiae orta non sit, urget enim saltem fidelitas. In onerosis aequivalentia praestationum praeterea exi­ gitur; quia cum ad communem utriusque partis utilitatem in­ stituti sint, singuli contrahentes animum habere solent tantum dandi, quantum accipiant, ct non amplius ; ita ut utilitas sit non ex valore oeconomico obiecti, sed ex condicionibus sub­ jecti, qui re acquirenda indiget, et re aequalis valoris traden­ da abundat2. Applicatio: Fit iniustitia in contractu oneroso cum praeter vo­ luntatem alterius contrahentis, qui sciens volens cedat iuri suo, laedi­ tur aequivalentia obiectorum, mediis fraudulentis, abusu ignorantiae alterius partis, etc. ; sed si quis velit sponte recedere a regula na­ turali aequivalentiac in favorem alterius ineundo contractum mix­ tum, nulla habetur iniustitia, nam potuit contractum inire pro altera parte gratuitum, ergo a fortiori mixtum. 4. Ambitus obligationis in contractibus extenditur : a) quoad obiectum, ad servanda elementa essentialia et natu-3 3 Cf, Ι’.ΗνκτίΓ, Dic aequalitas iustitiae in ihrer Bes'chunq sur aequivalentia obiectorum bci strengen Rcchtsvcrbindlichkcitcn : Scho! 3 (1928) 481-505. THEOL, MOR. 2 22 ralia, non autem accidentalia; b) quoad personas, ad ipsos dumtaxat contrahentes, nisi obligatio sil realis, transiens ad heredes rei; c) quoad gravitatem, cx genere suo est gravis, exceptis contractibus pure gratuitis. Explicatur: Ad a): Essentialia, sine quibus contractus, aut determi­ natae species contractuum existere non possunt, et naturalia cx lege, aequitate vel consuetudine comprehensa in contractu, nisi expresse excludantur, v.gr. cautio contra evictionem, om­ nino observari debent pro voluntate contrahentium ; c contra accidentalia, v.gr. solutio pretii in determinata moneta, non obligant nisi partes expresse circa ea convenerint. Ad b): Generatim obligationes contrahuntur mere perso­ nales, inhaerentes ipsis ct solis contrahentibus, sed aliquando obligatio rebus inhaeret, ct personae tunc obligantur ratione rerum obligatarum. Ad c): Obligationes contractuelles onerosae utpote iustitiae, ex genere suo graviter obligant, admissa parvitate materiae; sed in contractibus gratuitis obligatio per se non suscipitur nisi fidelitatis, et sub levi 3. 5. Contractus rescindibilis obligationem inducit cuius exeeutionem utraque pars urgere potest ante rescissionem; sed uni cx partibus ius est rescindendi contractum, nisi dolo rescindibilitatcm alteri occultaverit ad contractum ineundum; cui iuri renuntiare potest, nisi ratione boni communis fuerit statutum. Explicatur : Contractus mere rescindibilis per se obligationem in­ ducit; sed non cx utraque parte firmam, sed ad nutum unius generatim partis rescindibilem. Ideo utraque pars potest urge­ re exeeutionem, donec ea cui ius rescindendi competit rescis­ sionem non postulet ; et pars quae ius rescindendi non habet, ad exeeutionem obligatur si altera pars iure suo uti non velit. Quando ius rescissionis alicui ex contrahentibus, verbi gratia minorenni conceditur a lege propter bonum com­ mune, is nequit tali iuri valide renuntiare, nisi forte alium ad contrahendum induxerit, rescindibilitatcm contractus dolose * Disputant num ex intent'one contrahentium pors:t haberi obl’gat'o levs circa mater am gravem. Med a via procedit in dscussione Lugo, Λ.22 n.4D-U, negans possibilitatem in contract bus qti bus transfertur ius in re, affirmtw, autem in bis quibus transfertur ius ad rent, v.gr. in promiss:one vendendi domum. Nobis videtur obligationem semper posse suscipi sub levi, si quidem utraque pars vere et libere levçm tantum obligationem intendat. Cf. I n.4S5,? --- * -■ -_. . — OhLlGATIO CONTRACTUS. - ■________ _____ _N ___ 675 ._ occultando ; vel potius, rescindere quidem potest, si legis fa­ vorem etiam in tali casu habeat, sed reparare tenetur omnia damna alteri ex fraude causata. 6. Contractus informis: a) post sententiam iudicis non urget, salva naturali obligatione reparandi damna culpabiliter causata; b) ante sententiam, practice haberi potest in Joro con­ scientiae pro valido vel invalido, secundum convenientiam con­ trahentis. Explicatur : Contractus informis, is sci. qui sine solemnitatibus a iure praescriptis celebratur, ideoque nullus vel inexistens ha­ beri solet in lege, licet requisita iuris naturae habeat. Circa contractus informes certo constat: a) posse ci­ vilem auctoritatem quasdam condiciones, ultra requisita es­ sentialia, determinare, quae observandae sint ad eorum valo­ rem in conscientia, etiam ante sententiam iudicis; etenim hoc ad bonum commune convenire potest, et ex dictis de legibus irritantibus et inhabilitantibus constat ; fi) cos esse invalidos ante sententiam iudicis, si solemnitates iuris positivi conveniunt cum elementis essentialibus, quorum exigentiam declarant vel novo titulo urgent, v.gr. cum contractus de re inhonesta in­ validi declarantur; γ) validos esse etiam post sententiam iudi­ cis qui civilibus orbati sunt solemnitatibus, quando istac prae­ scribuntur ct urgentur contra ius naturale vel ecclesiasticum sine auctoritate nec competentia, v.gr. cum lex civilis vult cau­ sis piis solemnitates praescribere. In controversia est, autem, utrum contractus informes, quos lex civilis in materia suae competentiae nullos vel inexistentes declarat, amittant vim obligandi tantum civilem, an etiam naturalem in conscientia; seu utrum solemnitates civi­ les afficiant non modo effectus civiles, denegando actionem legalem, verum etiam obligationem conscientiae, eamque utrum auferant immediate per ipsam legem, an demum per senten­ tiam iudicis. Et sic distinguendum est : a) post sententiam iudicis ol ligatio conscientiae ex con­ tractu informi non sustinetur, secundum communem opinio­ nem, sed utraque pars acquiescere debet sententiae legitime latae, etiamsi possessorem ad restitutionem rei condemnet; sic enim exigit bonum commune et reverentia auctoritatis, b) ante sententiam practice invocari potest utrumque, sive valor naturalis, sive nullitas legalis, stante diversitate opi­ nionum. Nam: a) sunt qui dicunt huiusmodi contractus vali- 676 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO dos in conscientia, cum incerta sit intentio legislatoris circa irritationem naturalis obligationis ; et id confirmatur praxi timoratorum, qui tales contractus in conscientia validos habere solent4; /d) aln, ex adverso, contractus informes volunt inva­ lidos in conscientia, quia ex una parte auctoritati civili non deficit potestas ad contractus propter bonum commune ra­ dicaliter irritandos, et ex alia hanc irritationem suadent tum ipsa verba legis, tum concordia inter forum internum et ex­ ternum quantum fieri possit conservanda 5 ; y) plerique tenent hos contractus validos esse in conscientia ante sententiam iu­ dicis, ita ut qui ex contractu informi aliquid possideat, possit illud retinere donec alius, ad beneficium legis recurrens, rem m iudicio repetat0; invalidos, autem, post sententiam quam alia pars iure potest exquirere, nisi per accidens prohibeatur, verbi gratia quia tali agendi ratione damnum iniustum causa· ret comparti subdole adductae ad contractum informem ·. Et haec quidem sententia, non modo in praxi tenenda est, ut di­ cit S.Alfonsus \ sed etiam specidative verior videtur, saltem nostris temporibus, cum legislatores civiles de solis effecti­ bus civilibus cogitent, et vim naturalem actuum irritare vix intendant, siquidem hoc ad bonum commune non requiritur. Applicatio: Ante sententiam iudicis, contrahentes, secluso omni dolo aut fraude, possunt stare pro nullitatc vel valore contractus, prout ipsis proficiat ; ita ut donator v.gr. non teneatur in conscien­ tia ad tradendam rem donatione informi obligatam, sed donatanus possit eam reclamare, ·et obtentam retinere, quin locus sit occultae compensationi, neque donanti ad donum recuperandum, neque donatario ad illud prima vice obtinendum, propter incertitudinem iuris m utroque casu. 7. Extinguitur obligatio contractus iisdem fere modis qui, agendo de actibus iuridicis expositi sunt, potissimum exccutione, rei debitae consignatione apud custodem publicum ad • px auctoribus antiquioribus (S.Antonio, Navarro, Medina, etc.) pro haï sententia citatis, plures certo ita sentiunt de testamentis informibus, sed non clare constat num eandem opinionem ad contractus quoque extendant. Fiuivc· ct v.gr., adduci solitus, id quidem docet agendo dc testamento (tr.34 p.l c.1 n.150); sed cum disserit de donationibus (/.c., n.89), clare indicat standum esse sententiae iudicis. ' Huic sententiae favet responsum S. Paenitentiariac (21-1-1873) in ASS 7 (1872) 209-213 relatum, e i que adhaerent v.gr. Lessio, 1.2 c.19 n.35-36; Mo­ lina, tr.2 d.81; SaiuianticEnsES, tr.14 c.l n.51; ex recentioribus pauci ut Βλιις· X ini-Palmieri, 111 p.3 n.24-31; Waffelaert, Dc iust.t a I n.254.389. • l.x lege cantatis tenebitur rescindere contractum iam ante indicium ad vitandas expensas inutiles, quando de rectu su instituendo sibi certo constet. ’ Stc v.gr. Sanchez, Consilia 1.4< dub.14 n.6 et plures quos citat Luco, d.22 n.31, quibus accedunt moderni vix non omnes. • L-3 n.711. promissio gratuita, n 675-676 677 dispositionem auctoritatis iudicialis quando nequit creditori tradi, compensatione, condonatione, confusione, novatione, in; possibilitate physica vel morali perpetua, impleta condicioni resoluti va, praescriptione libera tiva. TITULUS II De contractibus unilateralibus praecipuis Nimis longum esset tractare de omnibus speciebus et formis contractuum, praesertim cum nostris temporibus eae adeo nuuncro excreverint. Sed nec ne­ cessarium est pro confessario et pastore animarum. Agemus tantum dc cipalioribus, et primum quidem de unilateralibus qui essentialiter sunt gratui­ ti, sci. de promissione gratuita (c.l), de donatione (c.2), de quibusdam acces­ soriis contractibus unilateralibus (c.3). CAPUT I De promissione gratuita Promissio omnibus aliis contractibus praesupponitur, ct in om­ nibus includitur; potest tamen esse contractus per se stans, et tunc est promissio gratuita simplex, dc qua nunc. S.Alfonsus, 1-3 n.72O; I.ugo, Dc istta ct iure d.23 s.l-S; Lessio, Dc instita ct iure 1.2 c.18 dub.4-10.16; Molina, De iustitia ct iure tr.2 d.262264.266-273; Ballerini-PalmiERI, III p.3 n.119-132; Waffelaert, De iustitia 1,531-538; Cas tian, Derecho civil IIIe p.330-343. Summa rerum dicendarum: Post notionem ct divisionem, exponemus princi­ pia moralia quae in hac rc valent. 676. I. Promissio est liberalis, deliberata et spontanea obligatio fidei, ab uno alteri facta et acceptata, dc re licita et possibili danda, facienda vel omittenda. Dicitur: Liberalis, ut distinguatur a promissione mutua et onero­ sa, quae est in contractu bilaterali, cum unus se obligat ad ali­ quid alteri praestandum, dummodo is aliud ex sua parte onus suscipiat. Deliberata, non quod debeat esse prudens et mature fac­ ta, sed quia debet ex plena deliberatione procedere et esse di­ recte voluntaria, siquidem ea quae sub pleno voluntatis domi­ nio existant, nequeunt gratuito amitti sine plena delibera­ tione. 678 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Spontanea, seu excludens consensum cx dolo, errore, co­ actione vel metu etiam levi procedentem ; nam haec omnia, utpote contraria naturae donationis liberalis, eam invalidant. Obligatio fidei, in qua sci. contrahitur aliquod vinculum morale, saltem virtualiter ct implicite, per seriam intentionem se obligandi, etsi reflexe ea non attendatur; quo fit ut pro­ missionis violatio alicui virtuti, generatim soli fidelitati, ad­ versetur. Ab uno alteri facta, sci. a promittente qui se obligat, promissario qui gratiam suscipit *. Acceptata externe, etiam per alium vel per litteras, sal­ tem tacite cum agatur de negotio gratuito, in quo, qui tacet consentire videtur (RI 43 in λζ1) ; secus enim non est plurium in idem placitum consensus, adeoque neque contractus; in­ super, non potest cx contractu, qui est ad modum privatae ct voluntariae legis, in promissario ius ad obligationem promit­ tentis oriri, nisi hoc velit; unde acceptatio iure naturae vide­ tur necessaria. De re licita et possibili, quia dc impossibili vel illicita nequit suscipi obligatio. Applicationes: 1. Promissio ante acceptationem est ad nutum promittentis revocabilis, utpote quae nondum est completa. 2. Promissio nulla est ubi: 2) animus prom:Ucnd: vel sese obli­ gandi deficit; sed in foro externo intentio semper verb’s conformis praesumitur; ct in interno verba serio manifestata, cx fidelitate tenenda videntur propter exigent as commercii humani sicut ex ius­ titia per accidens obligant quando secus damnum iniustum causa­ tur promissario; /3) consensus plenus non est, etiamsi dc rc levi aga­ tur; 7) promissio extorquetur cx metu saltem gravi iniusto, cuius causa saltem partialis, est promissarius, vel ubi cx dolo obtinetur. 3. Promissio saltem rescindlbTs est cum procedit cx errore antecedenti sine dolo, vel cx metu iniusto levi, ab altera parte, vel ea connivente, causato. a) proposito, quod, etiam externe mani­ festatum, non continet nisi praesentem intentionem aliquid postea faciendi, sine voluntate se obligandi ; unde qui propositum non ser­ vat, inconstantiae quidem arguitur, sed per sc non pcccat in non exccutionc propositi, ut talis; 677. II. Differt a: 1 Pronr'ssar us potest per dclcfjatos acceptare; sed delegati taciti non sunt cius heredes pro acceptatione promissionis ipsi intimatae sed ab co non acceptatae, quia promisso non est ad illos directa; nisi ex circumstantiis pateat promissionem factam fuisse fatnil.ae in persona defuncti. PROMISSIO GRATUITA. N 676-679 679 b) VOTO, cuius promissarus est Deus, ipso facto acceptans vota rite facta; dum in promissione contractus fit cum homine, si is velit acceptare ; c) donatione, in qua obligatio non contrahitur fidei servandae, sed rei dandae. 678. III. Dividitur in: a) realfm, cuius obicctum est res ali­ qua, unde ad heredes transit obligatio cxcquendi promissum; b) per­ sonalem, cuius obicctum est actio a promittente exsequenda, ideoque ad heredes non transit, etsi a promittente non impleatur. 679. IV. Principia: 1. Promissio gratuita simplex: a) obligare potest cx fidelitate vel iustitia pro intentione pro­ mittentis, sed b) generatim obligat ex sola fidelitate. Expli­ catur : Promissio gratuita simplex, non onerosa, quae obligat cx iustitia, nec promissio gratuita solemnis quae, praeter obli­ gationem fidelitatis, inducit obligationem iustitiae legalis. Ad a): Tres prolatae fuerunt dc hac re sententiae, quas omnes salis plausibiles existimavit S.Alfonsus (1.3,720), set: α) fuerunt qui dicerent (Caictanus, Salmanticenses, etc ), omnem promissionem obigarc solum cx fidelitate, non sci. secundum ius civile, seu se­ cundum iustitiam, sed secundum honestatem qua homo tenetur con­ formare facta cum verbis praeteritis, sicut mentem cum verbis prae­ sentibus3; β) ahi dixerunt omnem promissionem proprie dictam obli­ gare r.r ius t· lia (S Antoninus Lavmann, Sanchez, Billuart), quia post acceptationem habeat promissarius ius ad rem promissam, quam promittens teneatur cx iustitia praestare; 7) sententia autem hod:e commun s tenet indolem obligationis immediate non ex natura con­ tractus, sed ex animo promittentis derivari, quia in omni actu iuri­ dico obligatio petatur cx intentione agentis. Ad b): Nihil quidem imnedit quormius qu’s possit ct velit sibi imponere obligationem iustitiae, transferendo in alium verum ius ad rem vel actionem promissam; at vero plerumque promissiones gratuitae non intendunt tale ius constituere, sed honestate verborum obligare promittentes ut fideles perseverent propriae promissioni, tuque eam cx hac fidelitate adimpleant; unde pronvssarii non ac­ quirunt ius sed fiduciam, ct promittentes propriae fidelitati debent quod promissionem cxcquantur. 2. Quoad gravitatem obligationis, promissio gratuita urgens a) cx sola fidelitate, per se leviter tantum obligat etiam i;i materia gravi; b) cx iustitia, autem, obligat ex genere suo graviter. Explicatur: Ad a): Defectus conformitatis inter facta praesentia et verba praeterita non continet gravem deordinationem, ideo­ que cx toto genere suo levis habetur. Per accidens potest ■ Thomas, 2-2 q.88 a.3 ad l. 680 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO oriri gravitas obligationis, ratione gravis mali quod in specia­ libus circumstantiis promissario cx infidelitate libere causetur; v.gr. quis promittat patrocinium in lite insta, ct deinde, promissionem negligens, sit causa cur sententia iniusta pro­ nuntietur cum magno detrimento clientis; vel si frater fratri promittat solutionem expensarum pro studiis filii, sed deinde solvere renuat, et sic fratrem in egestatem coniciat. Ad b): Obligatio iustitiae est quidem ex genere suo gravis; sed cx voluntate promittentis potest esse tantum levis in materia gravi (nunquam, vero, gravis in materia levi, defi­ ciente subiecto apto), quia est ad modum legis particularis, constringentis iuxta intentionem legislatoris. In dubio de e.xisteutia aut indole obliga· tinnis. generatim valet quod minimum est: nani obligatio ultra nropositum, vel debitum iustitiae ultra fidelitatem, vel grave officium prae levi non suscipitur nisi cum plena advertentia ct cognitione: ideoque, si disceptatur utrum propositum an vera promissio fuerit, standum erit pro proposito: utrum ex -fidelitate an ex iustitia. utrum sub levi an sub gravi urgeat obligatio, solius fidelitatis officium asse­ rendum est. et leve quidem semper, si agitur de fidelitate, leve vel grave si agitur de iustitia pro levitate vel gravitate materiae. Applicationes: 1. Ad dignoscendum utrum obligatio iustitiae an cirtatit suscepta fuerit, attendantur: a) verba promissionis, quae, si trans­ lationem iuris manifestant, iustitiae debitum significant, secus *au em fidelitatis; β) forma, seu solemnitates adbibitae, nam iuramentum adiectum, testes adhibiti, chirographum promissario datum, etc., iuris transmissionem significare censentur in foro externo, licet in interno totum ab animo promittentis dependet; 7) causa, denique, promis­ sionis. nam promissio remuneratoris vel mutua praesumitur obligare cx iustitia. 2. 3. Cum promissio gratuita non causet ius in re. non licet oc­ cultam compensationem adhibere adversus promittentem, qui sine ratione sufficienti promissis non steterit. Attamen, si promissio fuerit remuneratoria. et occulta compensatio iam facta sit, nc leviter tur­ betur bona fides, v.gr. in famula quae promissum sibi ab aegroto legatum intuitu servitii, clam illud sumpserit, quia secus non fuisset acceptura 3. Promissio cessat omnibus modis quibus ceteri con­ tractus, potissimum: a) notabili rerum mutatione, si res pro­ missa fiat illicita, promissario inutilis vel nociva, physice aut moraliter impossibilis ; vel si talis rerum vel personarum mu­ tatio veniat, ut promittens censeatur noluisse obligari pro tali eventu promissione quae fuisset imprudens; neque enim obli• Sic PgÜMMBR, 11,229, donatio, n.679 681 gatio transcendere potest intentionem promittentis4 ; β) infi­ delitate alterius, si promissio fuerit mutua et alter promissis non stet, nam frangenti fidem fides non est servanda ; γ) mor­ te promittentis, si promissio fuerit mere personalis ; imo, etiam si fuerit realis, sed non ex iustitia sed ex sola fidelitate sus­ cepta, haec enim non praesumitur extendi ad heredes nisi ta­ lis voluntas clare manifestetur, ct in isto casu obligatio here­ dum est erga ipsum promittentem, non erga promissarios ; 8) deficiente promissario, si sci. is iuri suo cedat, vel si moria­ tur, et promissio facta fuerit principaliter intuitu personae. Applicatio: Cessat obligatio promissionis, inter alia: propter notabilem ingratitudinem promissarii; propter paupertatem aut mor­ bum diuturnum qui promittenti supervenerit vel innotuerit post pro­ missionem factam; propter interitum rei determinatae, quae fuerit promissa, licet aliae acquivalcntcs praesto sint promittenti, nisi forte cx culpa vel dolo vel mora culpabili fuerit in causa cur res perierit, vel facta fuerit impossibilis, etc. cum damno promissarii; quo in casu tenetur ad reparationem damni iniuste causati. In praxi pastorali prae nculis habeatur, fid-'< s non raro, diam sub verbis quae promissionem vel votum verbotenus significant, merum propositum elicere ; unde non ex solis verbis, sed etiam ex circumstantiis, ct potissimum ex investigatione num nova intenta fuerit obligatio, eruendum erit utrum agatur de solo proposito, an etiam de proprie dicta promissione vel voto. CAPUT II De donatione (CII 618-656) Summa rerum dicendarum: Post notionem et divisiones, agemus ex ordine in a.l de donationibus inter vivos; et in eis. de subiecto, obiecto et forma, revocatione ct reductione donationis; deinde in a.2, de donationibus mortis causa in particulari. S.Alfonsus, 1.3 n.721-740; Lessio, Dc iustitia ct iure 1.2 c.18 dub.2.5-9.11-17; Lvco, Dc iustitia ct iure d.23 s.9-11; Molina, De iustitia et iure tr.2 d.273-293; Baller in i-Paumi eri, III p.3 n.133-181; Waffelaert, Dc iustitia 1,539-573; Castân, Derecho civil cspaiiol III” p.93-113. * Cf. S.Thomas, 2-2 q.110 a.3 ad 5, expresse monens quod promissio fit "subintcllcctis debitis condicionibus”, quae si deficiant, sine mendacio vel in­ fidelitate negligitur res promissa. 682 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO A RT IC U LU S I De 680. I. donations inter vivos Donatio est liberalis alicuius rei datio alteri ac­ ceptanti, seu contractus gratuitus unilateralis \ quo unus (de­ nator) dominium alicuius rei alteri (donatario) tradit (ei. CH 618). Dicitur: Liberalis, quia donatio proprie talis, sicut obligationem in donatario non creat, sic et debitum proprie dictum in dona­ tore excludit, quamvis quaedam latior obligatio gratitudinis, pietatis, etc., non excluditur; tunc vero non est donatio pure liberans, et quo magis recedit a liberalitate, plus deficit a ratio­ ne donationis ut eveniat remuneratio. Aliunde purae donatio­ ni non obstat obligatio dandi cx promissione suscepta, et dona­ tioni acquivalet liberalis remissio debiti. Datio rei transfert alteri dominium, et quidem perfec­ tum, vel saltem radicale ; nam transmissio dominii utilis tan­ tum, aliis nominibus designatur (cf. tamen CH 640); proba­ biliter donatio in qua donator hic ct nunc decernit dominium rei in alium transferre, dccrctumquc donatario communicat, cx iure naturae valida est, licet cx iure positivo generatim contrarium statuatur (cf. CH 623.629), si donatarius ante ac­ ceptationem moriatur. Alteri acceptanti (CH 630) ct insuper acceptationem in­ timanti; quia secus contractus non est (CH 629). Et quia ex natura rei post intimationem acceptationis obligatio iam est perfecta, contractus dicendus est consensualis, non realis (cf. CH 623) ; licet ante traditionem obiecti, non in re scd ad rem ius acquiritur donatario. Donationes matrimonii causa factae valent sine acceptatione (CH 1330). Si donator moriatur ante ncmplnlirn^m do'nalarii, valor donationis cx iure naturae videtur pendere ab illius intent one: si decreverit a momento resolutionis captae dum n um alteri quantum ex se esset transferre, ct nuntium vcl litteras mi­ serit quae hunc animum manifestarent, donatio p’uribus videtur naApplicationes: 1. 1 In pluribus cod cibus civilibus, v.gr. in nostro (CII 618), adhibetur in not:onc vocabulum actus, sed debet explicari per contractum; siqirdcin exigiM consensus donatoris et donaturi circa idem obiectum (cf. Cii 630) ct qu.de" aliquando solemnis (cf. CH 633). Praeter donationum rcalem seu translativam, quae in textu dcfirftur, CH agnoscit donationem obliyationalctn (a.642) crediti creatricem, ct /bcrohw" (a.1187) quae obligationem cxtmguit. Cf. Castan, Derecho civil 111e p.94. DONATIO INTER VIVOS N 680-681 683 turalida valida’, ad medum gratiae factae, etiam si acceptatio facta fuerit post eius mortem ; si autem merum mandatum dona­ tion's faciendae vcl voluntatis proponendae dederit, donafo invalida videtur, nisi acceptatio ipso vivente eveniat Sed sententia absolute negans valorem naturalem donationis acceptatae post mortem pro­ babilis est1*34, ct iura moderna inval ditatem statuere solent. 2 Si d anatarius moliatur ante receptationem. cius heredes necessarii valide acceptare videntur donationem, si donator inten­ debat favere non donatario tantum, sed avoue principaliter eius familiae, id quod iure praesumitur in donationibus factis patrifami*; lias secus autem, si donatio destinabatur personaliter d natario defuncto’, cui heredes non succedunt nisi in iuribus rcalibus. Ex CH 630 ad acceptationem validam requiritur mandatum sa’.tcm ge­ nerale sufficiens. 3. Si denator revocet dnnatirnam ··'»·-» pcceptetur: cx twrc hispano donatio semner irritatur (cf. CH 623 629); cx iure naturali probabiliter non revocatur, si mere referenda fuit per nuntium tan­ quam iam facta a donante, ct nuntius non acceperit not tiam revo­ cationis quia mandans teneatur ratum habere quod vi mandati bona fide gestum est ; revocatur, autem, si nuntius receperat mandatum faciendi donationem, quippe quod retractum est. 681. II. Dividitur: 1. Ratione motivi, in (?) MERE quae fit cs pura liberalitate; b) remuneratorum, quae supponit debitum latius dictum gratitudinis propter me­ rita donatarii (cf. CII 619), vel etiam donatario aliquod onus imponit dummodo hoc rei donatae non acquivaleat °. 2. Ratione modi, in a) pur am vel quali fi catam, prout sine ulla condicione, modo aliave limitatione existât, vel secus (cf. CII 637-643) ; b) verbalis vel REALis, prout solis verbis aliisve signis peragatur, vcl rei ipsius traditione compleatur. gratuitam, 3. Ratione perfectionis, in donationem: a) inter vi­ vos, qua donator actu ct irrevocabiliter donum transfert do­ natario; b) mortis causa, qua donum actu quidem transfertur, sed revocabiliter usque ad mortem. 4. Ratione extensionis, in a) universalem, quae com­ prehendit integrum patrimonium donantis; b) singularem, quae est de parte aliqua patrimonii determinata (cf. CH 634). 1 Lessio. 1.2 c.18 n.45; Luco, d.23 n.7S-Sl; Ballerini-Palmieri, De con­ tractibus n.145. ’ Castrofalao Opus. morale tr.32 d.2 pmt 4 n.10-13; I aymann, Th. mor. 1.3 tr 4 c.1 n.5-6, Cf. S.Ai.rnNSVS, 13 n 729-730; Lot ano. III.247.4.° 4 Cf. S.Alfonsus, 13 n.731; Lrssio, 1.2 c.18 n.35: Marc-Raus, 1.1068. 1 Donatin ad causas pias non valet ante acceptationem; haec enim non re­ quiritur solo iure posit'vo (cf. S.Alfonsus. 13 n.725-726): sed si donr>t o fiat invned ate Deo. habet rationem voti, et valet statiin. Cf. S.Alfonsus, 1.3 c.729; Balleri ri-Pai.mie·'i, De contr. n.137. • Cf. Luco, d.23 n.129. ■ ■■ - 684 0b A DE SEPTI MO ET DECIMO MANDATO 682. III. Subiectum donationis inter vivos distin­ guendum est : alterum donationis dandae, alterum donationis accipiendae ; idque considerato iure tum nat urali tum positivo. Nimirum : A. Ex iure naturali: a) DONATIONEM FACERE potest qui­ libet homo capax contrahendi, gaudens sci. usu rationis suf­ ficienti ct bonis de quibus possit disponere. Nam, quidquid disputari possit de iure testandi, certo naturalis est facultas donandi inter vivos, independenter a legibus positivis, licet per has coa retari possit intra certos limites intuitu boni com­ munis (cf. CH 636). b) Donationem accipere possunt ex iure naturae onines homines dominii saltem radicalis capaces, ideoque etiam in­ fantes ct amentes, acceptante pro eis legitimo repraesentante (cf. CH 627). B. Ex iure civili: d) Donationem Facere possunt quot­ quot contractus inire et de suis bonis disponere valent (CH 624). Sed secundum ius hispanum (cf. CH 1263) ne­ queunt praestare consensum in contractibus, nec donationes facere, potissimum: minores nondum emancipati, salva facul­ tate donationum ratione matrimonii sibi permissarum (CH 1329, cf. 275,2.°) 7 ; dementes et surdo - muti scribere nescientes ; uxores in pluribus casibus, quando agitur de do­ nationibus inter vivos ; conniges ad invicem durante matri­ monio, vel ad filios quos consors ex alio habuerit matri­ monio, vel ad personas quarum consors sit heres praesump­ tus tempore donationis (CH 1355) ; bonorum cessores a quo tempore concursus declaratus fuerit (CH 1914; cf. 624.643). V’is istarum prohibitionum probabilius in foro conscien­ tiae non urget, donec non rescindantur donationes contra le­ gem factae, quae secundum ius naturale validae fuerint. ά) Donationem accipere possunt, in genere omnes quia lege non declarantur inhabiles (CH 625), sive absolute sive relative. Iam vero, inhabiles habentur in lege, potissimum: nati non vitales, sine figura sci. humana vel cum vitalitate quae non attingat 24 horas post separationem a sinu materno (CH 29-30) 8 ; societates vel corporationes legibus non permis7 Minores emancipati ct v.xorcs, cum nequeant libere disponere de bon» (CH 59.317.1444). donationes faci re nequeunt nisi secundum nonnas et limi­ tationes speciales. h Qui non possunt per se ipsos contrahere secundum legem, possunt nihilo­ minus donationes non onerosas acceptare, si consensus praestandi naturaliter sunt capaces (cf. CH 625.626). donatio inter vivos n 682-683 685 sae (CH 745); uxores sine consensu mariti (a.61); coniuqcs inter se, exceptis modicis donationibus occasione aliqua fausta pro familia (CH 50.1334), et respectu filiorum ab altero con­ jure habitorum ex alio matrimonio, et Personarum quarum alter coniux sit heres praesumptus (CH 1335): accipientes in defraudationem legitimae (CH 636) vel a persona aere alieno gravata (CH 643). Dispositio lenis qua donationes factae personis inhabifibus decla­ rantur nullae (CH 628), in foro conscientiae non videtur urgere nisi post iudicis sententiam, si donatio naturaliter valida fuit. C. Ex iure canonico: a) DONATIONEM TACERE possunt ad causas pias quotquot bona liberae dispositionis habent (cf. c.1513 § 1); sed religiosi vetantur facere largitiones de bonis religionis sine venia superioris (c.537), prohibente ipsa ius- , titia, et in professis voto paupertatis; insuper neque professi (c.583,1.0) neque novitii (c.568) possunt bonis suis gratuita renuntiare ; praelati et rectores ecclesiarum nequeunt facere donationes de bonis earum, nisi modicas ct consuetas (c.1535). &) Donationem ACCIPERE possunt inter vivos causae piae , / etiam a persona iure civili inhabili ad donandum (c.1513 § 1). nisi forte donatio sit inofficiosa, seu laedens legitimam here­ dum (cf. CH 636) ; sed donationes informes secundum ius civile, neque in iure canonico sustinentur (cf. c.1529), licet naturalem valorem habent ante sententiam iudicis. 683. IV. Obiectum donationum inter vivos sunt: a) Ex omnia bona quorum potest donator libere dispo­ nere, proinde etiam futura. iure naturae Res creditoribus debitae: o') Ex parte donatoris non nossunt li­ cite donar?, imo. donatio est iniusta, si sic privantur creditores pos­ sibilitate rem sibi ex iustitia debitam recuperandi : attamen dnnatio ex iure naturae valida est, quia donator disponit dc re sua. licet cx iure positivo fit invalida saltem post declaratum concursum (cf. CH 1914), id ouod facile in conscientia urgere potest iam ante senten­ tiam iudicis®; 6) ex parte donatartt acceptatio sic indicanda vide­ tur: a) si fuit inscius condicionis donantis, donaf’oncm retinere pot­ est. nis’ agatur dc m aliena vel hvnotliecata. siquidem cius cnrnrratio ad iniustitiam fuit mere materialis in acceptatione; 3) si fuit conscius condicionis donantis: certo iniuste egit si cum ad donatio­ nem induxit, tanquam cooperator positivus, et certo tenetur ad re­ paranda damna creditoribus, practice per traditionem rei acceptae; • Creditoribus in quorum fraudem debitor bnna don-vert v*l alienaver-'t. conceditur in iure actio paulinna dicta in iure romano (Cod 7 t.7S), vi cuius talis alienatio vel donatio a iudice revocari potest cum vi obligatoria in con­ scientia. 6P6 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO probàb’Vus egit similiter inuistc si donat‘onem acceptavit, quia per cius acceptationem perfecta demum fuit iniustitia, ad quam proinde formalitcr cooperatus est10; 1'cet sit aUa sententia probabiPs cum liberans ab iniustitia ct consequenti reparatione, nuia acceptatio non sit causa pravae voluntatis donatoris ct ipse null > titulo obligc‘ur ad renuntiandum commodo sibi cx donatione valida obvenienti". b) Ex iure civili donari possunt : bona praesentia, ex­ clusis igitur futuris (CII 635), ct servato saltem usufructu necessariorum ad vitam honeste conservandam secundum pro­ prium statum (CH 634), si donatio fuerit universalis: bona quae non superent portionem disponibilem testantibus in lege concessam (CH 636) 12. c) Ex IURE CANONICO quilibet de bonis suis libere statue­ re valens, potest ad causas pias bona relinquere (c.l513 § 1); . nihilominus, iuxta sententiam communiorem, donationes inof\ ficiosae ad causam piam non sustinentur, sed reducendae sunt p ad noiwm legum civilium. 634. V. Forma donationis faciendae: n) Ex IURE na­ nulla est determinata, sed apta est quaelibet in qua do­ natio et acceptatio exterius manifestentur ct intimentur. b) Ex iure positivo distinguenda est donatio:?) immo­ bilium, in qua exigitur ad valorem ut in scriptura publica con­ stent actus res donatae, onera donatario imposita, • * · donationis, · z - actus acceptationis, cmnia ad normam CH 633 (cf.631); β) mobilium, quae, si sit manualis, seu traditioni rei coniuncta, potest esse mere verbalis; sed si non sit manualis, fieri ct ac­ ceptari debet in scriptis, etiam privatis (CH 632). turae Valor in conscientia don * t’unis inforas, aune iuridice nulh ha­ beatur, sic iudicandus est, distinctione facta inter causas profanas et j>ias: a) in causis profanis valor naturalis in foro conscientiae secun­ dum opinionem fere communem sustinetur ante sententiam indicis, quia sic licet rationabiliter interpretari mentem leg"satoris: "Unde gencratim concludere possumus cu'ciue eligendam reVncitii partem sibi favorabiliorem, saltem donec index non interveniat"n. ti} in causas P;:s ros cn^tmverdtnr: nunad d^ah^nes inter vivos, capacitas quidem donation’s fnr'endae in caus:s pi:s limita­ tiones iuris civilis non admittit (cf. c 1513 § 1) sed solewiitalcs iure territorii recjuisitas, ct prout requirantur, Ecclesia vi c.1529 cano>° S:c ver S.Ai.fcwus, 13 n.722; Luco, d.20 n.116; Castrofalao, Ofw morale tr.22 d 1 punct 14 n.7 11 S'C v.gr. Lrssio. 1.2 c °0 Hub. 10 n.!6S: λΓοτ.τ\ά. tr.2 d 32S; MFRynrAiH, JT 4^4: Grv’cht-Sal^mavs I 610· T’rAnt. ΙΛ3λ Un—·πι np η o, iuxta Norms· Schmitt, 11,548, nota “omni prohabTtate carere v;drtnr". 12 Reservato partis bonorum pro h rcdbu$ * necessariis, per legem praescripta, omnino rationabilis est. ut var»a officia pietatis familiaris impleri possju. u Waffklaert, Pr iustitia 1,545· ΟΟΝΛΤΤΟ MORTIS CAUSA. N’683-687 6Γ7 nizarc videtur; ideoque non inquietandi sunt qui censent sc non obligari donatione ad causas pias in qua substantialis forma civilis dcs.dcratur, nisi sententia fori ecclesiastici contraria ieraturu. 685. Revocatio donationis: a) Ex iure naturali VI. non habetur in donatione absolute facta inter vivos, sed ea irrevocabilis est ex sola donatoris voluntate; attamen resol­ vitur: g) ipso facto, si concessa fuit sub condicione resolutoria, et hacc non impicatur; β} ad nutum donatoris, saltem quando intercedunt circumstantiae implicite exclusae per vo­ luntatem ipsius, qui voluerit donare rebus sic stantibus, et non donassct si has circumstantias cognovisset. b) Ex iure Hispano revocatur donatio: a) ad instan­ tiam donatoris, cum effectu retroactivo, si donalarius non adimplet aliquam cx condicionibus ab illo positis (CII 647); sine effectu retroactivo, si donalarius sc exhibet ingratum erga donantem in rebus iure determinatis (CI I 648) 15 ; β) ip­ so facto, ct eodem modo sine effectu retroactivo, si donatori nascatur post donationem filius legitimus, vel qui legitimetur, vel qui agnoscatur, si sit naturalis; item si detegatur vivus qui mortuus putabatur tempore donationis (CII 644). Et hacc valent etiam dc donationibus ad causas pias, quatenus inofficiosae exinde evadant, seu legitimam laedentes. Rescissio partialis donationum habetur in 686. VII. reductione, quae post mortem testatoris peti potest per quatuor ».· annos (CH 1299) ab heredïbus’nctcssariis testatoris (Cll 655),.. r' quatenus donationes detegantur fuisse inofficiosae, seu cum detrimento legitimae (CII 654). Dc modo eam perficiendi cf. CH 656. , —■ ARTICULUS II De , Μ rim 1 i # XH é Λ n «. . r T PHR 687. I. Donatio mortis causa, media inter donatio­ nem inter vivos ct testamentum, est conventio qua donator ac­ tu donat, sed ita ut velit rem non esse absolute ct irrevocabilidonatione mortis-gausa IT.4-17; C. Kiselstein. I.c nouveau Code et let contrats dc bienfaisance en faveur dc l'I'.-Psc: RevEccIL 11 (1919-20) 104; G.S1MENON, Piae voluntates fidelium: Ihd. 30 (1C3S) 192. ’■· "Donatio eccles ac facta et ab eadem leiptime acceptata, propter ingratum Praelati vel rectors an mum revocari nequ t" (c.l?3'> §4); neque enim huic facta est donato. S milter propter irgrat tudncrn tfon revocantur in iure ci­ vili donationes matrimonii causa factae (CH 1333). ” Cf. VermEERSCH ’ 688 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 1er donatarii ante mortem suam, et interim possit eam revo­ care ie. Sic fert conceptus traditionalis, iuxta quem donatio mortis causa fit sive in periculo mortis sive intuitu eiusdem, estque essentialiter revocabilis. 688. II. Differt a: a) testamento quia fit mutuo consensu do­ natoris ct donatarii, cuius acceptatio requiritur, ideoque non est sim­ plex actus, sed contractus; b) donatione inter vivos, quia revoca­ bilis est ad nutum donatoris usque ad mortem ipsius, sicque parti­ cipat indolem testamenti. Ex iure romano, quod est suppletorium in Navar­ ra et Cathalaunia, donatio mortis causa sic intellecta, ut valeat: n) fieri debet intuitu mortis, quamvis effectus producere potest durante vita donantis; secus habetur ut donatio inter vivos; β) acceptari debet ante mortem donatoris, ab ipso donatario; 7) si is moriatur ante donatorem, donatio ipso facto revocatur; δ) facta in periculo mortis, revocatur quoque eo ipso si donator periculo supervivat. 689. III. A. Ex iure hispano donatio mortis causa est ea quae effectus iuridicos non habet nisi post mortem donatoris, ct participat naturam dispositionum ultimae voluntatis, ideoque regitur normis latis pro successione testamentaria, assimilata legatis (CII 620). Nihilominus in donatione inter vivos conceditur donatori condicio suspensiva us­ que ad mortem, ius nimirum disponendi de aliquibus cx rebus do­ natis casdcmve certa quantitate gravandi ; quodsi moriatur quin illo iure usus fuerit, rei plenum dominium manet penes donatarium (CH 639). B. 690. IV. Valor in conscientia domitipjris mortis cau­ sa naturaliter validae, sed contr^prac script a Jeg$ civilis fac­ tae, similiter iudicandus^est avalor testamenti informis; ideoque': d) ad CAUSAS PROFANAsTustifRHT^otesFlmte senten­ tiam iudicis ab eo cui prodest, dummodo constet voluntas do­ natoris non mere gratuito et vago modo promittendi vel ex­ primendi propositum pro tempore futuro, sed vere ius in rc transferendi ; b) ad causas pias valet semper donatio mortis causa informis, nisj^si >411 inofficiosaiure eccle' siastico valida es nisi __ cx iure naturae invalidetur. (c.1513 § 1), et ius civile liofFëst competens acTcteccrnencIuni dc ea; unde in foro conscientiae urget et strictum ius pro donata­ rio creat ab heredibus donatoris satisfaciendum K. Applicatio: Famulus cui dominus graviter aegrotans bonuln mo­ bile donaverit mortis causa, potest illud admittere vel etiam occulte suscipere praevidens ab heredibus sibi fore negatum ; habet enim ius m re cx donatione mortis causa naturaliter valida, ct potest habere V.IIeylEn, Tr. de iure ct iustitia p.358. n Ex responso CIC 22 (1930) 196. Cf. Vermeersch.Creuser, Epiiomt iurù canonici 11,835. le riDEiussio. n.687-691 689 Itis etiam ex donatione inter vivos. Heredes, tamen, donatoris non tenentur exequi donationem iuridice invaliclam, neque contra eos renitentes licet donatario occultam compensationem exercere, nisi forte donatio fuerit remuneratoria, normis contractuum subiecta (cf. CH 622) ‘8. C A P UT III De quibusdam contractibus unilateralibus accessoriis (CH 1822 1886) In hoc capite breviter agendum est de tribus contractibus subsi­ diariis qui ad securitatem exeeutionis alicuius contractus principalis gratuito plerumque ineuntur (cf. CH 1823). Sunt subsidiarii, quia quasi in subsidium creditoris fiunt ; accessorii, quia non per sc stant, sed naturam sequuntur contractus principalis, a quo dependent. •Numerantur 1res: fideiussio (fianza), qua< est consensualis ; o[>pignoralio (prenda), constitutio hypothecae (hipoteca), qui sunt con­ tractus reales; unde prior dat creditori securitatem personalem, ius in personam ; ceteri securitatem rcalem ct ius in re. S.Alfonsus, 1.3 n.912-916; Lessio, De iustitia ct iure 1.2 c.28; Luco, De iust tia ct iure <1.32; Molina, Dc iustitia ct iure tr.2 (1.528-547; Marc-Raus, *1 1.1170 174; Ferreres-Mondrîa, 1,1049-1051; Vermeersch, 11,465-468; Castân, Derecho civil cspaiïol, com'ûn y fora! 111,346-376. Summa rerum dicendarum.: Totidem articulis agimus dc fidciussione, oppignoratione et hypotheca, respectivas singularum notiones ct obligationes descri­ bendo. ARTICULUS I De 691. I. fidejussione Fideiussio, a “fidem iubere” seu dare, est con­ tractus quo quis alterius obligationem suscipit erga tertiam personam, in hypothesi qua debitor principalis eam non adim­ pleat (cf. CH 1822), ut si quis (fideiussor) spondeat vendenti mercem (creditori), sc pretium soluturum, casu quo emptor (debitor principalis) illud non solvat. Unde fideiussor esse Talis esset casus famuli qui curam aegroti onerosam susceperit sub pro­ missione rei tradendae; tunc res promissa haberet rationem solutionis, essctque cx tacito contractu oneroso certo debita, et via occultae compensationis appro * priari posset a famulo, alio recursu deficiente. Cf. GenicoT-Salsmans, Casus conscientiae 433.439; Ferreres, Castis conscientiae 985.986. Cavendum est ta­ men a nimia indulgentia propter incertam huiusmodi promissionum naturam ct avaritiam obcaccantem. Cf. Marrés, Dc iustitia 1.4 n.12. 690 DE SEPTTMO 1ÎT DECIMO MANDATO non potest, qui liberam bonorum administralioncm non ha * bet, vel principaliter obligari non potest (cf. Cll 1828). 692. II. Obligationem fidriusn/mris: n) U’fPOTE SUBSIDIARIAE, ab obligatione debitoris principalis dependent ; ideoque non exisliml, si obligatio principalis fuerit invalida, ct non urgent nisi in defectu vel impotentia deb toris iuridico probata, i.c. excussis prius debi­ toris principalis facultatibus, nisi forte fidciussor renuntiaverit be­ neficio ordinis ct excussionis, se debitorem aeque principaliter con­ stituens (cf. CH 1831.1832). b) Utpote accessoriae, sequuntur naturam obfgationis principa­ lis, ideoque nunquam pus obligatur fidciussor quam principals, quoad indolem vel extensionem obligationis; potest autem minui obligari, v.gr. ad minorem quantitatem, sed strictius’ etiam quam debitor principal’s *, v.gr. constiti”'’ Innctlicm (CH 1826); qirdsi huius obligatio cesset, ab omni obligatione liberatur fidciussor1. c) Reales sunt, ideoque transeunt ad cius heredes, sicut obbgatio debitoris principalis. 693. III. Iura fidejussoris, si loco debitoris principalis solverit, haec sunt, ut omnibus creditoris iuribus subrogetur, ac proinde re­ cursum in cum habeat ad repetenda quaccumquc cius loco solvere coactus fuerit (cf. CH 1838). Excipitur casus qun fidciussor seve­ rit non praemonito debitore, sicquc fuerit in causa cur is, vel se­ cundo solverit, vel debiti cxtinctioncm prosequi non posset. Ex iure canonico, quoniam fidciussio gravibus obligationibus dat ortum, et non incaute suscipienda est: a) clericus omnis, “a fideiubendo, etiam dc bonis propriis... prohibetur, inconsulto Icci Ordinario” (c-137 ; cf. c.1532.1538 pro fideiubendo dc bonis ecclesias­ ticis); b) religiosus S'md ter et a fortiori indicet licentia ad f dehi­ bendum (cf. c.592.569 § 1; 579); si autem quis fidciusscrit sine debi­ ta superioris licentia, Rei gio vel Superior non respondet loto illius, nisi in bonum ipsius religionis versum fuerit; utique vero r/w re­ ligiosus, si sit votorum simplicium ideoque capax habendi propria (cf. c.536 § 2-4). ARTICULUS II De oppignoratione 694. I. Oppignoralio, seu pignus, est contractus quo debitor rem mobilem tradit creditori in assecurationcni sui iu­ ris seu crediti, ita ut possit ex eo solutio peti, si creditor non solvat. Pignus sumi potest: pro ipso contractu, pro re mobili quae in assecurationcni traditur, pro ipso iure in re tradita (cf. CH 1862.1863). 695. II. Dividitur in conventionalem, iudicialcm, legalem. --- ■- --’ Cf. CastAn, Derecho e vil cspaiiol 111° p.354. a Cf. Idem, ibid. 364-367. hypotheca n 691-699 691 Obligationes debitoris pignerantis, qui rei oppigneratae proprietatem, et per se liberam quoque disposi­ tionem habere debet (cf. CII 1857), hae recensentur: σ) tradi­ tio rei in pignus constitutae; β) solutio expensarum quas cre­ ditor facere debeat ad illius conservationem, nisi fructibus ip­ sius rei compensentur; γ) permissio pignoris apud debitorem donec integrum debitum persolverit, nisi eo creditor abuta­ tur. Manet, autem, ipse rei dominus, ideoque ipsi res perit, si sine ullius culpa pereat. 696. III. Iura et obligationes creditoris pignoralicii numerantur: r) acquirit possessionem pignoris, sed non domi­ nium 3 ; siquidem ius in re non habet nisi ut ex ea possit com­ pensari, si debitor suam obligationem non impicat; /3) tene­ tur rem acceptam diligenter conservare, damnaque ei cx sua negligentia obvenientia reparare; γ) fructus rei pignoratae computare debet in diminutionem debiti; δ) non potest rem sibi appropriare vel in suam utilitatem vendere (CII 1858), nisi debitor suam obligationem non impleat; ca autem imple­ ta, rem debet restituere addita compensatione ad aequalitatem, si fructus cx ca perceperit ultra expensas conservationis (cf. CH 1866-1868.1871-1872). 697. IV. 693. Scholion. Antichresi * ncccd:t ad onp:"nnrat;oncm, tanquam nun creditor acquirit ;h.c percipiendi fructus ex bono im­ mobili deb'toris in solutionem red tuum, cisquc solutis vel non existcnt'bns. in sNul’nncm ipsius ca^itah’s '’npcrcd'ti t” iurn hêtnano est negoHum c^n sensuale, non rca’c qued exigat traditionem rei immobdis (CH 1R81). Congrua congruis referendo iura et obHgahoncs creditoris ct debitors sunt ad invicem corrclativa, ct haud alia ab illis quae sunt in pignore. ARTICULUS De III hypotheca 699. I. Hypotheca est contractus quo res immobilis obligatur creditori in securitatem debiti, ita sci. ut sub posses­ sione ct dominio debitoris manens, obligata sit ut creditor cx ea compensationem accipere possit, si debitor non solvat. Hypotheca sumi potest, sicut pignus: pro ipso contractu, pro re immobili (vel iure rcali eam gravante) quae est cautio eius­ dem adimplendi, pro iure rcali cx tali re debitum exigendi. 1 S’, t-men. rent’s cnneftuatnr «nmnn pecurvae. salva proh’b’t'one post· tiva, creditor fit illius donvnus, potestque de ea d sponcre, modo restitutionem summae aequalis debitori solventi assccuratam habeat. 692 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Quoad for hi ani, in in re nostro debet fieri per scripturam pu­ blicam ct inscribi in regesto proprietatis4. 700. Differt a: a) pignore, quia res non mobilis sed im- II. mobilis obligatur, ct quia res obligata non traditur creditori, sed manet apud debitorem; b) antichresi, quia non transit in posses­ sionem vel saltem in usum creditoris. 701. III. Dividitur, sicut oppignoratio, in: conventinnalew, iudi- cialem, legalem. Hypotheca legalis alia est tacita, vi solius legis abs que speciali bonorum in regesto inscriptione constituta (cf. Ley hipotecaria 194ss.); alia simpliciter legalis, quae absque conventione ius tribuit exigendi constitutionem specialis hypothecae et eiusdem in­ scriptionem in regesto pronrictatis (cf. Ley hipotecaria a. 158-197; Reglamento hipotecario 249-271). 702. IV. Obligationes et iura debitoris, qui rei hy- pothecatae proprietatem et liberam dispositionem habere de­ bet (CH 1857), correlative ad iura ct obligationes creditoris, sunt praesertim : a) obligatio praeferendi creditorem hypothe­ carium creditoribus communibus (cf. CH 1923) ; β) obligatio custodiendi fideliter rem hypothecatam, saltem pro valore suf­ ficienti ad respondendum de debito contracto (cf. Ley hipot. 117); γ) ius exstinguendi hypothecam mediis legitimis, signan­ ter solutione debiti contracti. 703. V. Iura et obligationes creditoris correlativae praecipuae numerantur : a) ius praelationis, in eo consistens ut creditor gaudens hypotheca praeferatur creditoribus non hypothecariis ; β) ius prosecutionis, ex quo bonum hypothecatum vindicare potest ad cuiuscumque manus devenerit : γ) ius alienandi vel cedendi creditum hypothecarium (CH 1878; Ley hipot.149ss.) et vendendi ipsam rem hypothecatam, si tem­ pus solutionis transierit et debitor obligationi non satisfecerit, ad obtinendam cx venditione solutionem debiti (CH 1858); δ) obligatio renuntiandi hypothecae a quo momento debitor obligationi principali satisfecerit. Inter contractus gratuitos accessorios re­ censeri possunt transactiones et compromissa, quae sunt con­ tractus ad hoc intenti, ut dirimant controversiam ortam vel orituram inter partes, occasione incertae relationis iuridicae inter eos existentis B. Scholion. 4 Cf. CH 1875: Lev hipotecaria 145.159. e Cf. c.1925-1928; CH 1809-1819; Ley dc enjuiciamicnfo civil 790-S26- 4 CONTRACTUS BILATERALES IMPERFECTI N 699-703 693 Transactio est contractus in quo paries, per reciprocas conces­ sions, tollunt e.xistentem vel praeveniunt orituram incertitudidinem et litem, circa existentiam, contentum, extensionem relatio­ nis iuridicae inter ipsas (cf CH 1809) Valet, autem, pro partibus dumtaxat participantibus (CH 1816); ct. nisi fraus aut dolus aut vis intercesserit, sustinetur pro eis, etiamsi nova documenta poste­ rius detegantur in quibus iura partium certo definiuntur (CH 18171818). Limitationes diversae statuuntur in lege positiva, sive circa subtecta quae transactiones inire possunt *, sive circa obiecta transac­ tionum (cf. CH 1813-1814). Compromissum est contractus quo pates quae d'ssentiunt dc respectivis iuribus, solutionem committunt iudicio tertiae personae, cuius decisioni acquiescere obligantur7 Tertia persona substituit iudicem, et iudicium fert secundum ius et normas legis processalis, si sit arbiter (Ley dc Enjtiic. civ. 816), vel pro sua notitia ct iudicio de re litigata (ibid. 833), si sit arbitrator. TITULUS III De contractibus bilateralibus IMPERFECTIS Sub hoc titulo comprehendimus cos contractus per se unilaterales, sed nunc saepius synallagmaticos imperfectos, si unum excipiatur commodatum, in quibus utraque pars obligatur ad onus aliquod, licet alterutra solum accidentaliter, occasione contractus potius quam cx contractu, qui ex se dicendus esset gratuitus1. Huiusmodi sunt de­ positum et sequestrum (c.l), mandatum et negotiorum gestio (c.2), creditum, cuius formae praecipuae commodati, precarii, mutui, cen­ suum examinantur (c.3). CAPUT I De deposito et sequestro (CH 1758-1789) Summa rerum dicendarum: Post notionem et divisionem, exponuntur obira­ tiones depositantis et depositarii (§ 1); et simili ordinatione proceditur in ex­ plicatione sequestri. S.Ai.fonsus, 1.3 n.745-753; Luco, Dc iustitia ct iure d.33; Marc-Raus 1,10921095; Heylen, Tr. dc iure ct -iustitia p.365-369; Cast An, Derecho civil esfanol IIP,291-309. «Cf. Castân, Derecho civil espanol III p.379-382; CH 317.1713.1810-1812. ' Cf. c.1929-1932; CH 1820-1821; Ley dc enjuic'amiento civil 827-839. ‘Aliqui auctores, ut HeyuEn, eos recensent inter contractus unilaterales, "qui aliquando alteri parti per accidens praestationem imponunt” (p.365). Quo­ niam haec praestatio per accidens imposita, in moderna societate vix non sem­ per habetur, melius fortasse considerantur ut bilaterales imperfecti. 694 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO De deposito 704. I. Depositum est contractus rcalis quo una pars rem mobilem alteri acceptanti tradit in custodiam, suo tempo­ re reddendam (et. CII 1758.1761). Dicitur: Contractus realis, quippe qui traditione rei custodien­ dae perficitur inter deponentem, qui rem tradit, et deposi­ tarium, qui eam custodiendam suscipit. Rem tradit in custodiam temporalem, ideoque in indi­ viduo reddendam, etiam ante tempus statutum si ita deponen­ ti libuerit vel depositario cx iusta causa videbitur (cf. CH 1775.1776). Consideratur per se tanquam contractus gratuitus, sed potest pacisci merces pro custodia exercenda 2. Tunc, iux­ ta aliquos, non habetur depositum sed locatio operae. 705. II. Dividi·’*· 1 Ratione constitutionis. in : a) H’niCIALE, quod auctoritate iudicis determinatur, ct nomen habet speciale se­ questri; b) EXTRAiudiciai.E. quod absnvp interventu indicis libere vel necessario suscipitur (cf. CH 1759.1762), 2. Ratione manrfostatioois. in: n) expressum. si mnhio con­ sensu partium expresse manifestato perficitur; v.gr. cum q-is, iter suscepturus equum committit amico usque ad regressum servanhm; b) tacitum. «t; oritur implicite ct necesvino vi Ice s, aut ex aliquo facto vel officio; sic v.gr. pro necessario habetur depstum rei ex incendio, ruina vel naufragio ereptae, itomque in cauponarn et donvno diversorii, custod a rerum nuas hospites in caupona vel di­ versorio deponunt (cf. CH 1781-1783) 3. Civilistae memorant ulterius depositum c:v:le ct werawl'le (cf. CHCom 303) ; regulare, rerum non fungibihum in indiv’din reddendarum, ct irregulare, rerum fungibilium in specie redden­ darum. 706. III. Ob’igationss depositarii sunt (cf. CH 1766- 1778): a) depositum custodire ca fere cura ac fide quas rebus propriis applicat, salva conventione qua se ad maiorem dili­ gentiam obligaverit, praesertim propter retributionem 1 ; dani3 Sic in CH 1 7<0. CHCom. 304, modo inverso, statuit depositarium per se iuhabe re ad retnbufonem. ’ Cnuponarii censentur deposharü resprnsabiles de rustod'a ren-m ad '■■· p tes pert'nentirrn ex qi-o not'tia. ipsis vel su s officml bus, de rebus adduct' communicetur (CIJ 175 *3): sed nen respondent de f»»rto vel damno quod 5 armata aut ala ma'O’-e V’olént'a fuerit causatum (CH 1784). ♦ Ex CH 1766 coi.1104 depos’tarius adlubcre tenetur c’rca dcpos'tnm d 1'srentiam in contractu expressam, vel a patrefamilias probo praestandam. In casu periculi communis v.gr., non tenetur per se prius attendere ad res dcpoiw depositum n 704-707 695 num quod sua culpa vel incuria dcpositanti causavcrit circa depositum, compensare tenetur (CII 1766.1767); b) deposito non uti, nec aliis illud utendum tradere, nisi ex voluntate ex­ pressa depositantis, quin sufficiat praesumpta* 5; secus tene­ tur compensare damnum emergens, sed fructus ex re fungibili perceptos facit suos ex integro, si certus est quod poterit deinde rem eiusdem generis restituere ; nec in tali modo agen­ di peccat nisi se exponat periculo non reddendi depositum tem­ pestive; c) depositum reddere cum suis fructibus et accessio­ nibus (CII 1770) per se domino illud repetendi (CH 1766. 1775), nisi is praevideatur eo abusurus vel pro expensis fac­ tis in custodia pretium non soluturus, quo in casu ad cau­ tionem sui iuris potest depositum usque ad indemnizationem factam retinere G ; traditio facienda est loco in quo invenitur eo momento, ad normam CH 1774. Quodsi res deposita pereat vel deterior fiat dum est sub cura depositarii, cx culpa eiusdem; a) theologica, tenetur ad reparatio­ nem ante sententiam iudicis; b) iuridica, ante sententiam iudicis ad nihil tenetur, quia cx iure naturae res perit domino, ct cx iure posi­ tivo lex non videtur urgere in conscientia ante applicationem per iudiccm. 707. IV. Obligationes depositantis sant ( cf. CH 1779-1780): a) solvere expensas necessarias1 pro rei conser­ vatione, v.gr. pro equo alendo, a depositario factas; b) repa­ rare damna quae depositario propter depositum obvenerint, verbi gratia si ex morbo contagioso equi depositi infecti fue­ rint equi depositarii et a labore impediti ; quae obligatio tenet ante vel post sententiam iudicis, prout cx culpa theologica vel mere iuridica processerit; c) recipere depositum sibi post lap­ sum temporis statuti redditum ; d) statutam remunerationem depositario tradere. quain ad res proprias, nisi illae sint notab’liter ma’oris valoris, et dcpos:tarius fundatam spem habeat, se a depostante congruam compensationem accepturum pro factura suae rei viliors. Cf. Lugo, d 8 sect. 10. 5 S'c CH 176,8; attamen, si res fung b I s trad ta s t. usus eius non V'detur proh beri neque cx iure positivo; quod satis innuitur quoad pecuniam in CH 1770 col.1724, d uni mo do sors tota st penes depositarium, qui respondeat in quolibet eventu de valore depos ti istudque tempest.ve reddere posst; imo, ex iure naturali usus depos ti de licent a praesumpta 1 citus est, et ante sentent am iudivs ut Itas exinde percepta retineri potest pro qua parte debetur industriae depos tarii. ’ CH 1780. Quid valeat quoad redditionem, si depositarius detegat deposi­ tum esse furtivum, vel s: depositans amittat capacitatem (intrahendi, vel plures sint depositantes, cf. CII 1772.1773; quid si depositarius ex vi maiori rem omiserit depositam, vel si cius heredes eam bona fide vend deriut, cf. CH 1777.1778. ’ Inter civil stas non est consensus circa ohhgationcm solvendi expensas uti­ les; negat v.gr. Manresa, dum af.irmant Cov.ân ct Valverde apud Castân, Ucrccho civil cspaiiol IlIn,302. 696 DE SEPTÎMO ET DECÎMO MANDAÏO Applicationes: 1. Si quis tempore calamitatis publicae aliquid clausum ab alio in depositum acceperit, sine ulla instructione, ad nihil aliud tenetur nisi ad rem in statu quo manet restituendam domino advenienti, etiamsi agatur de re fungibili quae penitus deteriorat! sit (cf. CH 1767.1769). 2. Si, in iisdem adiunctis, tradantur res fungibiles ut tales, et facta potestate eis utendi, potius quam depositum habetur mutuum, nisi forte depositarius eas accipiat in puram gratiam depositantis, ad securiorem penes ipsum conservationem ; unde exclusa hac limita­ tione, per se res fungibiles cum facultate usus concessae, transeunt in dominium depositarii, cui accrescunt vel decrescunt, cum obliga­ tione rem acquivalcntcm tempestive reddendi. § 2. De sequestro I 708. I. Sequestrum 'est species depositi (pia res inter plures controversa deponitur apzid tertiam personam pro cus­ todia usque ad solutionem controversiae (cf. c.1675 § 1). Igi­ tur sequestrum non est nisi depositum rei litigiosae quam as­ sumit curandam sequester. Potest esse non solum de re mobili, sed etiam de immobili (CH 1786), ct assumi titulo oneroso ad modum conductionis operae (cf. c.1675 § 3). 709. II. Dividitur in CONVENTIONALE et IUDICIALE, prout mutuo consensu partium litigantium vel sententia iudicis decernatur. In iure nostro sermo non est nisi de iudiciali (CH 1785; cf. tamen 1763). 710. III. Obligationes quas habet sequester reducun­ tur ad : a) curam gerendam de re tanquam bonus paterfamilias (CH 1788); b) custodiam continuandam usque ad solutionem litis, nisi aliter index ex consensu omnium litigantium aliave causa legitima disposuerit (CH 1787). CAPUT II De mandato et gestione negotiorum (CH 1709-1739.1888-1894) Stunma rerum dicendarum: Eadem ratione qua procedebamus in capite prae­ cedenti exponimus nunc, post notionem et divisionem mandati, obligationes man­ dantis et mandatant (§1); ct similiter disserimus de negotiorum gestient, de qua, propter similitudinem cum mandato, hoc loco agere solent moralistae, licet non sit contractus consensum duarum voluntatum complectens (§ 2), S.Alfonsus, 1.3 n.825; Laymakn, Th. mor. 1.3 tr.4 c.26; Ferreres-MondrIa. 1,968-970; HOrth-AbkllXn, De praeceptis 11,381.382; Marc-Raus, 1,653-655; Merkelbach, 11,584-588; Vermeersch, 11,456-457; CastAn, Derecho civil esfaHol IIIe,219-240.409-414.417-422. 697 § 1. De mandato 711. I. Mandatum est contractus consensualis bonae fi­ dei, quo una pars se obligat ad negotium pro alia gerendum (cf. CH 1709). Dicitur: Contractus bonae fidei, per contrapositionem ad con­ tractum stricti iuris; siquidem obligatio extenditur non ad ea sola quae pacto expressa sunt, sed etiam ad consectaria quae pro conventionis natura postulat aequitas, lex aut usus, utpo­ te quae sunt naturalia in hoc contractu. Una pars se obligat ad negotium pro alia gerendum, nem­ pe qui suscipit obligationem, seu mandatarius, aliquando agit in hoc contractu nomine alterius, seu mandantis, aliquando no­ mine proprio, tanquam causa principalis voluntatis iuridicae ; sed etiamsi non gratuito gerat mandatum \ non init contrac­ tum locationis-conductionis. 712. II. Differt a: a) delegatione, seu acui iuridico unilaterali, in quo delegans confert delegato potestatem ad aliquod negotium nomine eius vicarie agendum, sine obligatione a vicario suscepta; b) approbatione, seu actu in quo negotium, ab alia persona proprio nomine gerendum, approbatur et admittitur tanquam proprium ap­ probantis, sive in antecessu per consensum, sive iam gestum per ratihabitionem. 713. III. Dividitur: 1. Ratione manifestationis, in : u) TACITUM, quod cx facto aliquo aut silentio procedat; b) EXPRESSUM, quod est cx voluntate utrimque expresse manifestata sive forma sollemni sive privata, etiam mere verbali (CH 1710). 2. Ratione extensionis, in: a) GENERALE, quod comprehendit uni­ versitatem negotiorum mandantis, saltem in aliquo ordine rerum ; b) SPECIALE, quod (CH 1712). 714. IV. non comprehendit nisi determinatum negotium Obligationes mandatarii hae sunt: a) erga a) gerere negotium intra limites mandati, ipsum(|uc perficere ea diligentia ct industria quam mandatarius ad res proprias applicaret, praesertim si remunerationem accep­ turus est ; nec licet ei instructiones et ordinationes mandantis praetergredi, nisi cx rationabiliter praesumpto illius consensu, et secus tenetur reparare damna quae cx eius infidelitate man- mandantem: 1 Cf Ca«tân, Derecho civit F.7A8-769; IV’ 482, Hürth-Adellâs', De prae, ceptis 11,381. In iure nostro (CH 1711), sicut in picrisque modernis, agnoscitur mandatum pro retributione susceptum; sed retributio non debet aequari operae praestitae, et cx hoc saltem differt a salario. Circa differentiam inter manda· |um ct locationem operae cf. Castan, Dcrccho civit cspaiiol lIIe,22J-22S. jr v 698 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO danti obveniant (CH 1718.1719); /?) per se ipsum mandatum exequi, si substkutio ei prohibita est ; secus autem potest sibi substitutum quaerere, sed de eius gestione adhuc ipse respon­ det apud mandantem, si substitutus fuerit notorie incapax ct non approbatus in individuo a mandante (CII 1721); γ) dam­ na compensare quae mandanti ex culpa theologica causaverit, verbi gratia limites mandati temere excedendo, vel maiorem summam quam mandans praescripserit impendendo2; δ) ra­ tionem reddere exeeutionis mandati, ct totum lucrum ex man­ dato perceptum mandanti tradere, nisi extraordinariae suae di­ ligentiae aliqua pars debeatur (CII 1720); sed hoc lucrum, aliaque quae fuerint obicctum mandati, potest retinere tan­ quam cautionem usque dum mandans ei pro iuribus suis sa­ tisfaciat (CH 1730), non autem pro nicrccde nisi de ea tra­ denda conventum fuerit ; b) erga tertias personas : σ) si nomine mandantis ege­ rit, respondet dumtaxat dc iis quae vel expresse in se suscepe­ rit, vel transgrediendo mandati limites contraxerit occultando alteri parti amplitudinem mandati (CII 1725); /3) si egerit nomine proprio, ipse respondet de omnibus, excepto casu in quo agatur de rebus propriis mandantis. 715. V. Obligationes mandantis ad has reducuntur: a) relate ad mandatarium : a) expensas solvere quas manda- tarius in exeeutione mandati fecerit, addito fenore legali, si mandatarius propriam pecuniam impenderit (CII 1728); β) obligationes ratas habere et implere, quas mandatarius in­ tra limites mandati contraxerit (CH 1727); γ) stipendium, si quod statutum fuerit, fideliter persolvere, etsi res ad felicem exitum perducta non fuerit praecisa culpa mandatarii ; δ) dam­ na mandatorio obvenientia in exeeutione mandati compensa­ re, si in ipso contractu ita conventum sit ; imo, etiam si nihil fuerit determinatum, aequitas postulat ut damna quae mandatarius sine culpa subierit in exeeutione mandati compensen­ tur, licet stricta iustitia hoc non exigat nisi post sententiam iudicis (CH 1729); ά) relate ad tertias personas: a) satisfacere obliga­ tionibus quas mandatarius apud eas contraxerit intra limites mandati, aliisque quas ipse expresse vel tacite ratihabucrit (CH 1727); β) pati actionem creditorum mandatarii qui limi· 3 CH 1726; cf. 1724 quoad fenus solvendum pecuniae mandantis ad proprios usus impensae, vel diutius penes se retentae. Si culpa mere iund ca damnum caueavit mandanti, çbhgatio reparationis non urget ante sententiam iudicis, CESTIO NEGOTIORUM. N .71-1-718 699 tes mandati excesserit, si cx contractu ab eo inito utilitatem ceperit; tunc enim creditoribus competit facultas exercendi ius mandatarii erga mandantem per actionem in rem verso (CII 1717). 716. VI. Cessat mandatum multipliciter iuxta CH 1732: a) RE­ VOCATIONE mandant s, etiam impl ci’a in designatione alterius man­ datarii, priori intimata (CII 1733.1735); 6) renuntiatione mandatarii mandanti intimata, ct effectui non perducenda donec mandans sub­ stitutioni providere non potuerit ; secus existit obi gatio reparandi illi damna culpabiliter causata (CH 1735.1737); c) morte, interdicto decoctione sive mandantis sive mandatarii, non tamen semper (cf. CH 1738.1739). De gestione negotiorum 717. I. Gestio negotiorum affinis mandato, est quasi- contractus quo aliquis, sine mandato expresso ncc tacito, ne­ gotium alterius absentis gerendum suscipit, vclut cx commis­ sione eius rationabiliter praesumpta; v.gr. cum quis rem alte­ rius amissam curandam suscipit, vel animal furto ablatum emit, ut domino restituat pro soluto ab ipso pretio. Dicitur: Quasi-conlractus, qui in iure nostro (CH 1887) defini­ tur lactum 'licitum et pure voluntarium cx quo auctor obli­ gatur erga tertiam personam, ct aliquando tertia quoque per­ sona erga auctorem. I'elui ex commissione, quae in mandatum acquivalcnter transit ex quo dominus negotii gestionem ratihabet (CH 1892); secus, autem, gestio non est contractus, voluntatum im­ plicans consensum. 718. II. Obligationes utriusque, gestoris sci. et do­ mini negotii, in genere eaedem existunt quae de mandatario ct mandante expositae sunt. Sic igitur: a) gestor tenetur rem alterius tanquam bonus paterfa­ milias administrare ; gestionem continuare ct perficere, dum necessarium sit ; de solventia substituti a se electi respondere ; negligentiam et actiones imprudentes circa negotium, quae ma­ le evaserint, compensare (cf. CH 1888-1891) ; b) dominus negotii, si quidem utilitatem gestionis sibi percipiat, debet admittere obligationes nomine cius contractas; resarcire gestorem a damnis et expensis necessariis vel utilibus in tali gestione factis, itemque in aliis quae damnum imminens 700 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDAÏÔ et manifestum ipsi vitare intenderint, licet nulla positiva uti­ litas ulterius evenerit (cf. CH 1893) 3. Negotiorum gestor probabilius ius habet gruentem pro gestione rationabiliter suscepta4; re potest pro solo facto rem alienam domino destruendi, nam haec cx iustitia sunt debita cx suscipitur. CAPUT ad mcrcedem con­ nihil, tamen, exige­ restituendi vel non quo cura rei alienae III De contractibus crediti (commodato, mutuo, censu) (CH 1740-1757.1604-1664) 719. Hoc capite comprehendimus omnes illas comentiones in quibus imus rei suae usum concredit alteri, et hic praestationem ab illo sibi factam ad aequivalentiam post determinatum tempus re­ stituere tenetur. Cum nemo rei suae usum perpetuo concedat, quin rem ipsam cedere censeatur, contractus crediti necessario est tempo­ ralis. et cx hoc capite semper distinguitur a venditione et permuta­ tione; a locatione autem differt, quia usus, etsi de facto conceda­ tur onerose, per se ex sola restitutionis fide et non lucri causa con­ creditur ’. Creditum ratione fundamenti est rcale vel personale, prout fiducia fundetur in rebus debitoris, quae cautionem so­ lutionis praestant, vel in qualitatibus personalibus eiusdem: ratione autem obiecti est creditum usus vel consumptionis, seu commodatum vel mutuum, pro extensione sci. usus con­ crediti, quae salvat substantiam rei vel secus 2. Cum mutuo intime cohaerent census, et hac de causa eos quoque in hoc capite exponimus. Agemus totidem artculis dc commodato et precario -(â.l), dc mutuo et fenore (a.2) dc censibus qu Inis adicitur in scholiis notitia dc montibus firtatij et arc s parcimoirae (a.3). ’ Quoad praestationem al mentorum et expensas funerarias ab extraneo sus­ ceptas. cf. CH 1894. 4 Sic plerique auctores, ut Ferreres-Mondrîa, 1,970; Gen icor-Salsmans, 1,655; Heylen, Tr. dc iure ct iust. p.37l. 1 Cf. Castan, Derecho civil cspanol III 176. 2 Auctores non raro dist.net onem inter mutuum et cont'mo datum derivant A natura quam attribuunt rei concreditae prout sci. non sit primo usu consumptibilis vel secus. Cum tamen nulla res sit ad unicum usum natural ter delet minata, et omnes capaces sint alicuius usus in quo non consummantur rectu» iortatèe discrimen petitur a differenti extensione usus concrediti vel ab obiecto non fungibili vel fungibili, in quantum noi aequiparentur cum non consumpti biji et consumptibili primo usu. Ci. Castan, l.c. 178-179. 4 commodatum. n.718-722 701 ARTICULUS 1 De commodato et precario (CH 1740-1752) Sununa rerum dicendarum: Duabus paragraphts exponimus Hohoium ct yatwnes respecuvas commodati (§ 1) et precarii (£ 2). obii- S.Alfonsus, 1.3 n.744-745; Eessio, Dc iustitia et iure 1.2 c.27 n.5-6; Molina, De iustitia ct iure tr.2 d.294-298; Ferheres-Mondrîa,. 1,963-965; Genicot-Salsmans, 1,611-613; Noldin-Schmitt, 11,568-570; Castian, Derecho civil espaiiol *, 111 176-184. De commodato 720. I. Commodatum est contractus realis gratuitus quo unus alteri rem aliquam ad solum usum concedit ad cer­ tum tempus (cf. CH 1740). Dicitur: Contractus gratuitus, talis sci. in quo utraque pars ha­ bet obligationes, sed una tantum (commodans) onus proprie dictum sustentat in beneficium alterius (commodatarii) ; ad essentiam istius contractus pertinet gratuitas (CH 1740). Rem ad solum usum concedit, unde commodans ma­ net dominus rei commodatae (CH 1741), sive mobilis sit sive immobilis, ideoque eadem in individuo ei reddenda est (cf. CH 1747). Ad certum tempus, quod potest determinari explicite vel implicite, v.gr. liber ad mensem, vel equus ad determina­ tum iter faciendum. 721. II. Differt a: a) LOCATIONE, in qua usus quidem rei con­ ceditur, sed non ad usum, sed ad individuo, sed in 722. III. gratuito; b) deposito, in custodiam; c) mutuo, in specie eadem restituenda quo res committitur non quo res mutuata non in est. Obligationes commodatarii ad has fere re­ ducuntur : a) rem custodire et administrare tanquam bonus pa­ terfamilias3, faciendo expensas ordinarias necessarias ad eius usum et conservationem, v.gr. equum alendo (CH 1743); 3 Abstrahendo a dispositionibus iuris positivi, obligatio custodiendi rem com­ modatam non est tanta ut commodatanus teneatur ad illam salvandam priur gkam suam si utramque simul non possit; nisi forte sit notabiliter pretiosior quam Sua et commodanti imagis necessaria eius conservatio quam commodatano possessio rei suae praesertim si spes ipsi affulgeat aliquam compensationem pro hac fidei tate accipiendi. Ratio est, quia lex caritat s non urget ut proximo opexn ieramus nisi magis quam non indigenti, et sine proportionate» incommodo proprio. Tamen oblivioni mandandum non est quod, si agitur de commodato beneheteso, grati tudo speciatim urget, ut generose propriam utilitatem pro benefactore sacrificemus. 702 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO β) re uti iuxta conventionem, ad usus dumtaxat sibi permis­ sos, qui cx ipsa conventione vel cx natura rei commodatae vel cx legitima praesumptione cognoscuntur, ct reservatis fruc­ tibus pro commodante (CII 1741); γ) rem restituere suis ex­ pensis statuto tempore, vel expicto usu pro quo fuerat com­ modata, etsi non expresse repetatur ; δ) resarcire damna quae rei vel commodanti eveniant cx destinatione illius ad usum in­ debitum, vel cx mora in restitutione 4 ; non autem damna quae ex mero usu absque ulla culpa commodatarii rei eveniant (CH 1744.1746), neque cx amissione rei non culpabili, nisi forte commodata fuerit sub taxatione, ct in hoc casu nulla conventione facta ad liberandum commodatarium a responsabilitate inculpabili. Haec obligatio reparandi damna urget ante sententiam iudicis solum quando debetur culpae theologicae commodataii. *, vel cupae iurid eae, quidem, sed cuius onera in ipso contractu tacite vel ex­ presse is admiserit, quale est v.gr. onus solvendi pro re sub taxa­ tione accepta, si forte pereat (CH 1745). Lex caritatis urgere ipsum potest, ut ante sententiam iudicis solvat, ad vitandas expensas inuti­ les in causa manifestae conclusionis judicial s sibi adversae. hac sunt : a) rem non repetere ante tempus tacite vel expresse praefi­ xum, nisi ex urgenti necessitate improviso oborta (CH 1749), vel quia mortuus est commodatarius, cui in favorem perso­ nalem data fuerat (CH 1742); /?) solvere expensas extraor­ dinarias ad conservationem rei factas, v.gr. ad sustentandam domum corruentem, dummodo commodatarius, extra casum urgentiae moram non patientis, de eisdem faciendis praeviam notitiam dederit commodanti ; γ) ad resarcienda damna quae commodatario obvenerint, sive cx non manifestatione culpa­ bili vitiorum rei (CH 1752), sive ex reclamatione eiusdem ante tempus debitum, excluso casu necessitatis propriae ur­ gentis er impraevisae supra memoratae ; δ) detrimenta for­ tuita rei ferre, nam res perit domino, nisi beneficio legis uti possit per recursum ad indicem, vel sine recursu, propter condicionem vel modum lege praescriptum, quod implicite ad­ missum fuerit in ineundo contractu (cf. CH 1745). 723. IV. Obligationes commodantis * Si mora fuerit culpabils. ct res interca etam fortu:to perier t. cccnmodatarius obligatur ex iure nostro (CII 1744) ad compensat onem; sed haec obligato, quatenus damnum non fuerit praevisum ut probabile ex mora, non urget ns: pe st sententiam iud cis. 9 Si nullum fuer t praefixum neque tac:to modo vel ex consuetudine, com­ modanti facultas est rem suam pro lubitu reclamandi (CH 1750). Ex iure wturac repeti potest quoque res commodata ante tempus, quando commodatarius ta abutitur ad fines non concessos, vel alteri eam commodat, vel negligenter curat CM precarium mutuum. n 722-726 703 De precario 724. Precarium est contractus quo rei usus a com­ I. modante commodatario conceditur ad nutum revocabilis. 725. II. Differt a commodato, in hnc dumtaxat, quod non ad certum tempus, sed ad libitum commodantis conceditur; qua ne­ que ad determinatum usum datur, neque conventione vel usu de­ terminatum est tempus concessionis (cf. CH 1750). 726. III. Obligationes utriusque servata proportio­ ne, ct attenta condicione speciali precarii, quoad ius repetendi ct obligationem reddendi, eaedem sunt atque in commodato. Nota. In iure hispano precarium extenditur ad significandos omnes illos casus in quibus res possidentur sine iure, sive bona sive mala fide, v gr. cum aliquis hab tat domum alienam non soluto sti­ pendio. Cf. Ley de enjuic. civil 1565. ARTICULUS ΙΓ De mutuo (CII 1740.1753-1757) Aggredimur materiam dc qua multum scriptum ct disputatum est sacculis transactis propter apparentem oppositionem inter doctrinam Ecc esiac circa essent alem gratuilatcm contractas mutui, ut talis, et prax’m ubique invalescentem non mutuandi pecuniam nisi sub ali­ quo auctario percipiendo. Moralistae medii aevi agnoscebant titulos quosdam extrinsecos ipsi contractui, propter quos liceret auctarium moderatum praeter sortem seu capitale mutuatum exigere a mutuatario. Eos ftulos theologi sacculi XVI auxerunt pro condicio­ nibus mercatoriis sui temporis, alias iure ct cum rcali fundamento, alias iniuria et actifs argutiis ab Ecclesia reprobatis, licet ex lau­ dabili semper des’derio consu’cndi conscientiis mercatorum. H die pacificatae sunt discordiae ct tutam solutionem practicam exhibet c.1543, ut ex dicendis patebit. Simrra rerum diccrdanun. Prtnum agemus de notion”, div's'onc, obligations mutuandi, off’ei's rcspcctivs mutuatarii ac mutuantis (§ 1); deinde, dc iusto auctario, n Iiodernis adjunct's practice semper approbando, ct de usura, sem­ per illicita (§ 2). S.Thomas. Sth. 2-2 <1.78; In III, d’St.37 ql a.6; Dc malo q.13; Opusc. 71; S.Alfonsvs, 13 n.754-792: Lrssio. Dc instit a ct iure 1.2 c.20; LUOP, Dc iustitia r* ture d.25; Laymans, I 3 tr.4 p.3 c.15-16: Sai manticfnsES, tr.14 c 3: B.DEi. Copral, Examen del tratado de la usura cscrito for M.Mastrofini (Palencia 1864); Lehmkuhl, 1.1295-1316; E.Van Roey, De iusto auctario cx contractu credti (Lovama 1903); A. Vermeersch, Qtiacst ones de iustit'a * (Brujas 1904) p.512527; J.Azviazu, La moral del hombre dc négocias (Madrid 1944) p.81-110; Waffelaert, De iustitia 745-7S0; Tanquerey, 111,847-886; Castân, Derecho civil cspaiiol III‘,184-191. 704 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO § 1. De contractu mutui in seipso 727. I. Mutuum saepe intelligitur ipsa res mutuo data (sors, vel, si agatur dc pecunia, capitale), sed hoc loco acci­ pitur pro conventione inter partes, et definiri potest: contrac­ tus realis quo res fungibilis alteri traditur cum obligatione rem eiusdem speciei, quantitatis et qualitatis post definition tempus reddendam (cf. CH 1740.1753). Dicitur: Contractus realis, talis sci. qui non perficitur consensu contrahentium, sed rei mutuatae traditione. Res fungibilis ea est quae non in individuo aestimatur, sed numero, pondere vel mensura constat ; unde non eadem numerice quae accepta est, sed alia aequalis aestimationis re­ stitui potest, v.gr. ovum pro ovo, frumentum pro frumento, servata quantitate et qualitate ut existât aequalitas. Res fungibilcs in contractu mutui censentur usu consumi posse et generatim huic consumptioni destinantur, sive physicae, ut panis qui manducatur, sive morali, ut pecunia quae solventi pretium definitive perit et in individuo restitui nequit. Traditur alteri, ita quidem ut is (mutuatarius) non me­ rum usum aut custodiam, sed verum dominium rei accipiat, quae proinde ipsi fructificabit vel peribit, dum alteri parti (mu­ tuanti) concreditur ius ad rem eiusdem speciei ct valoris dein­ ceps accipiendam. Post tempus definitum, quia si restitutio aequivalentis fieret statim, esset contractus permutationis. a} COMMODATO, DEPOSITO et LOCATI OXE, in quibus, praeter alia, obligatio restitutionis versatur circa rem nu­ merice eandem quae accepta fuit; b) permutatione, quia restitutio facienda est in eadem specie ct non statim, dum permutatio versa­ tur circa merces diversae speciei actu ex utraque parte perfecta: r) cambio in quo pecunia alterius qualitatis, v.gr. aureae, mutatur illico pro altera, v.gr. argentea; d) contractu societatis, in quo unus confert pecuniam abus praestat laborem, et uterque lucrum vel damnum experitur proportionate ad participationem 728. II. Differt p: a) simplex, quod. pro natura huius contractus, solam sortem restituendam habet; b) cum fenore, quod ultra sortem vel capitale aliquod auctarium solvendum habet. 729. III. Dividitur, in: e Iam S.Thomas, 2-2 q.78 a.2 ad 5 bene secernit hanc formam contrahendi a conventionibus usurariis; in hac manet dominus pecuniae eiusque vicissitudines SUMinet is qui eam apportavit. CONTRACTUS ΧΓΓΤϋΙ IN SETPSO. N 727-73 705 Obligatio mutuum dandi exist’d iuxta regu­ las caritatis, quando proximus est in necessitate constitutus, et potest sine improportionato incommodo per mutuum ipsi concessum adiuvari. Probatur: Ecclesia hanc doctrinam, ut communiter agnitam re­ fert (D 1479) : “Neminem enim id saltem latere potest, quod multis in casibus tenetur homo simplici ac nudo mutuo alteri succurrere”. Et iure quidem, nam obligatio huiusmodi est immediata applicatio officiorum caritatis naturalium erga pro­ ximos, ut statim dicetur. S.Scriptura verba habet huic obligationi consona: “Mu­ tuum dato, nihil inde sperantes” (Lc 6,35) : “volenti mutuari a te, ne avertaris” (Mt 5,42). Profecto, si quando mutuum est faciendum iuxta haec testimonia, hoc tunc imprimis urget cum proximus eo a nobis indiget praestito. Ratio ex natura rei obligationem demonstrat, supposi­ to generali officio succurrendi proximo in necessitate consti­ tuto, de qua in tractatu dc caritate actum est : si enim existit officium elargiendi eleemosynam, a fortiori urget obligatio subveniendi per pecuniam mutuo datam et deinde recuperan­ dam, cum id minus sccum ferat incommodum. 730. IV. Applicatio: Urant haec obligatio: a) ERGA PAUPERES, quando cx mutuo accepto notabde commodum pro sua cond:c»onc reportarc possunt, si deinde habituri sint unde rem mutuo acceptam restitue­ re possint ct debeant ; secus, nutem, obl gatio non est cis tantum praestandi quantum mutuo efflagitabant, sed sufficit consuetam clccmosvnam, eorum circumstantiis debitam, erogare; b) Erga non pauperes, quando mutuo indigent ad grave dam­ num arcendum, negotium sustinendum, statum iustc acquisitum con­ servandum. etc.; secus conformius quidem est carfti, sed non obligatorium cx cius praecepto, ut proximorum uti'itati providea­ mus per mutuum, quod generatim proportioaata utilitate nobismetipsis reservare possumus. 731. V. Obligationes et iura mutuatarii generalia haec sunt : o quod habebat occultum, compositio amicabitis secundum aequitatem commendatur. TUtGU MPR. ? 23 706 DE SEPTI MO ET DECIMO MANDATO mora culpabili reparare 8 ; quodsi rem eiusdem speciei, quanti­ tatis et qualitatis reddere nequeat, tenetur pretium illius re­ stituere, et illud quidem quod res habet cum restituenda est, si tempus fuit determinatum0 ; pretium vero quod habebat cum mutuata fuit, si nullum tempus conventum fuit; y) iustum pecuniae auctarium quoque solvere debet generatim, prout ex dicendis inferius eruitur, sed ex CH 1755 illud solvere non tenetur nisi quando sic fuerit expresse conventum (cf. tamen CH 1756 circa reclamationem auctarii indebiti non ad­ missam) ; δ) ius habet plenum in rem mutuatam, eiusque fruc­ tus sibi percipit. sunt: a) rcwi bonam et integram mutuare debet, nullo vitio sibi patenti no­ civam ; secus tenetur reparare mutuatario omnia damna quae ex occultatione vitii vel defectus illi contingant; β) non pot­ est repetere rem ante tempus conventum vel indicio viri pru­ dentis definitum, et respondere debet de nocumento, alteri eventualiter praematura repetitione causato; scd ante tem­ pus praefixum tenetur rem acceptare, opportune praemonitus, nam terminus concedi censetur in gratiam mutuatarii; y) nequit exigere per se ultra valorem rei mutuatae, scd propter pecuniam potest practice iustum auctarium exquirere. Si res mutuata valorem mutaverit inter tempus traditio­ nis ct restitutionis: d) in qualibet re, si quid libere et sine fraude pactum fuerit inter contrahentes attendendo probabili­ tates quae utrinque erant, hoc servandum est, etiam cum dis­ pendio alterutrius, sic enim fert alea suscepta (cf. D 394. 448); b) ix rebus a pecunia diversis, si nihil pactum fuerit, restituenda videtur res in aequali mensura, numero vel ponde­ re, independenter a differentia valoris, nam ea voluntas par­ tium fuisse censetur, licet maiorem vel minorem quantita­ tem restituendam statuere potuerint pro praevisione diniinu· tionis vel augmenti in valore ; c) ix pecunia: a) ex iure naturae valent principia tradi­ ta pro solutione in casu inflationis; β) ex iure positivo gene­ ratim admittuntur conventiones privatae, quibus in conscien­ tia standum erit si naturaliter iustac sint, imo, etiamsi non ad­ mittantur, observari vel urgeri possunt usque ad iudicis sen732. VI. Obligationes mutuantis hae * Si nullum tempus ad sortem reddendam conventum fuerit, tempus relin­ quitur per se electioni mutuatarii, et quolibet momento potest rem restituere, monito tempestive mutuante, nisi indicio viri prudentis definiendum relinquatur. 8 Cf. arc aus 1,1106; oi din ciimitt 11,577. M f · -R , X . -S , » * 4-C *44' - ■» usura, n.731-734 Λ—L 707 tçntiam; si conventiones nun sint, generatim lex providet nor­ mis, quae in conscientia valent quatenus ad bonum commune salvandum requiruntur, sed non raro limites huius exigentiae excedunt et mitius applicari possunt10. § 2. De iusto fenore et usura (CH 1753-1757) 733. I. Usura, latiore acceptione, in genere est illud quod ultra sortem vcl capitale percipitur ex mutuo, quasi pre­ tium usus alteri concessi de re mutuata. Dupliciter intelligi potest pro diversitate tituli ad usuram hanc percipiendam, et duplici nomine diverso significatur, sci. a) FENORE, seu auc­ tario, quod intelligitur lucrum occasione mutui legitimo titulo cxtrinseco iusta proportione perceptum; b) usura proprie dicta, quae in acceptione vulgari significat lucrum vi mu­ tui titulo intrinseco illegitimo perceptum u, vel etiam titulo cxtrinseco legitimo, sed immoderato. Explicatur: Lucrum intelligitur quidquid pretio aestimabile ultra sortem vel capitale obtinetur, ideoque, praeter pecuniam, mu­ nus aliquod, protectio, emptio ex tali taberna, cessatio a lite iusta prosequenda, etc. Hoc lucrum, tanquam debitum in con­ tractu mutui exigi potest bifariam. Occasione mutui, legitimo titulo cxtrinseco, tanquam compensatio damni emergentis, lucri cessantis, periculi non re­ cuperandi sortem, etc., vel etiam tanquam spontanea oblatio mutuatarii ex benevolentia et grato animo (cf. tamen D 1192); ct tunc usu vulgato potius vocatur fenus quam usura; Vi mutui, titulo intrinseco exprobando, quasi in re mu­ tuata attenderentur et res ipsa, pro qua integra sors recupe­ randa aequa ratione convenitur, et aliquid ultra sortem, ad modum pretii pro usu rei quae in proprietatem mutuatarii trailsiit, ac proinde ipsi fructificat quoad usum. 734. II. Distinguitur usura: a) APERTA, in qua lucrum, vi mu­ tui, in ipso contractu convenitur, vcl etiam fenus aperte immodera­ tum, quod ex titulo cxtrinseco exigitur et vulgo hoc nomine designa-*11 lft Cf. Molina, tr.2 <1.311-312. 11 A S.Thoma dicitur “aceptatio pretii pro usu rei mutuatae” (S.Th. 2-2 q. 78 a.l), et in Concilio Lateranensi V, sess. 10 sic describitur: “Ea est proprie usurarum interpretat o, quando videlicet ex usu rei quae non germinat, nullo labore nullo sumptu nullove periculo lucrum foetusque conquiri studetur". Ct.' KIIvhth, Um' das II esen von Darlchen ttnd Zins: Schol 1 (1926) 422-433. 708 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO_____________________ tur; b) palliata, si in alio contractu, quo vehit pallio tegtur, conti· neatur, v.gr. si quis mutuum rei fungibil s alteri concedat tingendo depositum cum facultate utendi re deposita, ct exigenda vel f.icidido ut sibi promittatur lucrum pro hac facultate, unde ipsi restituen­ dum sit aequivalens rei mutuatae addito isto lucro (cf. D 394.1192). Mutuum cx natura sua est contractus gratuitus, ideoque usura vi mutui percepta est es­ sentialiter illicita et iniusla. Explicatur: 735. III. Principia: 1. Contractus natura sua gratuitus dicitur in quantum ex traditione rei fungibilis, nisi adsit aliquis titulus extrin­ secus, nulla alia obligatio imponi potest mutuatario, quam ut rem eiusdem speciei, quantitatis ct qualitatis restituat; quodsi imponatur obligatio pretium pro ipsa mutuatione solvendi, contractus erit nullus citra titulum cxtrinsccum. Essentialiter illicita et iniusta est quia, praeter ipsam rem mutuatam, aequivalenter exigit pretium pro usu eiusdem, quae a momento mutuationis pertinet ad mutuatarium ipsique fructificat vel consumitur; ideoque alienum rapitur quando usura venditur, ct restituendum est. Probatur, autem, sic: Ecclesia saepe usuram apertis verbis condemnavit: “λ^οπιηι quia, quid in his casibus tenendum sit cx evaugelio Lucae manifesto co­ gnoscitur... huiusmodi homines..., cum omnis usura ct superabundan­ tia prohibeatur in lege indicandi sunt male agere, ct ad ea, quae tali­ ter sunt accepta, restituenda in animarum iudicio efficaciter indu­ cendi” (D 403). ‘‘Si quis in illum errorem inciderit, ut pcrt nacitcr affirmare praesumat exercere usuras non esse peccatum, decerni­ mus cum vehit haereticum puniendum" (D 479). “Peccati genus illud, quod usura vocatur... in eo est repositum, quod quis c.r ipsomel mutuo, quod, simple natura, lantumdem dumtaxat reddi postulat, quantum receptum est, plus sibi reddi velit quam est receptum, id oque ultra sortem lucrum aliquod, ipsius ratione mutui s bi deberi contendat” (1) 1475). In iure canonico, c.1543, statuitur: “Si res fun­ gibilis ita alicui detur, ut cius fiat, ct postea tantumdem in eodem genere restituatur, nihil lucri ratione ipsius contractus, percipi pot­ est” u. Cf. c.2354. S.Scriptura, in documentis Magisterii saepius invocata, tam ” Si exc piantur, responsum S Officii (“Estne usura omni iuri etiam naturae contraria? R Affirmative. CPE 759), Eï.r pervenit Br.xrmcTi XIV contra pro­ testantes (Calvinum, Molinaeum, Salmasium, Grotiixn), contendentes per usuram non laedi nisi cantatem documenta eriles astica non asserunt usuram cx noturj rei a contractu inuttu exclue! ; de memorata autem Encycl ea (I) 147'147) constat non fuisse missam nisi ad episcopos Italiae: exist l quoàüe opus ab S.Maffei conscr.ptixm, Dcll’inip ctjo det dnnaro * ’, Uencd cto XIV d catum et ab hoc non reprobatum, quod interpretat onetn striet.orem illi Eneyclicae datam aliquatenus dubiam fac t. Cf. TitERCitiSN, Encyclique Ex fetvenit de Be­ noît XIE (Paris); I B McLaughlin, De usura et ulcrcsse: EphThLov 2 (1925) 229-236. Perperam mentem et verba Ecclesiae interpretatur A.Orll, Das kanomsche Zmsverbol (Maguncia 1930). usura, x.734-735 709 in A. quam in N.T. usuram reprobat”: “Si attenuatus fuerit frater tuus... ne acceperis usuras ab eo, nec amplius quam dedisti... Pe­ cuniam tuam non dabis ei ad usuram” (Lev 5,35-37); "ad usuram dantem ct plus accipientem, numquid vivet? Non vivet” (Ex IS. 13; cf. Ps 14,1); "Mutuum date nihil inde sperantes” (Lc 6,35; D 394); “Volenti mutuari a te ne avertaris” (Mt 5.42), In his illic tudo usu­ rae clare exhibetur, sed intrinseca eiusdem malitia non asseritur. SS Patres vehementer impetunt non semel usuram in homiliis aliisque tractationibus; sed non clarum est quid proprie impe tant, utrum etiam quodiibcl fenus occasione mutui perceptum, an solum immoderatum, quod cx historia constat aliquando extortum fuisse, ut v.gr. 30, imo 50 %. Theologi communiter admittunt usuram \i mutui perceptam prohiberi. Pro omnibus asserit S.Thomas: “Darc pecuniam mutuo ad usuram est peccatum mortale. Nec ideo est peccatum quia est pro­ hibitum; sed potius ideo est prohibitum, quia est secundum se pec­ catum; est enim contra iustitiam naturalem.” Ratio passim affertur haec: in mutuo servanda est aequalitas inter datum et acceptum. Atqui, nisi dentur tituli cxtrinscci, aequa­ litas inter datum ct redditum non servatur, si mutualarius aliquid ultra sortem reddere cogatur. Maior facile conceditur. Minor autem sic probatur: In natura mutui quod alicui concreditur ad consumptionem ordinatum, nihd aliud invenitur, independenter a tituiis cxtrinsccis, nisi res mutua'a. usus eiusdem, obligatio mutuantis non repetendi rem ante tempus statutum, ac proinde privationem eius ferendi toto illo lapsu. Haec autem omnia aeque compensantur per restitutionem rei cusdcm speciei, quantitatis ct qualitatis. De ipsa re non est nccesse hoc os­ tendere; dc usu rei constat, quia usus rei furg bilis quae naturaliter destinatur consumptioni nullum habet valorem distinctum ab ipsa re, ct insuper specialis valor, si quem haberet, non esset titulus ad usuram exigendam, siquidem in mutuo res transit in dominium mutuatarii ciquc, non mutuanti, parit utilitatemu; dc obligatione non repetendi mutuum ct sese privandi ab usu rei dicendum est plene compensari, independenter a titulis cxtrinsccis, per redd tionem eius­ dem, nam quamvis mutuans privaverit sc facultate negotiandi cum re fungibili mutuata, recuperata sorte restituitur in illa facultate, quam ccteroquin non haberet nunc si sortem peius consumpscria'3. 2. Licitum et iustum esse potest, occasione mutui, aliquid u “Usuram utriusque Testamenti pagina detestatur” (Concil.Lateranense III). Cf. D 365. M “In talibus non debet seorsum computari usus rei a re ipsa, sed cuicumque conceihlur usus, hoc ipso conceditur res; et propter hoc in talibus per mutuum transfertur dominium” (S.Thomas, 2-2 q.78 a I c). Et hoc valet etiam de consmnptOnr product va ver. senvnis, nuod cnn^rns fruct’f’cat; fructus en m sunt pro domino, sel. pro mutuatario. Cf. CH 1753 idem statuens. υ Cf. Luco. De iustitia ct ture d.25 n.21. Ad rem Benedictus XIV: “Contra mutui s quidem legem, quae necessario in dati atque redditi aequalitate versatur, agere ille convincitur, qu squis, eadem aequalitate semel posita plus aliquid a quolibet vi mutui ipsius, cui per aequale iam satis est facium, exigere adhuc non veretur; proinde, si acceperit, restituendo erit obnox us cx cius obligatione iust tiae quam conunutativam appellant” (D 1476). Cf. R.Roth, Das kanontscht Zihsverbot. 710 ultra sortent percipere, ratione titulorum ex trinse eorum, dum­ modo non sit immoderatum. Explicatur : Licitum et iustum esse potest, nimirum iustitiae nun­ quam adversabitur exigentia fenoris moderati propter titu­ lum extrinsecum ; sed adversari potest caritati, cum mutuatio fit pauperi in adiunctis quae exigunt gratuitam praestationem etiam cum detrimento mutuantis, sicut exigere possunt eroga­ tionem eleemosynae cum simili detrimento. Ratione titulorum exlrinsecorum, qui in mutuo qua tali non continentur, sed derivant ex adiunctis extrinsecis ; eo­ rum praecipui recensentur inferius in expositione doctrinae theologorum. Dummodo non sit immoderatum, nam fenus quod su­ perat onus pretio aestimabile quo gravatur mutuans propter mutuationem, iniuste extorquetur ab invito, deficiente motivo talis excessus, et vocatur usura oppressiva. Propositio pro­ batur : Ecclesia titulos extrinsecos semper probavit, etiam in Encyclica lix pervenit, in qua severitas rectae doctrinae vigorose sustinetur: “Per hacc autem nequaquam negatur, posse quandoque una cum mutui contractu quosdam alios, ut aiunt, titulos, eosdemque ipsimet universim naturae mutui minime innatos ct intrinsecos forte concurrere, ex quibus iusta omni­ no legitimaque causa consurgat quiddam amplius supra sor­ tem ex mutuo debitam rite exigendi” (D 1477). Instructio S.C dc Propaganda Fide super responso S.Officii, sic decla­ ravit : “Ad tenorem litterarum Benedicti XIV Vix pervenit se gerere tenebitur, quibus intelliget contractus fructiferos ex pecunia mutuo data illicitos esse, quando denominationem non habent census, vel cambii veri... vel rationem compensativam tituli lucri cessantis, aut damni emergentis, quibus praeter sor­ tem percipere valeat tantum fructus quantum sufficit ad dam­ num aequiparandum quod mutuans pati tenetur, aut lucrum quod amisit” (CPF 369). S.Officium, ad dubium sibi propo­ situm, sic respondit: “Sanctitas Sua exploratum habet usura­ rium esse accipere in mutuo aliquid supra sortem immediate et praecise ratione mutui, non concurrente aliquo ex titulis tale lucrum iustum reddentibus ; id est lucri cessantis, vel dam­ ni emergentis, vel periculi extrinseci... amittendae sortis prin­ cipalis” 10. CPF 793. Cf. quoque inter alia plura ibici. 1393. USURA Ν-73.Ί 711 Theologi omnkim temporum titulos extrinsecos ad per­ cipiendum lucrum semper admiserunt, potissimum damnum emergens, lucrum cessans et periculum sortis: his accedebant decursu temporum alii, ut poena conventionalis, ct recentius titulus legis civilis. luvat haec breviter explicare. Danimini emergens intclligitur detrimentum quod patitur mu­ tuans in rebus propriis iam possessis propter mutuum datum. \ gr si mutuo concedit alicui triticum, et propterea debet deinde sibi aliud carius emere, vel alias merces vilius vendere ut obtineat pecuniam In tali casu “qui mutuum dat. potest absque peccato in pactum deducere cum eo qui mutuum accipit recompensationem damni per quod subtrahitur s-bi aliquid ciuod debet habere; hoc enim non est vendere usum pecuniae, sed damnum vitare” Lucrum cessans est nocumentum quod propter mutuum datum aliquis subit in rebus habendis vel speratis, v.gr. si propter pecuinam mutuo datam cogitur renuntiare emptioni vel negotiationi lucrativae Hunc titulum S.Thomas satis insinuat dum dicit: “Si damnificet aliquem, impediendo ne adipiscatur quod erat in via habendi, ct tale damnum non oportet recompensare cx aequo, quia minus est habere aliquid in virtute quam habere actu” Periculum sortis intclligitur extrinsecum ct speciale, in eo con­ sistens quod mutuans prudenter timere potest ne mutuatam rem scu sortem recuperare non valeat, vel saltem non nisi cum difficultat'· et dispendio, v.gr. quia mutuatarius aggreditur negotium periculosum, et potest impar evadere restituendi mutuum Hoc sane est pretio aestimabile, et ut tale probatur in responso S.C. dc Propaganda Fide: “si vero aliquid accipiant ratione pericu’i probabiliter eminentis, prout in casu, non esso inquietandos, dum­ modo habeatur ratio qualitatis periculi et probabilitatis eiusdem, hac servata nroportionc inter periculum et id quod accipitur" (CPF 1393,11) Poena conventionalis consistit in eo quod mutuatarius sè obii17 S.Thomas, 2-2 q.78 a.2 ad I. 1S S.Th. 2-2 q.62 a.4c. Is verb’s, dum implicite concedit legitimitatem huius t tuli, prudenter monet lucrum probabiliter speratum minoris aestimandum quam luerim iam possessum. Alibi 2-2 q.78 a.2 ad 1 recompensationem non admittit pro lucro cessande mere possibili; quod non satis attendisse videntur aliqui nioralistae usque ad saeculum XIX, ideoque rigidiores fuerunt in admittendo lucro cessante praesumpto^ quod certum non esset. Non sufficit periculum intrinsecum, ex natura rei semper coniunctum cum mutuo, quatenus non sit probable: “Cum numerata pecunia pretiosior sit quam numeranda, et nullus sit qui non maioris faciat pecuniam praesentem quam futuram, potest creditor aliquid ultra sortem a mutuatario exigere, et eo titulo ab usura excusari” (D 1191; cf. CPF IT, 1393). 20 Inter plura responsa similia, unum alterumve adducimus in exemplum: plu­ ries S.Paexitentiaria declaravit non esse inquietandos presbyteros “qui con­ tendunt legem principis esse titulum sufficientem percipiendi aliquid ultra sort:/’/'·’ RcvHistDroit Franc Etrang 18 (1939) 423-433. 59 Cf. Dc synodo diocccsana 1.10. 716 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO autem, cum ct census vix in usu sint, ct dc comm liccitate vix potest esse quaestio specialis, si pretium iustum servetur, tota hacc quaestio brevi absolvi potest. S.Alfonsos, 1.3 n 830-849; Lr.ssiO, iustitia ct iure 1.2 <1381-395; Luco, drIa, 1,1042-1048; CastAn, Derecho e Dc iustitia ct iure 1.2 c.22; Molina, Di De tusi lia ct iure <1.27; Fsrreres-Momvil espaiiol, 11",304-391 ; 111 ,321-325. I. Census multipliciter intelligitur : α) pro rediti­ 737. bus annuis, et sic dicitur aliquis de censibus vivere; [i) fro iure ad hos reditus percipiendos; γ) pro contractu quo ius istud, titulo sive gratuito sive oneroso, constituitur. In hac ul­ tima acceptione accipitur hoc loco. Unde: Contractus censualis est ille in quo unus acquirit ius percipiendi pensionem ab alio, propter cessionem ei factam alicuius rei immobilis vel capitalis pecuniarii. Cf. CII 1604 Dicitur : Unus acquirit ius percipiendi pensionem; nimirum contractus censualis assimilatur emptioni-venditioni, siquidem unus (censualista), ad modum creditoris, emit ius ad pensio­ nem, seu canonem, ab alio (censuario), qui partes habet debi­ toris ; pensio consistere potest in pecunia vel fructibus (CII 1613), ct solvitur iuxta conventionem vel, ea deficiente, ad normam legis (cf. CH 1614). Propter cessionem rei immobilis vel capitalis; hoc est, ad modum pretii pro illo iure tanquam merce obtinendo: ces­ sio autem potest fieri titulo gratuito, v.gr. donatione aut tes­ tamento, vel oneroso, v.gr. alienatione rei. 738. II. Differt a: rfserva- cum censualista, reservans sibi ius ad partem fructuum rei censuatae, diminuit de valore cum proprietatem cius transfert in censatarium pro rata resermtionis : b) CONSIGNATtvt. qnandn adest proportio inter summam vel rem traditam censatario ct onus pen­ sionis annuae ab hoc susceptum; <-) redtmibilts. dummodo sit venis contractus in quo res censuata transit in proprietatem censatarii ad nutum censualistae non restituenda, ct canon solvendus augeatur porportionaliter ad depretiationem census propter redimibilitatem; (Γ) VITALITII, dummodo, perpensis aetate, sanitate, periculis utriusπικ» nartis, maxime censatarii, adsit proportio inter pretium ct canonem. tivi, Cf. Molina <1.385-389? Luco, <1.27 Scot 2: Soto, Dc iustitia ct iure 1.6 a.' a.1-2; Le»sio, 1.2 c.22; Salmanti censes, tr 11 c.4 p.2 n.21-28; S.Alfonsus, J.J n.839-845 et reccntiores communiter. 2. Ex iure canonico “in emphyteusi bonorum ecclesias­ ticorum, emphyteuta nequit canoncm redimere sine licentia legitimi superioris ecclesiastici... ; quodsi redemerit, eam· sal­ tem pecuniae vim ecclesiae dare debet, quae canoni respon­ deat”. Praeterea “ab emphyteuta congrua exigatur cautio pro solutione canonis ct condicionibus implendis; in ipso instru­ mento pacti emphyteutic! forum ecclesiasticum arbiter sta­ tuatur ad dirimendas controversias inter partes forte exorituras, et expresse declaretur meliorationes solo cedere”. 3. Ex iure hispano: a) quilibet CENSUS est transmissibilis (CH 1617), et ad nutum censuarii redimibilis (CII 1608) modo in iure determinato, et interdum censuarius ad redemptionem constrin­ gi potèst (cf. CH 1659-1660.1664) ; tum capitale tum pensiones cen­ sum praescriptioni obnoxiae sunt (CH 1620) ; b) census emphyteuticus concedit ccnsualistae plura iura, sci.: laudemii ad normam CH 1644; praelationis, intra viginti dies exer­ cendum, ad emendum dominium utile rei (CH 1636.1637); retractus, intra novem dies vel intra annum exercendum pro diversis casibus (CH 1638.1639); devolutionis dominii utilis, si emphyteuta a tribus annis canonem non solvat, vel conditiones non servit, vel praedium gaviter deteriorari sinat (CH 1648; cf. 1650); exigendi recognitionem sui iuris ab emphyteuta quovis vigesimo nono anno (CII 1647). Emphyteuta potest disponere de dominio utili, sive per testamen­ tum sive per actum inter vivos (CH 1632-1635), et habet ius praela­ tionis et retractus quoad dominium directum, eodem modo ac cen­ sualista quoad dominium utile (CH 1636.1637 ; cf. 1652); c) census vitalitius constitui potest ad vitam ct in favorem illius qui ius emit, vel alterius aut plurium personarum, imo etiam ad vitam unius ct in favorem alterius (CH 1803) ; contractus est nullus, si persona pro qua constituitur iam est mortua, vel ita aegrotat ut intra 20 dies moriatur (CH 1804) ; non potest repeti capitale propter insolventiam pensionum, sed earum solutio exigi valet judicialiter, itemque cautio pro solvendis in futuro (CH 1805) ; pensiones solvuntur per annos, et in ultimo anno pro rata temporis quo vixerit ille cui debentur; nisi per solutiones anticipatas solven­ dae sint, nam in hoc casu debetur pensio correspondons toti lapsui in quo mortuus est censualista (CH 1806). 741. Sub hoc titulo comprehendimus contractus onerosos commutativos, in quibus partes contrahentes mutuo se obligant ad rem vel ad ius ad rem, ad bonum aliquod vel ad servitium praestandum, independenter ab eventu fortuito. Contractus, igitur aleatorios, quam­ quam et ipsi sunt bilaterales perfecti, amandamus ad titulum spe­ cialem. Commutatio bonorum oeconomicorum, ad humanas necessitates natura sua destinatorum, omnino necessaria est, tum quia nemo pro­ prio labore omnia bona sibi necessaria praeparare potest, tum quia labor specializatus maiorem et meliorem productivitatem habet, adeoque per divisionem laboris ct organizationem permutationis, 720 )E SEPTIMO ITT DECIMO MANDATO cmptionis-venditionis, etc., singuli beneficium maius capiunt cx iuo labore, ct societas humana abundantius ac melius obt.net sibi ne­ cessaria. Inter contractus ccmmntat vos eiusdem species, locat o-conduclio, pitulis agemus. His accedunt aln bium quorum figuram et principia praecipui sunt: cmftio-vcnditio et diversae contractus societatis, de quibus totidem ca­ conti actus secundani, ut fei mutatio et cam­ moralia breviter exponemus. riTuLu s iv De CONTRACTIBUS BILATERALIBUS COMMUTATIVIS PERTECTIS CAPUT I De emptione-venditione (CH 1445-1537) Summa rerum dicendarum: Expositis natura, subiocto obiecto, forma, effecti· bus et dissolutione huius contractus in a.l, agemus deinde de obligationibus ffcncralibits venditoris et emptoris in a.2; postea duplici paragraplio, d.sseremus in particulari de valorc oeconomico mercium (§1) ct de iusto carum frefio U 2), cuius diversae sfcc.cs exponentur (a.3); ultimo loco agemus de quibusdaai sfcc.cbiis venditionis in particulari (a.4). S.Thomas, 2-2 q.z7; S.Alfonsus. 1.3 n.703-830; Lessio, Dc iustitia ct iure 1.2 c.2l; Luco, Dc ustitia ct iure (1.26; Molina, Dc iustitia ct iure tr.2 d.336380; D.Soto, De iustitia ct iure 1.6 q.2-4; Lacroix, 1.3 p.2 n.027-1006; Saumaxticexses, tr.14 c.2: Waffeim-Pit, De iustitia 1.505-666; Bali.ERixi-Pai.mie· rj, tr.8 p.3 n.364-462; Axpiazu, La moral dei hombre dc negoc.os (Madrid 1944). ARTI CULUS I De natura, subiecto, obiecto EMPTIONIS-VENDITIONIS 742. I. Emptio-venditio est contractus bilateralis one­ rosus quo merx aliqua per mutuum consensum pro pretio com­ mutatur (cf. CII 1445). Dicitur: Confractus bilateralis, quia uterque contrahens obliga­ tionem suscipit, ct non alterutra tantum pars, ut v.gr. in pro­ missione. Onerosus, quia utraque pars suscipit onus cx ipso con­ tractu, in quo differt a contractibus bilateralibus gratuitis, ut emptio-venditio. n.711-742 /21 commodatum, etc. ; imo, contractus iste completus, duos alios quasi partiales continet, sci. alium ex parte illius (venditor di­ citur) qui se obligat ad dandam mercem pro pretio, alium ex parte illius (emptor dicitur) qui vicissim se obligat ad dandum pretium pro merce ; utrumque tamen pactum, cum una simul fiat et correlativum sit, unicum constituit contractum cmptio­ nis-venditionis. Merx quae commutatur, est quodlibct bonum a pecunia distinctum in commercio positum; sive corporeum, in re aut in spe stans, ut domus, segetes speratae cx satis, etc., sive incorporeum, ut ius hypothecarium, habitationis, etc., quod pretio mensurari et alienari potest. Pretium est pecunia quae valorem oeconomicum diversa­ rum mercium exprimit, estque medium commutationis facien­ dae aptissimum, quia facile transportari potest de loco ad lo­ cum, ct commutationem ipsam ad aequalitatem mensurare1. Per mutuum consensum, sci. consensus mutuo manifes­ tatus est elementum constitutivum cuiuslibet contractus onero­ si; ct in cmptionc-vcnditionc ipse solus, absque ulla scriptura vel rei traditione, sufficit ex natura rei ut contractus i neatur et perficiatur; cx iure positivo olim contractus fuit rcalis, scu non perficiebatur nisi per rei traditionem 2 ; sed nunc plerum­ que, ut in iure nostro, est conscnsualis solo partium consensu perfectus3, licet ad consummationem, ct ad ius in re trans­ ferendum, requiri solet ipsa rerum traditio. Applicatio: Contractus cmptionis-venditionis rationem ha­ bet in ipsa natura sociali hominum; ut quisque suis necessita­ tibus providere, ct ordinatio socialis ad exigentias singulorum membrorum attendere possit, debet induci divisio laboris ad meliorandam ct augendam productionem ct ad obtinendas merces quae secus haberi non possent ; facta autem divisio­ ne laboris, succedit necessitas faciendi permutationes mercium superfluarum pro mercibus necessariis; ct quia permutatio saepe difficilis evadit propter inaequalitatem valoris ct diffi1 Nunc universaliter constat nummis seu monetis ex d’versîs metallis et syn­ graphis bancariis eandem repraesentantibus; olim adhibebantur pelles, conchae, ebur, praesertim pecudes, a quibus fortasse, vel a figura impressa, desumptum fuit nomen pectin a ET DECIMO MANDATO__________________ deturbetur a possessione rei emptae propter ius dominii, pig­ noris vel hypothecae superius ex parte evincentis10. Evictio est legitima de turbat io seu eiectio emptoris a pos­ sessione rei quam emit, vi cuius debet rem cx toto vel ex parte tradere tertio, qui probat eam totaliter vel partialiter esse suam, vel iure suo reali gravatam. Cf. CH 1475 71. Ex CH 1475.1476, licet pacisci dc iure evictionis renun­ tiando, nisi venditor agat mala fide ; ct in tali casu venditor contrahit obligationem respondendi de eventuali evictione pro pretio quod habet res momento evictionis, nisi iuri suo re­ nuntiaverit emptor conscius dc periculo evictionis et omnes eiusdem consequentias admittens (CH 1477). Applicatio: Ubi evictio acciderit: a) totalis, venditor a) bonae fidei, debet restituere emptori pretium mercis, si il­ lud conservat vel cx eo ditior factus est ; β) malae fidei, tene­ tur insuper reparare emptori damna quaelibet causata. Ex CH 1478 evictio totalis implicat : a) restitutionem pre­ tii quod habuerit res vendita tempore evictionis ; β) indenuiificationem pro fructibus vel reditibus, si emptor rei fuerit obligatus ad cos tradendos actori ; γ) solutionem expensarum factarum in processu evictionis, aliasque eventualiter factas ad sanationem obtinendam ; δ) expensas contractus restituen­ das, si eas tulerit emptor. Z>) partialis, considerandum erit num emptor voluisset partem non evictam acquirere, vel potius ei relinquitur facul­ tas aut rescindendi contractum aut retinendi partem non evic­ tam, reclamato pretio partis evictae. Cf. CH 1479.1483. III. Defectus rei venditae manifestare secundum re­ gulas sequentes: a) substantiales, qui sunt circa substantiam rei, vel circa qualitatem redundantem in substantiam, sive occulti sint sive patentes, sed quos emptor ex imperitia non co­ gnoscat, aperire debet venditor positive, ut non deficiat consen­ sus de eadem re, ideoque contractus: />) quasi-substantiales, quorum sci. absentiae emptor alligat consensum, quive mercem noxiam vel ineptam reddunt ad finem pro quo manifeste des1,1 Cf. CH 464-14 78. Commoda quae emptori evicto conceduntur a.1408 qua­ tenus excedunt exigentias iuris naturalis non obligant venditori nisi post sen· t« ntiam iudicis. 11 Codices civiles, inter eos CH 14 75.1480, evictionem considerant per relatio­ nem ad sententiam iudicis, deturbantem a possessione emptorem; sed ex natura rei emptor deturbatur ante sententiam a possessione, cx quo dominus certus rei eam reclamat. OBLIGATION ES VENDITORIS ET EMPTORIS. Ν’.750 72? linatur, similiter exponendi sunt, ut existât consensus mutuus de eodem obiecto (cf. CH 1494) ; c) accidentales alicuius momenti, qui spectant ad rei qualitates, eamque faciunt minus aptam ad finem: a) semper attendendi sunt a venditore ad statuendum iustum pretium ; sed insuper, nisi contrarium cautum fuerit secluso dolo ex parte venditoris (cf. CH 1485) ; β) si venditor interrogetur de vitio aliquo in particulari, per se tenetur illud manifestare, nisi sit parvi momenti, et ab emptore non attendendum; nec sufficit in tali hypothesi rem vendere minoris, si emptor vitio cognito non fuisset mercem empturus, quia sic dolus daret causam contractui, faceretque cum rescindibilem ad nutum emptoris, addita venditori obliga­ tione reparandi alteri parti omnia damna cx culpabili eius si­ lentio orta (cf. CH 1486.1487); si tamen interrogetur in gene­ re, obligatio manifestandi defectus in particulari, praesertim si sunt patentes vel facile detectibiles, non ita urget, si rem non faciunt nocivam aut ineptam ad finem, nec dant causam contractui, dummodo ratio eorum habeatur in statuendo pretio; γ) si venditor non interrogetur de defectibus, subdistinguendum est: manifestos, aliosque qui ab hoc emptore propter peritiam facile detegi valent, non tenetur positive indicare; sufficit ut cos artificiis non dissimulet, dummodo pretium proportionaliter remittat (cf. CH 1484); nam emptor censendus est velle mercem etiam vitiosam, nisi constet ipsum impossibi­ litate laborare detegendi vitium rei, quo in casu monendus erit de vitiis nocivis vel impedientibus finem emptionis; occultos, qui reddant rem nocivam, periculosam vel inutilem, nedum dis­ simulare, debet venditor ex iustitia aperire, et secus damna ex dolosa venditione mercis vitiatae secuta reparare; alios occultos non tenetur positive manifestare, ut fert sententia communis et praxis timoratorum, dummodo pretium conve­ nienter diminuat ; δ) non attenduntur in foro conscientiae nisi post senten­ tiam iudicis quilibet defectus, de quibus venditor respondere debeat vi legis positivae ultra exigentias iuris naturalis, verbi gratia defectus occulti quos venditor ignorabat tempore con­ tractus (cf. v.gr. CH 1488). Applicatio: Tenetur venditor ad reparationem omnium damnorum quae ex contractu proveniant: si sciens emptores velle vinum ad conservandum, ei Amendat quod est quidem bo­ num, sed brevi acescet ; si res vendita pereat ex vitio intrinseco 728 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO occulto, scd venditori noto, quo laborabat tempore venditionis; aut fortuito quidem, sed dum manet apud venditorem propter culpabilem eiusdem moram in traditione (cf. CH 1182). 751. In praxi: Mercatores non pauci putant sibi licere in omni casu occultationem defectuum quorumlibet, qui non sint substantiales vel redhibitorii l2, dummodo peracto contrac­ tu emptorem moneant de iis quae possint nociva evadere. Hi post factum excusari possunt, dummodo pretium proportionalitcr remiserint, sed pro futuro instruendi sunt. 752. B. Obligationes emptoris generates referuntur ad pretium tempestive solvendum; mercem tollendam; secu­ ritatem monetae praestandam. Dc singulis pauca. I. Pretium solvere debet emptor loco, tempore, modo determinato in contractu, lege aut consuetudine, vel, ubi nihil determinatum sit, tempore ct loco ubi fiat traditio mercis (cf. CH 1500); secus in venditione mobilium est locus rescis­ sioni (cf. CH 1505) in beneficium vendentis *3, ct semper emp­ tor debet solvere auctarium pretii tempestive non soluti (cf. CH 1100.1501), nisi forte solutionem suspendat prae ti­ more fundato actionis rcivindicatoriae vcl hypothecariae (ei. .CH 1502). Applicatio: /mustum est praetexture vitia ficta mercis emptae, ad obtinendam reductionem pretii statuti; item simu­ lare impotentiam solvendi totum pretium tempore statuto ad obtinendam remissionem alicuius partis, ut sic vitetur vendito­ ri actio iudicialis laboriosa ct dispendiosa. II. Mercem emptam tollere debet emptor propriis ex­ pensis 14, nisi aliter pactum sit (cf. CII 1465), tempore con­ stituto vcl quamprimum moralitcr possit; secus solvere de­ bet expensas conservationis, et ferre damna propter moram occurrentia (cf. CII 1452). III. Securitatem monetae praestare debet emptor, ut servetur aequalitas cum venditore, qui vicissim respondet de evictione. ” lus /wVivum agnoscit t'ilia redhibitoria, ea sci. quae permittunt emptori pr.tium redhibere seu repetere, propter vitiuin occultum quo laborabat res iam tempore eruption's, ut litatem eiusdem impediens (cf CII I4nl<«). ,a Similiter praevidetur CII I >0.1 in favorem venditoris resolutio contracta, quando ille habet fundatum timorem amittendi et rem et pretium rei. Cf. etiam CII 1467. n Expensas scripturae (otorgamiento de Ia escritura) fert venditor; apografhi seu transcriptionis, emptor; salva stipulai.one diversa. Cf. CH 1455. VAT.on oeconomicus n750-753 729 Applicatio: Qui monetam falsam ab aliquo acceperit, ne­ quit eam tradere alteri in pretium rei emptae, ut damnum ipse non patiatur ; quodsi eam mala fide tradiderit, tenetur aut emptorem indemnem reddere, aut tertiae personae, quam no­ verit exinde damnificatam, detrimentum reparare; si autem bona fide pecuniam falsam accepit et expendit, probabiliter ad nihil ulterius tenetur, si venditor nullum damnum passus est, v.gr. quia aliis eam pecuniam ulterius tradidit15. ARTICULUS III De iusto mercium pretio Cum pretium iustum nihil al'ud sit nisi valor rei pecunia expressus, ante­ quam agamus de pretio ipso in § 2 determinanda erunt consptutiva valoris in § I. Ex litteratura copiosissima, pauca opera et articulos indicamus. Economic Analysis and Problems (New York 1945): Gim- RisT, Jlstoire des doctrines économiques (Pars 1022); Kleikiiaitl, Ursnche mid H'cifn der Tauschwcrtes. Die lehre des hl 7 homos Uber den vnloi commutativus: ZkTh CO (1936) 371-401; 62 )19381 537-544; Zalba, El valor ccondmico en los escolâsticos: Est Ecl 18 (1944) 5-35.143-163. J Azbiazu, Los precios abus vos ante la moral (Madrid 1941); La moral del hombre de négocias p.45-49.171-190.249-252.285-294 ; Croxin, o.c., 137 165; P.Bo­ ves, Le prix normal (Paris 1924); V.Fallon, Le juste prix: NouvRevTh 51 (1924) 142-155.213-224 ; Zalba, El precio justo: Fo m Soc 4 (1949) 397-417; À.Sandoz, La not'on du juste prix: RevThom 15 (193'·) 285-308; O.von NellBreuning, Dc obcctiva ratione pretii iusti: PcrMorCanLit 18 (1929) 516; Id., Prcis, Prci^/crcchtigkc t : Stantslcxikon 4, 357-369; V.A.DXMAXT, The just Price (Londres 1930); A.MClJER, La moral y la vidn de los negoc os (Bil­ bao 1951) 67-96; M Zalba, El pi crin legal cn los aulorcs escolâsticos: RevlntSoc J.F.Cronin, 2 (1943) 201-245; 3 (1943) § 1. 753. I. 139-157. De valore oeconomico Valor oeconomicus in genere dicitur acstima- bilitas bonorum in quantitate limitata existentium quae apta sunt ad satisfaciendum humanis necessitatibus. Dicitur: Aestimabililas, seu complexus qualitatum propter quas bona ab hominibus appretiari possunt ; dicit ergo relationem ad indicium humanum, ct supponit homines cognoscere pro­ prietates quibus obiecta apta sunt ad fines humanos. 1 lacc aestimabilitas diversa est pro diversis gentibus ct hominibus; imo, ct pro iisdem hominibus in diversis adiunctis temporis, loci, necessitatis, affectus, etc. u Si contractui addantur arrhae, qiulbet e contrahentibus potest n contractu resilire; qui arrhas ded t, cas amittendo; qui cas accepit, duplum rc^tituc&do. Cf. CH 1454; Ccom 343- 730 - DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Bona oeconomica in ordine ad necessitates materiales hominum, dicuntur ea omnia, quae ad eas satisfaciendas in­ servire possunt, ideoque non mere bona fortunae, sed quaeli­ bet alia, ut qualitates personales, in quantum ad productionem bonorum applicantur. In quantitate limitata existentium, quia bona illimita- ta. ut aer, lux solaris, etc., in ordine oeconomico non habent valorem ; siquidem nec quantitates determinatae appropriantur in vita humana cum exclusione aliorum, nec etiam appropriatae a quibusdam, creant raritatem et aestimabilitatem pro aliis quoad reliquas partes. Apta ad satisfaciendum necessitatibus^ etenim funda­ mentum valoris praecipuum est utilitas rei limitatae ad usus humanos. Necessitates humanae late intelliguntur, non solum re­ rum quibus stricte indigemus ad sustentationem vitae, sed etiam aliarum quocumque modo appetibilium propter commo­ ditatem. delectationem, affectum plus minus artificialiter efformatum, ut accidit v.gr. in usu nicotinae. 754. II. Dividitur, in : a) : usualem, qui consistit in aestimabilitate quam habent bona in concreto et in determina^ quantitate18 ad usus quibusque proprios, ratione sci. altitudi­ nis ad satisfaciendum directe et immediate necessitatibus hu­ manis : quamquam maiore ex narte fundatur in qualitatibus phvsico-chimicis rerum, ex quibus provenit usus singularum rerum proprius, non confunditur simpliciter cum utilitate, sed pendet etiam ab aliis elementis, ut intensitate necessitatis individualis, etc. ; b} COMMUTATiWM seu venalem, qui proprie dicitur oeco­ nomicus, et est aestimabilitas quam habent bona materialia ra­ tione aptitudinis ut in commercio hu/mano permutari possint alia cum aliis propter utilitatem eorum communem, in quan­ tum sunt apta ad satisfaciendum desideriis communibus volup­ tatis, utilitatis, necessitatis ; valor commutativus magna expar­ te fundatur in usuali, ideoque in utilitate et limitatione bono18 Valor usualis rerum considerari potest: o) IN abstracto per relationem singularum specierum ad necessitates humanas, et sic v.gr. aqua habet mag­ num valorem usualem in abstracto: b) in concreto, per relationem determina­ tae quantitatis alicuius boni ad finem, et sic talis quantitas aquae habet ce· neratim exiguum valorem, quia ca deficiente, facile alia quantitas similis Jiabetur. valor oeconomicus. n.753-7:>3 731 rum, minime vero in intrinseca rerum perfectione 17, sed mul­ tum pendet etiam ab aliis diversis elementis : a) a labore ct sumptibus productionis, transformationis, acquisitionis, conservationis ; nam regulariter homines bona sua non alienant nisi plenam saltem compensationem pro ex­ pensis et labore accipiant; β) a maiore vel minore raritate seu limitatione bonorum, siquidem pro maiore quantitate decrescit valor commutativus, non obstante usuali, et viceversa pro mi­ nore abundantia augetur; γ) a iudicio hominum, quod sub in­ fluxu vigentium morum, culturae, intensitatis in affectu, di­ versimode aestimare solent obiecta, attendentes potissimum ad eorum utilitatem pro usibus humanis, quatenus isti usus in adiunctis concretis magis vel minus appretiantur; sic verbi gratia gemmae, quae sunt ad ornatum, propter difficultatem eas obtinendi ex raritate, maioris in commercio societatis ex­ cultae aestimantur quam triticum, quod est ad alimentum, sed abundantius faciliore labore obtineturts. 755. III. Theoriae de valore oeconomico diversae, ad tria ca­ pita reduci possunt, nimirum: a) Theoriae OBIECTIVAE, quae valorem reponunt in ipsis rebus totum, independenter ab humano iudicio; idcoque in utilitate, expensis, labore. Eminet schola marxista, iuxta quam valor rerum oeconomicus scu commutati vus non est nisi labor humanus socialis in bonis productionis incorporatus scu congelatus qualis in adiunctis normalibus productionis tali tem­ pore et in tali loco ab operariis diligentiae et habilitatis ordinariae impenditur30. Hacc doctrina laborat vitio cxclusivitatis, potissimum in quantum non at­ tendit valorem usualem rerum earumque utilitatem communem, qua hominum necessitatibus inserviunt, cum nihilominus ipse AI arx agnoscere cogatur “la­ borem non esse unicum fontem valons usualis ab eo producti’’, sed “labor est pater, et terra mater divitiarum"; imo esse res quae habent magnum va­ lorem commutativum, v.gr. gemmae casu inventae, quae nullum laborem sibi incorporaveruntM. Unde eius theoria, in eo conceptu fundamentali exclusivo, ab asseclis marxistis derelicta est-<*20 ” “Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit?” aiebat iam S.Augustinus, Dc civitate Dei 1.11 c.16 (ML 41,331); cf. Molina, tr.2 d.348; Lugo, d.26 n.42. u Cf. Molina, d.348. n Doctrina catholica per RR.Pontifices significationem laboris ad oecono­ miam celebravit: “Vere affirmari possit universam comparandi victum cultus­ que rationem in labore consistere" (Lüo XIII, Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) n.6); “pariendis bonis est proletariorum maxime efficax ac necessarius labor. Immo eorum in hoc genere vis est atque efficientia tanta, ut verissimum sit, non aliunde quam ex opificum labore gigni divitias civitatum" (Id., ibid.). Cf. Ptus XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 195. 20 Mensura laboris humani, et consequenter valoris alicuius rei commutativi, est numerus horarum impensus in productione illius; ideoque bona quae eodem tempore producuntur eundem valorem commutativum habent, etsi eorum utilitas diversa sit. Patet hunc valorem commutativum esse in proportione in­ versa ad productivitatem laboris: quo maior huius productivitas, minor illius aestimabilitas, et viceversa. Cf. C.ALarx, Das Kapital 1 c.l. 11 Das Kapital I c.l. a “En ce qui concerne la théorie fondamentale, celle de la valeur-travail, m ΐ septimo et decimo mandato b) Theoriae subjectivae, quae tenent valorem esse mere subicctivum, hominum aestimatione et arbitrio consti­ tutum, intensitate necessitatis et affectus hominum mensura­ tum, ct lege oblationis et petitionis mechanice moderatum. Eminet schola liberalis, cuius principium directivum in ordi­ ne oeconomico est liberum certamen competitorum et libera concurrentia (laisser-faire, laisser-passer), excluso quolibet i terventu auctoritatis, l.ex oblationis et petitionis (ley de la oferta y de la demanda) constituit vel saltem regit valorem commutativum, qui augetur quoties augetur petitio, minuitur quoties minuitur oblatio, ct maxime promovet progressum oeconomicum, competitores stimulans ad abundantiorem et meliorem productionem. Eidem theoriae adseribitur schola marginalista, iuxta quam valor commutativus determinatur utilitate ultimae quantitatis alicuius boni determinati, illius sci. quae in bonis quantitatis limitatae minus aestimatur, sic v.gr. si quis indiget duabus mensuris tritici, alteram pro pane, alteram pro alimento peco­ rum, utramque sibi comparabit secundum valorem quem tri­ buit quantitati minus necessariae. Haec doctrna laborat similiter vitio exclusivitatis. quatenus elementi objectiva valoris obliviscitur, et amaros fructus pugnae classium, individua­ lism! oeconomici, potentatus despotic! capitalistaruin causavit, practerm ttenj condicionem hominis lapsi qui “pravis cupiditatibus ad caduca huius mundi bona caelestibus anteponenda vehementer incitatur", ac inexplicabili divita· rum siti ad Dei leges infringendas et proximorum iura conculcanda impellitur3, Fatendum quidem est 1 beruin certamen, intra debitos limites, aequum rsse et utile legemque oblationis et petitionis rectum usum habere, quatenus refert aestimationem communem quae valorem commutativum in adiunctis concurrentiae vere liberae manifestat vel moderatur; sed in libéralisme “libero merca­ tui, potentatus oeconomicus suffectus est", et lex oblationis-pet Ponis ita in· trlligitur ac si ipse contrahent um consensus constitueret, vel saltem regeret, verum valorem rerum utcumque necessitate subiectiva particulari in deb I ore extortum, quasi lex oblationis ac petitionis non dependeret et ipsa a valore rerum 2‘. c) Theoriae mixtae quae tradunt valorem habere fun­ damentum et subicctivum et obiectivum; in quantum valorem commutativum, qui minime commensuratur subicctivae com­ moditati emptoris aut perfectioni intrinsecae mercis, depende­ re faciunt imprimis ab utilitate media rerum et labore medio ac expensis ad eam obtinendam aut conservandam ; haec de­ terminantur aestimatione communi aut peritorum, attentis si­ mul : abundantia vel penuria mercium, cx quibus desiderium elle est aujourd'hui abandonnée par Histoire des doctrines cconom ques Quaestiones de iustitia n.343 2 b. 21 Pius XI Encycl. Q.A.: AAS 23 u Cf. Vermeersch, Quaestiones de la plupart des marxistes" (GtDE-RiST, [Paris 1922] p.565). Cf. VermXEJiscjî, (1931) 212.220. iustitia n.341.353. 4 PRETIUM. N 755-757 733 modificatur; -frequentia vel raritate emptorum, quae influit cum praecedenti, secundum legem oblati ct quaesiti, ut cete­ ris paribus valor rerum sit in ratione inversa oblati ct directa quaesiti; intenditote desiderii communis ct efficacia eiusdem in ordine ad acquirendas res, quod non parum dependet a eo fia vel inopia pecuniae, necnon a gustibus plus minus artifi­ cialiter efformatis, a modo ipso fabricationis aut venditionis (en serie, al por mayor), etc. Haec doctrina concordat cum expositione moralistarum, ct picrisque aucto­ ribus occononfae social's probatur. Unus pro niult's audiatur Moi ixa ex scho­ lasticis: “Tertio est observandum plurimas circumstantia * esse, quae rerum pretia augent aut minuunt. Et return penuria propter Meni tatem aut aliud snule accrescere facit prêt um iustum; abundantia vero facit illud decrescere. Item indigent a ma or apud multos rerum aliquarum ad al quem usum plus uno tempore quam alio pos ta eadem rerum quantitate, facit pretium accres­ cere, ut equi plus valeant bello imminente quam tempore pacis. Defectus item pecuniae in aliquo loco facit pretium aliarum rerum decrescere, et abun­ dantia accrescere... Quarto observandum est. modum vendendi res, vanare etiam iustum carum pretium, ut si sub basta aliquid vendatur, aut proxene­ tis. praeconibus, vel mulieribus quae alicubi munus vendendi aliena habent, aliquid vendendum tradatur,.. . ** § 2. De pretio Ch.Gide, Formation et révolution de la notion de juste prix (Paris 1022); E.Jasssens, Le juste prix (Lieja 1935); P.L.Rivière, La spéculation ill cite ct le juste prx (Paris 1924); Neli.-Breumnc, Grundzügc der Dürscnnoral (Friburgo de Br. 1928). 756. I. Pretium est expressio valoris commutativi re­ rum per pecuniam, quae est medium universaliter admissum ad commutationes faciendas ct valorem mensurandum ; non est idem atque valor commutativus, sicut idem non sunt men­ sura ac res mensurata, sed proprie est quantitas alterius rei quae in commutatione obtineri potest per rem commutatam 2δ. 757. II. Dividitur in : a) LEGALE, quod ab auctoritate publica mathematice ct taxative constituitur propter bonum commune, ut cupiditati ementium ct vendentium obvietur ct pauperum extorsiones impediantur; b) conventionale, quod libera partium conventione sta­ tuitur, praesertim pro rebus extra commercium usuale positis, sive propter raritatem, ut opera eximiae artis vel manuscripta antiquissima, sive propter vetustatem, ut res attritae apud ve­ teramentarios. 23 Pecun a non est simplex mensura valoris rerum, nam et ipsa suum valo­ rem habet, qui frequenter mutatur, praesert m in pecunia papyracea, iuxta adiuncta temporum ct locorum; unde et ipsa pecunia mensurari debet. Hinc est quod ad determinandum verum pretium rerum non satis sit cognoscere earum valorem commutativum, sed etiam valorem acquisitivum pecuniae. Cf. J.Azpiazu, La moral del hombre de neyocios ρ.49·51. 734 septimo et decimo mandato c) vulgare, quod communi hominum ca in re periturum aestimatione determinatur 2021 *, spectatis rerum qualitatibus et di­ versis adiunctis. Et quia, etiam suppressis fraudibus quibus imperiti facile decipiuntur, diversi homines aliqua diversitate opinantur de iisdem rebus, pretium vulgare non est mathema­ tice determinatum, sicut legale et conventionale, nec consistit in indivisibile 27, sed habet quandam latitudinem pro varia appretiatione diversorum elementorum obiectivorum et subiectivorum ad pretium efficiendum spectantium, maiorem in su­ perfluis et rarioribus, minorem in necessariis et cotidianis; unde solet subdistingui : a) supremum, quod indicat maximum valorem quem res ex privatorum aestimatione habet; /?) infi­ mum, quod indicat valorem minimum; γ) medium, quod indi­ cat valorem inter maximum et minimum vulgo aestimatum I. 758. De pretio iusto in genere Pretium iustum est quod mercis valorem commu- tativum adaequare censetur, exprimens valorem cius obiectivum et correspondons utilitati rei, sumptibus productionis, congruae renumerationi servitii ceterisque momentis vel valo­ rem mercium influentibus; unde pretium iustum est pretium naturale seu reale 20, ex natura rerum constitutum, indepen­ denter a quacumque lege et aestimatione hominum communi. s*· Communis aestimatio, quae non est mere declarativa, sed etiam constiti, tiva valoris, sponte nascitur quando est libera concurrentia mercatus; sed hodiernis adiunctis facile impeditur vel falsificatur per monopolia, fraudes bursatiles, circumstantias oeconomicas extraordinarias, etc. Unde pretium vulgare hodie vix potest coninulti aestimationi vulgi, sed peritorum iudicio relinquen­ dum est. 21 Scholastici non uno animo de hac divisibilitate sentiebant: alii pretium dicebant consistere in indivisibili, sed propter infirmitatem intellectus non po­ se mathematice determinari (sic v.gr. D.Soto, Lugo, I. de Salas, H. de Gan­ te); alii censebant pretium in se ipso esse aliquid intra certos limites varnn% utpote quod dependet ab elementis subiectivis, diversi valons apud diversos hommes (sic v.gr. Scotus, S.Antoninus, Lessio, Molina). Cf. M.Zalba, £/ precio y sus condiciones m Estudios de historia socia! de Espana (.Madrid 1934) p.631-634. Prudentialem appretiationem exprimit, iuxta cocnmunem opinionem, S.Alfonsus, 1.3 n.804, dum scribit: “Vinum... quod valet 5, potest vendi 6 vel 4; aut si valet 10, potest vendi 12 vel 8...; aut si valet 100, potest vendi 105 vel 95". .Maiorem latitudinem m maioribus pretiis ponit Leiimkvhl (1,1329): "Iniustitiae non audermi incusare cum, qui assignaret [pro 100 tanquam me­ dio], 90-110; et pro 50 tanquam medio 45-55; pro 40 limites 36-44”. Certe quo pretium medium maius est, .maior admitti debet differentia absoluta, mi­ nor autem relativa: sic pro pretio medio 5 vel 10, differentia absoluta est I vel 2, relativa vero 1/5; pro pretio medio 100, differentia absoluta ponitur 5-10. relativa autem 1/20 vel 1/10, Λ normis nimis definitis abstinendum est Scholastici pretium naturale illud dicebant “quod res ipsa, seclusa lege humana, habet" (Molina, tr.2 d.347). Cf. Lugo, d.26 n.39; Sal-Manticexses, tr.14 c.2 n.78. - — -~· PKE(- riUM IUSTUM TN GENERI· - - _________ . I _■- T - N 757-759 735 759. Principia: 1. Pretium est generatim iustum, quando servatur moraliter aequalitas inter valorem mercis et pretium solutum. Explicatur: Genercitim dicitur, quia aliquando adiuncta permittunt ut aequivalentia praestationum non servetur, quia alteruter ex contrahentibus sive sponte cedit, sive iuste constringitur ad plus reddendum quam illud quod accipit. Ratio est. auia iustitia exibit per se in contractibus onerosis aeQuivalentiani praestationum, cum utraque pars ve­ lit ouidem utilitatem quandam derivare ex contractu, sed eam subiectivam ct correspondcntcm simili utilitati subiectivae al­ terius partis, et ceteronuin tantum exigat in pretio vel merce quantum ipsa dat correlative in merce vel in pretio. Ad rem S.Thomas: “Emptio et venditio videtur osse in­ troducta pro communi utilitate utriusque, dum scilicet unus indiget re alterius et e converso. Quod autem pro communi uti­ litate inductum est. non debet esse magis in gravamen unius quam alterius ; et ideo debet secundum aequalitatem ni inter cos contractus institui. Quantitas autem rei quae in usum ho­ minis venit mensuratur secundum pretium datum : ad quod est inventum numisma. Et ideo, si vel pretium excedat quanti­ tatem valoris rei, vel e converso res excedat pretium, tolletur iustitiae aequalitas. Et ideo carius vendere vel vilius emere rem quam valeat, est secundum se iniustum ct illicitum” 30. Nihilominus accidere potest ut in contractu introducto “pro communi utilitate utriusque”. alteruter sponte cedat dc iure suo31, et minus exigat quam ex sua parte praestat; vel ut is qui rem praestat sibi specialiter caram aut profiquam vel alteri specialiter utilem, hunc sine iniustitia constringat ut sibi compenset pro damnis ex privatione rei oriundis, vel aucta so­ lutione pretii aequivalcnter participationem certam haud improportionatam concedat in lucro ex acquisitione illius rei sperato32. Tn his casibus non servatur quidem aequivalentia praestationum, per se in contractibus secundum legitimam con­ trahentium voluntatem requisita, sed salvatur aequalitas iusti» S.th. 2-2 q.77 a.l. n Hoc videtur valere etiamsi spontanea cessio debeatur necessitati, -altem quatenus altera pars accedat contractui ineundo praecise quia condicionibus favorabilibus sibi offertur, aliter non contractura. ° Ad-rem S.Thomas: “Cum aliquis, tnultivn indiget Libere rem al quam, et alius laeditur, si ca careat..., in tali casu iustum pretium erit, ut non so­ lum respiciatur ad rem. quae venditur, sed ad damnum quod venditor Ç-5 venditione incyrrit” (S.th. 2-2 q.77 rule).' DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tiac, in quantum utcrquc tantum accipit in rc ipsa, quantum in iure reclamat ab altero 33. Applicationes: 1. Iniustum est, nisi unus e contra­ hentibus scienter ct volenter iure suo cedat, in beneficium al­ terius: α) rem pluris vendere quam quod secundum sc valet, sic enim iam non est emptio-venditio pro communi utilitate utriusque; /3) detrahere aliquid de numero, pondere aut men­ sura, ut sic obtineatur pretium iustum summum, cum dc pre­ tio medio vel infimo conventum fuit cum emptore, v.gr. cx , kilogramo sacchari detrahere centum gramos, ut vendatur de facto pro pretio undecim pesetarum, id quod secundum pac­ tum vendendum erat pretio decem pesetarum ; y) necessitatem alterius arripere, sive pecunia is indigeat ct mercem coactus vilius vendat, sive mercem obtinere debeat ct carius quam par est solvere constringatur, nisi emptor in priori casu ct ven­ ditor in secundo cx contractu inito non obtineat plenam utili­ tatem, sed aliquod detrimentum patiatur ad subveniendum al­ teri contrahenti. 2. Non est iniustum, etiam altera parte in hoc aegre consentiente: a) pro sacrificio vel praciudicio personali, quod habet venditor in alienatione rei, aliquid exigere ultra pretium per se iustum ; dummodo non cx propria necessitate, sed in beneficium alterius venditionem perficiat ; β) pro re speciali­ ter utili ementi aliquid ultra pretium communiter iustum exi­ gere, cum fundamentum utilitatis est in ipsa re vendita, v.gr. in terreno, sterili quidem, sed prope viam ferream vel flumen posito, et sic specialiter apto ad fabricam struendam”34; | nam speciale commodum alteri re propria reportatum est pre­ tio aestimabile, et sic fert usus satis vulgatus etiam virorum timoratorum 35. 13 Cf. F.HOrttt, Die "aequalitas iustitiac" in Hirer Beciehung sur "aequivalentia obicctorum” bei strengen Rechtsvcibiiidlichlicitcii : Schol 3 (1928) 481-505. ** Plerique auctores simpliciter hoc negant, et invocant haec verba Sti.Tho­ mae: "Si aliquis multum -‘uvetur ex re alterius quam accipit, ille vero qui vendidit non damn ficctur carendo re illa, non debet eam supervendere; quia utilitas quae alteri accrescit, non est cx vendente sed ex cond cione ementis; nullus autem debet vendere quod non est suum" (S.tli. 2-2 q.77 a I). Simili­ ter S.Alfonsus, 1.3 n.806. Sed. quamquam haec argumentafo omn:no vera est, et valet pro casu in quo utilitas specialis tota est ex industria ementis, non appl catur ad casum nostrum, in quo res ipsa vend ta continet in sc funda­ mentum special's utilitat-s pret’o arst-mabde, ut fert opinio inter r--cent'or<-s satis probata inde a Tn.GnussET. Cf. huius Théologie morale à l'usage du clergé (Bruscias 1853) 840; Waffelaert, Dc iustitia 1,615; Ferreres-Μοχdrîa, 1,1002. M Cf in htmc sensum Waffelaert. De iustitia 1.615; Gousset, 1.8-10; Gtnicot-Sai.smaxs, 1,633,V,2.°; Noldin-Sciimitt 11.598; Tasquerey, HI 750, etc. Ipse S.Thomas monet quod “tile qui ex re alterius accepta inultum iuvatur, PR ET H M H’STUM IX' GENERE 737 2. Iustum pretium: a) non constituitur per relationem inter merces ct pecuniam, quae requiritur ut societas humana rationabiliter provideatur bonis oeconomicis et industriae eidem utiles convenienter instituantur ac evolvantur, b) licet in /115 normaliter manifestetur. Explicatur. Ad a): Ethica socialis, ultimis decenniis, sustinuit valo­ rem oeconomicum rerum et aequivalentiam earum obiectivam, non posse fundari in motivis ethicae indi vidualis, sed conimensurandam esse per relationem ad ordinatam evolutionem activitatum oeconomicarum in societate humana, quippe quae fundatur in distributione laboris et in commutatione medio­ rum oeconomicorum labore assecutorum. Iustum, igitur, erit pretium illud quod requiritur ut vita oeconomica societatis recte evolvatur, “illud quod dum exprimit valorem rerum, regulat earum commutationem in ea exacta proportione quam postulat provisio bonorum et mediorum cuiuslibet generis, cor­ pori sociali rationabiliter suministranda”30. Ementes et ven­ dentes, ut entia socialia et membra societatis, quae mutua co­ operatione ac coordinatione complendi sunt, revereri et obser­ vare debent in commutationibus, eas proportiones quae per­ mittant “ut bona ct servitia secundum certas et determinatas relationes quantitatis commutentur, [et haec] est obiectiva ra­ tio aequivalcntiae necnon valoris oeconomici’’37. Huic, tamen, conceptioni obstat traditio scholasticorum, quae conformis omnino videtur veritati. Emptio-venditio ha­ bet, quidem, repcrcusionem socialem, sed est negotium prima­ rio et directe ad ethicam individualem spectans; pro utilita­ te communi quidem, sed utriusque, unius et alterius, institu­ tum, sine relatione immediata ad bonum commune societatis 38. potest propria sponte aliquid vendenti supererogare; quod pertinet ad eius honestatem (S-th. 2-2 q.77 a.lc). Et Vermeersch, propositioni nostrae con­ trarius, observat: "Si cx re empta, emptor magnum lucrum reportaturus vide­ tur, potest tunc venditor quasi pro socio admitti velle, et anticipatam quandarn communis lucri solutionem in pretio computare” (11,427). M A.M.ÜI.I.ER, La moral y la vida de los négocias 69-70. Similiter * alii sociologi catholici ut O.von Nell-BrEüning, Grundcügc der Borscnmoral (Frihurgo de Br. 1928) 38-41; Dc obiectiva ratione pretii iusti: PerMorCanIJt 18 (1929) *;8 -9 J.Azpîazu, La moral del hombre de négocias 140; E-JansSENS, Le juste prix (Lieja lf,20); G.KlSELSTElN, Dc insto pretio rerum prae­ cipua principia: RevEcclL 18 (1926-27) 246-253, etc. r' V.HeylEN, Tr, dc iure et iustitia p.411. R Audiatur pro pluribus S.Thomas: “Contra est quod dicitur Mt 7: Om­ nia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, ct vos facite illis: sed nullus vult sibi rem vendi carius, quam valeat; ergo nullus debet alteri rem vendere carius, quam valeat... alio modo... per accidens cedit [emptio-venditio] in uti­ litatem unius et detrimentum alterius; puta cum aliquis multum indiget ha­ bere rent aliquam, et alius laeditur si ea careat: et in tali casu iustum pre­ tium erit, ut non solum respiciatur ad rem. quae venditur, sed ad damnum, quod Venditor ex venditione incurrit” (S.th. 2-2 q.77 a.lc). Ut verba ipsa THEOJ., MOR. 2 24 738 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Quamquam regulariter aequivalentia praestationum observan­ da est, quia contrahentes non intendunt alter alteri donationem facere, sed tantum dare quantum recipiant, occurrunt casus non pauci in quibus venditiones fiunt illaesa iustitia commuta­ tiva, etsi cum detrimento iustitiae socialis ct caritatis; imo fieri potest ut aequivalentia inter datum et acceptum non ob­ servetur, etiam alterutra parte aliquo modo invita, quin ta­ men ulla virtus laedatur, v.gr. quando venditor, propter dam­ num quod patitur in privatione mercis, iusto iure exigit pre­ tium altius in compensationem illius damni privati30. Ad b): De facto in societate bene organizata et iusti­ tia florente negotia non instituuntur nisi quae expensas ex rerum venditione commode compensent ; et pretia rebus non possunt imponi, in adiunctis normalibus genuinae ac liberae competentiae, nisi quae congruam et non cxccssivam reniunerationem conferant mercatori, quia maiorem impediet legitima aemulatio inter negotiatores, ct vigebit pretium iustum aequivalens valori mercium, quod in re ipsa erit illud quod requiri­ tur et sufficit ut sumptus productionis vel acquisitionis com­ pensentur et venditor congruam rcmuncrationem pro servitio praestito obtineat ; attamen pretium non est iustum quia habet debitam proportionem ad prosperam oeconomiam socialem, sed in eo manifestatur iustum quod permittit humanae socie­ tati rationabilem acquisitionem bonorum sibi necessariorum40. 3. Iustum pretium, in adiunctis ordinariis, recte com­ putatur per relationem ad· sumptus productionis vel acquisi­ tionis mercium ct ad congruam remuneration em venditori ul­ terius debitam pro servitio praestito clientibus. Explicatur: In adiunctis ordinariis dicitur propter duo motiva : σ') alterum, quia favente fortuna, nonnumquam, res magni va­ lons oeconomici a quibusdam exiguis aut nullis expensis ob­ tinentur, v.gr. venae metalli pretiosi aut gemmae casu inven­ tae etc. pro quibus ingentia lucra, quinquies et decies superan­ tia expensas, sine iniustitia possunt obtineri ; β) alterum, quia sat s demonstrant, iustum pretium in h:s statu tur inter parfculares. s ne re· latone ad bonum commun-·: nn. secundum Tlmm·’···· ord mt * -4 bonum commune non commutativae sed legalis iusttiae est. Cf. S.th. 2-2 q.58 a.5c a.6c; C.Spicq. r 'nt Thonws d'/lq· Sonnnc theoloo que. i.u jus­ tice ITI (Paris lr35) 319-326; NI.Zai.ba. 7:7 precic· y svs condicones in Estud'os de h stor a soc:al d<· Espana (Nlndrd Γ 39) ρ.633·642; Λ.Sandoz, La no­ tion du j-’ste prix: RevTbom 45 (ln39) 2n2. » Cf. NÎOïJNA, tr.2 d.315 n.4-5; 365,4; NI. Zalba, El precia y sus condcones, o.c., p.648-652. 49 Cf. F.Hürth, Die "aequalitas ivstitiac” in Hirer Besiehunp sur “aequio lentia obiectçrum" bei strençen Richtsvcr^indcichkciten: Schol 3 (1928) 496-7. 4 PRETIUM IUSTUM IN GENERE 739 fortuna adversante fieri potest ut aliquis, in particulari, ex­ pensas extraordinarias habuerit in productione vel acquisitione alicuius mercis, quas per se minime posset resarcire gravando clientes ultra illud quod cx communiter contingentibus gra­ vare licet* 41. Sumptus productionis vel acquisitionis intelligendi sunt qui communiter in tali loco ct tempore, attentis mediis ordinariis, necessarii sunt ad tales res producendas ct acqui­ rendas; ii quidem in simpliciori negotio facile a quolibet com­ putari possunt, sed in magnis ct complexis industriis in qui­ bus considerandi sunt reditus, fenus, amortizatio capitalis fixi, salaria laboris tum intellectualis turn manualis, pericula, tributa solvenda etc., non nisi a peritis aestimari possunt. Congrua remuneratio venditori debita computari de­ bet, prout agatur de beneficio mercatorio vel industrial! vel mixto, perpendendo laborem, diligentiam, periculum cui se exponunt, qui capitale aut laborem aut utrumque, in indus­ tria vel negotio collocant. Porro, a taxa legali fenoris nor­ mam desumentes, auctores censent beneficium mercatoris qui pecuniam in negotio collocat ct eiusdem periculum suscipit, sine iniustitia posse duplicari, ita ut si fenus iustum pecuniae censeatur 5 % aut 6 % beneficium mercatorium possit eleva­ ri ad 10 % aut 12 % 42. Hoc autem beneficium iuste augeri potest in beneficio industrial^ separata congrua retributione capitalis mobilis seu circulantis impensi, proportionaliter ad pericula quae in procurandis materiis primariis, suscipiendis operariis, sustentandis infortuniis multiplicibus quae evenire 41 Impugnarunt multi auctores assertum Scoti, iuxta quod pret;um iustum mercatorum est hoc: “Computare debent expensas oinnes quas, emendo, as­ portando aut conservando tales res fecerunt, et insuper lustam merccdem, quam pro industra, laboribus et per culis, qu bus se exposuerunt, merentur" (In IU, dist.15 q.2 a.2 apud Luco, d.26 n.41). Censebant s quidein hanc regulam com­ mun ter propositam esse falsam, quia “res illa communiter non tanti aesti­ metur" (Lugo, /.c.). At vero doctrina Scoti vera est, si recte expl cetur, non dc expensis particularis mercatoris infortunio prosecuti aut industrials segnis et imperiti, sed dc e s quae communiter cx ordinarie contingent bus fieri so­ lent, ut recte observat Storer-Bierhaum, tr.6 c.5 n.18. 41 “In rebus quarum facti s, imo, certa est vend tio fac'cnda emptoribus, qui brevi vel stat m solvent lucrum non videtur 10 % vel 12 % superare posse Legale fenus negotiatorium 6 % superare non solet. Fenus autem istud revelat communem aestimat onem fructus ex negot at on bus sperandi dempto tamen valore operae personal s ct periculi a susc p ente negotium assumpti" (Vermeersch, 11,433). Cf Genicot-Salsvaxs, 1.(33 Ueach 1,984; E Ranwez, De lucris usurariis: CollatNamur 18 (1Γ23-5) 137-13Λ Ubi autem' vendito est incerta vel solutio d ffic lis obtention s, pro magn tudine per culi suscepti beneficium augere liceb t. Cf. J.Az1‘1a:u, Morel profcsicnal cconôm ca c.8-10 (Madrid 1941); Los precios abusivos ante la moral p.52-55 (Madr d 1941); A.Arnou, De impugnando lucro imnfodco: PerMorCanLit 17 (1928) 13-15; M.Zalda, El precio justo: FomSoc 4 (1949) 400-404. 740 BE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO possunt, etc., admittit ct fert industrialis, idcoquc, ut plures censent, ad quantitatem 20 % 43. Ratio assertionis facile patet: In societate humana quae nititur in divisione laborum ct commutatione bonorum ac servitiorum, sicut operariis debetur salarium familiare, quod eis permittat sustentationem familiae ct moderatum quençlam progressum in vita oeconomico-sociali, sic industrialibus et mercatoribus debetur cQngrua renumeratio periculorum com­ munium susceptorum, sive scr\iliorum societati praestitorum, quae non modo cos indemnes servet, sed etiam lucro moderato officiat ut possint suam condicionem socialem meliorare et, ad nova servitia communitati praestanda, stimulos habere. Porro hoc lucrum moderatum, secundum aestimationem communem, est illud quod in adiunctis ordinariis computatum, ut supra ex­ positum est: circiter 10-12 % pro commercio facili ct certo quod geritur per officiales conductos, et 20 % circiter pro negotio in quo aliquis capitale simul ponit et laborem. 4. In adiunctis extraordinariis maius lucrum licitum esse potest, sed non tale quod in periculo vel infortunio com­ muni, industriam vel negotium tueatur contra quamlibet adver­ sam fortunam. Explicatur: In adiunctis extraordinariis cladis oeconomicae natio- nalis, insecuritatis monetae, difficilis acquisitionis materiarum primariarum vel machinarum eventualiter reparandarum, pe­ riculosae negotiationis divisarum necessariarum, repentinae in­ terruptionis probabilis totius industriae si aperiatur via mer­ catui international! tunc praecluso etc. Sensus et ratio principii hi sunt: In adiunctis extraordi­ nariis oeconomiae nationalis, in quibus tota societas commu­ niter patitur consequentias insecuritatis, periculorum immi­ nentium, privationum realium, quae obligant ad reducendos sumptus et inceptus possibiles et rationabiles in circumstan­ tiis normalibus, non raro habentur industriales et negotiatores qui in servitio communitati praestando velint se munire con­ tra quaelibet infortunia ex adiunctis timenda, augendo ultra mensuram lucra certa ut per ea possint providere periculis incertis, unde ipsis in quolibet eventu bene succedet; si oc­ currat infortunium et magnas expensas requirat, quia lucris extraordinariis ei satisfacere valent ; si autem feliciter non occurrat, sibi reservando ingentia beneficia quasi aleatoria; et41 41 J.Azpjazu, Los precios abusivos ante la moral p.54. t . /41 PRETît'M 1VSTVM IN GENERE Ν.759 ------------- ■ 1 — - — _ ■ . ~ — ■ ■ ■ — ita fit ut dum reliqui, qui suam quique contributionem prae­ stant bono communi, communes circumstantias adversas sus­ tinent, et earum limitationes patiuntur, hi soli eas effugiant, adevrsante sibi fortuna, et pingua beneficia obtineant, si for­ tuna in omnibus faveat. Hoc iustum non est. Communia discrimina communiter fe­ renda sunt, et mercatoribus atque industrialibus ea tantum lu­ cra permittuntur in adiunctis extraordinariis cx quibus proportionaliter exponantur discriminibus optimo cuique civi mi­ nitantibus: si res bene succedant, lucrum habebunt non par­ vum in adiunctis adversis; si infortunium occurrat, privata fortuna, non contributionibus clientium, debebunt illud sus­ tinere, ut non sint melioris condicionis quam reliqui cives bo­ no communi pro sua parte contribuentes. 5. In officinis mercatoriis, quae diversos articulos iis­ dem clientibus subministrant, licet probabiliter honestum be­ neficium computare cx venditionibus globatim sumptis, ita ut lucrum cxcessivum in aliqua merce, separatim considerata, compenset infortunium in venditione alterius passum. Expli­ catur : In officinis mercatoriis; principium, nimirum, limitatur ad cos mercatores qui servitia multiplicia praestant suis clien­ tibus, quasi artem quandam exercentes, ct pro ea complexivam retributionem congruam repetentes. Sunt quidem qui hanc doctrinam latius applicant ad quem­ libet mercatorem vel industrialem, permittentes ut. ad pre­ tium statuendum, computetur beneficium globale ex omnibus venditionibus obtinendum, neglecta aequivalentia praestatio­ num in singulis operationibus. Sed hi non sufficienter attende­ re videntur emptionem-venditionem esse contractum particu­ larem, in quo emptor, aequo iure. exigit iustitiae aequalitatem, minime dispositus compensare venditorem pro infortunio quod nihil refert ad servitium sibi praestitum in hac venditione in­ dividua 44. 44 Sic v.gr. Müï-EKR, La moral y la vida dc los négocias 74-78, allegans pro negotio individual! convenientiam socialem, quod sci. “en vez de ser un obetâculo al aprovisionamiento racional dc la comunidad este sistema con· tribuye al acrecentamiento de las ofertas y al desarrollo de los ôrganos distrihuidores". At vero cur personae individuae, quae libere ineunt aliquem con­ tractum quem possent non inire, quo inito favent eo ipso oeco-nmiae natio­ nal!, obligari valent insuper sine iniustitia ad solvendum ultra valorem rei emptae, ut sic merces largius distribui possint in communitate, dum alii si­ militer obligati ad providendum bono communi, ne favorem quidem emptionis iustac praestant eidem oeconomiae national! ? Ceterum quoad exempla ab eo adducta haec iuvat notare: differentia pretiorum in venditionibus per partes (ventas por partes, cf. p.75-76) respondet differentiae servitiorum in meliori 742 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ratio asserti est iam indicata: “in mercatore multa­ rum rerum duae personae considerandae sunt ; mercatoris ut sic, qui singulas merces insto pretio vendere debet ; tabernarii, qui industriose multas merces colligit, quibus emptoribus sa·· tisfaccrc queat, ct sic artem quandam exercet. Ars ista habet suam difficultatem, suam utilitatem, suum laborem, sua pe­ ricula: digna, igitur, est congruente retributione”'’5. Retribu­ tio, autem, in eo est ut detrimenta, cx aliis mercibus emptis in servitium clientium, compensentur beneficiis ex aliis meliore fortuna acquisitis in idem servitium ; clientes, vero, non vi­ dentur rationabiliter inviti de tali modo agendi, cuius obser­ vatio redundat in ipsorum beneficium ct abundantiorem pro­ visionem. II. De pretio eegali nisi certo con­ stet esse iniustum: a) obligat per sc in conscientia, b) non modo cx iustitia sociali sed etiam cx commutativa, ideoque cum eventuali onere restitutionis. Explicatur: Njsi certo constet esse iniustum * nam si esset certo in­ iustum, versaretur extra competentiam legislatoris, ct nullate­ nus obligaret; sed cx sc praesumitur iustc determinatum et in dubio standum est pro iustitia legislatoris, bono communi sic exigente. Obligat per se in conscientia * nam per accidens sunt casus in quibus, etiam vigente taxa iusta, cius observatio in conscientia per accidens non urget, potissimum: a) quia maior pars communitatis eam non observat, praesertim permittente auctoritate non observantiam, ct sic legem suam non urgente, sed etiam non valente auctoritate efficaciter exigere observan­ tiam propter indisciplinam subditorum 40 ; β) quia merces obla­ tae notabiliter superant qualitatem earum quae pretio taxato 760. Principia: 1. Pretium * legale praesentatione, maioribus commoditatibus etc.; usus snedicorum ct advocato­ rum, accommodandi honoraria capacitati clientis, nobis probari non potest, nisi quatenus, apud dit ss mos pretium summum non excedant vel apud pauperes caritatem, forte sibi obligatam, exerceant; “productos coniunctos" non licet per partes diversis emptoribus vendere nisi pro pretio singulis partibus iuste debito. 44 Vkxmeersch, 11,435. Cf. J.Akpiazu, La moral del hombre de négociai c.15; Meiucelbach, 11,511-512; Noldin-Sciimitt II,596-597. 44 Dolendum sane quod hacc ind'scipl'na ct hic despectus legum, interdum in nationibus of ciaüter catholicis lat us serpit quam in acatholicis; huic li­ bertati quantum fieri poss t medendum est; sed interca, legislator rationabilis non potest urgere in consc cntia observant am a paucis subd.tts timoratis, sine vero beneficio pro bono communi, dum plcrique libertati indulgent. PRETIUM LEGALE. N 759-760 743 definitae sunt47; γ) quia ex promulgatione ipsa vel interpre­ tatione, vel usu communi, habetur ut poenalis, lata vel susten­ tata ad obtinendum effectum qui sine timore sanctionum ob­ tineri non posset, et ex hoc timore sufficienter assecuratur, sine obligatione morali immediata4S ; δ) quia alteruter ex con­ trahentibus iuri suo sponte cedit, in gratiam alterius, de iure stricto quod sibi per legem ad pretium mathematice definitum concedebatur ; e) quia taxa evadit iniusta, mutatis adiunctis, quoad quantitatem mercis venalis, valorem pecuniae diversum et cetera, quin auctoritas eam tollat vel convenienter modifi­ cet. Probatur: Ad a) : Legislator taxam legalem imponere solet cx neces­ sitate boni communis tutandi, ideoque ex voluntate obligandi subditos, quantum potest, ad cooperandum illi bono49. Et quia haec cooperatio, in actuali effervescentia oeconomico-sociali, serio et efficaciter intendi solet a legislatoribus, difficilius quam in aliis materiis admitti potest indoles poenalis huiusmodi legum, utcumque arreligiosi vel etiam athei sint recto­ res nationum 50. Ad b); Taxa legali non consulitur soli bono communi, cuius procuratio per legem omnino urget ex iustitia sociali, ul­ tra obligationem caritatis vel pietatis, sed insuper constituun­ tur et determinantur iura utriusque contrahentis, qui exinde reclamare possunt ad invicem, ex stricta iustitia, aequivalentiam praestationum, mathematice in lege determinatam. Profecto auctoritas “sicut potest, iustis dc causis, reddere subditum aliquem, incapacem dominii transferendi vel acqui­ rendi, sic potest etiam reddere incapacem se obligandi vel obligandi alium ad maius vel minus pretium, et dare ius con­ trahentibus contra taxationem non observantem”5l, ideoque stricta iniustkia laborat qui, vel exigit ultra id ad quod ius habet, vel solvit infra illud quod alter iure reclamat. 2. Si pretium lege taxatum sit infra pretium naturale Vel in hoc casu, ad vitandam sanctoncm legis, licebit merces meliores miscere aliis inferior bus, dummodo ex mixtione nullum damnum unptonbus oriatur, et res sic mixtas pretio legali vendere. Cf. S.Alfonsvs, 1.3 n 803; Molina, De iust. et iure tr.2 d.364. 45 Id facilius ante ultima bella mundialia obtinebat, ct Lshmkuhl eo tem­ pore potuit optari: “Consuetudo illas leges saepe ut poenales interpretata est" (1,1326). Cf. J.Aziuazu Los prccios abus vos ante la moral (Madrid 1941); V.Hiylxn, Au service de la justice (Brujas 1945) 107-121; A-BavccVLXSi, II profitto e Ia morale cattolica: C.vCat (1943) IV,129-135. ω Cf. S.Thomas, 2-2 q.77 a.2 ad 2. *’ Lugo, De iust. et iure d.26 n.38-57. infimum, cives, salva caritate erga se ipsas, practice non tenen· tur illud observare. Explicatur : Duplex quaestio distingui debet in hac re: a) juris, num sci. auctoritas publica sit competens ad imponendam taxam qua, agricolae, industriales aliive, nequeant communiter sumptus compensare et moderatum lucrum obtinere; b) facti, num stante dubio iuridico de iustitia pretii legalis infra infimum naturale taxati, subditi illud observare teneantur in conscientia. Utrique quaestioni in sequentibus satisfit. Ad quaestionem iuris plures auctores admittunt legisla­ torem esse competentem, in specialibus adiunctis, ad taxan­ dum pretium infra naturale infimum, propter exigentias boni communis ; nam lex potest tum circa bona subditorum ea om­ nia statuere quae ad bonam gubernationem, pacem et commu­ nem tranquillitatem necessaria sunt, quando graviora mala ex illis non timentur, tum, propter iustas causas, dominia priva­ torum alterare eisque ius auferre, facta compensatione possi­ bili. Haec non repugnant legi naturali, “etenim naturalis va­ lor rei reipublicae necessariae, non solum determinandus est ex ipsa re, sed ex fine ad quem ordinatur, qui est bonum com­ mune; unde si huic fini expediat mitigare valorem, quem alias ex condicione mercatorum haberet, tunc hoc pretium mitiga­ tum, erit pretium naturale rei ad bonum commune” 52* . Contradicunt, tamen, alii, sive quia pretium legale cx na­ tura rei sequi debet naturale, sive quia non servatur iustitia distributiva quam Status potest ct debet servare per congruas compensationes, sive denique quia taxatio illa non expedit ad bonum commune ex multis rationibus 58. Horum rationes validae omnino videntur, praesertim quia, licet in hypothesi necessitatis aut convenientiae talis taxationis ad bonum commune, eiusdem legitimitas approbanda esset, in re ipsa huiusmodi taxatio non redderetur efficax ad finem, nisi ipse Status constitueretur emptor totius mercis, ad assecurandam congruam distributionem ; iam vero Status solvere 52 Salmaticenses, tr.14 c.2 punct.9 n.112. M Cf. Molina, tr.2 d.364-365; SanchiÎz. Consilia 1.1 c.7 dub.5 n.6; Castro palao, tr.33 dist.5 punct.4 n.5. Rationes frequentius invocatae sunt: a) furo tio illa cederet in detrimentum boni communis, quia agricolae, industriales etc. qui ea afficerentur renuntiarent colendis agris, exercendis industriis etc; β) ta­ xatio facta in beneficium1 pauperum, his non provideret, nam divites et offi­ ciales publici abuterentur suo potentatu oeconomico vel auctoritativo ad co­ acervandas res nimis limitatas nisi ipse Status constitueretur emptor lotius mercis ad aequam distributionem; y) talis taxatio esset occasio multorum fee· catorum, siquidem a multis non observaretur et sic eorum conscientias injus­ titiis gravaret ct ipsam conscientiam publicam pessumdaret. PWETH'M LEGALE. \ 760 745 posset ct deberet pretium infimum naturale, impositis ad hoc contributionibus secundum iustitiam distributivam. Unde, stan­ te probabiliori tale incompetentiae ex parte Status: Ad quaestionem facti respondetur: a) qui sibi ct familiae providere non possitnt vendendo res suas secundum pretium legale non attingens infimum naturale, non tenentur illud ob­ servare in conscientia, ne quidem quoad emptores pauperes non summe indigentes; caveant tamen cx caritate erga sc ip­ sos ne mulctis et sanctionibus exponantur, et ex iustitia socia­ li ne lucri cupiditate merces, omnibus necessarias in magna quantitate, divitibus plus offerentibus tradant, si exinde cives pauperes in gravem aut extremam necessitatem coniciunlur; β) qui sibi ct familiae providere possunt vendendo res iuxta pretium legale non attingens infimum naturale, in com­ muni civium necessitate illud pretium observare debent erga pauperes rem taxatam postulantes ne plures eorum collician­ tur ingravissimam indigentiam ; sed, salva iterum caritate erga seipsos, ditioribus possunt vendere merces supra pretium lega­ le, secundum valorem naturalem quem habent, considerata ra­ ritate et intensitate petitionum. 3. In quibusdam adiunctis, salva semper caritate erga seipsum, licet, ut videtur, vigentem taxam legalem non ob­ servare, eam indirecte vel directe praetergrediendo. Expli­ catur : Indirecte praetergreditur is qui non obtemperat disposi­ tioni legis, iubentis vendere totam mercem alicuius generis ipsi auctoritati publicae, pretio taxato, ut ea possit deinde effica­ cius coemptas merces civibus, etiam indigentioribus, vendere, impedita coarcervatione apud potentiores. In tali casu licet probabiliter: a) habere ut poenalem, dispositionem obligantem ad declarandas omnes res collectas in propriis agris, nam in hodierna organizatione societatis sufficienter providetur generatim fini talium legum per legem mere poenalem, facta oc­ cultatione quartae circiter vel quintae partis rerum collecta­ rum, praesertim si notum est ipsos officiales publicos non esse integros in exercitio sui muneris; β) recurrere ad occultam compensationem congruam erga ipsum Statum emptorem, quia vix servat iustitiam distributivam in lege ferenda, et utilita­ tem habet generatim in ipsius exeeutione. Directe praetergreditur is qui merces vendit supra (vel aliquando infra) pretium legale, quod per se diximus obligare 746 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO in conscientia. Tamen licet probabiliter illud non attendere, ct aliquid congruum ultra taxam exigere: a) si eo observato non hauriuntur reditus sufficientes ad sustentationem pro­ priam et familiae, siquidem omnes habent ius ad vivendum de proprio labore, secundum condicionem tamen temporum, et quidem, normaliter cum aliquo lucro ; /i) si necessitas urget in casibus particularibus ad hanc venditionem supra taxam, prae­ sertim si emptor libere admittit pretii elevationem agnoscens vim circumstantiarum ; γ) si pecuniae valor depressus est, licet in mercatu national! valorem nominalem fictum eundem reti­ neat ; S) si elementa constitutiva valoris mutata sunt manifes­ to, pretium tamen legale immutatum retinetur; c) si Status practice taxam non urget nisi cum agitur dc commercio habi­ tuali et venditione magnarum quantitatum, dum venditionibus minoribus ruricolarum, etc. benigne ct rationabiliter connivct, m quo casu, isti pretio legali non tenentur, nisi erga pauperes qui merce indigent et a potentioribus pretio illo obtinere ne­ queunt 8*. Per se laedit iustitiam commutativam ct tenetur ad reparationem : a) qui taxam legalem trans­ greditur, extra casus supra exceptos, etiam si falso existimet legem esse poenalem ; nam fit detentor pecuniae alienae pro excessu pretii suscepti ct, si excutiat errorem circa indolem legis, incipiet esse possessor malae fidei obligatus ad resti­ tutionem ; in praxi, tamen plerumque expediet bonam fidem non deturbare ; b) qui est causa mercatus nigri introducendi, incipiens violare legem ct hunc abusum inducens, fortasse usu Applicationes: 1. ·* A.Müller, La ntoral y la vida dc los négocias 84-86 haec habet: "Por Io tanto, el tomar parte en el mercado negro no es necesariamente ilicito... Convicne tener présentes principalmente estos puntos: a) Los cambios sufridos en los eleinentos constitutivos del valor: utilidad y escascz. ά) La disminuciôn del poder adqu'sitivo dc la moneda que revela el en· carecimiento de la vida Nadie podrâ reprochar al comerciante, al fabrican­ te, d cambiar un producto por otro en la m sma proporciôn en que Io baria antes de la devaluaciôn de la moneda. Descomponc su operaciôn; camb a su producto por dinero. Por que no podrâ pedr la cantidad de d nero suficiente para adquirir el articulo o género que podria obtener por cl trueque? c) El acreccntamiento dei coste de producciôn o de adquisiciôn; como también el precio de la inversiôn. d) La rcducciln del movitniento de los négocies o el volumen de las transacciones que hacen caer cl peso de los gastos generales menos elâstcos sobre un nûmero menor de operaciones. e) Los azares a los que esta expuesto cl productor o el vendedor por efecto de las circunstanctas anormales que han provocado la fjaciôn de precios: pcl'gros de guerra, embargo, requis», castigos impuestos por contraven· clones no sancionadas por la moral, etc. Pero téngase siempre présente: todas estas circunstancias, si autorizan una elevaciôn de precios, determinan a la vcz los limites que no se pueden sobre· pasar sin faltar a la justicia.** 747 PRETIUM CONVENTIONALE. N 760-761 ulteriore legitîmandum vel, saltem ab iniustitia stricta, pur­ gandum. Laedit caritatem et iustitiam socialem, non iusti­ tiam commutat i vani, qui, existente iam mercatu nigro, quem auctoritas publica non vult vel non valet impedire, merces vendit, sine necessitate, iuxta pretium m eo mercatu vigens, etiam iis qui aegre possunt tantum solvere ultra taxam ex of­ ficio vigentem ; norma est ut divites obligentur per se ad ob­ servandam taxam legalem propter bonum commune impo­ sitam. 3. Nullam virtutem laedit qui, necessitate compulsus, emit aliquid supra taxam vel vendit iuxta pretium vulgare ma­ ximum, nisi in venditione alterius graviorem necessitatem ex­ torqueat ; etenim “etiam leges quae sunt recte positae, in ali­ quibus casibus, deficiunt; in quibus, si servarentur, essent contra ius naturale; et ideo, in talibus, non est secundum lit­ teram legis indicandum, sed recurrendum ad aequitatem quam intendit legislator’’ 55. 4. Minime considerari possunt ut poenales, in ullo casu, taxac ab auctoritate publica fixatac pro servitiis publicis. Ratio est quia in iis, sive agatur de servitio nationalizalo sive secus, latet contractus onerosus iustitiae strictae, in quo alter se obligat ad pretium solvendum, dum alterius servitium petit vel usurpat. Applicatio: Iustitiam laedit et ad reparationem tene­ tur qui, sine correspondent! scheda, iter facit furtivus in curru ferreo, imo is qui in classi superiore iter facit, cum pretium solverit pro classi inferiore; similiter qui effigies postales iam adhibitas arte reponit et denuo affigit litteris. 4 2. tf’ #1 1 J&smSbI lr’ III. De t iJ * àiX hi i pretio conventionali libera contrahentium voluntate determinatum, iuslum est, et per se plane licitum. Explicatur: Libera contrahentium voluntate determinatum, ita sci. ut neutra pars vi, metu, fraude, errore vel ignorantia movea­ tur ad contrahendum, sed sciens, volens, paciscatur de tali 761. Principia: 1. • S.Thomas, 2-2 q.60 a.5 ad 2. Pretium conventionale, 748 DE S E PT IM (J KT DEC IMO-MAN DATO . merce, vel tanto pretio tradenda, sive cx voluntate commiscendi liberalitatem cum iustitia. sive ex voluntarie suscepto pericu­ lo non oblinendi aequivalentiam praestationum in emptioncvenditione rei ignorati aut incerti valons. In praxi haec vere libera contrahentium voluntas, nunquam habetur in acquiren­ dis rebus necessariis, et saepe deficit ex parte alterutrius, impedita multipliciter propter ignorantiam, dolum, etc. Ratio est : a) quoad iustitiam, quia omnis qui habet domi­ nium alicuius rei, potest de ea pro lubitu disponere illaesa vir­ tute, (pia se suaque tuetur relate ad aliorum interferenlias, sed non moderatur relationes suiipsius erga propria bona, cum deficiat alteritas ad iustitiae officia requisita; β) quoad liceitatcm, quia quilibet potest per se libere disponere de suis vel circa sua, siquidem pleno iure eis potitur; nihilominus, non raro, finis agentis aut officia iustitiae socialis, pietatis, cari­ tatis aliarumve virtutum, impediunt, per accidens, quominus prudens bonorum necessariorum gestor, in emptionibus ct ven­ ditionibus praescindat ab aequivalentia praestationum, quan­ tum fieri possit, obtinenda, debet enim bona sua gerere iuxta beneplacitum Dei, relate ad quem non est dominus sed admi­ nistrator 5e. 2. In eniption&venditione rerum quarum pretium· aes­ timatione communi non est determinatum: a) res mere volup­ tuarias licet probabiliter qualicumque pretio conventionale, non imprudenter oblato, vendere; b) ad reliquas probabilius aestimatio prudcnlum attendenda est, nisi contrahentes ab ea velint expresse abstrahere. Explicatur: Duplex fuit moralistarum in hac quaestione senten­ tia: alia (piae probabilius dixit, etiam res raras ct insolitas aestimandas esse ad venditionem iuxta peritorum indicium, at­ tentis circumstantiis; alia (piae probabilem habuit iustitiam cuiuslibet pretii conventionalis, in rebus quae neque legitimum habent neque vulgare. S.Alfonsus utramque probavit, licet sibi personaliter magis arridebat prior 57. Nobis opportuna videtur 111,731 interpretatur doctrinam Sti.Thomae (S.th. 2-2 q.77 a.l) negantem iustitiam pretii conventionalis distincti a communi, si res ven­ dita habet pretium vulgare, quia praesumitur voluntas paciscendi secundum pretium conventionale; secus enim minus prudentes ac vigilantes saepe falle­ rentur. Quaestio solvenda est ex verificatione praesumptionis vel secus. Qui pretium iiibtutn definiunt nunc per relationem ad valorem socialem, nega­ bunt .pariter iustitiam pretii conventionalis distincti a communi, sed iniustitia . huiusmodi nobis non erit co.mmutativa sed socialis. m L.3 n.807. Pro priori scripserunt, inter alios, Lessio, 1.2 c.21 n.16-18; Luco, d.26 n.47. ,· . - , r - M TaxqVerEY, PRETIUM CONVENTIONALE N 761 distinctio proposita, licet rationabilitatum utriusque relatae opi­ nionis non infitiamur. En motiva: Ad a) : Ratio est quia res mere voluptuariae, quae nulla necessitate premente acquiruntur ut possiduntur, magna ux parte valorem hauriunt e.r affectu personali; insuper, vera ementis libertas in eis facilius habetur cum sine ullo incom­ modo possit ab emptione desistere. Nihilominus, quia emptor voluptuarius potest curiosa quadam levitate vel cupiditate tra­ hi pretiumque inconsiderate offerre quod eius rationabilem possibilitatem exsuperet, vendentis est propriam avaritiam co­ hibere et alterius partis temeritati non indulgerc 5\ Ad b): In rebus non mere voluptuariis, licet aliunde non necessariis 50 neque valde convenientibus, voluntas fundamen­ talis contrahentium solet ferri ad aequivalentiam praestationum observandamü0, nisi in communi ignorantia aestimationis pru dentum expresse velint aleae committere ineundam conventio­ nem; unde aestimatio valons “non ex duorum contrahentium affectu pensanda est, sed cx iudicio et aestimatione prudentum, attentis omnibus circumstantiis. Quando ergo aestimatio com munis prudentum resistit, pretium illud [conventionale] non potest exigi ; quando vero haec non resisteret, sed prudentes existimarent rem illam, attentis omnibus circumstantiis, dig­ nam esse quolibet pretio quod pro ea exigatur, nec illud im­ prudenter offerri’’ 61, tunc iustum est quodlibet pretium con­ ventionale. Applicationes: 1. Iustum et licitum est, pretium con ventionale fideliter statutum ab utraque parte rei valorem i'j** Benignius, etsi cohaerenter cum sua theoria, scribit A.Miller, La tnorai y la vida dc los négocies p.78: "Hay bienes que apenas intercsan al bien co· nuin; son los objetos de lujo, articulos de fantasia y colccciones. No se trata de bienes necesarios o sumamente utiles al bienestar colectivo. En estas circunstancias, importa poco que las cantidades intercambiadas dc este genero, sus precios, estimulen o reduzcan su produccion o su consumo. El enterio social, fundamento dc nuestra teoria del valor objetivo, no tiene aplicaciôn en estos articulos. En ellos se puede uno atener a la teoria subjetiva: cl precio justo es aquel que han convenido libremente las partes." M In rebus necessariis ad convictum humanum S.Thomas docet (S.th 2-2 q.77 a.l) standum esse iudicio prudentum. Recte quidem. Sed vix erit res necessaria quae non habeat pretium vulgare. • Haec aequivalentia in huiusmodi rebus raris et insolitis magnam certe habet latitudinem, aequum tamen est ut habeat quandam taxam, utcumque difficulter definiendam. Luco, d.26 n.47. Non pauci, maxime inter antiquos, tenuerunt in his quodlibet pretium conventionale esse iustum, "quia cum non sint necessariae ad vitam humanam, si quis velit eas emere, sponte censebitur velle dare quod alter exigit” (Vitoria, In 2-2 q.77 a.l n.5.7). At vero recte notat Lessius: "emptorem non censeri sponte donare excessum pretii, quia non inten­ dit donare, sed emere. Nec refert quod ei nulla vis aut necessitas emendi inferatur, quia alioquin possent usurae peti ab eo qui rulla necessitate coactus mutuum petit” (Dc iustitia et ture 1.2 c.21 n.18). MN 750 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO norante, licet res habeat pretium vulgare certum ; nam in tali casu, contrahentes censentur inire contractum aleatorium, ae­ quo periculo et aequa spe lucri utriusque. Minime, vero, licet alterutri, valorem vulgarem vcl feritis communiter patentem cognoscenti, abuti ignorantia alterius intendentis emptipnemvenditionem ad aequivalentiam praestationum quantum fieri possit accedentem, non autem donationem G2, ideoque strictam iniustitiam in eo committit. 2. Licitum est quodvis pretium, absque fraude vel vi obtentum, pro rubus quae nullum habere pretium censen­ tur, v.gr. pro subeundo periculo amittendi vitam vel corpo­ ris membrum principale, “earum enim valor venalis, cum valore alterius rei non potest comparari, nec consequenter cx ista comparatione pretium definiri” °3. 3. Pretium conventionale rei pretiosae erit : a) iustum, salvis ceteris condicionibus, si conventio fiat iuxta indicium commune peritorum vulgarium, licet aliquis, propter specialem peritiam, intimius cognoscat valorem realem mercis postea ma­ nifestandum 64 ; b) INIUSTUM, si obtineatur propter errorem substantialem circa ipsum obiectum, nisi forte alea istius erro4 ris a contrahentibus suscepta sit ; sic v.gr. iniustum esset pre­ tium solutum pro opere artis mere inaurato, quod habitum fuerit in emptione ut ronfcctum cx auro °5. 762. In praxi pastorali: 1, xi utraque pars, bona fide, de pretio rui ad vitam communem non necessariae scien­ ter ct libere conveniat, neutra est inquietanda ct ad restitutio­ nem obliganda, etsi postea deprehendatur pretium excessivum vel diminutum fuisse iudicio prudentum. Sic fert etiam communis usus. 2. /ustum quoque censetur pretium, libere omnino statu­ tum inter contrahentes, pro rebus quae raro emi aut vendi so· ** Observat, tamen, I.Esstus id quod in dies rarius evadet: “Si tamen in ua regione res illa parvi aestunaretur, eo quod ignorent alibi cam magni posset ibi parvo emi” (o.c., 1.2 c.21 n.85). Heyi.len', Tr. de iure ct iustitia p.415. Et addtur: Iuxta Ballérixi-Palmi Eri, III CEO, ali s contradicent bus, idem non nxf: CollatNamurc 18 (1923-4) 317-321; /X.MOij.er, La moral y la. vida de los ncyocios p.73-74. Applicationes: Vkrmeersch, 11,430. 1. PRETIUM VULGARE, λ/63 757 tio summo iusto, nisi forte caritas exigat ut condicioni clien­ tium pauperum magis consulatur; γ) />/ισ petere quam pre­ tium summum, dummodo id fiat ut emptores, minus offerre soliti, ad iustum pretium adducantur quin ullo modo pretium iniustum obtineri intendatur vel, incaute oblatum prae igno­ rantia, admittatur; δ) res vel titulos litigiosos vilius emere, quia secundum aestimationem communem eo revera minus valent quo maior praevidetur difficultas oblinendi solutio­ nem; idque valet etiamsi alicui, propter circumstantias per­ sonales, facilis reddatur obtentio solutionis, hoc enim non pendet in casu a re vendita, sed ab ipso emptore T0. Iniustum est; a) summum pretium vulgare fraudi­ bus vel metu obtinere, pariterque similibus mediis vendito­ rem compellere ut rem pretio infimo iusto vendat; β) aliqua infra pretium infimum vendere ad alliciendos clientes et deinde compensari vendendo alia supra pretium summum; γ) facta conventione de pretio infimo vel medio, sibi sum­ mum procurare decipiendo emptores in numeratione pecu­ niae vel in mensurandis aut ponderandis mercibus " ; δ) mer­ ces, immoderato pretio vulgari per speculationem constituto, vendere sine necessitate, ut accidit mercatoribus potentioribus qui, sine proprio detrimento, possunt observare pretium naturale a peritis determinatum TS ; alii autem qui sine pro­ pria ruina non possent vendere suas merces minore pretio, propter connexionem pretiorum inter se, possunt stare pre­ tio speculationis dum necessitate cogantur, dummodo fideli­ ter procurent mutationem circumstantiarum, et emptorum pauperiorum rationem habeant, secundum exigentias carita­ tis 7e. 3. Merces brevi pretium mutaturas, non ex vitio carum intrinseco iam existente, licet pretio currenti emere vel vendere, modo absit fraus vel laesio caritatis aut secre­ ti interdicentis ipsum usum notitiae futuri eventus. Nimi­ rum, “qui vendit rem secundum pretium quod invenit, non 14 Cf. Luco, d.26 n.93-97; Lessio, 1.2 c.21 n.76, qui ostendit aliquando Laedi nihilominus caritatem in tali casu. n Si aliquando medium unicum obtinendi pretium iustum (non tacnen sum­ mum) esset hoc artificium detrahendi aliquid de numero, pondere vel men­ sura, hoc non offenderet iustitiae, et posset non offendere ipsi veritati. ” Ad rem, gravissima verba Pii XI1: “Gravem responsabilitatem coram Deo contrahunt dii, qui crudeli egoismo ducti provisiones accumulant et occul­ tant vel alia quacumque ratione, miseria aliena in proprium commodum abu­ tuntur. vel fortasse divitias congerunt illicitis speculationibus aut vilissimo coipmercio” (Nuntius radiopbonicus 4-4-1046: AAS 38 [19-46] 16S). * Cf. Vermeersch, 11,429; Zalua, E/ justo precio; FomSoc 4 (1949) 112-113 *· · ·■ * * .<« . 758 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO videtur contra iustitiam facere, si quod futurum est non ex­ ponat” so. Attamen erit: σ) iniustus, si emptores falsis rumo­ ribus, mendaciis etc. alliciat ad emptiones sibi nocivas fa­ ciendas, quas secus non facerent ; /3) contra caritatem si, etiam absque fraudibus, indigentes coniciuntur, ex talibus venditionibus eis factis, in graviores necessitates, vel si res quae pluribus minutis quantitatibus possent vendi, pro maiore facilitate simul uni emptori, etiam potentiori, veneunt, qui totum damnum solus feretS1 ; γ) contra legem secreti, si no­ titia, hausta ex exercitio muneris vel professionis aut mediis iniustis, adhibeatur in proprium commodum, cum damno, quod erit stricte iniustum, pro domino originario secuti, vel si statuta socialia usum secreti interdicant etiam ad perso­ nalem suorumve detrimentum impediendum in rebus usus cotidiani ; secus non modo iniustitia nobis non apparet in usu talis scientiae pro commodo personali 82, sed per se neque ullius rationis illiceitas. Detractio moderata de pondere, numero, mensura potest fieri sine iniustitia in duplici casu : σ) quando compe­ tentia inhonesta introduxit usum generalem huiusmodi de­ tractionis seu reductionis, ita ut revera existât correspondentia inter mercem traditam et pretium ‘solutum; in tali casu mercatores probi possunt receptum usum observare, sed, quantum obtineri possit, nitantur obtinere remedium tali abu­ sui sinceritatis, alieni ab iniqua cupiditate, ex sola necessi­ tate legitimae tutelae stiiipsius, vitato quolibet beneficio ille­ gitimo et exaggerato ultra consuetudinem receptam83; β} quando praxis admittitur non attendendi pondus vel nume­ rum exactum in merce oblata, sed computandi v.gr. ad pon­ dus chartam involventem rem, vel includendi in capsulis nu­ merum approximatum v.gr. in cerulis lumen cmmittentibus (cerillas). 764. In praxi pastorali: 1. Confessarius: a) ne pec4. 50 S.Thomas, 2-2 q 77 a.3 ad 4. ·’ Cartas certe non urget ut quis damnum al is per accre:s und Hochstprcis nul Verdrangung der Konkurrcnten: ThPrQSchr 50 (1π37·) 101-108. *2 Fuerunt tamen auctores antiqui qui usum tai’s sc:ent;ae semper, iniustum habuer'nt, quia communis aest-’mat:o praesens cui dom’nus secreti accomodarctur, fundabatur in errore; Molina, tr.2 d 354 iniusFUam adm'ttebat si mutat o pretii eventura erat, non ex futura penuria vel abundant a, sed ex le^e. utpote quae omnibus debet esse communis. Adversus eiys rationem cf. Luco, d.26 n.143. M Cf. A.Mùleer, La moral y la vida de los négocias p,94-95; S.Awox· •us. 1.3 n.822; Luco, d.26 n.125. MONOPOLIUM ET CONSORTIA. N 763-765 759 cata materialia fiant formalia, inter innumeras quae adhiben­ tur fraudes, multum attendat ad ea quae apud viros ho­ nestos fieri consueverint; β) pro restitutione imponenda con­ sideret num paenitens sit detentor rei alienae, num damnificatio fuerit vere, per sc, efficaciter et formaliter iniusta, in materia gravi, num res vendita sit saltem moraliter eadem quam emptor acquirere putavit; γ) iniustitia pretii compu­ tetur generatim contra venditorem per relationem ad pretium summum; contra emptorem a pretio infimo. Ceterum in of­ ficio magistri non solum ad iustitiae sed etiam ad caritatis officia summopere attendat. I 2. Pastores animarum, exemplum Sanctae Sedis imi­ tantes, plurimum insistant oportet in vita fidelium supernaturalitcr instituenda, iuxta principia quae fides proponit cir­ ca valorem ct usum temporalium, circa officia caritatis erga proximum, circa necessitatem coniungcndi magis sortem om­ nium qui ad eandem industriam vel negotium concurrunt, cir­ ca aequiorem distributionem divitiarum84. ARTICULUS IV De quibusdam speciebus emptionis-venditionis In sequentibus agimus cx ordine dc quibusdam speciebus emptionis-venditionis, et quidem; de monopolio (§ 1), vendi­ tione sub hasta (§ 2), retrovenditione (§ 3) ct venditione per proxenetas (§ 4). § 1. De monopolio et consortiis S.Alfonsus. 1.3 n.815; Lrssio, Dc instita ct iure 1.2 c.21 n. 144-153: Mo­ lina, Dc iust't:a ct iure tr.2 d.345; Luco, Dc iust.tia ct iure d.26 n.l70-'79; Ballwni-Palmiehi, tr.8 p.3 n.418-428. 765. I. Monopolium intclligimus potestatem venden­ di certas res penes unum vel paucos tantum venditores existentem. M Cf. A.DE Manaricva. La cicncia y Ia cultura del sacerdote >n Comontarios a la Exlïortac'ôn Menti nostrae (Bilbao 1051) 17^-182. Ibi inter ala recta, hoc asseritur: “Si gran parte del tempo que se ha empleado en escribir esa legiôn de 1 bros y de follctos o dar conferendas sobre problemas sexuales, se hubiera empleado en formar la conccncia de las gentes en ma­ teria econôm'ca, mucho hub'era ganado la moral y, perdonadme que anada, yo creo que tamb:én la castidad... Es en lo economic© donde se han borrado las lindes de lo licito y de lo ilicito, donde se ha perdido la conciencia dei pecado, cayéndose en un paganismo practico" (p.180). 760 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 766. II. Dividitur in monopolium: a) Iuris, quod ab auctoritate publica constituitur, et potest esse: a) publicum, si ab ipsa auctoritate publica exercetur, reservata sibi fabri­ catione aut venditione certqrum mercium, et β) privatum, si uni vel paucis privatis conceditur facultas vel licentia ven­ dendi certas merces cum exclusione aliorum. b) Facti, quod per machinationes vel industriam unius vel paucorum industrialium vel negotiatorum inducitur, sive coemendo omnes merces alicuius generis, sive impediendo ne alii huiusmodi merces fabricare vel importare possint. Consortia sunt confederationes omnium mercatorum eius­ dem- mercis, conspirantium ne infra determinatum pretium vendatur, vel ne ultra talem proportionem producatur, etc. Duplex classis distinguitur, prout confederate sit: a) ad coacervandas merces et regendum despotice mercatum (Corner, King); β) ad productionem et pretium moderandum, quod fieri potest multipliciter, sive per simplicem conventio­ nem inter societates, propriam personalitatem et independentiam retinentes (Cartel, Pool, Konzern), sive per unionem in novam societatem ab omnibus integratam ('Merger), sive per dominatum ab una in alias exercitum (Trust, Holding), etc.85 767. III. Principia: 1. Monopolium iuris publi­ cum, ex iuxta causa licitum est, etiamsi imponatur pretium supra illud quod excluso monopolio haberetur; nam, quoad istum excessum, pretium habet rationem tributi indirecti. Causae iustae sunt: necessitas Status procurandi sibi inedia ad expensas publicas; utilitas gravis et funestae concurren­ dae vitandae ; servitium boni communis cui per privatos non provideretur, propter speciales difficultates, etc. Cavendum, tamen, ne monopolium hoc legale supra summum pretium iustum naturale exerceatur circa res omnibus necessarias, quia sic ratio obtinendi tributum ab omnibus civibus unifor­ miter facile evadit contra iustitiam distributivam, quamvis condiciones ad iustitiam tributorum adsint. Violatio istius monopolii non offendit iustitiae commutat i va e, si pretium iustum retinetur; offendit iustitiae legali. f Applicatio: Generatim monopolium legale publicum de rebus necessariis suspectum est, propter periculum non M Cf. G.Kiselstein, De monopolio·: RcvEccIT, 22 (1930-31) 179-182; Btcchierai, 11 mando dcrjli a-ffnri c.l (Drescia 1935); Woven, Le prix normal c.6-9. J2 MONOPOLIUM ET CONSORTIA N" 766-767 761 observandi iustitiam distributivam ; in rebus superfluis, ad luxum et voluptatem, facilius permittitur et aliquando com­ mendatur. 2. Monopolium iuris privatum, iustis causis licite con­ ceditur sub provida vigilantia Status ad vitandos abusus Ex­ plicatur : Norma iustitiae distributivae regulariter abhorret has sin­ gularitates et limites, innecessarie positos, honestae concur­ rendae. Nihilominus iustae causae eas commendant vel exi­ gunt; potissimum necessitas remunerandi auctores, invento­ res aliosquc dc republica benemeritis vel stimulandi perfec­ tionem industriae vel productionem vel importationem re­ rum quae, secus, non invenirentur in mercatu. Vigilandum tamen est Statui pretium monopolii propter periculum abu­ sus, et cx iustitia impediendum est nc unquam summum na­ turale excedat, nisi forte excessus reservetur ipsi Statui, loco tributorum. Violatio istius monopolii est stricte iniusta, si ti­ tulus concessionis fundatur in ipsa rerum natura, v.gr. in renumeratione inventoris, ct monopolia non elevant pretium ultra summum iustum ; non nisi contra iustitiam legalem, de­ ficiente eo titulo naturali, siquidem tunc intclligitur conces­ sum monopolium prout ab ipsa auctoritate exerceri solet; imo nulla virtus violatur, si non attenditur monopolium in iustam defensionem contra tyrannidem monopolae86. Applicatio: Monopolium iuris privatum sine iusta cau­ sa concessum, certo offendit iustitiae distributivae; probabi­ liter etiam commutativae, in quantum aufertur aliis civibus, sine iusta causa, ius negotiationem exercendiS7. 3. Monopolium facti titulo naturali fundatum, non est iniustum si merces ultra summum pretium iustum non venduntur; sed habenda est etiam ratio aliarum virtutum. Titulo naturali fundantur monopolia spontanee constitu­ ta v.gr. propter inventionem. In tali casu servetur iustum pretium naturale, ad quod aestimandum computentur expen­ sae ac congrua retributio inventionis, industriae et laboris. Illis autem qui exigua gaudent fortuna, pretia summa repeti nequeunt sine gravi laesione caritatis. 4. Monopolia facti, artificialiter machinationibus con­ stituta, sunt: a) stricte iniusta, si ordinantur ad alios vendi-*87 M Cf. Genicot-Salsmans, 1,641; Noldin-Schmitt, 11,604, 87 Cf. Molina, tr.2 d.345"; Lvco d-26 n.171. 762 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tores opprimendos ct ad pretia imponenda ad nutum monopolistae; b) multipliciter alias illicita quoties non intendunt monopolistam defendere vel effrenatam concurrentiam corri­ gere. Explicatur : Ad alios venditores opprimendo» fit, ut mercatores potentiores coemant omnes vel fere omnes merces alicuius ge­ neris, ad inducendam raritatem artificialem, ct hinc, pro lubitu, caritatem ct elevationem pretiorum ; vel ut impediant ne merces talis speciei, quas ipsi soli producunt ct distribuunt in loco, ab aliis aliunde advehantur. Ad pretia imponenda ad nutum mono polis tae; hoc reprobatur non solum quando pretium naturale summum ex­ ceditur, sed etiam quando, in rebus necessariis, per iniquas artes, tollitur civibus facultas comparandi sibi res, in mer­ catu meliore, propter beneficium honestae concurrentiae. Pro­ batur : Ad a) : Stricte iniustum est : a) contra alios MERCATO­ RES: a) vendere res pretio viliori (dumping), ex intentione supprimendi honestam concurrentiam, ut possint deinde per monopolium resarciri detrimenta, nam quilibet habet ius ne malis artibus impediatur ab exercitio honesto honestae pro­ fessionis; /3) impedire eos vi vel fraude quominus merces im­ portent, quibus honestum commercium sustentent et prose­ quantur, nam ius ad laborem et fortunam legitime procuran­ dam, omnibus aeque datum est ; b) contra cives: a) habere intentionem oppressionis oeconomicae in eos exercendae, obtento monopolio, ut pla­ num est ; β) privare cos, per media iniusta, beneficio hones­ tae concurrentiae et facultate comparandi abundantius vel meliore pretio merces apud diversos mercatores, siquidem ius strictum habent ne bonum commune per media iniusta impe­ diatur. Ad b): Ut facile patet, et in sequenti principio magis illustrabitur, huiusmodi monopolia nocent bono communi, nisi exerceantur limitationibus indicatis, et multis civibus augent difficultates vitae oeconomicae ct dispendia; unde caritas po­ tissimum, ct pietas erga patriam, ct obligationes iustitiae so­ cialis facillime violantur. 5. Pretium monopolii artificialis est: a) stricte inius­ tum si superat pretium summum quod vigeret sine monopu- 4 MONOPOLIUM ET CONSORTIA. N76 763 lio; b) multipl ici ter illicitum, saltem in rebus necessariis, si exercetur etiam erga pauperes in gradu medio vel summo iusto naturali cum ingenti lucro monopolistae. Probatur: Ad a): Pretium kistum est pretium proportionatum valori oeconomico mercium ; valor autem idem est in mono­ polio et in honesta concurrentia. Ergo monopolista nequit uti, sine iniustitia, necessitate emptorum, ad extorquendum eorum consensum in pretium quod superat valorem mercium realiter ad mercatum existentium, etsi artificiose raritas si­ mulata sit 8S. Ita moralistae communiters0. Ad b): Quando pretium monopolii continetur intra limi­ tem summum, quem attingere posset sine monopolio, adhuc est: a) contra iustitiam commutativani, secundum graves auc­ tores, quia “rerum communis divisio, negotiationes et com­ mercia, gentium iure introducta, non usque adeo permissa sunt, vel permitti poterunt, ut hic etiam in reipublicae de­ trimentum ct communem inopiam invehendam abuti fas et iustum esset’’00; β) contra caritatem, pietatem patriam, exi­ gentiam iustitiae socialis, si res, ad communem convictum ne­ cessarias, arbitrarie detinent et moderantur mercatores ratione bono communi nociva et pauperum augente difficultates ct ne­ cessitates 01 ; γ) probabiliter neque contra caritatem in rebus voluptuariis meri luxus, nam ratio maioris lucri proprii, vitio cupidae avaritiae non infecta, sufficiens videtur ad rationa­ biliter emptoribus permittendam impossibilitatem procurandi sibi res illas innccessarias solo pretio summo °2. ® Cf. 1’rov 11.26; Luco, d.26 n.176. “ AHquando potest esse lucrat va destructio magnae partis aFcuius mercis ut, suppressis ex magna parte expens s circa eam faciendis ct aucta eiusdem effectiva necessitate, pretium elevari poss:t proport onate ad realem caritatem. Id gravissime offend;t pietati erga patriam, car tati et spiritui iustitiae so­ cialis; sed contra iustitiam strictam esse, non diceremus. Cf. Lessio, tr.2 c.21 n.151. w Laymann. Th. vior. 1 3 tr.4 c.l7 n.41, quem alii sequuntur, ut Salmanticenses, tr.14 c.2 n.44-45. Contrad cunt pleriquc, quia "ill , iure suo utuntur, emendo pretio iusto et postea, nolentes vendere nisi pri t o iusto summo" (Lugo, d.26 n 177). Similiter Lessio. 1.2 c.21 n.150-152; Molina, tr.2 <1.345. Hi probandi videntur, quatenus in obtinendo monopolio non adii bitae sint artes iniustac; sunt quidem causa cur pretia ad summum gradum naturalem augeantur, sed non causa in'usta vel augmenti iniusti. Perperam al qui sentiunt contrar um (cf. FerrERES-MondrIa, 1,1021; Genicot-Salsmans, 1.641), 'ndolrm socialcni bonorum necessar on m praeterm ttentes; et inepte invocant auctor tatem Molinae {o c., tr.2 d.345 in fine) et Luco (o.c.. d 26 11.178) qui supponunt damnum haud notabile quod non ar­ guunt de culpa 'mortali. S.Alfonsus qu:dem generalius loqu:tur (1.3 n 816 in fnej admttendo probablitatem sententiae negativae, sed eius ratio non valet pro hypothesi in qua versamur, rerum ad x tam necessariarum: monopolista sine magno detrimento, cum sola p nguis lucri amissione, potest evitare mag­ num damnum pauperibus ex monopolio obveniens, ct ad hoc tenetur. Cf. Les6io, 1.2 c.21 n.151. ”Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.816; Noldin-Schmitt, 11,604,3. UE SEPTIMO ET OECI.MO MANDATO 764 Licitum est monopolium a) natura­ li titulo fundatum, in quo monopolista percipit lucrum, etsi magnum, proportionatum labori vel sorti felici qua ad mo­ nopolium pervenit ; sed si lucrum cius sit magnum, ex cari­ tate consulere debet clientibus pauperibus; imo iustitia exi­ gere videtur ut pretia ultra rationabilem limitem non susti­ neat neque pro divitibus, v.gr. vendendo 20 pesetis quod ex materia et labore vix 2 pesetas superat 93 ; β) artificiale, quod eo tendit ut merces coemantur, ad eas, aequo pretio, tempo­ re raritatis, vendendas, etsi forte cum notabili lucro. 2. Illicitum est monopolium artificiale ea intentione ob­ tentum et gestum, ut pretia summa naturalia obtineantur in omnibus rebus, sive necessariis sive voluptuariis, et a quibus­ vis clientibus, etiam pauperibus. Generatim lucrum ingens, in monopolio non naturali, arguit iniustitiam pretiorum. 3. Iniustum est monopolium constitutum ad provocan­ dam elationem pretiorum, si haec eleventur supra summum naturale iustum ; sed etiam si maneant intra limites natura­ les, sed obtineantur per media iniusta. Applicationes: 6. 1. Consortia diversa inter mercatores sunt: a) licita, si ineuntur in legitimam defensionem, ad effrenatam concur­ rentium corrigendam vel productionem augendam aut perfi­ ciendam; b) illicita, saltem contra caritatem, si fiunt cx im­ moderata cupiditate lucri, et c) semper certis limitibus cir­ cumscribi debent. Probatur : Ad a) : Concurrentia est veluti vis caeca quae, si nullo modo reguletur, eo tendit ut pretia rerum deprimat per sa­ lariorum depressionem, corruptionem officialium publicorum, qui importationibus fraudulentis conniveant aliisque iniustitiis, quarum summus scopus solet esse e medio tollere ho­ nestam concurrendam, pretiorum rcgulatricem, ut imponatur pretium iniquum monopolii. In tali casu licitum est per me­ dia legitima alios mercatores inducere ut merces infra pre­ tium rationabile non vendant, in eo enim tandem aliquando fit servitium bono communi, impediendo quominus emptores, pro beneficio temporaneo, perpetuam tyrannidem speculato­ rum ferant. Accedit quod buiusmodi consortia, recte instituM . w G EN i COT’S ALSMANS, 1,641. Cf. A. üller La moral y la vida dc los no yocios p.89’92 circa legitimitatem "pretiorum impositorum”. Saepe lex civilis tuetur huiusmodi pretia in favorem auctorum et inventorum. Dispositio iuris nostri ibid. 92. - — VENDITIO SUB HASTA. n 767-768 745 ta, conferunt ad minuendas rerum producendarum vel distri­ buendarum expensas, et sic ad beneficium communitatis. Ad b); Quando consortia non consulunt propriae de­ fensioni legitimae vel meliori servitio publico, vera sunt cau­ sa cur pretia rerum augeantur; quod si fiat circa res neces­ sarias, manifesto laedit caritatem erga pauperes. Ad c); Cum hominis activitas sil finita, consociatio­ nes quae nimiam amplitudinem ambiunt : vel media quaelibet, negotiis utilia, usurpant, vel officiales publicos corrumpunt ut suis negotiis per fas vel nefas conniveant, vel denique in­ felici exitu decidunt ; praeterea, si nimis crescat carum prae­ potentia et omnis concurrentia impossibilis evadat, pretia re­ rum plus aequo augeri solent, experientia teste, prae auri sa­ cra fame consociatorum 94. 7. Consortia laedunt: a) iustitiam strictam, si conspi­ rant vendere supra summum pretium vel vendere infra infi­ mum naturale; b) alias virtutes, si conspirant dc certo pre­ tio, in se iusto, universaliter retinendo. Probatur: Ad a): Manifesta est iniustitia in utroque casu, sicut dictum est in casu analogo de monopolio; restitutio obligat primo loco eos qui sic emerunt vel vendiderunt ; cisque de­ licientibus, alios qui conspiraverunt, ct quidem omnes in so­ lidum. Ad b): Patet ex dictis de monopolio: iustitia stricta non violatur, si vis et fraudes absint, quia singuli utuntur iure suo; sed caritas, pictas, iustitia socialis obligant, ad non disuadendum aliis ne minori pretio vendant, cum detrimento pauperum, patriae, boni communis °5. § 2. De venditione sub hasta S.Alfonsus, 1.3 d.808; Luco, Dc iustitia ct iure d.26 n.45; Lehmkuhl» 1,1336-1337; Merkeijjacm, 11,528-530; Urach. 1,989-990. 768. I. Venditio sub hasta (licitatio seu certatio, auc­ tio, quia posterior auget pretium prioris) est contractus in quo res venalis publice per praeconem proclamatur ea lege ut cedat licitatori plus offerenti. Dicitur: Exacte describit inordinationem, in intentionibus et operationibus horum consortiorum latentem. Pius XI. Encycl. AAS 23 (1931) 220. w Cf. Luco, d.26 n.175. Q.A.: 766 DE SEPTÏMÔ ET DECT MO MANÜATÔ Ea lege ut cedat plus offerenti, huius quippe venditio­ nis proprium est quod pretium non ex communi aestimatio­ ne definiatur, sed sit aleatorium cx honesta inter licitantes concertatione absque fraude obtinendum. 769. II. Dividitur, in : a) voluntariam, quae sponte, et b) judicialem, quae iudicis vel legis determinatione sta­ tuitur. 770. III. Principia. 1. Venditio sub hasta: a) est per se licita, ct b) quodlibct pretium in ca, sine artibus pro­ hibitis obtentum, est iustum. Ad a): Sive fiat ex voluntate domini de re sua sic disponente, sive ex determinatione auctoritatis ex iusta cau­ sa, nihil in ratione subhastationis habetur ex natura rei inhonestum. Ad b); Subhastatio habet essentialiter aleam ; ultronea oblatio ratio est emendi infra infimum pretium naturale ius­ tum; abundantia emptorum titulus ad altius supra summum percipiendum, cx libera licitantis determinatione. Utrumque habetur in hoc contractu, aleatoriis simili, periculum perden­ di aeque ac spes lucrandi. 2. Ex indole contractus, peccat contra iustitiam: a) praeco, si studio alterutrius partis ducatur; b) venditor, si rem non tradat ei qui plus obtulit liber a fraudibus; c) emp­ tor, si cum aliis paciscatur de pretio determinato non supe­ rando. Probatur: Ad a); Praeco est merus executor subhastationis in­ ter utramque partem positus ; unde laedit iustitiam si empto­ ribus aut venditori, sua agendi ratione, damnum inferat, v.gr. auctionem incipiendo ante tempus ut certi licitatores exclu­ dantur, vel citius solito alicui rem adiudicando cum detrimen­ to subhastantis. Ad b): Per se dominus rei tenetur rem tradere plus libere offerenti, ideoque nequit eum compellere ad augendum pretium, adhibitis falsis licitatoribus plus offerentibus86; haec aliaque similia ipsa lege subhastationis excluduntur. Re­ currunt aliae iniustitiae in occultandis vitiis rei subhastatae, in ea adulteranda, etc. w Licitatores mittere semper potest, qui serio licitent ad rem emendam pro ipso; non enim debet esse peioris condicionis quam celeri. — VENDITIO SUB ΠΑ5ΤΑ. N.768-77 767 Ad c): Per se licitatores aleam subire debent compe­ titionis honestae, sicut venditor fert periculum contrarium ; ideoque conventio, tollens liberam competitionem, nisi fiat ad impediendam elevationem pretii immoderatam, est iniusta; non sic mere preces alios instantes ad non augendum pretium vel ad non licitandum. Recurrunt aliae iniustitiae, v.gr. si obligent ut licitatio citius quam par esset finiatur. 3. Usus hodiernus saepe permittit: a) domino: a) ut valeat rem retrahere, si pretium iustum, saltem infimum, non offeratur; β} ut per fictos licitatores possit veros stimulare; b) licitatoribus, ut conveniant de non offerendo ultra mode­ ratum pretium. Porro huic usui omnino accommodari licet. Ad a): Ipso iure naturae probatur, quod subhastator possit, in legitimam defensionem, rem retrahere in subhasta­ tione iudiciali, si neque pretium infimum offeratur; idque aequum est etiam in libera, per modum quasi-retractus. Si­ militer non videtur iniquum, se contra astutiam licitatorum protegere per licitatores fictos, ut pretium rationabile obti­ neatur. Adb): Ubi consuetudo permittit quae modo dicta sunt, congruum est ut permittat correlative, eam conspirationem licitatorum qua ad invicem protegantur contra periculum im­ prudentis auctionis. Quod vix admitti posset si subhastator necessario deberet rem tradere plus offerenti. Ex lege hispana processus civilis, a. 1504-1506, in lici­ tatione iudiciali dominus rei potest rem conservare: in pri­ ma auctione si non offerantur 2/3 partes valoris a perito ta­ xati ; in tertia autem, rem tradere debet plus offerenti, sed nisi dimidium valoris obtinuerit, potest intra novem dies, vel debitum aliunde solvere et rem subhastatam recuperare, vel novum licitatorem procurare qui cum eo cui res adiudicata luerat, decertet, ut alterutri eorum, plus offerenti, res de­ finitive attribuatur °7. r Cf. Ferrerks-Mondkîa 1,1018. 768 DE SEPTIMO PTT DECIMO MANDATO § 3. De retrovenditione (CH 1507-1525) S.ÀI.FOXSUS, 1.3 n.812-813; Moi.isa, Dc Sio, Dc iustitia ct iure 1.2 c.21 n.113-121; mtin y forai * 1 111,57-72. 771. iustitia ct iure tr.2 d.375-377; Les· J.CastAn, Derecho civil cspanol, co- I. Retrovenditio intelligitur contractus quo res aliqua venditur cum pacto cani eidem venditori revendendi, pro eodem pretio, ad nutum vel venditoris vel emptoris bel alterutrius, vel tertiae personae. Rectius diceretur venditio cum pacto dc retro vel retractus, prout a moralistis concipi­ tur; et emptio-venditio cum condicione resolutoria, prout in iuribus civilibus hodiernis disponi solet in gratiam vendito­ rum. Dicitur : Ad nutum... alterutrius vel tertiae personae sci. pac­ tum retrovenditionis potest apponi in gratiam venditoris, ut intra certum tempus possit rem redimere; in gratiam empto­ ris, ut intra certum tempus habeat ius rem revendendi ven­ ditori ; in gratiam ulriusque, ut quando alterutri placuerit, possit rem redimere vel respective revendere ; in gratiam ter­ tiae personae, v.gr. primogeniti vel heredis alterutrius, cui ius emptionis vel venditionis ad tempus reservetur. 772. II. Differt a moliatra, quae est species desueta retrovenditionis, continens duos contractus partiales emptionis-venditionis, quorum primus *initui cum obligatione alte­ rius ineundi, rem vendendo credito pro maiori pretio, ut statim redimatur vilius numerata pecunia, ad palliandam usuram latentem, ut alibi explicatum est. 773. III. Distinguitur: a) conventionalis, quae exer­ cetur a venditore vi pacti de retrovenditione (cf. CH 1507. 1518); b) legalis, quae exercetur a tertia persona, cum lex permittit ut ea subrogetur pro emptore (cf. CH 1521). 774. IV. Principia: 1. Retractus conventionalis : a) per se licitus est; b) dummodo pretium statuatur maius vel minus pro rata gravaminis quod alterutri vel utrique par­ ti imponitur. Probatur: Ad a): Nihil in eo iniustum aut illicitum apparet, si­ quidem condicio eventualis retrovenditionis (vel venditionis sub condicione resolutoria, ut in iure civili saepe concipitur), -· ** RETROVENDITIO N 771-774 '69 contractui apposita, nihil continet inhonesti °- ; ct in gratiam venditoris posita, laudabilem possibilitatem relinquit recupe­ randi patrimonium quod adversante fortuna alienatur. ludaeis in A.T. aliquando imponebatur. Cf. Lev 15. Ad b): Iustitia postulat ut onus, alteri parti imposi­ tum, compensetur augmento vel diminutione pretii rei ven­ ditae, prout pactum fiat in gratiam emptoris vel venditoris, vel servata aequalitate pretii media, si pactum est in gratiam utriusque. Quanti, vero, augendum vel minuendum sit pre­ tium, definiendum erit prudentum aestimatione, inspectis ad­ junctis ct consuetudine. Condiciones ad iustitiam ct liceitatcm retractus con­ ventionalis, a moralistis passim numerantur: a) ut partes se­ rio intendant emere vel vendere, ne sit usura palliata ; β) ut onus, huic contractui adiectum, compensetur congruenti aug­ mento vel diminutione pretii ; γ) ut res vendita, redimatur iusto pretio; 8) ut emptor periculum rei suscipiat, nisi maius pretium solvar ut venditor illud sustinere pergat ; c) ut res rclrovendatur^qualis tradita est °9. 2. Retractus legalis pariter licitus est, aequis condicio­ nibus statutus. Ratio est quia per illum providetur bono publico et tollitur occasio rixarum in picrisque casibus quibus se­ cundum legem anplirari potest 10°. Ex CH 1503.1524 ius retractus conventionalis exerceri potest per quatuor annos vel, cx expressa condicione, per decem ; ius autem retractus legalis per novem dies, ab in­ scriptione rei in regesto proprietatis, vel ea deficiente, quan­ do obtinetur notitia venditionis factae. Condiciones in utroque servandae, nisi fluant cx natu­ ra rei, non obligant in conscientia, nisi post iudicis senten­ tiam; inter eas memoranda condicio CH 1518 gravans emp­ torem, in retractu conventionali, obligatione solvendi expen­ sas contractus, nccnon expensas necessarias vel utiles in re vendita factas. ** Cf. I.vQo. d.26 n 185: Γλι.τ γκινι.Γλτμιεβι, tr.8 p.3 n *08. * Cf. Molina tr.2 d 375-377: S Ai.^onsus. 13 η°12·813; Γερβ’·»,γ<-Μονdr’a 110’2 ’0’3; Mfreelfacii. Π.531'3?: Lot ano. III tr.8 n3 υ : 07-4 09. u' Cf. J. Castan. Dcrccho c vl cspaiipl, comiin y forai0 III.66-68, ubi prae­ ter retractus “de cornuneros” et “coi ndantes", alios deteR t in iure nostro ci­ vili, v.gr. cmphyteuticum. coliaercdum. consociorum, collit "antium. THEOL. MOJL 2 23 § 4. De venditione per proxenetas S.Ai.fonsus, 1.3 η.825-826; Molina, De iustitia ct iure tr.2 <1.363; I.uco, De iustitia et iure <1.26 n.150-153; A.M'üi.i.ER, l'u cas dc morale profession­ nelle. Los pots-de-vin: MiscellVersmeersch, 1,111-131; II.du Passage, Pourboires de pot-de-vin: Et 212 (1932) 701-71 1; E'.RaxwiJz, Pots-de-vin: CollatNamurc 28 (1934) 408-418 775. I. Venditio per proxenetas ea est qitae, fit non immediate ab illo ad quem res vendenda pertinet, sed per alios ex commissione. Hi dicuntur voce graeca proxenetae101 (comisionistas, corredores de comcrcio, représentantes, agen­ tes de cambio), ct agunt intermediarium sive ex officio pu­ blice recognito sive privatim. Eorum munus per se utile est; sed non raro ansam dat augmento pretiorum, praesertim ubi catena intermediariorum constituitur, qui successive alii aliis idem negotium commit­ tunt et omnes mercedem accipiunt102. 776. Principia: 1. Proxeneta habet iura et officia quae omni mandatorio incumbunt. Quare, a) negotium sibi commissum debet fideliter, secundum mandantis voluntatem, gerere, et mala ex sua culpa ei causata, reparare ; β) qua talis non habet ius ad partem beneficii, sed ad conventionale sti­ pendium congruum, agit enim nomine mandantis et lucratur pro eo, etsi lucrum superet spem domini ; y) negotium per se ipsum exequi debet, si alterius intermediarii necessitas non est, ne renumeratio sit duplicanda 103. 2. Beneficium obtentum a proxeneta propter rem ven­ ditam supra vel emptam infra pretium sibi indicatum a man­ dante, per se pertinet ad eum cuius nomine egit. Explicatur: Ex dictis, proxeneta est merus mandatorius sine titulo ad aliquid sibi retinendum, praeter salarium. Attamen, per acci­ dens, ob adiuncta particularia, potest habere iustum titulum aliquid sibi retinendi, nimirum : a) x? labore extraordinario indebito aut singulari industria maius beneficium obtinuit, excessum potest reservare, siquidem fructus industriae industriosum sequuntur; β) si mandans solum pretium designatum exigit vel totam summam praeparatam tradit, explicite vel im­ plicite declarans suam voluntatem, vel secundum consuetudi101 Vox proxeneta linguis romanicis aliam significationem habet; indicat sci. personam interpositam inter iuvenem et puellam in morum corruptione. ,UI Cf. Boven, Le prix normal c.ll. Cf. G.Kjsei.stein, De iuribus ct officiis proxenetarum: RcvEcdL 18 (1926-7) 112-117. Generatim quando salarium fixum non assignatur proxenetae, admittitur ad partem beneficii, v.gr. ad 10 %. VENDITIO PER PROXENETAS. N.775-776 771 nem admittens ut event uale beneficium cedat mandatant) ; id quod facilius praesumitur si res emenda vel vendenda tanti committitur, non assignata alia renumeratione quam spe ob­ tinendi aliquod lucrum in perficiendo contractu ; γ) si in gratiam ipsius proxenetae aliquod beneficium conceditur quod ipsi domino non fieret, v.gr. si fabrica alicui sartori partem pretii usualis condonat, is potest mandatum alterius pro pre­ tio usuali exequi, nisi forte electus sit tanquam mandatarius praecise propter suam condicionem singularem105. 3. Proxeneta potest rem domini sibi emere, pretio a domino indicato, et postea alteri cum lucro vendere, dummo­ do sufficienti diligentia emptores quaesierit qui plus offerrent ultra pretium a mandante fixatum ut minimum, et praeterea sincere emerit, assumendo periculum rei, etsi forte pereat vel cum suo detrimento aliis minoris sit vendenda quam ab ipso proxeneta empta fuerit. Sed haec praxis generatim reproba­ tur propter periculum abusus 10G. 4. Ad gratificationem, seu praemium, proxenetae quod attinet : a) mandans potest, et generatim, debet congruam re­ numerationem vel partem beneficiorum legitimorum praebe­ re; b) aliis diversis a mandante non licet generatim immodi­ cam gratificationem, proxenetis offerre; c) ipsi proxenetae nequeunt exigere a tertiis personis huiusmodi gratificationes, excedentes modicam mcrcedem publice dari solitam. Expli­ catur: Gratificatio seu praemium: a) latius intclligitur, re­ numeratio proxenetae facta a mandante, in compensationem laboris, diligentiae, expensarum ; haec potest aequo iure in pactum deduci ; β) stricte intclligitur, non modica merces ex liberalitate passim dari solita, mere ad gratum animum de­ monstrandum, sed propina immodica seu commissio (apud medicos, dichotomia; apud architechtos, studii expensae) quam vel ipse mandans praebet ex beneficiis perceptis per inter­ medium proxenetae, vel praesertim alii occulte paciscuntur 1“ Saepe tamen pretium a mandante taxatur tanquam limes expensarum quas patitur facere in contractu, non valedicens beneficiis. Cf. Luco, (1.26 n.150. *“· Cf. P.H.Marrés, JOe iustitia 1.4 n.288; Prvmmer, 11,304. Attamen ca­ vendum est a fraudibus et iniustitiis multiplicibus, v.gr. ne titulo favoris per­ sonalis, aliquid detrahatur in compensationem de pondere aut mensura, vel ne maius pretium quam consuetum domino notiheetur, ut beneficium proxene­ tae tribuendum obtineatur a mandante. ,lB Cf. Molina, tr.2 d.363; Lessio, 1.2 c.21 n.136-137; S.Alfonsds, 1.3 n.825-826. . cum proxeneta, ut obtineant id quod secus sperare non pos­ sent, sive ipsi sponte offerant sive rogati a proxeneta. Ad a): Aequum est, et per se a periculo abusus immune, ut mandans salarium fixum assignet proxenetae ; periculo­ sum, ut cum eo paciscatur dc distribuendis beneficiis quae obtineantur, nam propter cupiditatem plus lucrandi in proxe­ neta vel minus amittendi in domino, imminet iniustitia atten­ tanda in exeeutione mandati contra alterum contrahentem; iniustum per se, ut gratificatio promittatur obtinenda cx pre­ tio aucto ultra summum iustum vcl ex fraude adhibita in pondere vcl mensura ; sed per accidens id tolerari poterit, intra moderatos limites, quatenus praxis communis ita ferat, quia in casu ea renumeratio, utpote communis, ad expensas quae pretium augent pertinere censetur. Adb): Gratificationes proxenetis oblatae ab aliis quam mandante, primo aspectu, nulli virtuti adversari videntur; sed quando sunt immodicae, dc quibus agimus, generatim non conceduntur sine damno vcl mandantis, qui detrimen­ tum stricte iniustum patitur, in pretio vcl quantitate vcl qua­ litate mercis ei subministratae, vcl commercii publici, in quo pretia elevantur, cum nocumento saltem boni communis, ut pauci proxenetae eorum ve confabulati damnum non patian­ tur107. Per accidens, huiusmodi gratificationes non sunt illi­ citae, in casibus particularibus, sive quia mandanti vel socie­ tati nullum damnum causatur, sive quia lues gratificationum sparsa, impediet omne negotium, nisi huic praxi aliquatenus indulgeatur donec removeri possit, ut supra explicatum est103. Ad e); Ipse proxeneta vcl mandatarius a) acceptare ct procurare potest a domino gratificationes, quas is solvat cx beneficiis non iniustc obtentis per mediationem mandatarii, ct servitium suum illis dominis praeferenter praestare, qui talia praemia, haud iniusta, promittant; sed β) nec exigere nec acceptare potest gratificationes immodicas quae, vol a do­ mino percipiuntur ex pretio supra summum obtento 10B, vcl 1) cx cidpa propria, debet pro rata negligentiac salario renuntiare, ct ulterius damna quae domi­ no propterca intulerit compensare ; β) ex culpa heri, ius con­ servat integrae retributionis, vel, si arbitrarie ct iniuste di­ mittatur ante terminum statutum, sustentari debet ab hero per tempus lege praevisum vel donec alium herum breviore tempore inveniat; y) cx casu fortuito, ulterius distinguendum est: si est cx parte solius famuli, v.gr. quod morbo vel gravi negotio impeditur a praestando servitio, cx more recepto et aequitate naturali patronus debet sustinere infortunium, si suspensio servitii brevis sit, non autem si notabilis evadat, nisi ad hoc per specialem conventionem se obligaverit, et sal­ va obligatione caritatis, vel etiam iustitiae socialis si lex ita provideat, attendendi convenienter necessitatibus famuli im­ pediti ; si est cx parte heri, sunt qui cum obligant ad susti­ nendum damnum quod exinde recidit in famulum qui priva­ tur servitio praestando1’; sed aequitati conformius videtur ct facile consuetudine confirmatum, quod famulus iuri suo renuntiet vel saltem amicam transactionem admittat pro fa­ vore quem sibi herus praestet cooperandi ad novum conduc­ torem inveniendum 15. Applicationes: 1. PaTRONUS ct HERUS peccant contra iustitiam potissimum: si operariis operam contractu vel consuctudne non d b tam imponunt; si mcrcedcm iusto minorem solvunt, vel de ea aliquid fucata ratione detrahunt vel cius so’ut'oncm retardant; ii dolosis artibus aut vi imped uni parcimoniam operariorum in pro­ prium benefic um, v gr cos cogendo ut merces apud dominum maio­ re pretio emant, quam albi oblinerent, etc. Operarii quuntur integre 2 ct famuli laedunt instit am praesertim: si imn r.vcct fideliter quod libere cum aequitate spoponderunt; ” Cf. C.KisElstein, Dc iuribus ct officiis dominorum ct famulorum: RevEcclE 22 (lr30 31) 211-216. 14 S c v.gr. I. Lessius, 1.2 c.2l dub.2 n.ll; I.I.uco, <1.29 n.54. 36 Sic v.gr, CakjoLre, De contract.bus n.S04. I.OCATIO-CONDUCTTO OPERUM. N 794-796 785 si rebus domini vel patroni nocent citisdcmvc personam violant; si in tuned s propriis iuribus vel desideratis ad vim et seductionem recurrunt. 796. VI. Ob igationes aliorum concurrentium. 1. In­ spectores, a locatore designati ad vigilandum opus dum per­ ficitur, peccant contra iustitiam si culpabiliter damnum loca­ toris non impediunt, v.gr. connivendo conductori ct ab eo corrupti ut malam materiam adhiberi patiantur. In tali casu tenentur hypothetice ct secundo loco, post conductorem, ad reparanda locatori omnia damna quae non impedierint, abso­ lute autem ad restituendam integram vel partialem mcrcedcm quam pro onere invigilandi indebite perceperunt cx contrac­ tu. Erga ipsum conduc (orem qui cos corruperit ut dissimu­ larent, ad nihil tenentur; nisi forte ille pecunia impedierit, non fidelem exeeutionem officii, sed iniustam sibi illatam vexationem 10. 2. Conventio qua concurrentes ad opus suscipiendum in­ ter se determinant pretium singularum designationum eleva­ re, ut susceptor operis certam summam inter concurrentes non electos distribuat, etsi valde periculosa, non videtur in­ iusta, nisi interveniat fraus aut dolus, et pretium non superet summum iustum. Nimirum: Fit ut, opere publice nuntiato pro concursu, concurrentes ad illud obtmendum inter se conveniant : «) sive de addenda certa quantitate pretio quo per se suam quisque designationem (nroycct'4 aestima­ ret, ut ea quantitas inter concurrentes non approbatos distribuatur snc detrimento concurrent s electi; β) sive de aestimando communi consilio prêt o pro singub’s designationibus praesentatis, ut ille cui opus adiudicatum fuerit summam quandam inter reliquos dividat. Haec praxis summe periculosa est, quia locator per eam facile vel oblgatur ad solvendum, praeter va’orcm operis locati, praemium a concurrentibus non approbatis percipiendum, vel impeditur a iure obtinendi susceptorem qui. in aperta concurrentia sine talibus con­ ventionibus, inferiore pretio opus perficiendum susciperet. Nihilominus iniusta non videtur, si in aestimando pretio sin­ gularum designationum pretium summum non excedatur; casus si­ milis est conspirationi mercatorum dc non vendendis mercibus infra (letem natum prct'um iustum, vel pacto letatorum de non licitan­ do ultra determinatam summam. Aliunde potest esse ratio elevandi pretium ab infimo vel medio usque ad summum iustum, non laesa caritate erga locatorem, quia adest motivum honestum favendi con­ currentibus non approbatis qui plurcs expensas frustra fecerunt. Praestat, tamen, a talibus conventionibus abstinere extra casum iniustac praeteritionis vel exclusionis systematicac ct arbitrariae aliu Cf. Merketdach, 11,544,2. 786 DF. SEPÏfMO ET DECIMO Μ,\Ν’ί)ΑΤΟ cuius concurrentis, propter periculum iniustitiae quod in his, sicut in monopoliis non legalibus, facile insidiatur. In societatibus industrialibus et commercia· libus solet esse moderator supremus generalis (empresario), qui potest esse etiam capitalista ct responsabilitatem suscipere oecono­ micam, moralem ct iuridicam. Sub eo solent esse, saltem in magnis negotiis et industriis, director, qui immediate execution! operum praeficitur, et plures subdirectores pro diversis sectionibus indus­ triae. Rcsponsabilitas singulorum eruenda erit imprimis ex conven­ tionibus initis, eisque deficientibus vel tacentibus, cx consuetudine in similibus existente. 2. Vectores terra marine res transferentes praestant damnum rerum sibi commissarum, ita ut si res transvehendae in itinere amit­ tantur aut detrimentum patiantur, vectores respondeant de damnis nisi probent id fortuito aut vi maiori contigisse (CH 1601-1602). Obligatio indemnisationis urget: ante sententiam indicis, semper ac culpam commiserint theologicam circa curam rerum commis­ sarum; post sententiam solum, quando non habuerint nisi culpam iuridicam. 797. Scholion. 1. ARTI C U LU S III Locatio-conductio operarum Quae in hoc articulo dicenda sunt, minime exhauriunt otmiw iura et officia quae inter patronos et operarios intercedunt, et non attingunt nisi valde indirecte aliquas inter plures obligationes socie­ tatis civilis circa sortem operariorum sublevandam. Imo, nec ipsa officia, iustitiae socialis, quae intercedunt inter patronos et operarios sub omni aspectu considerant, attenta imprimis ad officia iustitiae commutativae definienda. Quare haec doctrina complenda est cum illis quae in sociologia traduntur sub ductu Leonis XIII, Pii XI et Pii XII in rcspectivis Encyclicis socialibus et allocutionibus intra adhibendis. Luco, Dc iustitia ct iure d.29 sect. 3; Molina, Dc iustitia ct iure tr.2 •1.505-506; Genicot-Salsmans, 1,355-356.645-649; Merkelbach, 11,545-553; Noidin-Schmitt, 11,609-612; Tanquehey, 111,770-846; Ubach, 1,1001-1014; Vem· meersch, 11,304-309.448-452; Quaestiones dc iustitia 455-467; Donat. Etkca specialis 301-315; I.GonUAlEZ, Philosophia moralis (Santander 194 6 ) 895-906; A.Valensin, Traité de droit naturel (Paris 1925) Il c.3; J.Azpiazu, La mord del hombre de négocias- (Madrid 1952) c.13.29-30; F.CavallERa, Précis de h doctrine sociale catholique (Paris 1931) p.3 c.9-14; P.Vila-Creus, Orientadonés sociales3 (Madrid 1947) c.8.10-15; Llovera, Tratado elemental de soaolcgia cristiana' (Barcelona 1945) 150-167.191-208; Fallon, Economie social (Bar celona 1933) p.233-287; G.de ScheppER, Conceptus generalis oecononiac ; cialis3 (Roina 1947) 326-360; C.van Gestel, La doctrine sociale de I’Eglu. (Paris 1952) p.171-214; II.Maravall, El salar o minima (Madrid 1952). Materiam exponendam quatuor paragraphs dividimus, quarum prima agit de ipso contractu laboris (§ 1); altera dc salario iusto in particulari (§ 2); tertia de cessatione contractus (§ 3); postrema, de remediis quaestionis socialis (§ 4). • CONTRACTUS LABORIS, 1 -# --- - - n.796-798 . . 787 § 1. De ipso contractu laboris Summa rerum dicendarum: Post notionem et divisionem, agimus de natura et principiis generalibus contractus laboris, necnon de obligationibus patrono­ rum et operariorum. 798. I. Locatio-conductio operarum, seu laboris, est contractus quo imus se oblic/at ad laborem suum praestandum in servitium alterius qui zncissim ei salarium certum ct de­ terminatum statis temporibus pro illo rependit. Dicitur: Unus se obligat, is est operarius seu salariatus (asalariado, jornalero)17 qui, ad instar locatoris, usum suae ope­ rae scu laboris alteri confert, quin partem habeat in bene­ ficiis aut periculis quae contingenter evenire possint operi vel industriae conductoris. Ad laborem praestandum ; nomine autem laboris inteliigitrr activitas et industria personalis quaelibet, tam intellec­ tualis quam corporalis ct mixta, consistens in usu naturali virium ac facultatum humanarum ad finem utilem oecono­ micum ordinata. In servitium alterius, nempe patroni vel domini, ad in­ star conductoris, sive sit persona particularis sive societas ali­ qua, qui salarium ex sua parte solvit. Hoc servitium: quan­ do immediate praestatur alicui personae, quae diversas occu­ pationes domesticas operario designat, speciale nomen acci­ pit famulatus, spccialesque normas habere solet in legibus po­ sitivis18, ct intimiorem relationem ponit inter locatorem et conductorem, qui famulus et dominus respective dicuntur; quando directe impenditur in aliqua industria· determinata ad servitium et sub directione conductoris, habet peculiare no­ men salariatus19, et fundat relationes satis extrinsecas inter patronum et operarium. ” Salariatus sumi potest: a) substantive, ad significandum regimen occo* wmifwm in quo operarii laborem pro salario praestant sine participatione in periculis ct beneficiis industriae; b) adiEctive, ad denominandos ipsos operanos qui pro mercede in utilitatem alterius operaim praestant; c) stricte ad indicandum contracttun in textu definitum. Cf. I.GonizalEZ Philosophia mora­ l's n.896. " Sic apud nos contractus famulatus domestici expresse excluditur a lege contractus laboris, aliisque: regitur CII 1544.15S3.15S5; personis conductis pro famulatu isto extenduntur beneficia assecurationum et subsidiorum socia!'um (Lex 19-7-1944). Legislatio specialis pro famulatu domestico lata est De­ cretis 26-1-1944; 31-3-1044, dum so-rs operariorum regitur lege fundamentali data 9-3-193S, et nonnullis decretis pro variis industriis. " Qui occupantur in labore potissimum intellectuali dicuntur ntuneri addicti (cmpleados), et nomen salariats (jornalero, obrero) reservatur pro oqcupati^ m labore manuali non domestico. a..A · . «a DE SEPTTMO ET DECT MO MANDATO 788 Qui salarium rependit sive in natura, quando constat mercibus, praesertim cibariis -°, sive in specie seu in pecunia. De conceptu et divisionibus salarii fusius agitur infra. Statis temporibus, gcncratim ad finem cuiusque hebdo­ madae in salariatu, computatis boris laboris ; sed aliquando ad. finem operis producti, quando pactio instituta fuit non pro tempore sed pro re (a destajo) 21. 790. II. Differt a: a) LOCATIONE rerum quia ratione suae digi­ tatis labor humanus, qui essentiales notas personalitatis ct necess:· tat’S habet, non potest considerari et tractari ut res ct merces alijia ct quia labor vel cius actuatio in contractu labors non transit <■·. possessionem conductoris, ut opus in contractu operis, ideoque pa­ tronus non utitur opera locata ab operario, sed ipse operarius out­ rant suam exercet in utPitatcm patroni ; b} Locatione operum, quia obiectum in contractu laboris nu. est res producta ct pretium quod ci corresponde!, sed vis operauva ct labor quem unus alteri praestandum locat pro deternvnato salario; c) εμρίione-venditione, otra labor humanus nullatenus consi­ derari potest ut merx cuius dominium alteri vendatur, neglectis ope­ rarii dignitate ct continuo dominio quod in suum laborem relinet dum peragitur. 800. III. Dividitur in : a) individualem, qui inter pa­ tronum ct singulos operarios initur ; in co consulitur liberta­ ti singulorum operariorum relate ad alios operarios, sed non satis protecta est debilitas eorum, qui, urgentibus cotidianis necessitatibus, saepe acquiescere coguntur exigentiis patro­ norum ; b) COLLECTIVUM, qui inter patronum ct syndication scu associationem operariorum initur, determinatis condicionibus generalibus tam a conductis quam a conductore observandis; in eo bene consulitur debilitati operariorum ct eliminatur con­ currentia, sed habetur periculum ne syndicatus operariorum condiciones iniquas vel nimis onerosas imponere velint pa­ tronis cum detrimento productionis, ideoque boni commu­ nis 22. 801. IV. Natura contractus laboris, aualis hodie ini­ tur vel, attentis dignitate laboris ct exigentiis vitae socialis, *» Si op'fex Ib-rc conv^ivt pntrono de acc:p:end:s prn salaro m*-cb'A <]iiprnm valor hkî-oî m-rc»- prnb’betur. ” r f G.Kiselsteix, A propos du contrat dc travail: RcvEcclL 21 (!'<' 20S-218. „ '_."l 22 Cavalt.era Prtc-s de Ia doctr. soc. cath. p.206-208; Müller, .\otcs dic:nomie politique 232-235. 1 CONTRACTUS LATORIS N 798-801 789 iniri deberet, non uno modo exnlicatur ab oeconomistis ct sociclogis diversarum scholarum23. In hac quaestione: 1. Contractus laboris certo non potest haberi ut emptio-renditio; etenim labor ct operae humanae, quae sunt obiectuin contractus, minime haberi possunt ut pura merx solo valore suo oeconomico aestimanda praecisivc a valorc mora­ li ac sociali, “sed operarii dignitas humana in ea agnoscatur oportet, ac proinde nequit mercis cuiuslibet instar emi vendique”24 ; accedit quod homo non habet in suas facultates nisi dominium utile, quod non sinit humanam activitatem in­ ter venalia reponere, ita ut cius dominium transferatur pa­ trono 2,\ 2, Contractus laboris non est natura sua contractus societatis, cui adiciatur novus contractus emptionis-venditio­ nis, vi cuius vendat operarius pro certo pretio partem bene­ ficii quae ipsi aestimatur obventura. Hacc fuit conccpt'o a Vcgclsartg insmuata^. ct ab aliis ut Weiss ct recenter ab A Orci suscepta”, sed vero fundamento destitua. Etenim contractus laboris non confert per sc operario iura et obli­ gationes socii in activo ct passivo societatis, cui ad e atur alter con­ tractus emptionis-venditionis per quem operarius cedat spei maioris lucri nro bberafone a periculis negotii ct perceptione anticipata beneficii partialis sperati. Thcorice talis contractus non est iniposs'bilis; sed practice·, a) In forma plena, communiter rcicitur, attenta structura oeconomica actuali, ut so’utio generalis quae operariis, aequo medo ac capital:st'S, partem trbuat tum in beneficiis ct pcrcul s tum in gestione ne­ gotiorum; obstat enim eorum instiffi'ientia materials, quae non valet respondere dc infortuniis nec potest cxpcctarc perceptionem 3 Cf. C KiselstEin, Dc natura contractus laboris: RevEcclL 26 (1934-1935) 37-43. * ” Pius XI. Encycl. Q./1.: AAS 23 (lr31) 204. Iam Leo XIII in Rerum neparum alte proc’amnv t obl’gat’onem nnn habendi “maucip'orum lorn op;fices". sed aequum esse "vereri in c'S d i/n tatcm personae ut:que nobilitatam ab eo character Christianus qui d citur". Et Card.Ziglara, respondens Card.Gooss—s circa dnh a orta ex Rerum novorum: "Equdrm opus operarii phinmum differt a mercimonio, s:cut merces d’ffert a pret:o. Opus enim operarii est opus procedens a 1 bertate humana, induens p-onterea rat onem merit· et iuris et merccdem seu praem’ttm; et ideo longe nohlus meremon-o ct preto. quae sola permutatione absolvuntur." II nc Eccles:a longe praecess:t damnafoni civtatutn latae n .irinHpmm mercantile scholae I beralis. factae in a 427 trac­ tatus Versadlerss: "Ni en dro't. ni en fat. le trava'l d’un être huma'n ne dro t être cons deré simplement comme une marchandasse ou un article de commerce ” 11 Cf. P.Bureau. Le contrat dc trava'l (Pars 1ΠΠΉ: F. Cuateleix, De ta tw'ure d i contrat entre ouvriers ct entrepreneurs (Paris ln02). 3 In famnvs th~.rb"S soc'rl'hvs pr>’-d lin’d (IK'1..- p, >rrh|flece4 redact·?, et anno 1SS9 pubi catis in üsterreîchische Monastschrift fur christliche Soziaireform. 3 Oeconomia perennis (Maguncia 1930). Similiter J.Ude, Sosioloa'c (Schaan 1931 ),. 790 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO beneficiorum38, itemque insufficientia moralis propter ceruminapacitatem personalem ad participandum in gestione industriae ct per­ turbationem quae immineret, si associationes professionales, quibus operarii inscribuntur, quaeque industriis rebusque susceptis singulari­ bus sunt extraneae, possent intervenire in directione cum capitali; accedit saepe detrimentum quod pateretur non semel ipsa industria propter impatientiam operariorum percipiendi quamprimum beneficia iam obtenta, vel proter impossibilitatem reservandi ea ad ampliatio­ nem industriae eiusdemve continuationem in adiunctis difficilioribus. b) In Forma partiali et impropria, difficultates minuuntur, ita nt operarii possint aspirare ad aliquam participationem in beneficiis ct in directione praesertim per actionariatum laboris; sed ad felicem exitum industriae sapiens unius supremi rectoris gestio requiritur, ct operarii propriae dictae societatis ineundae, in qua et pericula sustineant ct tempus beneficiorum eventualium percipiendorum sine retributione interim cxpectent, vix erunt oeconomice capaces31. Sub aspectu morali contractus societatis praeferendus est, quippe qui melius consulit dignitati humanae, et per se ap­ tior videtur ad unionem et alacritatem omnium qui in eodem negotio partem habent fovendam ; gradual is ac prudens huius contractus inductio est in votis Ecclesiae, quae desiderat ut iam nunc salariatus aliquantum temperetur per contractum quendam societatis 30. 3. Quidam dixerunt esse contractum innominatum facio ut des, ex parte operarii, cui corrcspondet ex parte heri alius do ut facias. Id quidem speciem habet veritatis propter specialem naturam et dignitatem laboris humani, sed non co­ haeret cum modo loquendi Codicum civilium, theologorum et ipsorum RR. Ponti ficum 31. Udetur esse verus contractus locationis-conductio· uis, ut fert sententia communior, licet sui generis, quatenus operarius locat suam vim operandi pro certo pretio, intra 4. 24 Sun: quoque contractus laboris, v.gr. famulatus, conductio ad acdificandam domum etc. in quibus non est possibilis contractus societatis, ncc speran­ tur beneficia quae possint distribui. ® Cf. Cavaleera, Precis de la doctr. soc. cath. p.203-205; Llovera, Tratade elemental de sociologta cristiana n.208; Valensin, Traité de droit naturel p.314-321. 30 “Dove la grande azienda aneor oggi si manifesta maggionnente produtt: va, deve essere offerta la possibility di temperare il contralto di lavoro con un contratto di società” (Pius XII, Nuntius radiophonicus 1-9-1944: AAS 3: Γ1944] 254). Cf. Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 199; Fallox, Eco­ nomie! social (Barcelona 1933) η.241-242. Nonnulli interpretantur contractas laboris ut contractum associationis,. in qua operarii sunt socii particularis con­ dicionis. Cf. Cii.Antoine, La justice dans le contrat dc salariat: Semaines So ciales de France XIII (1921) 199; V.Vanghei.uwe, De opificum iure consorti ir. liter's at que in curatione suscepti negotii: CollatBrug 45 *(l>50) 365-3S0. 31 Pius XI, v.gr., dicit in Encycl. Q.A. “qui operae conducendae locandaeque contractum vi sua iniustum... pronuntiant, absona profecto dicunt..." (AAS 23 [1931] 199). C< >\TRACTI S LABORIS. N 801-802 791 breve et determinatum tempus accipiendo32, et patronus sol­ vit salarium praevie et independenter a felici vel infelici exi­ tu laboris, servata sibi gestione et spe beneficiorum, sicut ex integro sustinet periculum et responsabilitatem. 802. V. Principia generalia. 1. Contractus locationisconductionis operae per se el natura sua iuslus est et li­ citus, si serventur condiciones quae tum aequalitatem inter valorem operae et salarium tum dignitatem laboris humani revereantur. Ecclesia, quamvis oeconomiae rationem ad recti ordi­ nis normam componere contendit, regimen salariatus in se inspectum neque ut iniustum neque ut illicitum habet33. Pius XI ait: “Qui operae conducendae locandacque contrac­ tum, vi sua iniustum, ac proinde in cius locum societatis con­ tractum sufficiendum esse pronuntiant, absona profecto di­ cunt et prave calumniantur decessorem nostrum [ Leo­ nem XIII], cuius Litterae Encyclicae [/V..V.] salariatum non solum recipiunt, sed in eo ad normas iustitiae regendo diutius versantur”34. Pius XII agendo de iure cogestionis ex natura organizationis industrialis necessario non derivan­ do, memorat similiter salariatum ct eius conductorem, et ne­ gat “intrinsecam necessitatem contractum laboris cum con­ tractu societatis” componendi ‘5. Ratio est quia, cum homo habeat dominium plenum sui laboris et usum suarum facultatum, potest de eis honeste disponere; porro honestum est laborem et activitatem sua­ rum facultatum in servitium aliorum conferre36. Λ'οη obstat: u) dignitas, autonomia et aequalitas personae hu­ manae; nam per contractum laboris homo non alienat suam liber­ tatem sed eam alterius auctoritati subicit, id quod, salvis iuribus inalienabilibus, non modo non repugnat dignitati humanae, sed in vita sociali omnino necessarium est; β) iustitia cominutativa, contractum societatis exigens inter personas quae in productione concurrunt; 3 Nec Unienda est cx hoc ulla degradatio laboratoris; nam "licet opus ope­ rarii nobilius quid sit merce, totam tamen retinet rationem mercis ex qua parte dicit ordinem ad pretium”. Apud Vermeersch, Dc iustitia 407. Cf. Ro­ cha, Travail ct salaire à travers· la Scolastique (Paris 1933) p.11-12. Utique agnoscenda est indoles specialis laboris humani qui, sive ut vis operativa sive ut eiusdem actuatio, omnino personae adhaeret, et inde specialem valorem et aestimabilitatem obtinet. Cf. Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 210. n Sic Pius XI de Leone XIII attestatus est (cf. AAS 23 [1931] 209-210), cuius successores eandem indefessam operam impenderunt. « Encycl. Q.A.: ;US 23 (1931) 199. « Allocutio 3-6-1950: AAS 42 (1950) 487. MCf. S.Thomas, 1-2 q.105 a.2 ad 2; 2-2 q.ll+ a.l; Tonneau, Salaire: DTC 14,982-989; V.Vanghei.uwe, Dc contractus laboris natura et honestate: Collât Drug 45 (1950) 45-55. 792 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO nam talis exigentia non datur, cum ius proprictat's in bona produc­ tiva sccum ferat facultatem dc cis libere disponendi, quin patronus teneatur in societatem operar os admittere, sicut ct operarii ius ha­ bent talem societatem respuendi. Iustitia quidem exigit ut beneficia distribuantur proportionale in­ ter concurrentes ad productionem, sed forma d stributionis libere potest inter partes conveniri, ct operarius rationabiliter potest re­ nuntiare maiori lucro aleatorio tuiuro pro cena ei i xa qua.auak, dum patronus spe maioris lucri suscipit totum periculum negotii c insuper obligationem certi benefici operario in omni hypothesi con­ cedendi w. 2. Attentis condicionibus socialibus hodiernis valde ex· pedit ut contractus laboris, in quantum fieri possit, per contractum societatis aliquatenus temperelur. Expli­ catur : Attentis condicionibus socialibus hodiernis expedii ; nimirum, quamquam verum ius non datur in operariis ad hoc exigendum, sensus autonomiae et spiritus libertatis hodier­ nus ingratum faciunt operariis simplicem contractum operae, tum quia relinquuntur in condicione inferiori et aliorum auc­ toritati undequaque subiecti, tum quia congruentiam partici­ pandi in beneficiis sua opera productis vehementius expe­ riuntur. • i · ii ■ i 1 i In quantum fieri potest, temperetur; sci. contractus societatis, maxime si operariis participatio aliqua in ipsa ges­ tione negotii concedatur, graves perturbationes oeconomicas, imo totalem destructionem industriarum minorum provocare potest, eo magis quo minus exculta ac sociali sensu ct edu­ catione sit evoluta societas in qua talis attemperatio tentatur ; unde caute procedendum est, concedendo gradatim ali­ quam participationem in beneficiis, ubi id fieri possit prop­ ter prosperitatem industriae sine eius detrimento, et paulatim admittendo participationem operariorum in consiliis so­ cialibus organizationis industrialis, quando satis maturi vide­ buntur ad hanc participationem adhibendam in communem utilitatem capitalis ct laboris. Ecclesia ita caute suggerit ct exoptat: Pius XI expresse: “Hodiernis tamen humanae consortionis condicionibus con­ sultius fore putamus si, quoad cius fieri, contractus operae per societatis contractum aliquatenus temperetur, quemadmo­ dum diversis modis fieri iam coepit, haud exiguo operariorum 37 Cf. Vermeersch Quaestiones de iustitia n.395; Azpjazu, Pio XII y b cogcstiôn obrera: ToniSoc 6 (1951) 16. CONTRACTOS LABORIS N 802 ?t possessorum emolumento. Ita operarii officialesquc consor­ tes fiunt dominii vel curationis, aut dc lucris perceptis aliqua ratione participant3S. Pits XII, dum negat “in relationibus iuris privati, prout simplici contractu salariatus regulantur” quidquam contradi­ cere paritati fundamentali qua salariatus, aequo modo ac eius conductor, est subiectum ct non obiectum oeconomiae natio­ nals, eam tamen paritatem resolute affirmat; et similiter cum ex doctrina Pii XI negat “intrinsecam necessitatem compo­ nendi contractum laboris cum contractu societatis”, addit non ideo “minoris fieri utilitatem eorum quae in hoc ordine hucus­ que variis modis facta sunt haud exiguo operariorum et pro­ prietariorum emolumento” 30. 3. Ut contractus laboris sit plane honestus, oportet n/: a) utraque pars libere contractum ineat ct condiciones ac­ ceptet; b) neutra imponat condiciones iuribus naturalibus vel civilibus personae humanae adversantes; c) utraque observet praescripta legis civilis in conscientia obligatoria. Explicatur: Ad a); Contra iustitiam agit: patronus qui necessitate vel ignorantia operarii abutitur ad imponendas ei condiciones laboris vel non concedenda beneficia quae operarius iusto iure vellet exigere innixus iure naturali vel legibus positivis; syn­ dicats operariorum qui in contractu collectivo sua potentia utitur ad imponendas condiciones quas capitale non potest fer­ re sine proprio ct veri boni communis detrimento. Ad b): Ratio est quia “nemini licet hominis dignitatem impune violare”, imo “in hoc genere tractari se non convenien­ ter naturae suae, animique servitutem servire velle, ne sua quidem sponte homo potest”4a. Ad c): In conscientia certo obligant, tum quae iure natuturae exiguntur, ut minimum salarium vitale, condiciones hycjienicae ct securitatis necessariae ad rectam administrationem vitae, etc., tum quae cx iure positivo sunt determinationes com­ muniter latae propter exigentias boni communis, ut sunt sala­ rium et subsidia legalia, quibus nullus operarius praesumitur sponte renuntiare in ordinariis adiunctis u. 4. Cogestio operariorum in rebus susceptis (empresd) si B Encycl Q./t.f AAS 23 (1r31) 100. » Alloc-tn 3-/5.1050: AAS 42 (1θ50) 4R7. * Lro ΧΙΠ. Encycl. RN: ASS 23 (18rO-01) 660. 41 Cf, J.Azpiazc. La moral del hombre de h^qocîos p.453-456; J.M.LtovraA, Tratado elemental dc socio logia cristiana n.2QS B c. 794 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO vc oeconomica sive socialis: a) nullo iure naturae secundum di­ vinam voluntatem stricte exigitur, sed b) optandum est ut per prudentes et paulatinas transformationes rerum susceptarim organizatio ita evolvatur, ut operarii non solum sociali, scd etiam oeconomicae cogestioni industriarum aliqua ratione par­ ticipare possint42. Explicatur: Cogestio operariorum intelligitur participatio eorum in moderandis et solvendis quaestionibus socialibus, personalibus et oeconomicis quae occurrunt in moderandis rebus susceptis quibus applicantur, sive ipsi directe designent aliquos opera­ rios a quibus repraesententur, sive syndicatus quibus nomen dederint interveniant pro eis per suos delegatos. Sive oeconomica sive socialis, duplex enim forma cogestionis diversa ratione hodie pro operariis vindicatur: a) non oeconomica, quae partem quaerit simul cum directione in solvendis quaestionibus tum personalibus, de numero opera­ riorum, eorum acceptatione, dimissione, etc., tum socialibus, de gestione operum socialium, servitiorum, oeconomatorum et cetera ; b) oeconomica, quae partem vult in ipsa vita et direc­ tione rerum susceptarum, sive titulo iuris nativi et ordina­ tionis divinae, sive ex concessione vel libera acquiescentia de­ tentorum capitalis. Nullo iure naturae exigitur: hoc statuimus contra exaggeratam tendentiam eorum qui iam pridem contractum laboris tanquam inius­ tum rciciebant4344 , et recentius, simili exaggeratione, ex ipsa rerum natura ac secundum divinam voluntatem vindicandum putant pro operariis ius cogestionis, sive socialis sive oeconomicae, rerum sus­ ceptarum simul cum detentoribus mediorum productionis: idque non solum pro casu in quo capitale eos libere sibi associet ad direc­ tionem per prudentem evolutionem rerum susceptarum, ut omnes optamus, sed etiam repugnantibus capitalistis quasi iure proprio in natura rerum fundato ** . 42 Cf. C.Vinas Mey, Las reformas de estructura y el catolic'sino social: RevIntSoc 9 (1951) 29-72.313-362; J.Azpiazu, Pio XII y la cogestiôn obrtra: FomSoc 6 (1951) 15-30; A.Arnou, La participation des travailleurs à la ca­ tion des entreprises (Par's 1920); F.Arnold, Dos Mitbcstimmungsrc.ht im Lichtc chrisU'cher Sosiallehrc (Stuttgart 1951); O.von Nell Breuning, La dis­ cussion an sujet dc la cogestion: Les Dossiers de l’Action Soc. Catliol. 489-492; Id., Mitbcstimmung des clrbeitcrs: StiniZ 146 (1950) 286-295: Kellektive Mitbestimmung : ib. 375-386; B. HAring. Milbestimmung uni Mitbctcili· gung als H’ege sur Entprolletarisicrung: StimZ 148 (1951) 102-114; G.B.Gv zKTTi, Coqesiione e d:ritto naturale: ScuoCat 80 (1952) 494-512; J.Lohest Conseils d’entreprise et doctrine de l’Eglise (Lovaina 1951). 43 Sic quaedam schola socialis austriaca (post Vogelsang, Orel, Ude. etc·> quam nonnulli in aliis nationibus approbabant. Cf. Encycl. Q./l.: AAS 2J (1931) 199. 44 Celebris facta est conclusio a catholicis germanis ad Bochum fonnulata (4-9-1949): “Homo tenet centrum cuiusvis considerationis respicientis oecono­ miam et productionem. Ius oeconomicum hucusque vigens nimis curabat res CONTRACTUS LABORIS. N.802 795 Optandum ut rerum susceptarum organizatio evolvatur, : erat iam in votis Pii XI et non semel Pius XII exoptavit, illud '/.iam proferens tanquam desideratum proximorum inceptorum quaes­ tionis socialis, ut “lucta classium superetur per organicam ordinatio­ nem reciprocam patroni et operarii”®. Aliqua ratione participare possint, nimirum, cogcstio ubi grada*,im introduci possit, non una forma eodemque gradu erit inducenda, sed prudenter consideratis adiunctis diversarum rerum susceptarum secundum carum possibilitates concretas, prout sci. agatur v.gr. de societate anonyma vel commandataria prospera vcl adversa, mag­ na vcl parva, de gestione magis vel minus complicata et technica, stabili vel periculosa, dc operariis rudioribus vel excultioribus, sensu tt educatione sociali insignitis vel privatis, etc., vel prout intendatur participatio in resolutionibus spectantibus meram administrationem, in informationibus circa statum oeconomicum cognoscendis in deli­ berationibus de reducendo volumine industriae et dimittendis multis simul operariis, etc., vcl etiam dc aliis quaestionibus sive magis technicis aut complicatis, ad quas praeparatio professionalis requi­ ritur, sive applicationis cotidianae, in quibus directioni rei susceptae necessariae sunt attributiones plenae in beneficium tam capitalis quam laboris. Probatur: Ad a): Rationes cur cogestio iure naturae non exigi certo demonstretur sunt plures: a) Contractus operae condu­ cendae locandaeque, utcumque in formis suis concretis, speciatim in regimine capitalistico, non fuerit semper debite or­ dinatus non est vi sita iniustus, nec proinde in cius locum se­ cundum exigentias iustitiae contractus societatis necessario sufficiendus est, tanqiiam unica forma legitima praestandi laet parum personas. Oportet illi substituere ius relativum ad explotationcjn, quod in pruno loco habeat hominem cum suis iuribus ct obligationibus. Operarii et patroni catholici consentiunt in agnoscendo participationem om­ nium cooperantium in decisionibus quae respiciunt quaestiones sociales et oeco­ nomicas, necnon ac quaestiones personarum, esse ius quoddam naturale iuxta ordinem a Deo intentum, et habere pro consectario quod omnes suam habeant partem in responsabilitate. Postulamus ut hoc ius in legibus agnoscatur. Ac inhaerendo exemplo quarundam rerum susceptarum progressivarum, oportet, iam nunc, introducere in praxi ubique ius huiusmodi.” u Nuntius radiophonicus 14-9-1952: AAS 44 (1952) 792. Cogestio operario­ rum: a) sub aspectu sociali conveniens apparet ad intimius uniendum capitale cum labore et fructus istius unionis augendos, secundum, optata Ecclesiae (cf. .AAS 23 [1931] 199; 36 [1944] 354; 41 [1949] 285.487; 43 [1951] 215, etc.); 3) sub aspectu oeconomico, cogestio habet commoda et incommoda quae mul­ tum a condicionibus personarum et negotiorum pendent, et ex dictis facile colliguntur; oeconomistae generatim excludunt in actuali structura rei oecono­ micae cogcstioncm oeconomicam deliberativam, in qua operarii partem habeant in ipsis decisionibus; plures admittunt cogestionem socialem in qua quaestiones sociales et personales, uti condiciones laboris, iura et obligationes operario­ rum etc. communi consilio resolvuntur; imo, et oeconomicam consultivam, in qua consilia et suggerentiae opificum admittuntur circa directionem vel admi­ nistrationem mediorum productionis. Omnes admittunt necessitatem reformandi prudenti ratione relationes capitalis et operae per aliquam participationem operariorum in rebus susceptis. Cf. R-Arès, Essais dc reforme dc l'entrepri­ se (Montreal 1950) 36-47; A.Arnou, La participation des travailleurs à la ijatwn des entreprises (Paris 1920) 59-96; Pavan, L’ascension économique ct sociale des closes ouvrières: DocCat 47 (1950) 1143-1147. 796 DE SEPTI MO ET DECIMO MANDATO borem46 ; β) Lcgitimitas proprietatis privatae, quae ad media quoque productionis extenditur, implicat ius cxclusivuin dispo­ nendi rationabiliter de eis, ideoque excludit ius nativum cogestionis ct participationis operariorum, etiam invitis patro­ nis, in media productionis ad patronos pertinentia4748 *; secus transfertur ad laborem iniustitia quae nunc est saepius in ca­ pitali, et vis infertur a labore disponentibus dc mediis pro­ ductionis suis, sicut a capitali inferebatur in laborem dispo­ nentem dc sua activitate humana ; in utroque casu habetur idem vitium parvipendendi dignitatem humanam; γ) Pius XII: ‘’neque natura contractus laboris, neque natura rerum sus­ ceptarum continent necessario in sc ipsis huiusmodi ius” (cogestionis oeconomicae)4S. Ad b); Licet contractus meri salarii saltem in abstracto non sit intrinsece malus, nec forma socictaria unica legitima ad praestandum laborem, quasi opera suscepta necessario ex labore ct capitali aequali proportione essent componenda, ne­ gari nequit hodiernis humanae consortionis condicionibus con­ sultius esse si, quoad cius fieri possit, contractus operae per societatis contractum aliquantum temperetur‘°. Id sane in vo­ tis est operariorum ct opinionis publicae, quae inde optimos fructus sperat personalitatis operariorum melius evolvendae responsabilitatis in opere augendae, laboris magis personalis reddendi. Nec quidquam obstat cx parte doctrinae catholicae, quae, si iusnatura'c cogcstionis negat ct intrinsecam iniustitiam sa’ariatus rcic’t, plaudit patronos discrete inducentes societatem cum operariis, acnoscit potestati civili ius interveniendi in regulanda proprietate privata secundum exigentias boni communis51 ct nullam tnovet da ficu ’tatem contra sanam tendentiam prudentis evolutionis rerum susceptarum ad hoc ut capitale et sa’ar um intimius assoc en tn r. ct pro rerum temporumque adiunctis gradatim ad cogcstioncm plus minus amp’am perveniatur etiam in ordine oeconomico rerum susceptarum. Pro­ fecto “superatio luctae inter classes per organicam ordinationem re­ ciprocam patroni ct operarii” est unum cx praccmn:s punctis quaes­ tionis socialis in praesentiarum requirentibus solutionem11. 48 Pius XT. Encycl. Q.A.: 23 (lp31 ) 199. *' Pius XII, Allocut o ( 14-9-1 r52) : AAS 44 (lr52) 792. « Pius XII, Allocutio (3-6-l°50) : AAS 42 (1950) 4S7. 48 Pius XI, Encycl. Q.A.: 23 (lf’31 ) 199. M Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (lr3l) lp3. £’ Pius XII Allocutio (14-9-19.52): AAS 44 (1952) 792. Cf. Krrantwrtunj uni Mitvcrontwortunif in der IVirtschaft : was sa>jl d c Kntholische Grid!· schaftslchrc ilber Mitwirkung und Mitbestimniuiig/ (auctor tate Card n.FrngJ edtum. Colonia 1949); O von Nell Breuxing. La dscussion au sujet df Ia cogestion: Les Doss, de l’Act. soc. catlr (lf50) 489-492; J.M DIiîz-Alïcsîa. En torno al problème de la cogcstiôn obrera: RazFc 192 (1951) 210-220; J..Azpiazu, ideas pontifie.as accrca del problema dc la cogcstiôn obren FomSoc 8 (1953) 11-21. Applicationes: 1. Tendentia ad inducendam cogcstioncm ct tribuendam d rectionem et rcsponsabili'.atcm capitali ct labor, co­ adunatis. per opportunas transformationes in organi ati ne rerum sus­ ceptarum, est leg.t.ina; sed minus conveniunt i.rmatu.ac impostt ones .égales antequam cx.tus tentaminum in diversis negotiis ct ad.unctis constet. 2. In hac re certum est aliunde: a) capitale in re suscepta totum esse ct manere ipsius proprietarii; ideoque operarii qua tales non acquirunt condominum; β) propriciO rfr Io t.< intellectuelle 1 (1929) 80-110; J.Aki.ndt, La mission sociale des syndical chrétiens (Gante 1907); In., La nature, l'organisation et le programme dts tyi dlcats ouvriers chrétiens (Paris 1926); M. Bkugaroi.a Rcginten sindical crutiano (Madrid 1948). ‘ ' CONTRACTUS LABORIS 802-80' 709 sermonibus, praepositis impiis, fortasse sua etiam auctoritate abutentibus ad corruptionem etc.; γ) cavere ne operarios ab studio parsimoniae abducant, maximeque ne eam impediant eorum salario et compendiis quidquam nocendo vi, dolo, usurariis artibus, v.gr. loco sala­ rii merces eis praebendo innecessarias vel quas ipsi alibi vilio­ ri pretio acquirere possent ; idque eo vel magis quod illi sunt contra iniurias atque impotentiam haud muniti, 5. Fideliter observare dispositiones legales statuentes iura operariorum, siquidem illis iuste latis, operarii muniuntur titulo iustitiae ad urgendos favores sibi concessos. Sic verbi gratia cx CH 1584 ct CHComm 302 famulus sine iusta causa ante tempus dimissus strictum ius habet ad salarium quinde cim, vel respective triginta dierum percipiendum, ultra illud quod propter servitium dc facto praestitum debetur. Nisi ta­ men dominus permittat famulo ut maneat apud ipsum donec alium herum inveniat vel breviore tempore ad novum servi­ tium recipiatur, ut ex jurisprudentia constat. 6. Non plus imponere laboris quam vires uniuscuius­ que ferre queant, neque tale genus laboris quod aetas vel sexus non patiantur; tenentur, igitur: a) providere operarios contra pericula vitae aut sanitatis quae ex materiis, machinis, modo laborandi ac loco obvenire possent; quodsi pericula removeri non possint, /T) cavere ne labores periculosos invitis operariis imponant, cos vero qui voluntarie periculum subire velint, con­ gruenter pro hoc servitio retribuere ; γ) reparare damna quae operariis absque culpa ipsorum inter laborandum et propter laborem accidant, quia sub hac condicione intclligitur fieri contractus. B. Ex caritate et pietate: 1. Operariis suis indi­ gentibus speciali cura subvenire, nam, si caritas urget erga quoslibet proximos egenos, strictius obligat erga conjunctio­ res qui, ceteris paribus, aliis praeferri debent. 2. Eorum rationabiles petitiones benigne excipere, eisque, si fieri possit, satisfacere; sic exigit inferior condicio operariorum, ne deprimantur et se seiunctos a silius patronis experiantur. 3. Promovere opera quae in bonum operariorum ce­ dant v.gr. honestam instructionem, relaxationem, officinas ad faciliorem assecutionem mediorum vitae, etc.; licet enim of­ ficia pietatis inter patronos ct operarios in hodierna organi- 800 DF. SEPTIMO ET DECIMO MANDATO zatione societatis valde relaxata sint, adhuc specialem sollici­ tudinem debent habere praepotentes erga sibi subordinates ratione laboris 58. 4. Favere consociationibus quas operarii constituant ad sua iura et bona honeste tuenda, nedum eas insectentur. 894. ne VII. Obligationes generales operariorum a Leo­ XIII in Encycl. Rerum Novarum sic fere indicantur·’9: A. Ex iuxtitia: 1. Integre et fideliter exequi ser· vilium quod libere cum aequitate fuerit pactum, id quod or­ dinarie exigit ab operario : σ) ut obediat patrono ciusve man­ datants in iis quae ad exeeutionem promissi laboris pertinent; /3) ut opus sibi iniunctum perficiat, modo et tempore secun­ dum contractum vel consuetudinem praefixis, cum ea dili­ gentia, etiam extraordinaria, quae cx natura rei vel cx pacto debeatur. 2. Nullo modo nocere rebus patroni, eas desidiose tractando, machinas ct instrumenta laboris non curando, ma­ teriis prodige utendo, merces vitiosas producendo, fabrica­ tionis secreta communicando etc. 3. Personam patroni non violare aut quocumque mo­ do laedere, iniuriis realibus, calumniis, contumeliis, commina­ tionibus. 4. Abstinere a mediis iniustis in prosecutione iurium suorum, ideoque a vi, seditione, consortio cum flagitiosis ho­ minibus qui, sub fucata illusione inanium promissionum ad peiorem condicionem personalem cum pernicie communi cos detrudant. w Caveant» tamen ne studo s‘bi animos operarorum coniungcndi, in eorum negot a et res se ingerant imprudenter: nam opifices, I bertat s et autonomie amatores, paternal smo aut protect oirsmo non sponte implorato, quasi novae formae sub ect on;s. acriter resirtere solent ASS 23 (1890-91) 649. Concnne colhg’t offica iusft’ae, s:ve patronoios s:ve operaron m Conc’lum Mecbl n erse TV (a.1923) n.66: ’’Honestae aultn pact’ones fidei ter exsequendae sunt. Peccat itaque contra iust t am qui pactio­ nis obligat ones respu t. si (piando facta pact o proprae ut I tati adversar vi­ deatur; sive merces, quales promis t non tradat, s’ve promissum pretium non solvat. Peccat contra iusftiam magister offic nae qui, ultra temporis vel modi st pulat onem. laborem exg t nulla mercede compensatum, vel operarium noyo onere sine nova remuneratione gravat, vel mores, v tam, membra, valetudi­ nem operarii perculo quod v lari potest expont. Quotquct merccdem optra· rorum alqua ratione defraudaverint, sc terret S.Iacobus in sua cp stola c* tholca: “Ecce. merces operarorum qui messuerunt reg’ones vestras, quae fi au· data est. a vobis clamat; et clamor eorum in aures domini Sabaoth introivit’ (lac 5.4). Conductus autem opifex ipse iustam pact onem servare, laborem prorrs· sum diligenter praestare, res magistri operarum, inter quas non raro spre­ tum reponendum est, fideliter custodire, imperante iustitia, debet.” SALARIUM IUSTUM IN PARTICULARI N 803-807 801 B. Ex caritate et pietate: 1. Exhibere reveren­ tiam debitam erga patronum, utpote qui est eorum supe­ rior, et cum quo in eodem opere sunt consociati vinculis qua­ si familiaribus. 2. Ea caritatis officia exhibere erga socios laboris, quae proximo speciali titulo coniuncto debentur: auxilium in necessitatibus, consilium in angustiis, levamen in tribulatio­ ne; imprimis autem cavere debent ne cis scandalo sint aliudvc damnum corporale vel spirituale causent. Applicatio: Peccat contra iustitiam operarius qui tempus inuti­ liter terit, opus sibi commissum defectuose cum damno domini per­ ficit, materiae et instrumentis laboris non parcit. Gravitas peccati a gravitate damni causati vel lucri impediti, et per se reparandum est § IL De salario iusto in particulari Summa rerum dicendarum: Post notioin·»! ct puas theorias, liberalismi, socialismi, doctrinae mus salarium individuelle ct familiare. divisionem exponimus praeci­ catholicae, in qua considera­ 805. I. Salarium est remuncratio secundum conventio­ nem a patrono solvenda operario pro labore sub eius ductu et in eius servitium praestito. seu remuneratione eo­ rum qui professiones liberales exercent in servitium quidem aliorum sed non sub eorum ductu. 806. II. Differt ab honorariis 807. III. Dividitur: 1. Ratione valoris, in: a) NOMINALE seu summa pecuniae operario tradita pro labore; b) reale, seu summa rerum utilium quae per salarium nominale obtineri potest. 2. Ratione qualitatis salarium datur in pecunia (in specie), vel in mercibus (in natura), vel mixtum, seu partim in pecunia partim in mercibus; per se parum interest quomodo solvatur, dummodo iustum sit; sed salarium in mercibus, diversis abusibus ansam praebet, ideoque non raro in legibus prohibetur. 3. Ratione modi vel fundamenti: a) ad TEMPUS (a jornal) si computatur secundum unitatem temporis in laborando impensi, v.gr per horas vel per dies ; b) ad opus (a destajo), si determinatur pro unitatibus operis facti, v.gr. tantum pro unitatibus carbonis extrac­ ti. Sub aspectu ntorali iterum per se parum refert qua ratione deter­ minetur, dummodo labor praestitus vere compensetur, sed sub as­ pectu oeconomico utrumque systema affert commoda et incommoda 4. Ratione- determinationis, in:a) VULGARE, quod ex usu aut consuetudine currenti in aliquo loco et tempore solvi solet et ius­ tum praesumitur; b) conventionale, quod mutuo consensu conducTHEOL. MOR. 2 26 802 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO toris ct operarii statuitur iuste vel iniustc; c) LEGALE, quod lege ab auctoritate publica taxatur; d) normale scu iustum, quod ad normam iustitiae constitutum est. 5. Ratione sufficientiae, in: a) individualE, quod re­ quiritur et sufficit sustentando opifici frugi ct bene morato, una cum assccuratione contra ordinarios morbos et infortu­ nia in labore occurrentia nccnon ct senectutis impotentiam, facta computatione non secundum necessitates pure physio­ logicas quoad habitationem, vestitum, alimenta stricte neces­ saria, sed etiam psychologicas ct sociales, ita ut operarius ea commoda et moderatas recreationes habere possit quibus ho­ mines cius condicionis socialis frui solent; ά) Familiare, quod requiritur et sufficit ad condendam et sustentandam familiam, et dividitur in : a) absolutum, quod satis est ad convenienter sustentandam 00 familiam normalem quatuor vel quinque filiorum apud nos, scu in adiunctis ordi­ nariis fecunditatis et fortunae et prudentiae in bonis adminis­ trandis, adhibitis auxiliis quae ad matrimonium ex annis caeli­ batus a coniugibus congregari potuerunt vel in ipso matrimo­ nio tum ex parcimonia priorum annorum, tum familiae ab aliis membris, uxnre et filiis grandioribus, postea pro eorum condicione conferri possunt01 ; /?) relativum, quod satis est ad convenientem sustentationem uniuscuiusque familiae concre­ tae, attentis numero ct necessitatibus ordinariis personarum quibus constat °2. proferuntur ad determinandum iustum salarium, iuxta varia elementa quae in locatione-conductionc operae considerari possunt ; carum praecipuae sunt theoria liberalisnii oeconomici, provocans ad ius mercatus scu liberam conven­ tionem contrahentium; theoria socialisini, fructus oeconomicos in­ dustriae labori attribuens; theoria catholica, med:a via inter liberalismum et socialismum recto cursu procedens. Duabus prioribus le­ viter adumbratis, tertiam latius exponimus. A. Liberalismus oeconomicus, plus aequo fidens duplici legi oblati-quaesiti et liberae concurrendae, negligit elementa obiectiva determinantia aequivalentiam inter valorem oeconomicum operae praestitae et salarii accepti, et contendit iustum esse salarium quod libera conventione subiectiva inter operarium ct patronum determi808. IV. Diversae theoriae w Cçnvcniens sustentatio familiae includit praeter victum, vestitum, habita­ tionem, honestam recrcat:onem provisionem contra ordinaria infortunia, etiam media necessaria ad convenientem instructionem et educationem filiorum. Ct. Pius XII, Allocutio 13-6-1943: AAS 35 (1943) 172-173. ·’ Cf. Pius XI, Encycl. Casti coitnubii: AAS 22 (1930) 587; Pius XII. Allocutio 29-6-1948: AAS 40 (1948) 335. « Cf. Leo XIII, Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 662-663; Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 200; M.Rrugarola, Formas actuales de rctribuciôn de trabajo : FomSoc 5 (1950) 395-418. SALARIUM IUSTUM IN PARTICULARI. 803 natur adeo ut, hac theoria dominante, “quaccumque procreata erant, quicumque redibant fructus capitale sibi vindicabat, vix operario relictis quae viribus reficiendis atque recreandis sufficerent”** . Haec theoria est falsa, ct experientia probavit liberam concurren­ dam non esse capacem praestandi securitatem congruae retributionis operariis necessitate constrictis ad locandam operam suam sub ini­ quis condicionibus. In specie: a) falsum est laborem c tisidciandum esse tanquam mercem quamlibet, eius indole indiv duali et sociali contempta; β) in hoc systemate ianua patet tyrannidi patronorum imponenti condiciones iniustas, quas “necessitate opifex coactus, aut mali peioris metu permotus acceptat, ne fame perire debeat; γ) etiamsi operarii dc iure suo ultro cedentes salarium acceptarent sustentationi insufficiens, contractus esset objective iniustus, quia in ordinariis adiunctis subest “aliquid ex iustitia naturali idque lib ra paciscentium voluntate maius et antiquius, scilicet alendo opifici, frugi quidem et bene morato, haud imparem esse mcrccdem opor­ tere” M. B. Socialisnms, iuxta placita Maroli Marx, tenet salarium re­ spondere integro valori reriim productarum, cum solus labor huma­ nus, manualis aequo iure ac gradu atque intellectualis, sit productivus: "quaccumque sci. aut progignuntur aut redeunt, iis tantum demptis quae capitali reficiendo ac recreando sint satis, ea omnia iure ipso opifici cedere” qui merito “omnia utpote suis manibus effecta sibi flagitat” “. Haec theoria est falsa, et falso supponit laborem esse unicum fontem valoris, idcoquc omne capitale esse furtivum. Sane capitale non est tantum condicio, sed vera causa productionis oeconomicae, ct capitalista praestat ad productionem materias, machinas, laborem in­ tellectualem directionis, suscipitque periculum, aliquando non par­ vum, sortis ; quae omnia renumerationis haud exiguae sunt digna. C. Doctrina catholica, elementa aliarum theoriarum c,e in quantum aliquid continent veritatis admittens, quatuor po­ tissimum elementa considerat, in determinatione iusti salarii, sci. ius mercatus, seu libera conventio individualis vel collec­ tiva; ius in fructus oeconomicos opera productos; ius con­ dicionis humanae in vita opificis vel ipsius familiae; iusta di­ visio bonorum in genere. Ex istis iuribus rite servatis ct inter se apte cohaerentibus oritur iustum salarium ®7. ° Pius XI Encycl. Q./L; 23 (1931) 19S. « Leo XIII, Encycl. R.AL: ASS 23 (1890-91) 662. «Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 196.197. w Plures sunt theoriae secundariae, v.gr. a) theoria capitalis disposibilis, iuxta quam quotiens divisionis inter summam a capitalista disponibilem et numerum operariorum qui suam operam locare velint, determinat iustum sa­ larium, iuxta legem oblationis et petitionis; b) theoria legis AENEAE (Lasalle), quae tenet salarium constitui secundum eandem legem oblationis et petitionis quantitate necessaria ad operarii sustentationem et reproductionem; aucto nu­ mero operariorum minuet salarium et exinde operarii ipsi et eorum reproductio minuetur; quo evenientes, iterum augentur salaria et exinde numerus opera­ riorum etc.; c) theoria productivitatis (Smith), quae dicit salarium iustum simplic ter esse proportionale valori rerum productarum. 97 Cf. M.Kuppens, Le salaire dans l’enseignement des Papes depuis Leon XIII: RevEcclL 34 (1947) 191-197; M.Butrôn Valencia, Detenninaciôn de la jus- 804 --- DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 809. Principia: 1. Salarium libera conventione Ma­ tutam inter operarium et conductorem est per se iustum. Explicatur : Salarium libera conventione statutum tunc habebitur cum praecedit obiectiva aestimatio laboris ct mercedis, ne alte­ rutra pars cx ignorantia consentiat ; existit conventio vere li­ bera et nulla necessitate, fraude aliove vitio in alterutro coac­ ta ; ius superius nullum violatur, praesertim : ius naturale sus­ tentationis quod habet operarius, cuique renuntiare non valet; ius auctoritatis, salarium minimum legitime definientis prop­ ter exigentias boni communis ; debitum rectae divisionis bono­ rum in societate. Per se est iustum, siquidem per se unusquisque potest libere disponere de suis bonis alienabilibus, ideoque et opera­ rius de suo labore et patronus de sua pecunia 68 ; unde si li­ bere convenerint de labore et mercede, sive operarii convene­ rint cum patrono individual iter per seipsos, sive collective, de se iusta est. De se, inquam, quia: si lex iusta definit et impo­ nit salarium solvendum, conventio contraria laedit iustitiam legalem etiam utraque parte ultro consentiente69; similiter, ii operarius indiget determinato salario obiective iusto, et vo­ luntarie renuntiet parti illius, haec renuntiatio tollit quidem in salario percepto rationem iniuriae personalis, sed salarium di­ minutum manet obiective iniustum, siquidem ex iustitia natu­ rali, quae maior et antiquior est voluntate paciscentium, satis­ facere debet saltem necessitatibus operarii frugis et bene morati70. 2. Salarium iustum bono publico oeconomico at­ temperari debet, ideoque, licet ex una parte tantum esse de­ bet, quod operariis in adiunctis ordinariis permittat portio­ nem aliquam ad modicum censum pro infortuniis eventualibus reservare, ex alia ipsum bonum commune postulat ut ii qui laborare possunt ct volunt, hanc opportunitatem habeant, ideoticia del salario en las Enciclicas sociales (Buenos Aires 1950); M.Fers’axw Pousa, El salario familiar (Rosario-Argentina 1940). & Ad rem Leo XIII: “Si ex ea dumtaxat parte spectetur [labor] quod per· sonalis est, non est dubium quin integrum opifici sit pactae mercedis angus­ tius finire modum: quemadmodum enim operas dat ille voluntate, sic et ope­ rarum mercede vel tenui vel plane nulla contentus esse voluntate potest’ (Encycl. R.N.: ASS 23 [1890-91] 662). 08 Si operarius invitus consentiret, consensus talis non tolleret rationem stricte iniustitiae reparandae, nam per legum statuitur in casu strictum ius quod stricte urgere potest operarius, Cf. V.Vangheluwe, Dc injeriore iwh salarii lini te: CollatBrug 45 (1950) 213-220. ™ Cf. Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 662. SALARIUM IUSTUM IX PARTICULARI. X SCO 8C5 que ut salaria non augeantur ultra modum cum exitio ·. dustriarum quae non possint tantum onus sustinere, ac consequen­ ter cum ipsorum operariorum detrimento, quippe qui laborandi occasione privabuntur n. Bonum publicum et commune exigit ut ex salario percepto operarii aliquam partem detrahant, et in arcam communem re­ ponant, ut ex ea necessitatibus aleatoriis provideatur. Hoc, si ipsi operarii negligant, auctoritas publica urgere potest, et ubique urget per legitimas leges in conscientia obligatorias, iuxta quas reservanda est pars salarii percepti ab operariis et augenda contributione correspondent! patronorum, ut sum­ ina utriusque deponatur in arca communi (salarium dilatum), ut exinde provideatur securitati sociali, accidentibus laboris et ceteris. Cavendum est, tamen, ut moderamen habeatur in sta­ tuendo salario dilato, ne operarii et patroni nimis limitentur in usu rerum suarum ct dominatus Institutorum praevisionis socialis facili lucro augeatur, translata iniustitia sociali ab in­ dustrialibus proficuis nationi ad mercatores spéculantes alie­ nis pecuniis. Cf. D 2277. 3. Salarium individuate debetur in adiunctis ordinariis ex iustitia commutaliva operario adulto et ordinario, qui to­ tam suam operam praestat in servitium alterius. Explicatur: In adiunctis ordinariis, seu in statu normali tum indus­ triae tum operarii ; nam propter laborem specialem et singu­ larem peritiam, maius salarium erit erogandum ; vicissim, au­ tem, si quis conducat operarium tempore crisis oeconomicae ad laborem non necessarium vel non proficuum motus cx sola caritate erga illum, vel si ipse operarius non valeat exercere communem activitatem et sollertiam, licebit pacisci de salario inferiore salva iustitia * 72, neque enim patronus potest obligari 71 ex hac virtute ad subeunda talia dispendia ; similiter, cum ali­ qua industria in aliqua regione exiguos fructus communiter producit 73* , patronus sine iniustitia retribuit operarios salario inferiore, ne industria pessumdetur et operarii sine ullo sala­ rio in maiore egestate relinquantur. Qui totam suam operam praestat, nam si paucis tan­ tum horis in servitio patroni occupetur ct reliquum tempo« Cf. Pius XI. Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 200-201. 71 Cf. Gesi cot-Saesm ans, 1,648; Merkelbach, 11,550,5.·°; Noldin-Schmitt, 11,611 b; L’bach, I, 330-331. 71 Quodsi patronus necessitate operariorum abuteretur ad imponendas cis condiciones iniustas, vel minus prosperum negotium ipse solus haberet inter alios, non posset ex his rationibus de salario individual! quidquam detrahere sine stricta iniustitia. 806 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ris aliis laboribus propriis vel alienis incumbat vel incumbere possit, non est obligatio solvendi integrum salarium individuale. Tempus diurnum, quod censetur exhaurice totam potentialitatem praestandae operae cui respondeat salarium integrum, est illud quod lege determinatur in diversis locis, li­ cet quidam operarii ulterius aliquod tempus in laborando im­ pendant. Certe modum excederet patronus qui ad conceden­ dum salarium integri diei exigeret continuationem tam diuturnam in labore quae, salvis iuribus et officiis personae humanae erga Deum, familiam et societatem, protrahi nequi­ ret, sublata facilitate agendi vitam familiarem, satisfaciendi obligationibus religiosis, reficiendi vires et conversandi cum amicis 74. Ecclesia hanc doctrinam inconcussam habet : Leo XIII considerans notam necessitatis quaes est in labore, sic tradidit: “Esto igitur, ut opifex atque herus libere in idem placitum, ac nominatim in salarii modum consentiant, subest tamen sem­ per aliquid ex iustitia naturali7576idque libera paciscentium voluntate maius et antiquius, sci. alendo opifici, frugi quidem et bene morato haud imparem esse mercedem oportere” 7e. 1524, abstrahendo ab ulterioribus determinationibus, dis­ C. ponit: “Omnes, et praesertim clerici, religiosi ac rerum eccle­ siasticarum administratores, in operum locatione debent as­ signare operariis honestam iustamque mercedem” 77. S.Scriptura ius istud minimum. satis clare exprimit, verbi gratia apud Lc 10,7: “In eadem autem domo manete, 14 Cf. Vermeersch, Quaestiones dc iustitia n.419-420; Uback, I, 330-331; Lehmkuhl, I 1344-1345; B.Quetglas Gava, EI salario minimo: FomSoc 4 (1949} 149-169. 76 Per contrapositionem ad strictam iustitiam quae oritur ex contractu, Sum­ mus Pontifex reclamat salarium in hoc loco ex stricto iure quod derivatur cx intrinseca reruim constitutione, cuique operarius non potest renuntiare. Iustitia ergo naturalis est in casu iustit a commutat va. Sic constat etiam ex responso Card.Zigliara ad Card.Goossens. Cf. Vermeersch, Dc iustitia2 p.553.555. ’· Encycl. R.N.: ASS 23 (1890-91) 662. 77 Allegando fontes huius canonis, asserit Mondrîa (1,1035): “Dubitandum non est praecipi patronis catholicis ut salarium familiare operariis assignent ex caritate et iustitia sociali saltem debitum...”. Quidquid de hoc sit (cf. Fon­ tes iuris canonici 111,607.611) saltem personale salarium obligatorium procla­ matur. Canon 272 £ 1 iuris orientalis de bonis ecclesiasticis, correspondcns nostro canoni 1524, sic ait: Omnes ct praesertim clerici, religiosi ac rerum ecclesias­ ticarum administratores, in operarum locatione debent assignare operariis ho­ nestam iustamque mercedem; curare ut iidem pietati idoneo temporis spatio vacent; nullo pacto cos abducere a domestica cura ct parsimoniae provtdentiaeque studio, neque plus iisdem imponere operis quam eorum vires ferre queant, neque id genus quod cum aetate sexuque dissideat; cavere praeterea ne aliter in operae praestatione boni operariorum mores, valetudo, personae iura, aut humana dignitas quicquam detrimenti capiant. SALARIUM IUSTUM IN PARTICULARI. N-809 807 edentes et bibentes quae apud illos sunt, dignus est enim ope­ rarius mercede sua”; Deut 24,14-15: “Non negabis mercedem indigentis... sed eadem die reddes ei pretium laboris sui ante solis occasum, quia pauper est, et ex eo sustentat animam suam, ne clamet contra te ad Dominum et reputetur tibi in peccatum”. Cf. lac 5,4. Theologi et sociologi catholici uno ore hanc doctrinam alte proclamant. Ratio sic arguit: Iustitia commutativa exigit per se aequivalentiam inter laborem ab operario praestitum et merce­ dem a conductore solutam. Atqui labor operarii tantum sal­ tem valet quantum necesse est ad ipsius operarii convenien­ tem sustentationem large intellectam, includentem etiam mo­ dicum censum quo providere possit infirmitatibus et senectuti. Ergo patronus tenetur ad hoc saltem salarium elargiendum. Ad minorem', homo ius et officium habet suam vitam sus­ tentandi; huic autem iuri ct officio respondere debet facul­ tas eisdem satisfaciendi, nam in necessariis natura non de­ ficit. Iam vero operarius medium sustentationis non habet nisi laborem proprium ; ergo valor laboris humani tanti ut mi­ nimum aestimari debet quanti ad operarii decorosam susten­ tationem ac recreationem requiritur. Applicationes: I. Strictam iniustitiam committit, et ad repara­ tionem tenetur patronus, qui salarium ad congruam sustentationem insufficiens tribuit suis operariis, proptcrca quod necessitati compul­ si parati sunt operam praestare propter retributionem salario iusto inferiorem. Revera non ad hoc parati sunt, sed hoc patiuntur, ut bene notavit Leo XIII ”. Simil'ter lacd't iustitiam patronus qui a salario hebdomadario excludit dies dominicos et festos. 2. Similiter iniustus est patronus qui detrahit operariis de salario iusto, quia vix percipit beneficia propter ignaviam, vel tech­ nici aut oeconomici progressus incuriam ; non autem propter onera nimia tributorum, pretiorum iniustorum ct huiusmodi quae ei impo­ nantur, nam in tali casu iniustitia refunditur in eos qui industriam vexant ™. 4. Salarium familiare absolutum debetur per se ope­ rario adulto ordinario', a) certo ex iustitia sociali; b) probabi­ lius ex iustitia commutativa. Explicatur: 78 "Si necessitate opifex coactus, aut mali peioris metu permotus duriorem condicionem accipiat quae, etiamsi nolit, accipienda sit, quod a domino vel a redemptore operum imponitur, istud quidem est subire vim. cui iustitia re­ clamat" (ASS 23 [1890-91] 662). ” Cf. Pius XI. Encycl. Q.A.: .AAS 23 (1931) 201. Illi ) V i 808 DE SEPTIMO ET DECIMO ΜΛΝΡΛΤΟ Debetur per se; nam si patronus cx misericordia, sine necessitate, suscipiat operarium, vel si condicio communis in­ dustriae id non patiatur, licet dc salario inferiore pacisci ad vitanda maiora mala ; e contra, si agitur de operario qualificato in adiunctis favorabilibus industriae suum laborem spe­ cialem exercente, ius habet ad salarium maius quam familia­ re absolutum. Ex iustitia sociali deberi salarium, dupliciter intelligi potest: a) ita ut subicctum immediatum obligationis sit auc­ toritas publica, quae cx iustitia sociali teneatur ad ordinem socialem sic disponendum, ut salarium familiare absolutum a patronis solvendum urgeri possit ; vel b) ita ut ipsi patroni, independenter ab ordinatione auctoritatis publicae sint im­ mediate obligati ad tale salarium erogandum. Ex doctrina Pii XI obligatio immediata incumbit per se patronis indepen­ denter ab ordinatione potestatis publicae ; per accidens in adiunctis infortunatis industriae possunt esse a tanto onere li­ beri ; sed in tali casu “postulat iustitia socialis, ut eae immuta­ tiones quam primum inducantur, quibus cuivis adulto opera­ rio eiusmodi salaria [familiaria] firmentur” (D 2263), et in universum “omni contentione enitendum est, ut... in societate civili rationes oeconomicae et sociales ita constituantur, ut omnes patres familias sibi, uxori, filiis pro dignitate et loco alendis necessaria mereri ac lucrari possint”*0. Probatur: Ad a): Pius XI (D 2263) :“Ac primum quidem merces operario suppeditanda est quae ad illius eiusque familiae sus­ tentationem par sit... Omni igitur ope enitendum est, ut mercedem patresfamilias percipiant sat amplam, quae commu­ nibus domesticis necessitatibus convenienter subveniat..." D 2277 : “Neque satis sociali iustitiae factum erit, nisi opifi­ ces et sibimet ipsis et familiae cuiusque suae victum tuta ra­ tione ex accepta, rei consentanea, mercede praebere poterunt: nisi iisdem facultas dabitur modicam quandam fortunam sibi comparandi... nisi denique opportuna erunt in eorum com­ modum inita consilia, quibus iidem, per publica vel privata cautionis instituta, suae ipsorumque senectuti, infirmitati ope­ ri sque vacationi consulere queant”. Pius XII, inniteris vestigiis suorum Praedecessorum, non desistit proclamare “tanquam fundamentales exigentias con­ cordiae socialis illas aspirationes quae sibi adeo cordi sunt: 60 pius XI, Encycl, Casti connubii: AAS 22 (1930) 587, '! H S'.I’M IN PARTh I l.AKI X.809 ÔÔ9 salarium quod in tuto ponat existentiam familiae, possibilem reddendo genitoribus implctionem suae naturalis obligationis alendi prolem sane nutritam et vestitam” w. Ratio sic certo concludit: “Iustitiae socialis est id omne ab singulis exigere, quod ad commune bonum necessarium est” (D 2277). Atqui bonum commune exigit ut operarii ma­ trimonium contrahere, familiam sustentare, prolem instruere et educare valeant ; imo ut modicam fortunam sibi comparare possint ad communis paupertatis ulcus \ itandum et ad renun­ tiandum violentiae qua, necessitate cogente, per vim vindica­ re velint quod per ius sibi obtinere non valent. Ergo exigit ut operarius qui totum suum laborem in servitium alterius prae­ stat, mercedem accipiat quae ad suam et suae familiae susten­ tationem sit satis et aliquam meliorationem condicionis oeco­ nomicae et provisionem pro adversitate permittat. Ad b): Leo XI11, postquam ex iustitia commutativa re­ clamat mercedem alendo opifici frugi et bene morato haud imparem, addit (D 1938 c) : “Mercedem si ferat satis amplam, ut ea se uxoremque et liberos tueri commodum queat, facile studebit parsimoniae efficietque, ut, detractis sumptibus, ali­ quid etiam redundet, quo sibi liceat ad modicum censum per­ venire”. Non desunt auctores (Pcrin, \zerhagen etc.) qui cx his verbis intclligant mercedem a Leone XIII reclamatam cx iustitia naturali seu commutativa, fuisse salarium familiare; nihilominus historice potius videtur nihil de hac quaestione in illis Litteris fuisse pronuntiatum, id quod testimonio Cardina­ lis Zigliara confirmatur82. Pius XI, agens dc procurandis rationibus oeconomicis ct socialibus, in quibus “omnes patresfamilias sibi, uxori, filiis pro dignitate et loco alendis necessaria mereri ac lucrari pos­ sint”, sic concludit : “Hanc igitur negare aut aequo minorem facere, gravis iniustiiia est; neque fas est mercedes statui tam tenues, quae pro rerum condicionibus, alendae familiae sint impares” 83. Haec verba nedum iustitiae commutat i vae signi­ “ Allocutio 13-6-1943: AAS 35 (1943) 170. Alias similiter: “AI dovere per­ sonale dei lavoro... consegue il diritto naturale di ciascun individuo a fare dei lavoro il mezzo per provederc alla vita propria e dei figli" (Nuntius radiophonicus 1-6-1941: AAS 33 [1941] 201). H Cardinali Goossens, quaerenti "An peccabit berus qui solvit quidem mer­ cedem opificis sustentationi sufficientem, sed imparem ipsius familiae alendae, sive haec constet uxore et numerosa prole, sive haec non ita numerosa sit”, respondit Card.Zigliara, mentis Summi Pontificis haud ignarus, licet ut merus theologus consultus: “Non peccabit contra iustitiam, potent tamen quandoque peccare vel contra caritatem, vel contra naturalem honestatem.” “ Encycl. Casti connubii: AAS 22 (1930) 586-587. 810 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO ficationem excludant, eam obvie significare videntur. Alibi commemorat quomodo in Encyclicis de Christiana socialis or­ dinis renovatione designaverit “mutuas eorum auxilii adiumentique necessitudines, qui vel rem impertiunt, vel dant ope­ ram, et merccdem denique, quae opificibus cx districta iusti­ tia debetur, sibi suaeque familiae necessaria”34. Porro, di­ stricta iustitia nonnisi commutativa dicitur; et eam in Encycli­ cis Q.A. significatam fuisse ostendunt etiam verba (D 2262): “Haec ergo [opera| nec iuste aestimari neque ad aequalita­ tem rependi poterit, eius natura sociali ct individual! postha­ bita”. In eodem documento exigit inferius, nomine iustitiaeso­ cialis (D 2277) ut opifices possint praebere “sibimet ipsis et familiae cuiusque suae victum tuta ratione ex accepta, rei con­ sentanea, mcrcede”. Iam vero merces rei consentanea debetur ex iustitia commutativa; nec refert quod paulo superius iusti­ tiam socialem a commutativa expresse distinxerit, et quod in loco relato asserat iustitiac sociali satis factum non iri sine tali mercede rei consentanea ; nam verissimum est iustitiam socialem hanc merccdem exigere, quod asseritur a Summo Pontifice, abstrahendo a titulo huius exigentiae, vel potius im­ plicite affirmando esse titulum iustitiae commutativae. Pius XII in quadam allocutione, commemoratus deside­ rium alte radicatum in operarii honesti animo, “securae et independentis possessionis illorum omnium quae necessaria sunt ad sibi et familiae providendum in gradu suae dignita­ ti et confidentiae accommodato” addebat: “Ideo Ecclesia sem­ per illud defendet contra quamcumque doctrinam, quae ope­ rario negaret haec inalienabilia iura, quae non solum ex or­ dinatione sociali, quaecumque illa sit, sed potius cx ipsius personalitate dimanant” 85. Theologi et sociologi huius saeculi, fere omnes, susti­ nent salarium familiare absolutum deberi ex iustitia commu­ tativa 86. M Encycl. Divini Redemptoris: AAS 29 (1937) 80. Cf. S.Aznar, /Uguiuj oricntaciones sociales de Pio XI (Madrid 1934). K Allocutio ad officiales ex U.S.A. 16-4-1945: L’Osservatorc romano 17-41945, relata a Mondrîa, 1,1036. Cf. etiam, inter aha plura, AAS 38 (1936' 436. M Sic v.gr. Hürth-AbelïJn, De praeceptis 339; Merkelbach 11,553-555; Noldin-Schmitt, 11,610-612; Vermeersch, 11,450-451; I.eiimkuiil 1,1346; Wouters, 1,917; Ubach, 1,330-331; FerrEres-MondrIa, 1,1037; Saismam (corrigens Genicot), 1,647,2.·; Zalra (corrigens Arrcgui), Compendio de I· logia moral 405,III,b; Prümmer, 11,312; WiTTRant, 319; Jone, 307, etc. Praeterea sociologi vix non ornnes, ut Azihazu, La moral del hombr, ·' négociés p.198-199; Llovera, Tratado elem'cntal de sociologia cristiana n 203 204; Vicent, S'ociahsmo· y anarquismo p.l." c.8 a.3; Vila CrEus, Oriental· nes sociales p.297-306, etc. SALARIUM IUSTUM IX PARTICULARI, N 809 81 I Ratio interna quoque titulum commutativae iustitiae urgere videtur. Etenim iustitia commutativa exigit aequali­ tatem inter valorem laboris praestiti et mercedis acceptae. Atqui labor ex natura sua, iuxta consilium Providentiae di­ vinae ad huiusmodi sustentationem valere debet. Ad minorem: Labor humanus habet notam intrinsecam, “natu­ ra insitam”, quod sit necessarius, personalis et socialis (cf. D 1938 c2262). Iam vero, supposito iure nativo et intrinseco personarum ad matrimonium ineundum, eoque inito, officium, pariter natura impositum, convenienter sustentandi familiam ct prolem educandi secundum exigentias sociales sui temporis et loci, medium debet adesse a natura provisum, ut homo iura sua nativa exercere et obli­ gationibus ex usu horum iurium naturaliter obortis satisfacere possit. Porro operariis nullum aliud medium a natura datum est, quo ius illud exercere et obligationes implere queant, nisi labor perso­ nalis, vel, eo deficiente, occupatio rei non eadem necessitate susten­ tationis detentae, nisi societas suppleat isti medio occupationis se­ cundum suam obligationem w. Ergo labor humanus ex intentione ip­ sius naturae valet ad ius illud exercendum et ad obligationes inde derivatas exequendas, seu “hanc potcntialitatem intrinsece habet, ut ad se et ad familiam in communibus adiunctis alendam suffi­ ciens sit”“; ct quia “hanc ingenitam fertilitatem operarius cedit dum operas locat, hanc ipsi compensare debet magister officinae" b* *. Obiciunt: 1. /;.r iure ad matrimonium oriri in aliis officium illud non impediendi, minime vero obligationem praebendi salarium familiare. R. Argumentum nostrum non procedit cx iure familiam constituendi ad obligationem suppeditandi media sustentationis, sed ad appreliationem veri valoris operae humanae, ut exinde cernatur quantitas salarii solvenda ab eo qui, vi contractus, se obligat ad salarium acquivalens valori operae solvendum *. 2. Iustitia commutativa, dum reclamat aequivalentiam praesta­ tionum, abstrahit a fine ad quem accipitur et destinatur illud quod retribuitur. Patroni non interest finis laboris humani, $cd quid sibi labor praestet. R. Iustitia commutativa exigit aequivalentiam praesta­ tionum, et quia operarius praestat activitatem ex natura sua acquivalentem salario familiari, patronus debet tale salarium rependere, sive sit sive non sit familia cui destinetur sustentandae; etenim ius condendi familiam secundum sc est indivisibile ct in omnibus aequale. 3. Iustitia commutativa exigit aequalitatem. Atqui praestatur la­ bor personalis. Ergo cx iustitia commutativa non debetur nisi sa­ larium personale. R. Labor personalis concretus est necessarius ad sui ct suorum sustentationem secundum dicta. 4. Necessitas alendi scipsum, cui respondet salarium, est ipsi labori intrinseca, tendens ad virium consumptarum reparationem. E contra necessitas sustentandi familiam est labori extrinseca. R. Var Cf. Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 194. “ FerrEres-MondrIa. 1,1037 d. " Vermeersch, 11,450. * Cf. Kleinhappl, Zur theorie des Arbeitsvertrags: ZkTh 62 (1938) 403. 812 de SEPTIMO ET DECIMO MANDATO lor salarii non tantum fundatur in necessitate personali providendi labori physico peracto, sed etiam in intrinseca dignitate ct iuribus nativis et destinatione sociali operarii, cui insuper ad procreationem luturorum operariorum aequo iure debentur subsidia quo patronus sibi reservat pecuniam ad substitutionem machinarum exhaustarum. Aliud argumentum ratione naturali sic urgetur: Auctori­ tas civilis nostris temporibus ubique legibus suis socialibus urget salarium familiare. Atqui tales leges, iuste latae, creant in operariis strictum ius ad talem retributionem. Ergo nisi ipsi ultro cedant iuri suo stricto, patroni ei satisfacere te­ nentur. 5. Salarium familiare relativum : a) non debetur a patrono neque ex iustitia sociali; sed iustitia socialis erigit ut per institutiones, sive privatas sive publicas, operariis tri­ buantur media sustentandi familiam etiam numerosam. Ad a): Ecclesia in documentis Magisterii nunquam de­ clarasse videtur ius operariorum ut a rcspcctivis patronis ac­ cipiant totam pecuniam necessariam ad sustentationem fa­ miliae, cuius expensae excedunt normam ordinariam. Et sane : Ratio ostendit valorem laboris humani non desumi ex peculiaribus adiunctis huius vel illius operarii sed ex com­ munibus et ordinariis operariorum in genere, quibus solis providere debuit immediate natura ; unde ex iustitia commu­ tativa non exigitur. Accedit quod si patroni obligati essent ad augendum salarium patrisfamilias proportionate ad nume­ rum filiorum, omnes eluderent contractum laboris cum pa­ rentibus numerosarum familiarum, et sic hi maiorem in ne­ cessitatem conicerentur ; unde neque ex iustitia· sociali tenen­ tur patroni ad solvendum salarium familiare relativum, si­ quidem haec obligatio cederet in detrimentum boni communis. Ad b): Pius XI, agens de necessitatibus familiarum in­ digentium, tradit doctrinam quae, in hypothesi necessitatis aliunde non sufficienter satisfactae, expresse docet obliga­ tionem providendi per institutiones privatas vel publicas: “Providendum ut, si [coniuges] sibi ipsi unis non sufficiunt, coniuncta similium opera, conditisque privatis aut publicis sodaliciis, vitae necessitatibus succurrant”. Et commemorato praecepto caritatis Christianae prosequitur : “Quodsi privata subsidia satis non sunt, auctoritatis publicae est supplere im­ pares privatorum vires in re praesertim tanti momenti ad SALARIUM IUSTUM IN PARTICULARI. N 809 813 bonum commune, quanti est familiarum et coniugum condi­ cio hominibus digna. Quapropter qui curam reipublicae et boni communis habent, tales coniugum familiarumque neces­ sitates negligere non possunt, quin grave civitati et bono com­ muni nocumentum afferant” Ratio urget tum in privatis praeceptum caritatis ut opem ferant familiis grandioribus vel minus valentibus quae sumptus aequare non possunt, tum in omnibus, praeprimis in auctoritate publica, iustitiam socialem, ut opera socialia sive privata sive publica instituantur, quae necessitatibus fa­ miliarum dc societate optime meritarum decorose satisfa­ ciant. 6. Operariis qualificatis, ut talibus conductis, solven­ dum est salarium: a) ultra familiare absolutum ex iustitia commutativa; b) ultra familiare relativum ex iustitia sociali. Explicatur : Operarios qualificatos illos intelligimus qui, praeter vi­ res et naturalem industriam communem hominibus, afferunt aliquam artem vel tcchnicam specialem exercitio vel studiis acquisitam, ita ut eis labores committantur vel committi pos­ sint qui specialem capacitatem et praeparationem supponunt. Ut talibus conductis, quia si patronus non cis sed vul­ garibus operariis indiget, eosque admittit ne maneant sine ullo labore, non tenetur retributionem quali ficatam sed com­ munem concedere. Ratio utriusque asserti est manifesta; etenim : Ad a) : Si operarius adultus vulgaris exercet laborem qui ex rerum natura tantum saltem valoris oeconomici habet quantum ad sui ipsius et familiae sustentationem requiritur, operarius quali ficatus, praestans laborem quali ficatum, me­ retur mercedem superantem exigentias familiae ordinariae. Ad b): Bonum commune, quod postulat eam oeconomiae nationalis ordinationem in qua operariis assecuretur salarium relativum, postulat similiter, ad convenientem stimulum ope­ rariorum quali ficatorum et consequentem progressum indus­ triarum, ut illi percipiant aliquid ultra salarium relativum, ad suam condicionem qualificatam legitime conservandam et in beneficium boni communis ulterius evolvendam. ” Encycl. Casti counubii: AAS 22 (1930) 587-588. DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 7. Salarium augeri debet aliqua parte beneficiorum quae post congruam renumerationem capitalis supersunt, et quidem; a) cx iustitia commutativa quatenus quaestus debea­ tur speciali labori operariorum·; b) saltem ex aequitate et ius­ titia sociali, quatenus debeatur causis ab activitate operario­ rum extraneis; c) modus autem augendi is sit oportet qui et merita singularia operariorum attendat ct bono communi ap­ tius in hoc ipso consulat. Probatur: Salarium augeri debet aliqua parte beneficiorum su­ perantium remuneration em capitalis. Non agitur de diver­ sis mediis excogitatis ad stimulandam productionem opera­ riorum in quibus, praeter salarium fixum eis conceditur sup­ plementum aliquod sive pro re producta (plus por pieza), sive cum praemiis computatis iuxta diversa systemata °2, sive proportionale ad augmentum beneficiorum industriae °3. Nam quod haec omnia possint esse obiectum legitimae conventio­ nis, nemo est qui dubitet. Quaestio est circa ius operario­ rum quod, nisi ipsi ultro renuntient, debeat esse obiectum conventionis, num sci. eis debeatur praeter salarium fixum, aliqua pars valoris oeconomici producti qui remunerato con­ venienter capitali supersit. In solutione fundamentali huius quaestionis, quam solam attendimus, abstrahendum est a sys­ temate practico quo illa participatio melius obtineatur, de quo videant sociologi94. Ad a): Quaestus speciali labori operariorum debitus ex iustitia commutativa eis distribuendum est, nam capitale et directio industriae non habet titulum ad sibi retinendum quod diligentiae et capacitati operariorum deberi demonstretur95. Ad rem faciunt verba Pu XI : “Falsum prorsus est sive uni rei sive uni operae quidquid cx earum collata efficientia obtentum est, adseribere ; iniustumque omnino, alterutrum, alterius efficacitate negata, quidquid effectum est sibi arro32 Cf. M.FraCE.ro, La part'cipaciôn dc los bénéficias (Bilbao 1946); J.PRitvrET, Le salaire à primes (Paris 1933) p.29-142; La rémunération au rendement (Ginebra 1951). M Cf. F ScnÜLLKR. Faire vivre. Esquisse d’une économie proportionnelle (Paris 1945); To., Vers une économie proportionnelle. Salaire. Impôt. Mon­ naie (Paris 1947); G.F.BardF.s, Distr button of Profits in the modern Corpora­ tion (Washington) ; T.Azpia/u. jCobe en Espana la participacién dc benêtciosP: FomSoc 6 (1951) 429-438; F Pf.rroux, Salaire et rendement (Paris 1947). w Cf. P BurF.au. La participation de l'ouvrier aux profits du patron et la participation aux bénéf 'ces (Paris 1928): P.ChanterHau, Formules modernes de la rémunération du travail fPar:s 1943); J.Menênpez Or.maza Modernos sistentas de pago de salarios (Madrid). . , . · M A. Pother. La morale catholique et les questions sociales d’ajourà’hut (Charleroi 1920) p.15. SALARIUM IUSTUM IN PARTICULARI N 809 815 gare... Iustitiae lege, altera classis alteram ab emolumento­ rum participatione excludere vetatur” B6. Ad b): Quaestus labori operariorum non debitus, saltem ex iustitia sociali ab eis participetur oportet. Dicitur “saltem ex iustitia sociali”, quia revera nobis non patet cur, si quaes­ tus manifeste debetur capacitati mercatoris, situi industriae, qualitati machinarum, evolutioni mercatus, aliisque causis ac­ tivitati operariorum plane extraneis, hi ius strictum habeant, ut aliquando profertur, ad beneficia, cum ad infortunia quae contrario signo evenire potuerint nullo modo tenerentur ; sunt tamen auctores quibus absonum non videtur “illam etiam par­ ticipationem regi iustitia commutativa, cum omnis valor oeco­ nomicus aestimandus sit non solum abstracto valore sed valore statuto concrete condicionibus oeconomicis, quibus par­ ticipant non tantum capitale mortuum sed etiam activum ope­ rariorum” °7. At vero ex aequitate et iustitia sociali deberi censemus; nam operarii et patroni coniungunt suam sortem oeconomicam in industria, ideoque aequitati ac bono communi omnino congruit quod patronus, qui ex labore operariorum fructus suae industriae multi­ plicat et ex iustitia sociali nequit cumulare apud sc divitias dum alii in egestate patiuntur, beneficia superantia suas partes in industria ad cos extendat qui simul laboraverunt ct societatem cum co ha­ bent; hoc in votis est RR.Pontificum, extollentium consortium quo ‘Operarii officialcsquc... de lucris perceptis aliqua ratione partici­ pant’”*, et hoc exigit bonum commune pro elevatione proletaria­ ns, pro exeeutione iuris proprietatis circa bona consumptiva ct media productiva, nisi remanere debeat mere thcoricum, pro obliga­ tione morali capitalis non sibi arrogandi ius illimitatum circa pro­ prietatem sed eam subordinandi bono communi *. En aliqua Pontificis regnantis optata, quae hanc iustitiae socialis exigentiam suadent : “Dignitas personae humanae exigit consequen­ ter in adiunctis ordinariis tanquam naturale fundamentum ad vi­ vendum, ius ad usum bonorum terrae; cui iuri, respondet obligatio fundamentalis concedendi omnibus, in quantum sit possibile, pro­ prietatem privatam... si volunt contribuere pacificationi communi« Encyclica Q.A.: AAS 23 (1931) 195-196. w V.HeylEn, Tr. dc iure ct iustitia p.08-99. Λ Pius XI, Encycl. Q.A.: AAS 23 (1931) 191. w Cf. Pius XII, Nuntius radiophonicus 1-9-1944: AAS 36 (1944) 251-253. Formae participationis in beneficiis plures habentur, ex benevolentia patroni vel cx contractu; individuates singulis operariis tradendae, vel collectivae, quae ad operarios per syndicatum perveniunt; mmediatae vel rctnolac, prout statim ac percipiuntur distribuantur vel in utilitatem operariorum reserventur v.gr. ad actiones eis constituendas; universales oennibus operariis concessae, vel restric­ tae ad operarios magis fideles, machinis aut materiis parcentes, etc. Cf. M.Biugarola, Formas actuales de retribuciôn dei trabajo: FomSoc 5 (1050) 405-410; A.Arnou, La participation des travailleurs à la gestion des entreprises (Pa­ ris 1920) 44-48; A.Müller, Participation des ouvr ers aux benefices: DictSociol 111,574-578; P.Vila-Creus, Oricntacioncs sociales n.324-350. 816 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tatis, debebunt impedire quominus operarius, qui est vel erit pater­ familias, condemnetur ad dependentiam ct servitutem oeconomicam, inconciliabilcm cum suis personae iuribus”im. Iustitia, igitur, socia­ lis exigit ut, in quantum fieri possit, operarii perveniant ad quandam independentiam oeconomicam, per aliquam proprietatem privatam Ergo auctoritas publica conari debet eam societatis organizational! in qua accessus iste ad proprietatem efficax reddatur per leges quae imprimis patronos obligent respectu propriorum operariorum, qua­ tenus id obtineri possit sine detrimento boni communis; ipsi autem patroni, quibus non licet copiosas divitias accumulare dum alii mi­ sere degunt ”’1, largiores esse debent in subveniendo propriis operadis sibi coniunctis, prae aliis proximis, ideoque in admittendis cis ad aliquam beneficiorum participationem qua possint servitutem oecono­ micam inhumanam superare. Dignitas et nobilitas laboris humani exigit inter alia, secundum doctrinam socialem Ecclesiae, “praeter salarium iustum sufficiens pro necessitatibus operarii et familiae, conservationem et ulteriorem perfectionem ordinis socialis, qui reddat possibilem, securam ali­ quam, utcumque modestam, proprietatem privatam omnibus classi­ bus civitatis...”1' ricarum districte prohibent et, eis deficientibus, jurisprudentia similiter occupationes condemnare solet. Ad liceitatem operistitii eorum qui in servitiis publicis vel in institutionibus publicae utilitatis laborant, causa gravior requiri­ 6. tur, propter obligationem quae in prioribus est ex officio consulendi positive bono publico, ct in utrisque abstinendi ab actionibus quae immediatam repercussionem habent in bono communi ; quare nonni­ si defensi va, in casu iniuriae gravis ct manifestae, alia via eam re­ pellendi deficiente, licita esse possunt 816. In praxi: /1 uctoritati civili incumbit ingentia mala operis titiorum auctoritate legum antevertere, bt sapienter monuit Leo XIII salva nativa libertate operariorum et patronorum quae intra debitos limites contineatur; pastoribus animarum valeant haec verba P.Reuter138: “Ad pacem publicam tuendam et privatum bo­ num operariorum promovendum, clerus, quantum possit, eo laborare debet, ut, si lites inter operarios ct patronos oriantur, hae amice vel per arbitros componantur, imo ut arbitrorum tribunal e numero pa­ tronorum atque operariorum desumptorum constituatur ad quos lites exoriturae deferantur, ct -cuius sententia hae lites cum auctoritate, seu cum utriusque partis obligatione finiantur”. Exclusio operariorum per lock-out similibus normis, sed se­ verioribus, propter graviores consequentias, reg lur ct indicanda est. 4. Difficilius quidem prioribus temporibus consortia patronorum licita erant, quia eorum condicio superior operarios intra debitos limites facile continebat; sed nostris temporibus vis syndeatuum opera­ riorum et dictatura proletarians non uno in loco tanta est, ut pa­ tronorum coadunatam resistentiam immoderatis exigentiis haud iniustam et illicitam faciat. § IV. De remediis quaestionis socialis 817. Ad mentem RR. Pontificum, Pii XI et Pii XII, in quaestione sociali resolvenda prudenter progrediendum est ad reformationem tum operum suscipiendorum, tum profes­ sionum singularium ct totius complexus earum. Quoad opera suscipienda, tria praecipue sunt in votis et in paulatina realizationc doctrinae socialis catholicae: a) participatio beneficiorum sub multiplici forma, ita ut om­ nes qui in re suscepta collaborant experiantur reciprocam Cf. Ubach, 1,1018; Müukr Notes d'économie politique p.278-280. Le­ ges civitatum dum ius operistitii admittunt ct norm s definiunt, specialibus regulis submittunt operistitia operariorum servitiis publicis essentialibus ad­ dictorum. 127 EncycVca R.N.: ASS 23 (1890-91) 6S9. Neoconfcssarius 156 b. coniunctioncm et participent communiter sortem eiusdem adeoque “omnia tentamina quae complent regimen salariatus elementis ex contractu societatis desumptis, efficiunt melio­ rem iustitiam socialem”, ad mentem doctrinae socialis catho­ licae 120 ; β) cogestio operariorum in re suscepta, sive socialis sive oeconomica, de qua satis dictum est in superioribus; y) accessus operariorum ad proprietatem, per diversos modos, inter quos obvius apparet actionariatus laboris 130. Quoad professiones Ecclesia promovet organizationem diversarum classium socialium, et protegit ius nativum asso­ ciationis contra tendentias totalitarias et absortionista *s di­ versae indolis131. \ Sufficiat haec innuisse, de quibus sociologi Christiani in tractatibus specialibus fuse agunt132. CAPUT I I I De contractu societatis (CH 1665-1708) Sumina rerum dicendarum: Traditis notione et divisionibus, exponuntur prin­ cipia de moralitate conti actus societatis et condiciones honestatis; deinde agitur de obligationibus sociorum, directoris et administratorum. S.Alfonsus, 1.3 n.904-910; Cessio, De iustitia ct iure 1.2 c.25; Atreo, Dc iustitia ct iure d.30; Molina, Dc iustitia ct iure tr.2 d.411-4201;; \\ntoixe Cours d’économie sociale “ (Paris 1921) p.439-445; F.Baudhuin, Code écono­ mique ct financier (Bruselas 1942) 917-958; G.Bicchi er a i , II mondo degli affari c la morale (Brecia 1935) c.3; J.Castian, Derecho civil espanol IIP,245-272. 818. I. Contractus societatis, vel simpliciter societas1, est conventio qua duo vel plurcs conveniunt de re aliqua in 120 Codex socialis mcchliniensis a. 127. Cf. A.Goux, Vers un ordre social hu­ main (Paris 1949); G.Ripert, Aspects juridiques du capitalisme moderne (Pa­ ris 1951); Desbuquois-BicÔ, Les réformes de l’entreprise ct la pensée chré­ tienne (Paris 1945); G.EspERET, Essai sur la réform'e de l’entreprise (Pa­ ris 1946). 130 Cf. Allocutiones Pii XII de re sociali, imprimis AAS 41 (19 4 9 ) 283-286; 42 (1950) 485-488. E.Moun’IER, De la propriété capitaliste à la propriété hu­ maine (Paris 1936). 131 Cf. J.Arendt, L'action syndicale (Bruselas 1933); G.Guitton, Pour colla­ borer. Les directives de la S.Congrégation du Concile sur la question syndi­ cale (Paris 1930); L'organisation corporative: Semaines sociales de France (An­ gers 1935); G.Jarlot, Le régime corporatif ct les catholiques sociaux (Pa­ ris 1937). 03 Cf. pro expositione summaria et introductione in litteraturam: C.VAX Gestel, La doctrine sociale de I’Eglisc (Paris 1952); J.Azpiazu, Fundamenta dc sociologia econdmico-cristiana (Madrid. 1949). 1 Quando conventio duorum vel plurium de communi fine obtinendo non habet finem oeconomicum, sed alium v.gr. beneficentiam, non vocatur societas sed associatio. π >χτ r ντi v su. i et νι 820 communi conferenda, ut utilitatem cx ea perceptam aequa proportione inter se dividant. Cf. CII 1665. Dicitur: Conventio, seu mutua et libera pactio, quia si quis sine conventione conferret aliquid, v.gr. laborem, non inde ha­ beret ius ad participationem in lucro, sed ad summum debe­ retur ei gratitudo vel stipendium laboris aliave renumeratio. Conveniunt de re in communi conferenda, agitur de re vel opera pretio aestimabili, mobili vel immobili, indus­ tria, pecunia vel labore, imo et de solo credito commerciali ; singuli autem consociati possunt conferre res eiusdem vel diversi generis, rem et operam vel alterutrum, vel alii utrum que alii alterutrum, ideoque in proportione aequali vel inae quali. Ut utilitatem dividant, sci. communitas in lucro, vel usu, vel commodo certo vel saltem sperato est elementum essentiale in contractu societatis, per quod differt ab aliis contractibus aliqua ratione ei similibus. Quod autem dicitur de utilitate sperata, similiter valet de damnis, quae, si occur­ rant, aequa pariter proportione sunt distribuendi. Aequa proportione dividendum est lucrum inter so­ cios, utpote quod immediate pertinet ad ipsam societatem, si est persona iuridica, mediate autem ad singulos socios iuxta conventionem et usus receptos et pro apportatione singulo­ rum ac. capitale commune. 819. II. Differt a commodato, mi ti o. locatione, in quibus unus praestat rem, pecuniam, operam suam, quin fiat socius alterius, facta conventione percipiendi ab alio aequam compensationem pro re vel servitio praestito, independenter ab istius fortuna vel infortunio in usu rei vel servitii accepti. Ratione finis, in: a) COMMERCI.AI.EM. quae habet pro obiecto principali operationes quae ferunt naturam actuum commercialium, lucri nimirum capiendi per negotiationem sive quaestuosam sive industrialcm, et reguntur codice comtperc ali ; b) civilem, quae ineuntur vel sine fine lucri, v.gr. ad opera artis, beneficentiae, recreationis, etc., vel ad lucrum quidem sed variis modis obtinendum, qui a lege non habentur ut actus commercii, \erbi gratia ad domos struendas, ad agros colendos, ad fodinas exer­ cendas, etc.2 Cf. CII 1670; CHCom 116’. 820. : Cf. III. Dividitur: 1 J.CastaH, Alredcdor de la distincidn entre las socicdadcs civiles y las coincrcialcs (Madrid 1929). 1 Haec regitur in nostro iure normis solius Codicis civilis >i constituta sit forma civili; si autem constituatur secundum formam alicuius >ocictatis in Codice commerciali descriptae, admittit simul dispositiones huius Codicis qua­ tenus non sint civilibus oppositae. 830 SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 2. Ratione extensionis, in: a) UNIVERSALEM, quae universa bons vel lucra in communi habet, sci. vel completam communitate^ bonorum, in qua omnia bona praesentia ct futura lucra communii sint (CH 1673-1674), vel communitatem solius lucri, in qua lucrum ex bonis productis, venditis aut locatis commune sit (CH 16751676) ; b) particularem, quae solum determinata bona eorumvc usum aut fructus in communi habet vel determinatum negotium aut indus­ triam in communi exercet. Cf. CH 1678. 3. Ratione organizationis plures societates commercia­ les distinguuntur, diversis nominibus designatae, quarum prae­ cipuae hac sunt ‘ : a) Collectivae, in quibus duo vel plures, sub communi nomine sociali (firma, razon social) negotium instituunt, ita ut singuli obligentur personaliter in solidum et indefinite cum omnibus bonis circa obligationes communi illo nomine susceptas (CH 122.126.127); omnes igitur\ ha­ bent responsabilitatem illimitatam dc actibus aliorum perdu­ rante societate initis vel ineundis, et eorum nomina publice sunt nota, ipsaque societas nomine eorum, vel saltem unius aut plurium designatur, v.gr. Epelde, Larranaga y Cia. Huiusmodi societas supponit magnam fiduciam reciprocam, et relate ad extraneos offert tantam securitatem quantam patitur for­ tuna sociorum illirnitate obligata, sed difficilius obtinet ingens ca­ pitale ad negotia aggredienda. &) Anonymae (S.A.) in quibus socii summam determi­ natam conferunt et non se obligant ultra eam. Nomensociale non habent, sed denominantur ex re mercatoria vel'indus­ trial! in qua versantur, v.gr. Cubicrtas y Tejados, Alt) in particulari obligationes eorum sunt erga ipsam societatem, erga consociatos, erga tertias personas quae cum societate agunt, quales sunt obligationistae ct clientes 12. a) erga societatem socii tenentur praesertim : pecuniam vel operam promissam fideliter praestare (cf. CH 1681), ct secus damna ex omissione culpabili causata ex iustitia repara­ re; participare generatim in consiliis, nisi iusta causa excusen­ tur, in eisque de ratione inquirere qua diversa officia moralia a societate observantur in administrandis negotiis societatis, necnon et suffragium ferre ad normam iustitiae cum feren­ dum est; probos ct peritos directores et administratores eli­ gere, a quorum probitate vel improbitate pendet quomodo ne­ gotia gerantur, secus tenentur de damnis quae illi causent, pro influxu quem eorum absentia vel favor praestitus indig­ nis habeat in gestione iniqua negotiorum 13 ; nihil nomine so­ cietatis agere eam obligando, nisi iuxta statuta vel leges; ali­ ter nomine proprio intelliguntur agere, seipsos et non socie­ tatem obligando; β) erga socios tenentur: iustitiam et aequitatem ser­ vare in distributione beneficiorum et damnorum 14 ; bona so­ cietatis in bonum commune applicare, non in proprium vel aliorum commodum ante dividendorum distributionem ; socie­ tatem non derelinquere nisi secundum condiciones in statu10 Cf. P.Paquet, Obligations morales des actionnaires (Bruschi 1910). ,l Cf. G.KîsElsTEIn, Les devoirs de Γactionnariat : RcvEcclL 22 (1930-1931) 365-374; Azpiazu, La moral del hombre de négocies p.493-499; Mxikxlbach, 11,560. * Pro legislatione nostra cf. J.Castân, Derecho civil espaftol IIP,258-267. 33 Quando numerus actionum est valde exiguus, facile liberantur ab omni responsabilitate qui, nec ipsi intersunt consiliis, nec alteri socio probo reprae­ sentationem committunt; nam eorum influxus a limine cognosci potest fore nullius efficaciae. Cf. La responsabilité morale des actionnaires: Cité chéticnne 4 (1930) 596-600. H Antiqui auctores fuse agebant dc distributione lucri ct damni, quando alii capitale alii laborem conferrent; e.gr. Cuco, d.30 n. 14-27; S.Alfonsus, 1.3 n.907. 4 THBOL. MOR. 2 27 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 834 tis admissas, monitis insuper tempestive consociatis, ut dam­ na ex discessu eventualiter oritura caveantur; y) ergn tertias personas tenentur: clientibus merces iusto pretio vendere, etiamsi ipsi nullum lucrum, imo detri­ mentum, sint passuri ; aliis negotiatoribus nullam iniustitiam inferre, constituto iniquo monopolio, exclusione eorum ab honesta negotiatione, etc.; obligationistis debent annuum auc­ tarium, quaecumque fuerit sors negotiorum societatis. 823. VI. Obligationes directoris et administratorum, congrua congruis referendo, aequantur obligationibus man­ datant et susceptoris operum, unde : negotium societatis ut proprium agant; operariis iustum salarium tribuant eosdem· que ebristiane tractent ; rationem administrationis sincere et fideliter reddant. Applicatio: Praecipuae iniustitiae quae in societatibus, praesertim anonymis, occurrunt, hac sunt: n) in ipsa constitutione societatis: a) rem promissam non conferre; β) partes fundatoris exaggerare, ut excessivum lucrum applicetur actionibus privilegiatis eorum qui­ bus constitutio societatis deberi dicitur; 7) societatem cum capitali insufficienti constituere, unde subscriptores actionum decipiantur, ut deinde, societatis ruina imminente, ipsi fundatores actiones poste­ riorum subscriptorum vili pretio acquirant ct novam societatem con­ stituant; 0) actiones ct obligationes emittere supra verum valorem, saepe per ephemerides opinionem publicam decipiendo circa prospe­ ritatem societatis, ut novae actiones vel obligationes allidantur; b) in gerenda societate: a) obligare eam ultra modum in sta­ tutis determinatum; β) gestionem suscipere sine peritia sufficienti eamve negligenter exercere, id quod saepe accidit cum ad fiduciam societatis augendam praeficiuntur viri nobiles aut politici, sive im­ periti sive aliis negotiis distracti ; 7) in diversis societatibus munus consiliarii simul gerere, ita ut aliis cum damno aliarum favor prae­ stetur; δ) dum capitale augetur pariem augmenti ad negotia socie­ tatis non applicare, sed ad propria negotia divertere, unde lucra realia, et consequenter dividenda, minuantur; e) falsis informationi­ bus praeparatis dividenda nimia distribuere, non cx solis lucris sed partim ex capitali desumpta, ut actiones magno pretio vendi possint, accedente deinde decoctione societatis cum ruina eorum qui incauti actiones emerunt societatis specietenus prosperae; f) ratione contra­ ria propter falsas informationes dividenda exigua distribuere, lucrum reliquum ipsis administratoribus ct directorii us societatis reservando; c) in dissolvenda societate 15 : a) ad dissolutionem sine suffi­ cienti ratione procedendo cum damno sociorum; β) actiones w/iori quam par est pretio taxando, ut ipsi administratores vel alii de eorum consilio cas emere inducantur, ut possit nova societas prospera con­ stitui super provocatas ruinas prioris 1C Circa 218-238; ext nctioneni nostro iure cf. CH 1700-1708; CHCom anôuinuts (a.1951) a.!50ss; J.Castan, Derecho societatis in Ley de S’ociedades civil espaüol III'1,267-271. ” Cf. MerkElbach 11,561; Antoine, Cours d'économie sociale p.441-444. n.822-826 cambium CAPUT 835 I De cambio Post datam notionem ct indicatas species, proponitur liceitas cambii. * S.Alfonsus, 1.3 n.850-856; Lessio, Dc iust. ct iure 1.2 c.23 ; Molixa Dc lust, ct iurc tr.2 d.396-410; Lugo, Dc iust. ct jure <1.28; Vermeersch, 11.442 444; Heyi.en, I r. dc iurc ct iustitia 461-463; G.BiCCHIERai, // mando drgli affari c la morale (Brescia 1935) c.2. . I. Cambium: a) 824. latius significat quamlibet per­ mutationem rei pro re, rei pro pecunia, etc. ; b) stricte in- permutatio pecuniae pro pecunia aliquo modo di­ versa, cum lucro campsoris seu argentarii qui pecuniam per­ tclligitur mutat in gratiam alterius (campsarii). Dicitur: Pecunia aliqua modo diversa, nam in co consistit essentia ct utilitas cambii et inde provenit quod campsor iuste lucrum percipiat. Diversitas consistere potest: a) tn quantitate, v.gr, si moneta minor divisionaria detur pro maiore ; β) in qualitate, v.gr. si dentur mone­ tae novae pro antiquis, currentes pro obsoletis; 7) tn specie, verbi gratia si pro argentea detur moneta aurea, vel pro schedis papyra­ ceis, nummi metallici ; δ) in relatione ad locutu, v.gr. si tradatur pe­ cunia Burgis ct accipiantur litterae cambii quibus altera pecunia ob­ tineatur Matriti. 825. II. Differt ab: a) emptione-venditione, in qua merx hinc, pecunia inde adducitur ad contractum; b) permutatione, in qua merx datur pro merce; c) mutuo, in quo essentialiter intercedit tempus inter traditionem unius et redditionem alterius et per se red­ ditur res eiusdem valoris. 826. III. Dividitur in: a) REALE seu verum, in (pio pecunia reipsa commutatur pro pecunia quoad rem vel locum ; unde est a) manuale, quod de manu ad manum perficitur, v.gr. commutando in eodem loco monetas patrias pro extraneis, argenteas pro aureis, etc.; β) lo­ cale, quod perficitur per litteras cambiales, cum pecunia in uno loco datur ut ope litterarum cambii acceptarum alibi recipiatur, v.gr. si quis Burgis tradat pecuniam Petro et ab eo accipiat litteras cambii quibus obtinebit alteram pecuniam Matriti b) siccum seu fictum, quod habet quidem speciem cambii, sed revera non perficitur, quia pecunia non permutatur dc facto, sed traditur postea in eodem loco restituenda, ideoque nihil est aliud quam mutuum dissimulato nomine apud antiquos ad fugiendam notam usurae. 1 In litteris cambii, quibus aliud instrumentum quod Cheque dicimus ple­ rumque successit plures personae Cf. expositores iuris mercantilis. interveniunt cum diversis obligationibus. «36 DK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 827. IV. Principia: 1. Cambium reale est con­ tractus per se consensualis, et plane licitus. Patet ex si­ militudine quam habet cum emptione-venditione, et quia nihil inordinati in eo detegitur, aliunde autem commodum et fere necessarium est in commercio, sive manuale sive locale. 2. In cambio reali licitum est campsori moderatum lu­ crum percipere propter servilium in favorem campsarii prae­ stitum. Ratio est quia cambium non fit sine aliquo labore et sumptibus in officina aperienda et in numeranda pecunia eademque in libros transferenda; nec sine diligentia et supe­ ratis difficultatibus ad eam praesto habendam in beneficium clientium; nec sine onere et periculo in ea transferenda vel alibi procuranda fortasse cum lucro cessante vel damno emer­ gente. Quae omnia pretio aestimabilia sunt et in cambio com­ putari possunt. 3. Ad iustitiam contractus requiritur: a) ut i ustum pretium pecuniae servetur et pecunia eiusdem valoris trada­ tur; b) ut servetur aequalitas inter servitium praestitum campsario et beneficium ab eo perceptum. Ad a); Norma sumenda erit ex lege, communi con­ suetudine, appretiatione peritorum, attentis circumstantiis specialibus, sanitate vel periculo pecuniae cambiatac, facili­ tate commercii cum loco in quo cambium locale perfici de­ bet, divitiis et debitis diversarum nationum cum agitur de di­ visis, etc. 2 Ad b); Est norma fundamentalis contractus onerosi, ad casum applicata. 4. Cambium fictum, ut usurarium reprobatum fuit praeteritis temporibus3 ; hodie, sublata difficultate fenoris percipiendi, sub hoc nomine non exercetur. Applicatio: Vetitum est clericis cambium activum, non quia in se inhonestum est, sed quia continet vetitam negotiationem in quan­ tum pecuniam pro pecunia permutat lucri causa ad modum campsorum ; cambium passivum, in quo ipse sit campsarius, facere potest ’ “A priori damnari nequit quod quis percipiat 8 vel 9 %” (FerrERES-Mondria, 1.1041 q.3). • Pius V, Const. In tam 28-1-1571 (Bullar. Rom. 8,145-146). CONTRACTUS aleatorius 827-830 n. 837 TITULUS V De contractibus aleatoriis Plures contractus in eo conveniunt quod obiectum et exitus eorum, ex una vel utraque parte, ab incerto eventu, seu ab alea, dependent. Unde aleatorii dicuntur, quia incertum lucrum quaeritur, pretio accepto pro periculo eventuali suscipiendo, vel damnum in­ certum avertitur, pretio certo dato. Summa rerum dicendarum: Post notionem et firincipiam generale, tribus capitibus agemus de assccuralionibtts (c.l), ludis (c.2) et speculationibus bur­ sae (c.3). Deskayes. /lleato res (contrats): DTC 1,695-702; Castan Derecho civil cspanol 111 °, S10-320 ; V.Kahn L'alca dans les contrats (Paris 1924); Benîtez de Lugo, Tratado de seguros (Madrid 1943) 2 vols, 828. I. Contractus aleatorius est ille cuius exitus ex una vel utraque parte dependet ab incerto eventu, v.gr. prae­ mium loteriae a possessione numeri praemio donati. Cf. CII 1790. Diversi esse possunt: a) EX PARTE INCERTITUDINIS REI PRAESTAN­ DAE, prout ex una tantum parte sit incerta, ut in assecuratione con­ tra incendium, vel ex utraque parte, ut in ludo et sponsione; b) ex parte OBiECTi, quod potest esse damnum incertum sustinendum, ut in assecuratione, vel lucrum incertum obtinendum, ut in loteria. Π. Differt a contractu condicionaTo, in quo valor ipsius contractus dependet ab incerto eventu, in quantum ipse consensus alligatus est verification! condicionis; dum in contractu aleatorio contractus stat et solum obiectum ipsius dependet ab alea1; sic v gr. si quis promiserit alteri mille pesetas si designetur heres, ct non designatur, contractus non existit; si autem promiserit subsidium si alter incidat in morbum, contractus ab initio valet et sola obli­ gatio assccuratoris suspensa est. 829. 830. III. Principium generale: Contractus aleato­ rius est licitus et iustus: a) si incertitudo eventus aequa­ lis est ex utraque parte; b) si existit proportio inter pretium el spem obtinendi lucrum vel indemnitatem. Explicatur: Ad a): Indoles ipsa contractus aleatorii exigit ut eventus sit pro utraque parte incertus, secus enim contrahen­ tes sunt in condicionibus essentialiter distinctis, quae radi­ caliter impediunt aequivalentiam praestationum. 1 Cf. J.CastAn, Derecho civil cspanol 111*310-312. Laudatus auctor appro­ bat conceptum a Sanchez Roman expressum: “Contratos aleorios son aqueJlos cn que cada una de las partes tiene en cuenta la adqmsiciôn de un équi­ valente de su prcstaciôn pecuniariamente apreciablc, pero no bien detenrninado en el momento del contrato, y si dependiente de un acontecimiento incierto, corriendo los contratantes un riesgo de ganancia o pérdida”. 838 DK SEPTIMO ET DÉCLMO MAX DATO In contractibus aleatoriis, utpote onerosis, valet principium acquivalentiae inter datum et acceptum, nisi aliqua pars cedat iuri suo, ideoque secundum rationabiles con­ jecturas, pretium datum correspondes debet incerto lucro sperato vel damno sustinendo. Ad b): C A P U T I De assecuration e (CH 1791-1797) Summa rerum dicendarum: Duobus articulis exponimus doctrinam moralem de hac re, agentes primum de assccuratio-nc in (jcncre (a.l), deinde de prae­ cipuis formis assccurationis nunc in usu (a.2). S.Alfonsus, 1.3 n.911; Luco, Dc iustitia ct iure d.31 sect.7; Lessio, De iustitia et iure 1.2 c.28 dub.4; Molina, De iustitia ct iure tr.2 <1.507; I;erre· res-Mondrîa, 1,1058-1061'; HeylEN, Tr. de ture et iustitia p.464-473; Merkelbach. 11.590-595; Vermeerscii, 11,450-460; Perneau, Assurance: DictSociol 11,414-465; P.Huppert, Lcbensvcrsichcrungsvcrtrag (Maguncia 1896). ARTICULUS I De 831. assecuratione IN GENERE I. Assecuratio est contractus quo unus se obli- qat pro certo pretio ad compensanda damna incerta, quae al­ ter in suis rebus vol persona subeat propter casum fortuitum vel vim praevalentem2. Dicitur : Contractus quo unus se obligat; patet esse contrac­ tum aleatorium, quia suscipitur periculum rei pro pretio; is qui periculum suscipit vocatur assccurator, et generatim est persona moralis ex multis personis physicis constans. Pro certo pretio, quod vocatur praemium· (prima) et ab assecurato solvitur sive semel pro semper, sive per partes singulis mensibus, annis, etc. Ad compensanda damna propter casum.,,; en obiec­ tum contractus, qui reducitur ad emptionem-venditionein, quatenus, pro pretio ab assecurato accepto, vendit assecura- Cf. CH 1791. Societates assecurativae reguntur lege lata die 14-5-1908, ct Reglamento promulgato dic 2-2-1912. Momentum et complexitas istius contractus facit ut legislator merito exigat consignationem eiusdem in documento a partibus subscripto (CII 1793) in quo plura sunt expr menda (CH 1794; cf. Reglamento a.7.16. AS SECU RATI 0 IN GEN ERF. N 830-833 839 tor obligationem subeundi periculum rei assecuratae, quae­ cumque ea sit: sive aedificium contra incendia assecuratum, sive segetes contra grandinem, sive vita contra accidentia la­ boris, etc. Propter casum fortuitum vel vim praevalentem. ita sci. ut, si eventus sit necessarius quoad rem, sit fortuitus saltem quoad circumstantias, et ratione earum assecuretur, neque eius verificatio ad libitum assecurati relinquatur. Instrumentum scriptum, quo contractus condiciones indicantur, vocatur Polisa. Antiquitus fere ignotus, modernis temporibus plurimum invaluit pro diversis rebus: a saeculo XIV pro mercibus mare transvehen­ dis; a saeculo XVII contra incendia ct pro assecuratione vitae; a saeculo XIX mirum in modum multiplicatus est ad utilitatem socia­ lem haud parvam. Est ad modum emptionis-venditionis, nam pericu­ lum pretio aestimabile suscipitur pro praemio soluto. 832. II. Dividitur: 1. Ratione organisationis, in: a) mi TUUM, in quo damna distribuuntur inter associatos, quorum singuli sunt simul et assecurati et assecuratores; b) ad praemium fixum, in quo’’assecurati solvunt pretium fixum, ct assccurator suscipit dam­ num incertum satisfaciendum (cf. CH 1791.1792). 2. Ratione obiecti in contractus: a) RERUM, in quibus assecuratus obtinet cautionem adversus damna fortuita, quae attingere pos­ sunt cius patrimonium, v.gr. propter incendium, grandinem, pestem animalium, furta, etc. ; b) personarum, in quibus cautio obtinetur ab assecurato contra diversa accidentia, quibus est expositus, morbi, invaliditatis, cessationis a labore, etc. 3. Ratione legis regulantis in : mercantiles ct civn.ES, prout assccurator sit negotiationi deditus et assccuratus solvat praemium fixum, vcl non (cf. CHCom. 380). 4. Ratione indolis in : «) privatum, qui initur a personis sive physicis sive moralibus, prout sunt individua, secundum conventio­ nem privatis normis ordinatam; huiusmodi sunt potissimum assecurationes: maritimae et fluviales navium ct mercium; terrenae ani­ malium et rerum contra incendia, grandinem, inundationes, morbos, fractionem; personarum contra infortunia vel defectus laboris, in­ firmitatis, militiae, operistitii ; vitae, contra incommoda familiae ob­ ventura ex morte praematura, vel ad onera longioris senectutis fe­ renda, etc.; b) publicum, qui initur a personis prout membris alicuius asso­ ciationis vcl classis socialis, et ab auctoritate publica aliquatenus regitur, aut etiam obligatorius redditur ac speciali tutela protegitur; huiusmodi sunt assccurationcs contra sequelas praematurae invali­ ditatis, aegritudinis et mortis; contra accidentia laboris; morbos, quibusdam professionibus speciali ratione imminentes; involuntariam cessationem a labore, etç. 833. III. Principia generalia: 1. Contractus assecu· rationis, debito modo init i, sunt liciti et rei publicae valde utiles. Explicatur: Debito modo initi, ita sci. ut conditiones infra expo­ nendae, sive propriae alterutrius sive utriusque communes, fideliter observentur prout ius singulorum exigit. Reipublicae valde utiles in hodiernis adiunctis osten­ duntur, quatenus, et per societates assecurativas bonum pu­ blicum in multiplicibus rebus gerendis promovetur, et ipsi assecurati, in assecurationis praemio solvendo, habent modum practicum parcimoniae exercendae, ad magnum beneficium personale eventualiter capiendum. 2. Assecuratio socialis obligatoria propter bonum com­ mune, ab auctoritate publica imponi potest. Nimirum: Per se praestat nativae libertati subditorum iura quam amplissima relinquere; si tamen subditi officia sua socialia rite non adimpleant, et Statui nimium onus providendi illo­ rum necessitatibus imponant, potest auctoritas publica ad ne­ cessarias assecurationcs obligare, ut singuli id praestent * quod secundum exigentias boni communis praestare debent. Hoc eo facilius conceditur auctoritati, quod exinde minime sequitur assecurationcs sociales committi statui gerendas. 3. Nationalisalio socialium assecurationum, per se, non probanda videtur in adiunctis normalibus civitatum. Ni­ mirum: Sunt qui proseqzmntur istam nationalisationem, invocan­ tes quandam necessariam solidaritatem omnium civium in communibus vitae periculis, necnon parcimoniam et facilita­ tem administrationis et inspectionis. Sed rationes istae nulli­ bi rem evincunt; et ad posteriores quod attinet, in nationi­ bus in quibus educatio et fidelitas civica erga leges non sit optima, potius invalidae apparent. Profecto, cives gaudent iure nativo associationis, et facultate res et negotia propria libere gerendi ; cisque minime privari debent nisi cx manifesta exigentia iuris superioris, quae non nisi in adiunctis specialibus aderit et demonstrabitur. Insuper Status, ad modum societatis impersonalis, nulla potestate superiore stimulatus, expe­ rientia teste, minorem zelum et sensum resf>onsabililatis habet quam societates particulares, ad invicem competentia excitatae; accedit quod, nisi civismus vel conscientia Christiana sit fidelissima in offi­ cialibus, id quod vix sperari potest ubi burocratia augescit, iuy par­ cius, nec securius, nec efficacius providet Status finibus assecurationis socialis quam privatae societates assecurativae. ASSECURATIO IN GENERE N 833-835 834. IV. 84) Obligationes communes assecuranti et as- securato: a) Ex iure naturali hae sunt: a) uterque sit incertus de rei periculo, secus enim defi­ cit aequivalentia praestationum ; aut enim assecurans, qui scit rem in tuto esse positam, dolo ct iniustitia obtinet prae­ mium ut respondeat de periculo quod non existit, aut assecuratus, qui scit rem periisse aut certo perituram esse, simi­ li dolo et iniustitia obtinet compensationem damni certi, qua­ si esset incertum et superari posset sine compensatione. Co­ haerent Codices civiles, v.gr. CH 1797 ; β) clausulae contractus fideliter observentur, quatenus licitae sint et iuste ad invicem exigantur; γ) pretium statuatur proportionatum periculo, sincere manifestato prout cognoscitur, et valori rei assecuratae. Haec proportio indicio peritorum et aestimatione prudentum viro­ rum determinanda est; determinatio, autem, satis constat in his, generatini, pretio currenti, ubi libera competitio seu con­ currentia societatum assecurativarum existit nam singulae procurant condiciones favorabiliores clientibus offerre ad cos sibi hac ratione alliciendos. Prelii iustitia non impedit lucrum moderatum societatis assecurativae, nam hoc necessarium est ad aestimulum et aequam remunerationem servitii bono communi praestiti. Imo, etiam lucrum mag­ num plane iustificatur, si demonstratur, non tam fraudulentae aesti­ mationi exaggeratae periculi deberi, quam habilitati administratorum societatis, qui praemiis industriose negotiantur, vel speciali favori fortunae quae vel ipsas communiter occurrentes calamitates impe­ diverit. Facilius iniustitiae suspicio aderit si societates assccurativae consortium ineant ct de pretio exigendo conveniant, si exinde pros­ perare videantur ’. Z>) Ex iure positivo dispositiones legis observandae sunt, sed haec observantia non obligat ex iustitia commutativa ante sententiam iudicis, nisi contrahentes voluerint se ad eas observandas obligare; imo neque obligatio iustitiae le­ galis urgere videtur, si utraque pars sciens volens velit eas praetermittere. 835. V. Obligationes assecurantis: a) sit capax sol­ vendi quod promittit, scu compensandi damnum de quo con­ venit in contractu, nam ea est condicio sub qua assecuratus solvit praemium. Haec capacitas non exigit ut assecurator habeat capitale quo possit respondere de omnibus bonis asse’ Cf. Mxrkfxbach, 11,595; St.WillEms, Dc contractu assecurationis: Collât Drug 40 (1940) 101. 842 ÜK SEPTIMO ET DECIMO MANDA10 curatis, si simul pereant, sed de illis tantum, quae secundum calculum probabilitatum perire simul posse praevidentur, ex communiter contingentibus, hodie usu statisticarum sat ac­ curate determinatis. Sic v.gr. si ex centum rebus assecuratis decem perire soleant, assecurator par esse debet ad solven­ dum pro decem. Quodsi assecurans sit impar solvendi compensationem: a) ne ex parte quidem, contractus est nullus, et assecurator tenetur pretium integrum restituere; quodsi non restituat et res interea pereat, non obstante nullitatc contractus, compensationem praestare tenetur, utpotc iniustus damnificator; β) ex parte quidem, sed non ex toto; alii censent contractum esse nullum, siquidem assccuratus noluit in par­ tialem securitatem consentire, idcoque urgent restitutionem integri pretii accepti4; alii, e contra, existimant assecuratum intendisse obli­ gare praemium correspondons quantitati securitatis; quae praestari potuit ab assecuratore, idcoque eam partem posse ab hoc retineri, reliquam restitui deberi6; omnes, autem, consentiunt in eo quod si res pereat, assecurator tenetur ad totam compensationem promis­ sam, utpote damnificator iniustus. Fortasse dici possit assecurato ius esse in casu, sive rescindendi contractum, quem ipse intendebat de integra compensatione accipienda, sive eundem ratihabendi pro parte, cuius compensandae capax est assecurator; sed, in quolibet casu, is, probabiliter, poterit praemia non reclamata, quae respondeant compensationi, quam praestare valet, sibi appropriare, paratus com­ pensationem, si casus ferat, fideliter exequi0; b) compensationem praestet pro toto damno dc quo re­ sponderit iuxta clausulas conventionis, et iuxta usus ac le­ ges vigentes, quibus tacite se conformaverit; eamque quam­ primum, postquam res fortuito casu perierit7, et de hoc sibi sufficienter constiterit; secus, tenetur compensare assecurata damna per moram culpabilem causata. 836. VI. Obligationes assecurati: a) Periculum rei as- securalae sincere manifestare debet pro sua dc eo notitia, illudquc, post assecurationem, culpabiliter non augere. Quodsi notabiliter auxerit, assecurator poterit contractum 4 Sic v.gr. Lehmkuhl, 1,1355; Merkelback. 11,595,111 minus perspicue de­ finit suam opinionem. Codices generatim solent declarare tales contractus nullos, i.e. annullabilcs. Sic v.gr. CH 1795. 5 Sic v.gr. Genicot-Salsmans, 1,657,111. 5 Cf. Lehmkuhl, 1,1355-1357; Merkelback. 11,591; Noldin-Schmitt, 11,628; Hürth-Αβειλλν, Dc praeceptis 11,358; Tanqverey, 111,900-904; Vermeersch Π.460. 7 Damnet quae rei assecuratae evenerint ex culpa gravi assecurantis, imo, interdum etiam consanguineorum proximorum, ipsa lege civili ct conventione, expresse solent excludi ab assecuratione; similiter, vi legis et usus communis plerumque excluduntur pericula extraordinaria, quae praevisionem fugiunt, qualia sunt quae ex bello vel populari tumultu oriuntur. Damna ex culpa mtre iuridica, vel etiam morali sed levi, resarcienda sunt ab assecuratore nisi con­ trarium pactum fuerit; et cavendae clausulae obscurae, in quibus, inscip asse­ curato, huiusmodi pactiones includantur. rescindere, assecuratus, vero, pretium semper proportionate augere debet. Si autem in declarando periculo rei occultare rit circumstantias vel defectus, quibus cognitis assecurator: a) nullatenus consensit in contractum, is invalidus est ex iure naturae, propter errorem substantialem circa materiam con­ ventionis, seu periculum rei; β) consensisset quidem, sed pro maiore pretio, contractus iure naturae est validus, sed pre­ tium proportionate ad periculum erit augendum, vel secus, compensatio, si res pereat, simili proportione erit reducen­ da; ex iure positivo talis contractus generatim nullus decla­ ratur, sed quatenus periculum occultatum non fuerit notabi­ le, valor naturalis ante sententiam iudicis teneri potest, aequi­ tate et aestimatione proborum sic permittente. Cf. CII 1795. b) Pretium assecurationis solvere debet tempore et modo in conventione statutis. c) Nihil potest exigere ab assecuratore, si res assecurata propria culpa morali pereat, sive quia eam non curat, sive quia non eripit a periculo, sive quia destruit89 ; idemque vale­ re solet secundum legem et conventionem, si id culpa suorum familiarium proximorum eveniat. Quodsi fraudulenter com­ pensationem ab assecuratore obtineat, vel maiorem quam de­ bitam, tenetur eam restituere vel proportionate minuere, nisi assecurator ultro illam offerat, ut aliquando accidit in dam­ nis minutis, ad propriam commendationem. Restitutio per se facienda esset ipsi assecuratori. Sed in praxi facile permitti potest ut fiat pauperibus vel causis piis. Nam: sae­ pissime incertum est quis efficaciter damnum subierit, cum societa­ tes assecuratrices soleant sibi invicem securitatem praestare ; prae­ terea, raro societates maiores ex non restitutione damnum notai 1 patiuntur, ideoque a restitutione ipsis, et non causis piis facienda, facile habetur excusatio; accedit, assecuratum, propter graves poenas imminentes, restitutionem administratoribus societatis assecurativa'' vix posse facere modo apto ad compensandum veris damnificatis sine maximo damno proprio *. Inde fit ut, practice, fere semper pos­ sit probabiliter restitutionem facere pauperibus vel causis piis; sed haec urget sub gravi quando quaestio est de quant’tatc absolute gravi, nemo enim ditescere potest ex re aliena. Applicationes: 1. Iniustitiam committunt, per debitam compen sationem reparandam; a) assecurali, si a societate assecurativa obti8 Iuxta CII 1796 infortunium, quod rei assecuratae obvenerit, communican­ dum erit cum assecuratore intra tempus praefixum, vel deficiente hac praevisione intra 2-1 horas post acceptam notitiam ab ipso assecurato. Secus non ha­ bet actionem legalem. Haec, cum habetur, non praescribit nisi post 15 anno*(CH 1946). 9 Si quando reparatio fieri nequeat statim propter gravissimum periculum famae, ruinae oeconomicae etc., .excusatio potest esse ad tempus, dum c* cumstantiae illae singulares durant. 844 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO nent indemnizationem pro re assecurata, quam ipsi de industria com­ busserunt aut cx negligentia graviter culpabili destructioni expo­ suerunt, aut ab incendio vel destructione, sine culpa eorum invalente, de industria non eripuerunt cum facile potuerint eripere; similiter, si indemnizationem acceperunt pro detrimento, quod de facto non subierunt, vel maiorem quam damnum susceptum, nisi quoad exces­ sum societas assecurativa sponte voluerit donationem facere; β) assecurantes, si damnum, ab assecurato passum, compensare recusant, postquam sufficienter constat secundum conventionem esse solven­ dum, aut si, timore iniustae litis, cogunt asseeuratum ut contentus sit minore, quam par est, compensatione. 2. Non est iniustum cx parte assecurati : petere compensationem propter damnum, in quo subeundo habuerit culpam iuridicam aut etiam moralem levem vel dubie gravem, et acceptam compensatio­ nem retinere donec per iudicis sententiam non condemnetur; acci­ pere totam compensationem a peritis taxatam vel ab ipsa societate assecurativa oblatam, etsi forte superet damnum perpessum. 3. Assecuratus, qui propter damnum ab alio iniuste sibi causa­ tum compensationem accipit, et a societate assecurativa secundum conventionem, et simul a damnificante, potest, ut nobis videtur, du­ plicatam compensationem accipere et retinere, quia per accidens du­ plicem titulum legitimum indemnizationis habet. 'Si tamen damnifi­ cans cognoverit rem esse assecuratam, reparare debet societati assecurativae, vel probabiliter etiam pauperibus quia ei, non domino rei, fuit damnificator efficaciter iniustus. ARTICULUS De II quibusdam assecurationibus in specie 837. A. I. Assecuratio vitae duplici modo intelligi so­ let: a) aut in favorem ipsius assecurati, qui, pro certo prae­ mio semel vel quotannis solvendo, acquirit ius ad certam compensationem semel vel quotannis accipiendam, si deter­ minatam aetatem, v.gr. sexaginta annorum attingat ; β) ; aut in favorem tertiae personae, cuius interest asseeuratum vivere, generatim coniugis vel heredum assecurati, qui, pro praemiis ab assecurato solutis, ius obtinent ad determinatam summam pecuniae a societate assecuratricc percipiendam, cum assecuratus moriatur. Possunt alii contractus accessorii accedere ad principalem, vel ipse contractus principalis iniri potest non circa vitam sed circa infirmitatem, praematuram invaliditatem, etc. •838. II. Principia generalia: 1. Contractus est lici­ tus et iustus, quando periculum quod societas assumit aequa- ASSECURATIO IN SPECIE N 836-838 845 fur praemio quod solvit operarius. Ubi societates assecurativae privatae libere concurrunt, ista aequalitas per se ple­ rumque facile existit. Iniustitia facilius aliunde evenire pot­ est, sci. cx reticentia aut falsificatione circumstantiarum per­ sonalium assecurati, vel ex clausulis obscuris et complicatis statutorum, quae contineant condiciones quarum significatio non pateat nisi societati assecurativae, quae sic fraudulenter abutitur simplicitate et bona fide assecurati. 2. Contractus est per se invalidus, iam ante jch/chtiam iudicis, si ab assecurato negantur vel reticentur circum­ stantiae quae societatem assecuratricem movissent ad non contrahendum, si eas cognovisset. Ratio est quia in tali casu existit error substantialis cir­ ca periculum susceptum, quod est obicctum contractus. Ni­ hilominus, sunt societates, v.gr. Banco Vitalicio de Espana, quae suis statutis declarant contractum, originarie invalidum propter errorem vel fraudem substantialem, sanari post lap­ sum temporis determinati, v.gr. post quinquennium, si in­ terea nihil assecurato acciderit. In his casibus, assecuraraius, qui mentitur, peccat, sed postquam societas assecurativa firmum habet contractum, ad nullam restitutio­ nem tenetur et omnia iura sibi in contractu concessa vindicare potest. Valet contractus, sed ad aequalitatem est reducen­ dus, si negatur vel reticetur circumstantia, qua cognita, con­ ventio facta quidem fuisset, sed pro maiore pretio, v.gr. si occultetur bona a-cI mala fide morbus, quo probabilitates sa­ nitatis minuuntur, vel si diminuuntur de aetate quinque anni. Si tamen societas assecurativa nihil investiaet circa defectus corporis, morbos, etc., assecuratus non videtur obligatus ut sponte cos manifestet: nam merito praesumitur societatem de industria hanc condicionem omittere ut plures clientes alli­ dat, vel aucto praemio solvendo ab hac incertitudine com­ pensari. 3. Ratio propositionis est quia altera pars vult ct exigit acquiva- lentiam praestationum, idcoquc augeri debet praemium ab assecu­ rato solvendum vel rest’tui pars pensionis fortasse ab assecuratrice societate nirma proportione percepta Qiiodsi societatis statuta deter­ minent ta’cs contractus esse nullos, ct iura quaecumque, assecurato fraudulenter agenti, denegari, invahdifas quidem sustineri debet iam ante sententiam ’° propter defectum consensus in assecurante, sed . 10 Alii aliter loquuntur Grv rcnT-SAi smaxs T.658: VIII.1 d;cit: 4lEtiam ante iudicis sententiam invalidus est contractus si negata vel reticita est circumstan- 846 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO assecuratus non videtur iniuste agere si, ante sententiam iudicis, se occulte compenset a praemiis solutis usque ad detectionem nullitatis ex parte assecurantis, quia clausula, ei negans in casu quaelibet iura, considerari posse videtur ut poenalis, saltem quando non intercessit mala fides in occultatione11. 4. Validus et ah utraque parte tenendus esi contrac­ tus in quo : a) negatur vel reticetur circumstantia levis mo­ menti, qua cognita perinde initum fuisset contractus; b) non manifestatur circumstantia, notabilis quidem, sed ab assecurato tempore assecuralionis ignorata· vel scientia singulari el speciali nota. Ratio prioris est quia consensus utriusque partis de re substantialiter eadem existit ; quodsi clausulae statutorum dicant quemlibet errorem invalidare contractum, censentur appositae ut societas assecurativa habeat facilem defensionem contra fraudes, quin sustineatur in validitas in casu exposito, nisi postquam eam invocaverit assecurator. Ratio, autem, posterioris est, quia societatis assecurativae est suscipere pericula, quae, diligentia moralitcr pos­ sibili medici vel ipsius assecurati, detegi non potuerunt; imo, si quis, ex observationibus extraordinariis quibus se subjece­ rit apud specialistas, noverit circumstantiam communi scien­ tiae imperviam, non improbabile nobis videtur posse eam oc­ cultare, allegando ignorantiam (communem). Clausulae inva­ lidantes, quae societatem assecu rati vam protegerent contra quemlibet vitium occultum existons vel contra quemlibet frau­ dem etiam in re parvi momenti, non essent aequitativac. Assecu raridus habet strictam obligationem respondendi veritatem medico societatis assecurativae, eum exami­ nanti in ordine ad informationem pro contractu ineundo; idque va­ let etiamsi his responsis medicus ducatur ad detectionem occultis­ simi et communiter impervii morbi. Secus tenetur reparare omnia damna quae ex sua occultatione fraudulenta eveniant assecuraton’ 2. Si assecuratus bona fide reticuerit circumstantias, quae contractum faciunt invalidum, potest soluta praemia recuperare, sed compensationem exigere non potest, nec ea accepta frui. 3. Si assecuratus mala fide occultaverit circumstantiam, quam censebat substantialem, graviter peccavit in re gravi ; sed contractus valet, si de facto circumstantia fuerat accidentalis, et ipse non tene­ tur erga assccuratorem nisi ad augendum proportionate praemium solvendum. Applicationes: 1. tia qua notabiliter minuatur probabilitas vitae ab assecurando protrahendae, ita ut assecurator, veritate cognita, contractum nullatenus inire voluisset." Aliter Lshmkuhl, 1,1364; Casus 1,922. Cf. FekkEkES-MondrIa, 1,1064 q.3. assecu ratio in specie n 83S-J 847 B. 1. Assecuratio contra accidentia eo tendit nt ope rarii, praesertim, securi reddantur contra infortunia, quae corporalem causant laesionem, vel generalius, contra quosli­ bet casus in quibus zdre.t ad laborandum reddantur invalidae, ita ut societas assccurativa saltem partem expensarum, quae periculo causantur, solvat, aut partem salarii cessantis tri­ buat. Societates assecurativae existunt in genere ut societates privatae, sub statuto, quidem, legali ordinatae ct inspectioni Status subiectac. Assecurationes ipsae aliae sunt liberae, aliae obligatoriae In obli­ gatoriis, praemium solvendum societati assecurativae colligi solet partim cx salario ipsorum assccuratorum, partim ex bonis patrono­ rum, partim interdum, ex aerario publico. 839. II. Principia generalia: 1. Assecurationes com tra infortunia laboris ita intelliguntur, ut ius ad pensio­ nem non acquiratur nisi illa evenerint in labore peragendo. Sed exercitium laboris latius est intelligendum, ita ut com­ prehendat etiam accessum ad locum et recessum c loco la­ boris, itemque quietem inter laborandum, ibidem inter labo­ randum, susceptam, v.gr. ad prandendum. 2. Compensatio non debetur pro infortunio ex gravi culpa vel temeritate operarii eveniente. Ratio est quia, nisi explicite ita conventum sit, saltem implicite certo constat de voluntate assecurantium exigendi omnino ut rationabilis cura habeatur et pericula temeraria pro viribus caveantur. 3. Qui compensationem iniuste acceperint enetur ad restitutionem, secundum exigentias generales iustitiae. Quodsi restitutio fieri non possit, sine gravi damno, ipsi societati assecurativae, fiat saltem pauperibus aut causis piis. Applicatio: Si medicus societatis assecurativae, sive sponte sive corruptus ab assecurando, hunc non examinet, vel falsum testimo­ nium pro co ferat, substantialiter decipiendo societatem, debet repa­ rare iniustitiam quam sic faciat erga assecuratorem. Assecuratus quoque ad hoc tenetur, secundario tamen loco et hypothetice, sci. si medicus non satisfecerit. Et in hoc casu non videtur convalidari con­ tractées assecurationis neque per clausulam sanatoriam secus con­ firmantem, cx voluntate societatis assecurativae, contractus ab initio nullos propter defectus reticitos. 848 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO CAPUT II De ludis (CH 1798-1801) Sub hoc titulo comprehendimus ludum simpliciter dictum (a.l) et quae ad ludum accedunt, sponsionem (a.2) et loteriam (a.3). S.Thomas, S.th. 2-2 q.168 a.2-4; S.Alfonsus, 1.3 n.869-903; Molina, De iustitia ct iure tr.2 d.508-521; Luco, Dc iustitia ct iure d.31 sect.1-6; SÂM· chez, Consilia moralia 1.1 c.8; Tanquerey, 111,905-910; UbaCH, 1,1024-1032; Deshayes, Aléatoires: DTC 1,697-703. ARTICULUS I » 840. De ludo I. Ludus multipliciter sumitur: a) pro sermone facetiis condito, ad animorum recreationem ordinato, qui po­ tius nomen accipit ioci ; β) pro actione vel certamine recrea­ tive vel virium roborativo, quod, docente S.Thoma, ad vir­ tutem eutrapeliae pertinere potest sub debitis adiunctis per­ actum1; γ) pro contractu, et sic definiri potest: conventio qua duo vel plures inter se paciscuntur de praemio victori tradendo. Intelligitur contractus onerosus, in quo periculum dam­ ni et spes lucri ab utroque habetur; nam inire potest etiam ad modum sponsionis vel promissionis, in qua unus nullum periculum subeat et praemium alterius liberalitate expositi obtinere possit, servatis dumtaxat fideliter condicionibus ab hoc determinatis. pro diverso gradu alcae susceptae, in: a) industrialem, in quo spes praemii et periculum jacturae magnae, ex parte, pendent a dexteritate et industria ludentis, v.gr. in ludo schacorum (ajcdrez) ; ά) aleatorium, in quo praecipuas, saltem, partes habet fortuna ct causalis eventus, v.gr. in ludo alearum (da­ dos) ; r) mixtum, in quo exitus partim a dexteritate, partim ab alea pendet, v.gr. in ludo chartarum (naipes). 841. II. Dividitur, 842. III. Principia: 1. Ludus non est in se ipso inhonestus; attamen, ad lucrum dumtaxat ordinatus, est val­ de periculosus. 1 S.th. 2-2 q.168 a.2. Ratio prioris est quia, ex natura sua, ordinatur ad con­ venientem corporis et animi relaxationem ideoque in se ipso est quid indifferens, quod ratione finis et circumstan­ tiarum fit bonum vel malum. Ex S.Thoma dictum est su­ pra eum, ad conveniens levamen hominis susceptum, perti­ nere ad virtutem cutrapcliae, seu bonae conversationis et jucunditatis in humana societate, licet in hoc ipso peccari possit sive per excessum, si quaeratur in verbis vel actioni­ bus turpibus aut nocivis vel non servata moderatione, sive per defectum, si nihil delectabile exhibet, vel circumstantiis personarum, locorum, temporum non congruit, vel aliorum delectationem impedit2. Ratio posterioris est quia ludus, ad finem lucri sus­ ceptus, facillime trahit ludentem ad prodigalitatem, avaritiam, impietatem, otiositatem, mendacia, etc. 2. Ad iustitiam ludi requiruntur: a) libera dispositio de re ludo exposita; b) contractus libere initus, et c) sine fraudibus ludi regulis adversantibus; d) per se, moralis aequa­ litas pericidi in utraque parte3. Explicatur: Ada): Si ludens non habet liberam dispositionem rei propriae, sive quia eam debet creditori, sive quia eius­ dem administratio vel usus pertinet ad alium, semper laedit iura istorum rem talem exponens. Si exponit rem alienam, furto ablatam, apud se depositam, etc., similiter laedit eo ipso iustitiam. Ad eventum autem ludi quod attinet: a) si ipse vincat, potest retinere lucrum, tanquam fructum industriae personalis, si habue­ rit bona propria, cx quibus paratus fuerit solvere competitori in casu adversae fortunae ; non autem in hypothesi contraria, quia alteri parti spem lucrandi nullius valoris contulit, ideoque lucratam, in contractu nullo, pecuniam tenetur restituere; β) si altera pars vincat, non potest rem alienam accipere, et acceptam tenetur domino restituere4, nisi forte existât ratio ut eam reddat competitori ad lucrum sibi debitum efficacius ab eo vindi­ candum; quodsi victor rem alienam praemio expositam retineat, victus tenetur indemnificare dominum rei. Ad b); Coactio physica, quae tollit consensum, et de­ fectus deliberationis in semi fatuo, semiebrio, etc., contrac­ tum facit essentialiter nullum. Coactio moralis, metu gravi aut dolo illata, nisi ultima incidat in errorem circa substan3 Cf. S.F. de Sales, Introducciôn a la vida devota c.31. ’ Cf. St.Willems, Dc contractu ludi: CollatBrug 39 (1939) 218-223. ♦ Cf. Molina, tr.2 d.518 ; Luco, d.31 n.13-19. •iam contractus, hunc iure naturae non invalidât, ideoque, qui metum passus est, potest praemium retinere si victor evadat, illud enim obtinuit sine iniuria ; sed secundum probabiliorem sententiam moralistarum, aliis quidem rationibus ab aliis sus­ tentatam, qui alium metu ad ludendum pertraxit, debet et lu­ crum restituere si vincit et praemium solvere si vincitur. Ratio nobis probabilior videtur esse quia retentio lucri ex parte illius, qui iniuste ad ludendum constrinxerit, esset iniuriae illatae continuatio in suis effectibus5. Ad c) : Fraudes a legibus ludi alienae 6 efficiunt ut, qui eis victoriam obtinuerit, teneatur praemium restituere, et in­ super alterum compensare pro spe victoriae, quam suis frau­ dibus illegitimis ei abstulit. Ad d): Cum agatur de contractu oneroso, per se tenet principium aequivalentiae in praestationibus, ideoque pericu­ lum infortunii et spes lucri debent esse moraliter aequales in utroque. Aequalitas ista esse debet tum ex parte condicio­ num ludi et praemii solvendi, nisi alteruter cedat in aliqua re vel aliunde aequalitas efficiatur, tum ex parte dexteritatis seu peritiae in ludo non pure aleatorio. Inaequalitas, tamen, dexteritatis non nocet iustitiae: a) Si excessus in uno non sit notabilis, stricta enim aequalitas haberi ne­ quit et usu ita receptum est ; β) si excessus peritiae compensetur condicionibus favorabilioribus alteri concessis; 7) si minus peritus conscius de motabili excessu dexteritatis in alio, vel ab hoc serio (k re admonitus, nihilominus sciens volens ludere velit, nam scienti u volenti non fit iniuria; δ) si uterque peritiam alterius ignorans, et sibi fidens, ultro se exponat pari periculo inveniendi colludentem notabiliter peritiorem. Applicationes: 1. Pictor in ludo cum minorenni, uxore, aliove, qui liberam bonorum expositorum dispositionem non habeat, te­ netur lucratam pecuniam restituere ei, cui competit illius usus vel administratio; si tamen luserit cum religioso votorum simplicium ie 5 Sic Luco, d.31 n.28; Gessio, 1.2 c.28 dub.2; Merkelbach, 11,596 B; Tas qverky, 111,908 etc, S.Axfonsus, 1.3 n.880, probabilius censet victorem, etiam­ si metum iniustum incusserit, posse praemium retinere, nisi alius rescissionem contractus petat, quia "damnum non provenit ex iniuria sive ex metu incusso, sed ex infortunio et casu”, nam, qui metum passus est. “sicut perdidit, ita aeque potuisset lucrari”; similiter Molina, tr.2 <1.516; Aertnys-Dame*. 1,971,2.°; Ubach, 1,1027, etc. Sed haec ratio non videtur efficax, quia dam­ num, etsi immediate casui debeatur, mediate tribuendum est metui iniusto. qui fuit causa ut victus tali casui exponeretur. Genicot-Salsmans, 1,660 aliam addit rationem, cur restitutio facienda sit, ut vult sententia nobis probabi­ lior, sci. quod metum incutietis plerumque certus erit de victoria propter frau­ des vel praevalentem peritiam, quae tollit aequalitatem periculi ad contractum necessariam. ° Non prohibentur astutiae, cautelae, simulationes industriae consuetudine et usu probatae, v.gr. fingere malum ludum, chartas alterius eas non custo­ dientis inspicere etc.; utique vero chartas signis notare, puncta pauciora pro adversario numerare etc. Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.882; Genicot-Salsmans, 1,660,111 ludus x.842 851 suis bonis illicite disponente, videtur posse acceptam iam pecuniam retinere, etsi eius traditionem, absque facultate a superioribus ob­ tenta, exigere nequeat. 2. Notabiliter perilior luda s cum u!i(>: α) si dexteritatem suam dolose occultat, iniuste agit, et damna, exinde alteri causata, com­ pensare debet ; Ô) si eam neque exhibet neque occultat, sed alteri libere ct imprudenter ludum offerendi simpliciter acquiescit, secun­ dum probabiliorem sententiam lucrum percipere nequit, quia defuit in contractu ineundo aequalitas periculi et spei7*; 7) si de ea alterum, etiam non credentem, serio animadvertit, ac praesertim si ei in compensationem frustra offert condiciones favorabiliores, tuto potest retinere lucrum ab alio sua imprudentia expositum, 3. Ad liceitatem ludi requiritur ut is: a) sit honestus, tum in se tum in suis circumstantiis; b) nulla lege prohibea­ tur; c) praemium expositum non sit nimium3. Explicatur: Ad a) : Res est clara : Ludi turpes, obsceni, occasio­ nem proximam rixis, scandalis, peccatis praebentes, ipso iure naturae absolute prohibentur; alii prohibentur ex circumstan­ tiis personarum, temporum, locorum, vel ex modo ludendi ; sed non absolute. Frequentatio ludorum, praesertim diu protractorum, implicat negligentiam officii, rei familiaris aliarumquc obligationum; nimia cupiditas, et affectus, quo quis totum animum ad lucrum vertit, prae­ ter prodigalitatem causât rixas, mendacia, verba irreligiosa vel iniuriosa, ctc.; locus est circumstantia peccaminosa propter scandalum et occasionem peccandi provenientem cx summis magnis quae in eo ex­ ponantur, cx mulierculis illuc convenientibus, etc.’; finis lucri, ad quem unice ordinetur ludus a ludente, ex seipso non facit illum in­ honestum ; praemium expositum si cx utraque parte consistat in precibus vel rebus sacris, per se non est illicitum, etsi periculum irreverentiae facile latet ; si autem unus rem spiritualem exponit, alius vero praemium temporale, ludus generatim illicitus erit prop­ ter periculum irreverentiae et simoniae, sed vera simonia non vide­ tur adesse, quia res spiritualis non permutatur pro temporali, sed solvitur a victo propter obligationem, quam sub hypothesi infortunii suscepit10. Ad lucrum, ex ludo perceptum quod attinet, secundum sententiam alibi probatam, illud retinere licet quatenus non fuerit iniuste ob­ 7 Sic v.gr. Lugo, d.31 n.44-49; Molina, tr.2 d.517; Genicot-Salsmans, 1.660,1 V; Noldin-Schmitt, II,623b. Probabilis, tamen, habetur aliorum sen­ tentia, permittens peritiori praemium, si nulla fraude vel dolo alterius teme­ ritati ansam dederit, quia damnum victi, in casu, propriae ignaviae debeatur. Hinc opinionem, in praxi tutam, referunt v.gr. Ballerini-Palmieri, n.918; Merkelbach, 11,596 D; Tanquerey, 111,910. » Cf. St.WïllEms, Dc contractu ludi: CollatBrug 39 (1939) 223-225. * Cf. Lehmkuhl, 1,1373. '° Nihilominus S.Alfonsus censet adesse simoniam (1.3 n.882,13) cique ad­ haerent plures, praesertim Redemptoristae, ut Aertnvs-Damex, 1,972 q.2; Marc-R^vs, T,1168 4.° 852 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tentum; licet quoque illud ab altera parte exigere, sed haec non est stricte obligata ad obtemperandum exigentiae. Ad b): Lex civilis vix obligabit in conscientia ut ludus habeatur ipso facto irritus, ita ut lucrum perceptum sit, a victore, in conscientia restituendum; facilius potest esse prohibitiva in conscientia, praesertim in quibusdam ludibus pla­ ne aleatoriis periculorum plenis ; sed generatim apud nos li­ mitatur ad denegandam actionem civilem tum ad urgendam solutionem tum ad exigendum praemium, vel ad illud iam solutum repetendum, nisi agatur dc ludis qui in exercitatio­ ne corporis ct virium consistunt (cf. CH 1798.1800); et in tali casu iuris naturalis exigentias intactas relinquit; quodsi actionem concedat ad exigendum lucrum ex ludo prohibito, et sententia feratur, ei in conscientia standum est. Unde, in ludis ceteroquin licitis, standum erit exigentiis iuris naturalis. Lex ecclesiasticae 138 praescribit clericis ne ludis aleatoriis, pe­ cunia exposita, vacent, quippe qui statum clericalem dedecent. Praemium ex ludo prohibito perceptum retineri potest, nisi per sententiam iudicis reddendum collusori decernatur; sed victus in ludo prohibito, non est probabiliter obligatus ad solvendum prae­ mium, quia lex positiva videtur obligationem naturalem auferre. Ad c): Qui magnam vel supra vires pecuniae sum­ mam ludunt, committunt saltem peccatum prodigalitatis, ex genere suo levem, oppositum recto usui bonorum fortunae, quem rectus ordo societatis requirit11 ; saepe autem accedit peccatum grave contra pietatem, si ea pecunia sit necessaria alendae familiae et educandis filiis ; sed non videtur peccare contra iustitiam, qui pecuniam propriam familiaribus desti­ nandam ludo exponit, ideoque victor non potest obligari ad restituendum lucrum ex ea perceptum 12. Applicatio: Si quis ludit cum animo se non obligandi ad solii- tionon si perdat, nullum contractum init, et debet restituere si quid lucretur; si autem animum habeat non praestandi solutionem si perdat, peccat quidem in tali animo, sed videtur lucrum licite nesse retinere, sicut praemium alteri solvere debuisset si sortem habuis­ set adversam u. u Ex CH 1801 iudex potest reicere pet'tionem, qua compellitur debitor ί solvendam quantitatem amissam in ludo licito, quando haec quantitas est ex­ cessive; potest quoque eam imm;nuere quatenus excedat usum boni patrishnlilias. a S.F. DJ? SalKS minus probabiliter opinatur haberi in ult:mo casu peccatur contra iustitiam (Intrt. ducciôti a Ia v (1339) 316-317.’ « Cf. S.Ai.fonsus, 13 n.879 cui haec opinio “multo probabilior” apparet; Lur.o. <1.31 n,81-83; Molina, tr.2 d.508. w Cf. S.Ai.fonsus. 1.3 n.870; Luco, d 31 n 75; G ex i cot-Salsmans, 1,662,- SORTITIO ET LOTERIA. N S44-S46 855 -■— ------------- —— --------------- -------- —_______________________________ Principia: 1. Sortitio, adhibita ut res plu­ ribus communis inter eos per partes dividatur aut u«i fx in­ 846. II. tegro adseribatur, est licita dummodo sortes ita disponantur ut pro omnibus eadem sit probabilitas. Ratio patet, quia in tali hypothesi singuli habent similem spem lucri ct periculum infortunii, in quem volun­ tarie consentiunt. Aliunde, si condiciones honestatis natura­ lis et iustitiae serventur, nihil vetat quominus quis pretio emat ius acquirendi quod per sortem ei assignetur. 2. Ut sortitio sit iusta requiritur: a) proportio inter pretium et spem obtinendi praemii; b) absentia fraudum; c) lucrum moderatum in institutore sortitionis. Explicatur: Ad a) : Hoc exigit per se principium aequivalentiae, quod in contractibus onerosis applicatur. Per accidens, ta­ men, quando sortitiones (lotcrias, tombolas) instituantur ad fines caritativos vel pios, aut in favorem institutionis artisticae, scienti ficae, etc., et ut tales nuntiantur, licet istam pro­ portionem non servare, quia pretium in talibus adiunctis mag­ na ex parte habet rationem donationis. Ad b): Fraudes in educendis schedulis aliisve instrumen­ tis sortitionis, ut praemia aliis potius quam aliis tribuantur, vel ut apud ipsum institutorem remaneant, etc., laedunt stric­ tam iustitiam commutativam, et indigent reparatione. Ad c) : Lucrum immoderatum instituendis sortitionem signum esse potest iniustitiae; nimirum, per se, lucrum ex sortitionibus obtentum idem esse deberet, quod in aliis ho­ nestis negotiis obtineri solet20; attamen, ratione aleatorietatis, et dummodo revera detur probabilitas infortunii etiam pro institutore, lucra maiora, quae sine fraudibus obtineantur, li­ cita possunt reputari 21 ; imo, per accidens ex fine, consue­ tudine ct concurrentium consensu, loteriae nationales et pro causis piis iuste obtinent magna lucra, quia excessus habet rationem tributi vel eleemosynae voluntariae. 3. Leges positivae quae usum sortitionis limitant, opti­ mae quidem sunt, sed considerantur ut poenales. Ratio prioris est quia sortitiones frequentes et nor20 Sic v.gr. Lehmkuhl, 1,1369: Merkelbach. 11,602. 21 Sic v.gr. Noldin-Schmitt, 11,526; Gexicot·Salsmans, 11,663. Attamen ubi incongrue modo et semper crescit lucrum instituentis sortitionem, signum est ant intercedere fraudem aut proportionem inter pretium et spem praemii non servari. DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 856 inis non definitae, pluribus abusibus ansam praebent, fraudi­ bus, vanae spei lucri, prodigalitati, etc.22. Ratio posterioris desumitur ex inspecto fine legisla­ toris ct ex interpretatione communi. Nihilominus clerici et religiosi perspectas habeant leges civiles oportet ad scandala et incommoda opportune vitanda. CAPUT III De operationibus bursae Operationes, quae in bursa peraguntur, aliae ad emptionem-venditionem trahuntur, aliae magis dc indole indi et sponsionis participant, unde et speculationes bursae dicuntur *. Quamquam ex dictis dc hisce contractibus pleraque iam solvuntur, iuvat quaedam in particulari ad eas applicare vel de eis notare, ut melius carum natura inno­ tescat,i et de earum liceitate indicium feratur. G.Bicchierai, II monde dcgli affari c la morale (Brescia 1935) p.197-239; Ferreres-MondrIa, 1,1071-1085; Genicot-Salsmans, 1.664-665; Tanquerey, 915920; Merklbach, 11,599-601;; Leduc-Brouillard, Bourse: DictSociol 4,137166; A.de Pietri Tonelli, Borsa: Encyclltal 7,519-529; Antoine, Cours d'éco­ nomie sociale p.2 c.13 a.15; A.Müller, Notes d'économie politique (Paris 1938) II p.322-386; O.Sen illinc, Kathalischc IVirtschaftscthik (Munich 1933) 270278; O.von Nell-Breuning, Grundsügc der Borscnmoral (Friburgo de Br. 1928); F.Baudhuin, Code économique ct financier (Bruscias 1942) 171-276; Deville, Les opérations de bourse devant la conscience (Lyôn 1884). Summa rerum dicendarum: Ex ordine agimus de notionibus et divisionibus, et de moralüate istarum operationum et speculationum. 847. I. Bursa, prout hic sumitur, est locus, publica auc­ toritate pro commutationibus valorum et rerum fungibilium non praesentium constitutus, quo negotialiores conveniunt, ut sua negotia commercialia facilius expediant2. Nomen mutuatum dicitur a caupona brugensi, cuidam Van der Burse pertinenti, ad quam seculo XIV negotiatores conveniebant3. Operationes, peraguntur interveniente publico mediato­ re, agente, sci. cambii vel commercii (agente dc Cambio y 22 “Lugenda, tamen, videtur praxis societatum, in specie gubernii aut municip orum, ubi lotenas instituunt solis incertis ac quandoque ingentibus prae­ miis propositis, quibus centena milliaque hominum suas pecunias congerunt cum valde tenui spe lucrandi magnas copias absque ullo labore vel merito' (Heylen, Tr. de iurc et iustitia 482, provocans ad iudicium jurisconsulti Pla­ niol, et moralistarum Brouillard atque Willems). 1 Sed cf. n.850. 2 Aliquando bursa dicitur summa operationum in bursa peractarum, vel etiam coetus personarum quae bursae operationibus incumbunt. * Iam saeculo XIV extitit Lugduni bursa, auctoritate publica erecta, ad nuam valorum negotiatores conveniebant ex Germania, Flandria, Longobardia, Florentia aliisque locis; hanc cito aliae Parisiis et alibi sequebantur. OPERATIONS BURSAE. N.846-8$^ 857 Boisa, corredor de Comercio), quamquam per se patent om­ nibus, qui de rebus suis disponere possunt. Distinguuntur ratione operationum, quae peraguntur: a) PECUNIARIAE seu argentariae, si operationes versantur cir­ ca valores aut titulos, v.gr. actiones vel obligationes; b) mer­ catoriae seu commerciales, si operationes versantur circa mercimonia, ut triticum, caphaeum, oryza, sacharum, lanam. Finis bursae eiusque Utilitas in eo potissimum reponitur quod, convenientibus multis emptoribus unius regionis vel etiam plurium provinciarum aut nationum per media communicationis moderna, valores et merces magna quantitate in commercio ponuntur Ex quan­ titate, autem, et qualitate rerum facilius pretium stabilitur, et augen­ dae vel minuendae productionis convenientia melius d’gnosci potest, unde quaedam denuo pretii stabilitas speratur. Bursae pecuniariae, in particulari, faciliorem reddunt collocati nem pecuniae commodioremque efficiunt eius possessionem a magnis industriis, quae titu­ los cedunt, requisitam4. 848. II. Operationes bursae intelliguntur contractus plus minusve aleatorii, qui in bursa peraguntur, generatim interveniente agente cambii vel commercii ; nam propter pe­ riculum abusus, iure non interveniunt in bursa nisi personae autorizatae, peritia et honestate commendatae. 849. III. Distinguuntur operationes: a) de praesenti (al contado), quae emptioni-venditioni assimilantur, nam in eis merces et Azalores numerata pecunia hic et nunc emuntur et venduntur, ita ut statim vel intra breve tempus hinc pe­ cunia, inde merces vel valores, tradantur; v.gr. si quis emit in bursa titulos debiti publici fenerantes 3,50 pro 100 ad cur­ sum 83 pesetarum pro valore 50.000 pesetarum nominalium, debet impendere 83 X 50.000 : 100 = 41.500 pesetas. Huiusmodi operationes, si fierent extra bursam, non essent mer­ catoriae, sed simplices emptiones-venditiones, codice civili re­ gulandae ; b) de futuro, seu ad terminum (a termino), quibus merces vel valores hic et nunc venduntur et emuntur, sed eorum traditio ct exeeutio contractus, secundum condiciones nunc statutas, locum habet post certum tempus, generatim die primo et decimoquinto cuiusque mensis, qui dicitur dies liquidations. In his, igitur, operationibus continetur aliqua speculatio, utrimque periculum, utrimque spem continens sic­ ut sponsio, et simul sagacitati et prudentiae sua pars corre4 V.Heylen, Tr. dc iure ct iustitia p.485; cf. Noldin-Schmitt, 11,632. 858 -- - DE SEPTI MO ET DECIMO MANDATO spondet sicut in ludis; emptor ludit ad elationem (juega a Ia alza), sperans pretium auctum iri die liquidationis et sc lu­ crum sic facturum ; e contra venditor sperat pretium dimi­ nutum iri die liquidationis ct protegitur ludendo ad depres­ sionem (juega a la baja). Quia in his operationibus merces et valores venduntur non in individuo determinati, periculum fert venditor usque ad diem liquidationis. Operationes ad terminum inultas varietates habent; sunt, enim, inter alias: a) Ad terminum fixum (operaciôn firme a plazo fiio). si neutra habet vus recedendi a contractu, sed in die liquidationis illud realiter exeeutioni mandare debet. Consequentiae iuridicae huius operationis sunt, quod emptor a momento emptionis potest negotiari cum titulis, de quibus certo disponet dic liquidationis; venditor, autem, scit sc die liquidationis posse disponere de pecunia taxata; uterque autem speculatur coniciens respective augmentum et diminutionem valoris; sic v.gr. si Petrus emit a Paulo titulos debiti publici fenerantes 3,50 % ad cursum 83 pesetarum pro valorc 50.000 pesetarum nominalium et dic liquidationis illi tituli non 83 sed 84 pesetis aestimantur, lucratus est in operatione 500 pesetas. β) Ad terminum liberum, seu ad praemium (con opeion, a prima), si unus ex contrahentibus, generatim venditor, ius sibi reservat rece­ dendi a contractu ante diem liquidationis, solvens alteri parti prae­ mium aliquod pro reservatione huius iuris; est, practice, contractus emptionis-venditionis revocabilis, sub condicione ut resiliens solvat praemium alteri parti. Si die liquidationis vel antea, utatur eo iure et a contractu recedat, praemium relinquit alteri parti (alicubi prae­ mium absolute traditur alteri, pro iure recedendi a contractu: prima abandonada); si vero contractum exequatur, praemium computatur tanquam pars pretii solvendi ; sic v.gr. si Paulus, vendens Petm illos titulos debiti publici, sibi reservavit ius recedendi a contractu solvendo 0,50 pesetas pro singulis centenis, ct videt die liquidationis eos aestimari non 83 sed 85 pesetis, potest tradere Petro 250 pese­ tas et retinere sibi titulus quorum valor 1.000 pesetis auctus est. 7) Ad differentiam (al descubierto, por diferencias), si opera­ tiones perficiantur sine anima exeeutionis, ex sola intentione lucran­ di, quin venditor habeat merces aut valores venditos neque emptor pecuniam pretium aequantem : in tali casu, si die liquidationis res emptae maius pretium habeant, venditor tradit emptori excessum valoris illius diei per relationem ad valorem, quo aestimatae fuerant die venditionis, et, viceversa, ipse accipit ab emptore differentiam. si res die liquidationis minoris aestimentur; sic v.gr. si Petrus emit a Paulo decem actiones pro pretio 1.400 pesetarum ct die liquida­ tionis illi tituli aestimantur 1.500 pesetis Petrus lucratus est 500 pesetas, et has debet ei solvere Paulus ut operatio ad differentiam habeatur exeeutioni mandata. 5) Operatio duplex, seu relatio mercatoria (operaciôn doble, deport in venditore, report m emptore), habetur quando contractui ad terminum fixum adicitur novus contractus dc illius exeeutione proroganda, qui virtualiter continet mutuum pecuniae vel locationem mercium aut valorum pro foenore. Nimirum; OPERATIONES BURSAE N 849-851 859 Reportas (report), in favorem emptoris, est contractus, vi cuius reportator acquirit credito merces aut valores pro pretio determi­ nato, sub obligatione, praemio retributa, reddendi deportato totidem titulos eiusdem speciei et pretii tempore determinato; est, igitur, emptio de praesenti et venditio ad terminum. Sic v.gr. Petrus emit a Paulo titulos debiti publici fenerantes 3,50 % pro valorc nominali 50.000 pesetarum ad cursum 83 pesetarum; die liquidationis cursum habent illi tituli 82,50 peselarum. Si contractus esset firmus, Petrus deberet solvere 41.500 pesetas; si autem ad differentias, Petro suf­ ficeret solvere 250 pesetas; sed Petrus, vel non habet 41 500 pesetas, vel non vult solvere differentiam, quia sperat mense proximo pre­ tium auctum iri; itaque recurrit ad report, proregatque operationem, relinquens titulos apud venditorem usque ad novum diem liqui­ dationis; si hoc die habeant cursum 84 pi s. tarum, Petrus lucratus est 500 pesetas, ex quibus debet solvere Paulo praemium pro ope­ ratione reportata, quae aequivalet mutuo pecuniae obtento pro prae­ mio. Deportus (deport), in favorem vendu ris, est similis operatio, per quam venditor deportat seu prorrogat operationem ad alium diem, tribuendo reportato praemium pro hac prorrogationc. Sic v.gr. Paulus vendidit Petro titulos supra descriptos ad cursum 83 pesctaruin, sperans eos die liquidationis non valituros nisi 82 pesetas; sed ecce valent 84, ct ipse non habet titulos tradendos, nec vuit solvere differentiam 500 pesetarum et liquidarc operationem, quia sperat proxima dic eos titulos minus valituros; itaque recurrit ad deport et retinet titulos usque ad novam diem liquidationis, dato praemio pro hac prorrogationc operationis; si hoc die habeant cur­ sum 81 pesetarum, lucratus est 1.000 pesetas, cx quibus debet sol­ vere Petro praemium pro operatione deportata, quae aequivalet mutuo valorum °. 850. IV. Speculationes bursae intelliguntur, vel ipsae operationes ad terminum modo descriptae, in quibus simul cum sagacitate ct prudentia contrahentium partes habet for­ tuna in quantum sunt de futuro, vel, sensu peiorativo, illae operationes quae sive temere fiunt ab imperitis, sive malis artibus a peritis, v.gr. adhibitis fraudibus, falsis rumoribus, et ceteris, quibus variationes pretiorum artificialiter provocan­ tur et aequilibrium oeconomicum iniuria boni communis per­ turbatur. 851. V. Principia: A. 1. Operationes bursae recen­ sitae, saltem si excipiatur operatio duplex, per sc neque iniustae neque illicitae sunt, servatis quidem legibus diversorum contractuum ad quos reducuntur. 1 Cf. Pkduc, Bourse: DictSociol 4,148-152; FerrerKs-Moxdrîa, 1,1074-1076. Opciatio duplex fieri potest vel cum ipso, qui priorem operationem fecerat et eandem nunc prorrogare acquiescit, ut a nobis explicatum est, vel cum tertia persona, cuius interventu liquidatur operatio cum primo contrahente et con­ tinuatur cum hoc tertio. 860 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ratio est quia vel simplicem contractum emptionis venditionis continent (operationes de praesenti), vel aequivaIcnt emptioni-venditioni cum sponsione aleatoria de augmen­ to vel diminutione valoris mercium aut titulorum (operatio­ nes lixae ad terminum), vel reducuntur ad ludum vel spon­ sionem (operationes liberae ad praemium). Iam vero nihil est in his neque iniustum neque illicitum, si pretia determinen­ tur absque fraudibus secundum aestimationem prudentum et praemia constituantur proportionata ad aleam susceptam. 2. Eliam operatio duplex per se iusta et licita dicenda est, si condiciones utriusque, quo constat, contractus serven­ tur. Sunt qui practice hanc operationem ut usurariam habent, sive quia mohatrae assimilanda videatur, sive quia soleat esse mutuum pecuniae vel locatio titulorum pro immoderato fe­ nore, v.gr. 1 % per quindecim dies, quod est 24 % per an­ num G. Tamen haec opinio minus probatur, quia licet opera­ tio duplex sit quidem periculosa, non apparet necessario in­ honesta. Ratio est quia in ea proprie non habetur nec mohatra nec mutuum aut locatio, sed duplex contractus empti on is-ven­ ditionis verus: primus de praesenti, emendo pretio currenti merces vel valores ab eo, ad quem pertinent vi contractus an­ tea initi, sub condicione eosdem revendendi vel redimendi ad terminum, in quo nihil adest per se inhonestum ; alter, emptiovenditio ad terminum, pariter per se honesta. Lucrum, autem, quod emptor in reportu et venditor in deportu obtinet, non est fenus mutuatae pecuniae aut locatorum valorum, sed de­ betur diverso pretio titulorum qui in primo contractu nume­ rata pecunia in altero autem ad terminum emuntur-venduntur, suscepta alea lucri et detrimenti, quae sane praemio est aestimabilis seclusa usura 7. 3. Operationes bursae: a) industriales, remotius pe­ riculum illiceitatis habent: b) mere quaestuosae, praesertim si frequentius exerceantur, facile ini ustae vel illicitae evadunt. Explicatur : Ad a) : Operationes industriales eas intelligimus quae exercentur tum a negotiatoribus, qui commercium vel indus­ triam adversus perturbationes oeconomicas prudenter asse” Lucrum 10 vel 12 % non existimatur usurarium in Bursa. 7 Cf. Brouillard, Bourse: DictSociol 4,160-163; Ferreres-Mondrîa, 1,1077; Ubach, 1,1035. OPERATIONES BURSAE N 851 861 curare intendunt, tum ab illis, qui spiritu parcimoniae ducti quandam bonorum suorum stabilitatem oeconomicam quae­ runt, tum etiam ab illis agentibus bursae, qui mediationem suam praestant praecedentibus ad fines descriptos operatu­ ris. Huiusmodi operationes, in sc et independenter a circumstantiis sumptae, honestae dicendae sunt omnino, siquidem in ordine indivi­ dual! constituunt prudentem gestionem immediatam vel mediatam boni palrisfamilias ; in ordine, autem, sociali favere videntur negotiatio­ nibus necessariis, activitat, commerciali stabilitati et determinationi pretiorum, etc., modo condiciones infra recensendae serventur, id quod seclusa intentione quaestuosa non est difficile. Ad b) : Operationes mere quaestuosas eas intelligimus quae suscipiuntur ab illis, qui a commercio reali alieni et de bono societatis minime solliciti, quaestum personale quaerunt ex commercio ficto, quod ad ludum reducitur, et nedum sta­ biliat, potius perturbat valorem oeconomicum rerum eiusque determinationem. Huiusmodi operationes, ad nullam utilitatem socialem per sc aptae, praesertim si systcmaticc exerceantur, condemnandae videntur, tum quia periculo proximo speculationis postea reprobandae laborant, tum quia in se ipsis honestati adversari videntur dum ex lucri faci­ lis cupiditate bono oeconomico communi perturbationem et nocu­ mentum afferunt Una vel alta operatio in particu.aribus adiunctis non nocet bono sociali, ct facilius permitti potest sub debitis cautelis, sicut ludus permittitur. 4. Ut operationes bursae honestae sint, praeter inten­ tionem rectam, ab avaritia et nimia cupiditate immunem, re­ quirunt : a) exclusionem fraudis et doli cuiuslibet, quo alii iniuste patiantur, v.gr. spargendo falsa nuntia, etc.; β) sus­ ceptionem obligationum dumtaxat earum, quibus contrahens et possit et velit satisfacere, ideoque non tot simul ineat ne­ gotia aleatoria, quae prudenter timere faciant ne cum credi­ torum damno impar solvendo fiat; γ) cautionem a prodiga­ litate, bona necessaria temere non exponendo et de super­ fluis absque utilitate sociali leviter non abutendo; δ) absten­ tionem a quibusvis mediis illicitis ad negotia imprudenter suscepta cum detrimento tertiae personae salvanda ope spei lationis vetitae. • "En Io que concterne a las opcraciones por diferencia y con prima euan· do no constituyen un modo de inversiôn, ni un modo de adquirir titulos para cumplir una obligaciôn a plazo, parece que los daûos de orden moral que de cllo resultan exceden a las ventajas que algunos, acertada o equivoca da mante, les atribuyen" (Côdigo social de Malinas a.130). 862 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Applicatio; ()perationCs ad terminum vel ad praemium': a) illicitae sunt : si exponitur maior summa pecuniae quam oecono­ mia domestica vcl functio socialis bonorum individualium exponere patitur; si absque necessitate, non attenta convenientia sociali, ex sola intentione facilis lucri, huiusmodi operationes frequentantur, praesertim ab imperitis, cum periculo multiplicis abusus: fraudum, iniustitiae, negligentiae circa officium, etc.; b) iniustae sunt, si pretium vel praemium non sit proportionatum spei augmenti vel diminutionis valoris titulorum aut mercium, si initur contractus sine possibilitate solvendi praemium vel diffe­ rentiam10; si una pars abutatur simplicitate vel imperitiae alterius1' \el cotrahat ad terminum sciens eventum futurum v.gr. quia co­ gnoscit interea legem latam iri qua mercatus titulorum negotiatorum certo modo variabitur12; si fraudibus, metu, falsis rumoribus, mo­ nopoliis diversis pretium artificialiter augeatur vel minuatur. B. Speculationes bursae, sensu peiorativo intellectae, illae sci., quae fiunt praetermissis requisitis ad earum iusti­ tiam vel liceitatem, semper reprobandae sunt et saepe obliga­ tionem reparandi damna secum ferunt. Explicatur: Quae fiunt praetermissis requisitis, sci. non solum quin ullo modo quaeratur in hisce speculationibus bonum commer­ cii aut industriae vel aversio periculorum contra oeconomiam communem, verum etiam adhibendo artificia, fraudes, falsos rumores, falsa nuntia circa mercatum aliarum civitatum, fal­ sos codices rationem oeconomicam negotiorum referentes, e: cetera, id quod in speculatore professionali passim accidit15. Semper reprobandae sunt, non quidem quia intentio mere quaestuosa, lucri sci. capiendi sine labore, sit in se mala 14, sed quia habitualis speculatio ut mi nimuni infert pc9 Apud nos omnino prohibentur in praesentiarum operationes ad terminus cuiuslibet formae circa titulos mobiliarios; quodsi non obstante prohibition: perficiantur, contractus est nullus, et mediator privatur suis iuribus professio­ nalibus (Lex lata 23-2-1940 a.2). 30 Frustra quis provocaret ad CH 1798 ut exoneraretur ab iniustitia et ab obligatione solvendi debitum; nam lex mere negans actionem civilem, neque prohibet neque invalidât contractum prohibitum, neque proinde tollit obliga­ tionem naturalem. n Ideo auctoritatis publicae est “reprimir el agio y dificultar el acceso dei publico notoriamente inepto a los mercados financières... alejar dc las operaciones que en ellas [en las Boisas de mercancias] se realizan a aqucllas per­ sonas que no son Hamadas, en virtud de su profesion, a intervenir en dicho mercado” (Côdigo social de Malinas a.132-133). 12 Ne confundatur hic casus, natura sua aleatorius pro utraque parte, cum al o supra considerato, in quo venditor, cognoscens eventum futurum, ven­ debat pro pretio momento venditionis currenti. In praesenti casu venditur ad terminum vel ad differentiam cum sponsione, quae ex utraque parte existera debet ad iustitiam. 13 Cf. La morale à la. bourse: RevApol 53 (1931) 696-697; A.Courrecr, '!c· rale d'affaires et affaires immorales : Vicintel 25 (1937) 108. 14 Speculatores vere periti, qui variationes valorum observare, investigatio­ nes facere, informationes colligere debent, in hoc ipso laborem exercent haud despiciendum. Cf. Brouillard, Bourse: DictSociol 4,164-165; Taxqumey, operationes bursae, n.851 863 ticulum proximum negligendi vel evertendi oeconomiam fa­ miliarem, indulgendi vitiis, omittendi obligationes familiares et professionales, incidendi in diversas iniustitias adversus proximos ipsamque societatem. Saepe obligationem reparandi damna secum ferunt, sci., semper ac iustitia laesa est adversus alteram partem contrahentem vel etiam erga tertiam personam, id quod po­ tissimum accidit: falsis rumoribus et fraudibus quae pretia rerum artificialiter mutant et falsi t icant ; diversis monopo­ liis obtentis per conventionem inter negotiatores potentiores, ut deinde mercatus rerum aut valorum ad libitum dirigatur, provocatis perturbationibus publicis, oneristitiis, etc., ut aequi­ librium oeconomicum perturbetur et instabilitas pretiorum et nercatus praeparetur, etc. 4rti/icia in operatio) ibus bursisticis ad 1er minum adhibita: a) licita sunt, si contineantur finibus usu probatis, verbi gratia si quis mere simulat desiderium emendi quosdam titulos, cum est in necessitate eos vendendi; si conatur procurare decretum administrativum vel legem, ex qua determinatae actiones industria­ les, vcl bona immobilia, etc., mutent valorem, dummodo cum ope­ ratio facta fuit, valoris mutatio eventura revera fuerit incerta; b) illicita ct ini usta sunt alia artificia, quae, dum limites con­ suetudine probatos excedunt, aliis nocumentum afferunt, v.gr. si si­ mulentur emptiones-venditiones, quae non existunt ; si adhibeatur notitia secreta dc futuro eventu, quo titulorum valores mutabuntur, ad ineundos contractus ad terminum vel ad praemium, in quibus aequalitas exigit ut utraque pars sustineat aleam ct insccuritatcm eventus 2. Probabiliter non est iniuslus qui. sciens falsos esse rumores ab aliis sparsos, propter quos valor mercium aut titulorum imminu­ tum est, utitur opportunitate ad emptionem dc praesenti faciendam iuxta aestimationem quae ibi sit communis; nam illa notitia conside­ rari potest tanquam singularis. Contrarium alii putant, quia non possit pretium simul esse iustum et iniustum. Iam vero certo est iniustum respectu mercatoris qui fuit causa rumor’s Ergo etiam pro aliis ”. Propter eandem rationem non videtur repugnare iusti­ tiae, si quis de praesenti emat vel vendat titulos quos bene scit scientia singulari intra breve tempus minus valituros propter legem Applicationes: 1. ili,918 nota. Ideo, etiamsi lucrum s.nc labore esset vetitum, non ex eo capite essent isti speculatores damnandi. 15 Si quis sit certus personaliter de lucro futuro, quia elementa nunc existentia ad coniciendum de eo cognoscit esse falsificata propter aliorum rumores vcl fraudes, sunt qui censent posse eum sine iniustitia inire contractum sibi favorabile, quia aestimatio communis eo non interveniente habet incertas contecturas et ipse fruitur condicione favorabili pure personali. Scd revera videtur deficere moralis aequalitas requisita. 19 Sic v.gr. Ferrkres-MondrJa, 1,1079, invocans testimonium Lacroix, 1.3 p.2 n.955. | I J \ « ’ DE S E PT T MO ET DECIMO MANDATO iam promulgandam"; nisi tamen promulgatio ab ipso dependeat et consulto in hunc finem retardetur. 3. Licet officiali laboranti in aliqua societate, cum videt isti non bene succedere, vendere actiones quas in ea habet, etsi praevi­ deat emptorem damnum exuide passurum: utitur cn:m scientia parti­ culari in proprium commodum, observando pretium tunc commune; ex eadem ratione potest emero pretio currenti, si cognoscat, vicissim, determinatam fuisse distributionem dividendi extraordinarii, cuius notitia determinabit augmentum valoris in actionibus. Similiter, licet ipsis consiliariis et gerentibus alicuius societatis emere vel vendere, pro convenientia, actiones sub praevisione determination’s versimditer summendae in consilio admimstraiionis ; sed h'S omnibus non licet differre de industria notitiam determinationum sumptarum, ut pos­ sint interea sibi providere cum detrimento aliorum, saltem si leges civiles hoc interdicunt propter bonum commune, imo etiam si non existât interdictio, nam adhibent notitiam officialem, ad utilitatem dumtaxat societatis spectantem, ad fines personales privatos. 17 Cf. Lugo <1.26 n.140-143; S.Alfonsus, 1.3 n.284. Assentit in casu Febbîres-Mondrîa, 1,1081. PARS De TERTIA iniustitia eiusque reparatione In hac parte quaestiones theoricas et practicas circa iniustitiam eiusque reparationem dividemus in duas sectiones: Primum agemus dc iniustitia ct restitutione in se ipsis consideratis, et de variis c rcumstantiis restitutionis (sectio I); de nde di furto in particulari (sectio II); denique, de applicatione doctrinae ad quosdam castis particulares specialis momenti alibi non conside­ ratis (sectio III). S.Thomas, S.th. 2-2 q.SO.62.66; S.Alfonsus, 1.3 n.518-706; Molina, De iustitia et ture tr.l d.9-11; tr.2 d.680-601.718-723; Luco, De iustitia «t ure d.8.16-18; Lessio, De iustiia ct ture 1.2 c.7-12; Vitoria, In 2·2 q.59; Billuart, De iustitia d.ss.6.11. SECTIO I De iniustitia et restitutione in genere ' Consideranda est iniustitia eiusque reparatio tum in se ipsa tum in cius circumstantiis. In se ipsa, autem, considerabitur: primum quoad naturam iniustitiae et reparationis (c.l); deinde quoad radices seu titulos restitutionis eorumqde obligationum (c2); tertio, quoad obligationem restitutionis incumbentem diversis coopcrantibus (c.3). In suis circumstantiis consideratur; primum qu.d et quantum restituendum est ; deinde cui, quomodo, ubi, quando restituendum sit (c.4) ; tandem, circumstantiae excusantes a restitutione (c.5). CAPUT 1 De natura iniustitiae et reparationis Summa rerum dicendarum: Post notionem iniustitiae, divsioncm et mali­ tiam eiusdem (a.l), exponimus nafuroin et necessitatem reparat.oms. S.Thomas, 2-2 q.59; Lkssio, Dc iustitia ct iure 1.2 c.7 dub.1-3; Luco, De iustitia ct iure d.8 s.l; Molina, Dc iustitia ct iure tr.l d.9-11; Vitoria, In 2-2 q.59; Billuart, t.ll diss.6; Mxrkelbach, 11,236-246; Tanquerey, III.247-254; Vermeersch, 11,533-538. ARTICULUS l De notione 852. I. et malitia iniustitiae Iniustitia praeter quam habitum vitiosum, incli­ nantem ad laedendum ius alterius, designat etiam actum et THEOL. MOR. 2 28 866 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO sic intclligitur : α) latissime pro laesione cuiuscumque virtu­ tis, v.gr. caritatis aut pietatis; b) latius, pro laesione virtu­ tis iustitiae in aliqua cx tribus speciebus legali, distributi­ va, commutativa ; c) stricte hic sumitur pro laesione iusti­ tiae commutativae \ et definitur: iuris alicui violatio, v.gr. per furtum, detractionem, homicidium, adulterium, etc. Dicitur. Iuris, nam ubi non est ius simpliciter et stricte dictum, non est iniuria, sed alterius generis offensio violans rationa­ bilem voluntatem aliorum. Alieni, quia nemo ius proprium iniuste, sensu proprio, violat, nam iustitia est essentialiter ad alterum ; praeterea ple­ ne scienti et consentienti non fit iniuria in quantum iuri suo renuntiat. Violatio, seu actio eiusve omissio qua vis infertur et ra­ tionabiliter inviti ius laeditur ; iam vero quilibet censetur velle incolumitatem iurium suorum ct invitum esse circa eorum violationem nisi aliud expresse constet ; si vero iuri suo re­ nuntiet et in actionem secus iniu.riosam consentiat, iam non est iniustitia Non dicitur damni illatio, sed violatio iuris; nam damnum inferri potest sine iniustitia, dum quis suo iure utitur; et vicissim potest esse iniustitia sine damno, v.gr. si quis occulte adulterat quin proles se­ quatur. Voluntaria et efficax additur interdum in notione, ad significandum sine voluntarietate saltem in causa non haberi iniustitiam formalem, ct meram intentionem laedendi ius, vel etiam appositionem condicionis aut merae occasionis, non in­ ferre iniustitiam effectivam. Sed est iniustitia etiam mere materialis aut mere formalis, ct violatio iuris quae talis sit. semper est efficax. Applicationes: 1. Scienti et volenti non fit iniuria neque dolus (RI 27 in VI). sci. plene scienti, excluso dolo, fraude et ignorantia ac plene consentienti, exclusa vi et metu incusso, non fit iniuria in his quae fiunt adversus ius quod habet et cui valide cedere potest ct de facto cedit, licet fortasse alia virtus laedatur quam iustitia commutativa; fit autem iniuria in violandis iuribus quibus cedere non valet, v.gr. in violando circa clericum consentientem privilegio fori quo gaudet ratione status, vel in homicidio alicuius consentientis, vel in adulterio cum uxore cui consentit maritus (cf. D 1200), quia ratio 1 Iniustitia ut actus rectius dicitur a recentioribus iniuria; servato nomine niust:tiac ad designandum habitum. Sed quia apud nos vulgus nomen iniur ie reservat ad significandam laesionem honoris, nos loquimur de iniustitia, stricte sci. sumpta. 867 iniuriae sin minus in personam consentientem2 3, manet in statum personae cui contradicit actio iniuriosa, et praeterea in tertio exem­ plo adulterium est etiam in sacramentum et in bonum prolis ’. 2. Domino irrationabiliter invito non fit iniuria, i c ius ali­ cuius cessat, etiam ipso invito, cum interponitur ius alterius praeva­ lens cuius exercitio prior cedere debet; quodsi cedere renuat, est iniuste invitus propter praevalentiam iuris superioris. E contra, ali­ quando sine iure est invitus v.gr. in non danda ex superfluis eleemo­ syna pauperi petenti, ct tamen retinet ius in eam, quia ius non cessat ex quavis exigentia it. rali ; sed ex exigentia iuridica In tali casti, “quamvis non servans caritatem non rationabiliter agat, agit tamen rationabiliter in eo quod velit ut alter non arripiat ipso invito”4. • Difficultas est in definiendo quando non est dominus rat:onabd ter invitus. Dici potest hoc evenire, noa solum quando tenetur consentire ex iustitia, propter ius superius cui proprium cedit, sed etiam cum cx pietate deberet certo praestare id quod eo renuente accipitur, ct in quibusdam aliis obligatio­ nibus v.gr. caritatis urgentis in extrema necessitate. 3. Iniustitia fit operario qui necessitate compellitur ad accep­ tandum salarium infravi tale; itineranti qui ut vitam salvet pecuniam praesentat; item, iuxta aliquos, minori qui contra praescriptum legis bona sua sciens volens alienat’. 853. II. Dividitur iniustitia stricta; 1. Ratione voluntarietatis, in: a) materialem, quae consistit in mera violatione iuris, sine vo­ luntate inferendi iniuriam neque explicita neque implicita, v.gr. prop­ ter ignorantiam; 6) formalem tantum, quae consistit in affectu in­ ferendi iniuriam quem non consequitur effectus; c) materialem et formalem, quae est sive in se sive in causa voluntaria iuris alieni violatio efficax. Hanc brevitatis causa saepe vocamus formalem simplicitem. Iniustitia initio materialis potest converti in formalem sine novo actu, et viccvcrsa ; v.gr. si res aliena possidebatur bona fide et deinde advertenter detinetur, et vicissim si ablata fuit ct non potest restitui. 2. Ratione modi, *in o) internam vel EXTERNAM, prout actu pure interno v.gr. indicio temerario vel etiam externo v.gr. detractione ius alienum violetur; b) mentalem, verbalem, realem. quarum signi­ ficatio patet; c) positivam vel negativam, prout aliquid faciat contra ius v.gr. furari vel destruere rem alienam, vel non faciat quod iuri alterius debetur, v.gr. custodire rem sibi commissam, restituere qu d detegit esse alienum; d) directam vel indirectam, prout in se inten­ datur vel in causa praevideatur et permittatur cum impediri debet. 2 Nimirum effatum valere videtur absolute et sine exceptione, quatenus excluditur malitia iniuriae personalis relate ad ipsum consentientem, siquidem nullum ius violatur ubi illud ceditur quod habebatur. Cf. S.Thomas, 2-2 q.59 a.Jc ct ad 2; Lugo, <1.8 n.8-16; Lessio, 1.2 c.7 n.11-14; Vermeersch, Quaes­ tiones dc iust tia n. 142-144. ’ Cf. F.Litt, Consent enti non fit iniur:a: RcvEcclL 29 (1937-8) 285-290. Patet martyres pali iniuriam a tyrannis, siquidem nec conscntitunt nec con­ sentire possunt micui illorum actioni, sed solum tolerant libenter supplicium pro nomine lesu. Item spontanea venia a martyribus carnifici concessa indicat eos renuntiare iuri compensationis, sed non iuri in vitam. 4 11.246. : Sic ipse S.Thomas, 2-2 q.59 a.3; contradicunt alii ex bona ratione quod RKXLBACH, voluntas minoris, consentiendum. non obstante lege positiva, manet naturaliter habilis ad 868 Ç SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 3. Ratione effectus, in a) simplicem scu mere iniuriosam, quae ius laedit sine irrogatione damni v.gr. iudicium temerarium; b) dam­ nosam, si causât damnum personae cuius violat ius. 4. Ratione bonorum, in : PERSONALEM vel REalEM, prout laedat personam ipsam in bonis animae aut corporis v.gr. per diffamatio­ nem vel mutilationem, vel bona externa personae v.gr. patrimonium. 5. Ratione culpae theologicae, in: gravem vel levem, prout ratione materiae laesio iuris singularum personarum aut societatis supponat grave vel leve peccatum. 854. III. Malitia iniustitiae. 1. Existit praeceptum naurale, a Deo positive sancitum, vetans ne iura aliorum laedantur. naturale; nam si quis factus est dominus legitimus quorumdam bonorum, necessa­ rio habet ius inviolabile circa ea, ne dominatus sit illusorius, ct conscientia cuique prohibet ne alteri damnum faciat quod ipse aegre ab aliis ferret. Ncc minus constat quoad ius po­ sitivum ex omnibus quae Scriptura ct Magisterium Eccle­ siae tradiderunt circa quintum ad decimum mandatum. 2. Malitia theologica iniustitiae est gravis ex genere Ratio manifesta est quoad ius suo. Constat ex perpetua traditione Ecclesiae et clara doc­ trina S.Scripturae 6 nccnon cx natura rei, nam iniustitia re­ pugnat legi naturali tuenti virtutem cardinalem praecipuam et iubenti ius omnium servari illaesum ct damnum aliis non causare quod nobis non volumus. Admitit tamen parvitatem materiae in rebus exiguis; praeterea etiam in rebus notabilibus peccatum potest esse leve, sive quia dominus non est graviter invitus, v.gr. in quibus­ dam furtis filiorum erga parentes, sive quia deficit plene ad­ vertentia vel consensus. Mensura gravitatis desumitur cx damno tum priva’0 tum com­ muni quod infertur, in quantum laeduntur bona individualia singu­ lorum vel societatis quoad pacem aut prosperitatem publicam. Et quidem: «) damnum privatum reputatur grave, quod cx natura sua, non cx circumstantiis mere subicctivis patientis, secundum commu­ nem aestimationem grave nocumentum vel gravem afflictionem pro­ ducit particulari cui infertur; β) damnum commune est grave, si est antum ad perton andam tranqu llirati.m publicam ' el ad pr< vocan­ dam aliquam afflictionem generalem; in quo attendi debet non so­ lum damnum immediatum cx actu particulari in sc sumpto, sed etiam ° Cf. v.gr. Ex 20,13-17; Mt 19,18; 1 Cor 6,10 ex quibus clare patet gravitas praecepti. NOTIO F.T MALITIA INIUSTITIAE. N.Soô- 869 remotum quod oriretur si singuli actus non essent sub gravi prohi­ biti, ideoque furtum quod relate ad personam ditissimam cui infer­ tur potest implicari damnum leve, relati ad bonum societatis cui multum interest ut illud omnino vitetur, potest esse grave. Applicatio: Leviter peccat contra iustitiam, etsi graviter contra religionem ct caritatum, qui a divite summe avaro furatur 200 pe­ setas, praevidens cum propterea multas blasphemias prolaturum. 3. Malitia moralis iniustitiae non est specie infima uni­ ca, sed dependet a diversitate specifica bonorum quae lae­ duntur et a circumstantiis speciem mutantibus. Nimirum, etsi quaelibet violatio iuris stricti sit iniustitia offendens iustitiae commutativae, specifice differunt iniustitiae: a) quarum iura seu obiecta quae laeduntur sunt specie diversa, sci. bona spi­ ritualia, interna animae vel corporis, mixta famae vel hono­ ris, externa fortunae, coniugii ; β) quibus accedunt circum­ stantiae speciem mutantes, cx parte sive personarum quarum iura laeduntur, v.gr. parentum, sive bonorum, v.gr. si aufe­ rantur bona ecclesiastica, sive modi exeeutionis, v.gr. in ra­ pina quae addit violentiam ad furtum. Applicatio: Differunt specie morali, sub eadem ratione gencrica iniustitiae, non solum diffamatio, attentatio contra integritatem vitae, damnificatio in bonis fortunae; sed etiam indicium temerarium, de­ tractio, calumnia et contume.ia; mendacium et revelatio secreti; fur­ tum, rapina et damnificatio; suicidium, homicidium et duellum. 4. Intentio iniusta habet malitiam formalem iniustitiae, sed non constituit iniuriam. Nimirum, praeter animum lae­ dendi ius alterius, in quo iam est malitia iniustitiae (cf. 1,187), ad iniustitiam effectivam requiritur opus internum vel exter­ num iuris laesivum cx rcali influxu actionis voluntariae per se causatum. Sola intentio non potest determinare ut opus externum indifferens vel etiam malum, sed non contra ius, fiat intustum, siquidem in eo nullum ius violatur, v.gr. si quis fruitur iure ser­ vitutis alienae cx solo animo affligendi servientem, vel si recusat eleemosynam ; sed intentio actus externi ulterioris potest esse inchoa­ tiva iniustitiae, v.gr. cum quis sumit rem ab alio amissam cum animo eam sibi retinendi. 2. Intentio potest efficere ut actio per se indifferens ad effec­ tum iustum vel iniustum, fiat dc facto iniusta per ordinationem ad laesionem iuris, v.gr. si quis emit parvi rem quam scit furtivam, non ut eam reddat domino sed ut sibi conservet. 3. Opus alteri nocivum, ad quod cxist’t ius in operante, non redditur iniustum propterea quod solum perficitur cx intentione al­ terum nocendi, sic v.gr. non est externe iniustus index qui reum condemnat ex vindicta, nec is qui cum odio vulnerat aggressorem se legitime defendens. Applicationes: 1. ΓδΕΡΤΙΜΟ ET DECIMO MANDATO ARTICULUS II De notione et obligatione restitutionis Reparatio quae vi nominis nihil aliud est quam iterato aliquem statuere in possessionem rei sitae1*: a) la­ 855. I. significat quemlibet actum quo possessor rei alienae, verbi gratia alicuius depositi, eam domino tradit; b) STRICTE hic est actus iustitiae commutativae quo res aliena iniuste pos­ sessa redditur, vel pro damno illato satisfit8. Dicitur: Actus iustitiae commutativae, quia ex sola violatione huius virtutis oritur obligatio restitutionis, et quia in resti­ tutione tantum reddi vel compensari debet quantum ablatum vel damni ficatum fuit, id quod ad iustitiam commutativam perlinet ; sic v.gr. si tantum fuit laesum ius ad rem, restitui debet saepe non solidus valor rei, sed quanti erat eius spes spectatis adiunctis, sed si laesum fuit ius in re, restituendus est solidus valor rei. tius Res aliena iniuste possessa dicitur, non solum si for­ maliter. sed etiam si materialiter iniuste ablata fuit, cum quis eam clamantem ad dominum apud se retinet ; imo iniuste pos­ sideri possunt etiam res iuste acceptae, quando ultra conven­ tionem detinentur. Redditur... satisfit, sci. per restitutionem sive in se cum res ipsa conservatur, sive in alia aequi valenti, si res ipsa consumpta est vel destructa, ut sic reparetur mala ratio prior agendi, id quod non fit per actus pietatis, religionis, obedien­ tiae, etc., qui subsequuntur correlativos actus impietatis, ir­ religiositatis, inobedientiac, etc., nam isti actus posteriores ex sc ipsis debentur ad satisfaciendum praecepto quod semper urget. 856. II. Differt a: a) solutione, quae proprie est traditio tunc primo facta rei vel pecuniae pro servitio vel pro re diversa secun­ dum conventionem debita, dum in restitutione traditur quantum fieri potest ipsa res assumpta vel cius aequivalens, quae iam fuerat antea in possessione illius cui traditur; b) satisfactione, quae sensu lato includit omnem impletionem cuiuscumque obligatio­ nis, et sic comprehendit etiam solutionem ct restitutionem; sensu autem stricto respicit non rem immediate, sicut restitutio, sed per1 S.Thomas, 2-2 q.62 a.l. 4 Cf. St. Willems, De notione restitut 'onis: CollatBrug 36 (1936) 481-484; N.Junc, Restitution: DTC 13,2431-2440. OBLIGATIO RESTITUTIONIS. n 855-857 871 sonam offensam, estque iniuriae honori vel dignitati illatae repara­ quae proprie s:gnificat reparationem iuris per rem diversam ab ca quae ablata vel destructa est. Usus, tamen, non est constants, et frequenter quatuor istac expressiones indiffe­ renter tanquam synonymae adhibentur. tio’; c) compensatione, Obligatio restitutionis: Existit praeceptum iustitiae: a) tum. naturale tum positivum, b) r.r genere suo grave, ad restituendum ; c) in re vel in voto, quod alteri ex iure stricto debetur; d) sed restitutio non est necessaria ad salutem nisi necessitate praecepti. Probatur: 857. III. Ad a) : Praeceptum naturale fundatur in illo naturae (lictam i ne : quod tibi fieri non vis alteri ne feceris (cf. Mt 7.12; Lc 6,31); et constat ex natura iustitiae commutativae ; etenim naturale praeceptum est ut debitum aliis tribuamus verificata aequalitate rei ad rem; atqui detinere iniuste alie­ num est aequivalenter non tribuere debitum alteri ; ergo est contra ius naturae, adeoque restitutio iure naturae debetur. Similia valent de re paratione damni illati, etenim libera dis­ positio de rebus naturaliter prius gravat et afficit proprias quam alienas, ideoque nocumentum liberum naturaliter no­ cet auctori, qui re aequi valent i debet damni ficatum compen­ sare. S.Scriptura praeceptum positi^lni pluribus locis exhibet, v.gr Ex 22,1.5: “Si quis furatus fuerit bovem aut ovem... restituet. Si laeserit quispiam agrum vel vineam... pro damni aestimatione resti­ tuet”; Ez 33,15: “Si... pignus restituerit ille impius rapinamque reddiderit..., vita vivet et non morietur”; Rom 13,7: “Reddite ergo omnibus debita”; lac 5,4: “Ecce merces operariorum... quae frau­ data est a vobis, clamat”. Traditio unanimis SS.Patrum ct theologorum consonat. Sic, verbi gratia S. Augustinus : “Si enim res aliena propter quam pec­ catum est, cum reddi possit non redditur, non agitur pacnitcntia, sed fingitur. Si autem veraciter agitur, non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum; sed ut dixi, cum restitui potest”. Hinc offi­ cium confessarii est efficere ut paenitens “remissa iniuria, quod iniuriose abstulit reddat, si tamen habet quod abstulit vel aliud unde restituat”9 10. S.Thomas: “Cum ergo conservare iustitiam’sit de ne­ cessitate salutis, consequens est, quod restituere id quod iniuste abla­ tum est alicui, sit dc necessitate salutis”11. 9 Hinc quaestio inter auctores controversa num ob damnum mere personale debeat fieri ex iustitia restitutio realis, aliis (S.Thoma, Caietano Soto, etc.) affirmant bus, aliis (Bâtiez, Lugo, S.AIfont.o, etc.) potius negantibus quia nequit servari aequalitas. ’° Epist. 153 n.20.22; ML 33,663. Hinc R1 4 in VI; “Peccatum non dimit­ tetur, nisi restituatur ablatum”. 11 S.th. 2-2 q.62 a.2. 872 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ad b): Obligatio iustitiae est ex suo genere gravis, unde etiam correlativa obligatio reparandi iuris laesi, ut cx natura rei et ex textibus modo relatis colligitur; admittitur autem parvitas materiae; imo, ipsa obligatio gravis per resti­ tutionem partialem ita reduci potest ut de gravi fiat levis, si nempe restituatur pro parte qua dempta, materia remanet levis. Restitutio propter iniuriam levem, urget quidem do­ nee satisfiat; sed praetermissio huius obligationis non impe­ dit sacramenta vivorum nec implicat reatum condemnationis aeternae. Ad c): restitutio fieri nequit, salus non impeditur, ut constat cx doctrina Ecclesiae, et explicite affirmat S.Augus­ tinus. Ceterum ad impossibile nemo tenetur. Sed nemo iniu­ riae conscius excusari potest a seria voluntate restituendi quando aderit possibilitas ct opportunitas, ne affectum ad rem alienam et ad statum iniustitiae retineat. Nimirum iniustitia commissa non solum trahit obligatio­ nem contritionis coram Deo ut offensa Ei illata condonetur, sed etiam debitum revocandi res inter homines ad illum sta­ tum in quo exigentiis iurium uniuscuiusque satisfactum sit; secus iniustitia per actum transeuntem peracta, in statu per­ manenti continuatur, cique est imputabilis qui ordinem iusti­ tiae turbavit ct non restaurat: in ea quippe non restauranda, cum restaurari potest, virtualitcr renovatur actus prior12. Ad d): Restitutio in re vel in voto non est medium po­ sitive conferens ad remissionem peccati vel ad gratiae colla­ tionem quod, etiam inculpabiliter omissum, salutem impediat, in quo est necessitas medii ; sed tantum condicio sine qua non ad hoc ut removeatur obex impediens remissionem pec­ cati ; unde ignorans invincibiliter obligationem restituendi potest salvari, ct aliquando in sua bona fide non est pertur­ bandus in praxi pastorali. 2. Praeceptum restituendi: a) etsi forte sit affirma­ tivum saltem quoad titulum damnificationis, b) urget quam primum moralitcr adimpleri possit. Nimirum : Ad a) : Disputant utrum hoc praeceptum restitutionis sit positivum an negativum. Et alii quidem (Lessius, Palmieri, 12 Cf ST.WlLl.EMS, De necessitate restitutionis post laesam iustitiam· CollatBrug 36 (l‘>36) 485-480. Haec seria voluntas, in qua est votum, quan­ doque requirit reductionem expensarim innecessariarum et ad luxum spectan­ tium, et id attendendum est a confessario in applicanda norma Ritualis tit.4 c.l n.23 de absolutione neganda iis qui aliena restituere detractant. Cf. A.Gotrgnard, Tr. de penitentia' (Malinas 1939) p.324-326. OBLIGATIO RESTITUTIONIS. N857 873 Vermeersch, etc.) tenent esse affirmativum, quia obligat ad ac­ tionem qua domino id reddatur quod suum est; alii autem di­ cunt quoad rem esse negativum, saltem primario, etsi quoad formam sit affirmativum (S.Thomas, Lugo, Merkclbach, etc.) quia “immediate fundatur in obligatione non violandi ius alie­ num, seu in obligatione rem alterius neque accipiendi neque retinendi” 13. Sunt etiam qui dicunt obligationem restituendi ortam ex detentione rei alienae esse negativam, urgentem sci. ad non delinendam eam ulterius, ex damni ficatione autem esse affirmativam14. Ad b): Quidquid de hoc sit, etiam defensores praecepti affirmativi docent restitutionem quam primum moraliter esse faciendam; nam quamdiu quis consulto restitutionem negligit, tamdiu pergit in laesione iuris quae semper vitanda est. 3. Obligatio restitutionis non est nisi ex titulo iuris stridi violati. Ratio est quia restitutio huc tendit ut per eam exaequetur ius alterius violatum. Hoc autem non obtinet in \iolationc aliarum obligationum, v.gr. pietatis aut obedientiae, quia actus subséquentes secundum pietatem vel obedientiam po­ siti requiruntur ut satisfiat praecepto tunc denuo urgenti, ideoque non sunt nec mere nec principaliter reparatori i trans­ gressionis prioris. Imo, etiam cum agitur de violato iure stric­ to, reparatio per se non urget nisi quando iniustitia certo com­ missa fuit, et certo nondum est reparata; quod intelligitur quoad strictam obligationem ; nam si aequitas naturalis ulte­ rius eam commendat, secundum aequitatem agere suademur. 4. Reparatio, si non possit fieri in bonis eiusdem or­ dinis, a) probabilius non urget, b) extra casum mandati vel sententiae legitimae, sed c) probabilius permittit compensa­ tionem denegando solutionem debiti aequivalentis. Probatur: Ad a): Restitutio respicit aequalitatem arithmeticam, quae adimpleri nequit inter bona diversi ordinis, v.gr. honoris laesi cui per pecuniam intendantur satisfieri, ideoque in ea hypothesi habetur impossibilitas restitutionis 15. Contradicunt plu­ res, praesertim dominicain, quorum sententia probabilis te­ net, haberi aliquam etsi imperfectam restitutionem in bonis “ FERRERES-MoNDRÎA, 1,744. M Cf. Luco, d.8 n.l8-22; WaffelaErt, De iustitia 11,228. « Sic v.gr. Luco, d.ll n.3-10; Lessio, 1.2 c.9 n.140-146; S.Alfoxsus 1.3 n.627; Lacroix, 1.3 p.2 n.299, ct alii communius. 874 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO diversi ordinis, ac per eam aliquatenus suppleri beneficium condicionis iniuste ablatae 16. Ad b): Indubium est mandatum imponi posse, sive a su­ periore legitimo sive a indice, satisfaciendi pro iniustitia in bonis diversi ordinis; sed quaestio manet utrum is sit actus proprie dictae restitutionis an solius obedientiae aut iustitiae vindicativac ; postremum videtur verius. Ad c) : Oui habet ius probabile ad obtinendam reparatio­ nem pecuniariam ab alio ct simul ei certo debet ex aliquo ti­ tulo similem quantitatem, dubium habet circa urgentiam istius debiti propter probabilitatem sui tituli ad compensationem; ideoque si diligentiis adhibitis dubium manet, nihil obligatur solvere, quia melior est condicio possidentis 17. CAPUT II De radicibus restitutionis et de gravitate obligationis Exposita notione, tribus articulis agimus: de restitutione cx rei iniusta detentione (ad), cx iniusta damnificat one (a.2), cx damno vi contractus, q.uasi-contractus vel violatae legis positivae reparando (a.3). S.Thomas 2-2 q.62 a.2.3.6; S.Ai.foxsus, 1.3 n.607-625: Less to, Dc iustitia rt iurc 1.2 c.12; Molina, Dc iust tia ct iurc tr.2 d.718-723; Luco, Dc iustitia ct iurc d.17-18; Salmanti CENSES/ tr.13 c.l punct.1-5; Bili.uart, Dc iurc ct iustitia diss.8 a.1-13; Carrière, Dc iustitia ct de couti actibus 111,1033-1102; WaFFElaERT, Dc iustitia 11,231-272. N.Jung, Destitution: DTC 13 2431-2440; K.Weinziert, Dic ~Restitutioiulchre der Friihscholastik (Munich 1936). 858. I. Radices restitutionis vocantur causae vel fontes seu tituli ex quibus oritur obligatio restitutionis pro­ xima; nam obligatio remota est semper eadem, sci. violatio iustitiae commutativae. 859. II. Recensentur: a) Detentio rei auENAE iniusta sive tantum materialiter sive etiam formaliter, quae detinetur contra ius bona, dubia vel mala fide, et debetur do­ mino et ad cum clamat, quatenus existit in se vel in acquivalenti 1 et in suis fructibus; K Cf. Prümmer, 11,204. Quoad S.Thomam, his adhaerere videtur in S.th. 2-2 q.62 a.2, nisi forte agat de consilio, quod omnino probantium est. ” Cf. UbaCH, 1,247. * In acquivalenti existunt res, quando quoad ipsam earum substantiam non amplius habentur sed cx eis ditior factus est qui eas possedit, sive quia pro ipsis pretium obtinuit cx contractu sive quia eas consumendo vel loco rei propriae donando, suis rebus pepercit. POSSESSIO INIUSTA. n.857-861 875 per actionem vel omissionem culpabilem iniustam quae rei alterius culpabiliter nocet vel alium impedit mediis iniustis quominus rem legitime const quatur. His addi potest c) damnum illatum sine culpa, vi contractus vel quasicontractus aut lege positiva reparandum; licet haec potius est solutio vel satisfactio, quam restitutio; d) cooperatio iniusta ad detentionem vel damni ficationem iniustam, quae, quoad rem in alterutram ex duabus prio ribus recidit. b) damni fi cat io injusta Plures referunt ex modo loquendi antiquorum duplicem titulum. a) rei acceptae, quam quis bona fide sed iniuste possideat, et b) i mustae accep­ tionis, ad quam referunt: a) detentionem culpabiliter i»i ustanf rei alienae, propter malam vel dubiam fidem, et 3) domnifi. atic-nem iniustam cx volunta­ ria act one vel omissione alteri stricte iniunosa, sive sine ullo commodo pro­ prio (mera damnificatio) sive cum propria utilitate (dammficatio simul et pessessio iniusta). Discrimen inter has radices est mani festum : o) cv niera detentione rei tantum debetur quantum detinetur; β) cx mera datnnificatwne, compensari debet totum damnum culpabiliter cau­ satum; 7) ex detentione culpabili cum damnificalione restitui debet imprimis ipsa res in se vel in aequivalenti et in suis fructibus etiam consumptis ; praeterea totum damnum est reparandum quod cx rei eventual! destructione per iniustam detentionem alteri praevisum est obventurum. 860. III. ARTICULUS / De possessione iniusta Lehmkuiil, 1,1130-1147; Akrtnys-Damen, 1,748-762; Ferreres-MonprIa, 750 753; Gemcot-Salsmans, 1,523-534; Merkelbach, I 297-307; Noi.mx Schmitt, II,437-152; Prümmer, 11,207-222; Ubach, 1,758-787; J.Loexartz, Die Restitul.onspflicht des Besitses fremden Gutcs (Treveris 1885). 861. I. Notiones: Possessor iniustus est qui rem alie­ nam, in se vel in aequivalenti, ut suam habet. Explicatur: Rem alienam intel ligimus respectu sive domini ad quem pertinet quoad proprietatem, sive alius detentoris (usuarii, commodatarii etc.) ad quem fortasse spectat eius legitima pos­ sessio (si est corporea) vcl quasipossessio (si est ius incor­ poreum). In se vel in aequivalenti, sci. sive rem ipsam, sive aliud in quo ditior factus est propter rem alienam, tanquam pre­ tium eius vel tanquam obiectum cui pepercit illam vel con­ sumendo vcl pro co donando. 876 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO seu animo dominii exercendi, ita ut ad cius apprehensionem physicam vel moralem (corpus) accedat vo­ luntas habendi eam ut propriam (animus) 23. Ut suam, 862. II. Principium generale: Possessio non habet rationem meri facti, sed multipliciter participat rationem iuris. Iam in iure romano vigebant effata: Beati possidentes; melior est condicio possidentis. Et revera omnia iura positiva agnoscunt possessioni quaedam privilegia, tum quia ipsum factum possessionis, si bona fide procedit, fundat praesump­ tionem iuris, tum quia privilegia possessori agnita conducunt ad tranquillitatem publicam et dominorum excitant diligen­ tiam salutarem. Privilegia in iuribus modernis possessioni attributa po­ tissimum sunt duo: a) in pari causa vel dubio melior est con. dicio possidentis, ideoque nemo potest spoliari re quam possi­ det, nisi spolians ostendat se habere ius ad possessionem; β) possessio bonae fidei parit praescriptionem sub debitis adiunctis, et mediante ea transfert dominium a domino in pos­ sidentem. 863. III. Axiomata quibus regitur restitutio rei alienae, haec sunt’: a) Res clamat ad dominum, sci. cum vi dominii res sint moraliter devinctae rcspcctivis dominis, debent ad eos redire, si quan­ do ex eorum possessione evaserint, ideoque res alicuius propria huic reddi debet ubicumque et a quocumque sine legitimo titulo detinetur, nisi ius prioris domini per praescriptionem aliamve causam amis­ sum fuerit. β) Res fructificat domino, sci. cum natura operetur gratis, si res naturaliter fructus producat, per se hi quoque moralitcr adstringnntur domino sicut res ipsa, ideoque dominus rei habet ius ad fructus naturales ct civiles ipsius rei, nisi ius civile legitime huic clispos’tioni deroget; quod non extenditur similiter ad fructus in­ dustriales. 7) Res naturaliter ferit domino, sci. si res ex toto vel cx parte destruatur sine culpa possessoris, detrimentum patitur dominus sine iure ad indemnizationem ; nam pereunto re tollitur connexio inter eam ct dominum, quae fundamentum erat iuris. 'Si autem res indi­ vidua in se pereat, sed in aequivalenti permaneat, sci in pretio vel in re possessoris cuius loco illa destructa est, hoc acquivalcns debe­ tur domino rei quae periit. δ) Nemo ex re aliena iniuste ditescere fotest, si enim res fruc­ tificat naturaliter domino, ea quae stricte cx re aliena proveniunt tanquam ex causa non possunt assumi sine iusto titulo in beneficium 2 Possessor potius quain ipsa possessm, potest esse legitimus vel illegiti­ mus; bonae, dubiae et malae fidei; explicatio harum divisionum per se patet; ceterum inferius evolvitur. 3 Titulo rei acceptae adiungi potest titulus damni illati; tunc principia applicanda erunt ratione simul habita iniuriae formalis reparandae. POSSESSOR BOXAF. FIDEI X 861-865 877 alterius; quod non extenditur ad ea quae occasione rei alienae pro­ pria industria ad modum fretuum industr.alium percipiuntur *. ί) L/bi rem ineam invenio ibi eant t indicare possum, sci domi­ nus rei ius habet eam tollendi ubicumque et apud qucmcumque sine titulo vero detentam inveniat; quodsi possessor resistat, domino competit vindicatio seu actio contra possessorem m iudicio exercenda in ordine ad evictionem seu recuperationem rei suae. Cum autem haec principia diversam habeant applicationem pro diversa possessoris condicione, prout sci. sit bonae, dubiae vel malae fidei, cumque ex dispos itionibus legum positivarum saepe diversam applicationem habeant, agendum est distinctis paragraphs de pos­ sessionibus bonae, dubiae et malae fidei. § 1. 864. I. De possessore bonae fidei Possessor bonae fidei\b.f.) is est qui pruden­ ter indicat rem possessam esse suam, invincibiliter ignorans eam esse alienam (b.f. civilis) vel saltem se posse eam sine culpa detinere (b.f. theologica); possidet, igitur cx aliquo titu­ lo colorato qui occulto vitio laborat, sine iniustilia formali. 1. Quoad rem ipsam, qui dete­ git se rem possidere alienam: a) in se ipsa: a) domino 865. II. Principia: igruito aut non compar ente, potest eam habere ut amissam; β) domino coni parente et reclamante, debet eam per se ip­ sum quamprimum illi restituere, et quidem per sc gratis; γ) domino noto seJ non reclamante, non tenetur ipse im­ mediate reddere si ab alio accepit titulo oneroso, sed potest huic rem devolvere quatenus hoc necessarium sit ad damnum froprium vitandum; : ?) quia consumendo rem alie­ nam, pepercit propriae, tenetur semper restituere domino b) in aEQUIVALENTI comparent! id in quo ditior ex re aliena factus est; β) quia pretium ex re alteri vendita habet, reddere debet pretium venditori in casu legitimae evictionis; γ) quia donando rem alteri, pepercit rei propriae, probabiliter ad nihil tenetur si res apud tertium periit vel consumpta est5. Explicatur: Ad a, &): Qui detegit sc possidere rem alienam, sed ig­ norat cuius ea sit, vel cognoscit quidem dominum, at is non comparet, nisi per praescriptionem iam dominus rei evenerit, potest eam sibi appro priore iuxta normas rerum amissarum, 4 RI ‘IS in VI aiebat: “Locupletari non debet aliqui* cum «Itctius iniuria vel iactura”. line axioma, quoad rem vix differt a *ecundn. Cf. CH 457. e Cf. A.Montei.. II possessore di buona fede (Padm 1035): STWtUFMe. De resolutione facienda a rei alienae possessore bonae f dei: CollatBrug 37 (1937) 878 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO quin probetur obligatio eam destinandi causis piis ex prae­ sumpta voluntate domini ; et post legitimam appropriationem ad nihil tenetur, etsi dominus compareat. Ad a, β): Si dominus comparons rem suam petat, debet statim a quocumque actuali detentore res ei reddi, quia et res clamat ad dominum et ubi dominus rem suam invenit, ibi potest eam vindicarec. Detentori manet actio contra furem vel venditorem, propter condicionem in omni contractu emp­ tionis-venditionis latentem, vi cuius venditor obligatur ad pre­ tium emptori reddendum in casu evictionis. Restitutionem per se gratis faciendam diximus, quia do­ minus generatim ius in rc sua integra habet ex praescripto legis tam naturalis quam positivae; tamen possessor potest uti favore iuris et exigere a domino pretium quod ipse solverit pro re empta bona fide in publica venditione, imo ct eam sibi retinere si empta fuerit apud mercatorem similia vendentem7. Restitutionem quamprimum faciendam, si quis non atten­ dat in hoc, fit possessor malae fidei, ct obligatur ad reparatio­ nem damnorum quae ex dilatione orientur. Ad a, y) : Possessor b.f. non tenetur ex iustitia rem alie­ nam cum damno proprio domino, actu non reclamanti, imme­ diate restituere, sed potest eam in pristino statu reponere; eo magis quod contractus onerosus, circa eam factus ab ipso, fuit nullus ideoque dat ius ut res in pristinum statum resti­ tuantur; dominus rei nequit esse rationabiliter invitus quod ei difficilior reddatur recuperatio rei suae, quin ulla ratione '.us ipsum obiective infirmetur, si id necessarium est ad dam­ num possessoris b.f. evitandum s. Peccaret autem contra ius­ titiam possessor b.f. si, postquam comperit se habere reni alienam, eam alteri vendit ad damnum proprium vitandum. Quodsi rem acceperit gratis, peccabit contra caritatem si per seipsum non reddat eam statim sine proprio detrimento e Aliquando sufficiet reni in acquivalcnti restituere, sive quia est fungibilis, sive quia res individua praev detur fore domino minus utilis, sive quia ex restitutione cius timentur suspiciones vel alia incommoda gravia, sive quia translatio rei esset nimis onerosa etc. ’ Utrum haec praescripta intendant solum actionem denegare an etiam dontinium transferre, non certo constat. Practice possessor bonae fidei potest in conscientia eis stare; dominus quoque, qui rem a possessore, sui iuris ignaro, obtinuerit absque solutione pretii, videtur posse eam in conscientia retinere. 6 Sic probab lius multi cum Lessio, 1.2 c.14 n.14; Luco, d.l 7 n.29; Salmanticenses, Dc restitutione c.l n.83; S.Aleonsus, 1.4 n.569, etc. Contrariam, tamen, sententiam non pauci A A. graves sustinent, ut Molina, tr.2 d.722; Billuart, Dc iure ct iustitia diss.8 a. 10; Carrière, De iustitia 1042, etc. Si plurcs venditores ct emptores sibi successerunt singuli unptores habent actionem personalem contra respcctivum venditorem, cui possunt remittere rem Alienam, ut se indemnes conservent. POSSESSOR BONAE FIBF1 N 86? 879 domino comparent!, sed donatori remittat: similiter peccat contra caritatem, si potest et domino assecurare restitutionem immediatam et sibi providere contra venditorem, quin ei rem devolvat cum detrimento domini ; vel si, devoluta re ad vi­ tandum proprium damnum, non monet dominum ubinam res eius inveniatur. Ad b, a): Res aequivalens succedit rei quae pro ea con­ sumpta est; et quia repugnat ut quis cum alterius iniuria ditescat, res aliena in aequivalenti possessa restituenda est Si autem res aequivalens nulla sii10, sive quia res aliena periit, sive quia vendita fuit eodem pretio quo empta, sive quia, oblata occasione, bona fide consumpta est etiam cum cul­ pa, v.gr. ludo illicito vel malo usu, quin propterea possessor f. rebus propriis pepercerit, hunc casum sentit dominus, b. cui rem perire diximus supra. Ad b, β) : Si dominus rem recuperat ab ultimo possessore, is in quolibet casu habet ius evictionis11 contra venditorem, qui debet ipsi totum pretium ab eo cx venditione irrita ac­ ceptum, etsi fuerit maius quam illud quod ipse vicissim sol­ verit alteri venditori. Cf. CII 1475. Si autem res perierit vel consumpta fuerit apud ultimum possessorem, is qui eam vendiderit practice ad nihil tenetur in iustitia ; neque erga emptorem, quia non habetur evictio, ne­ que erga dominum, etsi lucrum perceperit cx venditione, verbi gratia quia ipse minori pretio vel dono rem acceperat ab alio; nam res periit domino, et casum consumptionis illius similiter sentit dominus (cf. CII 1474.1475); ergo ei non relinquitur actio realis, sed tantum personalis, et haec in furem, non autem, secundum probabilem plurium sententiam12, in pos­ sessorem b.f. qui nulla relatione directa astringitur domino rei, et per venditionem, etsi obiective nullam quoad domi* "Quod habet ultra id quod suum est, debet ei subtrahi, ct dari ei cui deest secundum formam commutativae iustitiae" (S.Thomas, 2-2 q.62 a.6). ” Notetur rem non possideri in aequivalenti, cum fructus mere industriales obtenti fuerunt occas one illius, licet ex his usufructuarius ditior evaserit. u Evictio est legitima deturbatio emptoris in possessione rei quam emit, vi cuius debet eam tradere tertiae personae quae probat illam esse suam vel iure reali in suum favorem gravatam. Cf. Waffelaert, De iust lia 1,630. u Sic v.gr. Gousset, n.929.930; Bucceroni, 11,1339.1341; Genicot-Salsmans, 1.525 3.°; Noldin-Schmitt, 11,439.2; 440; Ubach. 1,766-767; Vermeersch, II 609,4. Plerique, praesertim antiquiores, tenent nihilominus obligationem re­ stituendi id in quo aliquis ditior factus est ex re aliena apud alium destructa, sive ipsi domino, quia illud aequivalens ad eum clamat (sic v.gr. Molina, tr.2 d.720-721 ; Lugo, d.17 n.19.24-26; Waffelae expensas necessarias; tamen modus loquendi a.455 sinit lo­ cum aliquali dubitationi; possessori m.f., tamen, certo non permittitur retentio rei donec compensationem non obtineat Quoad expensas voluptuarias a.455 eadem disponit ac pro possessore b.f. Ex aequitate, iuxta plures, etiam possesso­ rem m.f. compensare debet dominus pro expensis voluptuariis inseparabilibus a re, si ei utilitatem attulerunt. 4. Quoad damna, tenetur ad re parationem eorum om­ nium quae in confuso saltem praeviderit, sic enim ad aequa­ litatem restituet; ita, v.gr., qui furatur pecuniam non excu­ satur nostris temporibus a solvendo auctario eiusdem legali above consueto. Qui fraudulenter eleemosynam obtinuit: a) se fingens pauperem, debet restituere acceptam eleemosynam, vel donanti vel pauperibus, quia donatio fuit invalida propter errorem donatoris; b) SE fingens probum pauperem, cum non sit. potest ge­ neratim eleemosynam retinere, quia probitas donatarii solet esse causa impulsiva, non motiva, donationis. 2. Qui monetam falsam alteri tradidit in solutionem debiti: a) mala fide, sciens ac volens, tenetur restituere, vel huic ipsi, vel alteri cui hic vicissim eam bona vel mala fide tradiderit cum damno ipsius, ne ditescat ex re aliena cum iniuria; b) bona fide, ex iustitia ad nihil tenetur, nisi erga eum cui tradidit, si reclamet; non autem erga alios, siquidem nec fuit causa damni eorum culpabilis nec ipse ditior factus est25. 3. Qui charlavn sortitionis loteriae furatus est, ex iustitia de­ bet restituere: a) venditori, pretium cius, vel ipsam chartam tempore utili ad venditionem eiusdem, nam sic ei compensat totum damnum: praemium, autem, si obtigerit, potest sibi retinere; 6) emptori qui eam acquisierat, a) ante sortitionem vel restituat ipsam chartam, aut aliam similem, aut pretium quo possit novam emere, aut statuat praemium ei tradere si sors faverit et nihil compensare si non fa­ verit, nisi sibi constet in hoc casu emptorem emisse novam chartam propter furtum, hanc enim debebit fur compensare; β) post sorti­ tionem tenetur ad tradendum domino praemium, si quod obtinuerit, quia charta furata et non compensata fructificat domino. 4. Si plures successive rem alienam mala fide detinuerunt; primus ad restitutionem obligatur qui eam detinet, vel consumpsit, vel apud quem periit ; in eius defectu qui prior fuit possessor malae Applicationes: 1. 's Cf. I^erreres-Mondrîa, 1,768 ct auctores ab ipso citatos. POSSESSOR DUBIAE FIDEI N 867-870 887 fidei; tertio loco ceteri; in solidum quoad ipsam rem. cum actione erga alios; pro rata, circa damna ct fructus. § 3. 868. I. De possessore dubiae fidei Possesor dubiae fidei (d.f). is est qui pruden ter dubitat num- res possessa sit sua, vcl saltem ut non cam ulterius servare possit necne. Dicitur: Qui prudenter dubitat, ideoque ratione non mere ne­ gativa aut despectibili, scd positiva ct serio probabili. Dividitur fides cubia, in: o) \ntecedentem. quae praecessit acceptionem rei; b) consequentem, quae su­ 869. II. pervenit post rei acceptionem, bona fide coeptam -e. 870. Principia: 1. Quilibet possessor d.f. tenetur quam primum diligentem ct congruam investigationem facere, interca rem potest retinere. Explicatur: Quilibet possessor d.f., sive ab initio sive in decursu suae possessionis dubium ortum fuerit, debet investigare quam primum, ne exponatur periculo usurpandi aut retinendi rem alienam, utrum res a se possessa sit propria aut a se iuste retineatur, an aliena aut domino suo iam restituenda; haec investigatio proportionari debet momento obiecti et spei suc­ cessus. 2. Facta investigatione congruenti: a) si DETEGIT rem esse alienam et: a) dominus comparet, ei rem restituere debet tanquam possessor bonae vcl malae fidei, prout rem in­ ceperit bona vel nuda fide possidere; β) dominus ignoratur aut non comparet, rem sibi servare potest vel debet eam pauperibus aut causis piis dare, prout bona vcl mala fide i' sani acquisierit; b) SI DUBIUM MANET UTRUM SIT EIUS AN ALIENA, et illCCpit rem possidere: a) dubia fide, debet eam restituere priori detentori, coque non com parente, pauperibus, vel potest sal tem pro rata dubii, imo, probabiliter totam sibi retinere, prout ipsam acquisivcrit titulo illegitimo vcl legitimo; β) bona fide, potest rem ut suam habere et de ea disponere; γ) nuda fide, cui deinde succedit dubia fides, tenetur sicut possessor qui incepit dubia fide possidere. ■■ ■ ■ * Cf. - · StAViixems. Dc restitutione facienda a rei al cnai possessore fidei dubiae: CollatBrug 37 (1937) 254-260. 888 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ad a, a): Si rem alienam possidere coepit bona fide, v.gr. occupando id quod putavit esse nullius, et in ea semper per­ severavit, ad restitutionem non tenetur nisi ratione rei iniuste possessae, ideoque solum respondet dc ipsa re ; si autem pos­ sidere coepit mala fide (cui accedit fides dubia qua alium possessorem b.f. deturbaverit a possessione, obligatur ad re­ stitutionem duplici titulo, et rei acceptae et acceptionis rei, ideoque respondet de re et de damnis ex eius privatione do­ mino causatis. Ad a, β): Si rem alienam bona fine acquisivit legitimo titulo emptionis, donationis, etc., potest eam retinere, quia in pari casu melior est condicio possidentis, et bona fides creat magnam praesumptionem iustitiae 27 ; ac valet eam tum per praescriptionem legitimam, tum ad instar rei inventae sibi appropriare ; si autem eam dubia vel mala fide acquisivit, se­ cundum communem sententiam, debet ipsam tradere integram causis piis vel pauperibus, ne ditescat ex re aliena cum iniu­ ria alterius, id quod aliqui stricte• urgeri posse non censent23. r Ad b, a) : Qui rem acquisivit dubia fide et cum titulo illegitimo, spoliationis aut furti, certam iniustitiam commi­ sit, eamque continuaret nisi rem restitueret ei a quo abstulit, coque deficiente, pauperibus ; quia in pari causa melior est condicio possidentis, ct nemo potest cum iniuria alterius di­ tescere re aliena ; nihilominus non videtur omnino improbabile quod, si is a quo rem abstulit non comparcat, possit sibi rem retinere, saltem pro rata dubii circa proprietatem, quia iniuria effectiva in hac retentione, saltem partiali, nobis non plane constat, cum nemo malus sit nisi probetur, et in casu non certo probatur. Qui rem acquisivit dubia fide, sed cum titulo in se legi­ timo, v.gr. emendo cum suspicione ne esset furtiva, vel oc­ cupando sine certitudine quod fuerit derelicta, retractata in­ iustitia affectiva quam certo commisit, potest probabiliter rem sibi integram relinere, nam res probabiliter pertinet tota ad ipsum, et nemo malus nisi probetur; plcrique tamen obligant in hoc casu ad restitutionem pro rata dubii, quia non possit totum retinere cum possessionem inceperit sine bona fide, n Sic sententia fere communis: cf. S.Alponsüs, 1.1 n.35j Luco, d.17 n.86-94. • Cf. V.IIeylKN, De restitutione facienda a possessore dubiae fidei: Coli Mechlin 12 (1938) 500-502. Id probari potest in casu quo aliquis rem ince­ perit possidere dubia fide, sed cum animo investigandi veritatem et agendi iuste. POSSESSOR DUBIAE FIDEI. N 870 889 quae ei non favet, nec debeat totum dare, quia dubitat num res sit aliena 20. Ad b, β) : Ex eodem axiomate nemo malus nisi probe­ tur, et quia melior est condicio possidentis, concluditur eum posse in conscientia rem totam sibi retinere, quin teneatur nec pro rata dividere cum altero probabili domino, propter favorem legitimae possessionis. Iuxta aliquos, si eam vendat, debet emptorem monere de dubio insolubili quod habet circa proprietatem rei; haec tamen obligatio non probatur universaliter; et quando adest, non est nisi caritatis, ad cavendam sci, molestiam emptoris non compensatam commodo quod ipse habet ex venditione; iniuriam fieri in occultatione huius circumstantiae non videtur, quia emptori semper relinquitur ius evic­ tionis pro casu improbabilis reclamationis rei emptae. Ad b, γ) : Qtii mala fide possidere incepit, iniustitiam affectivam certo commisit; sed effectiva, in adiunctis quae nunc considerantur, existit, et urget restitutionem vel secus, iuxta ea quae dicta sunt de possessore dubiae fidei, prout sci. possessionem inceperit titulo illegitimo vel legitimo. 3. Possesor d.f. qui culpabiliter neglexit inquisitionem: a) non solum aequi paratur ab eo tempore possessori malae fidei, donec inquisitionem non faciat, sed etiam b) obli­ gatur ad satisfaciendum illi quem probabiliter detexisset dominum, pro rata spei frustratae ex negligentia. Ad a); Si, igitur, comperiat rem esse alienam, debet eam restituere domino comparent!, vel secus causis piis, ct prae­ terea domino satisfacere pro omnibus malis tempore m.f. ei causatis ex privatione rei ; si cum tandem inquirit manet du­ bius, debet rem abdicare, vel potest eam retinere prout dubia vel mala fide, alium a possessione deturbando, ipse posside­ re coeperit vel secus, iuxta superius dicta. Quodsi possessio­ nem bona fide inceperit, potest etiam rem per praescriptio­ nem sibi appropriarc; imo, etiam si mala fide inceperit pos­ sidere, ct deinde comperiat rem esse probabiliter suam, ab hoc tempore potest habere bonam fidem ad praescriben­ dum 30. Ad b): Cum nemo possit ex sua culpa ditescere, et vere probabile sit possessorem dubiae fidei, si tempestive investiν'χτΓ* S.Alfonsus, 1.3 n.625; Luco, d.17 n.81; Ballerist-Palmieri, n.439,2.0; Noldin-Sch.mitt 11,452,2«; cf. tamen D’Annibale, 11,171 nota 36, 'Jiscuticntcm et non probantem hanc rationem. WtRCEBURCENSES, Dc iure ct iustitia diss.4 c.2 a.3; Bucceroni, II i /· 890 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO gassct, dominum luisse alium detecturum, secundum commu­ niorem sententiam debet erogare huic, et in cius defectu ali­ cui causae piae, quod aequivalcat spei finstratae propter omissam investigationem31. Sunt tamen qui opinantur nihil debere restitui, quia ipsi favet possessio certa, et post inqui­ sitionem serotinam reddit ad bonam fidem32; idque aliqui probant quando in genere dubitatur an res fuerit aliena, non vero si dubitatur de iure alicuius in particulari33. Si autem non constat de sequelis quas omissio investiga­ tionis habuerit, aequius saltem est ut rem, pro rata spei quae extiterit inveniendi certum dominum, pauperibus vel causis piis tradatur, sed practice in stricta iustitia id urgeri ne­ quit 34, quia probabiliter tota pertinet ad possessorem. 4. Possessor d.f, propter dubiam solutionem debiti certi: a) in dubio negativo debet debitum solvere; b) in du­ bio positivo practice solutio debiti probabiliter soluti non ur­ get e.v iustitia, nisi feratur sententia indicis. Ad a) : Dubium negativum fundatur in ratione inani aut levi, quae non potest esse norma agendi. Ad b): In vera probabilitate solutionis factae: a) aliqui obligant ad solutionem integram; quia obligationi certae non satisfiat solutione probabili, et quia aliunde creditor sit in certa possessione sui iuris, qua per dubiam solutionem pri­ vari nequeat 35 ; β) alii obligant ad solutionem pro rata dubii, quia aequa­ litas iustitiae exigat ut creditori id omne et solum solvatur quod iure petere possit, et solutio probabilis sit pretio aesti­ mabilis ; ideoque ex stricta iustitia debitor non obligatur nisi ad alteram partem pro rata dubii complendam, ne iustitiae aequalitas cum damno sibi laedatur36 ; γ) alii ab omni obligatione iustitiae debitorem liberant, quia iuxta principia probabilismi non sit imponenda obliga31 Aestimatio damni vel lucri non actualis sed eventualis, quod erat in spe vel timore, prudenter aestimandum est iuxta maiorum vel minorem certitudir.em talis lucri vel damni quae iuxta S.Alfoxsum (1.1 n.37) medietatem rei non attingit in dubio hinc inde probabili, propter pericula et impedimenta exurgere solita. Cf. S.Tiiomas, 2-2 q.62 a.4c; S. At Fossus, 1.3 n.614,1; I.vco d.ll n.42; d.18 n.133. 32 Lacroix, 13 p.2 n.564 c'tat Rcbelo, Bonacina, Castropalao, Diana; qui­ bus accedunt Bucceroni, 11.1353; Gexicot-Sai.sma.ns, 1,534. 33 Sic v.gr. Luco, d.17 n.85; LEhmkuhl, 1,1144. M Cf. Vermeersch, II.612c; Bucceroni 11,1353. 35 Sic v.gr. Th.SÂnchez, In dccaloyum 1.1 c.10 n.12, et alii quos refert S.Ai.fonsus, 1.3 n.700. « Cf. Laymann, Th. mor. 1.1 tr.l c.5 n.42; SpobeR-PiERBAum, Th. mor. tr.l c.l n.85; Marrés, De iustitia 1.3 n.366, etc. DAMNIFICATIO INIUSTA N 870-872 891 lio quae moraliter certo non constet ; iam vero si quis pro­ babiliter totum debitum solvit, probabiliter ad nihil obliga­ tur, nisi sententia iudicis intercedat37. Commendatur, tamen, amicabilis transactio, secundum normam secundae opinionis. 5. Quoad fructus rei non industriales, possesor d.f. qua talis nequit eos facere suos, quatenus ipsam rem pos­ sit sibi retinere. Patet ex dictis. A R T1 CULUS II De damnifications iniusta WaffelaerT, Dc iust't'a 1.262-272; I.ehmkvhl, 1,1148-1168; FerreRES-Mondria, 1,774-789; Genicot-Salsmans, 1,512-520; MerkeldaCh, 11,288-294; Noldin-Schmitt, 11,429.453-459; Tanquerey, 111,434-444. § 1. De condicionibus generalibus ad restitutionem ex damnificatione requisitis 871. I. Notio. Damnificatio iniusta est actio vel omissio qua aliquis violat ius alterius strictum, damnum ei in­ ferendo sine ipsius damnificat oris emolumento. Dicitur: Actio vel omissio, nam utroque modo potest alicui de­ trimentum inferri, sive rem cius positive vel negative (per non curam ex iustitia debitam) destruendo vel deteriorando, sive ipsum a consecutione alicuius boni iniuste impediendo. Damnum inferendo, sive immediatum quod actio ipsa vel omissio producit, v.gr. combustio domus, sive mediatum quod ex actione damnifica ulterius sequitur, v.gr. damnum emergens cx destructione seminum ad serendum praeparato­ rum, aut lucrum cessans v.gr. pingue negotium quod impe­ ditur negotiatori domum illius comburendo ut pecuniam te­ neatur impendere in ea reficienda. Sine damnificatoris emolumento, nam sunt aliae ac­ tiones damnificantes ex quibus percipit ipse damnificator emolumentum, fitque possessor malae fidei. orincipium generale: Ex titulo damni illati oritur obligatio a) restituendi totum damnum immediate vel mediate causatum; b) dummodo concurrant quatuor con· 872. II. K Cf. WaffelaerT, Dc iustitia 11,260. 892 DE S «PT I.Μ Ο ET DECIMO MANDATO diciones: sci. ut actio fuerit causa damni, iniusta, formalis, efficax, ideoque, ut damnum sit alteri rcaliter illatum, iniuste, actione vel omissione theologice culpabili, quae fuerit vera causa efficax damni. Dicitur: Immediate vel mediate causatum, sci. totum aequivalens rei damni ficatae, v.gr. expensas ad sanandum e vulne­ ribus faciendas, et totum aequivalens damnis quae praeter rei damnificationem ex ea proventuris praevideantur, v.gr. sala­ ria quae vulneratus dum convalescit fuisset percepturus. Ad a) : Cum iustitia commutativa respiciat aequalitatem rei ad rem, nisi dominus laesus percipiat totum illud quod habebat et habuisset nisi iniuste impeditus fuisset, inaequali­ tas perseverat. Nec refert quod nullum damnificator pro­ ventum habuerit, nam tota restitutionis ratio petitur ex dam­ no illato, non ex re percepta. Ad b): De singulis condicionibus singulis alincis in par­ ticulari agendum est. 873. III. Actio realiter damnifica: Ut obligatio resti­ tutionis urgeat ex titulo damni ficationis, requiritur ut actio damnifica reipsa damnum intulerit. Ratio est, quia ubi res alterius laesa non fuit, eiusdem reparationi locus esse non potest. Haec autem laesio, ut urgeat restitutio, debet esse moraliter certa, sicut certae debent esse pariter reliquae cor diciones actionis damnificae mox exponendae. Applicatio: Meta intentio alium damnificandi, habet quidem malitiam iniustitiac et offendit caritati, at obligationem non inferi restitutionis, sed solum retractandae intentionis; v.gr. si criminalis desiderat ut pro sc innocens damnetur, vel etiam crimen committit ut damnetur, quin ulla tamen adhibeat media ad hoc obtinendum, non tenetur neque ad reparationem neque ad sese prodendum, si fork ille ex errore vel praecipitatione iudicis condemnetur. Similiter, si qualibet ratione effectus damnosus impeditus vel frustratus fuit, obligatio restitutionis nulla existit. 874. IV. Actie stricte iniusta. Ut obligatio restitutio­ nis urgeat ex condicione actionis damnificae, requiritur ut strictum ius alterius violatum sit. Dicitur: Ius strictum, ex iustitia sci. commutativa ortum, quod vere sit in re vel ad rem, vel saltem ad spem rei legitimam, etsi non stricte debitam, iniuste ab aliis non impediendam aut frustrandam ; ita ut vere sit rationabiliter invitus quod perturbetur vel impediatur, sive quovis modo in exercitio sui DAMNIFICATIO INIUSTA N' 872-874 893 iuris in rc vel ad rem, sive medio in i usto in assecutione ali­ cuius boni ad quod potest legitime tendere. Violatum sit, sive per actionem, cuius stricta iniustitia facile manifestatur, sive per omissionem, quae tunc est stricte iniusta, quando actio positiva ad impediendum damnum alte­ rius ponenda fuit ex iustitia, v.gr. vi contractus, a tali subiecto negative se habente. Ratio: a) quoad ius ad rem vel in rem impeditum vel destructum, est manifesta; subiectum enim habet in casu ius ne res sibi devincta ipso invito ab aliis tangatur vel res sibi debita quavis actione directa ab eo separetur; β) quoad spem bonorum legitime acquirendorum constat quemlibet hominem stricto iure donari, non tantum ut quaedam possideat ad as­ secutionem sui finis necessaria, sed etiam ut alia legitime ob­ tineri possit, ideoque stricte iniusta sunt quaelibet media ab illis adhibita quibus in eo ipso capacitas acquirendi iuridica in se afficitur, ut dolus, iniustus metus, calumnia, etc.; alia autem media, quamvis fortasse inhonesta, quibus alii potius afficiuntur quam ius habentes, v.gr. consilia, blanditiae, etc., non sunt iniusta. Restituere non tenetur: a) qui, dum iure suo utitur, alium laedit, v.gr. qui conculcat segetes alienas, dum ad mor­ tem quaes’tus fugit ab inimico scelerato; non enim laedit ius illius, qui nequit 'n talibus adiunctis esse rationabiliter invitus, sed bona illius qui ius habet; β) qui mediis Uritis vel illicitis, sed non iniustis, movet aliquem ut non faciat donationem legatum, etc., in favorem alicuius, qui ad donationem vel legatum non habet ius; nam cx hypothesi iniustitia non est quoad donatorem, etc.; donatarius, vero, non habet ius nisi dependentor a donatione facta; caritas, autem, pictas aliacvc virtutes graviter violari possunt in ea ratione agendi’1; 7) qui mediis iniustis impedit aliquem, a consecutione rei sibi prohibitae, siquidem ad illicitum non potest esse ius quod violetur; sic, v.gr., si quis ca­ lumnia impediat indignum ab aliquo officio *, vel si vi detineat mu­ lierem ne meretricio pecuniam obtineat, iniustus quidem est quoad calumniam et libertatem persona’em ultra modum violandam, sed pro bonis a quibus illos impedivit nullam restitutionem eisdem debet. 2. Restituere tenetur: a) qui impedii aliquem in exercitio sui iuris per quaelibet media, utpote quae ex hypothesi sunt lacsiva stricti iuris, v gr. advocatus qui dictamine suo impedit creditorem, ne solutionem debiti obtineat vel domino suadet, ne salarium iustum det famulo, vel moribundum movet ut heredem necessarium portione legitima privet ; β) qui mediis iniustis impedit alium a consequendo Applicationes: ” c.12 ® qui I. Cf. S.Thomas, 2-2 q.62 a.2 ad 4; S.Alfonsus, 1.3 n.582-588; Lessio, 1.2 n.122-123; Luco, d.18 n.98; Geni cot-Salsmans, 1,514. Indignus est ad officium, tum qui dotibus caret ad illud necessariis, tum mediis illicitis ad illud obtinendum utitur, etsi per se aptus sit. -- 894 DE SEPTI MO ET DECIMO MANDATO legitime bono, quod obtinere potuisset, licet nullum ius strictum ad illud habuerit, sive iniustitia sit m personam, quae ab obtinendo bono impeditur, v.gr. propter calumniam, sive in alium, a quo bo­ num accipi sperabatur ct propter metum iniustum aliamvc rationem impeditus est40; v.gr. mercator qui litteras intereeptando impedit negotium alterius, vel heres ex priore testamento qui impedit quo­ minus alterum conficiatur, vel is qui per calumniam obtinet ne dig­ nus ad officium promoveatur; nam iis omnibus strictum est ius, ne impediantur istis mediis a legitima assecutione bonorum; 7) qui in distributione munerum ea indignis tradit, vel dignis qui ius ad illa obtinuerunt denegat, vel contra obligationem officii ipsa partitur; nam, quamvis aequa officiorum ac munerum partitio per se ad ius­ titiam distrihutivam spectat, per accidens distributor tenetur ex ius­ titia commutativa, sive vi quasi-contractus, sive cx eo quod aliquis ius ad rem obtinuerit, v.gr. propterea quod condiciones onerosas ad concursum praesentatas prae aliis omnibus satisfecerit41; unde ius­ titiam commutativam laedit, et ad reparationem tenetur erga so­ cietatem, qui munera concedit indignis; erga praetermissum, autem, dignum, vel inter dignos digniorem, si non eligat eum qui secundum condiciones pro concursu nuntiatas indignos superaverit, vel inter dignos dignissimus fuerit revelatus. yw 875. V. Actio formaliter iniusta. Ut obligatio resti­ tutionis urgeat cx condicione actionis formaliter iniustae: a) non sufficit fer se culpa mere iuridica, sed; b) requiri­ tur per se culpa· theologica, seu peccat uni in iustitiae forma­ le, et quidem·; c) grave, ut obligatio restitutionis possit esse gravis; sed d) obligationi gravi satisfit restitutione illius portionis, quae facit ut damnificatio remanens sit levis. Di­ citur : Non sufficit per se culpa iuridica, quae consistit in omissione diligentiae vel cautelae ex legibus humanis requi­ sita, et potest esse : a) mere iuridica, si in iure reputatur vio­ lasse legem, quin sit ulla causa legalis excusans ab ea, v.gr. coactio vel defectus rationis, quamvis coram Deo nulla fue­ rit culpa, puta, propter inadvertentiam vel indcliberationem42 ; /3) iuridico-moralis, si transgressio legis humanae 40 Restitutio in hoc casu per sc facienda esset ei qui metuin passus est, sd practice fieri potest quasi per compensationem» ei qui bono privatus est. 41 Quando nuntiantur concursus generales., non plane constat dignissimos ha­ bere ius strictum ad optima praemia proposita, quia huiusmodi concursus solent habere finem potiorem promovendi culturam aliudve bonum commune; in cm autem concursus particularis ad determinatum beneficium, id difficilius potest dici, et dignissimus qui prae ceteris condic onibus satisfecerit strictum ius acquirere videtur. Cf. S.Alfonsus, 1.4 n.109; 1.3 n.585; Lugo, d.35 n.86; Tanquisd; II 1,135 436; Genicot-Salsmans, 1,515; Azpiazu, Los precios abusivos ante U moral (Madrid 1941) 0.84-85. 42 Secundum gradum diligentiae omissae, iuristae distinxerunt culpam: c) latissimam, si diligentia omissa fuerit ex dolo ad damnum inferendum; fe) la­ tam, si omissa fuerit diligentia quam homines communiter in tali negotio bi­ bere solent; c) levem, si omissa fuerit diligentia quam non nisi prudcntiores ct diligentiores habere solent; d) levissimam, si omissa fuerit diligentia a- DAMNIFICATIO INIUSTA N.8/4-875 895 lustae fit cum culpa theologica, apprehendendo et admitten­ do damnum inferendum. Per se cum culpa theologica: per se, quia per acci­ dens, post sententiam iudicis, restitutio urget in conscientia ex damnificatione cum culpa mere iuridica; cum culpa theo­ logica seu morali, ct quidem iniustitiac, in qua sci. habetur peccatum formale, grave vel leve, sive ex dolo seu deliberata voluntate iniustitiae causandae, sive cx simplici culpa seu negligentia, quae advertit damnum alterius et non vitat cum possit et debeat illud vitare cx iustitia·13. Non sufficeret nec culpa moralis contra aliam virtutem, cum laesione mere ma­ teriali iustitiae, v.gr. si quis vacando operi illicito alium vul­ neraret, nec culpa contra iustitiam quidem, sed respectu al­ terius effectus; v.gr. si quis, dum proicit globum explosivum in animal sui inimici, casu ct praeter omnem suspicionem vulnerat aliquem hominem subito e vepribus emergentem, non tenetur cx iustitia ad reparandum damnum istius 44. Grave ut obligatio possit esse gravis, nimirum: sine culpa gravi obligatio restitutionis nunquam urget sub gravi, etiam in damnificatione materialiter gravi; et probabiliter se­ cundum aliquos potest aliquando non urgere neque sub levi ; cum culpa autem gravi, adhuc obligatio potest esse levis, si, cx errore, damnum materialiter leve, appretiatum fuerat ut grave. Ad a): Per accidens ex culpa mere iuridica potest esse obligatio restitutionis; sed id obtinet vi sententiae legi­ timae latae, iuxta exigentias boni communis, ideoque post traordinaria, exclusiva prudentissimorum ac diligentissimorum. Codices recentiores hanc distinctionem omittere solent, et agunt de negligent;.! quam bonus paterfamilias vitare solet; cf. v.gr. CH 1104-1903. Culpa latissima semper; lata vero communiter coniungi solet cum theologica; dum levis ct praesertim levssima solent esse sine ea, quia ad tantam diligentiam non habetur obligatio nisi cx contractu speciali. u Cf. E.RANwriz, Dc culpa theologica ad restitutionem imponendam requisi­ ta: PcrMorCanLit 19 (1930) 67-70. Iuxta J.Salsmans, Comment faut-il entendre la “faute thcologiquc” qui est une des conditions requises pour être oblige dc réparer un dommag. P: NouvRevTh 50 (1923) 148-153 culpa theologica non est consideranda, in or­ dine ad contrahendam obligationem restitution's, in quantum est forrnaÜs offen­ sa Dei, sed quatenus est deliberata illatio damni cum aliqua apprehensione moralis deordinationis actionis. Sic intendit determinare responsabilitatcin eorum praesertim qui, absque religionis influxu educati et principiis commu­ nism! imbuti, damnificarent divites, inordinationem suae actionis secundum quid solum apprehendentes. Excluso omnino peccato philosophico in ordine practico (cf D 1290) admittere possumus cos homines ad tantam caec tatem moralem posse pervenire ut nocendo divitibus, nullam vel non nisi levem deordinatio nem moralem se committere credant; sed in tali casu eorum actiones damni­ ficantes nec Deo nec proximis sunt in re formaliter iniuriosae, vel non nisi leviter, ideoque vel nullatenus vel tantum sub levi tenentur obligatione re­ stitutionis. 896 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO sententiam iudicis ; si reparatio urgeret ante eam sententiam, potius noceret bono communi propter anxietates quibus an­ sam daret, et quia plures aptos averteret a suscipiendis re­ bus utilibus bono communi. Aliter quoque urget obligatio re­ stitutionis improprie dictae, seu solutionis vel satisfactionis, ratione sci. contractus, vel quasi-contractus, vel legis positi­ vae, prout suo loco explicabitur 45. Ad b): Ratio est quia nemo potest per se morali obli­ gatione adstringi circa aliquem effectum, nisi actio vel omis­ sio, qua damnum illatum est, ipsi debeatur, non solum in or­ dine physico, sed etiam in morali; iam vero, nemo est causa moralis damni, ideoque iniuriac reus, nisi eius actio vel omis­ sio sit directe vel indirecte voluntaria, et sic coram Deo seu theologice culpabilis46; damnum sine culpa morali causatum, aequiparatur naturae infortunio et causae necessariae. Ad c): In explicatione huius principii, ad maiorem cla­ ritatem plures casus particulares considerandi sunt : a) si damnum illatum est leve, tam ex se quam ex circumstan­ tiis, obligatio restitutionis est levis, idque etiamsi intentio vel attentatio fuerit causandi damnum gravissimum; nam dam­ num efficaciter causatum, est leve, et, ex iure naturae, obli­ gatio rem undequaque levem praestandi, non potest esse gra­ vis 47 ; b) SI DAMNUM ILLATUM EST GRAVE EX CULPA GRAVI, obli­ gatio restitutionis est gravis, agitur enim de virtute inter car­ dinales fundamentali, in cuius transgressione concurrunt om­ nes circumstantiae ad gravitatem requisitae; coque gravior erit obligatio, quo damnum in confuso praevisum fuerit gra­ vius ; c) SI DAMNUM ILLATUM EST GRAVE EX CULPA LEVI, plllres sunt sententiae: a) alii obligant pro rata culpae, quia lae­ sio fuit stricte et formaliter iniusta, ideoque obligans ad re­ stitutionem secundum proportionem saltem indirecte praevi­ sam 48 ; /3) alii censent damnum integrum sufficienter praeviAequitas naturalis saepe postulat ut damnum inculpabiliter causatum com­ pensetur, v.gr. si dives casu pauperi noceat. ** Cf. Luco, d.8 n.41; E.Ranwez, De culpâ theologica ad restitutionem imponendam requisita: PerMorCanLit 19 (1930) 67-70; J.Salsmans, Conmiinl faut-il entendre la faute théologique, qui est une des conditions requ ses four être obligé de réparer ai dommage f: NouvRevTh 50 (1923) 148-153; V.Hnlen, Au service de la justice (Brujas 1942) p.65-66. 41 Sed levis obligatio certo existit etiam pro levissimis damnis, salva legi­ tima excusatione. Tamen prudentia pastoralis saepe suadebit ut pastor anima­ rum m damnis parvis dissimulet praesertim erga pauperes. Cf. Noldin-Schmitt, 11,435. *· Cf. Molina, tr.2 d.698 n.l; Laymann, 1.3 tr.3 c.6 n.4; Genicot-Salsmam. DAMN1F1CATI0 INIUSTA. N.875 897 sum sub levi esse reparandum, quia totum fuit voluntarium et obligatio levis circa rem gravem non repugnat, ut patet in voto rei gravis sub levi emisso49; γ) alii distinguunt culpam levem ex imperfectione actus et ex errore leviter culpabili circa gravitatem materiae damnificatae vel circa iniustitiam causae influentis in damnum grave, et aiunt communius in primo casu nullam probabilius oriri obligationem, quia sine plena advertentia vel pleno consensu nulla possit oriri obligatio firma neque levis, ut patet in voto et iuramento50; in altero autem, obligant sive ad totum sub levi sive pro rata culpae; δ) alii denique distinguunt inter damnum culpa levi non praevisum et damnum praevisum ut leve ex levi culpa, dum est de facto grave, ct aiunt, verius, ut putamus, primum non esse probabilius reparandum, quia culpa levis est de ordi­ nariis contingentibus, et cum ex illa generatim non sequantur gravia, censendum est damnum de facto grave nullatenus esse praevisum, ne quidem in causa; alterum vero esse reparan­ dum pro rata culpae, “quia non secundum totum, at secun­ dum partem praevisam quae aliquantisper mensurari potest, damnum est causalitati culpabili tribuendum” 51 ; d) SI DAMNUM GRAVE CONSUMMATUM EST PER PLURES damnifications LEVES, distinguendum est: a) si advertatur in ultima damnificatione damnum grave compleri, existit obli­ gatio gravis restituendi personae graviter damnificatae; sed non constat obligatio gravis restituendi pro damnificatione causata pluribus personis, nisi aliqua earum damnum grave passa fuerit, ut tale cognitum in momento ultimae damnificationis; β) si non advertatur damnificat i onem gravem com­ pleri nisi postquam completa iam est, siquidem nulla potest esse graviter invita quod leve damnum sibi non reparetur, et bonum commune non urget in casu, sicut in pluribus furtis parvis retentis, videtur probabile obligationem reparandi sem­ per esse levem, siquidem damnum ut grave non fuit volunta-*61 1,519. Ad rem E.Van Roey, Dc obicctis ct actibus ad iustitiam perlinentibus p.60-61: “Non potest sub gravi teneri qui graviter non deliquit; ab altera parte irrationabile videtur dicere eum ad nihil teneri, qui peccabit et damnum intulit; unde potius tenetur sub levi restituere partem damni, culpae gravitati proportionatam”. 48 Cf. Prüicmer, 11,97; Waffei.aErt, Dc iustitia II n.266; ScitiLî.rsc, II 447. M Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.552; Lessio, 1.2 c.7 n.27; Luco, d S n.57; Lehmkuhl 1.1153; Aertnys-Damen, 1.766; Vermeersch, 11,543. 61 V.HeylEx, Tr. dc iustitia p.549; Cf. P.Chretiex, De iustitia (Metz 1947) p.268. In praxi, propter probabilitatem diversarum sententiarum, ad restitutio­ nem non est cogendus qui mitiorem velit sequi, nisi intercedat sententia iudi­ cis; caritas, tamen, aut alia virtus saepe suadebit compensationem damni, me­ liore quo fieri possit modo. THEOL. mor. 2 29 898 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO rium, utpote ignotum52 ; multi tamen obligationem gravem sustinent pro casu, in quo persona damni ficata fuerit unica, sive quia cum singulae damni ficationes fuerint voluntariae hanc quasi-poenam sibi imposuit damnificator, sive quia damnificatus iure est graviter invitus quod sibi totum damnum non reparetur 53 ; et nonnulli hanc obligationem extendunt ad casum, in quo damnificationes singulares diversis personis illatae sunt, sed hoc vix potest repeti ex exigentiis boni com­ munis, sicut ratione diversa repetitur in casu detentionis furtulorum diversis dominis factorum 54 ; e) SI EFFECTUS DAMNOSI CULPABILITER NON IMPEDIUNTUR cum causa damni posita est inculpabiliter, discrepant auc­ tores: a) communius obligant ad restitutionem, quia quilibet tenetur ex iustitia damnum illud impedire, quod ex sua ac­ tione oritur, quamdiu illud advertit et sine nimio incommodo proprio potest impedire; et damnificatus est rationabiliter in­ vitus, quod damnificator non impediat damnum quod ipse ma­ terialiter provocavit et culpa formali persistere sinit, formaliter iniustus, ut videtur, quoad continuationem non impe­ diendam55; quod quidem est magis conforme sensui Christia­ no, ac verum videtur; β) pauci distinguunt, et aiunt obliga­ tionem restitutionis haberi quando quis habet officium pro­ curandi boni vel impediendi mali, ut accidit, v.gr. medico aut advocato respectu clientis ; non autem secus, quia causa fuit inculpabiliter posita ad modum eventus naturalis, et omis­ sio actionis ad damnum impediendum non implicat obliga­ tionem reparationis, nisi officium urgeat ad actum ponen­ dum 56. Quoad gravitatem huius obligationis, facile fit appli­ catio, prout sci. quis sine ulla culpa posuerit causam materia­ lem damni iniusti, et cum culpa levi non impediat effectum; vel cum culpa levi posuerit causam, et cum gravi non impe­ diat effectum graviter damnosum alteri. c2 Cf. Lehmkuhl, 1,1154; Genicot-Salsmans, 1,519; Noldin-Schmitt, 11,436. “ Cf. v.gr. S.Alfonsus, 1.3 n.553; Luco, d.8 n.68-69; Ferreres-SîondrIa 1,783; Ballerini-Paijaieri, 111,343; Merkei.bach, 11,293; Lacroix 1.3 p.2 n.245; Pr.Ommer, 11,97; Genicot-Salsmans, I 519; Aertnys-Damen, 1,766. 54 Cf. Prümmer, 11,97; Genicot-Salsmans, 1,515 q.2; 519 q.2; Aertnys-Da­ men, 1,766. 11 S.Alfonsus, 1.3 n.564; Luco, d.8 n.94-96; Lehmkuhl, 1,1156; FerreresMondrIa, 1,779: Genicot-Salsmans, 1,513; Noldin-Schmitt, 11.454 etc. £e SÂNCHEte, Consilia 1.1 c.3 dub.5; Berardi, t.3 n.318; Piscetta-Gennaro, 111,350-351 ; Villada, Casus conscientiae I eae.6 q.6 nota 1; Arregui. n.331. AI.qui expresse admittunt probabilitatem exlnniecam huius sententiae, v.gr. Lacroix, 1.3 p.2.B n.353; Ubach, I 800. Cf. P.Castillon, Obligation de jus­ tice ou de charité: NouvRevTh 48 (1921) 449-459. DAMNIFICATIO INIUSTA. n.875 899 Qui. cum sola culpa iuridica, non servat condiciones contractus, et sic damnum alteri causât, ad reparationem Applicationes: 1. α) non tenetur per se ante sententiam, nisi sel. seipsum in con­ trahendo ad hoc obligaverit; b) tenetur post sententiam legitimam, secundum communem doctrinam. Similia valent de illis qui ex quasi-contractu exercent aliquam professionem, et in ca damnum aliquod irreparabiliter causant sine culpa, v.gr. dc medicis aut advocatis in sua professione inculpabiliter errantibus; hi, nimirum, ante sententiam non obligantur ad repara­ tionem, neque enim in suscipiendo officio censentur ad hoc se obli­ gasse. Quodsi leges hanc obligationem attestentur, intclliguntur eam urgere post sententiam. Aliunde, tamen, notetur negligentiam quae sine officio esset inculpabilis vel leviter culpabilis, propter officium fieri posse graviter culpabilem 2. Qui, vacans operi illicito, causai alteri damnum sine adver­ tentia, v.gr. si clericus indulgens venationi clamorosac (cf. c.138) so­ cium casu vulnerat, non tenetur in conscientia ad reparationem, quia ipsa vulneratio non fuit formalitcr iniusta”, nisi forte intercedat legitima sententia iudicis propter culpam iuridicam imposita. 3. Qui cum culpa morali posuit causam damni niusli efficacem, tenetur restituere pro damno revera illato, etsi deinde pacnitucrit et retractaverit inefficaciter malam voluntatem, antequam damnum produceretur ; quia est vera ct culpabilis causa iniusta damni, quod ei imputatur iam a momento quo causam efficacem deliberate ponit, et facit definitive voluntarium in ** , causa unde, si non impediatur efficaciter, fit reale, et sic complentur condiciones requisitae ad reparationem. 4. Qui intendens grave damnum causare, non causavit nisi leve, habet reatum maltiac gravis; sed damnum non reparare debet nisi leve, quod effective causavit; et ex levi obligatione. 5. Practice, propter diversitatem opinionum probabilium, non tenetur ad reparationem damni gravis, qui ex levi culpa non agnovit ut causam iniustitiae, vel agnovit quidem, sed non ut gra­ vem, aliquam actionem, etsi fortasse ea fuerit graviter illicita propter aliam virtutem conculcatam; vgr. si famulus, qui cx levi negligentia reliquerit fores domus apertas, vel etiam cx plena advertentia, sed prudenter existimando periculum latrocinii esse remotum ci leve, unde fures damnum grave inferant Attamen, ubi cum aliqua advertentia damnum grave causatur, levitas culpae causalis non est facile praesumenda, et semper considerandae sunt eventuales obliga­ tiones, interdum graves, aliarum virtutum, potissimum caritatis. 6. Qui cum gravi culpa damnum grave causavit. stricte attin­ gens proportionem requisitam ad materiam gravem, liberatur a pec­ cato mortali quoad reparationem, si restituat exiguam aliquarum pe­ setarum quantitatem ; sed obligatio levis ex iustitia perseverat quoad reliquum damnum iniuste causatum. 17 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.555; Gknicot-Salsman·, 1,520; Noldin-Schmitt, 11,459, 2c. M Cf. S.Alfonsus, Homo apostolicus n.39; Lvgo, d.lS n.86; J Pkreda, Ei versari in re illicita, en Ia doctrina y en ei Côdigo pencil (Madrid 1948). a Cf. Gknicot-Salsmans, 1,520; Noldin-Schmitt, 11,459 A 1 b. 900 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ad d): Ut obligatio gravis restitutionis satisfiat, sufficit indemnizare in materia, fortasse levi, qua completa fuit ma­ teria gravis. Ratio est quia, ea restituta, damnum remanens est ex hypothesi leve, ideoque non urget sub gravi. Tamen satisfaciendum est totum ex stricta iustitia, nisi detur causa legitimae excusationis. 876. VI. Actio iniusta efficaciter. Ut obligatio resti­ tutionis urgeat ex condicione efficacitatis actionis, requiri­ tur ut damnum iniustum sequatur ex actione tanquam effec­ tus ex vera causa per se illius, saltem si causa per accidens vel remota non posita fuerit ex intentione obtinendi effec­ tum damnosum. Dicitur : Tanquam effectus ex vera causa per se, duo vult sig­ nificare ; primum, requiri veram causam, sive physicam sive moralem, sensu latiore prout in vita practica solet sumi, at­ tento nexu inter actionem ac damnum, et inquisitione facta num hoc revera secundum indicium hominum sequatur ex illa actione deliberata, etsi philosophice potius agatur de condi­ cione; deinde, excludi non modo meram intentionem damno­ sam, quae ad realem iniustitiam non perducit, sed etiam pu­ ram occasionem ad cuius praesentiam causa agit, condiciorem sine qua non agendi, ac denique causam per accident illicite positam ; cx qua damnum potest sequi absolute, sed ra­ tionabiliter non est timendum propter defectum circumstan­ tiarum ad producendum effectum requisitarum, saltem si cau­ sa per accidens non ponitur ex sola intentione damni. Saltem si causa per accidens... non fuerit posita ex intentione damni, quia secus non est consonantia opinionum inter AA., ut exponitur in applicatione tertia. Ratio est quia ille solus ad reparationem tenetur, qui et quatenus est damni auctor ; siquidem ea quae non proveniunt ex actione nostra, sed aliunde, suis causis imputari debent. Iam vero, quando sola ponitur occasio vel condicio sine qua non, deest nexus causalis inter actionem et effectum, etsi in­ tentio nocendi intercedat; intentio enim nequit efficere ut actio, quae ex natura sua vel ex circumstantiis non influit, convertatur in causam damnifl0. Aliunde non requiritur ut agens intendat formaliter damnum ; satis est ut intendat cau00 Intentio in ordine ad iniustitiam id unum efficere potest, ut actio ex se indifferens ad iustitiam et iniustitiam per intentionem determinetur ad alte­ rutrum, v.gr. emptio rei furtivae ad eam retinendam vel domino tradendam. DAMXIFICATIO INIUSTA. n.875-876 901 sam, quam cognoscit per se coniungi cum illo, v.gr. si quis culpabiliter se inebriat sciens se in ebrietate damna solere in­ ferre vel blasphcmias proferre, etc., reus fit damnorum vel blasphemiarum in confuso praevisarum. /Von tenetur ad reparandum damnum alteri causatum : a) qui fuit occasio illius sed non causa, v.gr. qui alterum leviter vulneravit, ct is propter imperitiam medici diuturne et maxi­ mis dispendiis aegrotet, vulnerator non respondet nisi de vulnere levi; similiter, qui pravo exemplo alterum incitat ", sed sine ulla conspiratione aut inductione ad furtum, non tenetur quidquam ex iustitia reparare, licet praeviderit et intenderit furtum; β) qui posui! solam condicionem sine qua non, v.gr. qui vendit arma vel venenum quo alius utitur ad homicidium ex sola malitia propria, sine coope­ ratione alterius, neque mediata, ad actionem homicidam; 7) qui cau­ sam remotam vel per accidens damni posuit etiam illicite vel iniuste, sine intentione istius quia neque in ea sola sine concursu alterius eventus continetur secundum aestimationem humanam effectus, ne­ que existit obligatio moralis tollendi eam causam propter talem effec­ tum vitandum, si vere adest alius finis illius immediatus unice vel principaliter intentus, v.gr. si quis explodit in asinum sui inimici ct praeter omnem cxpectationem interponitur equus alterius et occiditur per accidens. 2. Tenetur ad reparandum damnum alteri causatum, qui fuit eiusdem occasio quae, propter malitiam ipsius, conversa est in cau­ sam moralem; v.gr. si quis ad occidendum inimicum usus fuerit vestes et arma alterius, aliaque adiuncta ita configuraverit, ut moraliter necessario inducantur, indices ad condemnandum innocentem, tenetur sese prodere si ille condemnetur ® ; quod negandus esset, si condemnatio innocentis potius levitati et temeritati iudicum de­ beretur. Ut patet, familiae inimici occisi, ipse in qualibet hypothesi tenetur damna reparare, et alteri ad hoc a iudicibus ex errore con­ demnato compensare. 3. Controvertitur num qui, ex sola intentione nocendi, causam remotam vel per accidens posuerit, habendus sit ut causa efficax damni ad restitutionem obligata. In hac re: a) certum est non esse obligationem restituendi, si actio posita fuit iuxta normam iuris obiectivi, etsi cum intentione nocendi, v.gr. si iudex reum iuste con­ demnavit, motus unice passione vindictae capiendae ab eo sibi in­ fenso; b) controvertitur de solo casu causae remotae vel per acci­ dens, positae sine iure obiectivo et sine ullo alio motivo, propter quod effectus iniustus liberari potuerit ab imputatione in agentem; in tali casu: a) plures 'negant obligationem restitutionis, quia “intentio non facit ut opus sit iniustus, nisi ex natura sua et circumstantiis tale sit”®3; β) plerique affirmant rectius, ut nobis videtur, quia “licet Applicationes: 1. 91 Severius iudicant aliqui, ut Αντοινέ, p.2.“ c.3 q.13; Billuart, Dc iusti­ tia diss.3 a.13 § 3; Lacroix, 1.3 p.l.· n.109, quia “verba movent, exempla trahunt”; ita profecto, sed non nisi ponendo occasione qua aliquis ex propria malitia movetur. ° Cf. Lessio, 1.2 c.9 n.lll; S.Alfonsus, 1.3 n.635-636; Marrf.s, De iustitia 111,54. ® Sic Lessio, Dc iustitia ct iure 1.2 c.7 n.25; c.9 n.l 13; Merkh.bach, 11,292 4; Genicot-Salsmans, 1,517, etc. Nec displicet S.Alfonso, 1.3 n.551.636. 902 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO effectus non esset ita connexus cum illa causa, ut qui vellet eam causam censeretur co ipso velle effectum”, cum “accedit intentio de­ terminata illius effectus, haec intentio supplet connexionem, et facit quod effectus sit voluntarius operantis’’; et sic habetur causa vere efficax damni, simul cum intentione nocendi, quae facit ut damnum eveniens sit voluntarium et imputabile; damnum sci. ex causa pro­ veniens imputatur agenti ex sola intentione illud causandi, quia pro­ ximus habet strictum ius ne actiones sibi probabiliter nocivae po­ nantur ab aliis sine ullo motivo honesto eoque magis ex unica in­ tentione eum damnificandi®. In praxi saepe difficulter determinatur utrum actio externa sit mera occasio an vera causa damni, ideoque obligatio reparationis manet dubia, etiam admissa sententia severiore ut vera; eo magis, autem, restitutio in foro conscientiae nequit stricte imponi, quod sententiae benignae probabilitas, saltem externa, non videtur de­ neganda. § 2. De restitutione in casu damnifica tiotiis dubiae vel ex errore causatae 877. I. Damnificatio dubia hic intelligitur ea in qua dubium prudens habetur de iniustitia commissa cum omnibus condicionibus expositis, ita sci. ut adsit stricta iniustitia, in­ fluxu certae causae vel auctoris cum culpa theologica effi­ caciter commissa. Dicendum est dc ratione agendi in dubio circa ipsam actionem in genere, et de obligatione restitutionis in dubio tum circa influxum causae positae tum circa auctorem damni illati. 878. Principia: 1. In dubio circa aliquam actio­ nem, probabiliter inhiste damnosam', a) ante factum remo­ vendum est dubium vel abstinendum ab actione; b) post fac­ tum non constat de obligatione reparandi damnum, cuius agens non fuerit causa certo iniusta stricte, efficaciter et for­ mant er. Ad a) : Ex doctrina generali de necessitate conscien­ tiae certae constat, eum, qui in casu dubii circa iustitiam ac­ tionis alicuius non removet dubium ante eam, iniustitiam in­ ternam semper committere, itemque externam si damnum re­ vera causetur ; quodsi dubium removeri nequeat, ab actione abstinendum est, cum certa sit obligatio cavendi cx iustitia, ne quid fiat probabiliter alteri iniuste nocivum. Si autem actio, w Sic v.gr. S.Thomas, 2-2 q.62 a.2 ad 4; Luco, <1.8 sect.6; d.18 n.98-100; d.19 n.100; Salmanticenses, De restitutione c.l n.20-25 102-103; Carriere, Dt iustitia II n.723; Waffêeaert, De iustitia II, n.l0.369b; Noldin-Schmitt, 11,412.457; Ubach, 1 817-820. Huic favet S.Alfonsus, 1.3 n.633-634. 65 Cf. Vermeersch, 11,542. restitutio in casu DAMNiFicATiONis DUIUKT' N.S76-S78 903 ex qua damnum oriturum praevidetur, sit in se bona vel in­ differens, obligatio circa eventualem eius omissionem repe­ tenda est ex principiis actionum duplicis effectus. Ad b): Si post actionem: a) damnum est vere incertum, nemo obligari potest ad restitutionem sive quoad totum sivé quoad partem proportionatam dubio, nam etiam obligatio quoad partem est incerta, ideoque subjective nulla, v.gr. si calumnia prolata ex gravibus indiciis conicitur nullam fidem meruisse06; β) causa apparet vera probabilitate aut insuffi­ ciens ad effectum, aut inculpabilis, aut non iniusta, in om­ nibus his casibus sive damnum ipsum sive damni iniustitia formalis est incerta quoad istum agentem, ideoque nequit ei imponi obligatio restitutionis quae probabiliter nulla est et laederet eum in iure suo. Haec satis communiter admittuntur ab auctoribus. In sequentibus minus consonant. Applicatio: /Von est obligatio restitutionis r.r stricta iustitia, quamvis aliae virtutes urgere possunt, ubi damnum non est : a) certo reale, et non mere probabile; β) certa iniustitia formali causatum, excluso dubio num agens ius habuerit ad ponendam causam illam, num laeserit strictum ius, num causa certo iniusta materialiter, fuerit item posita cum advertentia ct consensu requisito ad malitiam for­ malem; 7) certo agenti vel certae causae determinate tribuendum, exclusa seria probabilitate alicuius causalis eventus \cl alterius cau­ sae vel auctoris. 2. In dubio circa influxum causae, natura sua cfficar cis, certo positae certaque iniustitia formali, obligatio resti­ tutionis practice saltem imponi nequit. Dicitur: In dubio circa influxum, quando sci. non obstante po­ sitione causae, natura sua efficacis ad effectum qui evenit, is probabiliter alteri causae debetur, v.gr., si dum aliquis ap­ ponebat ignem domui, haec fulmine tacta est ct probabiliter ex fulmine combusta, vcl si quis dedit consilium damnosum, sed rationabiliter dubitat num damnum debeatur tali consi­ lio an malitiae alterius. Saltem practice obligatio imponi nequit, profecto plu­ res sustinent obligationem sive totalem sive proportionalem in dubio de efficacitate actionis67, quia causa in se efficax po­ sita censeatur in dubio damnum quod de facto evenit ipsa w Posita tamen causa damni certo efficaci, damnum reale praesumendum est, etsi ignoretur, et restitutio urgebit nisi rationes vere seriae existant in con­ trarium; nemo quidem malus nisi probetur, sed probatio non requiritur ad evidentiam. r Cf. Lugc, d.19 n.21 ; SÂNCH&, In decalogum 1J c.10 n.44; Pe nio 1.2 d.41 n.17. Cf. tamen nota 69. 904 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO produxisse, sed alii negant quamlibet obligationem reparatio­ nis es, propter incertitudinem. In solutione concreta casuum dissensus est maior, etiam sub eadem doctrina theorica, prop­ ter difficultatem determinandi num adsit verum dubium po­ sitivum et probabile de influxu causae positae00. Ratio datur: a) intrinseca, quod causa probabiliter non fuit efficax, ideoque effectus damnosus, quatenus ab. ea de­ pendens, est vere incertus ; /3) extrinseca, ipsa copia et gra­ vitas auctorum ita opinantium. In praxi. si agatur de causa fdvvsica raro aderit prudens dubium de eius efficacitate, nisi eodem tempore alia causa certo efficax apposita fuerit; si agatur de causa morali, v.gr. de consilio, ratio dubitationis maior esse poterit* 70. 3. In dubio circa auctorem damni, quod· evenerit'. a) absque conspiratione et notitia aliorum agentium, pro­ babiliter nulla adest obligatio restitutionis; b) ex conspira­ tione plurium, singuli tenentur in solidum; c) ex deliberate causata incertitudine auctoris absque conspiratione, singuli causantes obligantur ad restitutionem pro rata parte. Dicitur: In dubio circa auctorem, cum sci. plures posuerunt causam per se efficacem aut sufficientem, et dubitatur cuius actioni damnum exortum debeatur. Ex deliberate causata incertitudine, v.gr. si quis, in­ tendens habere commercium carnale, eligat eam mulierem, quae eo tempore admittit alios quoque amatores, ut sic prolis eventualis paternitatem eludere possit tanquam incertam. Ad a) : Efficacia singularum causarum est vere incerta, ideoque nemo potest cogi ne ad partialem restitutionem, cum vere probabile sit se nullam partem habere in damno71 ; aliœ Cf. S.Thomas, 2-2 q.62 a.7 c; S.Alfonsus, 1.3 n.562.657-658; Lessio, 1.2 c.l3 dub.4 n.38; Waffei^ert, Dc iustitia 11,320-324; Genicot-Salsmans, 1,521; Noldtn-Schmitt, 11,460; Ferreres-Mondrîa, 1,785. * Sic v.gr. Lugo, d.19 n.21 in dubio utrum damnum evenerit vi consilii dati an ex consiliati malitia, consiliantem obligat ad restitutionem, potius quia praesumptio pro efficacia consilii non relinquit seriam probabilitatem contrarii; alias tamen adulterum liberat ab obligatione restitutionis, quando duo adulteri cognoverunt, tempore apto ad praegnationem, eandem feminam et constat pro­ lem non esse ex marito, quia damnificatio efficax est incerta pro utroque (De iustitia et iure d.13 n. 19-24). 70 Genicot-Salsmans, 1,521,2.®b boc critérium ad discernendum proponit: si inter consilium vel mandatum et effectum breve tempus intercesserit, vix dari potest dubium prudens de efficacia consilii, nisi eodem tempore alia quoque causa efficax intervenerit; si autem longum temporis intervallum intercesserit ratio prudenter dubitandi existit. 71 S.Alfonsus, 1.3 n.657-658; Lugo, d.13 n.19-24; Waffei.aert, De iustitia II,322-324; Ferreres-Mondrîa, 1,785; Merkelbach, 11,295 C 2.°; Genicot-Sal$Man$, 1,521,3°; 570,5.°; Ubach, 1,803 et communius reliqui A A, RESTITUTIO IN CASU I>AMN IF ICATI^WWiU BIAE N.878-879 905 qui obligant ad restitutionem pro rata incertitudinis causatae, quae certum damnum infert ex parte singulorum impedien­ di sci. vindicationem reparationis a certo auctore 72*; sed hoc non praevidetur generatim nisi concurrant sequentes hypo­ theses, ideoque fit sine culpa morali. Ad b): Qui agunt ex conspiratione, totius damni singuli fiunt rei, licet non totaliter illud exequanlur; singuli, igitur, respondent de eo in solidum, aliis deficientibus. Ad c) : Qui scienter et libere est causa incertitudinis, causât iniuste et efficaciter incertitudinem realitcr damno­ sam patienti, quem privat possibilitate exigendi reparationem ab efficaci damnificatore, ideoque pro magnitudine istius no­ civae incertitudinis tenetur restituere, ne alius damnum ex ea patiatur 7S. Applicatio: Si duo simul in eandem personam glandem occisivam exploderunt, et haec mortua est: a) tenentur ad reparationem: a) rn solidum si ex conspiratione egerunt communi consilio; /3) pro rata dubii si alter de altero scivit, et sic causa iniusta fuit incertitu­ dinis damnosae; b) nemo tenetur ad restitutionem, ne partialem quidem, si nullus alterius actionem cognovit, quia in occisione pro­ babiliter nullam partem habuit, et quoad incertitudinem non fuit causa formaliter iniusta. 879. II. Darrmificatio ex errore hic consideratur ea, quae est quidem stricte, realitcr, efficienter et formaliter in­ iusta, sed in qua invincibilis habetur error circa aliquam cir­ cumstantiam, quae, si cognita fuerit, damnum non fuisset il­ latum. Dicitur; Invincibiliter errat, quia si error fuerit culpabilis et ex virtute iustitiae corrigendus, nullum est dubium quod obliga­ tio urget reparandi damnum de facto illatum, utpote totum 'voluntarium in causa. Errat circa aliquam circumstantiam, potissimum circa individuationem rei aut personae, quantitatem damni, effica­ citatem detrimenti causandi, quas circumstantias in particu­ lari considerabimus. Quae si cognita fuisset... agitur ergo de errore ante­ cedenti, qui dat causam actioni damnosae, v.gr. si quis proicit n Cf. Molina, d.103 n.3; Laymann, 1.3 tr.3 p.3 · c.l-Ι n.3; Lehmkuhl, 1,1165.1166; Gury, 1,733; Ballerini-Palmieri, 111,487-488; PrlmmEr, 11,148 c; Vermeersch, 11,592,3. n Profecto, iniuste hanc incertitudinem causando, iniuste damnificant cos qui "alias a certo auctore totius damni reparationem postulare possent; ergo om­ nes, qui hanc incertitudinem, sive soli sive cum ceteris, causaverunt, ad dam­ num illud sive ex parte sive in solidum tenentur" (Lehmkuhl. 1.1166). 906 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO in marc horologium alienum, quod putat esse aeneum, non proiecturus si cognovisset illud esse cx auro purissimo. 880. Principia: 1. Error circa personam. Qui inten­ dens nocere alicui, ex errore invincibili nocet alteri, longe pro­ babilius obligatur ad damnum reparandum. Nimirum, in hac re controversa: a) certum est restitutionem esse faciendam: a) si 'non adhibita est diligentia quam prudens habere solet ad vitandum errorem in rebus talis momenti ; β) si ratio motiva damnificationis concurrit similiter in persona damni ficata, ita ut error circa personae individuationem sit accidentalis, v.gr. si quis ex odio in sacerdotium occi­ dit sacerdotem qui ei occurrit, existimans esse loanncm cum sit Petrus; b) CONTROVERTITUR de solo casu in quo intentio damnificandi ferebatur in determinatam personam, ut talem, et ex errore invinci­ bili damnum alteri infertur. In hoc casu: a) plures opinantur dam­ num non esse probabiliter reparandum cx iustitia, quia iniuria intentionalitcr facta est uni sed non realiter, alteri vero affective sed non formalitcr quia praeter intentionem, unde in neutra persona concurrunt condiciones ad reparationem requisitae7475 *; /3) pleriquc censent urgere reparationem, meliore ratione, vix non certa, quod in casu error circa personam non est essentialis sed mere accidentalis quoad ipsam actionem, siquidem damnificans voluit hanc rem alienarn stricta iniustitia formali destruere; ideoque eo ipso onus reparationis pro valore praeviso78 in sc suscepit, etsi huic personae explicite non intenderit damnum causare. Huic sententiae, vix non unanimi inter recentiores70, concordat sensus hominum communis, et contraria scandalum gignit. 2. Error circa rem. Qui intendebat destruere determi­ natam rem alterius et ex errore invincibili non mere per ac­ cidens destruit aliam diversam, obligatur ad restitutionem rei minoris valoris, v.gr. si volebat occidere capram et per erro­ rem occidit equum, vel viceversa, volebat, equum sed occidit capram, tenetur reparare pro valore caprae. Dicitur: 74 Sic v.gr. Lugo, d.17 n.75-77 (non autem d.18 n.86 quem locum perperam plures allegant); S.Alfonsus, 1.3 n.628-629; Lacroix, 1.3 p.2.· n.200; Spores, tr.4 c.2 n 13*>; D’Annibale, 11,232; BuccERONI, II.1370; Marc-Gestermann, 1,950; Aertnys-Damen, 1,767; Loiano, III,104,IV; ArrEGUI, 332 B. Male autem citatur Molina pro hac sententia in De iustitia et iure tr.2 d.723 n.4; in tr.3 d.30 manifesto tradit contrariam doctrinam. 75 Damna, igitur particularia, quae ex sola damnificatione erronee commissa oriuntur, reparanda non sunt, utpote quae non praevisa fuere; v.gr. si quis intendebat occidere solutum ac sine oneribus familiaribus, et ex errore occi­ dat patrem numerosae prolis indigentis. 74 Cohaerenter cum S.Thoma. 1-2 22-23 ) 251-255. u Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.555; Ballehini-Palmiebi. tr.8 p.2.· n.121. 910 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ratio est, quia iuxta commune timoratorum critérium non censentur se in suscipiendo officio magis obligari ; et sane, si sola culpa iuridica obligaret ad reparationem, quaedam of­ ficia societati utilissima ac necessaria perpetuo vacarent viris timoratis. Notetur, tamen, culpam theologicam gravem haberi posse etiam in causa; et aliquando, propter momentum rei quae requirat diligentiam extraordinariam, culpam, quae ma­ terialiter sit levis, ex circumstantiis fieri gravem s3. 883. III. Ratione legis positivae tenentur reparare damna omnes quotquot ex illa legitime obligantur ad repara­ tionem, etiam propter damna inculpabiliter ** . causata Ratio est quia huiusmodi leges rationabiliter feruntur propter bonum commune ad excitandam subditorum diligentiam, ne a se vel a suis (sive personis sive rebus suae curae commissis, cf. CII 1903) damnum aliis inferatur, et sic paci consulatur. Dispo­ sitiones codicum singularum civitatum inspiciendae erunt85. Eis, autem, omnibus commune est quod non urgeant in con­ scientia nisi post sententiam iudicis legitime latam, nisi in er­ rore fundetur 8C. De restitutione propter iniustam cooperationem Cooperatio non est titulus novus restitutionis, recidit enim in al­ terutrum cx propositis, articulis I et II capitis praecedentis. Sed ad maiorem claritatem, et ut melius perspiciatur quis ad restitutionem obligetur, iuvat de eo separatim agere1. Post notioneni et divis'onem, recensitis modis diversis cooperationis ac pr ncipiis generalibus, duobus articulis exponimus obligat ones cooperatorum posi­ tivorum (a.l) et negativorum (a.2). S.Thomas, 2-2 q.62 a.7; S.Alfonsus, 1.3 n.557-581 ; Lessio, De iustitia et iure 1.2 c.13; Molina, De iustitia et iure tr.2 d.729-740; Lugo, De iust tia et iure d,19; Saluant icknsks, tr.13 c.l punct.5-10; Billuart, De iustitia diss.S a.13; Carrière, Dc iustitia III.1162-1233; Ballerini-Palmieri, 111,354-396; Waffelaert, De iustitia 11,273-315. M CII 1104: “La culpa o negligencia del deudor consiste en la omisiôn de aquella diligencia que exija la naturaleza de la obligaciôn y corresponda a las circunstancias del tiempo y del lugar.” M Cf. G.KisElstein, De obligatione restituendi propter culpam iuridicam: RevEcclL 21 (1929-30) 178-184; St.WillEMS, De damns reparandis ob cul­ pam mere iurideam: CollatBrug 38 (1938) 61-73; cf. etiam ibid. 14-22: Dc rest tutione -facienda pro damnif-caticne materialiter iniusta. M Pro Hispania cf. CH 1902-1910. ·* Sententia iudicis ex se non obligat, si fundatur in errore aut fertur con­ tra leges; obligare potest ex caritate, ad vitandum scandalum vel maius ma­ lum, etc. Cf. Marrés, De iustitia 1.2 n.60. 1 In tractatu de caritate actum est de cooperatione ad quodl bet peccatum tanquam causa secundaria; bic de cooperatione ad iniustitiam JtncttttU UtV qpan} çaypflin primariam vel secundariam. RESTITUTIO PROPTER INIUSTAM COOPERA 884. I. Notiones. Cooperatio iniusta est concurjiw cum alio, iniuste agente, in actione laesiva iuris alterius. Unde, Cooperator iniustus est qui concurrit cion alio ad imitftitiam causandam. Agens principalis vocari solet auctor, man­ dans; qui autem cum adiuvat, cooperator; qui per se ipsum concurrit in actibus consumma livis iniustitiae, dicitur coauctor vel correus; qui participat in praeparatoriis vel concomi­ tantibus tantum, sive physice sive moraliter, complex; solum moraliter, instigator vel inductor; qui in actibus subsequentibus adiuvat, dicitur fautor, sed non est proprie dictus coope­ rator nisi praecesserit promissio vel pactum securitatis vel auxilii praestandi, quo alius ad damnum inferendum moveatur. 885. II. Dividitur cooperatio: 1. Ratione participationis, in: o) positivam seu directam, quae consistit in concursu positivo, phy­ sico vel morali, ad actionem iniustam, v.gr. si iuri ianua domus ape­ riatur; b) negativam seu indirectam, quae consistit in omissione actio­ nis debitae cx iustitia, v.gr. si famulus non claudat ianuam domus contra fures. 2. Ratione modi, in n) Physicam, quae est in concursu ad ipsam actionem iniustam, participatione sive positiva sive negativa; b) mo­ ralem, quae est in influxu exercito vel iniuste omisso in voluntatem illius, qui actum iniustum ponit, v.gr. positive dando consilium aut mandatum, vel negative non obstando iniustis propositis quibus de­ beret contradicere. 3. Ratione culpabiti tatis, in:a) formalem, si actio coopcratrix, sive ex natura sua sive ex intentione agentis, inserviat iniustitiae ut tali; b) materialem, si cooperatio, neque cx natura r.i neque cx in­ tentione agentis, dirigitur ad formalem iniustitiam, sed ad aliam actionem, qua principalis agens abutitur ad iniustitiam: v.gr. si quis vendat arma, quae emptor adhibet ad homicidium. 4. Ratione coniunclinnis cum effectu, in: a) immediatam, quae in ipsam execution em damni influit, ct b) mediatam, quae influit in act.us praevios, sive a) proxime ad actionem iniustam spectantes, verbi gratia praeparatio instrumentorum pro operatione chirurgica vetita, sive β) remote ct quasi a longe ad actionem spectantibus, verbi gratia praeparatio currus, ut dominus exire possit et aliquid iniustum patrare’. 5. Ratione necessitatis, in : n) NECESSARIAM, sine oua actio iniusta perfici non potest, v.gr. si tertius quidam accedit ad iuvandum duo­ bus latronibus, qui soli non possunt asportare rem furtivam; b) non necessariam, sine qua effectus iniustus obtineri potest. * Zn f>raxi saepe est difficile determinare, utrum cooperatio sit formalis im­ plicita an materialis immediata; utrum proxima an remota, cum tn his multi sint gradus; utrum influxerit tanquam causa efficax damni an non, quo in casu, si damnum inferens usus sit medus ab alio indicatis, quos sua sponte non adhibuisset, signum est cooperationis efficacis. !« ■ 1 ? 912 DE SEPTIMO ΓΙ' DECIMO MANDATO Ratione efficacitatis, in : nomine conventione conductus. flb PARTICIPANS. N.S98-899 Ad b) : Quando cooperatio materialis ponitur sine ratio­ ne sufficienti, sive quia agitur de re intrinsece mala, sive quia effectus bonus non est aeque immediatus cum malo, sive quia non est ratio proportionata ad malum permittendum, voluntas contrahit malitiam iniustitiae, quae aliunde est realis ct efficax, ideoque complentur condiciones ad urgendam re­ stitutionem. Quando, autem, cooperatio materialis ponitur cum ratio­ ne sufficienti, quia agitur de re in se bona aut indifferenti, cuius effectui bono, saltem aeque immediato cum malo est ratio sufficiens, deficit iniustitia formalis, ideoque obligatio restitutionis. Applicationes: 1 Participatio materialis immediata ad actio­ nem: a) INTRINSECE malam, nunquam licet, ideoque neque ad vitam propriam conservandam participare quis potest in innocentis occi­ sione vel stcrilizatione directa, in ablatione bonorum de qua dominus est rationabiliter invitus quoad ipsam substantiam, etc.; b) non in TRINSECE malam, licet ex causa proportionate gravi, ct ita in abla­ tione bonorum fortunae quoties dominus non est rationabiliter invi­ tus, ideoque : n) certo si participans potest ct vult illud damnum re parare; si, negata participatione, damnum nihilominus certo inferre­ tur; si ex participatione propter motivum notabile, domino damnum leve sequitur; β) probabiliter, quando damnum grave sequitur alteri, gravissimum autem imminet participanti ex negata participatione, verbi gratia mors, extirpatio oculorum, gravissima infamia irrepa­ rabilis, etc.; nam in extrema necessitate, sunt qui censent communia, etiam bona maioris momenti ”, aliis non admittentibus in hoc casu liceitatem cooperationis, nisi mediatae aut remotae". 2. Participatif» materialis mediata ad actionem malam a) rimota, licita est cx leviore causa iuxta regulas caritatis, quia influxus exiguus et plerumque innecessarius solet esse; quodsi causa propor­ tionata non sit,, peccatum committitur saltem contra caritatem, ct probabiliter contra iustitiam, cum de facto verum influxum, licet leve, in damnum exerceat; ac notetur.iustitiam strictius urgere quam caritatem; b) proxima, licita non est sine ratione proportionate gra­ vi; cum ea autem praestari potest etiam ordinata a malefactore in rem intrinsece malam, dummodo ipsa cooperatio mediata praestetur per actionem in sc bonam vel indifferentem; sed quo maior est dam­ num, quod ex concessa participatione timetur, eo gravius debet essi incommodum cx ea denegata, praesertim si est necessaria. n Cf, Ballerini-Palmieri, III tr.8 p.2.a n.157-158; Carrière, De 'usttia III.1198-120’: Lehmkuhl, 1,1205; Waffeiaert, Dc itfj/> λ 11.2fr-300; Mer kelbach, 11.314; Genicot-Salsmans, 1,544,2; Prvmmer 11.108; FerrereS-Moi. dr(a, 1,805, etc. u Sic v.gr. Luco, d.19 n.74; SanchSz, In decalogum c.7 n.18. 924 DE SEfTIMo Γ,Τ DECI M<» MANUATO ARTICULUS II De cooperatoribus negativis 900. I. Cooperatores negativi sunt qui damnum pro­ ximi non impediunt, quod rationabiliter impedire poterant et ex iustitia debebant v\ Dicitur: Rationabiliter impedire poterant, quia cooperator ne­ gativus non obligatur ad restitutionem cx re accepta, sed cx damnificationc formaliter iniusta, quae non est sine culpa mo­ rali ; porro culpa moralis non est, quando aliquis damnum al­ terius non impedit propter grave impedimentum proprium, nisi ex officio vcl contractu ad hoc sc rationabiliter ex pro­ fesso obligaverit. Ex iustitia debebant, nam haec sola urget restitutio­ nem ; cx caritate, iustitia sociali, pietalc, etc., damnum qui­ dem saepe impediendum est; sed qui non impedit cum potest, ad restitutionem non obligatur; obligatio ex iustitia habetur sive ratione officii suscepti, v.gr. a magistratu, parocho, tu­ tore, sive ratione contractus, ut apud custodes silvarum, of­ ficiales fisci, etc., aut quasi-contractus, in medicis, advoca­ tis, etc. 901. II. Recensentur: o) .mutus, qui ante damnum passive st habet, tacendo, non monendo etc., et sic non impedit damnum quod poterat ct debebat impedire; 6) non obstans, qui dum damnum infertur non praestat operam quam ex iustitia praestare debebat ad illud impediendum, resistendo, defendendo, coercendo, etc. ; c) non MANIFESTANS, qui f>ost damnum illatum damnificatorem non denuntiat aut persequitur, cum cx iustitia ad hoc tenetur, ut. vel novum damnum impediatur, vel quod iam est causatum, reparetur. 902. Principium: Cooperatores negativi: a) tenen­ tur reparare damnum quod rationabiliter poterant et ex ius- titia debebant impedire, si culpabiliter illud non impediverunt; b) non tenentur, seclusa speciali conventione rationabili, d·' damnis quae sine culpa eorum morali acciderunt, vel sine gra­ vi incommodo proprio impedire non potuerunt, vel etsi potue­ rint, ad hoc ex iustitia commutativa non tenebantur. Ad a): Palet ex dictis dc actione stricte, realitcr, effi­ caciter et formaliter iniusta quae in casu habetur. ’· Cf. St.Willkms, De restitutione CollatBrug 38 (1938) 10S-111. facienda a cooperatoribus nrgativù: COOPERATORES NEGATU 1. N 900-902 925 Ad b) : Ubi non violatur iustitia, sed solum pictas, cari tas, iustitia socialis, etc.20, habetur quidem peccatum, sed non invenitur ratio restituendi. I bi autem quis, ex contractu vel officio suscepto, obligatur cx iustitia ad impediendum quan tum possit damnum alterius, haec obligatio per se intelligitur nisi grave incommodum proprium excuset ; ideo, ut quis re­ spondeat de damnis sine culpa propria vel propter gravissi­ mum damnum suum non impeditis, speciali contractu ad hoc sc obligare debuit. Applicatio: 1. Praepositi vectigalium et custodes silvarum, praediorum, mercium et similium : o) quoad damna sua culpa non im pedita fisco, dominis silvarum, etc., tenentur ea in conscientia repa­ rare, modo sint alicuius momenti, de quibus donum censeantur ratio­ nabiliter inviti31 ; b) quoad muectas quae eorum incuria defraudantur a) propter omissam delinquentium denuntiationem, iuxta communem opinionem ct praxim non tenentur cas solvere, quia non habent offi­ cium procurandi impositionem mulctarum, et fiscus vel alii damnificati non habent ius ad eas nisi post sententiam iudicis β) prop 1er omissam culpabiliter reclamationem, quam debuerint facere ex officio, cum iam mulctae impositae erant, debent restituere in con­ scientia. 2. Famuli non impedientes culpabiliter damnum. suis dominis illatum: a) tenentur ad reparationem, si agitur de damno causato rebus eorum peculiari curae commissis; b) non TENENTUR si dam­ num causatum est rebus domini sub eorum speciali custodiae non positis: «) secundum communem sententiam, si damnum causatum est a celeris famulis vcl personis domesticis; /3) secundum probabi­ lem opinionem, inter auctores hodiernos frequentem, etiam si dani num causatum est ab extraneis; siquidem, secluso pacto speciali, famuli non solent nunc obligari nisi ad munus suum fideliter ex­ plendum, non ad bona dominorum tutanda”. 3. Superiores, parentes, tutores, omnesqut generatim qui aliis praesunt, damna a suis subditis discretione pollentibus illata, quae culpabiliter non impedierint: a) ANTE sententiam iudicis reparare: q per se non tenentur, quia non cx officio sed ex caritati aut pieta­ te illis invigilare obligantur; β) tenentur per accidens, si corutn si­ lentium aequi valet cx adiunctis approbationi aut ex contractu vcl officio ad reparationem sc obligaverint ; b) POST sententiam iudicis tenentur, si culpam iuridicam habuerint, salvo eventualiter ipsorum naturali iure ad compensationem exigendam damnificanti * Qui cx lege civili obligatur ad reparationem damnorum a sc non mpeditorum, non tenetur in conscientia nisi post sententiam iudicis supposita culpa iuridica. Cf. Luco, d.8 n.47. u Non tenentur, igitur ad reparationem custodes qui pauperibus itincrantibus aliquid leve detrahere permittunt; vel si defraudans talis est quem rationabil ter praesumunt facultatem habere vel approbationem obtenturum a domino. D Cf. Waffki.aKrt, De iustitia 11,425; G knicot· Salsmans, 1.545. * Ci Marrés De iustitia 1.2 n.U6; GknicotSalsmans, 1,546; Mkrkxlbach, 11,316; Tanqukrey, 111,508 e. * Cf, Luco, <1.8 sect.3; Carrière, De iustitia 111,1209; Ferrkrîs.MondbIa. 1,809; Nolihn-Schmitt, 11,496. Damna a subditis discretionis incapacibus, vel 926 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Qui a ferendo suffrapio culpabiliter abstinent: a) PECCA' contra iustitiam commutativam, si cx munere vel officio ad illud ferendum obligantur, v.gr. indices in tribunali, deputati in parlamento vel senatu, quando agitur dc bono publico tuendo vel pro­ movendo, membra collegii cui privatae aliorum res gerendae sunt et cetera, siquidem omnes isti in suscipiendo officio, tacito contrac­ tu cx iustitia stricta se ad haec obligaverunt; unde quaelibet damna quae eorum culpabili abstentioni a suffragando efficaciter debean­ tur, reparari ab cis debent”; ά) non peccant contra iustitiam com­ mutativam, si nullam habent obligationem suffragandi quia suffra­ gium cis concessum est ex privilegio in propriam utilitatem, aut si obligationem habent suffragandi ex sola caritate, pietate, iustitia so­ ciali ; unde damna quae omissioni suffragii in talibus adiunctis de­ beantur, non sunt stricte iniusta% quamvis possint esse graviter culpabilia contra alias virtutes37. 5. Qui pecuniam admittit ut non denuntiet : ai TENETUR o damnis cx suo silentio causatis, si ex officio vel contractu debebat denuntiare, vel si, accipiendo pecuniam, particeps et cooperator silivus damni effectus est, v.gr. vigilando dum alius damnum causal b) non tenetur DE damnis ab alio illatis, si non erat obligatus ex iustitia ad denuntiandum, ncc positive in damno participavit. 6. Confessorius culpabiliter omittens monitionem de restitutio­ ne facienda: a) si mere omittit monere pacnitcntem de reparationis obligatione existente vel non existente, ad nihil tenetur: a) rrp; tertiam personam, cui restitutio debita propter silentium confessât; non fiat, nam confessarius non habet officium consulendi bono ter­ tiae personae; β) erga ipsum paenitentem, si is cx conscientia mala formata restituat id ad quod non erat obligatus, quia officium confessarii erga pacnitcntem circumscribitur ad bonum spirituale, no: ad temporale, curandum ; sed ex caritate ct secundum regulas cari­ tatis providere debet in favorem sive tertiae personae sive paenitrtis in respectivo casu; b) si consulit vel consentit explicite ve' implicite (tacendo sci. ubi loqui debuisset) damnum, quod sive ter­ tiae personae accidit cx restitutionis obligatione denegata, sive ipsi paenitenti ex deobligalione restitutionis non manifestata, tanquam cooperator positivus damni stricte iniusti. tenetur ad residui rrrt·: si culpabiliter egerit, vel consilium inculpabiliter datum, culpabiliter non retractaverit”. 4. ab eorum animalibus reparare tenentur: a) ante sententiam iudicis, si cur culpa theologica ea non impedierint; /3) post sententiam iud cis, si cum culpa eorum juridica acciderint. 33 Luco, d.19 n.61-64; Marrés, De iustitia 1.2 n.117. Ad nihil, igitur, li­ nentur, si damnum suo suffragio impedire non potuerint, vel ab eo ferende proport onata causa excusabantur. M Cf. Luco, d.19 n.60-69; Genicot-Salsmans, 1,547 bis; Ballerini-Palmiiu, 111.3'9-370; Pri ER, 11.105. 77 Facultas quae in Statibus hodiernis inest civibus suffragium ferendi, nos habenda est ut strictum debitum ex officio societati reddendum; quodsi 1« praescribat suffragium, ut mere poenalis habetur. Cf. Gmnicot-Salsmass, 1,54 * Aliunde gravis obligatio iustitiae socialis urgere potest ad suffragandum is certis ad unctis. 28 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.584; 1.6 n.621; Lswmkuul, 1,1207; 11,605. RESTITUTIO IN SOLIDUM N 902-906 __ w ARTICULUS Ill De restitutione in soijdum eiusque ordine Non omnes cooperatores sunt semper causa efficax totius damni illati, sed aliquando partis tantum. Cum autem obligatio restitutio­ nis ex titulo damni illati mensuram habeat ab influxu rcali in illud exercitum, sequitur non omnes cooperatores teneri semper ad re­ parationem damni in solidum, seu ad restituendum totum damnum causatum. Quaeritur ergo quantum quisque, et quo ordine debeat restituere. 903. I. Obligatio restituendi in solidum, scu solida­ obligatio qua singuli cooperatores tenentur reparare totum, seu solidum, damnum ab omnibus simul illatum, ita sci. ntes, est ut unusquisque resppôndeat absolute de damno a se causato, condicionate de damno aliorum. 904. II. Differt ab obligatione pro rata quae est onus singulis cooperatoribus incumbens, reparandi partem tantum damni illati, sic verbi gratia concausae damni divisibilis independentes insufficien­ tes, et innecessariae pro toto damno causando. 905. III. Dividitur in: a) absolutam, in qua aliquis totum dam­ num ita reparare tenetur, ut non habeat recursum ad alios coopera­ tores, qui non obligantur nisi subsidiario loco, eo sci. deficiente; sic quaelibet causa principalis physica vel moralis, v.gr. mandans cuius nomine alius egit ; b) condicΙ0ΝΆΤΑΜ, in qua aliquis totum damnum reparare tene­ tur in defectu aliorum, cum recurso ad eos pro compensatione par­ tis quae cis incumbebat; v.gr. concausae, etiam minus principales, quae egerint cx conspiratione, vel sine conspiratione, sed cum con­ cursu necessario. 906. IV. Principia: 1. Qui sua cooperatione aliqua ratione influxerit vere, efficaciter et formaliter in totum damnum iniuste illatum, tenetur restituere in solidum, et qui­ dem: a) principaliter et absolute, si fuerit causa principa­ lis; β) subsidiarie et condicionate, si fuerit causa secun­ daria vel aeque principalis. Ratio patet. Quaelibet causa vere, stricte, efficaciter ct formaliter iniusta damni illati, tenetur illud reparare; ideo­ que causa quae in totum damnum totalitate effectus produ­ cendum influxerit, tenetur ad totum reparandum; alias ab­ solute, sine recursu ad compensationem, alias condicionate, cum recursu ad compensationem sive totalem sive partialem (dempta sci. propria parte), prout fuerit causa principalis j Γ" cuius nomine damnum causatum sit, vel secundaria alteri subordinata, vel aeque principalis cum aliis coordinata20. 2. Obligatio restituendi in solidum oritur: a) ex con­ spiratione concausarum; b) ex necessitate concursus prae­ stiti; c) ex sufficientia actionis cooperativae quae rcipsa sufficiens fuerit ad integrum damnum producendum, nisi hoc fuerit divisibile. Explicatur: Ad a) : Semper ac plures, communi consilio, ad damnum faciendum aequo ordine, alii alios adiuvando, moventur, vel mandato aut impulsui alterius causae principalis communi exequendi voluntate obtemperant, singulorum voluntates in unum quid morale uniuntur, ita ut singuli in integrum dam­ num efficaciter influant, licet ceteroquin eorum influxus fuisset innecessarius vel insufficiens; ergo singuli tenentur ad reparationem principaliter et absolute, vel subsidiarie et condicionate, prout supra explicatum est. Sed notetur conspi­ rationem non haberi ex eo solo, quod alii pravo alicuius exem­ plo moveantur ad damnificandum, sine ulla conventione, v.gr. si qui, dum vident alios furari, sese immiscent ibi et aliqua ipsi quoque arripiunt. Ad b): Concursus praestitus ab aliquo tunc dicitur ne­ cessarius, cum ceterae concausae, sive in ordine physico, sive in morali, sine concursu istius non potuissent perficere dam­ num causatum, vel non sese ad illud determinavissent; in utroque, igitur, casu, concursus necessarius in totum dam­ num influit, licet singuli non perficiant illud totaliter, v.gr. si est suffragium sine quo sententia iniusta non potuisset pro­ nuntiari, vel est iuvamen praestitum ad asportandam arcam quam ceteri soli nequibant movere. Ad c) : Ubi actio cooperativa, etsi ad damnum inferen­ dum non necessaria, revera influit in totum damnum, tam totalitate causae, in quantum ipsa sufficit ad integrum ef­ fectum, quam totalitate effectus, in quantum revera integer effectus ei debetur, obligatio restitutionis in solidum certa est; si autem, causa non fuerit sufficiens totalitate causae, vel etiam, saltem probabiliter, totalitate effectus divisibilis, obligatio restitutionis in solidum non habetur, seclusa simul conspiratione ct necessitate cooperationis ad damnum causa­ tum30. luvat hoc magis in particulari evolvere: » Cf. CHP a.l 2-22. 10 Luco, d.lQ n.4-8; UPACH, 1,274, Carrière, Dc iustitia 111,1218; Lehmkuhl, 1,1211; RESTITUTIO IN SOLIDUM N 9C6 929 a) Cooperatio physica in damnum indivisibile: α) ncc necessaria, nec sufficiens, ncc cx conspiratione31, non obligat probabilius ad restitutionem in solidum, quia influit quidem in totum damnum totalitate effectus, sed non totali­ tate causae, ideoque cooperator non potest dici causa totius damni32 ; /?) non necessaria neque cx conspiratione, sed suf­ ficiens ad illud inferendum, probabilius obligationem restitu­ tionis in solidum inducit, v.gr. si duo simul lethaliter vulne­ rant hominem, iuxta aliquos uterque tenetur ad reparationem damni, quia uterque influit in totum effectum33; sed alii hoc negant quia effectus revera non debetur totus actioni uniuscuiusque, siquidem alia causa efficax simul operata est et partem effectus rcalis causât34. b) Cooperatio physica in damnum divisibile, non necessaria neque ex conspiratione, obligationem restitutionis pro rata tantum inducit, etsi fuerit sufficiens, quia efficaci­ ter non influit nisi in partem damni; v.gr. si quis aliis, de­ terminatis ad incendendas segetes vel ad diripiendam do­ mum, se adiungit, ct ipse quoque apponit ignem vel accipit quantum potest 8S. c) Cooperatio moralis quae fuerit: σ.) sufficiens, etsi innecessaria, v.gr. si duo dederint mandatum ex sc efficax, ita ut uno deficiente, damnum adhuc vi alterius factum fuis­ set, obligationem creat restitutionis in solidum, quia consi­ lium singulorum de facto damnificatorem determinat ad to­ tum damnum inferendum; β) insufficiens ct innecessaria, qua sola damnum non posset fieri et sine qua adhuc factum fuisset, inducit obligationem restituendi pro rata influxus quem de facto exercuerit, non autem in solidum30; y) insuf­ ficiens sed necessaria, obligat ad restituendum in solidum, ut ex dictis ad b) patet. ” Non necessaria d'eitur in quantum ceterae s:ne ea damnum aequo modo inferrent; non sufficiens, in quantum ea sola non potuit totum damnum in­ ferre. c Lugo, I c. 78-82; LEifMKUitL, l.c.; Genicot-Salsmans, 1,548,1.1.°; NoldinSchmitt, 11.499 3.n Plures tamen, praesertim ant quiores obligationem in so­ ldum imponunt. Cf. Soto, Dc instita ct iure 14 q.7 a.3; Carri i.RE, l.c. 1220· 1222; Salmanticenses. tr 13 cl n.149-152; S.Alfonsus, 1.3 n.5/9 sentent.am a noh's indicatam probab'lem habet. u Lugo, d.19 n.82; Carrière, Dc iust't'a ΙΠ.1219; Genicot-Salsmans, 1.548,3.·'. Alii apud Luco, l.c. n.SO obligationem restitutionis in solidum ne­ gant. ** Huic sententiae probabiltatccn conced t Noldin-Schmitt, 11,499,3 b. » S.Alfonsus, 1.3 n.579; Luco, l.c. n.87-90; Udach, 1,274. « Cf. Luco, l.c. n.7-8. ... theol. mor. 3 930 DE SEPTIMO ET DECIMO ΜΑΝΤΑΤΟ 907. V. Ordo obligationis restituendi in solidum deter- minatur ex wgradu ct modo ano sinmdi concurrerunt nd damr num et ex titulo in quo nititur obligatio, prout sci. fuerint causae principales vcl secundariae vcl coordinntae, positivae vcl negativae, prout rem alienam retineant vcl secus. Ita­ que : fl) ST OMNES COOPER\TORES SUNT EIUSDEM GR \DUS. Ut plll- res mandantes, consulentes, participantes, etc., singuli tenen­ tur restituere absolute pro sua parte, condicionale pro toto; manente in eo vcl in cis qui partem aliorum satisfecerint, ius ad compensationem proportionatam ab aliis capiendam; b) si sunt diversi gradus, cum principaliori in dam­ no inferendo incumbat principalior obligatio in repa­ rando: «) ratione detentionis rei alienae, primo loco tenetur detentor, qui rem sive bona sive mala fide retinet clamantem ad dominum ; secundo, qui rem mala fide consumpserit, vcl bona quidem, sed parcendo propriis rebus: tertio, qui rem mandavit accipere: quarto, executor mandati vcl fur; deni­ que reliqui participantes, primum positivi, deinde negativi; β} ratione damni ficationis, primo loco mandans, utpocc causa principalis, cui aequi paratur quilibet alius, qui ciunvis modo alterum induxerit ad damnum in sui gratiam faciendum, vcl mediis iniustis coegerit ad illud etiam non in sui gratiam pa­ trandum ; eo deficiente, secundo loco, subsidiarie ct condicio­ nate, ideoque cum iure ad compensationem a mandante, exe­ cutor mandati, utpote instrumentum mandantis ct immedia­ tior causa damni ; tertio, ceterae causae positivae, consulen­ tes, consentientes, receptantes, etc., qui, sicut adiuvaverunt in damno adiuvent oportet in reparatione ; ultimo loco coope­ ratores negativi, quippe qui minus principaliter quam alii con­ currerunt non impediendo damnum 37. A restitutione in solidum: rt) NON EXCUSA· Tur causa principalis, propterca quod, sive causa secundaria dam­ num reparaverit, nam eam debet cx totn compensare, sive damnificatus causae secundariae obligationem subs;d:ariam condonaverit; b) excusatur causa secundaria, ct quidem: a) omnino, si causa principalis restituerit vel a damnificatore condonationem accpvr'1; β) pro parte aliarum causarum, si hac quod debebant restituerint, vel condonationem acccpcr nt : eis autem pro se solventibus, tenetur suam cuique partem compensare. c) restituente.: a) cooperatore negativo, ei compensationem to; talem debent positivi; β) detentore, alii ad nihil obligantur; 7) monApplicationes: 1. 17 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.580; Luco, <1.19 III tr 8 p.2.· n.177; Noldîn-Schmitt, 11,500. n.llS-119; Baller ini-Pauok*1 w- —"nr - RESTITUTIO IN SOI.IDÜM. N.907-910 931 dante, huic satisfacere debet detentnr; 3) executory principali, huic retribuere debet detentor vcl mandans. 2. In crtsu dubii: s) utrum in soldum au in partem urgeat obli­ gatio, satislit restituendo pro parte; β) num aliae causae suam par­ tem reshlucr.nl. ad resti lui ionem pro cis faciendam non est obli­ gatus is, qui cclcroqu.ii certo in sol dum cum lius tenetur In praxi, ctiin ag:lnr dc rudibus qtur.td >cnsum moralem, raro expediet monere dc obligatione restituendi m solidam, utcum­ que certa sil obligatio, quia generatim non acquiescent Moneantur, ergo, in genere, ut restituant quod debent". Sunt qui cos etiam ob­ jective excusent ab ipsa obligatione restitutionis in solidum cx prae­ sumpta voluntate damni ficati, qui, si reparationem in solidum exi­ geret in casu, nec partialem obtineret. 938. C A P UT IV De circumstantiis restitutionis 909. Circumstantiae in restitutione servandae expressae fuerunt runt his versibus: quis, qind restituat, quantum, cui, qttomodn, quando, quo ordine, quove loco, quae causa excuset iniquum. Quis restituere teneatur patet iam ex supra dictis dc diversis titu­ lis detentionis rei iniustac, damnificationis ct cooperationis; Quid et quantum restituendum sit. similiter constat cx expositis, sci. in genere tantum quantum ablatum vcl damnificatum est; ct quidem, quando res ablata vcl damnum illatum est grave, illa pars sub gravi quae rem gravem complet, totum autem reliquum sub levi. Restât, igitur, considerare ceteras circumstant as, cui, ubi et cuius expen­ sis, quomodo et cuius periculo, quando restituendum est. S.Alfonsus. 1.3 n.589-506.676-683; Lessio, Dc iustitia ct iure 1.2 c.14 n.4850 c.15; Mùlina, Dc iustitia ct iure tr.2 d.741.744-747.752-753; Luco, De iustitia ct nue d.6 sect 12; BilLUart, Dc iust tia «liss.S a 14-17; Carrière De iust tia 111 n. 1234-1262; Leumkuhl, 1,1214-1226; \\affelaekt, De iustitia 1,328-337. ARTICULUS I Cui restituendum sit 910. In (/encre ei restituendum est. cuius laesum fuerit ius. Pot­ est autem accidere ut dominus sit certus ct notus, dubius, ignotus; vel ut sint plures, quibus restituendum est. Unde plures hypotheses considerandae. ” LeiimkuHl, 1,1212; Noldin-Schmitt, 11 409,4. B S.Alfonsus, 1.3 n.579; Homo apostolicus tr.10 n.54. 932 911. I. Si certo constat quis laesus fuerit, restitutio per se huic facienda est, vel illi qui in cius iura successit, aut curam bonorum eius gerit, ideoque restitutio; a) propter damnificalionem, facienda est illi qui damnum passus est; b) propter rei alienae detentionem, ordinarie facienda est legitimo possessori. Explicatur : Restitutio per se huic facienda est; nam per accidens fieri potest aliis, potissimum : a) creditori illius, si existit rationabilis causa, v.gr. procurandi huic quod sibi debetur ct alia via recuperare non valet, monito tamen illo cui restitu­ tio debebatur, ne maneat in mala fide ; secus restitutio cre­ ditori creditoris facta est illicita, etsi iustitiae satisfaciendae sufficiens; b) administratori vel gerenti negotiorum cre­ ditoris vel domini, modo hic dc re admoneatur si nccessc sit ct nihil aliunde obstet, v.gr. periculum ne res restituta non perveniat ad dominum; c) pauperibus, quibus secus subve­ nire deberet ille cui restitutio per se facienda esset, v.gr. mu­ nicipium vel Status; quod eo facilius permittitur quo maius est periculum ne restitutio facta ipsi municipio vel Statui re­ tineatur ab administratoribus vel officialibus fisci, etc.; d) membris singularibus societatis quae ut talis non habet ius possidendi sive cx ipsa natura, v.gr. societas massonica. sive cx lege ; quodsi hoc fieri nequeat, causae piae 1 ; c) so­ cietati assecurativae quae damnificato damnum reparave­ rit pro quantitate soluta, imo probabiliter pauperibus aliquan­ do iuxta supra dicta. Ad a): Ratio est manifesta, sic enim reparatur inius­ titia vel res in pristinum statum reponitur. Ad b) : Ordinarie possessori legitimo facienda dici­ tur restitutio rei alienae : primo, quia aliquando licet resti­ tuere ipsi domino, non depositario vel locatario, etc., si isti nihil exinde patiuntur ct existit r.iotivum rationabile; dein­ de, quia si possessor, a quo accepta fuit, erat illegitimus, sive bonae sive malae fidei, per se restitutio debetur immediate ipsi domino, cum ille possessor nullum ius in rem habeat; per accidens, tamen, potest res in casu necessitatis reponi apud possessorem illegitimum, ut deponens sic recuperet ab co quod suum est, monendo tamen dominum cx caritate, sicut monere debet et possessorem illegitimum cum restituit im­ mediate ipsi domino, ne ille in mala conscientia perseveret. 1 Cf. Genicot-Salsmaas, 1,551; Tanquhbçy, HI,520. CUI RESTITUENDUM SIT. n.911-912 933 Anplirationes: 1. Qui hiratus est d^nositum. commodatum, rem pupilli, linteamina apud lotriccm. etc., debet restituere depositario, commodatario, tutori, lutrici ipsi; s:c rem reponit in pristinum sta­ tum, ct illos liberat a susp:cionc infidelitatis vel incuriae /lllamcn, si possessor re leg time detenta abusurus erat, restitutio fieri potest immediate domino. 2. Qui furatus est aliquid Statui, restitutionem facere potest, destruendo titulos debiti publici, quos habet sibi solvendos ab S'atu, vel erogando illud pauperibus ; sive quia secus ab Statu allcviandi essent, sive quia praesumitur rationabiliter hacc voluntas Status, nisi quantitas restituenda sit valde notabilis; non. autem, generatim, destruendo notas bancarias. quia Societas pecuniaria a qua emittun­ tur iura sua propria, a iuribus Reipublicae distincta habere solet. 3. Qui nauperibus restituerit pro credtorc itel domino: a) INDE­ BITE, non liberatur ab obligatione restituendi domino, quod suum est; t) legitima causa, puta qu:a restitutio ipsi domino facienda nimis onerosa evaderet v.gr. quia expensae superarent plus quam duplo valorem rei1 obligatio ei restituendi non habetur. 4. Ex iure canoirco c.729 res simoniace data ct accepta restitui debet, si restitutionis sit capax, ncc obstet reverentia rei spirituali debita. i 912. II. Si ignoratur quis laesus fuerit, vel si certo domino restitutio fieri nequit quacumque cx causa: a) pos­ sessor bonae fidei sibi servare potest; b) posessor malae fidei, eam pauperibus vel causis piis restituere tenetur; c) damnificator iniustus probabilius pretium damni iniusti similiter pauperibus vel causis piis tradere debet. Explicatur: Ad a) : Sic sententia “verior ct sequenda’ secundum S.AlFonsum 3, quam rccentiorcs communius sequuntur, con­ tra plurcs antiquos, quibus favet S.Thomas4, opinantes sine fundamento, cx praesumpta voluntate domini, restitutionem faciendam esse pauperibus. Ad b) : Nemo ex re aliena iniuste locupletari potest, ut secundum exigentiam legis naturalis fert adagium iuridicum, quod plure: dispositiones iuris antiqui in hac re confirma­ bant 5 ; haec quoque merito praesumitur esse in casu volun­ tas domini. -------------- . • Nostris temporibus haec exceptio vix habere potest locum, cum rerum valor minim s expensis possit transmitti. 3 L 3 n.603: cf. 589,1.0; Lkssio, 1.2 r.14 n.3S; Ballerini-Palmieri, III tr.S p.2.· n 186; Waffelaert, De tusfit a 11,332, etc. * S.th. 2-2 q.62 a.5 ad 3; Molina, tr.2 <1.746: Luco, <1.6 n.131-144; Billuart, Dc instita diss.8 a.14 § 2 dico 1; Carrière, De iustitia n.1244. Cf. c.4 C.14 q.5; c.!6,X.V,6; c.5 X.V 19. Cf. T.L.Bouscarkn, Cur restitutio pauperibus faciendi) praecipitur: PerMorCanLit 16 (1927) 31 *-40·; J.Salsmans, Mien mal aequis ne peut se garder: NouvRevTh 52 (1925) 298-304. · Ia Ad c): Sic sententia communissima °, quia valor rei dam­ ni ficatac adhuc debetur domino, cuius rationabilis voluntas attendenda est; iam vero, dominus iure praesumitur velle, ut res in cius obsequium applicetur operibus beneficentiae vel religionis. Quodsi is cui pauperibus restituere licet, sil ipse pauper, potest semper rem sibi cx toto \cl cx parte appli­ care 913. III. Si dubium sil quisnam laesus fuerit, im­ primis inquisitio instituenda est ad dubium deponendum; eo autem insolubiliter perseverante : a) si dubium inter pau­ cos versetur, cis restitutio facienda est; b) si dubium esi inter multos, et constat a) dominum esse unum vel paucos inter eos, practice restitutio fieri potest pauperibus; β) do­ minos esse plures eorum, restitutio fiat omnibus, si damnum singulorum damnificatorum fuerit notabile, secus fieri potest pauperibus ; c) si dominus plane ignotus sit, restitutio pau­ peribus vel causae piae debetur, nisi detentori locus sit appro­ priationi. Explicatur: Ad a): Res, vel damni reparatio, inter dominos vel cre­ ditores dubios erit distribuenda pro rata dubii, vel secundum amicabilem compositionem, dc qua ipsi conveniant. Ad b, a) : In hoc casu, iuxta distributionem pro rata, verus dominus exiguam compensationem acciperet, dum alii qui nec sunt forte pauperes, acciperent quod ipsis nullatenus deberetur; iure, ergo praesumitur voluntas domini vel credi­ toris esse, ut res pauperibus meliore ratione distribuatur. Ad b, β): Quando plerisque cx multis incertis dominis vel creditoribus aliquid notabile debetur, v.gr. plerisque clien­ tibus propter de fraudatum pretium in articulo quod omnes fere emere solent, iure censentur exigere ut, reducto pretio infra iustum, vel aucta mensura in venditionibus subsequentibus, aliave ratione, restituatur omnibus meliori quo fieri possit modo; si tamen damnum singulis illatum fuerit leve, restitutio pauperibus permittitur 8. ° Contend t Ubach 1.277 obligationem tradendi pauperibus pretium damni minus constare, quia damnificator non est dit or factus, et dispos:tiones iuris ant qui in cum sensum latae versantur circa casus particulares (furti, pretii tisurari·, lucri ex negot'o i||:c’toL Cf. et am Lehmkuhi,. 1 1216.2; Vermeersch 11,630,4; Tasouerev, 111,522. Attamen ratio allata de voluntate domini atten­ denda, veram vim habere videtur, utique minorem quam in casu detentionis rei alienae. ’ Cf. Luc.o, d.2O n.8; d. 21-22. 8 I,.3.589,1.°: n 603; Moi.ina, tr.2 d.744-745; Luco, d.6 n.132-133: d.20 n.l; Leh.mkuhi., 1.1814-1815, etc. Cf. M.KuppEns, De obliyalione restituendi paupiribus: RevLcclL 33 (1946) 400-407. • - UH1 RESTITUENDUM SIT. n.912-915 Aci c) : Patet cx dictis. Notetur, autem, dominum non censeri omnino ignotum, quamdiu diligens inquisitio facta non est ; eaque non facta, si dominus inopinati deinde com­ parcat, in suis iuribus satisfaciendus erit’; item, non est ignotus neque inaccessibilis defunctus, cuius heres universa­ lis nascitur, ct in tali casu non licet erogare bona in suffra­ gium animae defuncti sine consensu heredis, cui spectat ius illorum bonorum. 914. IV. Quoad ordinem servandum, si pluribus re­ stituendum est, cf. dicta n.907. ARTICULUS II Ubi et cuius expensis restituendum sit 915. I. Principium de locc restitutionis est: In eo loco restitutio facienda est, in quo iuri creditoris vel do­ mini satisfiat, sine imfroportionato restituentis incommodo. Explicantur diversi casus: 1. Possessor bonae fidei satisfacit obligationi, si rem alienam diligenter custodiat, dominum moneat, eique acce­ denti quod suum est tradat. Profecto innocens non debet pati detrimentum ex re aliena. 2. Possessor malae fidei debet tradere rem domino in loco ubi is possessurus fuisset cam, si ablata non esset; et hoc valet, non solum pro casu in quo possessor iniustus rem alienam alio transmisit, sed etiam si res est in loco ablatio­ nis et dominus alio migravit. Si tamen translationis expen­ sae excederent duplum valoris rei, liceret ex praesumpta ra­ tionabili voluntate domini, rem vendere ct pretium transmit­ tere; quodsi in casu exceptional! valor rei transmitti non pos­ set domino, restitutio fieri posset pauperibus, quia dominus moraliter inaccessibilis haberetur. 3. Damnificator iniustus tenetur, sicut possessor ma­ lae fidei, reparationem mittere ad dominum vel in eo loco ponere ubi dominus nunc eam haberet. * Ne difficultates vel 1 tes oriantur, iuvat semper res maioris momenti igno­ rati domini tradere alicui communitati, cum onere ea reddendi dom no reda­ manti ante legit;mam praescriptionem. Per sc autem, domino casu comparent· post frustraneam indagationem n.lul debetur, nisi ex titulo possessionis rei alie­ nae in scipsa vel in acquivaienti. 936 ^πΓρτγμο et decimo mandato 4. Si solutio ex contracti^ non restitutio, facienda est, attendantur clausulae conventionis, vel leges, vel consuetu­ dines. 916. II. Expensae restitutionis spectant: a) ad domi­ si agitur de possessore bonae fidei restituente, quem non licet gravare sine culpa; unde si hic sua industria rem ad dominum transmiserit, proprietarius debet ei solvere expen­ sas factas; b) ad possessorem malae ftdei vel ad damnificatorem, in ceteris casibus ; sed si dominus interea domici­ lium mutaverit, probabiliter licet possessori vel damni ficatori deducere expensas quas dominus fecisset in re secum as­ portanda, cum dominus non debeat magis quam fur ditescere ex re aliena. num, ARTICULUS Quomodo 917. I. III et cuius periculo restituendum sit Principium de modo restitutionis est: obliga- tioni satisfit quolibet modo apto ad violatam iustitiam plene re­ parandam, ideoque sive per se sive per alium, palam vel occul­ te, simulata donatione, cum vel sine intentione restituendi, per actum humanum vel secus. Explicantur quaestiones speciales huc spectantes: 1. Per se licet restituere secreto vel simulando do­ nationem ex iusta causa, quin dominus animadvertat resti­ tutionem 10 ; et hic modus commendatur, quando secus crimen manifestaretur, vel timendae essent suspiciones vel rixae; per accidens, tamen, utrumque potest esse illicitum, primum prop­ ter necessitatem reparandi scandalum vel diffamationem ; al­ terum quia dominus rei velit eam dono simili rependere quod, ut patet, non posset sine iniustitia acceptari, quatenus error fuerit causa doni repensi a domino ll. 2. Restitutionem per partes facere per se non licet, si tota simul fieri potest, secus enim quoad partem retentam continuaretur iniustitia ; per accidens sic fieri potest propter aliquam iustam rationem, consensum domini, etc. 10 Sinrlia valent de restitutione facta augendo pondus ct mensuram, sub spe­ cie laboris spontanei, parcimoniae etc. ” S.Alfonsus, 1.3 n.700 q.2.°; Carrière, De iustitia 111,1265.1290-1292; FcrrEres-Monorîa, 1,829; Marrés, 1.2 η.135. QUOMODO RESTITUENDUM SIT N 915-918 937 3. Restitutio per alium semper licita est, quia domino nihil interest ex cuius manibus rem suam accipiat ; et saepe incommoda, praesertim infamiae imminentis, suadent istam rationem agendi. Applicationes: 1. Si quis, oblitus debitorum, faciat: a) DONA­ TIONEM ci cui aliquid debebat, illa donatio probabliler rationem habet rcstit.utionis; nam haec iure censetur implicita ct praevalens vo"untas donantis, quippe qui rationabiliter prius praesumitur velle satisfactionem iustitiae, quam exercitium cantatis aut munificen­ tiae12; b) eleemosynas pauperibus vel causis piis, hac habent simi­ liter, ct cx eadem causa, rationem restitutionis, si restitutio facien­ da erat, vel fieri poterat, causis piis secundum exposita 2. Restitutionem facere possunt: al MERCATORES, augendo pon­ dus vel mensuram aut minuendo pretium; b") famuli ct operarii, laborem indeb tum dominis praestando, vel debitum augendo; c) uxo­ res ct filii, parcius vivendo, vel servitia extraordinaria praestando 918. II. Periculum rei restituendae, quae casu aut aliena infidelitate vel culpa in itinere pereat, ita imputatur: 1. Possessor bonae fidei, qui in omnibus prudenter egerit, ct nullam culpam theologicam habuerit in electione tertiae personae, ab omni culpa liberatur, si res pereat, do­ mino enim perit ; si habuerit culpam iuridicam, post senten­ tiam iudicis practice debet satisfacere in conscientia quod ei imponatur. 2. Possessor malae fidei ct iniustus damnificator : a) si sua sponte intermediarium designaverit, per se a restituendo non liberatur, quia obligatio manet donec dominus vel cre­ ditor indemnis reddatur, sed potest habere actionem apud intennediarium ; tamen, β) si designavit confessorium, ut suo nomine rem restitueret, secundum sententiam plurium quam S.Alfonsus non audet condemnare14, liberatur ab ulteriore obligatione, si res qualibet causa ad dominum non perveniat; quia confessarius dici potest e consensu domini rationabiliter praesumpto ad illa negotia deputatus; y) si a domino, credi­ tore vel indice, accepit designatum intermediarium vel nio” Hanc sententiam probabilem habet S.Alfonsus, 1.3 n.700. Quidam negant allegantes statim ac donatio fuerit a donatario acceptata, donatorem duplici ti­ tulo obi gari erga cum, altero ex donatione altero ex debito priori; duabus autem obligat onib is ex <1 versis titulis provenient bus non posse satisfieri uni­ ca solutione. Practice restitutio post donationem non est imponenda Cf. WaffeLAERT, Dc iustit a 11,343. “ Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.700.3 0 et q.2.°; Genicot-Salsmans, 1,558; Usach, 1,581; Lehmkuiil, 1.1020; WaffelaErt, Dc iustitia 11343. ” S.Alfonsus, I 3 n.704, referens Lessio, Tanibunm; cf. etiam Luco, Dc tustitM ct iure d.21 n.57-60. 938 DE SKPTTMO ET DECIMO MANDATO 1 ~ - i··^ « "I - dum restitutionis, liberatur ab omni obligatione iterum resti­ tuendi. 3. Restitutio ex contractu fieri consuevit periculo illius, qui est rei dominus; v.gr. restitutio depositi, periculo credi­ toris, restitutio mutui, periculo debitoris. ARTI CU L U S IV Quando restituendum sit Principium generale est: Restitutio: a) fa­ cienda est quamprimum, nisi adsit insta causa dilationis, b) ct dilatio non iuslificata, constituit peccatum contra ius­ 919. I. titiam cx genere suo grave. Explicatur: Quamprimum, intellegendum est: a) quoad propositum restituendi, ita ut eo instanti quo animadvertitur obligatio re­ stituendi, voluntas quae deliberat circa eam, debeat intende­ re restitutionem; β} quoad actum restituendi, accipitur sen­ su morali, prima sci. opportunitate in qua, sine nimio incom­ modo, restitutio fieri possit; cum actus exterius cxcqucndi requirant spatium temporis, ct convenientia adiuncta. Ad a): Res iniuste detenta ct pretium damnification!; continuo clamant ad dominum, et is continuo habet ius rem suam possidendi, caquc fruendi ; sane “detinere id quod al­ teri debetur, eandem rationem nocumenti habet cum accep­ tione iniusta; ct ideo sub iniusta acceptione intelligitur etiam iniusta detentio” 15. Ad b); Dilatio restitutionis sine rationabili causa est pec­ catum contra iustitiam commulativam, cum laedat ius stric­ tum alterius, ideoque cx genere suo grave; ad gravitatem, autem, in concreto determinandam, attendendae sunt ratio­ nes: quantitatis maioris vel minoris restituendae; morae lon­ gioris vel brevioris, plus vel minus culpabilis; difficultatis maioris vel minoris pro debitore ad immediatam restitutio­ nem ; nocumenti gravioris vel levioris creditoris in dilatione: dispositionis invitae maioris vel minoris in creditore quoad dilationem. Quoad numerum peccatorum commissorum propter perseverantem voluntatem non restituendi, cf. I, n.642-643 w S.Tuomzs. 2-2 q.66 a.3 ad 2. QUANDO RESTITUENDUM SIT. N 918-921 939 Breviter: Peccata non multiplicantur numcrice, nisi rcassu mendo iniustam voluntatem, quae revocata luerit per actum contrarium explicite, v.gr. per contritionem, vel implicite, verbi gratia per inceptam restitutionem. Secus multoties qui­ dem potest actuari iniusta voluntas, sed unicum erit pec­ catum. Damna ex dilatione restitutionis secuta: a) si dilatio fuerit culpabilis, semper reparanda sunt, quate­ 920. II. nus fuerint praevisa saltem in confuso, secundum principia actionis damnificantis; ύ) si fuerit inculpabilis, distinguen­ dum est : a) possessor bonae fidei ad nihil tenetur ; β) posses­ sor malae fidei et damnificator iniustus obligantur, ut videtur, ad reparationem damnorum in confuso praevisorum, saltem si dilatio est mere inculpabilis, sed non debetur rationabili causae; quia licet insta dilatio posterior non sit causa damni, prius debitum semper manet causa iniusta et efficax huius­ modi damnorum 10 ; quodsi dilatio debeatur rationabili cau­ sae, plures probabiliter existimant damnum ex dilatione se­ cutum. non esse reparandum quia creditor non sit de eo ra­ tionabiliter invitus 17 ; c) si agitur de debito ex contractu, damnum cx dilatione inculpabili ortum non est reparandum, seclusa speciali conventione. Applicatio: Graviter narrat qui sine iltsla causa rest fuit' per Partes grave debitum, quod bene potest totum simul restituere; vel restitutionem differt usque ad mortem; vel eam committit heredi­ bus non omnino fidis; tum ob damnum cx ipsa proveniens creditori tum ob periculum impossibilitatis restituendi eventurae. 921. In p-axi pastorali: 1. Confessorius cautus admodum sil in urgenda obligatione reparandi damna quae creditori orta fuerint cx dilatione restitutionis; nam fideles hoc minus intelligent, prae­ sertim quando dilatio fuit inculpabilis. 2. Quoad moribundos ad resl’tutionevi oWgalos: a) si videan­ tur esse in bona eide, nec suppetat tempus cos prudenter monendi de sua ob’igationc, aut monitio timeatur non profutura, ea onrssa absolvantur: />) si non sint tn bona eide vel si fructus monitionis speretur, admoneantur dc obligatione restitutionis, ct ad cam statim farendam adimentur; c) si vn int γομ'·ιττγ»ε satise»'τόνγμ de­ biti heredibus, ct non sit obligatio tollendi statim scandalum, relin’· Cf S.Ai.rovses. 1 3 r 6R0: Ler.o, d |S n.40: Salmaxticensjîs. tr 13 c 1 n 274; Car’JËre, De iustitia 111.1261-1262. dl'qui b'U'uu arem sententiam, negantem ohlipnt oiirni admittunt. nt N-h niv-Sni'iιττ II 3L3.?h. 'ηπ’.χϊ ·η co qnnrl d Ht ο actual s e«t ItKfn. ideoque defic;t culpa fheo’oeen damni exinde provenient·»; sed ratio non valet. quia culpa theoloeica e«t in causa tnmen nltirex du· p*Ob.ibTtatetn agnoscunt, ut Lacroix, 13 p.2.· n.252; Ferreres-MondrIa, 1,S33; Urach I.S60. ” Lacroix, 1.3 p.2.“ n.359; Noldin-Schmitt, 11,513. 940 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO quantur in suo proposito a quo dimovendi non videantur, canto ut restitutio per heredes in tuto collocetur; d) si obligatio sit occulta, nec statim fieri queat, inducendus erit aegrotus ad pecuniae sum­ mam necessariam viro fideli committendam ut postea creditori se­ creto tradatur, vel ad simulandum legatum eiusdem valoris facien­ dum creditori iuxta testamentum. De causis a restitutione excusantibus Causae a restitutione excusantes, aliae ab ini cara, aliae a pariati rest tutionc excusant; una. sci. condonatio, sc habet ex parte endtoris; ceterae, cx parte debitoris; al ae sum temporales, quae obli­ gationem restituendi ad tempus suspendunt ; a'iac perpetuae, quae obligationem tollunt in perpetuum. Duobus articulis exponuntur cau­ sae excusantes ad tempus (a.l) et in perpetuam (a.2). S.Thomvs. 2’ η/’’ a 5 ; S;Arrhx4 7SR: Lkssio, inU l:a ct iw 1? c 16: I.rr.n. /V ··».etid:! obligationem restitutionis sive totalis sive partialis, dum ipsa perdurat. Explicatur : Impossibilitas physica, in qua debitor non habet unde restituat, excusat interca a restitutione, nam ad impossibile nemo tenetur; sed qui in impossibilitate hic ct nunc inveni1 Bhj.uart. Dc iustitia diss.S a.20. CAUSAE EXCUSANTES AD TEMPUS N 921-922 941 tur, tenetur adhibere media apta, ut legitime acquirat bona quibus obligationi suspensae satisfacere possit, voluntatemque restituendi nunquam mutare potest. Impossibilitas moralis, in qua debitor experitur magnum incommodum in restitutione, quam absolute facere posset, hic et nunc facienda, sive propter praesentem necessitatem, sive propter damnum speciale, quod ei nunc imminet ex restitu­ tione, excusat similiter a restitutione statim facienda, quia creditor nequit esse rationabiliter invitus de dilatione 2, Hoc incommodum potest esse etiam ordinis moralis, v.gr. diffa­ mationis, discordiae familiaris. Casus impossibilitatis moralis sunt : σ') Gravis necessitas in quam incideret restituens, nisi dominus rei sit in simili necessitate vel in eam sit perventu­ rus, si sua bona non recuperet ; nam in his casibus rationa­ biliter invitus esset de dilatione3. /?) /I missio status legitime acquisiti, quae pro debitore longe maius incommodum supponat, quam pro creditore uti­ litas statim recuperandi suam rem: ideoque non potest esse creditor rationabiliter invitus de dilatione 4. Periculum bono superiori sive restituentis sive alte­ rius imminens, v.gr. diffamatio, violatio pudicitiae, etc.; ini quum esset, quippe, in talibus adiunctis urgere immediatam restitutionem, et quisque ad suae suorumque saluti, praeser­ tim spirituali, consulendum magis obligatur, quam ad bono­ rum materialium restitutionem. Anplicatir: ,S'i creditor invenitur in gravi necessitate ct debitor in diam inrdct restituendo, secundum sententiam communem debet restituere; si uterque inveniatur in necessitate gravi, ct debitor ven2 Agitur dc >mpos.*;b I tate non oh incotrmodi· quae sunt in mera restitutione s*d »n peculiar hns aduinrr*. v gr. $· ad rest‘tut:onem stat’m (arendam debitor drheret nr vari instrumentis offici· vel vendere act;ones ouae intra mensem du* plum val’tnras praev’detur, Sane incommods quae respondent nr;vat nni re» cor­ responde! iitiHn* rei pos«‘drrdne. et donvntis semper est rafonabditer invttis quôd fi-nntm dnnrvnn ηι*η· intrinsecum restitutioni haec differatur. Cf. Mo­ tt xa. lr.2 d.7>l: I rm. d 21 n 7. 3 S» nrre··« qu’c *··η bona d:*s;pavort: nam ius* t’t’a non attend t ad dei nqncnf*. sed ad re» quam nraec nt rf*ff ro/. tofini et ad Pntmt· m snbmnd"m v* annual tn< *rrvctur. S*c cum plur bus S.Atrov*US. 13 n 702. contra al os. Cf. rt am Marris. Pe iutfittn 12 η H2, pnn (irr’dl qw cl· stet it. rrnpterca quod »n co pare il* v’v’t. expensas voluptuarias v»fat rtc. Hanc oblirat oncm. ex grnere suo >rravem. omn^ actiosennt inesse deb tori solvrndn împar·: oui er;m ad finem oblidatur, adbt· berc debet apta media quae inoraliter sunt in cius facultate. 942 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO turns sit in extremam restituendo, videtur nunquam stricte obl’gart ad restitutionem stalim faciendam; si ulcrqite sil in extrema, et creditor non in eam inciderit profiter subtractionem rei suae aenue ea privatus fuerit dum iam in tali necessitate versabatur, restitutio­ nis obbgatio pariter non constat. Ratio omnium est quia dominus non censetur rationabiliter invitus dc dilatione in talibus adiunctis *. 923. II. Cessio bonorum in manus creditorum, ut cx cis suis iuribus cx farte satisfaciant quantum bona patian­ tur, fer se non extinguit in conscientia obligationem restitu­ tionis, sed tantum cam suspendit °. Ratio est quia creditores, nisi aliud manifestent, coacte consentiunt perceptioni illi par­ tiali bonorum sibi debitorum, non renuntiantes iuri integro vindicando, si debitor postea par erit ad totum solvendum. 924. Damnum creditori vel tertiae personae im­ III. minens ex immediata restitutione, est quoque ratio differen­ di restitutionem ; v.gr. si restituto gladio dominus abusurus praevidetur ad seipsum vel alios occidendos, vel libro vetito ad lectionem peccaminosam, etc. Ratio est quia ad nociva nemo ius habere potest. Ideo in his casibus caritas obligat ad dif­ ferendam restitutionem, nisi ex ea negata damnum proportionatum immineat ipsi detentori rei alienae. * ARTI CU LU S II De CAUSIS λ RESTITUTIONE Irt PERPETUUM EXCUSANTIBUS Praeter alias, improprie dictas causas excusantes, ut sunt legi­ tima praescriptio ; restitutio ab a io, sive tanquam principaliore ag-nte, sive pro debilore facta; solutio creditori creditoris data, aptlcdtio sibi pauperi rei pauperibus restituendae, etc., in considerationem veniunt potissimum sequentes: 925. I. Impossibilitas perpetua, physica vel moralis; a) tollit obligationem restitutionis, sive totalem sive partialem; b) ea probabiliter admittitur quando restitutio facienda esset per bona inferioris ordinis. Explicatur: Ad a): Interitus rei sine culpa possessoris bonae fidei, eximit hunc a restitutione, disparente titulo obligationis; ini3 Cf. Fkrrkrks-Moxukîa, 1,S'36 et auctores ah co c’tatos. ’ Leges civiles aï-quando e.\clii sessori rei alienae in pr.mo casu, et iniusto damnificatori, in altero. CAUSAE EXCUSANTES IN PERFETUUM. N 9Z2-92O 943 potentia quoque, quae tanta sit ut perpetuo duratura sciatur'. Ratio· nota est : ad impossibile nemo tenetur. Ad b): Controvcrtilur num restitutio, quae fieri nequit in bonis eiusdem ordinis, urgeat in bonis alterius ordinis, v.gr. num pro vulneratione vel occisione qua tali, independenter a damnis materialibus inde secutis, restituenda sit pecunia. Plures, quibus favet S.Thomas*, sustinent obligationem, quia is qui non pussit lutum damnum reparare, teneatur ad partem quam potest; ideuque, qui nuu potest restituere sub ratione ta is boni, re­ stituat oportet sub ratione generica boni, ita ut habeatur cx restitu­ tione in bonis diversi ordinis commodum, utilitas, laetitia aliqua, prout haberetur cx non laeso bono superiore; alu, autem, quorum opinionem b.AiJOXsus ' cuinmiiiiiurt m i/ pi ubiitniiui em vocat, negant obligationem quia iustitia commutativa obligat ?.d restitutionem iuxta aequalitatem damni illati: restitutio, autem, in genere diverso, non servat aequalitatem, nec cilicii veram compensationem damni. 926. II. Condonatio totalis vel partialis a creditore facta, dummodo plene libera et valida fuerit, eximii a restitu­ tione. Explicatur: Condonatio intelligitur vera remissio debili; non merus consensus in dilationem restitutionis, datus ab eo qui habet potestatem remittendi, sive expresso sive tacito modo, imo aliquando rationabiliter praesumptus 10. Plene libera et valida, est enim species donationis, quae omnimodam voluntarietatem requirit, excluso quolibet metu, ignorantia, fraude, etc.; ct fieri debet vel ab ipso domino rei ablatae, vel ab alio, nomine ct potestate istius. 7 Impotentia moralis, ut a restitutione in perpetuum eximat, multo gravius incommodum ex paite debitoris requirit quam mera dilato * Cf. Luco, d.21 n. 19-22, ubi ct am quaedam obligatio providendi bono animae creditoris sapien­ ter s. c mu Ium aequitatem urgetur. * S :h. 2-2 q.o2 a.2 ad I et 2; quem sequuntur v.gr. .Molina, tr 3 d 84; Bii.luart, Pr iustitia diss.10 a.11 §1; Cakrilre, De iust tia 111,1273,11; ?kimmek. 11,20 1. •1.3 n.627. litre accendentur ver. Laymaxn, 13 sect.5 tr 3 p 3.· c.6 n.2; Lucu. d.H n.S; (1.13 n 23. Sai.masticf.xsis, tr.13 c.2 ptiiKt.6 n 75-87; et ple * rique recent nres. /n pmxi · !»! tpiiia »est lutiàius ui Wt mgir non potest. nisi per svntenri un nidica leg unuun iiiipmialipr ; «cd cunitssaruis pro salutari paemtenlia s;q»vnh r ri srrniidtim arqintatcm ahqiud rhiigiemliiin prav26) 132, quem secuti sunt, vel saltem non reprobant v gr. Taaquerey, 111.404; Norm s-Schmitt. II.-116 nota I; Vermeersch, 11,597; Ferreres-MosdrIa, 1,727; L.Miller, 423. Sunt ahqui qui ut Merkelbach, 11,405 nota cam laxiorem existimant. En aliquae computat ones: Vermeersch, II 597 a.I92S, 100 frs-, non re­ probans srntentain, quae 150-200 fis. propont; Woute is. 1,1028 a.l'32. cir­ citer 25 flor.; Merkelbacji. 11,40- a.1035, 150-200 frs.; Dallerisi-I’almieri, lll 306; Prî'mmer, 1.6'0 a. 1040. 100 frs. aureos, approbatus ab Arrecui. 312 a.1924; Marc-Raus, I,n06; Ferreres-MondrIa, 1.727; Fanfam, 11,282. ” Azpiazu, La moial del hombre dc négocies (Madrid 1^44) p 508.565 sum­ mam 50 pesetarum aurearum ninus exiguam rensei: Ferreres-MoxdrIa propo­ nit summam 100 pesetarum aurearum, i.e. circiter 1320 pesetas papyraceas. 952 DE SEPTEMO ET DECIMO MANDATO Λ- tione perveniendi per plura leviora ad materiam gravem; b) ex coalescentia ratione multiplicationis ; c) ex conspiratione plurium ad quotam quisque partem auferendam. Singula punc­ ta in particulari evolvuntur: I. Ex intentione perveniendi paulatim ad materiam gra­ vem per parva furta, in unam vel in plurcs personas illata, longo intervallo vel brevi interposito: a) committitur in af­ fectu ab initio peccatum grave; b) in effectu, autem, fur­ tum lune evadit grave cum furta in tali forma furandi con­ stituunt materiam notabilem sive absolute sive relative 12* . Ex­ plicatur : Ad a): Res est clara. Disputari quidem potest quae­ nam materia sil gravis attenta ista ratione furandi, quae ct dominum lacii minus invitum ct societatis bono minus offen­ dit ; sed quod aliqua materia gravis existit etiam in hac for­ ma dubitari rationabiliter non potest, ‘‘quia si talis modus ditescendi graviter non prohiberetur, sequeretur eversio Rei­ publicae ct societatis humanae, dum multi, absque scrupulo peccati mortalis, neglectis artibus et honestis commerciis, huic uni ditescendi medio vacarent” 14. Intentio, vero, ad eam perveniendi semper est graviter pcccaminosa ab initio, reli­ qui autem actus exeeutivi illius intentionis sunt similiter gra­ viter peccaminosi, sed unum numero peccatum mortale con­ stituunt, nisi interea retractata et dc novo rcassumpla fuerit intentio (cf. 1,642) 15. Ad b): Sunt quidam auctores qui censent materiam gravem in furto eandem esse sive intentio feratur in unicum furtum grave sive in plura furtula etiam longis intervallis ad invicem separata, quae cx intentione coniunganlur in unum grave10; sed varia furtula, quae paulatim ct contra diversos perpetrantur, minus damnum causant dominis ct minus pe­ riculum creant paci societatis quam si summa eorum simul auferatur, ideoque quantitas tam absoluta, cum ditissimi vel plurcs diversi spoliantur, quam relativa, in aliis casibus, in­ terdum duplo eoque maior videtur requiri ut furta hac ra­ tione commissa tam affective quam effective possint dici cer12 Cf G.KlSELSTEîN, Dc restitutione propter furta m nuta : RcvEcclL 21 (102930) 40-44; Zalda, La coalcsccncia dc hurtos pcqucnos: MiscellComil 15 (1951) 7-29. . 14 Discrepat MorAn, i Es singular la opiniôu del P./1rrequi sobre ia coalcs· ccncia dc robos pcqucüosr: MiscelIConvI 15 (1951) 244-268. 15 IIeyi.en, Tr. de iurc cl instil a p.780 ex G.Kisei.stf.in, I.e. 41. ” Sic v.gr. Genicot-Saesmaxs, 1,510.2."a; Lehmkuhl, 1,11162; ArrEcüi, 315; Heylen, Tr. dc iustitia ci iurc p.780. CAUSAE AUGENTES GRAVITATEM FURTI. N.93S 953 to gravia ; imo, fieri possit fortasse ut tam diuturna interpo­ nantur intervalla ut iniustitia gravis esse non possit, praeser­ tim effectiva 17. Applicationes. 1. Unum 'numero peccatum grave committunt, etsi singulis vicibus dispositione grnvtcr pcccarninosa procedant: mercator, qui pondera ct mensuras in unaquaque venditione mod ce falsificatis ingens lucrum furtivum intendit vel pracv det se ea ra­ tione obtenturum; caupo vel niol’tor, qui pluries modicam anuam ad­ miscens vino, vel respective modicam farinae quantitatem detrahens, magnam summam peemvae obtinet; inmicus qui sub intentione graviter damnificandi proximum, singulas occasiones profitetur ut aliquod nocumentum inobservatus ei infligat. 2. Si quis intentionem suam retractavit, ct deinde candent reasstimpsit, probabilius priora furta non coniunguntur cum posteriori­ bus in ratione acceptionis rei alienae n»si pbys ce conserventur, con­ iunguntur autem in rationem damnificalionis, ctius coalescentia non dependet a voluntate delinquentis sed a damno objective causato. * II. Ex coalescentia furtulorum, multiplicatorum abs­ que intentione perveniendi ad quantitatem notabilem, pecca­ tum fit grave: a) ratione coniunctionis moralis eorum in damnifica tionem, quae in hac peculiari forma habenda sit gra­ vis; b) ratione coniunctionis physicae plurium furtulorum, qui simul efficiunt summatu absolute vel relative gravem, pro­ babilius, sine respectu ad modum perpetrandi furta. Ratio cur peccatum fiat grave est quia huiusmodi furtula, una si­ mul, grave damnum producunt. Singula, autem, puncta sic explicantur : Ad a): Ad efficiendam coniunctionem moralem var riae circumstantiae attendendae sunt; vel diversitas personarum, nam furtula potissimum identitas erga diversas personas non coniunguntur moraliter in peccatum grave, nisi singulis damnum grave causetur ; indoles materiae ablatae, nam pecu­ nia, v.gr., facilius coalescit quam esculenta statim consump­ ta; intervalla maiora vel minora inter diversa furta, adeo ut spatium duorum circiter mensium interrumpat moraliter fur­ ta fere gravia, et mensis, quindecim dies, hebdomada, suffi­ ciant secundum auctores ad tollendam coniunctionem mora­ lem furtulorum gradatim minuentium 1S. Materia, in hac forma ablationis, amplior requiritur ad injustitiam gravem constituendam, quam s: tota summa simul auferatur; ct licet non consentiant auctores, probabiliter proponitur duplicatam saltem ’· Cf. Lucio d.16 11.36; Noloin-Schmitt, Π.420; Piscftta-Gessa o, 111,259. Cf. Gxnicot-Salsmans, J.5JO; F.Lumureras, Toties quoties in furtoruny * coalesce tui- Ang 23 (1946) 165-168. 954 DE SEPTIMO ET DECIMO MAN’DATO requiri, super absolutam vel relativam secundum casus nec impro­ baremus opinionem largiorem pro furt'S longiori!.us intervallis ve' erga plures numero personas perpétrais ”. Peccatum grave tunc committtur cum fur animadvertit materiam gravem compleri si novum furtulum -perpetretur, qued accedat ad priora nec reparata per restitut onem nec sciuncta ab hoc per suf­ ficiens ad interruptionem intervallum. Posteriora autem furtula a’i s videntur consideranda tanquam continuatio eiusdem peccati, eu us gravitatem augent, ali:s vero tanquam nova peccata levia (piae in novum peccatum grave coalescere possunt * Ad b) : Ad efficiendam coniunctionein physicam sufficit ut res furtivae in se vel in acquivaienti conserventur, etiamsi obtentae fuerint longis intervallis a furto ad furtum elapsis. Tunc quidem singula furtula remanent leviter peccaminosa; sed summa omnium, sive relativa erga singulos dominos non ditissimos, sive absoluta erga opulentissimos vel magnas societates vel plures diversas personas, quarum nulla graviter laesa fuit, constituit titulum gravis obligatio­ nis restituendi, et quidem sub gravi, eisdem dominis gravi­ ter laesis, vel sub levi eis, salva ratione excusante, sed sub gravi causae piae vel pauperibus in reliquis casibus. Ad rem D 1088: “Non tenetur quis sub poena peccati mortalis resti­ tuere quod ablatum est per parva furta quantumcumque sit magna summa totalis”. Materia gravis in hoc casu eadem nobis videtur quae in furtis tot’s simul perpetratis; nari obligatio exurgit non cx furtids coalcscent’bus in unum sed cx detentione iniusta rei alienae gravis, quae accidit quod per levia furta fuerit acquisita. III. Ex conspiratione fit gravis iniustitia tum ratior intentionis tum ratione coalesccntiac, cum plures consentiunt de auferenda re gravi per parva furtula ita perpetrata, ut sin­ guli conspirantes suum quisque furtulum committant. Expli­ catur : Conspirantes, cx alibi dictis, integram ablationem cx hypothesi gravem intendunt et sic affective graviter peccant; sed effective quoque grave est s:ngulorum peccatum, siquidem physice vel moraiiter ad totum concurrunt. w Prümmer, 11,82 propon't quanttatem dim:d:o mn'orem si furta inferantur eidem personae; duplo maiorem wl etiam absolute gravem, si inferantur ύ· veiss persons. G. n icot-Salsma\s, 1510 adm tt t quant tatem duplo maioresuper relativam vel absolutam prout furta sint n eandem, non divitem, rd in diversas personas, et hoc admitti potest. Cf. Vermeersch, II,MS. 30 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n-538, qui in interpretatione sentent.ac prient « Luco propositae (<1.16 n.43), in errorem plurium posteriorum incid t, qms’ peccatum mortale in furtuhs subscquentibus continuatum diceretur novum p; catum mortale, causae minuentes gravitatem furti x.938-941 955 Quantitas requisita erit absoluta vel relativa, duplicata vel secus et cetera iuxta dicta in casibus praecedentibus, prout ad hanc actio * nem una vel al.a forma applicentur. § 2. De causis minuentibus gravitatem furtorum 939. Principium generale est: furta cx se gravia fieri levia, et levia fieri leviora vel etiam nulla, proptcrca quod dominus rei ablatae fiat minus vel nullatenus invitus circa substantiam actus furtivi. Ratio in ipso principio subicitur; sci. circumstantiae personarum speciali vinculo coniunctarum, quibus accedit, in­ terdum, relatio bonorum surreptorum ad surripientem, effi­ ciunt ut saepe dominus minus invitus sit erga certos fures quoad substantiam furti perpetrati, etsi fortasse vehementius afficiatur dolore propter circumstantias. Singula puncta in particulari evolvuntur: 940. I. Coniuges a) possunt in se invicem furta com­ mi! 1ère; b) sed ad peccatum grave quantitas maior duplo et quadruplo eoque amplius requiritur inter cos, pro condicio­ nibus rerum ct personarum. Explicatur: Ad a): Coniuges posse in se invicem peccare per furta, patet cx his quae dicta sunt dc bonis eorum. Et sane: a) uror fit rea furti apud mar tum non solum si surripiat aliquid personale mariti, sed etiam si aliquid notabile accip at cx bonis sive communibus sive pro­ priis, quorum administrationem ct usumfructum habet maritus; β) maritus quoque reus est iniusl.tiac strictae, si d ssipat dotem uxo­ ris non aestimatam vel ca invita disponit illegitime dc bonis paraphernalibus, aut si cx ncgl gentia diminuit bona propria uxoris camvc iniuste cogit ad bona sua alienanda; non autem, probabiliter, si, illa invita, bona communia male impendat, certa pietatis et caritatis laesione. Ad b): Propter mutuum coniuqum amorem et obsequium, quibus decedit in multis casibus communio bonorum subreptorum, iure cen­ sentur coniuges minus inviti ad invicem ad cedendum dc proprio iure; ideoque generatim quantitas duplo saltem maior in propriis cuiusque, ct quadrup ex in communibus ass gnari solet tanquam nor­ ma moral s prudentialis ad aestimandam malitiam furtorum inter cc s licet talis norma in singulis casibus possit strictior vel larg or inve­ niri. pro maiore vel minore hbcrahtatc, amore, necessitate, etc., coniligum. 941. II. Filiifamilias: a) possunt committere furta in parentes; b) quantitas, autem, ad peccatum grave, duplo cir­ citer maior erit pro cis quam pro extraneis. Explicatur: "-^1 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 956 Ad a): Parentes qtrdetn tenentur cx caritate et pietate eoa in necessariis ct convenientibus providere; scd, quidquid ultra hos li­ mites filii surripiant contra illorum voluntatem, lacd.t itisliliari, attestante Prov 28,24: “Qui sublrah t a iqtnd a patre suo ct a matre, ct d cit hoc non esse peccatum particcns homiedae est.” Sane etiam heredes necessarii ius non obtinent nisi intercedente testamento et vi ipsius. Ad b): Cum bona parentum aliquam relationem habeant ad filios, ad quos post illorum mortem devenient, cumque praesertim paren­ tes non tam graviter ferant eorum quam extraneorum furta, quan­ titas duplo motor non imprudenter ass’gnatur ad pcccatun grave in casu, caquc notabiliter interdum augeri potes! pro statu oeconomico familiae, condicione filiorum parca ct laboriosa, consuetud ne loci, modo ipso furtula patrandi, ctc. ; imo, fieri possit, ut non modo de esculentis, tabacco ct huiusmodi, ablatis, non sint inviti parentes, scd etiam ut dc rebus magni valoris sint infensi, non quoad substan­ tiam scd quoad modum; et in tali casu vcl nulla, vcl non gravis erit obligatio reparationis. % 942. III. Furta famulorum: a) in rebus ab heris cus­ todiri solitis eadem mensura computantur quae valet pro ex­ traneis; b) in rebus victus aliisque cx usu cotidiano augeri folest aliquantulum, attentis circumstantiis singularibus. Expli­ catur : Ad a): Cum agitur de pccunta. moniliis, liquoribus exquisitis ct, generatim, dc rebus sedula custodia protectis, domini magis inviti solent esse dc furtis famulorum quam extraneorum, propter frequentiores occasiones abusus fiduciae apud cos; ideo fit etiam ut legi­ bus hirusmodi furta severius puniantur (cf. CHP 508 1 °); ct nulla est ratio augendi quantitatem ad peccatum grave requisitam, nisi forte in casibus extraordinariis, cum agitur dc domesticis optime de fa­ milia meritis ct ad modum coniunctorum consideratis. Ad b); Cum agitur de esculent’s et poculenlis ordinariis, quae surripiant consumenda ab ipsis, difficulter pervenient ad peccatura grave, tam ratione modi quam consensus domini non graviter vio­ lati ; pervenire tamen possunt, si eas res surripiant ad alendam /wpriant familiam, vcl si domini sint ipsi indigentes”. Similia valent, etsi strictiori ratione, pro operariis respectu pa­ tronorum in fabricis ctc., ct pro officinistis in officinarum in­ strumentis ct materialibus surripiendis. 943. IV. Religiosi, si quid auferant de rebus suae do­ mus, peccatum grave in ratione furti non attingunt nisi quan­ titate circiter dimidio vcl tertio maiore quam extranei. Ratio est quia cx una parte bona ablata habent aliquem respec­ tum ad ipsos, ct Superior minus invitus censetur quoad cos quam 21 Cf. 105. G.KisEi.stein, De furtis domesticorum·: RcvEcclL 21 (192930) 10.’ •CAUSAE MINUENTES GRAVITATEM FURTI. N.941-946 957 quoad extraneos; aliunde nec filiis omnino acquiparari possunt, neque superior aeque facile consentit eorum furta ad perfectionem obligatorum. 944. V. Oppidani cx bonis municipio communibus ali­ quid ad proprios usus surripientes ; a) vcl nullatenus peccant; b) vcl non nisi leviter generatim. Ratio prioris est quia leges limitantes lignationem, pastionem, re- collectionem fructuum silvestrium, fungorum fragarum, etc., in locis communalibus crescentium, haud sine fundamento haberi possunt ut poenales, cum id satis sit ad assccurandum bonum commune”; Posterioris, autem, ratio est quia in his surripiendis vix potest fieri damnum grave sine magna strage patenti, ct repressa antequam per­ ficiatur; praeterea pauperibus facilius eam appropriationem rerum communium necessariarum permittit municipium. Res privatorum expositae, eae, praesertim, quae fere sine cultura producuntur, maiorem quidem quanti­ tatem requirunt ad materiam gravem, sed earum ablatio a malitia furti generatim excusari nequit. Explicatur: 945. VI. Antiquiores nioralislae satis benignae in his indicabant, permit­ tentes v.gr. viatoribus uvas vcl poma usque ad satietatem comedere, dummodo nih l asportarent. Id nunc, aucto numero itincrantium, diminuta intimitate vinculorum socalium, mutato valorc vcl appli­ catione multarum cx istis rebus, vix iam probari potest nisi valde restretum ad fructus qui neu aestimantur nee coli guntur a do­ minis. Et in eo quoque casu diligenter vitandum est damnum cx con­ culcatione agrorum, destructione sepium, ctc. Applicationes. 1. Peccant contra iustitiam: a) FILU, qui debita contrahunt a parentibus solvenda, xcl pecuniam impmdunt ad expen­ sas oeconomiae familiari non congruas, vcl bona paterna dilapidant cum detrimento aliorum fratrum; b) famuli, qui partem pecuniae ad emptiones sibi datam retinent, vcl animalia dominorum alunt fa­ ciendo expensas largiores quam permissas a dominis, sine compen­ satione cx melioratione vcl maiore proli feratione animalium, ctc. 2. Non peccant, saltem graviter: a) Fuji, qui pecunia parentum emunt sibi vestes, calceos, ctc., vcl ludunt cum amicis ccsvc invitant ad aliquid edendum ac bibendum, vidcntdus et nhil seno opponen­ tibus parentibus ; b) Famuli, qui sine mandato expresso faciunt elee­ mosynas, quas domini Jacere solent, ex praesumpta eorum licent.a. 943. In praxi pastorali rnnfcssaritis severior s»t in efformanda conscientia christ’ana pro futuro, quam in gravanda ad restitutio­ nem de praeteritis. Quoad furta filiorum et coniugum, si res ablatae iam fuerint consumptae, restitutio generatim non urgebit, saltem sub gravi. '1 amen, cum etiam pro furtis levibus per se reparandum s t. “monendi sunt hoc loco pro his ct similibus casibus confessarii, ut non facile in furtis etiam minutis, ct quae ad peccatum mortale non “ Sic v.gr. Noldin-Schmitt, 11,418; PbOmmxr. II.1S4. 958 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO pertingunt, dissimulent; sed pro condicione ct capacitate persona­ rum semper aliquam restitutionum imungant, quid nat \ul reddendô rum eandem si existât, vel eiusdem speciei, ve. pret um rui vd com­ pensando maiore nbseqiro quam cx contractu teneantur; vel si ens ditoribus non possunt, conferendo tantumdem in pauperes, line enim ratione, cum non impune tianseunt, mag s ab huiusmodi peccat.s absterrentur, quam alus paunitentiohs ; ai' <111111 1 uni ad liunismudi furtula faciliores ct ad maiora gradum faciunt”u. ART ICU LU S III De causis a furto excusantibus Cum furtum sit iniusta ablatio rei al enae, nunquam potest dari causa illud cohonestans. At vero fieri potest ut ablatio non sit iniusta, cessante fuitdanun to urgendi in casu concreto proprietatem privatam. Id acc d.t duplici ratione de qua in praesenti articulo: necessitate (§ Ij et insta compensatione 2). S.Thomas, 2-2 q.66 a.5 ad 3; a.6 ad I; a.7c; S.Alfonsus, 13 11.520-524; Lessio Dc iust tia ct iure 12 c.12 dub.10-12; Lugo, Dc iustitia et iure d.16 O.S6-1S1; Molina. Dc instita ct ime tr 2 <|.6·-0·69Ι : Bili.Uart, De iust t ΰ diss.lt a.6-7; Carrière, Dc iustitia 111,998-1020; Waffelaekt, De tushiia 11,188-205. § 1. 947. I. De necessitate a furto excusante Necessitas distinguitur triplex: a) Extrema, in qua vita periclitatur, vel periculum certum proxime im­ minet in perpetuum amittendi bonum vitae simile, ut valetu­ dinem, integritatem sensuum, etc. ; b) gravis, in qua periclita­ tur non omnino imminentor aliquid, quo decifiente, vita fit molesta, ut sanitas, deiectio ab statu oeconomico, sociali, etc.: c) communis, in qua versantur pauperes ordinarii24. Nihil refert unde necessitas proveniat, ex causis naturalibus an cx malitia hominum, etc. 948. II. Principia: In extrema (vel quasi-extrenia) ne­ cessitate, propria vel aliena, licet accipere dc bonis alienis, saltem non extraordinarii valoris, etiam domino invito, quan­ tum opus es! ad subveniendum tali necessitati, nisi dominiis rei alienae in eandem necessitatem perventurus sil propter huiusmodi ablationem 2S. Explicatur: In necessitate propria vel aliena, nam quae licent in proprium favorem, licent quoque nomine et loco proximi si·*23 M Lessio, 1.2 c.l2 n.50. ** Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.S20; Luco <1.16 s.7 n. 135-136; ScrÂRùz, De cariltlt d.7 scct.l n.4. 23 Cf. N.NocUER, La propicdad privada y la neccsidad extrema RazFe 57 (1920) 137-154. NECESSITAS Λ FURTO EXCUSANS. N .946-948 959 militer indigentis, dummodo, se succurrens cx alienis, non pos­ sit cx propriis subvenire. Notetur in extrema necessitate non censeri eum qui petendo aut mendicando potest vitam susten­ tare, neque enim mendicatio est indecora indigenti ; si tamen in talibus adiunctis aliquid ipse immediate accipiat quod po­ tuisset tanquam eleemosynam a domino obtinere, peccat qui­ dem, sed non nisi leviter, quia dominus invitus est quoad modum, non quoad substantiam ablationis. Licet accipere de bonis saltem non extraordinarii va­ loris, imo et, per se, est obligatio accipiendi de bonis com­ munis valoris ad providendum necessitatibus secundum exi­ gentias rationabilis conservationis virium. Si autem agatur de bonis extraordinariis, certo is, qui in necessitate versatur, non tenetur illa accipere, utpotc remedia extraordinaria non obligatoria ; secundum aliquos, tamen, licet res alienas nota­ bilis valoris accipere ad superandam extremam necessita­ tem : sed certe eorum opinio non potest admitti, si compre­ hendant etiam remedia extraordinaria, in quibus natura pot­ est non providere, et domini iure censentur rationabiliter in­ viti 2C. Eliam domino invito, quia quoad bona ordinaria non potest esse rationabiliter invitus, siquidem in talibus adiunctis tenetur ex caritate ca sponte cedere ct cx iustitia non impe­ dire ut auferantur. Nisi dominus perventurus sil in eandem necessita­ tem, nam in tali casu melior est condicio possidentis, ct hic iure resisteret ablationi sibi iniquae. Ratio generalis est quia, iuxta primariam bonorum ma­ terialium destinationem supra explicatam, in extrema neces­ sitate omnia, societati humanae destinata, sunt communia. .Applicatione * 1. /Von licet feni Pore farni' communis alteri surripere victualia, quibus ille sibi ct familiae indiget, nec in inccn(!·'» subtrahere scalam alterius sine qua non poterit ille flammas cingere. 2. Si extrr^x^ ind'nrnti 'iiff^int nene rei ol:eiiac sine proprie­ tate, ipsa ros erit de:ndc domino devolvenda; si tempore nécessitais extremae aderant indigenti bona in rc vc-1 in spe. necessitatem ha' uit commodati vel ntul.ui, non dominii in aliena acquirendi, ideoque su­ perata necessitate debet rem commodatam vel mutuatam restituere; si autem nihil tunc habebat neque in re neque in spe, probabiliter ---- ;----' Ί " T * Cf. Luco, d. 16 n.>59; Ferreres-Mondrîa. 1,737 ct AA. ab co citati; Ce’ mcot-Sai.smans, Casus conscientiae 282. 960 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO semper immun:s manet ab stricta obliaatione rest luendi, etsi forte deinde bonis abundet, quia voluntas ratic nablis domini in tu i hypo· thesi praesumitur fuisse rem definitive donandi”. 3. Post superatam extremam necessitatem, nnn licet rem alie­ nam auferre. cm:a ea pr-dtirant<‘ us fuer't ram accP'cnd>: acrcpta, autem ct nondum consumpta, domino reddenda est, qtia clamat ad cum. 2. In gravi, et a fortiori in communi necessitate, non licet acci fere rem alienam. Ratio generalis est quia in his adiunctis non est quaestio de bonis quae natura voluit esse omnibus communia, sed dc aliis non ita necessariis, ad quae non contulit ius absolutum, ct aliter suppleri possunt. Insuper, finis propter quem pro­ prietas privata constituta est, praevalet regulariter etiam gra­ vi necessitati privatorum, et cx ratione agendi contraria, ne­ dum bono communi et paci publicae provideretur, via pateret furtis et rixis frequentibus, foverentur otium, inertia, dila­ pidatio bonorum, etc., cum facile ct ad manum praesto esset impudentibus remedium indigentiae. Unde merito damnata est propositio (D 1186): Permissum est furari non solum in ex­ trema, sed etiam in gravi necessitate. Applicatio: Graviter errant end in (jravi necessitate 'facite stirrh piunt aliena, nisi agatur dc rebus levis momenti, quas dominus vix aegre laturus praesumitur. N’h lominus verum est. peccatum frrti in gravi necessitate commissi diminui, tum propter intentionem egen­ tis, (piae non tam iniur’am alterius quam proprium levamen qnapr’t, tum propter voluntatem domini, quae minus invita ccnsctuf. Ft fieri possit ut ncccsstas adeo sit gravis, v.gr. periculum duri carccris aut libcrabtas domini adeo magna, ut ratio iniuriae etiam levis dubii evadat *. Ceterum doctrina de iure ad a iena accipienda in casu extremae necessitate severin' Proponatur ante acceptionem ; sed, dum paupe­ res hortamur ad fidelitatem divites incitandi sunt ad cxcrcifum ca­ ritatis ct iustitiae socabs; post factum, vero, examinandae suit circumstantiae ct ab imponenda obligatione restitutionis incerta abs­ tinendum est. § 2. 949, I. De insta compensatione Compensatio in iure romano dicebatur debili et crediti inter se contributio ; generalius autem intclligitur actus quo quis rem alterius aufert vel detinet ad recuperan­ dum quod ab eo sibi debetur, omisso recursu ad iudiccm. fit, w Cf. S.Thomas, 2-2 q.66 a.7 ad 2; Luco, d.16 n.!7l. Cf. Luco, d.16 n.154. IUSÏA COMPENSATIO N.948-951 961 ergo, vel per ablationem rei alienae vel per retentionem rei propriae alteri debitae. Recuperatio rei propriae ab alio in­ iuste retentae abusive reducitur ad compensationem. 950. Distinguitur duplex: a) manifest a, quae fit II. sciente debitore ; b) occulta, quae fit debitore inscio. Utra­ que posset dici occulta alio sensu, quatenus exercetur privatim, sine recursu ad indicem vel ad titulum compensationis legalis (cf. CH 1156.1195-1202). 951. III. Principia: 1. Compensatio manifesta: a) licita est quando fit retinendo rem alteri debitam; b) illi­ cita, autem, regulariter quando fit accipiendo rem alterius. Probatur : Ad a): In tali casu, pari publicitate notum est, ordina­ rie, utrumque esse ad invicem debitorem, ct denegatio solu­ tionis ab uno, propterea quod alius aequalem rem sibi de­ beat, fit non solum sine scandalo, sed etiam sine ulla violen­ tia perturbativa iustitiae et pacis. Ad b): Quando res alterius modo manifesto accipitur in compensationem, propria auctoritate, non solum est pericu­ lum abusus, sed etiam laesio ordinis iustitiae et societatis pa­ cificae, ideoque, ordinarie, talis compensatio vetatur, etsi ius­ titia commutativa in ea fideliter observetur. Id a fortiori di­ citur de acceptione rei alienae, cum perinde valeat de recu­ peratione rei propriae in individuo, quae ab altero possidetur. 2. Compensatio occulta: a) nunquam est iniusta si in­ tro limites debiti contineatur; b) ordinarie tamen est illicita, propter defectum, condicionum requisitarum ad liceitatem. Explicatur : Ad a) : Cum occulta compensatio non sumat rem alie­ nam, sed, ex hypothesi, propriam, quaestio de iniustitia ma­ net exclusa. Ad b): Inordinationes et illusiones in hac re sunt facilli­ mae; insuper periculum inest scandali, rixarum, etc., ideoque creditores per se debent recurrere ad officia caritatis tertiae personae vel ad iudicem et per eum rerum suarum possessio­ nem recuperare vel quod sibi debetur obtinere. 3. Occulta compensatio est licita quando agitur de ob­ tinenda solutione debiti: a) stricti; b) certi, nisi agatur de compensatione per denegationem debiti similis debito illius THEOL, MOR. 2 31 962 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO vere probabili; c) actualis; cl) quod non possit alia via obti­ neri; e) vitato, quantum fieri possit, damno aliorum. Ratio generalis est, quia sub talibus condicionibus: nec violatur iustitia commutativa, si debitum est strictum et cer­ tum ; nec dominus est rationabiliter invitus, si alia media reivindicationis non suppetunt ; nec perturbatur ordo iuris, sive quia ad eum recursus tentatur praevius, si fieri potest, sive quia huiusmodi condiciones simul raro occurrunt. Ad a:) Obligationes caritatis, fidelitatis, aequitatis, obe­ dientiae, pietatis 20, quas alius praetergrediatur, non fundant titzdum ad compensationem ; requiritur debitum strictum ius­ titiae. Unde famulus non potest compensationem capere pro iis quae herus ex gratitudine promiserit et non dederit, nec consanguineus, qui non est heres necessarius, pro hereditate sibi non adiudicata sicut ceteris eiusdem gradus consanguini­ tatis. Ad b:) Cum melior sit condicio possidentis, et unusquis­ que ius habeat retinendi rem possessam nisi constet eam esse alienam, aliunde quoque magnum sit periculum hallucinatio­ nis in exaggerandis propriis iuribus, merito exigitur ut de­ bitum alterius sit certum, quando compensatio facienda est spoliando illum re, quam possidet30. Si autem debitum alterius est tantum probabile, sed compensatio fit denegando ei solutio'nem debiti aequivalentis certi, videtur vitari iniustitia si denegans habet solidam probabilitatem circa debitum al­ terius; nam in tali casu, si vere probabile est Petrum debere Paulo 1 000 pesetas, simili probabilitate gaudet deobligatio Pauli solvendi Petro alias 1.000 pesetas cx certo titulo ab eo debitas. Et iuxta hanc distinctionem videtur tollenda dissensio auctorum circa liceitatem compensationis in tribus casibus in quibus existit probabilitas iuris ad compensationem resultans ex facto certo, sci. quando agitur de liccitate compensandi occulte infamiam cum infa­ mia, infamiam cum pecunia, legatum informe cum suo aequivalenti11 Nimirum: censemus illicitum diffamare cum, qui prior diffamavit et 20 Quoad pietatem sunt qui dicunt debitum pietatis fundare titulum ad oc­ cultam compensationem. Rectius id negatur. Occupatio rei, debitae ex pietate, non est compensatio, sicut compensatio non est occupatio alieni in extrema necessitate. Pictas non dat quidem ius strictum ad rem. excusat tamen ab iniust'tia «umenti rem sibi ex pietate debitam, quia dominus nequit esse rationa­ biliter invitus. Cf. Vermeersch, 71,374.2 c. 30 Tamen iuxta graves auctores licita est occulta compensatio etiam per spoliationem quando existit factum certum cui debitum innititur et ius, quod ex tali facto oritur, est ita probabile, ut index, non obstante alterius posses­ sione posset spoliare possessorem. Cf. LuGO, d.16 n.94-105: GentcoT-Salsmans, 1,504 11,2.“; BallErim-Palmieri, tr.8 p.2.“ n.41. Hoc valde periculosum est, propter periculum hallucinationis, si proprio iudicio fiat; nec vera probabilitate intrinseca gaudere nobis videtur, nisi certitudo moralis faveat compensanti. 21 Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.521; Ballerini-Pat.miert, III tr.8 p.2.“ n.40 nota. IUSTA COMPENSATIO. N 951 963 renuit reparationem, sed diffamatione ex utraque parte illata, non obligaremus ad reparationem unum eorum si alter reparationem ex sua parte detrectaret; similiter non licet occulta compensatio pecu­ niaria propter infamiam susceptam, sed haud illicitum videtur non solvere pecuniam diffamatori debitam nisi reparet infamiam debito aliquatenus proportionatam ; denique, vetitum est surripere ab here­ dibus legatum informe, sed potest eis solutio debiti aequivalentis denegari x, independenter a probabilitate extrinseca quam talis opi­ nio aliunde habet ”. Ad c:) Anticipata compensatio, pro co sci. quod nondum debetur, alienum acciperet, ideoque generatim illicita esset. Nihilominus, si verum adsit periculum quod debitor in fu­ turo non solvet, et ratio habeatur damni ei obventuri cx an­ ticipata compensatione, obtentio solutionis praematurae non erit iniusta, licet regulariter sit dissuadenda. Ad d:) Si petitione directa vel per ziam legalem solutio obtineri possit, abstinendum est ab occulta compensatione, nisi expensae, inimicitiae timendae, etc., excusent ab istis mediis normalibus adhibendis. Ad e) : Cavendum est damnum cx occulta compensatio­ ne imminens, sive spirituale sive temporale, sci.: tertiae per­ sonae, ne re sua, quam debitori commodaverat, in deposito confiderat, etc., privetur; potissimum autem famulis, pericu­ lum ne in suspicionem furti veniant, adeoque si hoc pericu­ lum vitari nequiret, compensatio, aliquando, cx caritate, et iuxta eiusdem regulas, omittenda esset; ipsi debitori, quod maneat in mala fide, putans sc nondum solvisse, vel per se aut per heredes iteratam praestet solutionem, nisi sub specie fictae condonationis aut alio modo iuxta normas caritatis mo­ neatur de extincta obligatione; secus debitum bis satisfactum restitui deberet ex iustitia. Applicationes. 1. Famuli et operarii occulta compensatione, a) uti non possunt “ad compensandam operam suam, quam maio­ rem iudicant salario quod recipiunt" (D 1187), quoties salarium illud iuste et libere pactum fuerit; deficit enim titulus iustus, ct pericu­ lum multiplicandi furta ingens accresceret, cum facile quisque sibi persuaderet salarium esse iusto minus; b) uti possunt, si certo con­ stet de iniustitia ipsis illata, cuius aliter reparationem obtinere non valeant, praesertim: si vi aut metu iniusto compulsi sunt ad salarium infra infimum iustum acceptandum; si laboribus ex con­ tractu non debitis obligantur, vel si secundum voluntatem domini expressam vel tacitam ipsi augeant operam praestandam; ut videtur, c Cf. Ubach, 1,247; Lessio, c.ll n. 130.136; Leco, d.16 n.94-96; TambuJuni, 1.1 c.3 § 3 n.10-15; 1.8 tr.2 c.5 S 3; Salman τι censes, tr.13 c.4 n.147. " Cf. Lessio, 1.2 c.19 dub.3 n.22.30; Salmanticenses, tr.13 c.l n.319-321. 964 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO etiam si dominus necessitate eorum abusus est ad salarium iustum infimum cis obtrudendum; si ipsis de salario detrahitur propter dam­ na dominis inculpabiliter causata. Casibus istis non obstat quaedam propositio ab Innoccntio XI damnata (1) 1187) propter nimiam suam generalitatem. 2. Mercatores, libere paciscentes de certo pretio nequeunt se com­ pensare, postquam attraxerint sibi clientes, detrahendo de pondere aut mensura ut lucrentur quod in aliis officinis in usu est; possunt, autem, ad hanc compensationem recurrere, si iniuste coacti sunt ad pretium infimum concedendum, vel si solutionem mercium prius ven­ ditarum obtinere non possunt a clientibus, vel si cx errore mercibus pretium infimo iustum imposuerint. 952. In praxi: a) ante factum raro ct caute concedatur recursus ad occultam compensationem, periculis plenam; potius hortandi ut rem cum debitoribus aperte componant secundum spiritum Christia­ num vel recurrant ad subsidia legis; b) post factum, nisi certo con­ stet de iniustitia compensationis occultae, ad restitutionem non sunl obligandi, sed famuli ct mercatores, dc quibus dictum est, hortandi ad fidelius servitium dominis et clientibus praestandum. Et semper cavendum est ne compensatio occulta, quae remedium est extraor­ dinarium, norma evadat facilis ct ordinaria cum magno detrimento societatis. CAPUT II De restitutione propter bona spiritualia Auctores qui officia Christiana disponunt secundum ordinem man­ datorum, agere solent dc quibusdam restitutionibus in particulari, propter specialem sive difficultatem sive applicationem in vita praetica. Potissimum considerant restitutiones debitas propter damnificationem : in bonis animi (supernaturalibus, facultatibus spiritualibus, fama, honore) ; in bonis corporis (homicidium, duellum, stuprum, adulterium); in bonis materialibus, in casu singulari tribulorum at servitii militaris. Dc triplici hac serie, tribus capitibus disseremus. 953. In mentem revocamus principium supra statutum: Probabi­ liter non existit obligatio naturalis compensandi bona unius ordinis per bona alterius, v.gr. famam per pecuniam, quia, accepta pecunia, nihil recuperat diffamatus de fama quae unice ei debebatur a sol­ vente pecuniam ; tamen ex iure positivo merito imponi potest mulcts pecuniaria solvenda, quae post sententiam obligat in conscientia. Accedit aliud principium generale prae oculis habendum: perso­ nae privatae, qua tales, sunl aequaliter inviolabiles in suis ihwIuk relationibus ; ideoque nemo potest aliam personam sibi tanquam me­ dium assumere; nullum alterius malum licet in se intendere vel RESTITUTIO PROPTER BONA SPIRITUALIA N 951-956 965 eligere; conflictus iurium non oriri potest nisi de rebus alienabilibus. S.Ajjonsus, 1.3 n.660-661; Luco. De iustitia et iure d.9; Lessio, Dt iujtitia ct iure 1.2 c.S; Molina, De imtüia et iure tr.4 d.SOSl; Carrière, De iustitia 111,1301-1311; WaffelaErt, De iustitia 11,362-366; Ballerisi -PalmiEkk, HI tr.8 p.2.· n.341-345. 954. I. Bona spiritualia, quae homo possidere potest, sunt: a) naturalia, ut usus rationis vel liberi arbitrii, scien­ tia, artes, etc.; b) supernaturalia, quae ad animae salutem immediate ordinantur, ut gratia, virtutes, merita, vocatio ad statum sacerdotalem vel religiosum, etc. 955. II. Principium generide: Indubium est gravem iniuriam in huiusmodi bonis fieri posse, ac proinde restitu­ tionem, quatenus in eodem ordine praestari possit, ex stricta iustitia esse praestandam, ad laesionem iustitiae, in hoc ordi­ ne non minus quam in aliis urgentem, reparandam. Et note­ tur, saepe, cx laesione bonorum ordinis altioris, causari me­ diate damna circa bona fortunae, quae, quatenus fuerint prae­ visa ct per se cx causa iniusta provenerint, certo bonis ma­ terialibus reparanda erunt. 956. III. In particulari: 1. Iniuriam in bonis animi naturalibus si quis alteri vere efficaciter ct formaliter in­ tulerit, vel eum a tali bono consequendo impediverit: a) te­ netur ei reparare tum- damnum spirituale si in eodem ordine reparari possit, tum 'effectus damnosos materiales cum illo damno per se coniunctos; b) sed non existit obligatio repa­ randi damnum spirituale per bona alterius ordinis, nisi detur sententia iudicis, ncc damnum mediis non iniustis, ut sua­ sione vel simplici consilio, causatum, Explicatur: Ad a) : Quilibet habet ius strictum utendi facultatibus suis naturalibus, et habitus actusque atque effectus virtutum naturalium plene pertinent ad personam possidentem, cui stricta iniuria infertur, si invita eis privetur vel ab eis exer­ cendis, mediis iniustis, impediatur. Ad b): Patet ex supra dictis. Obligatio aliqua cx caritate vel aequitate non est neganda. Applicatio: Qui sensu vel intellectu aliquem privat mediante veneno, opio, aliovc medio iniusto, aut metu vel fraude inducit ad aliquid sumendum cx quo dominium suorum actuum amittat, tene- 966 de seitimo et decimo mandato tur cx iustitia: «) causam nocumenti quantum possit tollere, media apta suppeditando ad bona laesa recuperanda, v.gr. pecuniam ad hospitale et curam medicam ; /9) mala inde imminentia impedire, si sit in cius facultate ct mediis licitis impediri valeant; γ) damna exinde in bonis fortunae secuta vel secutura resarcire, v.gr. salarium cessans, amissionem officii, etc. Qui alium in errorem induxit: a) EX officio vel contractu ad docendum obligatus, tenetur induction errorem, sivç speculativum sive practicum, corrigere; damna exinde secuta, quae in confuso praeviderit, resarcire, et pro rata negligentia parti stipendii renun­ tiare; b) non EX officio vel contractu, sed simulans scientiam vel competentiam quam non habebat, tenetur pariter corrigere ex iustitia quemlibet errorem damnosum ciusquc consequentias, ideoque prae­ sertim errores, ex quibus aliud damnum, praeter ipsum errorem, se­ quitur; quodsi alterum nullatenus induxerit ad fidendum suae scien­ tiae, obligatio corrigendi errorem non est nisi ex caritate et ad prac­ ticum dumtaxat generatim limitata. 2. Iniuriam in bonis animi supernaturalibus, si quis intulerit vere, efficaciter ct formali ter iniuste, tenetur ipsum damnum su perflaturale, quantum possit, impedire vel revo­ care, itemque damna temporalia, inde orta et aliquo modo praevisa, reparare. Ratio sufficienter patet ex dictis. Applicatio: Qui alium in peccatum inducit, vel a susceptione sacramentorum retrahit, vel ab statu religioso deflectit, vel a fide catholica divertit, siquidem ad haec vi, metu aliove medio iniusto uta­ tur, non modo peccat contra caritatem per scandalum, sed etiam contra ius strictum alterius, ne tantis bonis per huiusmodi media pri­ vetur; quodsi pravo exemplo, suasionibus afiisque non iniustis ar­ bitriis, haec mala obtinuerit, malitia iniustitiae abest, sed obligatio caritatis damnificatorem plus quam alios tenet reducendi alterum quantum fieri possit, ad bonam frugem \ 1 Tam qui per inedia iniusta impedit aliquem quominus ingrediatur tn n. viriatum, quam qui eumdem vel professum per similia media revocat a vita religiosa, tenetur ex iustitia rmmovere vim vel fraudem, libertatem oppresso restituere, damnum materiale, si quod passi sunt ipse vel religio ex iniustitia resarcire. Si media non fuerint iniuriosa, obligatio iustitiae nulla est, quia scienti et volenti non fit iniuria. Respectu monasterii emolumenta quibus per frustratum ingressum novitn vel per egressum professi privatur, non omnibus constat esse resarcienda, nisi vis vel fraudes vel alia media in novitium vel professum adhibita fuerint iniusta. Cf. Lessio, 1.2 c.8 n.16-20; Vermeersch, 11,549; Ballerini-Palmiw, III tr.8 p.2.a n.343. Severius, tamen, Lugo, d.9 n.34-41; Laymans, 1.2 tr.2 c.S n.3; Heylen, Tr. de iure et iustitia p.715-716. ■ r RESTITUTI! De restitutione propter bona mixta S.Alfonsus, 1.3 n.984-1003; Lessio, De iustitia ct itrc 1.2 c.ll n.84-146; Luco, Dc iustitia ct iure d.15; Molina, Dc iustitia ct iure tr.4 d.40-49; Ca* rrière. De iustitia III 1403 1430; B aller; ni-Palm: eri, III tr.S p.2.“ n.327-34Û; Waffelaert, Dc iustitia 11,382-395. j | » 957. I. Bona mixta considerantur potissimum: a) F am \ dona, seu communis aestimatio de alicuius excellentia, cui iniuria infertur per detractionem, seu occultam ct iniustam alienae famae imminutionem, vel per calumniam, seu imputationem criminis vel defectus falsi; b) honor, seu excel- k i j I lentiae alicuius testificatio externa, cui iniuria infertur per contumeliam, seu dehonorationem iniustam alicuius aliquo modo praesentis. i 958. II. Principia: 1. Quoad ipsam obligationem reparationis, qui famam vel honorem alterius quocumque modo laeserit, sive interne proprio mentis iudicio, sive exter­ » ne apud alios, per detractionem, calumniam, contumeliam: Efficaciter et formaliter iniuste, tenetur obliga­ tione iustitiae, ex genere suo gravi, tum ipsam famam vel honorem, obligatione personali, tum damna exinde orta et aliquo modo praevisa, obligatione reali, reparare; non vero ipsam famam vel honorem pecunia aliisve bonis materialibus a) compensare, nisi ex legitima condemnatione iudicis. Ratio patet ex dictis de damnificatione iniusta. b) Efficaciter sed non formaliter iniuste, secun­ dum probabiliorem sententiam, obligatur ex iustitia ad repa­ rationem, si materialis laesio iuris data fuerit, ideoque si difamatio non fuerit objective licita propter necessitatem vel iustam causam revelandi defectum alterius; et si eam culpabiliter non praestet, ad compensanda damna ex hac omissio­ ne orta ; sententia, tamen, aliorum eum non obligat ad repa­ rationem nisi ex caritate. c) Formaliter sed non efficienter iniusta, quia ac­ tio ab eo posita, per accidens aut tanquam mera occasio in­ fluxit in diffamationem vel inhonorationem, v.gr. si crimen de uno narratum, alteri imputatur, obligatio iustitiae non est, \ - 968 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 2. Quoad extensionem et modum reparationis effi­ caciter faciendae : a) omnis diffamator per se tenetur re­ parare etiam apud mediatos auditores, si divulgationem prae­ vidit; b) calumniator tenetur ad reparationem etiam eum iactura propriae famae, nisi longe maius sibi detrimentum hoc supponat quam pro diffamato beneficium retractationis; c) simplex detractor ordinarie ct practice tenetur mediis indirectis uti ad reparationem, sed aliquando ulterius mani­ festare debet, se iniuste locutum vel in illo dicendo deceptum esse. Explicatur : Ad a); Extensio obligationis pendet ab extensione damni iniusti praevisi : unde si quis sub secreto locutus est, vel iis tantum personis quas prudenter indicavit rem non esse evul­ gaturas, sufficit ut apud eas solas retractetur; si autem gar­ rulis et levibus rem narravit, non potuit non praevidere ex­ tensionem diffamationis ad alios, ideoque debet per se et apud auditores suorum audientium retractare. Practice, tamen, haec ultima obligatio vix urgebit, sive propter moralem impossi­ bilitatem, sive quia retractans apud immediatos auditores cen­ setur eo ipso illis committere curam reparationis faciendae apud alios1. Ad b): In pari causa, melior est condicio innocentis ca­ lumniati, quam rei calumniatoris, ideoque is eligere debet mo­ dum efficacem, non sibi faciliorem: si sufficiat restrictio mentalis, v.gr. dicendo se deceptum fuisse vel errasse, non est opus revelare mendacium; si autem hoc non sufficiat, tenetur manifestare se calumniavisse, nisi damnum per hoc ipse longe maius subeat quam quod ex non retractatione su­ bire debet calumniatus 2. Ad c) : Regulariter qui malam opinionem alterius ma­ nifestavit, sufficienter reparat eam opportune ac discrete lau­ dando et commendando diffamatum; quodsi hoc non suffi­ ciat, restrictiones mentales propositae aliquando utiliter ad­ hibentur ; alias vero omitti possunt tanquam inutiles, quia perspicaces potius confirmarentur in veritate obiectiva detrac­ tionis 3. 1 Cf. Luco, d.15 n.15-16; Sporer, tr.5 c.4 n.100; Baleerini-Palmieri, Π1 tr.8 *p.2 n.335. Recte, tamen, addit Luco n.15, retractationem apud mediatos auditores urgere quando constat immediatos eam omissuros, praesertim cum ii putaverunt se posse licite rem narrare tanquam factum. Cf. quoque S.A1fonsus, 1.3 n.991. 2 Luco, d.15 n.24-26. 3 Ad honorem privatim laesum reparandum, optimus modus est humilis et contrita petitio veniae, nisi agatur dc superiore erga inferiorem; nam in hoc RESTITUTIO PROPTER BONUM VITAE LAESUM 959. N 958-960 969 Excusant a reparatione facienda: a) INEF- III. FiCACiA laesionis, quod sci. infamia non sit secuta, vcl iam sit sublata; quod diffamatus alia via in eadem materia fama privatus fuerit, etc. ; b) impossibilitas physica vel moralis, seu impotentia absoluta vel incommodum diffamatori multo maius cx retractatione quam quod ex non reparatione pa­ titur diffamatus; c) condonatio expressa vel tacita vel etiam rationabiliter praesumpta offendentis, qui valeat eam conce­ dere, quia agatur de iniuria in personam qua talem, non ra­ tione status, cuius iuribus renuntiare nequeat, etc.; d) com­ pensatio, quatenus non reparanti quod debet, aliud aequivalens quod reclamare per se potest, haud iniuste denegatur (cf. c.2218 § 3). CA P U T De restitutione propter bona corporis Bonorum corporis hoc loco duo genera consideramus: alia quae spectant vitam ct sanitatem, ac laeduntur homicidio, mutilationc, vul­ neratione (§ 1); alia quae spectant castitatem, ac laeduntur per stu­ prum et adulterium (§ 2). t,· • § 1. • · · * ✓·■—··· r—a . »* · ’ * '% rr-r rr. · ** * " ' !* . r' V · --»· r·- — — * — ♦· r ’ De restitutione propter bonum vitae et sanitatis laesum S.AlFONSUS, 1.3 n.626-639; Molina, Dc iustitia ct iurc tr.3 d.81-88; Lessio, Dc iustitia ct iurc 1.2 c.9 dub.19-26; Luco, Dc iustitia ct ture d.U; Billuart, De iustitia diss.10 a.11; Carrière, Dc iustitia n.1312-1346; Ballerini-Palmie ri, III tr.8 p.2." n.247-294; WaffelaErt, Dc iustitia 11,367-369. 960. I. Damna ex homicidio, mutilationc, vulneratio­ ne: a) Possunt oriri multiplicia: a) spiritualia, quatenus oc­ cisus vcl vulneratus potest privari subsidiis spiritualibus, tempore merendi ct satisfaciendi pro peccatis, suffragiis et orationibus quas per testamentum disposuisset, etc. ; β) per­ sonalia, ut contemptus personae, vulnera inflicta, dolores, privatio vitae, etc. ; γ) realia, ut expensae in curandis vulne­ ribus, salarium cessans, etc. b) Afficiunt autem : a) ipsi vulnerato, qui v.gr. brachio vel oculo privatur ; β) familiaribus, qui ab eodem sustenta­ bantur titulo strictae pietatis, uti coniux, filii, parentes, fra---- 1-----usu regulariter praestat reparatio indirecta per signa honoris ct benevolen­ tiae, ne auctoritas patiatur. Cf. Luco, <1.15 n.53-57. 970 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tres minores et egentes ; γ) aliis personis quae de facto mu­ nera, eleemosynas aliaque beneficia a vulnerato accipere so­ lebant; δ) creditoribus qui, una vel alia forma, ius ad aliquam solutionem vel servitium illius habebant ex aliquo contractu, societate industrial!, etc. ; e) heredibus sive necessariis, qui imminutum patrimonium accipiunt, sive aliis quibus heredi­ tas libera vel legata auferuntur; ζ) societatibus aut institutis praevisionis socialis, assecu ration is, etc., quae indemnizationes solvere debent. 961. II. Principium generale: Qui alium occidit, vul­ nerat, mutilat, actione vere, efficaciter et formaliter iniusta, tenetur reparare omnia damna spiritualia, personalia, realia exinde per se exorta et aliquo modo praevisa, quae reparari possint; et quidem ante iudicis sententiam si reparatio in eodem genere bonorum fieri potest. Patet ex traditis. Non est obligatio iustitiae reparandi damna quae sequuntur: Aggressori iniusto qui repellitur servato moderamine; imo: probabiliter etiam moderamine non servato, quia aggressor censetur renuntiare iuri ad moderamen quod scit esse difficillimum, aut quia hoc non supponit iniustitiam nisi quoad modum1; duellauti, qui mediis iniustis non fuerit coactus ad acceptandum duellum, siquidem scienti ct volenti non fit iniuria2; non duellanti, qui prop­ ter non acceptationem excludatur, v.gr. ab exercitu, et damnum exin­ de patiatur, siquidem causa damni non est provocatio, sed lex ini­ qua militaris; pauperi indefinito, qui sperabat obtinere aliquam elee­ mosynam ab occiso, etc., quia damnificatio non fuit effectus per s. actionis iniustae. Applicatio: 962. III. In particulari: 1. Damna spiritualia pro­ babilius ex iustitia reparanda sunt obligatione personali, qua­ tenus fuerint praevisa, et saltem ex caritate urgenda sinit. Explicatur : Quaedam irreparabilia sunt, v.gr. quod occisus sine sa­ cramentis obierit, quod tempus diuturnius non habuerit ad augenda merita, etc. ; alia autem, v.gr. missae de quibus ce­ lebrandis in suffragium animae disposuisset in testamento, 1 Cf. Bili.uart, De iustitia diss.10 a.ll § 3.3.°; Carrière, Dc iustilis 1343,4.°; Genicot-Salsmans, 1,567,1°; Merkeluacii, 1,373 b. Severius, tamen, ita ut reparationem saltum ex parte urgeant in casu moderaminis aperte non servati, S.Alfonsus 1.3 n.637; Lessio, 1.2 c.9 n.134; Luco, d.ll n.50-54. Haec sententia speculative verior videtur; at in praxi alia vix non semper erit ad­ mittenda, nam quis dimetietur excessum moderaminis? 2 In casu, igitur, non habetur occisio cum iniuria erga conduellantem; et hoc valet similiter, si duellans occisus acceptaverit pugnam coactus considera­ tionibus humanis ad fugiendam notam ignaviae; nam in tali casu provocatio, forte ct ipsa considerationibus humanis imperata, non tam est causa cogens ad acceptationem, quam occasia quae inducit ad acceptationem propter praeiu dicia socialia. Cf. Vermeersch, 11,574. RESTITUTIO PROPTER BONUM VITAE LAESUM N;'’(>0-962 971 satisfactiones quas obtinuisset per indulgentias aut bona ope­ ra, etc., reparari possunt ; et in quantum homicida ea praevi­ derit, reparare debet obligatione personali, quae non transit in heredes, per orationes, missas celebrari iussas, indulgen­ tias lucratas, etc. Et obligatio quidem multis videtur solius caritatis, non strictae iustitiae; quia, quamquam talia bona iniuste impedita sunt occiso, ius tantum inter homines existere censent 3. 2. Damna personalia, quae ct in quantupi possunt in eodem ordine vel in aequivalenti reparari, ex iustitia repa­ randa sunt, obligatione personali, ante sententiam iudicis, nisi laesus condonet; post sententiam autem, obligatione rea­ li quae transit ad heredes, mulcla pecuniaria pro iniuriis realibus legitime imposita. Explicatur: Offensa et contemptus personae laesae, quibus anima il­ lius eiusdemque familiarium affligitur, aliquo modo repara­ ri potest et reparari debet, per significationem doloris, peti­ tionem veniae, etc. ; ideoque reparanda est. Insuper vulnus sanabile, per convenientem medicationem, membrum mutila­ tum, interdum per membrum artificiale reparari potest, et ad hanc reparationem indubie tenetur vulnerator et mutilator. Ulterius, mulcta pecuniaria a indice imposita certo solvenda est; sed alia quae sit in compensationem vitae vel sanitatis sublatae, probabiliter non debetur ex iustitia cum sit com­ pensatio in diverso ordine, licet ex caritate facienda est, et ex aequitate imponi potest a confessario. 3. Damna realia, quae et quatenus ex ipsa laesione per se orta sint, sive ipsi vulnerato sive aliis, reparanda sunt obli­ gatione reali in quantum fuerint, saltem in confuso, praevisa. Explicatur : a) Ipsi laeso nullum dubium quod solvendae sunt, obli­ gatione iustitiae reali et ex genere suo gravi, expensae-in mbrbo factae usque dum moriatur vel sanitatem recuperet, et omnia detrimenta quae in interiuptione negotii, cessatione laboris, etc., ei causantur. Ouodsi laesus non moriatur, sed neque virium vel membrorum recuperet integritatem, per se quotannis ipsi solvendum erit quantum indicio prudentum amittet lucri propter laesionem passam; sed praestat transac­ tione rem cum eo componere, nisi sententia iudicis taxaverit ’ Lessio, 1.2 c.9 η 155. Cf. tamen Luco, d.ll n.3 aliter opinantem, pro obiigatione sci. iustitiae. Expensas funer's non tenetur solvere homicida, quia eodem modo alio tempore fieri debuissent. 972 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO summam laeso solvendam. Hanc obligationem potest laesus condonare. b) Aliis diversis, qui cx morte vcl vulneratione laesi damnum patiuntur, tanquam ex causa per se cuius hic quo­ que effectus fuerit in confuso praevisus, reparatio debetur, computanda secundum condicionem invite damni ficatorum et spem vitae quam laesus habuerit ; ideoque non totum quod occisus vel vulneratus forte fecisset, cum sit incertum, sed spem talis lucri amissam, quae multo minus valet. Repara­ tio his familiaribus debita, satis rationabiliter computari pot­ est iuxta praemium quod solvunt societates assecurativae vi­ tae in similibus adiunctisPractice, propter difficultatem de­ terminandi quantitatem damni, licebit agere secundum sen­ tentiam thcorice minus rationabilem, et solvere familiaribus pro sustentatione quam ab occiso vel mutilato accipiebant, quamdiu non habent unde sustententur. a) Consorti, liberis et parentibus, qui ab occiso vcl mu­ tilato alimenta accipiebant, reparanda sunt damna quae realiter subeunt ex occisione vel mutilatione illius quoad conve­ nientem sustentationem, saltem nisi ipsi media sustentationis aliunde habeant, et vulneratus non concesserit condonationem istius obligationis, distinctam a condonatione iniuriae perso­ nalis. Nimirum : quidam volunt urgere obligationem iustitiae, quia vul­ nerator, relate ad has personas, fuerit causa per se damni moralitcr praevisibilis et praevidendi6; scd fortasse minus probatum est vulneratorem posuisse actionem iniustam in cos qui damnum patiuntur propter laesionem, quatenus largitorem indebiti bene­ ficii eis abstulerit”. Alii recurrunt ad naturalem unionem inter membra familiae in unam personam moralem, qua fit ut laesio ca­ pitis sit laesio membrorum7; sed inde non concluditur omnem iniuriam illatam uni ex membris infligi eo ipso omnibus membris aut personae morali, ut esset concludendum ad vim argumenti. Alii, ex unione familiari ostendere conantur debitum sustentationis quasi patrimonio familiae inhaerere, ct minime ab accidentali voluntate membrorum dependere, vcl arguunt ex voluntate praesumpta laesi, quae voluerit sustentationem familiae conferre; scd non apparet cur sustentatio cx pietate debita, iure stricto in patrimonium introdu4 Certe societati assecurativae, si forte respondeat coram familiaribus de morte vel mutilatione laesi, non totum debetur quod ea solvit, scd quod correspondet spei quam habuit solvendi minus vel nihil si casus iste non habuisset locum. 4 Aertnys-Damen, 1,816; TanquerEy, 1,534; Schilling, 11,463; Merkelbach, 11,376; Fanfani, II 313. 4 Cf. Vermeersch, 11,575. Sane si occisus fuisset suicida, in se occidendo non laesisset iustitiam erga uxorem, filios vel parentes quoad sustentationem ipsorum. 1 FerrerEs-Mondrîa, 1,841; Genicot-Salsmans, 1,566. catur, nec constat voluntatem laesi posse conferre ius circa bona post mortem hypothetice possidenda*. Fortasse melior est ratio qua asseritur vulneratorem ex iustitia teneri erga omnes qui certo sunt beneficiarii victimae, nam “in usta causa damni est ille qui iniustis mediis bonum certum aufert, quia certitudo boni aequivalet iuri cuidam, quod mediis iniustis impediri nequit, sive illa applicentur donatario sive donatori” *. Ex hac ultima praesertim ratione, praeter obligationem certissimam caritatis ex ponere suo gravem, oblqatio quoque iustitiae commutativae incumbit vulneratori et occisori, reparandi familiae damna quae in sustentatione patitur ex laesione illius qui uxoris, parentum vel filiorum erat naturalis sustentator, quia haec damna praevideri debuerunt. Sunt, tamen, qui obligationem hanc non urgent, quando familiares habent unde vivant ex propria fortuna vcl cx novis nup­ tiis viduae, etc.10; ct certo non urgenda est, si vulneratus reapse non sustentabat suos, sive ex impotentia, sive ex incuria, sive ex alia ratione; quia in tali casu damnificatio non fuit efficax. Condonatio quam persona laesa fecerit, generaliter iniuriae realis et damnorum, a quibusdam ut invalida habetur quatenus compre­ hendit etiam iura familiae, quae sint a voluntate laesi independentia “ ; verius tamen videtur contrarium, quia iura illa non existunt nisi dependentor a voluntate laesi, cuius officia a voluntate independentia non sunt nisi pietatis“. β) Aliis familiaribus qui ab occiso alimenta accipiebant, dem sunt reparanda, sed non ex iustitia, sive quia regula- nem iustitiae urgent, si occisio vcl vulneratio causata fuerit ex hac praecise intentione; non quia cx intentione mutetur natura causalitatis, scd quia illi familiares strictum ius ha­ bebant ne propter talem intentionem talis actio perpetrare­ tur 13. y) Pauperibus, amicis, causis piis, quibus occisus vel mu­ tilatus ex caritate beneficia impertiebatur, certo non debetur reparatio ex iustitia, nisi, secundum sententiam modo memo­ ratam, fuerint directe intenta; sunt enim damna quae mere per accidens sequuntur in casu. 5) Creditoribus laesi, saltem si damnum eorum non fue* Lehmkuhl, 1,1179. ’ Hevlen, Tr. de iure et iustitia p.697-698, diversas opiniones recensens. ’° Ferreres-MonorIa, 1,842; Genicot-Salsmans, I 566; Merkelbach. 11,376; Loiano, 111,140,111. Sed minus logice, si argumentum ad probandam obliga­ tionem iustitiae sit demonstrativum. n Sic v.irr. Lugo, d.ll n.63; Lacroix. 13 p.2.· n.310; Waffelaert, 11,369; Ferreres-Mondrîa, 1.841; Genicot-Salsmans, 1.566,2 °; Ubach, 1,285. 12 Cf. S.Alfonsus, I 3 n.630; Molina, tr 3 d.85; Lessio, 1.2 c.9 n.158-159; Lehmkuhl, 1,1181; Noluin-Schmitt, 11.465 c; Versmeerch, 11,574.575 3. u CT. Ferreres-MonorIa, 1,842; TanquerEy, 111,536; Aertnys-Damen, 1,816,IV; Genicot-Salsmans, 1,566,3.°; 1'anfani, 11,313. J I 974 de stePTiMO et dec imo mandato rit directe et immediate intentum, similiter reparatio non de­ betur ex iustitia, tum quia cx bonis laesi, si quae sunt, erunt reparanda, tum quia, si laesus bona non habuerit, vix poterit constare damnum erga creditores fuisse efficax. Accedit quod generatim non erit neque praevisum. Quoad societatem assecurativam, quae damna sustineat, similem quaestionem proposuimus supra. Facilius in hoc casu liberatur vulnerator ab obligatione erga alios damni ficatos, si coram eis respondet societas assecu rati va, quia sic damnificatio erga illos non fuit efficax; quoad ipsapi autem societatem, videndum quo pacto lege positiva protegatur ad actionem erga vulnerantem. Notetur sententiam mortis latam in homicidam satisfacere iusti­ tiae vindicativae; officia, igitur, iustitiae commutativae per se eadem manent, nisi familiares aliique condonent. § 2. De restitutione propter Itonum castitatis laesum S.Alfonsus, 1.3 n.640-659; MoliNa. Dr instita ct iure tr.3 d.100-103; Les sio, De iustitia et iure 1.2 c.10; Luco. De iustitia ct iure d. 1?-13; Carrière, Dc iustitia TH n.1347-1402; Waffelaert, Dc iustitia II n.370 381; Bai.lerisiPalmieri, IIT tr.S p.2. * n.295-326. 963. I. Damna ex laesione castitatis: a) possunt ESSE multiplicia: a) in ipsum corpus, amissio virginitatis aut fidei coniugalis ; /?) in totam personam, infamia quae sequitur ex actibus obscenis etiam incompletis; γ) in bona temporalia, propter expensas eventualiter faciendas, ratione prolis con­ ceptae, vel propter damna ratione potissimum deflorationis; b) afficiunt, autem, a) ipsam personam violatam, quae, v.gr. propter deflorationem, difficilius inveniet maritum »suae con­ dicionis, vel propter conceptionem secutam expensas debebit facere tempore praegnationis, partus ct educationis prolis; β) parentes, maritum aut filios, qui in patrimonio detrimen­ tum patiuntur propter expensas prolis fornicariae vel adulte­ rinae/ diminutions©! hereditatis, etc. 964. II. Fieri possunt: a) MUTUO CONSENSU, sive sponte dato, sive sub promissione aut comnromissu alicuius rei faciendae, v.gr. ineundi matrimonium, et in tali casu neuter contrahit obligationem erga alium, nisi forte ad eventualem promissionem vel compromissum servandum14; &) per stuprum, sive stricte dictum, seu defloratio*« Notetuti tamen promissionem rnatrimoni informem non parere vim nisi sit sollemnis secundum c.1017. Semper nihilominus manet obligatio naturalis reparandi efficaciter damna iniusto causata, etiam per matrimonium, si hoc sit unicum medium reparationis; praesertim si promissum fuit ad extorquen­ dum consensum, ct non dentur causae excusantes a retinenda promissione. Cf. HeylEN, Tr. de iure ct iustitia p.703-704; RESTITUTIO PROPTER BONUM CASTITATIS LAESUM n.962-966 975 nem virginis invitae, sive late dictum, seu per violentiam physicam vel moralem in invitam ·*, etiam non virginem ct comugatam. 965. 111. Principium generale: Damna quae ex lae­ sione castitatis sequuntur resarcienda vel ferenda sunt in hunc modum : a) stuprator reparare debet omnia damna ipsi stu­ pratae eiusve familiae, cum sufficienti praevisione causata, et quidem ante sententiam, si in eodem, post sententiam vero, si in diverso ordine satisfaciendum est; b) adulteri et forni­ cantes ex mutuo consensu, non obligantur ad invicem nisi jorte ad implendam condicionem sub q;ia fornicationem vel adulterium commiserunt, sed obligantur solidarie in damna quae aliis per se sequantur ex eorum peccatoie. Explicatio patebit in expositione casuum singularium sequenti. 966. IV. In particulari: 1. Stuprator non coniu- galae tenetur: a) ipsi stupratae omnia damna obvenientia, in confuso praevisa, reparare; b) eius parentibus expensas, si quas faciant, tempore praegnationis, partus, lactationis; c) proli susceptae debet integras expensas quas faciat mater ad eius educationem. Explicatur: Ad a): Pro virginitate, eventualiter ablata, nihil sohi debet probabiliter in iustitia ante sententiam, quia bonis ma­ terialibus reparari nequit; utique vero pro infamia congrua reparatio dari potest et debet; damna materialia, ratione ges­ tationis et partus subeunda, in privatione salarii, expensis diversis, etc., solus stuprator ferre debet per plenam indeninizationem ; consequentias ordinis materialis, si quas ex amis­ sa virginitate realiter patiatur stuprata1T, v.gr. in non in­ veniendo marito, vel non inveniendo pro sua condicione so­ ciali nisi aucta dote, pariter ferre debet stuprato», sive off e rende ei nuptias, quas mulier non tenetur acceptare, sive augendo eius dotem congrua proportione, quin stricte tenea­ tur acquiescere mulieri dotem respuenti et matrimonium exi­ genti cum stupratore, licet hoc valde commendandum sit tan­ quam medium aptissimum reparandi damnum et providendi proli15 18. Cf. CH 458.464; CHP 443-444. *17 15 Sed invita non est quae blanditiis, precibus ct similibus allicitur, libera a metu. “ Cf. V.VANGHXLUWE, Dc restitutione ob adulterium : CoIIatBrug 44 (1948) 293-298. 17 Si autem nullas patiatur, v.gr. quia profitetur vitam religiosam vel inve­ nit facile maritum suae condicionis, etc., nihil ex hoc titulo solvendum est ab stupratore. w Obligatio contrahendi matrimonium cum stuprata, quae naturaliter aut vi promissionis obligaret stupratorem, cessat ex multiplici motivo, potissimum si Γ κ 976 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Ad b): Mulieris minorennis curam et expensas gesta­ tionis et maternitatis generatim ferre debebunt eius paren­ tes; ideoque eorum iura laesa attendenda erunt, sive ex non percepto labore filiae, sive ex dispendiis cum ea factis. Ad c): Etsi stuprata ciusve parentes abundent mediis ad alendam et educandam prolem, stuprator tenetur integras expensas ex sua actione iniusta necessarias erga prolem sa­ tisfacere18, dum mulier stuprata ex sola caritate et pietate obligatur ad curandam prolem, cum recursu ad virum pro exigendis mediis. Vir potest teneri, praeterea, ex caritate et secundum eius regulas, ad prolem agnoscendam, imo et ad legitimandam per subsequens matrimonium. 2. Stuprator coniugatae: a) si proles sequatur, tene­ tur ipse solus ad prolis alimentationem et ad omnia damna resarcienda quae obveniant marito, uxori et filiis legitimis aut aliis heredibus; b) si proles non sequatur, vix tenetur generatim neque ad satisfactionem pro contumelia, quia eius praesentia, licet humilis et paenitens, potius ingrata erit ma­ rito et uxori inhonoratis. Explicatur: Ad a): Perinde est quod maritus et filii veniant in notitiam adulterii vel non, quoad ipsam substantiam obliga­ tionis. Haec extenditur: a) respectu uxoris, ad expensas et damna eius materialia in gestatione et partu ; β) respectu pa­ tris, ad expensas alimentationis et educationis prolis intrusae, si ferantur a matrimonio; γ) respectu filiorum legitimorum, ad compensationem in hereditate, si dc facto minus percipiant quam legitimam, vel, propter ignorantiam patris circa origi­ nem prolis intrusae, in bonis liberae dispositionis illius diminutionem patiantur. Infamiam, si quae obveniat mulieri innocenti, cer­ to reparare tenetur; contumeliam generatim non, propter ra­ tionem indicatam. Ad b) : 3. Fornicantes ex mutuo consensu: a) si proles non sequatur, ad nihil tenentur ; b) si proles sequatur, uterque tenetur: a) ad eam alendam et educandam ex pietate ct cari­ tate, solidarie cum altera parte, saltem si non committatur stuprata postxnodum fornicetur cum alio, aut se finxerit virginem vel melioris condicionis cum talis non esset aut facile debuerit intelligere promissionem matrimonii ei factam ad obtinendam fornicationem fuisse fictam, aut si su­ perveniat impedimentum dirimens, aut si nuptiae infelices praevidentur. " Quodsi non satisfaciat, mulier ex caritate ct pietate tenetur propriis cu­ ris attendere prolem, salva actione in stupratorem. volenti non fit iniuria; ideoque ad invicem nulla obligatio­ ne tenentur, dummodo mulier vere fuerit libera in consensu praestando. Ad b, a) : Obligatio pietatis et caritatis manifesta est in genitoribus, quia commissio infantium brephotrophio ct eorum non agnitio et legitimatio, incommoda non parva affert ipsis infantibus; licet non raro erit ratio ea permittendi, ad evi­ tanda maiora damna, quae in familiis fornicantium sequeren­ tur, si educatio per ipsos genitores esset curanda 20. Ad b, β) : Sententia fere communis non ponit obliga­ tionem unius erga alium, si alteruter obligationi pietatis de­ ficiat, et sic obliget alterum ut ferat totum onus ipse solus; sed verius videtur contrarium, siquidem “ubi quis causa cul­ pabilis est ut alia persona etiam cx alia virtute quam iustitia, puta ex pietate, obligetur ad maiora onera illius virtutis, ille iniuste augere onus illius virtutis censendus est, et ad resti­ tutionem obligandus” 21. Si, autem, mulier non habeat unde suam partem sustineat circa curam prolis, imo, etiam circa expensas gestationis et partus, ius habet exigendi cas a complice solidarie obligato, nam hac omnes ratione prolis exiguntur. Ad c): Etsi parentes mulieris damna temporalia sub­ ierint, v.gr. faciendo expensas maiores ad dotandam conve­ nienter filiam defloratam, complex illius nihil debet eis ex iustitia, cum neque ipsa mulier strictam iniustitiam commit­ tat in eos, et illae expensae maiores sint per accidens. Nec ratio'ne dedecoris aut infamiae cx fornicatione obvenientis, resarciendi sunt parentes vel mulier complex, nisi divulgaverit cuix Si proles derelinquatur et in hospitio educetur, controvertitur utrum pa­ rentes teneantur compensare ex iustitia expensas educationis, si bona habeant. Contra Lugo, Carrière, Billuart, etc., negant non pauci eam obligationem, approbante S.Alfonso, 1.3 n.656. Quidquid sit de stricta obligatione, parentes hortandi sunt ut, si possint, aliquid, saltem per modum expiationis tradant hospitio. Imo ubi Instituta publica constituta non sint nisi pro infantibus pa­ rentum pauperum, divites deberent ex iustitia sustentationem infantis dere- Λ Heylen, Tr. de iure et iustitia p.705. --------- - brephotropheo, et per se etiam ad eam agnoscendam ct legitimandam; β) ad compensandam alteram partem pro dispen­ diis quae sola fecerit in educatione, renuente complice coope­ rationem, probabiliter ex iustitia stricta; γ) si vir sit coniugatus, debet curare ut propter prolem adulterinam nihil detra­ hat filiis legitimis de portione legitima. Explicatur: Ad a); Sive mnilier fuerit virgo, sive non, scienti et 978 DE SF.PT1M0 ET DECIMO MAND/\iO pabiliter occultum crimen, quia infamia non sequitur cx peccato sed ex divulgatione eiusdem. 4. Adulterantes ex mutuo consensu: a) si proles non sequatur ad nihil tenentur, nisi forte ad reparationem ja­ ma e vel honoris ad invicem vel erga compartem defraudatam; b) si proles certo sequatur, uterque adulter solidarie tene­ tur ad reparanda damna quae sequentur marito adulterae, filiis legitimis aliisve heredibus propter prolem in trusam; c) si dubium sit utrum proles sit adulterina necne, uterque liber est ab obligatione indemnizationis ; d) si proles sit certo adulte­ rina, sed ignoratur ex quo patre, mulier obligatur ad in­ tegrum damnum re parandum, nisi plures adulteri ex condicto inccrtitudinem paternitatis prae paraverint vel saltem cum eiusdem notitia adulterium perpetraverint. Explicatur: Ad a): Si alteruter adulterium, quod manebat igno­ ratum, manifestaverit, obligatur ad detractionem, quantum fieri possit, reparandam; ct praesertim ad manifestandum dolorem et petendam expresse veniam consortis iniuriati, qui ad notitiam delicti pervenerit, nisi commemoratio rei contu­ meliam apud eum augere videatur maxime ex parte adulteri non coniugis. Ad b): Sicut dictum est dc stupratore coniugatac in­ vitae, reparanda sunt omnia damna quae ex prole intrusa in familia obveniunt, tum marito inscio originis illius prolis, tum filiis legitimis vel aliis heredibus, qui propter eandem privan­ tur de parte aliquota hereditatis. Differentia est in hoc, quod damnum ex adulterio cum consensu sustinendum est solida­ rie ab utroque adulterante 22. Uxores, tamen, vix obligatio­ nem habebunt manifestandi maritis suum delictum; nam praeter gravem diffamationem, maiora mala ordinis moralis excusant a tali confessione facienda. Sed eo magis tenentur ad vitanda detrimenta mariti et filiorum legitimorum per fie- I tas donationes de propriis bonis fictamvc meliorationem filio­ rum legitimorum, etc., per diligentiam et laborem extraordinarium in eorum beneficium, per expensarum personalium diminutionem, etc. Adulteri viri reparationem dissimulatam facere possunt per mulierem adulteram, et practice neque ipsi tenentur se diffamare, quando haec via unica ad reparatio—■ ■-■ 23 Tamen, si mulier adultera, valens facile separare prolem adulterinun t legitima, noluerit morem gerere complici id exigenti, videtur ipsa sola teneri de damnis quae sequantur cx eo quod talis proles supponatur marito, siquid® complex non est iam causa iniusta quoad haec damna. Expensas, tamen, erp prolem adulterinam etiam in hoc casu ferre debet pro sua rata parte. I RESTITUTIO PROPTER BONUM CASTITA 979 nem pateat, propter incommodum magnum, et gravia mala moralia. Ad c) : Proles dubiae legitimi tatis in foro tum interπο tum externo praesumitur legitima, et consequenter eventualis adulter non tenetur ad expensas illius sustinendas -3. Ad d) : Quando dubium est eminam debeatur proles ex pluribus adulteris commercium habentibus cum muliere eo tempore quo a singulis eorum potuit generari: a) si c.r con­ spiratione egerunt, singuli tenentur in solidum ad prolem alendam et damna marito ct filiis legitimis compensanda, necnon et matri si vim in eam intulerunt; β) sine conspiratione sed cum notitia commercii carnalis aliorum, saltem duo prio­ res videntur obligari pro rata dubii nocivi culpabiliter et ef­ ficaciter ab eis causati ·’ ; γ) si absque conspiratione et noti­ tia adulterii aliorum egerunt, sententia probabilis inultorum eximit eos ab omni obligatione restitutionis*23 25, contra plures alios qui verisimiliter eos obligant ad reparationem pro rata dubii, quia omnes iniuste egerint ct actio omnium fuerit cau­ sa cur damni ficati nequeant reparationem exigere ab effica­ ci damnificatore 2C. 5. Adulterini suae illegi limitât is certo conscii per se tenerentur ad restituendam hereditatem et legata quae acce­ perint tantummodo ut legitimi, sed practice vix unquam ad hoc obligantur. Ratio est tum quia nec tenentur credere matri etiam sub iuramento eis revelanti originem spuriam in proprium prae­ judicium. tum quia manifestationem non possent facere sine gravi infamia propria ct genitricis, ad quam non obligantur, sicut nec ipsi adulteri. S.Alfonsus, 1.3 n.657; Luco, d.13 n.16-18; Waffelaert, De iustitia II n.324; Noldin-Schmitt, 11,472,5. Molina (De iustitia et iure tr.3 d.103 n.3) obRjat ad restitutionem pro rata. * S.Alfonsus, 1.3 n.658; Luco, d.J3 n.24; Merkeluach, 11,294 C 2.° 23 S.Alfonsus, 1.3 n.658, quem sequuntur moderni plures ut Ferreres Mondrîa ΊΓ.785; Marc-Gester'»ans. T,«63: Melrkelbach, 11.294 C 2.° M Sic v.gr. Molina, d.103 n.3; Laymann, 1.3 tr.3 p.3.· c.14 n.3; Ballf.rixiPalmieri, III tr.8 p.2." n.325; Waffelaert. De iustitia 11,320-324; Prvmmer., 11,148 c; Tanquerey, 111,545; Vermeersch, 11,592,3. a 980 PK SEPTIMO ET DECIMO MANDATO •C A P U T De restitutione propter defraudata tributa Auctoritas publica indiget mediis materialibus ad subveniendum necessitatibus publicis societatis et ad providendum efficaciter bono communi in protegenda libertate patriae, conservando ordine et ius­ titia, exequendis operibus utilitatis publicae, supplenda insufficien­ tia inceptorum privatorum, etc. Haec media obtinet magna ex parte a civibus per impositionem tributorum. In his, autem, solvendis va­ riae fraudes adhiberi solent, de (piarum moralitate indicium feren­ dum est ad definiendam obligationem reparationis vel secus. S.Alfonsus, 1.3 n.614-617; I.essio, De iustitia et iure 1.2 c.33; Molina, De iustitia et iure tr.2 d.661-679; Luco, De iustitia et iure d.36; Laymann, 13 tr.3 c.3; Billuart, De iustitia diss.9 a.7; Ballemini-Palmieri, I tr.3 n.H'· 156; Waffelaert, De iustitia 11,414-426; J.IngenhlEEk, La justice dans I'm pôt (Paris 1918); P.Kehl, Die Steuer in dcr Lehrc (1er Theologcn des Mil telalters (Berlin 1927); Scailteur, Le devoir fiscal (Brujas 1950). Summa rerum dicendarum: Occasione nacta, disserendum est de ipsa η. t one et divisione tributorum; de eorum fundamento et condicionibus Iustitiae de obligationis cjristentia et qualitate, de obligatione denique reparationis. 967. I. Tributum in genere intelligitur quidquid cives ex bonis suis auctoritati publicae (Statui, provinciae, muni­ cipio) in communem utilitatem tribuere obligantur; et accu­ ratius distinguitur: a) tributum proprii· dictum, quod sol­ vitur reipublicae quin civis aliquam praestationem specialem ab ea accipiat (impuestos), ct b) VECTIGAL, quod solvitur in retributionem alicuius servitii particularis a rcpublica praesti­ ti (derechos, tasas). Haec distinctio sub respectu morali habet momentum, propter diversa fundamenta iustitiae quae sunt in utroque casu 1 ; dubitari enim nequit quod iustitia comniutativa urget retributionem servitiorum ab Statu civibus praestitorum, v.gr. in servitio postali, in transvehendis mercibus, in itinerando per ferroviam Status, etc. Unde tributum proprie dictum: 968. II. Differt a solutionibus fisco factis propter contractum privatim cum eo initum, pro transvehendis personis vel mercibus in servitio curruum ferreorum, litteris in servitio postali, etc.; quae omnia manifesto obligant ex iustitia comniutativa, nisi forte quoad statuta quaedam minoris momenti, quae haberi possunt ut poenalia. 1 Cf. J.Delépierhe. Le devoir de l'impôt devant la conscience chrétienne. NouvRevTh 74 (1952) 400 408; O.von Nell Brkuning, Stc.uern: St.iatslcxikon, V (Frib..rgo de Br. 1932) 109, Auctores classici scribebant rtiam de forte nis quae in confinibus regionum, occasione importationis y·! exportations solvebantur in “aduanis” et "fielatis”; neenon et de gabcllis, quac sinuktn significationem habebant atque vectigal* pro mercibus cx uno in alium locum vectis solvendum. RESTITUTIO PROPER DtFRAUDATA TRim i \ \ %r, 'Çf) 931 v.gr. nc litteris inseratur pecunia, ne libris transvehendis immittantur litterae, etc. III. Dividitur in: a) directum, quod immediate imponitur Personis, sive ratione bonorum determinatorum, tam mobilium quam immobilium, sive ratione artis aut negotii concreti cui vacant (contribuciôn sobre la renta), et dicitur : α) personale, si a singulis per­ sonis vel familiis exigitur secundum aliquam proportionem ad divi­ tias mobiles possessas; β) reale, si imponitur propter bona immobi­ lia, v.gr. agros ct domos, vel propter concessionem factam exer­ cendi aliquam industriam vel negotium; b) indirectum, quod non imponitur personis immediate, sed me­ diate propter certas merces, occasione mutationis iurium (diversos impuestos de derechos reales), fabricationis, venditionis vel usus (deiechos de consumes, diversos impuestos de utilidades), transvec­ tionis in aliam regionem (impuestos de transportes, derecho dc aduanas, fielatos), etc. *. 969. 970. IV. Fundamentum tributorum proprie dictorum, quod simul naturam facultatis, limites et modum eam exer­ cendi manifestat: a) False repositum est est ab aliquibus, sive in omnipotentia Status (schola hegcliana), sive in supre­ mo dominio vel etiam condominio reipublicac (socialismus et commun i smus), sive in quodam contractu vel quasi contractu inter membra societatis ct societatem, fundato in servitiis praestitis vel assccurationc oblata; quae explicationes facile evertuntur, priores quidem cx vera notione alti dominii Sta tus, posteriores vero quia, individualismo imbutae, insufficienter attendunt ad ampliores necessitates boni communis adimplendas, (piae non perfecte cum servitiis ab unoquoque cive acceptis, vel securitatibus unicuique tributis congruunt , b) derivatur ι-x ipsa naturali necessitate societatis politicae obtinendi media materialia ad suum finem attingen­ dum; quod ius praesertim exercet imponendo tributa tanquam onus non reale sed personale, immediate attingens cives, eosque obligans propter naturalem necessitatem quam habent per­ tinendi ad aliquam societatem politicam et conferendi dc pro­ priis bonis quae ad bonum commune sint necessaria· .* s Tributum hereditatis ab aliis habetur tanquam directum, quia immediate afficiat heredem propter hereditatem, ab aliis tanquam indirectum, quia exiga­ tur occasione mutationis iurium. , » Cf. E.IIamm, Zur Gnmdlegung und Geschtchte der S-fcucrmOMl ( I rue­ ris 1008); A.JanSSEN, Le fondement philosoph que du devoir fiscal: l.pb 11 ii. ον 2 (1925) 367-389; Ολόν Neel Brevn ing, Sti m-rpflicht Staatslexikon ' (rri burgo dc Br. 1032) 123-128; A.DE Marco. Del dovcrc fiscale oggt «n Dalla C'^CCf.'îico,9 ni ^uDiti^ct iure d 36 n.3-17 Extranei reipubbeae possunt esse obligati ad solutionem tributorum, propterea quod legibus quae wemi publico consulunt ct ipsi tenentur. Cf. A.vax Hove, Lc'Jcj quae or mi Po­ blico consulunt : EphThLov 1 (1924) 153-167. 982 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO 971. V. Condiciones ad iustitiam tributorum requi­ runtur tres, sci. legitima auctoritas in eo qui imponit, insta causa, debita proportio. De singulis quaedam : a) Legitima auctoritas, ultimatim quidem suprema, cui soli competit ius disponendi de bonis subditorum ad suum munus promovendum et ad assecurandum bonum commune, sed mediate etiam consilia provincialia et communalia secun­ dum facultatem participatam quam accipiunt. b) Iusta causa ad hoc reducitur, quod bonum commu­ ne seu publica necessitas aut vera utilitas cogit ad exigenda tributa, ut provideatur dignae sustentationi ipsius auctoritatis et ministrorum ac officialium necessariorum ad rectam administrationem reipublicae ; sumptibus ad religionem, cultu­ ram et artes promovendas, ad exercitum ct publicam securi­ tatem sustentandam, ad agriculturam, industriam ct commer­ cium evolvendum necessariis; reparationi aedificiorum pu­ blicorum et constructioni viarum publicarum; subventioni pu­ blicarum calamitatum, etc. Ratione crao boni communis stabilitur, sed et limitatur, ius rei­ publicae et officium civium respectu tributorum, ideoque Status non potest ultra modum multiplicare tributa ad fines qui non sint vere necessarii aut utiles secundum capacitatem reipublicae communem, verbi gratia ad superornanda aedificia publica vel sustentandum ni­ mium apparatum externum, excessi vum numerum officialium publi­ corum, etc.567; ct tributa vere inutilia, nedum essent obligatoria, lae­ derent ex parte 'Status iustitiam strictam, spoliando cives a parte suorum bonorum”. Applicatio: '1'alia ac tanta tributa exigantur oportet, qualia et quanta requiruntur, cum quadam amplitudine, ut immediate vel me­ diate cedant ad bonum commune; secus autem constat “nefas esse reipublicae privatos census immanitate tributorum et vectigalium exhaurire’”. Inter aspectus iustitiae considerandos ille quoque est, ut in determinanda quantitate tributorum singulis imponenda ratio habeatur emolumenti a singulis cx societate percepti; sic ruricolae minora beneficia percipiunt ex bono communi quam habitantes in urbe, ideoque minori tributo gravari deberent8. 5 “Jus enim possidendi privatim bona, cum non sit lege hominum sed na­ tura datum, non ipsum abolere, sed tantummodo ipsius usum temperare et cum communi bono componere auctoritas publica potest. Faciat, igitur, iniuste atque inhumane, si de bono privatorum plus aequo, tributorum nomine, de­ traxerit” (Eeo XIII Encycl. R.N. 23 11S90-91] 663). Auctoritas publica quae imponeret tributa sine causa aut mensura, peccaret contra iustitiam commu­ tati vam, cum cives ius strictum habeant ne bonis suis spolientur. * Apprime observat Tapparem.i (Saggio tcorico d diritto naturale 1,1178) tributa inutilia nocere non solum particularibus, qua talibus, sed etiam socie­ tati et ipsi auctoritati; nam insatisfactio populi generat diffidentiam adversus auctoritatem, et ansam praebet inobedientiae etiam erga leges iustas. 7 Pjus XI, Encycl. Quadragesinfo anno 23 (1931) 193. F 1’erspicaciter animadvertit TapparEI.lt, Saggio tcoretico di diritto natura­ le I n.1178, tributa inutilia nocere non tantum privatis sed etiam ipsi socie- kESTlTUTIO PROPTER DEPRAEDATA TRIBUTA. NI 0/1 983 c) Aequa proportio in imponendis tributis non solum exigit modo indicatam mensuratam moderationem, ne popu­ lus maius damnum patiatur ex tributis quam bonum reportet, sed etiam partitionem oneris tributorum proportionaiiter aequalem. Haec partitio duo importat: a) generalitatem tri­ buti, quod, utpote onus personale cuilibet civi incumbens in ordine ad bonum commune, omnes solidarie afficiat neccsse est, exclusis per se exemptionibus realibus alicuius classis civium. Quod tunc praesertim observandum est cum agitur de ali­ qua institutione sociali cui omnes recurrere debent, v.gr. de instructione primaria, ad quam nequit Status sine iniustitia colligere tributa quae applicet sustentandis solummodo cen­ tris officialibus, nam ita duplicatum onus imponit illis civibus qui filios in centris non officialibus educatos volunt, dum tri­ bulationem ceterorum practice annullat per subsequens sub­ sidium. Sed aliquae exemptiones admittendae sitiit, tum per accidens pro illis qui non habent unde tributa solvant, cum ius alendi familiam anterius sit iuri reipublicae ad tributa, tum apparenter pro quibus­ dam civibus vel classibus aliunde bene merentibus dc rcpublica, verbi gratia pro familiis valde numerosis, quae plures filios dant ser­ vitio militari pluresque operarios industriae, pro officialibus publi­ cis, ut hac exemptione stimulentur ad munus acceptandum ct fideli­ ter gerendum, etc. Imo ipsa Ecclesia ciusque instituta, nisi iure di­ vino eximerentur qua talia a civilibus tributis, eximenda essent ra­ tione specialis servitii ab institutis ecclesiasticis reipublicae praestitis**. β) proportionem congruentem cum condicione singulo­ rum civium, “ita ut illi qui pluribus abundant plus contri­ buant per tributum, aut qui plus de communitate lucrantur, debitum vectigal solvant, et si causa aliquos singulariter spec­ tat, ii singulariter graventur”10. Haec proportio manifeste non servaretur si tributatio im­ poneretur indistincta per capita Melior ratio est ut attingan- • M·*· tali ct auctoritati publicae; etenim murmurationes excitant, diffidentiae adver sus actoritatem sunt seminarium, ad fraudes alliciunt, inobedientiae erga ip­ sas leges iustas favorem praestant. • Cf. c.1495.1499. De consensu S.Sedis instituta ecclesiastica in multis con­ cordatis permittuntur gravari tributis civilibus. Jo Heylen, Tr. dc iure ct iustitia p.882. Ibidem, in nota observat: “Ubt officium a Statu praestitum non est mere ordinis politici sed potius talis na­ turae ut etiam a privatis praestari posset, seu ubi agitur de taxis proprie dictis, singulariter graventur ii quos res singulariter spectat. Inde recte prae ceteris pro posta et télégraphe onerantur ii qui hoc servitio utuntur, licet boni publici intersit ut cives facile ad invicem communicare possint; similiter aequum est ut parentes non pauperes expensas solvant pro instructione filio­ rum suorum quamvis reipublicae referat ut cives sint rite instructi”. Cf. A.Crosara, Dc tributis solvendis reditu minimo familiari immuni servato Ang 26 (1949) 60-72. 984 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO tur reditus, et subsidiarie ipsum capitale, cx quibus capacitas singulorum exactius indicatur Sed attendendae sunt divero sac circumstantiae ex quibus capacitas numerice eadem, realiter diversa est in diversis, v.gr. propter onus alendi maiorem familiam, propter valorem diversum capitalis, secundum plu­ ies etiam propter originem redituum prout oriantur ex labore vel ex solo capitali, etc.11 1213 Peccat auctoritas publica cum exigit tributa ultra exigentias publicae necessitatis vel utilitatis, vel pro illis fini­ bus magnificentiae, ornatus, etc., quos non patitur condicio rcipublicae generalis; nisi forte portio tributorum ad hos fines destinando­ rum exquiratur ab illis civibus qui utilitatem inde capient et fortu­ nam ad talem luxum accommodatam habeant. Applicationes: 1. 2. Ad servandam aequam proportionem attendi debet condicio oeconomica ct possibilitas singulorum civium, suppressa aequivalcntia materiali praestationum, adeo ut plus solvant divites quam paupe­ res, secundum exigentias iustitiae distributivac, excogitata aliqua norma vere rationabili proportionalitatis ; similiter ad aequam pro­ portionem pertinet, cum agitur de institutione pro omnibus civibus necessaria, ut Status non sustentet aliquam organizationem insuffi­ cientem vel inconvenientem pro multis civibus ope tributorum ab omnibus collectorum, sic enim cogit multos ad sustentandam insti­ tutionem sibi non aptam, et ad expendendam aliam pecuniam in organizanda alia institutione apta; sic v.gr. iniusta est attributio sub­ sidiorum publicorum solis scholis officialibus, nisi eae sint vere suf­ ficientes et undequaque commendatae ad instructionem et educatio­ nem civium, id quod nunquam obtinet; ideo subsidia debent distri­ bui inter scholas quaslibet rectae institutioni civium dicatas, etiam privatas 11 Ad determinandos reditus vel capitale., diversae methodi suppetunt, ut in­ vestigatio, aestimatio, declaratio iurata, etc. Circa hanc ultimam in ordine ad onera fiscalia cf. H.nu Passage, Le fisc et la conscience. Le serment fiscal: Et 182 (1952) 686-692. 12 Quoad modum attingendi reditus in tributatione, ait Codex socialis McchliMienjir a.124: "Como ideal, es prcferiblc cl impuesto unico y progrcsional sobre la renta. De hecho. parte de los recursos fiscales hay que pedirlos a los impuestos ndirectos, porque se soportan mâs fâcilmente y porque su exaeciôn no se presta a tantas vejaciones.” 13 Quoad mensuram qua singulis tributa imponenda sint, alii, magis individualistae, propugnant tributum proportionale ad reditus, quicumque sint, v.gr. 5 %, sed hacc tributatio est multo gravior pro modestis fortunis quam pro divitibus; alii praesertim socialistae, volunt tributum stricte progressivum, quo augeantur taxae cum augmento redituum in diversis formis ct proportionibus, sed sic tollitur stimulus magnis capitalibus ct industriis, quorum ingentia be­ neficia, a quodam limite integra cederent Statui; ideo alii propugnant tribu­ tum progressionalc. quod crescat quidem cum capacitate oeconomica civium, sed ita ut proportio tributi decrescat quo magis reditus crescant. Cf. VermEERSCH, Quaestiones dc iustitia n.104; J.Creusen, Droits et devoirs de l’Etat en ma­ tiore d’impôts in Actes du VIe Congrès catholique de Malines (Bruselas) 12S12\ ; A.Pxrego, Il fondamento mctcconom.co del sistema progressivo dcll'in:· posta: CivCat (1950) 111,614-624. Ad rem Codex socialis Mcchliniensis a.123: “En cuanto cl bien corniin lo peiïnita, la justicia distributiva pidc que cl impuesto sea, no proporcional a las rentas, sino progresivo; pero no segûn una razon constante, sino segun una progresion que se conticne y jnodera para acercarse en la cuspide al unpuesto proporcional. Llamamos a este impuesto “progresional”. RESTITUTIO PROPTER DEFRAUDATA TRinvTA N 971-972 985 3. Una ex condicionibus deficiente tributa non iam sunt obli­ gatoria sive ex toto sive ex qua parte condicio deficit, nam ct defi­ cit in civibus debitum pietatis erga rempublicam. conferendi sci. opem ad eius egestatem sublevandam, et caret auctoritas publica titulo ra­ tionabili ad exigendam talem contributionem a subditis. /n dubio de existentia harum condicionum, plurcs A \. olim tradiderunt praesumptionem stare in casu contra auctoritatem in favorem civium propter specialia adiuncta14, quia sci. multa tributa fuerint nimia ex testimonio peritorum et insuper odiosa, utpote pri­ vantia cives bonis suis. Hanc praesumptionem applicabilem fuisse sub regimine absolutistico, in quo saepe aliqua ex condicionibus iusti tri­ buti deficiebat, non autem nostris temporibus, cum tributa non im­ ponuntur per solum principem sed ope deputatorum populi, existi­ mant aliqui 18 ; sed dicendum videtur apud nos quoque valere talem praesumptionem, eo magis quod frequentius certo constat Statum impendere tributa in sustentandis organizationibus haud necessariis pro bono communi, aut in exsequendis operibus utilitatis sive non generalis sive excedentis possibilitatem oeconomicam plurimorum contribuentium, aut absorbere initiativas privatorum, multiplicata ad hoc gravosa, inutili et saepe nociva organizationc burocratica, in qua non semel praeterea ingeruntur officiales qui in emptionibus, pac­ tionibus, rebusque gerendis pro republica sibi partem pecuniarum non parvam addicunt; unde libenter subscribimus hanc observationem: “Si de rationabili pecuniarum publicarum usu magis securi esse pos­ sent, probi et catholici viri pecunias libentius conferrent et magis scrupulose in hac re agerent” w, id quod similiter applicatur ad sen­ tentias moralistarum quae largiores videri possint. Nec valet dicere in dubio praesumendum esse pro Superiore; po­ tius melior est condicio possidentis, et ei qui petit competit probatio debiti, nec eadem fit praesumptio pro lege et pro tributis, cum tot motiva dubitandi de iustitia tributorum exurgant; accedit quod sub­ ditus non tenetur obedirc in dubio superiori, vitato scandalo, quan­ do praeceptum est nimis difficile, et quod in dubio favendum est ei de cuius damno agitur. 972. VI. Principia: 1. Auctoritas publica habet ius condendi leges tributarias obligantes subditos in conscientia. 1 ai Auctoritas publica, intelligitur potissimum suprema quae curam habet totius communitatis; sed auctoritatibus quoque inferioribus, etiam municipalibus, demandari solet haec fa­ cultas, quo melius specialibus locorum singularium necessita­ tibus prospiciatur. 14 Sic v.gr. Luco, d.36 n.86-91, quem approbavit S.Alfoxsus, 1.3 n.617, re­ ferens pro eadem sententia plures alios magni nominis ut S.Antoninum, Caietanum, Lessium, Sanchez, Molina, etc. “ Sic v.gr. Noldi.n-Schmitt, 11,314. qui tamen apponit limitationem, "nisi’’ aperta sit iniustitia, ut si regimen communisticum vel religioni infensum exag­ geratis tributis sensim dominium privatorum vel Christianarum institutionum exhaurire velit”. Cf. etiam Genicot-Sai.smaxs, I 573,11. ” Vermeersch, 11,528,6. Cf. A.Jaxssen, Le devoir fiscal: EphThLov 27 (1951) 105-113; G.Ermecke, Aforaltheologische Grundsàtre sur Zoll-Moral und Zollgesetagebung : ThG! 42 (1952) 81-96. e 986 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO Habet ius; utrum illud exerceat, ct ferat leges tributa­ rias morales, an solum poenales, inferius declarabitur. Obligantes in conscientia, seu sub reatu peccati, quae­ cumque demum sit virtus ex cuius titulo sint urgendae, de quo inferius dicemus. S.Scriptura habet diversos textus omnino favorabiles isti doctrinae: Mt 22.21: “Reddite ergo quae sunt Caesaris, Caesari’’; Rom 13,5-7 : “Subditi estote non solum propter con­ scientiam, ideo enim et tributa praestatis... Reddite ergo om­ nibus debita ; cui tributum, tributum ; cui vectigal, vectigal”. Cf. etiam c.l504.1505 quoad tributa ecclesiastica. Ratio est quia auctoritas publica, cum habeat ius et officium dirigendi societatem perfectam ad finem ipsius pro­ prium, habere simul debet ius repetendi a subditis media ne­ cessaria vel utilia ad istum finem, quod est bonum commu­ ne. Iam vero, ad bonum commune promovendum auctoritas publica indiget bonis materialibus, quae non potest obtineri nisi per leges tributarias. Ergo quando exercet ius suum im­ ponendi proportionatas contributiones, subditi habent veram obligationem illas solvendi, ortam ex ipso facto quod cives sunt, ideoque obligati ad concurrendum conservationi socie­ tatis 17. 973. 2. Indicandae sunt res tribulationi subiectae, in hypothesi legis tributi solvendi iustae, si indicatio legiti­ me requiratur ex dispositione superioris immediate obligan­ tis in conscientia, plerumque non ex integro sed diminuta quantitate usu vel iudicio timoratorum probata. Explicatur: Quando indicatio rerum tributo gravandarum legi­ time expetitur, fideliter facienda est, si lex imponens tri­ buta est iusta et obligat in conscientia ; etenim ad repeten­ dum iustum tributum praerequiritur notitia rerum tributationi subiectarum, ideoque lex de tributis lata eodem iure cadcmque obligatione extenditur etiam ad fidelem istam declaratio­ nem, quae rationem habet medii necessarii, et ex iustitia le­ gali praestanda est. Si vero lex tributationis fuerit iniusta aut 17 Cf Lessio, 7>c iustitia ct iure 1.2 c.3 n.56; Molina, Dc iustitia et tnr<· tr.2 d.674 n.3; Luco, Dc iustitia et iure d.36 n.38; Billuart, Dc iustitia diss.9 a.7 § 2; Azpiazu, La moral del hombre de négocias p.634-636; C.Scailteur, Le divoir fiscal (Brujas 1950); Merkelbach, TI.627; E.Hosten, Dc nova lege fiscali: CollatBrug 21 (1921) 134-138: G.Kiselstein. Dc obliffatior.e solvcndi tributa- RevEccIL 13 (1921-22) 316-332; H.nu Passage, Les perple­ xités du contribuable croyant: Et 186 (1926) 193-209; X., Qu'cst-ce que Dmf>ôtf Oblige-t-il en consciencef: L’Ami du Clergé 42 (1935) 513-526. RESTITUTIO PROPTER DEERAUDATA TRIBUTA X 972-97 * 987 mere poenalis, obligatio declarationis directa et immediata nulla esset, deficiente titulo vel voluntate ad exigendam ip­ sam declarationem. Plerumque declaratio non obligat ex integro; nam usus generalis fert ut quarta vel etiam tertia pars bonorum tribulation i subiectorum occultetur, ct nihilominus Status ob­ tineat tributa sufficientia ad necessitates publicas; id quod demonstrat ipsum Statum, ex praevisione talis occultationis, augere taxam tributariam, ct non exigere ut tantum solva­ tur quantum secundum materialitatem legis solvendum esset ; imo, ncc posset hoc exigere, cum ex experientia nimium fore ostendatur. Applicationes: 1. Qui in instrumentis emptionis-venditionis, in declarationibus bonorum patrimonialium, etc., minorem valorem declarant, non agunt contra iustitiam in fraudem legis tributariae, nisi disproportio sit enormis et usu non probata inter valorem rerum et declarationem factam. Imo, ncc laedunt veritatem, cum tales de­ clarationes in his adiunctis significationem specialem habeant, valons sci. qui ex recepta consuetudine tributo subest. 2. Si declaratio tumorum iurata exigatur, primum examinan­ dum erit num agatur dc vero iuramento ; deinde, etiam posita requi­ sitione proprie dicti iuramenti, adhuc perpendenda erit vera mens in­ terrogantis et iuramentum expetentis, ad quam attendere licebit in praestando iuramento, facta restrictione late mentali; quodsi cx cir­ cumstantiis et usu communi liceat occultare tertiam vel quartam partem bonorum tributationi subiectorum, licebit et sub iuramento in utilitatem fisci expetito eam partem celare, per assertionem quae in his adiunctis est restrictio mentalis honesta; neque enim Status pot­ est rationabiliter exigere ut timorati cives improportionatum onus tributorum ferant. Quod minime extenderetur ad casum in quo de­ claratio iurata exigeretur ad tuenda iura heredum. 3. Obligatio solvendi tribula, si quidem: a) certo intus­ ia sint, nulla existit; b) dubie iusta, in ordine speculativo de­ negari possent, sed practice generatim solvenda erunt. Expli­ catur : Ad a) : Cum auctoritas publica non habeat in bona pri­ vatorum dominium directum ullum, sed possit solum ratione boni communis aequa tributa imponere, patet non solum illi­ cite sed etiam iniuste agere, in exigendis tributis ultra con­ venientias boni communis, civesque posse ea denegare. Plures ut necessario iniusta habuerunt tributa rebus ad vitam humanam necessariis imposita, v.gr. pani, oleo, carnibus; rec­ tius id theorice negatur, quia talia tributa vere communia es­ sent, et si valde moderate exigerentur, gravatis aliis rebus ad 988 DE septimo et decimo mandato vitam superfluis, possent absolute servare iustitiam distribu­ tivam, licet minus convenientia appareant. Ad b): Quando tributa sunt dubie iusta, ut supra dictum est, sententia speculative probabilis liberat ab obligatione ea solvendi, quia in dubio onus probandi iustitiam pertinet ad eum qui petit ; sunt quoque qui odiositatem legis tributariae invocant, minus attenti ad solidaritatem membrorum corporis socialis. Plures alii tenent contrarium quia praesumptio sit pro superiore, et quamquam haec ratio minus valida fortas­ se videtur, scandalum et maiora mala vitanda practice obli­ gant ad huiusmodi tributa solvenda, nisi notabile damnum exinde imminens excuset. 4. Facta ab auctoritate aequa determinatione tribu- torum solvendorum, et exquirentibus exactoribus, cives: a) non obligantur ad solutionem ex iustitia conimutativa; b) obligantur vero probabilius in conscientia ex iustitia legali quoad tributa directa, et c) sub sola poena quoad tributa in­ directa. Explicatur: Exquirentibus exactoribus, non antea, ut communiter existimant cives, non renitente ipsa auctoritate, sed potius morem gerente tali opinioni in constituendis tot exactoribus. Facta aequa determinatione; ante eam nulla videtur ha­ beri obligatio solutionis in subditis, nam fiscus nondum usus est sua potestate reclamandi determinatum tributum, sed ad summum suam determinationem hoc faciendi manifestavit Imo, quando Status mittit exactores tributorum, cives possunt passive se habere et tributa sufficienter determinata non solvere donec exquirantur. Ad a): Plurcs quidem AA., praesertim antiquiores, tra­ diderunt tributa, saltem plura, ex iustitia conimutativa esse solvenda, vi sci. quasi-contractus inter principem et subditos tacite initi, ex quo princeps se obligaret ad rectam guberna­ tionem, subditi vero ad res pro bono communi promovendo necessarias, qualia sunt tributa, subministrandas1S. Invocabant “ Sic v.gr. S.Antoninus, Summa thcol. p.2.“ t 1 c.13 § 3; p.3.a t.8 c.4 § S; Caietaxus, Summa, v. Vect gal; Molina, <1. 674 n.3; Sanchez, Decal. 1.6 cn.62; Lessius, 1.2 c.33 n.56-57; Lugo, d.36 n.38-39; Siorer-Bierbaum, II tr.S n.926; Billuart, De iure ct iustitia. diss.9 a.7 § 2, etc.; S.Alfonsus, qui plu­ res citat pro hac sententia 1.3 n.616 in eam inclinat manifeste. Ex recention· bus citari possunt pauci, ut Prummer, 1,293; Aertnys-Damen, 1,831; Marrés De iustitia 11,196. Cf. ampliorem huius rei expositionem apud K.Wacnîr, Du sittlichen Grundsàtse bceüglich der Stcucrfflicht (1908) 20ss; item Merksl* bach, 11,628. RESTITUTIO PROPTER DEFRAUDATA TRIBUTA N 973 989 etiam aliquando titulum supremi dominii ex quo repeteret Sta­ tus a subditis bona ad prosperitatem publicam necessaria. At vero sententia nunc fere communis negat obligationem iu.rfitiae comniutativae, quia in societate non feudali nullus intercedit ta­ citus contractus, sed populus ex obligatione naturali concurrendi a : bonum commune societatis cui necessario annumeratur, debet sub­ ministrare subsidia requisita ad bonam gubernationem Nec domi­ nium supremum Status huius est indolis, quae proprietatem bonorum ad cives perlinentium immediate possit sibi arrogare; sed est potestas jurisdictionis, quae habet ius exigendi praestationem rerum ad bo­ num commune necessariarum, sed non ius in res ipsas. Ad b): Obligatio iustitiae legalis per se praesumenda est oriri ex legibus tributariis; etenim, supposita potestate obli­ gandi cives ad solvendam iustam tributorum partem simulquc necessitate eorum in qua Status est constitutus, putandum est ipsum per sc urgere omnes titulos quos possidet ad exigenda tributa, ideoque veram obligationem conscientiae cx iustitia legali. Hanc tenent quoad tributa directa plures recentiores' , * ct omnino probanda videtur, propter rationem indicatam seriae et efficacis vohintat s, quam habet legislator quilibet in eis exigendis quantum pot­ est. Ideoque minus probandi videntur pauci illi qui etiam leges dc tributis directis poenales esse saltem probabiliter censent . * Ad c) : Tributa indirecta, cum sint magis eventualia, ct facilius pateant exactoribus fisci, et saepe imponantur prop­ ter titulos qui etiam sine tributatione proficui sunt pro bono communi, iusto iure censentur imponi cx lege mere poenali ; ideoque sine reatu culpae moralis defraudari fisco per inedia non inhonesta 2l. Dicendum ergo nobis breviter videtur: a) Obligationem moralem ex iustitia conimutativa esse negandam, rciccta opinione quae eam urgebat saltem pro casibus in quibus, post declarationem redituum faciendam cx iustitia legali, lex definierit quotam solvendam; sane ex iustitia legali obligantur subditi principaliter ad ea suppeditanda quae bono communi requiruntur, nec ullus intercedit contractus quem cives per deputatos suos mandatarios ineant cum gubernio, unde ” Sic v.gr. BallErini-Palmieri, I tr.3 η.148-150; Lehmkvhl, 1,1170; Waffelaert, De iustitia 11,420; MaUSBach, 11.2 $ 53; Noldin-Schmitt, 11,314315; .Marc-Raus, 1,967; Merkelbach 11,627. ’· Sic Vermeersch 11,528; Geni cor-Salsmans, 1,574; Ferixres-MondeIa, I, 854; Ubach, 1,879, praeeuntibus Berardi, Praxis confessam 11,413; Cbollt, Dr iustitia et iure III,1010-1023; BuccXRONl, Dr lege 232, etc. Cf. etiam E.Ranvvez, Dr lege tributorum: CollatNamurc 17 (1922) 23-37; G.Kiselstein, De~ obligatione solvendi tributa: RevEcclL 13 (1921-2) 316-332. :i Sic praeter AA. notae praecedentis plurcs alii, ut Noldin-Schmitt, II, 315,2; Aertnys-Damen, 1,831,2.· 990 DE SEPTIMO ET DECIMO MANDATO obligatio iustitiac derivetur, nec pleraque tributa rationem habere pos­ sunt taxae solvendae pro servitiis ab Statu praestitis22. Aliunde obligatio iustitiae commutativae eiusdemve transgressio occasione tributorum oriri potest in civibus erga Statum, sci. quate­ nus mediis iniustis cum impediant ab illis rationabiliter obtinendis, vel occulte ea detrahant postquam solverint, vcl exactores impediant in exeeutione officii vel corrumpant ut munus suum negligant. β) Obligationem moralem ex iustitia legali, secundum mentem legislatoris, verius urgeri in dispositionibus tributariis, saltem circa tributa directa, ut fert opinio in dies frequentior inter moralistas et sociologos hodiernos2324 , cum et necessitas promovendi bonum com­ mune sic exigat et nimia facilitas in interpretandis leviter legibus ut poenalibus, sccum ferat relaxationem conscientiae moralis cum notabili damno ordinis publici; et praedicatoribus ac confessariis hanc curam putamus incumbere, ut reverentiam erga leges instas expergiscant in fidelibus eorumque conscientiam circa obligationes socia­ les stimulent ; nihilominus, dolenter agnoscendum est in aliquibus nationibus, nostra minime excepta, opinionem de obligatione mere poenali tributorum esse satis diffusam, eaque perdurante obligatio­ nem conscientiae immediatam non esse urgendam. 7) Quidquid sit de obligatio'ne morali vel poenali tributa, sol­ vendi, qui habitualiter tributa in magna proportione defraudant, re­ gulariter peccare dicendi sunt, tum propter dispositionem in qua so­ lent esse, violenter resistendi investigatoribus officialibus, tum prop­ ter periculum in quod se et familiam coniciunt mulctarum multo gra­ viorum. 5) Eo facilius concedendum est, licitam esse aliquam occultatio­ nem bonorum tributis subiectorum, quo freqentius nostris tempori­ bus Status multiplicant tributa sine moderatione neque debita pro­ portione, praesertim cum declarationes urgeant secundum interpreta­ tionem communem ; iam vero opinio communis fert ut in declarandis reditibus, iuribus successionis et transmissionis per contractus, etc, tertia circiter pars veri valoris apud nos, vcl etiam fere dimidia a pauperioribus defraudetur per occultationem quae habet rationem restrictionis mentalis, cui non solum contrahentes vel heredes, sed probabiliter ipsi notarii licite cooperari possunt25. 22 Cf. Aürti. 2. Omne verum mendacium est intrinsece et absolute malum, nullaque ratione unquam cohonestari potest. Sic effert 17 Merkelbach, 11,859 asserit ex Renere suo mendacium officiosum et iocosum esse veniale, perniciosum autem, mortale; rectius mendacium ex genere suo est semper leve, cui gravitas accedere potest propter scandalum magnum, damnum notabile, etc., ut facilius accidere potest in rebus fidei, morum, reli­ gionis, etc. Cf. infra n. 988, 3. “ S.Thomas, 2-2 q.114 a.2 ad 1; cf. ib. q.109 a.3 ad 1. 18 Sic plures, inter quos I.B.UmbErg, De mendacio iniusto: PerMorCantlit 32 (1943) 237-245; FonsEGrive, Éléments de philosophie IT 6 (Paris s. a.) p 476· 477; J Vernhes Le mensonge, sa nature et sa malice intrinsèque: RevApol 63 (1936) 403-41 5; St.Bersani, De intrinseca mendacii deformitate: DivThom (Pi) 39 (1936) 3-14. MENDACIUM ET RESTRICTIO MENTALIS. N 988 1007 sententia post S.Augustinum communissima inter catholicos, cui omnino assentiendum putamus. Multi quidem gentiles30, praesertim Stoici, et inter Christianos Priscillianistae et Semipelagiani, nonnulli etiam SS.Patres ”, fortas­ se ab hac norma aliquantulum recedendum existimaverunt ad vitan­ dos conflictus quos, ea stante, insuperabiles indicabant. Deinde, apud philosophos, praesertim acatholicos, fere invalesce­ bat distinctio inter falsiloquium seu mendacium psychologicum, quod esset “enuntiatio conscia alicuius erroris” et proprie dictum menda­ cium morale, quod esset “enuntiatio conscia alicuius erroris cum in­ tentione iniusta”. Traditio ipsa primitiva applicuit ad quodlibet mendacium id quod Christus (Mt 5,37) immediate commendaverat de iuramento inutili. Nihilominus ex textibus S.Scripturae non possumus nimis simpli­ citer condemnationem divinam cuiuslibet expressionis contra men­ tem concludere, nam aliqui SS.Patres qui eos noverunt, aliqua men­ dacia non illicita habuerunt, 'ut statim dicetur. Ipse S.Augustinus, antesignanus severae doctrinae, aliquando scripsit: “Si aliquis ad stuprum quaeratur, qui possit occultari mendacio, quis audet dicere nec tunc esse mentiendum?””. * Cf. I.Souilhé, Note sur te problime moral du mensonge et la pensée grecque: ArchivPhilos 2 (1924) 57-73. “ Citatur cum Cl.Alexandrino et Origene praeaertim S.I.Chryaoatomus, et Kstea Cassianus. Cf. Vkrmxkrsch, Restriction mental et mensonge: DAFC r,961. ■ De mendacio c.9 n.16: ML 40,500. L Sed contra talem distinctionem illiceitas cuiuslibet men­ dacii probatur: S.Scriptura saepius, tam in V. quam in N.T., quodlibet mendacium, sine ulla distinctione nec restrictione reprobat : “Mendacium fugies” (Ex 23,7) ; “non mentiemini, nec deci­ piet unusquisque proximum suum” (Lev 19,11). Cf. etiam libros sapientiales, praesertim Prov 6,16; 12,22; 13,5; 19,22; Eccli 7,13-14; 20,26. Expressius illicitudo mendacii declara­ tur, et veracitas Christianis urgetur, in N.T., in quo sinceri­ tas maxima commendatur a Domino (Mt 5,37) : “Sit autem sermo vester, est, est ; non, non ; quod autem his abundan­ tius est, a malo est”; et mendacii inspiratio tribuitur diabolo (Io 8,45): “non est veritas in eo; cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est et pater eius”. S.Pau­ lus imperat absolute: “deponentes mendacium, loquimini ve­ ritatem unusquisque cum proximo suo” (Eph 4,25); “Nolite mentiri invicem, exspoliantes vos veterem hominem” (Coi 3,9). Similiter S.Iacobus compellit: “Nolite gloriari, et men­ daces esse adversus veritatem” (3,14). 1008 DE OCTAVO PRAECEPTO SS.Patres plerique et plerumque condemnant menda­ cium ut illicitum 2iJ, rationibus potius theologicis, propter ne­ cessitatem nos conformandi cum Prima Veritate, quia sumus unum in Christo (cf. Eph 4,25), etc. Sed in casibus perple­ xis non omnino alieni sunt a distinctione inter falsiloquium antea definitum et strictum mendacium, vel a mendacio tan­ quam elleboro adhibendo; et fatentur adesse difficultatem in quaestione “utrum aliquando mentiri nccesse sit” 21. Imo, ar­ gumentum ex consensu SS.Patrum satis claudicat; nam plu­ res sunt qui, sin minus falsiloquium permittant, saltem suboscure loquuntur, adeo ut pro casibus necessitatis mendacium approbasse dicantur. Hoc potissimum valet de Cl. Alexandri­ no, Origene et praesertim Cassiano, quorum nullus ceterum fuit canonizatus, et qui in aliis erraverunt; sed tribuitur etiam Tertulliano, Lactantio, S.Io. Chrisostomo, S.Hilario, S.Hie­ ronymo, S.lo. Climaco 25. Theologi priores definiebant mendacium tanquam lo­ cutionem enuntiantem falsum ut decipiat, carnque intentionem decipiendi intellexisse videntur ut essentialem ; in hoc casu patet cos universaliter illicitum habuisse mendacium 20. Inde a saeculo XIII constanter adhibuerunt definitionem augustinianam a nobis traditam 27, et licet discrepaverint circa inten­ tionem decipiendi utrum pertineret ad conceptum necne, af­ firmantibus scotistis, negantibus autem thomistis, de ipsa illiceitate absoluta discussio apud eos non fuit sed unanimis om­ nino sententia. Sacculo demum XIX ad finem vergente pauci theologi approbare coeperunt conamina iam pridem incepta, coarctandi ipsam notionem mendacii ut, retenta absoluta eiusdem illiceitate, insuperabiles dif­ ficultates et conflictus in vita sociali vitarentur. Nimirum iam saecu­ lo XVI tradiderat Grotius mendacium eiusque malitiam consistere in repugnantia “cum iure existente ac manente eius ad quem sermo aut nota dirigitur”28; quod ius saepe existit implicitum in commer— » 23 Cf. L.Thomassin, Traité de Ia verite ct du mensonge (Paris 1691) p.75107.129-189. 34 Ipse S.Augustinus (Sermo 133 n.3: ML 38,758) respondet ad hanc quaestionetn: "Latebrosa est, multos sinus habet; non vacat omnes secare ct ad vivum pervenire. Ergo eius curatio in tempus aliud differatur.” Sunt tamen qui textus SS.Patrum disputatos universim fere velint interpretari de ampliibologia vel restrictione mentali. Cf. Th.Revnaud, Opera omnia 1.14 c.12 n.9; Waffelaert, Dissertation sur la malice intrinsèque du mensonge: NouvRcvTh 14 (1882) 272-283; F.Sen indlf.r, Die Liige in der patristischcn Littcratur (Bonn 1922). 28 Cf. A.VERMEERSCH, Restriction mental ct mensonge: DAFC IV,961; F.Schindler, Die Liige in der patr stischcn Littcratur (Bonn 1922). -J Cf. A.Landgraf, Définit on und Siindhaftigkcit der Liige nach der Lehrc der Frühscholastik : ZkTh 63 (1939) 50-85; 157-180. 27 Cf. Enchiridion c.18: ML 40,241; De mendacio c.4: ML 40,491. Ά De iure belli ac pacis 1.3 c.l n.llss. cio humano sociali, ex pacto quudam tacito, incluso m ipso usu re­ ciproco sermonis aliorumquc signorum. Eam doctrinam amplexus est ct ulterius propagavit inter protestantes Puifendori, aperte li­ mitans mendacium ad casus m quibus et audiens habet ius cognoscen­ di nostram mentem et nos ipsi sumus obligati ad suppeditanda illi media cognitionis quae a nobis dependent '. * Unde secundum hanc conceptionem medacium nullum habetur, quando audiens, explicite vel implicite, renuntiat huic iuri, wl eiusdem bono per deceptionem con­ sulitur, vel secretum aliudve bonum magni momenti sic salvatur. Inter theologos catholicos nullum influxum habuit theoria grotiana primis temporibus. Sed nonnulli iam saeculo XVIII, ct plures sacculo XIX, plus minus ei adhaeserunt, ut supra dictum est. Re­ centius Vermeersch docuit in notione classica mendacii locutionem contra mentem intelligendam esse jorinalem, m talibus sci. adiunc­ tis manifestatam, ut loquens rationabiliter supponendus sit commu­ nicare suam entem, seu ut exercite dicat se loqui ; unde si debeat tueri secretum v.gr., cius verba non sunt locutio formalis assertiva mentis, sed primarium effictum intentum habent defendendi secre­ tum permittendo errorem audientis ex locutione, sicut intendendo defensionem vitae pci mittitur mors iniusti aggressoris in repellenda eiusdem aggressione Λ M. Led rus reponit malitiam essentialem men­ dacii in violatione mutuae fidei, quam loquens implicite invocat dum assertive loquitur, quaeque ad vitam socialem est necessaria; ideoque, ubi adiuncta hanc fidelitatem non exigunt, falsiloquium non erit peccatum* 3132 . M.E.GounlEY admittit falsiloquium non esse neces­ sario mendacium, propterea quod finis primarius locutionis consistat in assecuratione pacificae conviventiae hominum in societate, cui per accidens locutio secundum mentem nocere possit ®. Sed eiusmodi theoriae, quamvis simplicitate et perspicuitate com­ mendentur, et in dies plures defensores habere videantur, praesertim in Gallia33, a plerisque auctoribus nunc etiam reiciuntur, sicut ab universis fere antiquioribus rcicicbantur Et sane: mendacium ^jychologicum et falsiloquium, quod licitum dicitur in casu necessita­ tis, nihil aliud apparet in analysi, quam restrictio late mentalis doc­ trinae moralistarum ; in conceptu veritatis debitae quae positive de­ negatur interlocutori, vel deceptionis iniustae, difficultas manet in definiendo debito, vel iniustitia; in violatione fidei audientis per loqnentem invocatae, ulterius investigandum erit utrum usus loquelae constituatur indebitus quia fides audientis invocatur et violatur, an rectius fortasse fides audientis invocata violetur propterea quod fit indebitus usus loquelae, adhibendo medium naturale contra finem — - * Λ Les devoirs de Γhomme ct du citoyen 1.1 c.10 n.7-9. 10 Ex pluribus scriptis de hac re cf. conclusionem in 7'heologia ntorali, 11,652654. Similiter J.van Rijckeversel, De malitia mtendac.i: PerMorCanLit 23 (1934) 48-54. 31 Cf. De mendacio: PerMorCanLit 33 (1944) 37-48. 32 Cf. Praise or Blame.—Which shall it bet: The Priest 3 (1947) 824-829; A.Dorszvnski, Catholic Teaching about the Morality of Falsehood (Washing­ ton 1948). 23 Post J.Didiot, schola insulana cum Excmo.Chollet huic orientationi indulgebat, quam iam in suis exordiis similiter promoverunt F.Dubois et Piat. Fa­ tendum est differentiam practicam cum nostra doctrina non tam rc quam for­ mulis notari; sed formulae talts sunt ut, a profanis usurpatae magno abusus periculo sine necessitate expositae videantur; nam quae novis formulis expli­ cantur in recte intellecta doctrina de restrictione mentali sufficienter conti­ nentur. 1010 DE OCTAVO PRAECEPTO naturalem in locutione contra mentem, quae non salvatur per restric­ tionem mentalem. Ratio naturalis multiplicia adducebat motiva, fortas­ se non undequaque probativa, ad ostendendam intrinsecam et absolutam malitiam cuiuslibet mendacii, quarum praecipua haec fere sunt : a) Ex fine loquelae et sermonis, qui a Deo ordinati sunt ut homines in vita sociali ad invicem suos sensus fide­ liter manifestent. Nimirum, voces et signa natura sua ordi­ nantur ad mentis cogitationes et indicia exprimenda coram audientibus. Ergo discordantia inter cogitationem et expres­ sionem per se et natura sua est quid inordinatum in se ipsa, propter irreverentiam tum erga veritatem et finalitatem sig­ ni, tum relate ad audientem, qui iure sperare potest nostram veracitatem 84. Sed huic argumento aliqui obiciunt hominem saepissime esse obli­ gatum ut sensus suos coram aliis celet, prudenter eos dissimulando; praeterea signum verbale, utpote arte compositum, non habere pro fine intrinseco manifestationem mentis®, et dicere relationem non tantum ad mentem interiorem, sed etiam ad destinatarium, ideoqut concordantiam inter signum et rem significatam non esse absolu­ tam, sed modificari posse ex relatione ad ordinem socialem; unde nisi aliunde probetur eam esse omnino intangibilem, quia semper respondeat exigentiae ordinis stricte moralis, fieri poterit fortasse ut discordantia ordinis inframoralis, qualis est error purus intellec­ tui interlocutoris causatus, possit ex motivo superiore permitti in falsiloquio quod persistat moralitcr ordinatum propter motivum su­ perius *. Signa nempe manifestativa, praeter' finalitatem proximam manifestandi veritatem, habent aliam magis fundamentalem permit­ tendi vitam individualem et socialem”; unde, si haec vita exigit sacrificium veracitatis, et veracitas non ostenditur ex ipsa sua ra­ tione semper custodienda, poterit adesse casus in quo valeat sacri­ ficari vel sit sacrificanda, sicut vita aggressoris ; ct tunc deficiet ra­ tio mendacii, quod est locutio contra mentem secundum condiciones et exigentias locutionis et significationis humanae. b) Ex subordinatione servanda inter facultate!, quae violatur vero abusu per incohaerentiam inter cogitatio­ M Ad rem S.Thomas, 2-2 q.110 a.3 c: “Mendacium est malum ex genere suo: est enim actus cadens super indebitam materiam. Cum enim voces naturaliter sint signa intellectuum, innaturale est et indebitum, quod aliquis voce significet id quod non habet in mente.” Cf. similiter Suarez, De fide d.3 s.5 n.8, et plures alii ut Elbe!, Eehmkuhl, Noldin-Schmitt, Prümmer, Merkelbach, etc. 35 Cf. J CreusEn, Le niensonge et les mensonges: NouvRevTh 55 (1928) 50-65. 10 Cf. M.Ledrüs, De mendacio: PerMorCanlJt 33 (1944) 11-14.19-23.28-36,τ Cf. M.E.GoumXY, Praise or Blame.—Which shall it bet: The Priest 3 (1947) 824-829. MENDACIUM ET RESTRICTIO MENTALIS. N.988 1011 nem facultatis interioris et manifestationem facultatis exte­ rioris, quasi rebellis38* . Sed loquela aliaque signa sunt transformationes artificiales sig­ norum instinctivorum, quibus nostros sensus internos prodimus; iam vero signum artificiale non ostenditur necessario et in omni hypothesi ad unicum finem esse usurpandum ; sed considerandum est haec signa, praeter finalitatem exprimendi veritatem, habere etiam aliam, permittendi sci. et fovendi vitam individualem et so­ cialem, cuius exigentias incolumes servare debenta. Unde fieri pot­ est ut, propter has exigentias non frustrandas, cohaerentia inter cogitationem internam et externam manifestationem sit sacrifican­ da, si in hoc nulla inordinatio in genere moris appareat ; licet per se sit omnino promovenda et sustinenda, cum etiam inordinationes inframorales habeant relationem ad ordinem moralem. Accedit quod organa principaliter destinantur ad serviendum supposito; unde usus artificialis eorum, in quantum remanet rationalis, erit naturalis, etsi non primigenius. · c) Ex deceptione proximi, quam inducit mendacium natura sua et per se; unde, si mentiri liceret, orta universali suspicione, damnum inferretur bono publico et fiduciae ac securitati in vita sociali40. Sed observandum est bonum publicum et securitatem socialem aliquando postulare ut quolibet medio, moralitcr non reprehensibili, quidam effectus perniciosissimi evitentur. Unde, si locutio menti non correspondons, cx alia ratione non probetur moraliter esse sem­ per deordinata, aliquando adhiberi poterit, vel etiam debebit, non obstante errore intellectuali audientis et inordinatione inframorali facultatis expressivae loquentis. d) Ex violatione fidelitatis quam spondet qui loquitur in talibus adiunctis, ut et fidem audientis invocare et pro­ priam mentem genuinam illi communicare velle censeatur. Et hoc quidem vere probativum argumentum est ; nam si quis exercite dicit et implicite promittit se suam mentem alteri manifestaturum, et in his adiunctis non loquatur genuine, in­ vocatam fidem audientis illudit per actum perfidiae, forma­ tter inhonestum, utpote intrinsece malitiosum41. 3. Mendacium; a) de se et formalitcr sumptum, praeser­ tim iocosum et officiosum·, est peccatum ex toto suo genere leve; b) per accidens, quatenus habet consequentias contra M Cf. S.Thomas, 2-2 q.110 a.3 ct ad 4; SvXRïfc, Dc fide d.3 s.5 n S; Scotvs, In III d.38 q.un. n.2. ” £{· M.E.Gounley, Praise or Blame: The Priest 3 (1947) 824-829. Cf. Lugo, Dc fide d.4 s.l n.9; s.2 n.23; Ponce de Leôn, In III d.38 q.un. n.8. Dc mendacio: PcrMorCanLit 33 (1944) 37-48; 34 (1945) 164-186. 1012 DE OCTAVO PRAECEPTO iustitiam, religionem, caritatem, etc., mendacium praesertim damnosum fit cx genere suo grave. Dicitur: De se et formaliter, quatenus sci. offendit sinceritati per simulationem, veracitati per fallatiam ct fidelitati per per­ fidiam 42 ; quae omnia ex toto genere suo, seu dum remanent in mera violatione sinceritatis, veracitatis, fidelitatis, obligant sub levi. Praesertim iocosum et officiosum, nimirum etiam in abusu et laesione harum virtutum dantur gradus, adeo ut le­ vius sit mendacium iocosum quam officiosum, et hoc quam damnosum43. Quatenus habet consequentias damnosas, non igitur ratione sua formali, qua laeditur fidelitas erga interlocutores, sed ex rationibus aliunde advenientibus 44. Ad a) : Mendacium per se et ratione sui semper est leve45', utpote quod formalem rationem inhonestati derivat ex infi­ delitate erga promissionem implicite datam, sub levi obligan­ tem ex communi sententia; quam infidelitatem exercet, fal­ laciter abutendo signis manifestativis et simulando mentem quam non habet ; sed in his omnibus ratio gravis deordinationis non habetur. Ad b) : l:x prolato mendacio per accidens damnum oriri potest proximo, vel religioni, vel pietati, etc., quod iurc me­ rito sub gravi impediendum sit, exigente sic caritate, iustitia aliave virtute, cuius observantia sub gravi praescribatur46. 4. Amphibologia et dissimulatio: a) sine ratione suf­ ficienti illicite adhibetur, sed b) ex causa sufficienti adhibita est honesta. Dicitur: Sine ratione sufficienti; nimirum aliquarn rationem semper rcouiri, ct quamlibet non esse sufficientem, constat ex propositione 27 propter laxitatem ct nimiam generali tatem ab Tnnoccntio XI dam­ natam (D 1177): “causa iusta utendi his amphibologiis 47 est, quoties 42 Cf. Merkelbach, 11,849. 43 Cf. S.Thomas, 2-2 q.110 a.2. 44 Cf. S.Thomas, 2-2 q.l 10 a.3.4. 43 Sunt A A. qui dicunt mendacium perniciosum esse grave; sic v.gr. A.TaX· qherey. III.378; etiam Merkelbach, 11.859 dc quo supra, nota 17. 4e Apud AA. mediaevales controversum fuit utrum mendacium a personis perfectis prolatum esset grave etiam in ratione mendacii propter contemptum Primae Veritatis ct Bonitatis, cui quatenus est poss'bile adhaerere debemus. In qua re pauci quidam errarunt cum ipsa doctrina generalis dc gravitate vel levitate malitiae formalis in mendacio non esset satis clara. Cf. S.Thomas, 2-2 q.110 a.4 ad 5; S.Bonaventura, In III d.38 q un. q.*2; A.Landcraf, Ιλ· finition and Siindhaftiff licit (1er I.iiac : ZkTh 63 61939) 163-180. 47 Amphibologia in hac propositione aeque significat restrictionem mentalem; patet non quamlibet utilitatem, etiam materialem, iustificare usum amphibologiac; unde iure damnatur sententia tanta gcncralitate prolata. ΜΕΝΠΑΟΓΜ ET RESTRICTIO MFA I \I.IS. X 98S 1013 id necessarium aut utile est ad salutem corporis, honorem, res fa­ miliares tuendas, vcl ad quemlibet alium virtutis actum, ita ut ve­ ritatis occultatio censeatur tunc expediens et studiosa”. Ad a): Qui amphibologia ct dissimulatione utitur, consulto ea verba vel signa eligit quae, licet fidelitatem proximo debitam non violent, apta sunt ad deceptionem proximi praeparandam ; casque adhibet quatenus huic deceptioni occasionem praebent. Et quamvis in iis expressionibus vel signis usurpandis nunquam mentitur, quia in aliqua significatione sunt conformes iudicio interno loquentis, ta­ men si eas adhibeat sine motivo rationabili, responsabilis fit periculi deceptionis cui exponit intcrlocutorem. et detrimenti, quod ex dis­ simulatione arbitrarie adhibita provenit societati. Imo, si intercedat praeceptum speciale fidei, caritatis, iustitiac aliusvc virtutis, obligans ad candidam ct simplicem manifestationem veritatis, usus amphibologiae et dissimulationis potest interdum sub gravi vetari, licet as­ sertio ampbibologica, etiam iuramento firmata, nunquam recidat in purum mendacium aut periurium. Ad b): Quoniam in amphibologia et dissimulatione sensus quem loquens exprimere intendit verus est, etsi ab audiente leviore et mi­ nus prudenti non percipiatur, amphibologia adhibita cx motivo ra tionabili, v.gr. occultandae veritatis sub secreto perceptae, assimilatur actioni duplicis effectus aeque immediati, boni sci. assccurati, et deceptionis, non proprie causatae sed potius occasionatac, per cam. Et usus amphibologiac, pro gravitate et obligatione boni custo­ diendi, potest esse non solum licitus, sed etiam stricte impositusa. 5. Restrictio a) pure mentalis nunquam est licita; b) late mentalis deficiente alio medio honesto ad protegendum se­ cretum, vel aliter occultandum aliquid interlocutori, ex insta causa aliquando adhiberi permittitur ; c) etiam iuramento con­ firmata. Dicitur: Deficiente alio medio, v.gr. evasiva, silentio, etc., quae, si in certis adiunctis adbiberentur, satis proderent illud quod occultare intendunt. Ad protegendum secretum vel aliter occultandum aliquid, nimirum saepe existit obligatio celandi rem dc qua interrogatio proponitur; in tali casu, interrogatus qui non potest revelare veritatem, iuxta aliquos posset eligere in con­ flictu malum minus assertionis falsae, quod sibi redderetur materiale peccatum deficiente libertate, ad vitandum pecca­ tum formale revelationis illicitae; rectius tamen et sufficien­ ter tota res explicatur per theoriam restrictionis late menta­ lis, in qua verba prolata non sunt assertoria falsitatis, ne materialiter quidem pcccaminosa. Ex iusta causa, sci. non arbitrarie et ex quolibet futili Cf. M.Ledrus, De mendacio: PerMorCanLit 32 (1943) 159-164. 1014 DE OCTAVO PRAECEPTO motivo ac passim seu ordinario, ita enim vita socialis, in mutua fiducia mutuaque veritatis manifestatione fundata, in discrimen verteretur; sed cx motivo verae necessitatis au» utilitatis interdum occurrente, eo maiore quo maius est pe­ riculum erroris provocandi, et gravius nocumentum quod ex errore imminet, et plures personae quae hoc nocumentum subibunt. Aliquando, non semper, neque frequentius; nam extra casus necessitatis usus restrictionum mentalium, etsi non sem­ per vetitus, omnino vitari debet quantum fieri possit, utpote qui sinceritati animi officit, ct mutuam fiduciam, ad humanum commercium necessariam, impedit ; praeterea sunt ca­ sus in quibus, urgente speciali obligatione fidei, caritatis, ius­ titiae, etc., veritas sine restrictionibus aperte declaranda est, ut inferius in particulari recensemus. Ad a): Ecclesia damnavit ut minimum tanquam scandalosas, aliquas propositiones materialiter desumptas ex ope­ ribus Th.Sanchez, in quibus iste auctor, minus caute et ge­ neralius locutus, voluit providere casibus perplexis et extre­ mis in quibus de maximo malo vitando ageretur (D 11761178): “Si quis vel solus vel coram aliis, sive interrogatus sive propria sponte, sive recreationis causa sive quocumque alio fine iuret, st non fecisse aliquid, quod revera fecit, intelligendo intra se aliquid aliud, quod non fecit, vel aliam viam ab ea, in qua fecit, vel quodvis aliud additum verum, revera non mentitur nec est periurus...” "Qui mediante commendatione vel munere ad magistratum vel officium publicum promotus est, poterit cum restrictione mentali praestare iuramentum, quod de mandato regis a similibus solet exigi, non habito respectu ad intentionem exigentis; quia non tenetur fateri crimen occultum.” Ex his propositionibus patet: tum restrictionem pure mentalem esse illic tam, sci. in qua sensus verus arcanus interlocutori propterea quod manu! intra animum loquentis. quin ex circumstantiis sufficienter prodatur; tum iura­ mentum ad eam confirmandam emissum incidere in verum periurium, quando ex adiunctis veritas sincera et simplex exigitur, v.gr. propter contractum im­ plicitum in suscipiendo munere, quo aliquis obligatur ad res et verba intelligenda et adhibenda sensu ab alio contrahente cogitato. Theologi doctrinam de restrictione mentali serius evoKerunt49, sed inde a saeculo XVI communiter eam adNomen et substantia rei occurrit iam apud Capreolum (Ju IV d.2l q.2), sed doctrinam ipsam prior ex professo elaboravit Dr. M.de Azpilcueta (Nivarrus) in commentario ad Decretum Gratiani c. 2 C.22 q.5. F.am, a Lessio saepius expositam, amplissime defendit Th.Reynaud contra lo.Barncs, et ut alii plures, in sua theologia morali 1.14,71-232 tanquam doctrinam tutam tra­ didit. | MENDACIUM ET RESTRICTIO M!\T\LIS. N 9S8 1015 mittebant et adhibebant ad iustificandam occultationem ve­ ritatis in quibusdam adiunctis. Post condemnationem autem propositionum relatarum, accuratius distinxerunt inter restrictiones pure et late mentales, ut, prioribus communiter reiectis60, posteriores satis generaliter admitterent. Et licet recentiores nonnulli existiment restrictionibus latae mentalibus non provideri omnibus casibus veritatis celandae, ideoque conceptum mendacii diligentius esse elaborandum, si eorum innovationes accu­ ratius inspiciuntur, recidunt in classicam doctrinam restrictionis late mentalis rite intellectam. Ratio ostendit restrictionem pure mentalem, utpote phantasiae loquentis commentum, nullatenus intelligi posse ex adiunctis, ideoque evadere puram simplicemque locutionem contra mentem in ordine ad audientes. Unde, si nunquam licet loqui contra mentem, nunquam licebit restrictio pure mentalis. Ad b): Restrictio late mentalis, ex iusta causa, proportionata ad occasionem errandi quam creat proximo, ad gravitatem ipsius erroris imminentis, ad numerum et quali­ tatem errantium, exclusa semper intentione decipiendi eos, et mere permisso errore ex iusta causa, nullatenus haberi · potest inhonesta. Nam attendendum est ad relationem obiecti vani multiplicem quae adest inter locutionem nostram et circumstantias, ratione temporis, personarum, officii, moris vigentis, ctc., adeo ut verba acquirant magna frequentia ex adiunctis sensum particularem et specialem; porro sufficit ut obicctiva ita sit, etsi subjective audiens, propter im­ peritiam, defectum pcrspicatiae, ignorantiam aliamve rationem deci­ piatur; haec deceptio, etiam necessaria, non impedit quominus verba ex adiunctis habeant significationem ambiguam et in sensu speciali vero, non mendaci, possint intelligi, absque violatione fidelitatis erga interlocutorem in adiunctis quae permittunt restrictionem. Scriptura nihil refert contrarium; et potius Christum eam adhi­ buisse non semel apparet in Evangeliis, v.gr. quando apud AIc 13,32 asserit : “De die autem illo vel hora nemo scit, neque angeli in caelo, neque Filius, nisi Pater”, quoad manifestationem sci. hominibus fa­ ciendam in satisfactionem curiositatis. Similiter apud Io 7,8 in re­ latione cum Io 7,3 affirmat: “ego autem non ascendo ad festum istum, quia meum tempus nondum impletum est”, unde ascensio pu­ blica ad messianicam manifestationem negatur, alia privata dissimu­ latur. Cf. etiam Io 11,11. *· Calumniose, ut alias plerumque, invehitur Pascal in suis Lettres à un provincial, praesertim in nona, contra AA. Societatis lesu, quasi c detractioni nova malitia additur in calumnia ct in susurratione diffamatoria Explicatur : Ad a): Diversitas criminum temerarie imputatorum, verbi gratia furtum, periurium, homicidium, constituit diffe­ rentiam mere materialem circa ius ad famam quod eodem modo laedunt, et in cuius laesione est peccatum. Unde in con­ fessione non sunt speci ficanda. Ad b) : Consentiunt moralistae; et iure quidem, nam diverso modo laeditur fama proximi per indicia interna ct per externam enuntiationem diffamationis cum vel sine indi­ cio interno. Ad c): Diffamationes omnes quidem sub ratione dif­ famationis sunt eiusdem speciei, quiâ respiciunt idem ius ad famam idemque laedunt. Tamen : calumnia novam speciem addit propter mendacium, levem cx hac ratione, ideoque non ex obligatione per se declarandam in confessione, utique vero per accidens plerumque propter motiva practica, restitutionis vel reparationis damnorum diverso modo iniungendae; susur­ ratio, ut talis, specie differt a detractione ct calumnia, quia formaliter offendit ct caritati et speciali ratione iustitiae, propter intentionem perturbandi pacem ; sed plerumque con- 1028 DE OCTAVO PRAECEPTO linet diffamationem, et sic addit ad iniustitiam quae est ex hoc motivo, malitiam modo dictam susurrationis propriam. β. 5'i quis: a) famam propriam negligit, a) temerarie, per sc leve peccatum non excedit; β) ex superiore motivo, opus eximiae virtutis exercere potest; b) famam alienam, a) posi­ tive non promovet, per se nullatenus peccat; β) interne vel externe laedit, peccat contra iustitiam. Per te leve non excedit, duo significat, ct haberi pec­ catum et hoc ex natura sua esse veniale. Fainn aliena, sci. alterius personae sive physicae sive moralis, sive viventis sive defunctae. Ad a, α): Fama est bonum animi quod per se procu­ rare et prudenter conservare quis debet, sive quia bonum, sive quia necessarium vel conveniens ad alia quae homo de­ bet facere vel sibi procurare, monente Eccli 14,15: “Curam habe de bono nomine, hoc enim magis permanebit tibi quam mille thesauri pretiosi et magni”, 'l'amen negligentia habita circa conservationem famae gencratim leve prodigalitatis pec­ catum est, ct levis defectus caritatis erga seipsum; grave pot­ est evadere contra caritatem vel iustitiam, si gravia damna ex negligentia praevideantur pro sc vel pro aliis, aut si gravibus obligationibus forte ex officio adimplendis ideo satisfieri non iam possit. Ad a, β): Rationabiliter interdum huic bono, quod est in dominio hominum, quis renuntiare potest propter aliud superius obtinendum vel conservandum vel augendum; et tunc opus virtutis exercet, si nulla ratio deordinationis appa­ ret, dum propriae famae detrahit vel ab aliis detrahi permit­ tit propter bona aestimabiliora, v.gr. reprimendi superbiam, salvandi vitam, imitandi exempla lesu Christi, etc. Ad b, a) : Per se nulla existit obligatio positive pro­ movendi famam alienam, quia nullum bonum in particulari debemus nostris proximis in necessitate non constitutis. Ad b, β): Hoc punctum in particulari evolvitur in principiis subsequentibus de diffamatione interna et externa. DIFFAMATIO INTERNA N 994-995 ARTICULUS 1029 II De diffamatione interna 995. 1. Suspicio vana est peccatum: a) ex genere suo grave, sed b) gcneratim leve contra iustitiam. Dicitur: Suspicio vana, ad quam reduci possunt dubium et opinio vana, seu temerarie admissa sine proportionate motivo. Ex genere suo grave,quod admittit, proinde, parvitatem ma­ teriae et ex ea fieri potest leve, abstrahendo ab imperfectione actus. Contra iustitiam, quia ordinatur ad res et operationes externas iniustas adversus proximum, et sic via est iniuste agendi contra proximum, sicut indicium temerarium. Ad a): Grave est ex genere suo, quia offendit iustitiae, dum sine motivo sufficienti dubitat vel suspicatur aut opinatur de probitate alicuius ; iam vero iustitia ex se graviter urget*. Ad b): Gcneratim est leve non tam ex materiae parvitate quam cx indeliberatione ct levitate, quia est quid incompletum in ratione iudicii ct contemptus, deficiente firma adhaesione, ct inde gravi in­ juria. Tamen aliquando est grave propter deliberationem completam qua, sine rationabili motivo, peccata gravissima suspicatur aliquis dc personis honestate vitae commendatis non sine magna in eas in iuria, vel propter affectus odii, vindictae, etc., unde tales suspicio­ nes dimanant. 2. ludicium temerarium est a) peccatum contra iusti­ tiam; b) cx genere suo grave; c) cui facile aliae malitiae ac cedunt. Dicitur: ludicium temerarium, seu assensus firmus scienter ct delibe­ rate elicitus cum advertentia ad insufficientiam motivorum Saepe deficit perfecta deliberatio, praesertim in indiciis repentinis, maxime apud personas timoratas, ex levitate cum exigua malitia conceptis, absque pleno insuper consensu. Reliqua patent ex dictis de suspicione vana. Ad a): S.Scriptura saepe indicia temeraria condemnat, ct sic de peccato ea arguit. Mt 7,1-2 (cf. Lc 6,37): “Nolite iudicare ut non indicemini. In quo enim iudicio indicaveritis, indicabimini, ct in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis”. Rom 14,10 (cf. 2,1): “Tu autem, quid indicas fratrem tuum?... Omnes enim stabimus ante tribunal Christi.” lac 2,11: “Qui iudicat fratrem suum... iudicat legem. ” * Plurcs tamen AA., ut Caietanus, Navarro, Ledesma, Lessio, censent va­ nam suspicionem esse levem ex genere suo. a Ad iudicium iuste ferendum tria requiruntur secundum S Thomam (2-2 q.60 a.2) ; auctoritas iudicantis, recta ratio prudentiae, seu accurata rei cogni­ tio, integritas iudicantis immunis a passionibus deliberationem perfectam impe­ dientibus; alterum semper, primum et tertium saepe deficiunt in iudicio te­ merario. 1030 DE OCTAVO PR XECEPTO Ratio ostendit malitiam iniustitiae quae ex natura sua est in iudicio temerario, sicut supra indicatum est de vana suspicione. Nimirum: Unusquisque habet ius ad bonam aelimationem aliorum quamdiu certo non probatur malus, per s· enim possidet et rationabiliter vindicat hoc bonum spiritua­ le superans bona materialia, et absque motivo non potest ec si oliari sine iniuria. ne quidem mere interne, quia sic con­ temneretur addito periculo inhonorationis Ad b): 1.aesio iustitiae grave quidem peccatum est ex genere suo, sed gravitas materiae in singulis casibus mensu­ randa est ex nocumento quod famae infertur. Porro hoc no­ cumentum diiudicatur: a) ex circumstantiis personae sive physicae sive moralis de qua indicium temerarie efformatur, quatenus attenta qualitate illius et facti quod ei imputatur, magnum vel parvum opprobrium et detrimentum temerar patiatur in honore, fama, bona aestimatione; hinc persona de­ bet esse determinata et indicanti in particulari nota, salte ut pertinens ad determinatum statum vel condicionem, u! huius iudicium ei valde probrosum eveniat; β) ex ipso obiec: quod imputatur, a quo homines illius condicionis satis abhor­ reant, vel quod sine magna difficultate committant. Praeter condiciones gravitatis derivatas t. ίό.<Ί.' specia’ · in indiciis temerariis considerandae sunt condiciones ipsius iudiccnfis, in quo saepe deficit plena temeritas seu gravis disproportio in:.' rationes assentiendi ct ipsum assensum, vel plena advertentia $ sufficiens deliberatio circa rei gravitatem et motivorum insuiicientiam. • Applicationes: 1. Graviter peccat: a) ratione nocumenti, qui s:' motivo sufficienti hal et mendacealiquem episcopum, vel i r- . rium aliquem sacerdotem uti talem cognitum, etsi personaliter ic­ tum ; 5) ratione temeritatis indicantis, qui virum coniugatum 6nr.· ter credit pravos amores fovere, dum in via publica aperte colloqt tur cum puella, iuxta normas urbanitatis. 2. Leviter peccat: a) ratione noi umenti, qui ancillam putat mc· dacem sine sufficienti ratione, vel militem ignotum censet adir d'­ mum prostitutionis ; /3) ratione temeritatis, qui adolescentem lews et lascivum indicat insidiari puellam quam retinet in loco oscun et solitario, vel noctu videt hominem ignotum caute accedere a: domum alienam. Ad c): In iudicio temerario, sicut in vana suspicione, saepe habetur alia quoque malitia gravis, odium potissimur 3 Tamen, non exista obligatio aestimandi homines positive bonos sine oppor­ tunis argumentis, sed licet iudicium de eorum rectitudine suspendere. DIFFAMATIO Γ-XTER 5-0% 1031 et contemptus alterius; quorum primum non raro causât iudi­ cium temerarium, alter est effectus connaturalis eiusdem Diffidere naturae lapsae et in ratione externa moderate cautelas adhibere ad praecav rda mala, non est teme­ rarie indicantis sed prudenter providentis 3. Experientia teste homo lapsus saepe tendi tiliis deordinatis in­ du Iget ; hinc minime prohibemur ad proprium vel alienum damnum praecavendum quasdam cautelas adhibere, v gr custodiendi pecu­ niam, perinde ac si homines essent pravi, dummodo : udam perso­ nam in particulari praesumamus malam Similiter licitum est judi­ care de aliquo, v.gr. de famulo hucusque fideli, quod heri potest malus, et ideo praecavere malum quod posset sic causare ARTICULUS Ill De diffamatio n e e x t e rna Detractio temeraria: a est peccatum contra iustitiam commutativam et socialem; b) cx genere suo gra­ ve; c) inducens ez entualitcr obligationem efficaciter reparan­ di damnum illatum. Dicitur: 996. 1. Detractio temeraria. ea sci quae supra descripta est. sine motivo sufficienti manifestata, she formalis sit, seu ex intentione laedendi famam proximi prolata, sive materialis, seu facta propter aliud motivum cum advertentia ad detractionem quae vitari debet. Temeri­ tas non exrstit cum habetur causa iusta diffamationis, quale est damnum notabile a se vel a proximis avertendum, magnum bonum necessarium sibi vel alteri procurandum, etc. Inducens eventualiter. quatenus sci damnum illatum iniustum sit, ct efficaciter sequatur ex detractione tanquam causa ratione iniusti­ tiae vitanda. Obligatio reparandi urg t quatenus damnum causatum fuerit stricte, rcaliter, efficienter, formaliter per detractionem, iuxta supe­ rius dicta. Efficaciter, ita sci ut tantum restituat reparatio cx natura sua quantum demit detractio, licet aliunde fama iam non redintegretur. Damnum illatum totum, tam directum quod causatum est in ipsa fama, quam indirectum cx laesione famae proveniens, quatenus sufficienter fuerit praevisum. Ad a): Omissis textibus S.Scripturae supra allatis ex quibus ir. favorem propositionis iure arguitur, et unanimi doctrina Patrum et theologorum in hunc sensum, argumentum rationis antea indica­ tum ulterius evolvimus: 3 Detractionem expresse condemnat lac 1.11: “Nolite detrahere alterutrum. fratres. Qui detrahit fratri... detrahit legi.” 1032 DE OCTAVO PRAECEPTO Grave peccatum contra iustitiam committit ille qui aufert a proximo rationabiliter invito bonum magni momenti ad quod ius strictum habet. Atqui detractor aufert a proximo ratio­ nabiliter invito bonum pretiosum, famam, post vitam ipsam inter bona hominis aestimabilissimum et divitiis aliisque bo­ nis externis praeferendum, ad quod ius strictum habet. Minor probatur, quia propter exigentias suae destinationis in vita sociali assequendae, homo habet ius et est in possessione bonae aestimationis coram societate; et propter propriam utilitatem ac necessitatem, cui accedit etiam boni communis exigentia, ius habet in ea permanendi donec nihil mali publice faciat vel nocivus reve­ letur. Sane cx communi omnium sensu, licet nemo possit exigere specialem aestimationem, qua sibi singulares virtutes tribuantur, unusquisque iure reclamat ut, quamdiu recte videatur procedere in vita sociali et nihil mali publice facere, in commercio humano pro­ bus habeatur et virtutibus ornatus, quae hominibus probis sunt com­ munes. Fundamentum iuris in famam falsam non petitur quidem po­ sitive et directe ex probitate interna hominis, quae non est, sed negative ex actibus quatenus nihil mali in cis publice apparet, et indirecte ex malis quae contra bonum tum privatum tum publicum orirentur, si delinquens occultus facile revelari posset. Profecto; a) qui famam conservat, magno freno cohibetur adversus vitia ex metu amittendi famam, et in hoc ipso habet praesidium ad actus futuros recte instituendos et stimulum ad conversionem, dum dif­ famatus omnibus istis commodis privatur, et per eius defectum “im­ peditur homo a multis bene agendis” 24 ; β) ex revelatione criminum occultorum passim facta delinquentes ipsi auctoritatem amitterent, bono conversationis sine motivo privarentur, familiares ipsorum ignominia afficerentur, et sic pax socialis perturbaretur propter ri­ xas, invidias, vindictam, etc. ; * 7) sine iure ad famam negativam homo nequit debito modo attingere suam destinationem. Ad b): Ratio patet ex dictis; laesio iustitiae est ex 1 genere suo gravis, eoque magis in casu quo per detractionem violatur ius circa bonum magni momenti et valoris individualis et socialis. Gravitas detractionis alicuius concretae mensuratur ex damno quod famae proximi infertur; et damnum vicissim di indicandum est, partim ex indole criminis narrati, quod gravius est si spectat vitae honestatem quam si spectat defectus naturales, si disiunctum est ab aliis criminibus in diffamato notis, quam si connexum cum eis et quasi confirmatorium, partim ex circumstantiis personarum quae interveniunt: diffamantis, cuius condicio ponderata vel levis, veridica vel mendax, seria vel garrula, etc., multum confert ad ef­ ficaciam et gravitatem diffamationis; diffamati, cuius condicio, dig■ — . r x Cf. S.Thomas, 2-2 q.73 a.2. x Cf. Noldin-Schmitt, 11,643,2; Merkelbach, 11,426. ' DIFFAMATIO EXTERNA. N.996 1033 nitas, officium, multum confert ad nocumentum augendum vel mi­ nuendum, adeo ut manifestatio peccati in sc levis possit constituere detractionem graviter prohibitam dum narratio peccati mortalis sae­ pe est levis in ratione detractionis; audientium, quorum indoles reservata vel loquax, relationes cum persona de qua detrahitur, influunt in gravitatem peccati modificandam; numerus quoque per­ sonarum de quibus vel coram quibus detrahitur, influit in gravita­ tem detractionis, ita tamen ut haec coram pluribus peracta non vi­ deatur multiplicare numerum peccatorum, sicut nec detractio de pluribus non singillatim sed collective sumptis, siquidem ius ad fa­ mam est unicum apud plures audientes, ct diffamatio plurium in communi est unica donec in singulos ut tales non feratur. Modus quoque narrandi huc facit, nam gravius est aliquid ut visum quam ut auditum proferre, maxime si testimonium auribus perceptum sit a persona cui fides exigua vel nulla communiter praestatur. Ad c) : Obligatio restituendi famam detractam per de­ tractionem stricte, realiter, efficienter, formaliter iniustam, ac reparandi omnia damna exinde secuta ct praevisa, fluit cx obligatione generali ius aliorum illaesum servandi, ideoque redintegrandi quando laesum fuit, iuxta ordinaria restitutio­ nis principia 2e. Quae obligatio personalis est quoad ipsam fa­ mam, realis quoad damna ex diffamatione. Quoad reparationem famae etiam apud eos ad quos diffamatio mediate pervenit, sunt AA. qui censent primum diffamatorem non teneri ex iustitia, quia potius fuerit causa per accidens diffamatio­ nis illius, quae per se debeatur levitati ct imprudentiae auditorum immediatorum. Nobis videtur obligationem per sc urgere quatenus ulterior illa divulgatio praevisa fuerit; nam aderat in diffamato ius strictum ad primam diffamationem vitandam etiam ratione conse­ quentiarum ulteriorum ; secus, autem, si rem narraverit sub secreto coram personis quas reputabat discretas, vel propter alias circum­ stantias non revelaturas. Modus reparationis quivis aptus eligi potest, qui sit ho­ nestus et efficax pro toto damno iniuste causato. Difficultas practica· existit ad reparationem per retractationem, quia de­ tractio fuit de defectibus veris quorum obiectivitas negari non potest; sed praesto sunt media indirecta laudationis per­ sonae diffamatae in aliis rebus, excusationis, reprobationis propriorum dictorum in quibus detrahens lapsus fuerit, honorationis diffamati, etc. Si diffamatio fuerit publica, repa­ ratio etiam debet esse talis, et ad efficaciam convenienter vel etiam interdum necessario in scriptis et in ephemeridibus pu­ blicata. ---- - --- -* Secundum sententiam nobis alibi probatam reparatio facienda est, etiam si quis bona fide iniuste detraxit, et postea injustitiam animadvertit; et quidem ab eo momento tenetur etiam de damnis quae ex negata vel culpabiliter dilata restitutione obveniant detracto. 1034 · DF. OCTAVO PRAECEPTO Causae excusantes a reparatione, sive temporales sive perpetuae, sunt in materia lama»· caedem quae pro aliis expo­ sitae sunt: condonatio, impossibilitas physica vel moralis, ad quam reducitur damnum disproportionatum reparantis quod longe superet bonum reparationis, v.gr. si magistratus debeat amittere officium si retractet levem calumniam; compensatio mora liter aequalis contra di f famatum, (pii \ icissim diffama­ vit et renuit reparare; brevi, omnes iliac causae sub (juibus nec bonum commune exigit reparationem, nec detractus est rationabiliter invitus dc ea non data vel dilata. Oui alterius famam vana suspicione vel indi­ cio temerario laeserit, tenetur illam deponere ct bonam aestimatio­ nem concipere. 2. Qui aliquem diffamaverit graviter et cum gravi culpa tenetur ad reparationem etiam cum gravi incommodo proprio, utpote quod non est improportionatum damno reparando; qui leviter diffama­ verit, vel graviter cum culpa subjective levi, non tenetur ad repa­ rationem nisi cum levi incommodo. 3. Si quis alium leviter diffamaverit cum praevisione gravis dam­ ni propter circumstantias speciales exinde (fi f famato secuturi, tene­ tur sub gravi ad reparationem i Ibus damni etiam cum gravi incom­ modo proprio. 4. 57 quis ita loquatur de alio ut praevideat propter malitiam au­ dientium diffamationem aut aliud damnum illi obventurum, non obligatur ad reparationem ; siquidem peccat contra caritatem, non contra iustitiam. Applicationes: 1. Haec obligatio non existit quando nullum ius strictum vio­ latum est, sive quia laesio famae non orta est sive quia fides negata est diffamanti, sive quia diffamatus de lacto aut dc iure bonam famam non habebat nec habiturus erat in illo loco, aut quam habebat brevi erat amissurus, ita ut non esset iam aestimabilis, cauto tamen in hoc casu damno quod ex an­ ticipatione diffamationis forte oriatur. Tamen etiam in his casibus peccari potest graviter contra alias virtutes, potissi­ mum contra caritatem. Grave peccatum detractionis, supposita plena temeritate, committit: a) ratione rei narratae, qui defectus graves ad vitae honestatem spectantes de aliqua persona, communiter bene aestimata circa illam materiam, publice profert, sive in particulari sive in genere denotando habitum vitii gravis potius quam natura­ lem propensionem, v.gr. si de viro honorato dicatur aliquando adul­ terasse vel esse luxuriosum aut in negotiis iniustum ; β) ratione dif­ famati, rpii sacerdotem accusat de hypocrisi aut impudicitia, episco­ pum de mendacio, religiosum de mundanitate et de levitate in agen­ do cum personis diversi sexus; virum militarem de ignavia; indiApplicationes: 1. cem de venalitate, notarium dc garrulitate, medicum dc imperitia, advocatum de ignorantia, etc. ; similiter qui dc indeterminatis per­ sonis ad concretam familiam vel ad domum religiosam vel ad cor­ porationem aliquam pertinentes, aliquid criminosum declarat, v gr. si dicat in tali monasterio disciplinam religiosam esse collapsam, vel in tali familia commissum fuisse incestum, etc ; nam dedecus quod neminem in particulari afficit, totam personam moralem gra­ viter maculat. 2, Leve peccatum detractionis committit, etiam supposita plena temeritate: a) ratione rei narratae, qui defectus alcu us naturales, corporis vel animae, manifestat. \ gr. quod sit ncautus \ cl tardioris intelligcntiae, etc.; quia haec ncc graviter nocere solent reputationi, nec diu occultari possunt, et potius tendentiam naturalem vel de­ fectus veniales revelant; qui de viro honorabilissimo dicit esse filium naturalem, etenim nullus ei exinde defectus naturalis vel moralis imputatur; qui de persona nota prupter illicitos amores vel vitam perditam aliquid refert quo illa fama confirmatur, v.gr litteras ama­ torias scripsisse, pudori alicuius insidiassc, etc.; sed grave esset dc ca persona grave crimen revelare in alia materia circa quam bona aestimatione gaudet, v.gr. homicidium aut furtum; /3) ratione dif­ famantis, si narret ut auditum a persona valde circumspecta crimen occultum is qui communiter noscitur mendax arbitrarius interpres verborum et factorum, etc., nisi adiuncta in aliquo casu ei fidem praestent vel res narratae sint tam enormes ut sola carum suspicio remota graviter detrahat famae alicuius; 7) ratione diffamati, si de milite vulgari dicatur quod liberius puellas alloquitur, vel de puella quod sit timida aut ignava, vel de mercatore quod sit garru­ lus et astutus, paratus decipere incautos, etc.; similiter leve aut nul­ lum peccatum est significare apud prudentes id quod in condicioni humanae naturae positum est, v.gr. etiam inter religiosos et sacer­ dotes haberi indignos sua vocatione, in civitatibus exerceri prosti­ tutionem, etc., quin macula in personam concretam vel in aliquem inter paucos incidat; δ) ratione audientium, si qu‘s declaret crimen coram unica persona prudente ct secreti tenaci, ut fert opinio inter rccentiores longe communior, tum quia dedecus sic non infertur gravis in personam detractam, nam vir prudens causam logice indi­ cabit et non plus considerationis detrahet a delinquente quam delic­ tum exigat, tum quia exclusum est vel notabiliter diminutum peri­ culum ulterioris revelationis; e) ratione modi, si quis narret defec­ tum alicuius ruere ut auditum et non probatum, quia sic non nocet graviter aestimationi illius, nisi forte praevideat prae levitate audien­ tium vel gravitate criminis memorati, cuius mera suspicio graviter noceat, ipsam relationem criminis ut auditi fore valde iniuriosam diffamato 3. Levi detractione graviter peccatur contra caritatem, si quis plena temeritate revelat alicuius defectum, levem quidem aut etiam c jidicionem naturalem minus aestimabilem, si exinde grave nocu­ mentum ei proveniat, v.gr. si quis temere revelet natales illegitimos 51 Sunt t.inen plures, sive antquiores sive rccentiores, qu: itid eant, appro­ bante S.AlFoxso (13 n.978) talem narrationem fore semper levem quia rela­ tor sit causa per accidens gravis dedecoris diffamati, quod per se tribuendum st soli levitati et temeritati audientium, Cf. Farrahek, l.c. 27-28. 1036 DE OCTAVO PRAECEPTO aut iuventutcm levius transactam personae plane aestimabilis, apud aliquem qui eam in servitium assumere cogitabat cum magno bene­ ficio erga talem personam, et propter hanc notitiam a proposito desistet. 2. Criminum alicuius publice diffamait: a) ulterior divulgatio apud cos qui per accidens ignorant res communi' ter notas in regione: a) licita est si delinquens non est illegi­ time diffamatus ; β) saltem theorie e videtur contra- iustitiam si fuit iniuste diffamatus ; b) notificatio in loco remoto est iniusta si illegitime diffamatus illuc est probabiliter perven­ turus; c) renovatio memoriae postquam crimen oblivioni fue­ rat mandatum, est pariter contra iustitiam, si crimen non fuit publicum nisi de facto, vel si diffamatio publica de iure per vitam bonam reparata fuerat. Publica diffamatio alia est de iure, per sententiam iudicis publi­ cam peracta, alia de facto, in qua notitia criminis communiter ha­ betur sive per famam communicata, sive quia delinquens publice defecit vel publice iactat defectus. Non est illegitime diffamatus ille qui vel ius amisit ad famam per crimina contra societatem qua talem, vel iure privatus est per sententiam publicam iudicis, vel iuri suo cessit ostendendo sua nihil interesse de fama, quia crimen publice commisit vel publice se de eo iactavit. Ad a, α): Satis communiter existimant auctores non offendere iustitiae divulgationem completam criminis iam publici, quia ius fundatur in ignorantia criminis, ct delinquens “per criminis publicitatem amisit ius ad famam”28, ct quia bonum commune non amplius requirit silentium circa crimen de facto publicum 2930 . Et hoc quidem, quatenus quaestio limi­ tatur ad diffamationem non illegitimam, omnino probatur. Peccari posse contra caritatem nemo negat, et plures ex­ presse animadvertunt. Ad a, β) : Sed quoad crimina de facto publica non notorietate iuris vel facti, i.e. non ratione sententiae vel ipsius commissionis aut iactantiae, sed quia aliquis ca iniuste pu­ blica fecit, videtur ulteriorem divulgationem per se non fieri sine iniustitia, quia ius ad famam non fundatur in bono com­ muni aut in ignorantia communi, sed in ipsa hominum con­ dicione. Sane AA. communiter docent in tali hypothesi famam restituendam fore si restitui posset, id quod supponit eam 28 M.Bonacina, Opera de morali theologia (Venecia 1687) t.2 tr. de reslii d.2 q.4 punct.6 n.2. 30 Sic v.gr. Luco, L)c iustitia et iure d.14 sect.S n.61. DIFFAMATIO F.XTE 10; adhuc ex iustitia deberi diffamato, qui meram possessionen non ius, amisit. Attamen cum narratio criminis non sit mala in se ipsa sed in quantum nocet famae, ct nocumentum vix augetur propter notitiam communem paucis per accidens ignorantibus communicatam, mini­ mum erit peccatum contra iustitiam et contra caritatem; ct omnino deficiet si non est probabilis spes occultationis apud illos conser­ vandae. Ad b): Doctrina communis theologorum tenebat ante Molinam diffamationem iniuste factam ulterius non diffun­ di sine iniustitia. Molina, tamen, iniustitiam restrinxit ad re­ velationem in locis disitis factam30. Aliis deinde communius visum fuit non haberi peccatum contra iustitiam, ubicumque diffamatio extenderetur30 3132 . Nobis videtur distinguendum: si diffusio notitiae in loco disito nihil nocebit diffamato, quia est ct manebit semper ignotus, milium erit peccatum in revelatione criminum; si vero diffamatus illuc est perventurus, erit piceatum contra iustitiam narratio criminum ipsius iniuste alibi publicatorum, quia retinet ius ad famam “. Ad c) : Quando aliquod crimen, olim mere de facto publicum, iterum in oblivionem venit, de facto occultum est ; ideoque eius reA^elatio iniusta demonstratur quia nulla suppo­ nitur exigentia recordationis publicae. Quodsi crimen olim fuerit publicum de iure, plures AA. tradunt novam revelatio­ nem non esse contra iustitiam 33, adversantibus aliis, quia de­ linquens plene emendatus ius ad famam recuperaverit. No­ bis videtur per diffamationem publicam de iure amitti defi­ nitive ius in illam partem aestimationis bonae in quam cadit sententia, ideoque renovationem memoriae illius non esse, per se saltem, contra iustitiam, licet possit esse contra caritatem. 3. Calumnia semper est peccatum ex genere suo grave contra iustitiam, obligans ad reparationem per efficacem re­ tractationem. Ecclesia damnavit duas has propositiones (D 1193. 1194): “Quidni nonnisi veniale sit, detrahentis auctoritatem magnam, sibi noxiam, falso crimine elidere? Probabile est 30 Molina. De iustitia ct iure d.32 n.3.8. « Sic v.gr. Lessio. Dc iustitia ct iure 1.2 c.ll n.76-77; Luco, De iustitia et iure d.14 sect.5 n.66. 32 Sic ct Farraher, Detractio ct ius ad famam I.c. 22-23, qui refert pro sua sententia BonaciWa, Oprro mor. I.c. d.2 q.4 punct.6 n.3, et Mastriub. ΤΙιαοΙοηια moralis (Venecia 1688) d.8 q.3 a.3 n.80. « Sic v.gr. Molina. o.c., d.33 n.2; Luco, o.c., sect.6 n.77; Mastrius, I.c., n.86; Merkelpach, II 431. 1038 DE OCTAVO PRAECEPTO non peccare mortaliter, qui imponit falsum crimen alitui, ut suam iustitiam et honorem defendat”. Ratio est manifesta, nam cabumnia semper speci.m mendacii continet, ct semper inest in diffamato ius strictum ne per tale medium bonus effectus quilibet obtineatur. Reparatio calumniae prolatae publice aut in adiunctis in quibus publicanda praevidebatur, publice facienda est; et sae­ pe in foliis publicis ad hoc ut sit efficax. 4. Susurratio est peccatum ex genere suo grave, for­ mali ter contra caritatem et pietatem; sed frequenter coni un­ gitur cum detractione ct laedit iustitiam. S.Scriptura in Prov 6,19 (cf Rom 1,30) memorat inter detestatos a Domino cum “qui seminat inter fratres discordias”; et iuxta Eccli 23,31 : “Susurro coinquinabit animam suam et in omnibus odie­ tur”; 28,15: “Susurro ct bilinguis maledictus, multos enim turbabit pacem habentes.” Secundum S.Thomam 1 “susurratio est maius peccatum quam de­ tractio, et etiam quam contumelia; quia amicus est melior quam ho­ nor, et amari quam honorificari” (cf. Eccli 6.14-16). Merkelbach ® ait hoc peccatum semper implicare iniustitiam etiam quando susurro non utitur mediis iniustis, quia aufert bonum amicitiae ad quod ius strictum habetur. Sed probari debet susurrationem esse in se realiter et efficienter causam istius effectus. Ratio patet ex notione susurrationis, quae per sc nihil continet inhonestum nisi intentionem perturbandi pacem; dc facto, tamen, plerumque ad hunc finem utitur detractione vel etiam calumnia, et tunc valet doctrina dc his proposita. ARTICU L US De contum i·:i.i 997. I. / Γ \ Contumelia est inhonoratio alicuius praesentis per verba vel signa acquivalenlia iniuste irrogata. Dicitur: Inhonoratio, sci. non mera omissio honoris debiti, nisi specialibus adiunctis aequivaleat positivo despectui, sed actus positivus contemptum exprimens ct ad manifestandum con­ temptum ordinatus, contrarius honori ; porro honor est reve­ rentiae quae alicui debetur propter eius ex/ clientium externa manifestatio sive verbis, v.gr. titulis laudatoriis eam appel44 Summa thcol. 35 11,432. 2-2 q.74 a.2. A Contumelia \ 006-1000 1M0 laudo, sive factis, v.gr. inclinatione capitis, concessione prae­ cedentiae, sive rebus exterioribus, v.gr. muneribus, erectione monumenti, etc., quibus gloria procuratur honorato propter eius qualitates, cuiuscumque sint generis. . Praesentis, sive in persona, sive in legato, sive in statua, sive etiam ita ut ipsi absenti communicetur notitia per nun­ tium vel litteras vcl alio modo; nam ad contumeliam pertinet alium despicere, et “qui verba contra aliquem profert in oc­ culto (i.e. illo omnino inscio) videtur cum vereri magis quam parvipendere, unde non directe infert detrimentum honori”30. Per verba vel signa aequivalenlia, sci. voce, scripto, gestu despectivo, imagine infamatoria, etc. Iniuste irrogata, nam est alia inhonoratio non contume­ liosa, quae licite infligitur, v.gr. in iustam delicti punitionem. 99S. II. Differt a conceptibus sat affinibus: a) detraction E. quia directe non famam sed honorem laedit, et Iit non absenti sed praesenti; b) irrisione seu subsannatione, illius, quae non est dehonoratio sed dehonorationis timor; r) improperio ct convicio, quibus vitium physicum alicui probrose obicitur in detrimentum honoris, dum contumelia, prout ab his distinguitur, irridet defectus morales. III. Dividitur in: fl) POSITIVAM ct negativam, b) VERBALEM et realem, prout ex dictis sufficienter patet. 999. 1000. IV. Principia: 1. Neglectus proprii honoris temerarius per se culpam venialem non excedit, ct ex supe­ riore motivo opus virtutis est; honorem alienum promovere per sc nemo tenetur, sed laedere non potest sine stricta inius­ titia. Pro singulis partibus istius propositionis valent analoga eis quae dicta sunt de cura famae propriae ct alienae n.994. 2. Contumelia est peccatum: a) contra iustitiam cx genere suo grave; b) implicans obligationem reparationis; c) quod saepe alias malitias adnexas habet. Ad a): S.Scriptura monet ut simus “honore invicem praevenien­ tes" (Rom 12,10) ct “in humilitate superiores sibi invicem arbitran­ tes” (Phil 2,3), quod speciali motivo valet dc christianis, membris Corporis Christi Mystici ; dum acri sententia condemnat ex ore ip­ sius lesu Christi expressiones contumeliosas (Mt 5.22): “Qui autem dixerit fratri suo raca, reus erit concilio; qui autem dixerit fatue, reus erit gehennae ignis” (cf. Rom 1,28-30). Ratio eadem argumentatione probat ius strictum sin­ gulorum ad ordinarias manifestationes honoris atque ad fa38 S.Thomas, 2-2 q.73 a.l. 1040 DE OCTAVO PRAECEPTO main ordinariam. Etenim ad vitam normalem in societate hu­ mana secundum divinam ordinationem gerendam, homo in­ diget illo honore negativo ut minimum, quo non contemna­ tur sine causa oblata ex parte sua. Ergo a Deo provisus est stricto iure ad illum, tanquam bonum sibi necessarium et in suam utilitatem immediate ordinatum. Gravitas peccati mensuranda est, non tantum ex ipsa re contu­ meliosa, sed etiam ex circumstantiis personarum ct cx effectibus; sic, inhonoratio augetur proportionate ad dignitatem inhonorati ad quam terminatur, nam offensa est in offenso, decrescit autem cum vilitate inhonorantis; maior est quoque si peragitur coram multis, cum scandalo, cum sequelis rixarum, contentionum, etc., quam si perficitur coram paucis, sine scandalo ct sine aliis effectibus per­ niciosis. Quia peccatum est grave ex genere suo, sed non toto, admittit parvitatem materiae propter quam sit leve; insuper non raro actus inhonorationis exercentur in adiunctis excitationis, irae, levitatis ani­ mi, vel inter personas aequales tam infimae condicionis socialis, ut deficiant condiciones ad grave peccatum, utcumque res in se ipsa sit gravis. Ad b): Obligatio restitutionis ac reparationis damnorum praevisorum fluit ex laesa iustitia stricta, et ad eam limita­ tur. \ alent eadem quae de diffamatione dicta sunt. Ad c); Non raro laeditur praeterea religio, pietas, ca­ ritas, sicut de diffamatione dictum est. Applicatio: Honor publice ablatus, publice est restituendus; privatim ablatus, privatim compensari potest, v.gr. per signa paenitentiae. Superiori sufficit gcncratim ad satisfaciendum contumeliae sub­ dito illatae, benevola salutatio vel alia quaevis exhibitio considera­ tionis; aequali, signum specialis et insoliti honoris, v.gr. praeceden­ tia data, amica invitatio ad mensam vel visitatio, etc.; inferior saepe tenebitur deprecari veniam, saltem indirecte, quia aliae manifesta­ tiones honorationis facile debentur Superiori ex quadam aequitate. I De secreto S.Alfonsus, 1.3 n.968-970; Aertnys-Damen, 1,1002-1088; Ferreres-Mondrîa, 1,576-579; Noldjn-Schmitt, 11,666-672; Genicot-Salsmans, 1,430-433; Payen, Déontologie rnedtea (Barcelona 1944) n.473-522; F.I’Eirô, Manual de deonto· logia médica * 1001. (Madrid 1951) c.30-32. I. Secretum est: a) subiective alicuius rei non manifestae notitia, quae ceteris occultari debet; objective, autem, ipsa res occulta et occultanda, quae multiplex esse pot­ est, ut v.gr. secretum fabricationis, crimen ignoratum, etc. SECRETUM. N 1000-1 1002. II. 1041 Dividitur in: a) naturale, cuius obligatio ex ipsa rei natura oritur, quia manifestatio non posset fieri sine damno vel displicentia rationabili proximi cui secretum in­ terest ; ό) promissum, cuius obligatio oritur ex contractu uni­ laterali promissionis, consequenti notitiam rei, ex quo pro­ mittens, cui communicatum est secretum, se obligat erga promissarium ad illud fideliter celandum, etiamsi res ex natura sua non inducat obligationem secreti ; c) commissum, cuius obligatio oritur ex contractu bila­ terali oneroso, antecedenti revelationem rei \ quo alter se obli­ gat ad rem manifestandam, alter vicissim ad eam occultam ser­ vandam, etiamsi ex natura sua posset fortasse revelari. Contractus iste bilateralis aliquando est explicitus, cum pacto expresso communicationis participandae cx parte unius sub condi­ cione eam occultam servandi ex parte alterius; aliquando, autem, implicitus, cum ex aliquo facto officii, professionis, muneris quod aliquis gerit, tacito modo se obligat ad res eo titulo acceptas secreto celandas, adeo ut propter hanc obligationem susceptam ei res occulte manifesten+ur. Huc facit secretum professionale propter officium alicui comrAissum, cuius forma gravissima in profanis est quando committitur consiliario in causa publica, in sacris vero quando com­ mittitur confessario ut vicario Christi, sub sigillo sacramentali ab­ solute et striatissime servando. Laesio Secreti est quaevis notitiae occultae manifestatio. a) TEMERARIA vel fundata, prout revelatio fiat absque causa proportionate gravi, vel cum motivo sufficienti et ra­ tionabiliter ; b) iniusta vel non iniusta prout laedat ius strictum quod alter habet in occultationem rei manifestatae, vel revelet aliquid absque laesione stricti iuris, licite, v.gr. cx motivo rationabili excusante a lege secreti, vel illicite, v.gr. laedendo fidelitatem circa secretum pro­ missum ex natura rei non occultandum. Fieri potest: a) explorando vi vel dolo absque auctoritate vel iusta causa secretum alterius; β) prodendo temerarie illud, quomo­ documque obtentum ; 7) utendo notitia secreti contra voluntatem ra­ tionabilem domini -eiusdem, qui gcncratim est is in cuius favorem secretum primario et exclusive ordinatur, v.gr. dominus fabricae si agitur de secreto fabricationis, destinatarius epistolae in qua ei mo­ nitum vel instructio reservata pro ipsius utilitate communicatur. Potest esse: 1 Notat ad rem Hürïh-Abellan. Dc praeceptis 11,511: “Differentia inter se­ cretum promissum et commissum secundum auctores in eo est, quod in secreto promisso communicatio secreti antecedit, in commisso subsequitur promissionem servandi silentium. Nihilominus haec antecedentia potius est signum distinctivum quam elementum constitutivum, hoc habetur in natura contractus unilate­ ralis in oppositione ad bilateralem.” 1042 HE OCTAVO PRAECEPTO 1003. III. Principia: 1. Principium generale, a) Obli­ gatio servandi secretum exis tit per sc; b) ex iustitia vcl ex fidelitate obligans; c) quae tamen non est absoluta sed rcla- tiva et limitata, ideoque in quibusdam adiunctis permittitur re­ velatio. Ad a): Obligatio secreti naturalis servandi fluit per se ex natura rei, quia aliter commercio humano ct bono sociali non sufficienter provideretur; obligatio autem secreti pro­ missi vel commissi, in quantum in eo non ialcat secretum na­ turale, ex indicato titulo vigens, urget ex contractu explicite vel implicito quo quis talem obligationem assumit. Ad b): Plerumque dominus secreti cubus occultatio urget, habet ius strictum circa illud, fundatum in iure natu­ rae, propter dominium· sci. quod quilibet habet in proprias cogitationes, in fructus ingenii aut laboris, in famam, in bona externa, in quibus damnum pateretur cx \ iolatione secreti; itemque propter bonum commune quod singulis confert per se ius ad disponendum exclusive dc suis secretis. Huic iuri naturali immediato accedit aliud mediatum, posito *contractu bilaterali, per se obligans cx iustitia, saepe cx lege positiva confirmatum. Fieri tamen potest ut sit quaestio dc non re­ velanda re quae secreto naturali non protegitur, quod ipsa obligatio iustitiae est ciusmodi. Confirmatur, auten . probationi indirecta c.r funestis sequelis vio­ lationis tum pro bono communi tum pro bono privatorum. Si enim violatio temeraria secreti non prohiberetur sub gravi, summum dam­ num inferretur securitati et paci c nnui.ii humani, qua·· exigit ut secreta huiusmodi per se illaesa serventur; haec exigentia praeser­ tim afficit secretum officii nam bono communi maxime interest ut rimncs tuto exquirere possint consilium ab iis qui cx officio vel Hteciali titulo illud praebere valent. urn excogitare II.S53, nota). quo indirecte secretum alterius notum fiat" (MexkElbaCH, » 1044 DE OCTAVO PRAECEPTO Materiae gravis ea censetur, cuius revelatio proximo gra­ ve damnum aut gravem rationabiliter tristitiam causai, vel quae bono communi notabiliter nocet ; sic v.gr. qui litteras vel inventum scienti ficum alterius explorat, de gravi peccato ar­ guendus est, nisi forte ab initio pro certo habeat non agi de materia gravi ct paratus sit ad explorationem interrumpen­ dam, si detegat periculum. Applicationes: 1. Peccatum ex genere suo grave contra iustitioni committit qui litteras secretas, clausas vel etiam apertas sed in I loco reservato depositas3, aliaque scripta privata legit, nisi interce­ dat consensus saltem tacitus illius ad quem pertinet secretum, v.gr. quando agitur de epistola a communi amico itinérante scripta, vel legitimae auctoritatis mandatum propter exigentias boni superioris, v.gr. tempore belli quoad omnes litteras a civibus datas vel acceptai I aut tempore pacis quoad litteras incarceratorum propter delicta po­ litica, qui possint contra securitatem publicam adhuc machinari, c. Hinc: graviter peccat qui litteras aliave scripta explorat cum inten- J tione vel cum praevisionc periculi proximi perveniendi ad notitiam I secretorum magni momenti in rebus familiaribus, conscientiae, etc : I leviter vero, qui curiositatis vel recreationis causa inspicit scripta I in quibus praesumit contineri schedulas commerciales vel res pan momenti, praesertim si ab initio est paratus interrumpere lectionem | si forte res maioris momenti inveniat ; nullatenus denique peccafr' qui cx licentia rationabiliter praesumpta legit, v.gr. maritus litteras I uxori a determinata persona datas, quas uxor semper communica! I cum marito, vel is qui. ex gravi suspicione damni sibi aut alii ira- I minentis, quod possit impediri per explorationem litterarum, has kg: I quantum ius legitimae defensionis exigit. I 2. Peccat pariter qui litterarum iniuste exploratarum secretur I deinde adhibet, nisi in casu in quo, propter damnum iniustum aver· J tendum, inveniatur in circumstantiis iri quibus posset nunc secretur I illud invadere. 3. Uti in proprium commodum notitia cx secreto sive insit I sive iniuste accepta, semper licet, nisi cx hoc usu dominus secret | aliquod detrimentum patiatur. 4. Leve peccatum non excedit qui secretum alterius, etiam mag· I ni momenti, uni tantum alterive personae prudenti ac reservato manifestat, quae illud non prodet nec cum damno domini adhibebit 3. Manifestationis licitae causae. 'Cum obligatio creti non sit absoluta, licita fit eiusdem manifestatio: a) u consensu, saltem rationabiliter praesum /do illius ad quem st’ Circa litteras a donvno protectas vel scienter in loco publico relictas, ê cendum est eas non cadere sub secreto, quia dominus iuri suo cessit; circa litteras m'nutatbn dilaceratas et in loco publico proicctas, rationahditer ceiw tur dominum invitum fore si reconstruantur et legantur, quia talis lacent’ communiter aestimatur quasi destructio; si tamen fragmenta sint magna et curam destructionis non ostendant, minus constabit de iniustitia si recon­ struantur. secretum, n.1003 1 045 cretum pertinet; b) ex auctoritate coni petentis superioris; c) ex necessitate proportionate gravi alicuius damni aver­ tendi 4. Obligatio secreti non absoluta facile intclligitur; ne­ que enim promissio obligat sub certis condicionibus mutatae substantialiter materiae, cessantis mot ivi finalis, deficientis qationis honestae ad occultandam rem indebite promissam, ceterorum ; neque debitum iustitiae et caritatis erga proximum urget in quacumque hypothesi et non obstante quolibet detri­ mento proprio vel alieno; neque bonum commune ex secreto percipiendum tale est, quod non superetur interdum aliis exi­ gentiis eiusdem communis boni. Illius ad quem secretum pertinet; nimirum, dominus secreti est “is in cuius utilitatem illud primario et exclusive ordinatur. In secreto epistolari dominus secreti, pro variatis circumstantiis, modo est is qui epistolam mittit, modo is ad quem mittitur, modo uterque” c. Ad a): Si ille qui ius habet in secretum, cedit suo iuri, nequit esse quaestio de laesa iustitia erga eum, quia scienti et volenti non fit iniuria. Haec cessio sufficit ut sit impli­ cita, imo et rationabiliter praesumpta ad licitam manifesta­ tionem secreti, quando dominus eiusdem adiri nequit. Tamen, si arbitrarie cedat suo iuri, adhuc urgere potest ad secretum lex caritatis, quae actiones proximo damnosas prohibet sine causa proportionate gravi, quin tamen obliget cum incommo­ do proprio improportionato. Licet Superiori religioso, cui unus e subditis detulit secretum defectum alterius, non quidem illud publicum facere, nisi ita requiratur ex bono communi, sed circa delinquentem providen­ tias sumere, cum aliis de re consulere, etc. Applicatio: Ad b): Superior cui commissa est cura alicuius commu­ nitatis habet ius ad media quae et quatenus muneri suo im­ plendo in exeeutionem boni communis sunt necessaria. Iam vero, medium aliquando necessarium est exploratio aut ma­ nifestatio secretorum alienorum. Ergo licita habenda est pro legitimo superiore in his casibus, id quod usus comprobat 4 Ratio divulgationis aliunde factae non tollit legem secreti, sed facit ut ipsum secretum cesset apud illos qui rem cognoscunt. Nihilominus curandum est ut qui secretum commissum noverat notitiam eiusdem apud alios non con­ firmet, vel certiorem ulla ratione reddat sua manifestatione. Imo, cum agitur de sigillo sacramentali, non potest sine sacrilegio directe et explicite manifes­ tare notitiam, etiamsi publica facta sit, sed solum referre quae extra confessio­ nem audierit et prout audierit. • Hürth-Abellan, De praeceptis 11,516. 1046 di: octavo praecepto in censura epistolarum al) auctoritate publica durante bello, a Superiore in collegiis, etc. Litteras datas et acceptas: a) EH.iis Ml.xoREXMBi S, licet parentibus inspicere, quia hoc est necessarium ad finem educationis; similiter hoc licet superi rilms collegiorum (pilus pa­ rentes committunt educationem suorum fiborum, ut eorum officio in omnibus fungantur; b) λ religiosis aliisque in statu perfectionis constitutis, gene­ rat i m licet superioribus inspicere, partim cx necessitate avertendi gravia damna communitati, quae secus non sufficienter caverentur, partim ex cessione iuris ab ipsis subditis, partim cx concessione supremae auctoritatis ecclesiasticae cui omnes submittuntur; nihilo­ minus in casibus canone 6// relatis deficit quicumquc titulum in su­ perioribus ad inspectionem litterarum, ct secundum mentem Eccle­ siae libertas ibi declarata ne indirecte quidem coarctari debet; insu­ per si subditus obtineat a superiore licent am ad sc bendas i.ttna., conscientiae, eo ipso habet ius ne illae litterae et correspondons responsio legantur a superiore, cui solum restat in casu ius com­ probandi in casu fundatae suspicionis contrariae, summa quadam perlustrationc, utrum revera agatur dc rebus conscientiae an non; c) A civibus quibusvis durante bello vel perturbatione politica, aut quovis tempore a criminalibus detentis in carcero a quibus etiam ibi possint timeri machinationes adversus pacem publicam. Applicatio: Ad c): Ratio secreti servandi huc tandem recidit, ut do­ minus secreti non patiatur ex manifestatione damnum quod rationabiliter cavere potest. Iam vero, aliquando re\elatio se­ creti necessaria est ad avertendum damnum proportionate grave, publicum vel privatum, proprium vel alienum, cuius cautionem dominus secreti vel concedere debeat data facul­ tate ad revelationem, vel contradicere nequeat rationabiliter, permittente vel etiam exigente lege caritatis vel iustitiae lega­ lis superioris ut fiat manifestatio. Damnum vitandum, propter auod licitum el interdum obli­ gatorium est manifestare secreta, est quadruplex', a) manifestantis secretum, b) conti mittent is illud, c) tertiae personae privatae, sree physicae, sive moralis, d) boni communis. De singulis aliquid dicen­ dum in particulari. 4. Ad a): Quod spectat ad damnum proprium, nemo tenetur ad secretum naturale cum notabili incommodo pro­ prio; neque censetur se positive obligare ad set return servan­ dum cum nimio incommodo proprio, improportionato ad bo­ num quod per secretum servatum alteri procurat, ideoque in secreto commisso, aequali vel maiore eo quod sequitur alteri ex revelato secreto. Potest quidem interdum se obligare diam cum magno incommodo, sed tunc debet diserte talem obliga- S EGRET ( M x 1003 1047 tionem suscipere, dummodo non ostendatur prodiga et irra­ tionabilis, ideoque nulla, v.gr. si suscipit debitum secreti mi­ noris momenti etiam cum discrimine propriae vitae servan­ dum. Si agitur de secreto professionali, maius damnum sibi imminens requiritur quam in promisso vel naturali vel mere commisso, propter graviorem exigentiam boni communis, ut facultas nimirum consilii et auxilii petendi a personis in officio constitutis tuta sit; ideo nun­ quam licebit sibi consulere cum periculo vnat ca mmiticntis secre­ tum, nisi periculum sibi ab illo immineat tanquam formali aggres­ sore; ceterum periculum vitae committentis secretum vitari potest, attenta propria securitate, si is tempestive moneatur ut fugam ca­ piat, antequam secretum ipsius reveletur. /:/ sunt secreta professionalia guae propter nullum damnum pro­ prium, ne gravissimum quidem et ipsius vitae, unquam revelari pos­ sunt, quia bonum commune praevalens ommno exigit ut secreta re­ maneant ; talia sunt, v.gr. secreta bellica ad securitatem patriae vel exercitus bellantis necessaria; tale est, imprimis, sigillum sacramcntale, quod propter bonum religionis et salutis fidelium absolute ser­ vandum est. Ad b): Quod allinet ad damnum committentis secre­ tum, si t χ secreto servato maius ipsi damnum immineat quam ex manifestatione, nequaquam "potest esse rationabiliter in­ vitus quod secretum reveletur, nulla tunc lege iustitiae vel caritatis interdicente revelationem. Ad c): Quod spectat ad damnum tertiae personae in­ nocentis, quod evitari possit per revelationem secreti perti­ nentis ad nocentem, principium generale est, cx regula cari­ tatis erga proximum, licitam esse revelationem, si damnum imminens est tale ac tantum ut, propter illud evitandum, ipse dominus secreti non iam habeat ius celandi rem de qua agi­ tur. Hoc cum agitur dc secreto naturali ac promisso semper accidit quando innocenti imminet damnum formaliter iniustum ex parte domini secreti, quia in tali casu amittit quemlibet titulum ut res occulta servetur; vel etiam quando damnum non formaliter iniustum tertiae personae innocenti imminens, longe superat damnum quod dominus secreti patietur ex eiusdem manifestatione, quia etiam in hoc casu non potest esse rationabiliter invitus de manifestatione, et fides ci data non urget ; si autem agatur de secreto commisso, non licet illud manifestare nisi casu damni valde gravis iniuste in­ ferendi ab ipso domino secreti contra personam innocentem, et qui­ dem lentata prius resipiscentia nocentis per tempestivam admoni­ tionem et declarationem revelationis secus faciendae; ct adhuc in tali casu revelatio secundum paucos auctores'’ non est licita si agi0 Cf. Ρλ.γ.ν Dcontolof/ia midea (Barcelona 1942) n.481.514. 1048 DE OCTAVO PRAECEPTO tur dc secreto professionali, quod propter bonum commune illaesum servari debeat non obstante quocumque damno privatorum ; secun­ dum plerosquc ’, tamen, quos probamus, revelatio est licita, quia lo­ cum habet legitimae defensionis contra iniustum aggressorem debito moderamine pro innocente susceptae; secundum aliquos, denique, est obligatoria, quia lex secreti omnino deficit ct urget lex caritatis. Ad d) : Quod spectat ad damnum boni communis societatis, sive ecclesiasticae sive civilis, quod sit notabile et sine revelatione secreti impediri nequeat, valet principium de praevalentia boni communis prae bono privato eiusdem ordi­ nis; et hoc valet etiam de secreto mere commisso, quod non potuit admitti sub obligatione non manifestandi in his circunmstantiis ; imo, et de ipso secreto professionali, quando re­ cidit in rem quam privatus iniuste vult occultam conservare, cum tenetur ad manifestationem propter exigentias boni com­ munis. Applicationes: 1. Propter bonum proprium licet v.gr. secre­ tum alicuius fabricationis casu detectum adhibere, quin manifeste­ tur tamen aliis qui nocere possint domino secreti ; similiter licet re­ velare secretum mere commissum, salvo speciali compromissu non prodigo, quando committens est in obligatione evitandi damnum illi cui commisit secretum et non evitat, v.gr. si quis invenis quem om­ nes censent divitem manifestat suae sponsae condicionem ruinosam suae fortunae, haec potest uti notitia ad valedicendum connubio, quin tamen eam ulterius sine necessitate diffundat; quodsi agatur de secreto professionali, bonum commune postulat ut illud servetur semper, extra casum in quo dominus secreti iniustum damnum sit causaturus ei qui in notitiam rei ex officio pervenit vel tertiae per­ sonae innocenti; sic v.gr. advocatus nequit prodere clientem crimi­ nalem ut salvet propriam libertatem, quam index ex falsis indiciis a criminali non confictis, repetet si culpabilitas clientis non compro­ betur ; potest autem monere clientem et adiuvarc ut fugiat, et post­ quam ille possit per fugam notabiliter damnum minuere, illius culpabilitatem manifestare si per eam gravissimum damnum vitae vel carceris perpetuae evitare possit. 2. Propter bonum committentis secretum licet manifestare impedimentum dirimens, quod faceret eiusdem matrimonium invali­ dum, nisi tamen notitia habeatur ex secreto professionali vel consi­ lii petendi gratia; nam secretum quidem naturale vel promissum vel mere commissum non sustinetur rationabiliter cum damno commit­ tentis; sed secretum professionale urgetur propter beneficium boni communis, etiam cum damno committentis qui non vult secreto re­ nuntiare. 3. Propter bonum tertiae personae innocentis licet homini pri­ vato manifestare morbum contagiosum, condicionem fortunae diffi­ cilem, machinationem subdolam, etc., quae dominus secreti indebite ’ Vix non omnes recentiores ita sentiunt. Cf. Payen. o.c. n.514 eos referens. SECRETUM Ν' 1003 1049 reticet; medico, qui ex officio luem vencrcam adolescentis detexit, non licet eam revelare sponsae, nisi postquam adolescens, opportune monitus de stricta obligatione sive abstinendi interea a nuptiis, sive manifestandi periculum infectionis, sub comminatione declarationis secus faciendae, hanc nihilominus renuat ; advocato non licet pro­ dere verum homicidam quem ex officio cognoscit, etiamsi alius in­ nocens ad mortem pro eo condemnetur, nisi quando ipse homicida fuit in causa cur sententia recideret in innocentem, et adhuc in tali casu potest quidem sed non tenetur ad prodendum clientem *. Utrum liceat revelare secretum, v.gr. auctorem verum homicidii, quando index condemnavit ad mortem cx errore aliquem innocentem sine iniustitia veri criminalis, disputant auctores: Noldin post Lanmann censet respondendum esse negative, quia verus homicida non est obligatus ad se prodendum et rationa­ biliter renuit ut secretum cum tanto damno suo reveletur; Prvmmer autem, dum concedit ipsum criminalem non obligari ad se prodendum, putat alios qui cognoscant secretum non agere irrationabiliter, si inter alterutram salvandam praeferant vitam innocentis et tradant nocentem. Nobis sententia ultima pro­ batur in casu secreti naturalis; non autem in secreto promisso vel commisso, ex indole speciali horum secretorum *. Propter bonum reipublicae, cuius salus suprema lex dicitur, licet medico prodere aegrotum cuius occultatio facile potest multos lue gravissima inficere; similiter potest quilibet, etiam sub secreto professionali accipiens notitiam de machinatione contra securitatem publicam, contra auctoritates superiores, etc., eam revelare ad caven­ dum periculum commune. Hinc etiam licet, imo est obligatorium, prodere luvenem corruptorem degentem cum aliis in convictorio, si alia via nequit efficaciter provideri incolumitati innocentium. Sem­ per excluditur usus secreti sacramenialis. 4. * Tam medicus quam advocatus aliique officiales publici attendant leges ci­ viles, interdu-.i plus aequo severiores, propter quas saepe tenentur sibi con­ sulere servat do secretum professionale etiam m casibus in quibus ex lege na­ turali liceret revelatio. Tunc ut sibi provideant et muletas severas evitent, possunt observare id quod lege civili statuatur fucato ntotivo boni communis; neque enim est tale periculum, quia sani et innocentes non ideo timebunt inconstantiam secreti professionalis, et multi ex aegrotis et inconscie nocenti­ bus, medicum vel advocatum accedent sincere dispositi ad exequendam detectam obligationem. 9 Cf. Laymans, Th. mor. 1.3 tr.3 pr.2 c.5 n.2; Noi.din-Schmitt. 11,670; Prlmmer, 11,180. TRACTATUS De praeceptis Ecclesiae Jnter ea quae nuncupantur ecclesiastica praecepta com­ munia, ct diverso modo ac numero proponuntur in diversis regionibus pro cuiusque utilitate et praxi, apud nos specia­ liter tractanda occurrunt praecepta: dc sanctificatione festo­ rum; de annua confessione pro his qui aliquod peccatum grave commiserunt intra annum; dc communione annua ct per se paschali pro omnibus christi fidelibus qui aetatem dis­ cretionis attigerunt O '; dc ieiunio et abstinentia observandis seeundum normas ecclesiasticas; de decimis solvendis; de li­ brorum pravorum prohibitione. Et quia de sanctificatione festorum satis dictum est in tractatu 111. dc confessione, autem, ct communione sufficien­ ter agetur in tractatibus de Sanctissima Eucharistia et de paenitentia, agendum restat de ieiunio ct abstinentia (c.l), dc oblationibus solvendis (c.2), de prohibitione librorum pravo­ rum (c.3). CAPUT I De ieiunio et abstinentia 1004. Ascesis Christiana commendatam semper habuit moderationem in cibo et potu, quae non modo abstineat per temperantiam ab excessu pcccaminoso, verum etiam detrahat de convenientibus per paenitentiam, quantum vires et mune­ ra exercenda ferre possint absque corruptione subiecti et abs­ que impedimento in officiis adimplendis1. Hanc praxim eo magis promovebat Ecclesia, quod compertum habebat in prae­ sentibus condicionibus naturae humanae paenitentiam corpo­ ralem, propter finem supernaturalcm exercitam conferre ad «-- 4 ■ — ■ 1 S.Ignatius. Exercitia spiritualia aditio 10,1.1,8 modus, n.83. lEllXIVM ET ABSTINENTIA N.1Û03-10ÎU —«·ι^—-w"weemee··· *»- · 1051 remissionem peccatorum, et omnino necessariam esse in ali­ quo gradu ad superandas tentationes diversas, praesertim lu­ xuriae et incuriae in perficiendis officiis cotidianis. Accedunt cxcm/tlum Christi ieiunantis (Mt 4.2; Lc 4,2) et ieiunium suorum discipulorum futurum praedicentis (Me 2.20), exhoriationesque ad paenitentiam et in concreto ad ieiunium ab eodem lusu Christo et a S.Paulo saepius itera(Ae (-cf. 2 Cor 6,4), tanquam necessaria ad \itam Christianam, et in particulari ad daemonia intemperantiae coercenda, prout Ecclesia interpretata est dictum Domini (cf. Mt 17,20). Inde facile intclligimus cur ieunia, tot exemplis et moni­ lis S.Scripturae et SS.Patrum in integris tractatibus fuerint celebrata 2, tanquam forma concreta necessariae paenitentiae exterioris ct cur nostris quoque temporibus in commenda­ tione sint Ecclesiae, etiam ubi propter adiuncta temporum re­ mittenda videtur sewrior disciplina ea in sua minima pro­ portione pro fidelibus praescribens \ Dicendum est duplici articulo dc ieiunio ecclesiastico (a. 1) et dc abstinentia (a. 2); ct in utroque cx ordine age­ mus de\notionc, obiecto, subiecto et obligatione legis; tandem in tertio articulo communiter agemus dc causis excusantibus ab alterutro vel ab utroque (a. 3). S.Thomas, 2-2 q.146-147; S.Ai.fonsus, 13 n.1004-1050; I.ehmkuhl, 114551475; Prümmjêr, 11,649-666; Eerreres-MokdrIa, 1,519-614; Merkelbach, 11,947976; CoroxaTa. /><· locis ct temper bus sacris (Turin 1922) 296-320; VerMEÉRSCH, 111,804-819. - De praestanto icitinii scribit S.Thomas (2-2 q.146 al): “Assumitur enim ieiunium principaliter ad tria: prmo quidem ad concupiscentias carnis repri­ mendas; unde Apostolus dicit: in icunto et castitate, quia per iciunia castitas conservatur. Ut enim Hieronymus dicit: sine Cerere et Baccho friget Venus; i.e. per abstinentiam cibi et potus tepescit luxuria. Secundo assumitur ad hoc. ut mens liberius elevetur ad subi /n a contemplanda; unde dicitur, quod Da­ niel post ieiunium trium hebdomadarum revelat onem accepit a Deo. Tertio ad satisfaciendum pro peccatis; unde dic tui : Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio, in fictu et in planctu. Et hoc, est quod Augustinus dicit in quodam sermone de oratione et ieiunio: Ieiunium purgat animam, mentem sublevat, propriam carnem spiritui subie t, cor facit contritum ct humiliatum concupiscentiae nebulas dispergit, lib.dinum ardores exstinguit, castitatis lumen accendit.” 2 Cf. S.Augustinus qui quinque sermonibus ieiunium quadragcsimale com­ mendavit (ML 38^1039-1058); S.Hieronymus in libro 2 adversus loviniantim n.16-17 (ML 23,30'>>-312). Cf. J.Jamxi, San Jeronimo v cl avuno (Madrid 1948). 4 Pius XII, Allocutio ad Cardinales AAS 42 (1950) 787-788; S.C.CoxciLt i : AAS 41 (1949) 32-33. I 1052 DE PRAECEPTIS ECCLESIAE A R TICULUS De 1005. I. I ieiunio leiunium sumitur multipliciter: a) pro totali abstinentia ab omni cibo et potu, praeter aquam naturalem, id est ab omni substantia quae per modum cibi vel potus per os in stomachum transmittatur inde a media nocte praece­ dente ; et tale est iciunium cucharisticum, quod in sc non est actus virtutis, utpote mere negativum, sed fit meritorium propter motivum honestum et de facto pertinet ad religio­ nem ; β) pro abstinentia a cibo ct potu excessivo secundum communes regulas temperantiae, in ordine ad bonam dispo­ sitionem corporis et animae ; et sic est ieiunium morale, vel si unice servetur propter valetudinem, medicinale seu philo­ sophicum ; γ) pro abstinentia a cibo et potu in determinata quantitate, maiori quam exigit abstinentia moralis, ex prae­ scriptione legis ecclesiasticae ; et sic est iciunium ecclesiasti­ cum, actus virtutis elicitus a temperantia et *imperatu a di­ versis virtutibus, religionis, paenitentiae, castitatis, etc.5 1006. II. Obiectum ieiunii ecclesiastici consistit: a) in unica refectione plena per totum diem, sine limitatione ex lege ecclesiastica quoad quantitatem et qualitatem ciborum; b) cui addere licet mane et vespere aliquid cibi, servata circa quantitatem et qualitatem probata locorum consuetudine in iis quae non fuerint determinata a SSede; c) ita, tamen, ut certo serotinam refectionem, ientacidum vero probabiliter, li­ ceat cum prandio permutare. Explicatur : Ad a): Unica refectio plena in dic ieiunii semper per­ tinuit ad essentiam ieiunii, ct etiam nunc urgetur ab Eccle­ sia. Unicitas servanda requirit, hinc moralem continuatio­ nem refectionis sine longiore interruptione, qualis censetur ea quae excedit dimidiam circiter horam, sive consulto fiat sive ex necessitate, sive ex animo cessandi definitive a co5 Ex S.Scriptura novimus relationem quam habet cum concupiscentia carnis reprimenda (2 Cor 6,5-6), cum elevatione mentis ad Deum (Dan 10,3ss), cum satisfactione pro peccatis (loci 2,12), cum impetratione beneficiorum, maxime si coniungatur cum oratione (Mt 17,20). Cf. Praefatiuin quadragesimae; S.Lyonnet, De ieiunio et abstinentia ut fontibus caritatis: Verbum Domini 30 (1952) 92-100. lEiuNiuμ . n. 1005-1006 1053 mestione sive intentione eam ulterius continuandi ; inde, vero, protractionem haud immoderatam, quae sci. spatium duarum horarum non multum excedat, etiam admissis interruptioni­ bus modo commemoratis e. Quantitas ciborum in ista refectione nulla lege eccle­ siastica est limitata; licet, igitur, edere usque ad satietatem, salvis’legibus temperantiae. Qualitas ciborum antiquitus ita erat determinata, ut non liceret “promiscuare”, i.e. carnem et pisces in eadem refec­ tione permiscere ; hodie vero permittuntur extra dies absti­ nentiae quilibet cibi, etiam permixti, v.gr. caro, ova ac lacticinia, pisces, etc., in eadem refectione plena (c.l251 § 2). Ad b): Consuetudo introduxit frustulum matutinum et collationem vespertinam; et haec quidem usu invaluit, a quo tempore refectio plena sumi coepit circa meridiem, dum frustulum primo permissum fuit pro regione canadensi (S.Paenit. 21-11-1843), sed nunc generaliter conceditur in 1251 § 1. c. Pro quantitate et qualitate ciborum mane et vespere permissorum expresse remittimur ad probatam locorum con­ suetudinem (c.1251 § 1); ideoque diversa potest esse in di­ versis locis, vel etiam in eodem diversis temporibus. Quoad quantitatem: a) moraijstaE PLURES, S.Alfonsum et ab hôc invocatos auctores secuti, normam simplicem et facilem adhibuerunt et sic consuetudinem firmaverunt, permittentes: a) fro refectione serotina, “quantitatem octo unciarum 7, ct aliquid aliud, nempe duas alias uncias 8, quod e Cf. S.Alfonsus, 1.3 n.1020; Prümmer, 11,654. Observat autem Merkelbach, 11,955 circa interruptionem: "Si sit brevis seu sat notabilis, v.gr. se­ mihorae vel infra horam, ct adsit intentio redeundi ac motivum proportionatum, non impedit quin comestio sit moraliter una, quia motivum duas partes sufficienter unit; e contra si nulla sit ratio, quia sola intentio hominis non sufficit ad uniendas dius comestiones. Si sit vere notabili.p. i.e. unius horae vel, secundum alios, moraliter ultra horam, semper constituit duas refectiones; unde si quis refectionem interrum­ pere debuerit propter gravem rationem et non fuerit sufficienter refectus, a loge unicae refectionis excusabitur sed non ieiunabit, nisi in altera parte par­ vam materiam cibi sumpserit.” 1 In JSiyilia Nativitat s Dom'ini ex consuetudine alicubi licite sumitur quan­ titas duplo maior, favente, S.Alfonso (1.3 n.1025); dispensationem, autem, ab ipsa lege in ea nocte iudicavit S.Congr.Concilii (18-9-1937) non expedire. • Uncia ab aliis aequiparatur 31,25 gramis (v.gr. Genicot-Salsmans 1,437; Prümmer, 11,655), ab aliis 30 circiter gramis (Ferkeres-Mondrîa, 1,600), ab aliis 27-28 gramis (Merkelbach, 11,958), quia agatur ut ille iniure praetendit, de uncia romana, quae sit duodecima pars librae romanae aequivalentis 325-330 gramis. Cf. Vermeersch, 111,805,3 nota 2. 1054 hi·: PRAECEPTIS ECCLESIAE est parva materia, ei qui maiori nutrimento opus haberet’ β) pro refectione malui i na, duas circiter uncias cibi solidi, seu 55-60 circiter gramos ; ά) alii vero, intendunt ratioiiabilem instaurare consuetudinem quantitatis relativae ad con­ dicionem personarum, regionum, officiorum: ad continuatio­ nem ieiuniorum, v.gr. per quadragesimam, et ad alias circum­ stantias; unde “modus humanus servandi legem suadeatur, potius quam plerique fideles declarentur a lege irp-mune I ideoque | ubi speciatim de quantitate ciborum determinanda agitur, salva condicione unicae plenae comestionis, ratio ha­ beri potest complexionis corporis, aetatis, occupationis per­ sonae ieiunantis, item (Jurationis ieiunii : gcncratim unicuïqui licebit tantam cibi quantitatem sumere quanta cuique neces­ saria est ad vitandam indispositionem quae ipsum impediat quominus officia status convenienter adimplere valeat’’1". Placet nobis norma haec relativa, tum quia in se omnino rationabilis est, et. usu fidelium acceptata omnino normis Ec­ clesiae cohaeret, tum quia mente magnorum theologorum an­ tiquorum non videtur contraria, tum quia per eam melius linis ieiuniorum obtinetur, participantibus in hac salutari paenitentia multis qui secus excusati haberentur, ct severius fortasse ieiunanlibus aliis qui secundum normam absolutam ■ - 1 υ mer, t■1 - S.Alfonsus, Homo aposlolicus tr.12 n.16; 11,655; Ferreres-Mondrîa, 1,603, etc. MerkEluacj:, 11,958; Prim­ 10 Concil.Mechliniense V (a.1937) decr.69. Cf. E.Beugh, Le V' concile vincial de Malines ct la loi du jeûne: NouvRevTh 65 (1938) 1058-1066; J.CaiLES, L’aven r dc la loi du jeûne: NouvRevTh 63 (1936) 139-166; M.J.Geilaud, Le jeûne ct notre temps: RevApol 66 (1938) 307-313; A.Goucxard, ■' propos du Carcine: EphThLov -I (1927) 205-210; A.VermeERSCH, Dc frustC ct cocnula quadragesimali : PerMorCanIJt 22 (1933) 60"-68\ Mens quorundam moralistarum, et quidem inter maiores maximos, « · fuit omnino aliena ab hac norma relativa admittenda: S.Thomas 2-2 q.l«? a.l ad 2 haec habet: “medium virtutis non accipitur secundum quantitate sed secundum rationem rectam... ratio autem indicat, quod propter aliquin specialem causam aliquis homo minis sumat de cibo, quam sibi compctcfi' secundum statum communem'... ad spiritualia mala vitanda et bona prosequen­ da... Similiter etiam ratio recta non tantum de cibo subtrahit, ut homo rd datur impotens ad debita opera peragenda”. Unde “quantitas cibi non potu: eadem omnibus taxari, propter diversas corporum complexiones" (ibid, a.6 ad 1 ). S.Alfonsus, quamvis numeris determinare intended: * quantitatem, eis rela­ tivum valorem agnovisse videtur, in ordine ad inores 10)5 prioris sententiae, prout a quibusdam moralistis explicatur, vix quidquam dc refectione, praesertim serotina, demere de­ berent in die ieiunii 11*13 . 14 Quoad qualitatem ciborum in refectionibus matutina ct serotina sumendorum; a) in hodiernis adiunctis benigne in­ duisit S.Sedes ut. diebus abstinentiae simul et ieiunii, ova ct lacticinia etiam mane et vespere ubique sumere liceat1·; β) praeter hanc concessionem, consulendus erit usus diver­ sarum regionum (cf. c.l251 § 1\ qui in eo quidem convenit quod cibos solidiores, v.gr. carnem u, excludat, sed cctcroquin sat varius est. ita ut v.gr. in Germania admittantur ova ad refectionem serotinam, non vero in Belgio; satis generalis est usus iusculi. lactis, casei, fructuum, panis, dulciariorum, et cetera ; apud nos in aliquibus regionibus ova permittuntur, e contra excluduntur pisces grandiores ”, qui possunt nihilo­ minus, sicut ova et lacticinia, privilegio Bullae manducari. Ad c): Sunt regiones in quibus prandkim principale agitur vespere. 1 iaec potuit esse ratio cur c.1251 § 2 decla­ raverit: “nec I vetitum est | serotinam refectionem cum pran­ dio permv^are”. Inde‘aliqui collegerunt horam plene refectio­ nis non amplius pertinere ad substantiam ieiunii. sicut in an tiqua disciplina, sed solum ad accidentales circumstantias, salva utique in qualibet hypothesi facultate modo commemo­ rata 15. Consequentia fortasse non fluit; et nobis probabile est ieiunium’ violari, si quis refectionem plenam mane sumat ; nihilominus haec inversio ordinis, etiam in sententia severio­ ri16, non videtur gravis, et facta ex motivo proportionate 11 Nimirum, dum Lehmkuhl, 1,1462 censet cx cibis solidis cum aqua. oleo, et cetera decoctis elementum liquidum non esse detrahendum a computatione, quia secus sensatio saturitatis facile haberi possit in die ieiunii, si v;gr. octo unciae oryzae aut leguminum decoquantur et insumantur, alii, ut Prümmer, 11,656, existimant hanc nonnam non nimis urgendam esse in praxi. et per­ mittunt octo vel respective duas uncias cibi solid'. Innixi in hac ratione co­ gitandi, MosTaza (Salter 5 [1916] 1106-1107) et Arraxihaga (IlCler 12 (19181 39-40) permittunt octo uncias lactis et aliquid panis in refectione matutina, ct quadruplicatam quantitatem in serotina. Abhorret animus ab istis compu­ tationibus. Sane quaenam est ratio ieiunandi ea. quae pluribus personis tan­ tam quantitatem permittat, quam fere non possunt digerere sine stimulo me­ dicinae? n S.Congr.Concilii : AAS 41 (1949) 33. 13 Cf. responsum Cardinalis praesidis CIC: AAS 11 (1919) 180. 14 Notat Prümmer, 11,656: “per se non excluduntur ova et lacticinia et pis­ ces grandiores; omnes tamen auctores moderni docent non licere totam eoer.ulam sumere ex huiusmodi cibis ita nutritivis. Hinc nullus moraliste, ut puto, permitteret, ut quis in coenula manducaret 4 ova gallinacea, quae habent pondus circiter 8 uncianrm; vel ut quis sumeret duo ova et insuper 4 uncias panis. Menti S.Ecclesiae videtur esse conformius, si pro coenula vespertina sumuntur in diebus ieiunii cibi leviores et non ita fortiter sagimine conditi”. Merkelrach, 11,956. m Sunt AA. ut G en tcor-Salsmans, 1,438, qui nullum peccatum committi iudtcant, si quis pervertat quocumque modo ordinem refectionum. Recte, ta- 1056 DE PRAECEPTIS ECCLESIAE nullum peccatum est ; imo, potest arguere virtutem, quia sit forma servandi ieiunii cum aliquis ab eo esset objective ex­ cusatus. Olim refectio plena sumenda fuit hora determinata, sci. ante saeculum XII sub occasu solis in tempore quadragesi­ mae, et alias circa horam tertiam ; diebus S.Thomae sumi per­ mittebatur generaliter iam hora tertia postmeridiana ; saecu­ lo XIV sumebatur circa meridiem, ct observatio horae Matu­ tae sic exigebatur, ut notabilis inversio vel anteversio tempo­ ris istius refectionis existimaretur graviter illicita17. Applicationes: 1. Qui ienlaculum mane sumpserit permutando quantitatem cum coena in die ieiunii, tenetur vespere refici in quantitate normaliter permissa pro ieiunio, quia ad hoc se obligavit ; qui mane distractus octo uncias manducavit, potest omittere ieiunium, quod iam esset servan­ dum in forma solum probabiliter possibili, quia non obliga­ tur uti privilegio18 ; qui vero, non potest ieiunare nisi fa­ ciendo permutationem, excusatur a ieiunio servando, propter moralem impossibilitatem. 2. Extra refectiones lege permissas: a) EXCLUDITUR i.e. omne illud quod ordinatur ad nutritionem, sive bibatur sive edatur ; ideoque puls, lac, mei, iusculum, chocolate, saccharum, sucus fructuum, nisi in parva quan­ titate misceatur cum liquidis qui non considerantur nutritivi, ut aqua limonata, saccharata, etc. ; ά) non excluduntur liquida non nutritiva, ut sicera, cerevisia, vinum, caphetum ; nec me­ dicinae quae principaliter ordinantur ad medicationem, ideoque nec electuaria diversa quae sumuntur ad iuvandam digestio­ nem, tollendum oris fetorem, etc., vel etiam in exigua omni­ no quantitate aliquid solidum, ne potus noceat, nam parum pro nihilo reputatur. quilibet cibus, 3. Anticipatio semihorae relative ad horam consuetam vel etiam horae relative ad refectionem plc?iam meridiei, non habetur notabilis, ideoque ex quolibet motivo est licita; maior. men, animadvertunt non teneri ad ieiunandum illum, qui non posset hoc fa­ cere nisi permutando ordinem pro refectione matutina. 17 Sic S.Alfonsus, 1.3 n.1016 cum communi sententia; prius S.Thomas asse­ ruerat: “qui nimis notabiliter anticipat, ieiunium solvit” (In IV Sent, d.15 q.3 a.4 ad 3); et in c.SO D 1 de consecr. legebatur: "In quadragesima nulla­ tenus censendi sunt ieiunare qui ante manducaverint quam vespertinum cele­ bretur officium." 11 Severius aliqui, ut Merkelbach, 11,960. quia “pars pricipalis ieiunii adhuc servari potest”; at ita non probatur quod servari debeat. IEIUNIUM. N 1006-1 1057 exigit iustam causam; et si excedat duas horas quoad refec• tionem plenam, requirit causam sat notabilem. 1007. III. Subiectum ieiunii ecclesiastici sunt per se omnes baptizati30 ab expleto vigesimo prima aetatis anno ad inceptum sexagesimum, nisi iusta causa excusentur. Cf. infra causae excusantes. • * · A · ♦ · 1008. IV. Obligatio ieiunii ecclesiastici servandi : a) est ex genere suo gravis; b) includens coalescendam transgres­ sionum; c) urgens certis diebus in lege determinatis. Expli­ catur : Ad a): Consideratio tum indole virtutis quae exercetur, tum finibus quos prosequitur Ecclesia per hanc legem, ita tradunt omnes moralistae catholici, praecedente ipso Magis­ terio pontificio, condemnante hanc propositionem (D 1123): “Frangens ieiunium Ecclesiae, ad quod tenetur, non peccat mortaliter nisi ex contemptu vel inobedientia hoc faciat, puta quia non vult se subicere praecepto”. Admittitur, tamen, parvitas materiae in transgressione, etsi minus constat quantum requiratur ad peccatum grave. In praxi casus facile solventur generatim, quia quaestio erit de personis quae more fere solito ientaverint aut cocnavcrint, cum gravi praeteritione legis, aut de his qui excusati erant a lege ieiunii, sed voluerunt eam observare aliqua ratione im­ perfecta. Communiter censent moralistae quantitatem duarum unciarum esse levem20; quantitatem aequivalentem dimidiae refectioni serotinae, seu quatuor uncias, plures censent gra­ ven! ; et revera coena ordinaria non multum excedet duodecim uncias. Perinde est quod illud illicitum addatur ientaculo aut coenulac, vel sumatur per diem extra refectiones permissas. Si quis legem ieiunii semel violaverit, adeo ut iam non possit eam substantialiter observare illo die, non videtur pec­ catum committere cum deinde consulto plures refectiones multiplicat intra diem, siquidem observatio legis facta est sim­ pliciter impossibilis23. Ad b): Ecclesia condemnavit propositionem (D 1129): “In die ieiunii, qui saepius modicum quid comedit, etiamsi u Circa acatholicos baptizatos cf. quae dicta sunt in 1,492. 30 S.Alfonsus, 1.3 n.1025; Ferreres-Mondrîa, 1,600; Prümmer, Π,661; Aertnys-Damen, 1,1054, etc. 21 Plurcs antiquiores A A. aliter opinati sunt (cf. v.gr. Billuart, De ieiunio diss.2 a.5); et ipse S.Alfonsus (1.3 n.1030) ccnsuit ultiores illas refectiones fore peccatum veniale, quia sint contra finem legis; sed ad impossibile nemo tenetur, et finis legis non cadit sub lege. THEOL. nor. 2 3* 1058 nr, praeceptis ecclesiae notabilem quantitatem in fine comederit, non frangit ieiu­ nium”. Et sane, non solum intentio sumendi multas uncias disgregatas per diem ieiunii esset graviter peccaminosa, sed etiam parvae quantitates eodem die ieiunii illicite sumptae, ad eandem nutritionem tendunt, ideoque coalescere dicendum est. Ad c) : Lex ieiunii ecclesiastici urget : a) ex dispositione generali Codicis, per totam quadragesimam exceptis diebus dominicis, feriis quatuor temporum quae non recidant in diem festum de praecepto ~2, pervigiliis Pentecostes, Assump­ tionis B.Mariae Virginis, Omnium Sanctorum et Nativita­ tis, nisi occurrant in die dominica vel in festo 23 ; sabbato sancto cessat ieiunium post meridiem (c.1252 § 4); β) ex induito Ordinariis locorum concesso, donec aliter provideatur possunt hi pro suo arbitrio dispensare fideles suos ab obligatione ieiunii et abstinentiae plerisque diebus; sed ad ieiunium quod attinet, debent illud retinere saltem quatuor diebus feriae IV Cinerum, feriae VI in Parasceve, atque in vigiliis Nativitatis et Assumptionis B.M.V. ; γ) vi Bullae Cruciatae in Hispania et Lusitania sine in­ duito modo relato, dies ieiunii reducuntur ad omnes ferias IV ac VI necnon et sabbata quadragesimae, et ad tria pervigilia Pentecostes, Assumptionis et Nativitatis ; sed hoc postremum anticipari potest ad sabbatum proxime praecedentium quatuor Temporum, et cessat si festum Nativitatis incidat die lunae. Praeterea obligatio particularis exist ere potest, nominatim : a) ex mandato Ordinariorum, qui possunt dies ieiunii in­ dicere per modum actus (c.1244 § 2) ; β) ex lege canonica, praescribente ieiunium die praecedenti consecrationem alicuius ecclesiae tum episcopo consecraturo, tum illis qui consecra­ tionem petierint, ideoque inter alios parocho, imo ipsis poroecianis si suis expensis templum extruxerint eiusque consecra­ tionem postulaverint (c. 1166 § 2; S.C.Concil. 3-7-1909); γ) ex voto, quoad afficere potest tam personas morales quam physicas ; δ) ex Constitutionibus et regulis religiosorum, le­ gitime approbatis, in quibus nihil immutatum est novo Co­ dice iuris (c.1253), licet ceteroquin dispensationes ab Ordina­ riis locorum concessae in lege communi prosint quoque reli­ giosis etiam exemptis. 1 -■ 33 Casus occurrit frequenter in festo Sti.Ioseph, in quo non cessat neque ieiunium neque abstinentia. Cf. responsum CIC: AAS 12 (1920) 576. 'Λ Agitur de festis dc praecepto, et quidem in region· non suppress. Sic Cocumissie iuri * interpretandi; AAS 1Q (1918) 170. 1059 abstinentia n 1 ARTI CUL US H De abstinentia 1009. I. Lex abstinentiae vetat “carne iurcque ex car­ ne vesci, non autem ovis, lacticiniis et quibuslibet condimen­ tis etiam ex adipe animalium ’ (c.1250). 1010. II. Obiectum, igitur, abstinentiae respicit quali­ tatem ciborum, cx quibus prohibentur carnes per contrapo­ sitiones ad pisces Usque assimilata, necnon ct ad producta ab animalibus obtenta. Explicatur: Carnes habendae sunt quaecumque substantiae animalium quae secundum aestimationem communem pro talibus habean­ tur in respectivis regionibus ubi norma applicanda est. Haec aestimatio pro quibusdam est omnino uniformis et communis; pro aliis, autem varia: a) apud omnes ut caro habentur: substantia ct omnes partes constitutivae animalium in terra vel in aere viventium et sanguine calido utentium, ideoque etiam laridum non liquefactum, medulla ossium, par­ tes cerebrales, sanguis, etc. ; dum e contra pisces conside­ rantur quaelibet animalia in aqua viventia et sanguine frigi­ do utentia, etsi sint mammalia, ut cetacea; itemque amphibia quaedam, qualia v.gr. crustacca, ut cancri ct cammari, atque molusca, ut conchae, ostrae, ctc. ; β) ex ipsa declaratione Ec­ clesiae excluduntur iura cx carnibus expressa ct cibi carne conditi ; dum, e contra, permittuntur condimenta ex adipe animalium, ideoque butyrum, laridum dissolutum, margarina, et cetera, et fructus quorumlibet animalium, ut lac, ova, etc. Quoad peptonas, autem, seu producta solutionis pepsinae aci­ dae super carnes, quae sunt alimentum iam praeparatum pro assimilatione, originem habentes a carne ct carnis vi nutritiva donatas, non constat omnibus excludi in lege Ecclesiae, ideoque admitti possunt ubi sic ferat consuetudo 24 ; γ) opinio uniformis non habetur quoad aliqua amphibia et aliquas aves in concreto, unde in singulis regionibus consulenda erit opi* Secundum Genicot-Salsmans, 1,442 non sunt inquietandi qui has substan­ tias manducant in die abstinentiae, quia “gustum carnis vel iusculi amiserunt" et Ecclesia primario “externam speciem ct gustum attendit". Haud aliter Vermeersch-Creusen, Epitome iuris canonici 11,565. Alii omnino dissentiunt, v.gr. Antonelli (Medicina pastoralis * IV,871). pro quo “peptones sumere idem est ac principaliorem carnis substantiam iam om­ nino digestam manducare”, et Aertnys-Damen, 1,1041, qui non ad saporem sed ad originem dicit esse attendendum. Consentiunt Prümmer, 11,663 et Merkel­ bach, 11,960, et iure quidem merito, ut nobis videtur. nio ibi vigens; communius accensentur piscibus ranae, testu­ dines, limaces (caracoles), locustae, lutrae (nutrias) ; dum c contra anates fulicas (gaviotas, gallinas de agua) ; corvos ma­ rinos, etc. ad animalia carnea refert communis vulgaris aesti­ matio. 1011. III. Subiectum legis abstinentiae sunt omnes fideles qui septimum aetatis annum expleverint ; si usum ra­ tionis adepti sunt et non habent legitimam excusationem vel dispensationem (c.1254 § 1). Quoad acatholicos baptizatos valent quae notata sunt in parte correspondent! dc ieiunio. Quoad omnia subiecta, tam iciunii quam abstinentiae, ini­ tium et finis obligationis computanda sunt ad normam c.34 § 3,3.°, ita ut obligatio semper incipiat a media nocte, et ad mediam noctem finiatur; unde pro illis qui non in ipso puncto mediae noctis nati sunt, obligatio abstinendi et ieiunandi inci­ pit transacto die anniversario septimi et respective vigesimi primi anni, pariterque obligatio ieiunandi cessat revoluto die anniversario quo quinquagesimus nonus expletur annus ut in­ choetur sexagesimus. 1012. IV. Obligatio abstinentiae est : a) ex genere suo gravis, b) et singulae transgressiones moraliter distinctae constituunt totidem diversa peccata; c) ac possunt coalescere in peccatum grave, tum ex intentione tum ex eo quod com­ pleatur materia gravis intra eandem diem cum advertentia. Explicatur : Ad a); Talis est doctrina communis ex iisdem motivis quae valent pro ieiunio. Quaenam habenda sit materia gravis, nequit mathematice determinari, neque in ea significanda con­ cordant moralistae; antiquiores, nimia severitate, arguebant de mortali manducationem vel unius buccellae aequantis volu­ men avellanae ; moderni mitius proponunt tanquam quanti­ tatem gravem pondus duarum circiter unciarum·, eorumque opinio admitti potest in praxi25. Ad b) : Praeceptum abstinentiae, utpote negativum, urget semper et pro semper ; et quidem non usque ad primani viola­ tionem, sicut in ieiunio, sed absolute per totam diem absti23 Cf. Merkelbach, 11,975; Prümmer, 11,663,5, qui opinionem determinan­ tem quantitatem duarum unciarum ut nimis benignam habent, tum ex opinio­ ne fidelium sic existimantium, tum ex vi nutritiva talis portionis notabiliter praeiudicantis fini legis. CAUSAE EXCUSANTES AB IEIUNIO ET ABSTI^^^^HtI 010-1013 1061 nentiac, quia eius essentia non est in non gustanda semel carne, sed in ea per totum diem prohibenda 2e. Ad c) : Non solum intentio manducandi ultra duas uncias carnis in die abstinentiae constituit peccatum mortale, ut per­ spicuum est, sed etiam plures violationes parvae intra eandem diem materialiter coalescunt, et independenter ab intentione concepta constituunt peccatum mortale cum violator legis, animadvertens per instantem violationem compleri materiam gravem, eam nihilominus perficit2T. 1013. V. Lex abstinentiae urget a) ex lege commu­ ni, omnibus feriis sextis per annum, nisi extra quadragesimam incidant in diem festum dc praecepto in regione vigentem ; in­ super in feria IV Cinerum, in sabbatis quadragesimae, in fe­ riis IV, VI ac sabbatis quatuor temporum et in pervigiliis Pentecostes, Assumptionis, Omnium Sanctorum et Nativita­ tis Domini, similiter si non incidant in die festo de praecepto; β) ex induito quod possunt concedere in his adiunctis Ordinarii locorum, dies recensiti possunt reduci ad furiam IV Cinerum ac λζΊ in Parasceve, et ad vigilias Nativitatis et As­ sumptionis ; γ) ex induito memorato et Bulla Cruciatae in Hispania et Lusitania in tota sua extensio applicatis, dies abstinentiae reducerentur ad omnes ferias λ I quadragesimae et ad vigi­ lias Assumptionis et Nativitatis Domini. ARTICULUS De causis ab III observantia ieiunii et abstinentiae LIBERANTIBUS Dicendum est, duplici paragrapho, de causis excusantibus (§ 1) et de dispensatione ab utraque lege (§ 2). 30 Nimirum praeceptum ieiunii est negativum cum limitatione ex obiecto ip­ sius petita; nam sensus non est “non plus quam semel comedas”, sed "ne bis comedas”; unde post alteram refectionem plenam, praeceptum non amplius urget illo dic, utpote impossibile impletu. E contra in lege abstinentiae senius prohibitionis est, “non comedas carnes", sive semel sive pluries, ideoque ur­ get etiam post transgressionem. 17 Cum coalescunt per intentionem, toties graviter peccatur quoties lex vio­ latur etiam in levi quantitate, sed peccatum mortale est unicum (cf. vol. 1,642); cum coalescunt per multiplicationem, singulae violationes sunt peccata lev: i, et peccatum mortale tum demum committitur cum cognoscitur materiam gra­ vem compleri. § 1· De causis excusantibus Causae excusantes reducuntur ad impotentiam mora­ lem propter incommodum extrinsecum legi, quod cum istius observantia per accidens cohaereat, facilius pro ieiunio quam pro abstinentia, siquidem illud magis arduum evadit. Haec im­ potentia aliquando petitur ex condicionibus internis ipsius subiecti ; alias vero ex externis obligationibus vel ex maiori bono prosequendo. Apte colliguntur sub tribus titulis gravis incommodi, ardui laboris, praestantioris boni obtinendi28. 1014. A. A lege ieiunii excusantur : a) Ratione im­ seu incommodi proportionate gravis extrinseci: a) propter infirmitatem, qui sine periculo notabilis damni ieiunare nequeunt, ut sunt debiles, aegrotantes, convalescentes, nervis vel dolore capitis aut vertigine affecti, qui male habitualiter dormiunt, stomacho laborantes qui frequentius exigua singulis vicibus quantitate refici debent, etc. ; ut patet minus incommodum habetur ex observato ieiunio ab istis in quodam pervigilio, quam ex continuatione per plures dies, v.gr. in quadragesima ; β) propter condicionem specialem, mulieres praegnantes et lactantes, quae sibi et proli simul debent consulere, et vix pos­ sunt esse certae quod ieiunium ipsarum non nocebit proli no­ tabiliter; eis dicunt medici assimilandas esse menstruantes; y) propter indigentiam, pauperes qui non habent unde aequam refectionem sibi procurent, nisi forte cum notabili detrimento exiguae fortunae, sed solum habent cibos leviores, panem, legumina et huiusmodi, ideoque supplere debent pluri­ bus refectionibus defectum vis nutritivae alimentorum-°. b) Ratione laboris : a) qui exercentur occupationibus corporalibus notabiliter molestis et fatigantibus, ita ut ieiunium moraliter et ordinario cum eis componi non possit. Tales sunt fossores, agricolae, fabri lignarii, ferrarii, caementarii, coqui et pistores cibos et panes pro multis personis praeparantes, ductores curruum, typography prelum versantes, et generatim potentiae 24 Ubi solide probabilis est causa excusationis, non probatur obligatio re­ currendi ad Superiorem, confessarium, etc., licet hoc sit valde suadendum ad maiorem securitatem, vel etiam pro eventual! dispositione ad cautelam obtinenda. Severius Mkrkelbach, 11,969. ” Actas sexagenaria non excusat sed eximit a lege, ut dictum est. Quinquagenaria in mulieribus excusaret secundum aliquos, ex falso supposito de­ bilitationis praematurae relate ad viros. Et certe responsum quoddam a Com­ missione pro interpretatione Codicis a.1918 datum non favet tali excusationi. i 1 1063 qui occupantur in rebus quae propter strepitum machinarum vel attentionem praestandam nervos excitant, famuli qui toto die gravioribus laboribus incumbunt, etc. β) quoad occupationes liberales et artes minus molestas, hae difficilius excusant a ieiunio; nihilominus, professores qui post laboriosam et longam praeparationem lectiones tradunt, ludimagistri qui per plures horas instructioni puerorum incum­ bunt, confessarii qui habitualiter per sex aut octo horas ex­ cipiendis confessionibus complicatioribus dant operam, concionatores qui per plures continuatos dies longiorem orationem cum corporis agitatione et congruenti praeparatione dicunt, et cetera, iure excusati habentur30. Alii, vero, ut, scribae, barbitonsores, pictores, sartores, etc. per se non habendi sunt ex­ cusati ; sed nostris temporibus propter debilitatem congenitam multi eorum excusantur, quia non possent sine magna moles­ tia ieiunare et simul artem exercere31. y) quoad itinérantes, considerandae sunt circumstantiae in singulis casibus; non solum qui pedibus iter quatuor vcl quin­ que leucarum faciunt, verum etiam qui frequentius toto die feruntur in curru ferreo vel in automovili, aut per brevius quoque tempus, si incommoditates sunt magnae, haud diffi­ culter excusati possunt censeri, propter defatigationem quam longa itinera generant32. Huiusmodi excusationes valent etiam pro robustissimis per­ sonis, quae sine magno incommodo possent ieiunare ; nam con­ suetudo fecit has causas universaliter excusantes 33. c) Ratione maioris boni excusant opera praestantiora aut Deo gratiora quae cum ieiunio componi moraliter nequeunt, verbi gratia opera misericordiae sive spiritualis sive corpora­ lis, religionis, etc. ; siquidem ieiunium meliora opera impedire non debet, etsi ea suscipiantur ex officio aut pacta merccde. Huiusmodi sunt infirmarii, aeditui, pro pauperibus laboran30 Vacantes studiis, etiam arduis et per plures horas protractis, ut studentes in universitate, advocati, indices etc. per sc non excusari dicit Gexicot-Salsmans, 1,447. 3.°; benignius indicare licet nihilominus, dc studentibus vero labo­ re personali occupatis; similiter dc iudicibus causas agentibus post studium, inter agitationem partium contendentium, etc. 31 Ad nimiam facilitatem excusationis coercendam iuvat in memoriam revo­ care propositionem condemnatam (D 1130): “Omnes officiales, qui in republica corporaliter laborant, sunt excusati ab obligatione iciunii, nec debent sc certificare an labor sit compatibilis cum icuinio.” 32 Damnata est propositio (D 1131): “Excusantur absolute a praecepto ieiu­ nii omnes illi, qui iter agunt equitando, utcumque iter agunt, etiamsi iter ne­ cessarium non sit, et etiamsi iter unius dici conficiant.” 33 Quoad appositionem carum in mentem revocentur considerationes alibi factae (vol. 1,558). Illicite ageret qui solum ad effugiendum ieiunium susciperet laboren excusantem, quamvis eo suscepto utique esset excusatus. 1064 g PRAECEPTIS ECCLESIAE tes, templum necessarium aedificantes, etc., quamvis persona­ liter facile ab his laboribus possent abstinere, et sic a ieiunio non excusari. 1015. B. A lege abstinentiae excusantur : a) Ratio­ infirmi, convalescentes, stomacho laborantes qui cibos esuriales abhorrent, mulieres praegnantes et lactan­ tes, debiliores vel magna appetentia carnis agitatae, etc. b) Ratione laboris, aliquando, qui propter occupationes valde arduas indigent refici carnibus ad ferendum laborem, verbi gratia qui in fodinis metallicis vel carbonariis versan­ tur; itemque illi qui erga pisces aliosque cibos nauseam ex­ periuntur, ut interdum occupati in fusoriis, vitrariis, etc. c) Ratione paupertatis, qui in eleemosynam accipiunt carnes, nec habent aliud quod manducent, aut nequeunt car­ nem ad alium diem conservare vel cibos esuriales sine nimio dispendio sibi procurare. d) Ratione incommodi multiplicis : a) itinérantes qui si­ ne magna difficultate cibos esuriales reperire non possunt; /?) personae in potestate patrisfamilias constitutae, quando is iubet carnes solas apponere, quin resisti vel eludi possit eius iussio34; γ) hospites qui praeter expectationem prandium car­ nibus paratum inveniunt, nrsi possint facile discedere aut alia alimenta postulare; δ) milites qui curis gubernii sustentantur, quin habeant facultatem eligendi, sed sint obligati ad eden­ dum quod apponitur, etiamsi forte non sint expresse dispen­ sati, ut solent esse; ε) quotquot ex distractione paraverunt cibos vetitos et non possunt sine gravi incommodo eos reser­ vare ad alium diem, λ cl parare alios loco istorum pro prandio instante. ne impotentiae, § 2. 1016. De dispensatione Dispensare possunt in utraque lege, ieiunii et abstinentiae: a) R.Pontifex ex potestate ordinaria pro tota Ecclesia, sine ulla limitatione ad valorem quod attinet; nam hac leges, ut tales, sunt iuris pure ecclesiastici ; β) Ordinarii locorum et parochi secundum c.1245 § 1 subiectos sibi singulos fideles singulasve familias, etiamsi ipsi vel dispensandi versentur extra territorium, atque in suo terCf. Gemcot -Salsmans, 1,449. Famuli practice rarius erunt obligati ad mu­ tandum dominum, propterea quod im domo illius cui famulantur abstinentis non observetur. DISPENSATIO N 1014-1017 1065 ritorio etiam peregrinos etsi mere transeuntes35 dummodo existât iusta causa vel saltem dubium positivum de eius sut li­ centia (c.84) ; insuper iidem Ordinarii, cx causa peculiari mag­ ni populi concursus aut publicae valetudinis, possunt dispen­ sare etiam totam dioecesim ab alterutra vel ab utraque me­ morata lege; et dispensationes ab ordinariis locorum conces­ sae per se prosunt etiam religiosis in dioecesi commoranti­ bus (c.620). γ) Superiores in religione clericali exempta possunt, ad modum parochorum, dispensare singulos suos subditos, etiam novicios; necnon et alumnos, familiares, com alescentes et hospites qui diu noctuque versantur in domo religiosa (cf. c.1243). δ) Alii quibus facultas committitur, ut fit confessariis regularibus pro foro interno etiam extra confessionem, saepe etiam et aliis diversis sive simpliciter sive cum condicione, non ad valorem, iniungendi eleemosynam, preces etc.; nam confessarii, qua tales, non habent huiusmodi facultatem. 1017. In praxi confessarius : a) attendat ad condicionem personarum ct ad rationem qua huiusmodi leges in regione observantur ; saepius praestabit bonam fidem non turbare sine vera spe fructus, ubi laxata fuerit disciplina inter certas clas­ ses personarum; multoties agere licebit strictius cum agricolis assuetis cibis esurialibus, facilius a carne abstinentibus ac leges Ecclesiae reverentius accipientibus, dum e contra oporte bit dissimulare cum operariis industrialibus civitatum, leges ecclesiasticas minus considerantibus et carnes vehementius appetentibus ; β) saepe non sufficit unica causa principalis ad dispensa­ tionem; sed tum investigari debet num adsint aliae circum­ stantiae quae motivum aptum perficiant, ut non raro evenit ; et in tali casu sacerdos non sit difficilis in dispensatione dan­ da, quia facilitas oblata maiorem in hac re utilitatem habet quam rigor ; praesertim si ad dispensationem addatur, ut sum­ me est commendabile, vehemens exhortatio ad alia opera mor­ tificationis aut pietatis, quibus fructus per ieiunium et absti­ nentiam intenti obtineantur. ■ ■ 33 Cf. J Janssens. Pouvoir de dispense du curé à l’egard des étrangers: NouvRevTh 51 (1924) 48-54; V.VanchELüwe, De dispensatione tn lege üiunii et abstinentiae : CollatBrug 47 (1951) 262-268. 1066 de praeceptis ECCLESIAE CAPUT De oblationibus fidelium 1018. Oblationes religiosae, seu largitiones ad cultum susten­ tandum semper fuerunt in usu populorum. In V.T. vigebant praeser­ tim primitiae, seu primi fructus terrae et animalium (cf. Deut 8,8; 26,1), quae in signum reverentiae et gratitudinis immediate Deo of­ ferebantur citisquc nomine a sacerdotibus acceptabantur, et decimae, seu pars quaedam non praecise decima, fructuum (cf. Lev 27,30-32; Num 18), quae pro cultus ministrorumque sustentatione immediate sacerdotibus largiebatur ex motivo religionis. Primitiae disparue­ runt cx usu ecclesiastico fere saeculo II, ct vix remanent reminiscen­ tiae earum nisi in paucis regionibus, praesertim Americae latinae; decimae, autem, quae initio voluntarie in sufficienti proportione af­ ferebantur, deinde, a saeculo circiter IV, cx dispositionibus Ecclesiae diversis pro varietate regionum et temporum, fuerunt praestandae, et adhuc alicubi sustinentur. S.Thomas, 2-2 q.86.87; S.Alfonsus, 1.3 n.42; Merkelbac», 11,705-709; FerrERES-Mondrîa, 1,581; Prümmer, 11,499; L.I’érEz Mier, Sistemas de dotaciôn de la Iglesia (Salamanca 1949); Id., Fuentes del derecho publico· del patrimo­ nio eclesiastico: diezm'os y primitias: RevEspDO 5 (1950) 41-60; F.Romita, Le décime: MonEccl 73 (1948) 97-107; 143-155; 202-212. Summa rerum dicendarum: Post notionem, dicemus de iure Ecclesiae exi­ gendi oblationes a fidelibus; dc istorum obligatione illas solvendi et de modo satisfaciendi obligationi. 1019. 1. Oblationes fidelium dicimus largitiones coilatas ad cul­ tum divinum et ad ministrorum sacrorum sustentationem. Dicitur: Largitiones, sive spontaneae, quae proprio nomine dicerentur oblationes, sive ad requisitionem Ecclesiae factae pro satisfaciendis exigentiis iuris sive naturalis, sive divini, sive ecclesiastici. 1020. II. Ecclesia: a) habet ius exigendi a fidelibus praestationes materiales ad fines sibi proprios necessarias, b) illudque exercet diversis modis. Explicatur: Ad a): Ecclesia condemnavit in Conc.Constantiensi doctrinam Wicleff (D 598): “Decimae sunt purae eleemosynae, et possunt pa­ rochiam propter peccata suorum praelatorum ad libitum suum eas auferre.” C.1496, subaudita indole Ecclesiae societatis perfectae et respectu aliarum similium supremae, catcgorice declarat: “Ecclesia ius habet, independens a civili potestate, exigendi a fidelibus quae ad cultum divinum, ad honestam clericorum aliorumque ministrorum sustentationem et ad reliquos fines sibi proprios sint necessaria.” S.Scriptura, quae in V.T. praecipiebat decimas et primitias, in N.T. testatur (Mt 10,10; cf. Ec 10,7): “dignus est operarius [apostolicus] cibo suo”; et arguit (Cor 9,11.14): “Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si nos carnalia vestra metamus... Nescitis OBLATIONES FIDELIUM 1067 quoniam qui in sacrario operantur, quae dc sacrario sunt, edunt, et qui altari deserviunt cum altari participant?" Cf. 1 Cor 9,7. Ratio quoque idem ostendit, supposita obligatione fidelium exer­ cendi cultum etiam externum et publicum, quod nequit haberi sine ministris ad illum deputatis, neque convenienter exerceri sine ec­ clesiis, ornamentis aliisque expensis multiplicibus. Fideles habent obligationem, saltem ex aequitate et ex religione, contribuendi suis bonis materiali­ bus ad fines Ecclesiae proprios, secundum determinationem et praescriptionem eiusdem. Explicatur : 1021. ΙΠ. Habent obligationem, ct quidem triplici iure impositam, naturali sci., ct divino positivo, et ecclesiastico, prout ex argumentis puncti praecedentis eruitur. Saltem ex aequitate et religione; nimirum, facultas quam habet Ecclesia urgendi ius naturale et exigendi ex iustitia oblationes fide­ lium negari non potest ; sed generatim Ecclesia ius suum non urget nisi ex religione ct aequitate, ct vix concipitur eam aliquando re­ clamasse propter dcfraudata vectigalia ecclesiastica sub poena dene­ gandae absolutionis; nec facile arguendi essent dc gravi peccato fideles negantes hoc subsidium, sicubi ab Ecclesia exigeretur a sin­ gulis, nisi forte propter eorum negationem sacerdotes coniccrentur in egestatem, vcl alii fideles nimias largitiones deberent sustinere ’. Secundum determinationem et praescriptionem eiusdem; hae diversae sunt pro diversitate temporum et locorum: alicubi, ut in nationibus latinis, decimae iniquis ct invalidis dispositionibus gu­ berniorum abolitae fuerunt saeculo transacto; scd in picrisque na­ tionibus deinde contentiones initae sunt, et in compensationem di­ reptorum gubernia susceperunt obligationem sustentandi cultum sacrosque ministros; aliis in locis organizatae sunt oblationes fide­ lium plus minus voluntariae, ct fideliter satisfiunt, v.gr. in America septentrionali’. Probatur: Ecclesia profitendum Waldcnsibus proposuit (D 427) : “decimas, primitias et oblationes ex praecepto Domini credimus clericis per­ solvendas”. C.1502 decernit: “z\d decimarum ct primitiarum solu­ tionem quod attinet, peculiaria statuta ac laudabiles consuetudines in unaquaque regione serventur” Universaliter viget pro ecclesiis ac beneficiis episcopo subiectis, ac pro laicorum confratcrnitatibus, cathedraticum praelato quotannis solvendum (c.1504) ; praevidentur 1 “Quamdiu nulla certa lege onus iniungitur et definitur, non audemus pec­ cati mortalis damnare cum. qui omittit aequam portionem conferre, quoties non est periculum, ne sacerdotes ea de causa indigeant, vcl alii fideles nimis graventur” (Kknrick, Th. vior, tr.4 n.64). 3 Cf. F.Claevs BouuaErt, Du droit dc l'Evcquc d'imposer des tares à son clergé: NouvRevTh 48 (1921) 105-200; 225-232; A.Janssens, Le fondement philosophique du devoir fiscal: EphThLov 2 (1925) 367-389. * Ad quaesitum episcopi carcassonensis "an episcopus valeat parochos vi conscientiae adigere ad munus colligendi fidelium oblationes", et "inobedientes poenis prosequi”, respondit S.C.Concilii : "Episcopum in casu posse sub gravi parocho adigere ad colligendas vel per se, vel per alium, fidelium oblationes, et post monitiones poenis canonicis prosequi, eosque, si contumaces fuerint, •ervatie de iure servandis, etiam a paroecia removere” (AAS 3 (1911) 278). 1068 DE PRAECEPTIS ECCLESIAE quoque contributiones extraordinariae, ut seminaristicum (c.13551356) ct occasionales ut diversae lurae dioecesanae occasione sacra­ mentorum ct sacramentalium (cf. c.l507), missarum (c.824.831), fu­ nerum (c.1234), ctc., quae cx titulo iustitiae exquiri possunt etiam comminatis poenis ecclesiasticis (cf. c.2349) *. In praxi fideles non facile arguendi erunt de peccato gravi, ubi praescriptum viget de tributis ecclesiasticis, propter denegatam con­ tributionem sibi determinatam. Contra mentem et spiritum Ecclesiae ageret gcneratim, qui denegaret absolutionem non solventibus talia tributa. CAPUT III De censura et prohibitione librorum (c,1384-1405) Ratione fidei tutandae ac bonorum morum protegendorum Ecclesia, utpote societas perfecta, ius habet et officium adhibendi ea omnia media quae ad suum finem sint necessaria. Porro libri, ad instar interlocutorum et consiliariorum, exercent in animos influxum quem Ecclesia non potest non moderari. Inde facile explicatur per­ petua eiusdem vigilantia super publicationes, ad corroborandam vim legis naturalis eamque, in beneficium societatis, novo vigore mu­ 1022. niendam per opportunas dispositiones circa editionem librorum, ct per complcmentarias normas prohibentes lectionem nocivam puritati fidei vel integritati morum. Iam in exordiis Ecclesiae, innixi exemplo Sti.Pauli, sub cuius oculis Ephesi superstitionum libri combusti fuerunt (Act 19,19), SS. Patres ab haereticiorum libris possidendis vel legendis fideles de­ hortabantur, et mature latae sunt prohibitiones in diversa opera* 1. Ineunt e aevo moderno, post diffusam artem typographicam vigilan­ tius agere ncccsse fuit maxime occasione pseudoreformationis ; ideoque, praeter S.Congr.Inquisitorialcm, Commissio quaedam intra Conc.Tridentinum ct inde derivata a Pio V Congr.Indicis huic vi­ gilantiae operam applicuerunt, donec tandem tota cura S.Officio a Benedicto XV commissa fuit ad normam vigentium canonum ge­ renda (cf. c.247 § 4). 4 Nihilominus prudens haec norma Concilii Baltimorcnsis III omnibus sa­ cerdotibus prae oculis sit: "In colligendis fidelium subsidiis sacerdotes ea se­ dulo cavere debent, quae ipsos in suspicionem avaritiae coniciant, fidelibus re­ ligionem catholicam reddant odiosam, acatholicis vero contemptibilem”. Acce­ dit quod "ministri Ecclesiae maiorem curam debent habere spiritualium bono­ rum in populo promovendorum, quam temporalium colligendorum; ct ideo Apos­ tolus noluit uti potestate sibi a Domino tradita, ut scii, acciperet stipendia victus ab his, quibus Evangelium praedicabat, ne daretur aliquod impedimen­ tum Evangelio Christi’’ (S.Thomas, 2-2 q.87 a.l ad 5). 1 In fragmento muratoriano recensetur cum canone SS.Scripturarum, cata­ logus librorum fidelibus prohibitorum; Concil.Nicaenum (a.325) interdixit li­ brum Thalia ab Ario confectum; Anastasius vetuit opera Origcnis, quippe quae "plus essent nocitura insipientibus quam profutura sapientibus"; Innocentius I condemnavit opera Pelagii, ct similiter Leo Magnus scripta manicliaeorum, etc. Medio aevo multa de magia proscribebantur simul cum dissertationibus haere­ ticorum. Praeterea, inde a fine saeculi XIII lectio bibliorum sacrorum, praeser­ tim in lingua vulgari, prudenter dissuadebatur, propter abusus haereticorum textus arbitrarie mutilantium. 1069 Duplici articulo agemus de praevia censura, ordinata ad impe­ diendam publicationem pravorum scriptorum (a.l), et dc prohibi­ tione, quae consequitur editionem operum quae censuram fugerunt aut alias nociva sunt pro fidelibus (a.2). S.Alfo.xsus. 1.1 tr.2 appendix III; Luco, Dc fide d.21 scct.2; Su.Ue.’, Dc fidc (1.20 sect.2; Sanchez, In decalogum 1.2 c.lO n.20-58, I.PennaCCHI, In Const. Ap. Officiorum ac munerum brevis commentarius (Roma 1898); J Hollweck. Das krchliche BUchervcrbot (Manguncia 18^7); Wernz. Ius decretalium, 111,95131; I.IIilgers, Der Index der verbotemn Bûcher (Friburgo de Br. 1904); A.Ver.meeksch, Dc prohibions ct censura librorum (Roma 1906); MerkelBACir, 1,769-780; Ferreres-Mondrîa, 1,615-635; Genicot-Salsmans, 1,451-460; Aertnys-Damen, 1,1072-1092. 1023. Praenotandum de iure Ecclesiae. “Ecclesiae est ius exigendi ne libros quos.ipsa iudicio suo antea non recog­ noverit, fideles edant, et a quibusvis editos ex iusta causa pro­ hibendi” (c.l384). Unde praeviae censurae ius inest Ecclesiae per se circa libros omnium baptizatorum, licet illud urgere non solet erga apostatas, haereticos et schismaticos ; insuper ius habet prohibendi quoslibet libros a quibuslibet conscriptos, quatenus eos reputet nocivos pro sana doctrina et rectis mo­ ribus; et prohibitio huiusmodi, quatenus sit declarativa iuris naturalis, afficit etiam infideles2. Utilitas huius interventus magna fuit antiquis temporibus, quan­ do auctoritates civiles cooperabantur ad removenda e commercio opera vetita; sed etiam hodie periculum manifestatur, timorati co­ hibentur a lectionibus noxiis, multis scriptoribus leges huiusipodi sunt opportunum frenum ut cautius procedant, bibliopolis difficultas commercii creatur saltem in multis regionibus, denique Ecclesiae integritas omnibus manifestatur. * ARTICULUS I Dï! CENSURA LIBRORUM '‘Summa rerum dicendarum. Agendum est ex ordine dc censura proprie dicta et de munere censorum; de licentia independenter a censura aliquando requisita; dc gravitate obligationis servandi disciplftiam vigentem dc censura et licentia; deniquç, de forma autorieatiônis 'dandae. * 1024. I. Censurae praeviae Ordinarii loci submitten­ di sunt a fidelibus, sive clericis sive laicis, libri3 : a) Sacra3 Ius Ecclesiae expresse declaraverunt ct vindicaverunt plurcs RR Pontifices. Cf. v.jrr. Leo XIII. Const. Officiorum ac munerum: ASS 29 (1896-97) 388-391. Cf. etiam Merry dei. Val in praefatione ad editionem Tndicis a.1929. Ceterum, vel ipsi Status paeani libros moribus vel suae religion; contrarios prohibebant et comburebant (cf Cicfrq De natura deorum 1.1; Luco. De fide d.21 sect.2 n.25) ; et in hodierno liberalismo non unum est gubernium, quod adhibeat suam auctoritatem ari extirpandas publicationes sibi infensas, aut aliter inconvenientes. • Haec praevia subicctio potest peragi praesentando sive manuscriptum, ante­ quam typis mandetur, sive folia iam typis impressa, dum adhuc correctiones admittunt ante definitivam impressionem. 1070 DK PRAECEPTIS ECCLESIAE rum Scripturarum, b) dc rebus religiosis vel moralibus ad theoriam vel praxim in genere spectantibus, modo expositivodoctrinali pertractantes ; c) de institutione Christiana vel doc­ trina ad praxim et ad mores immediate applicata agentes; cl) in quibus aliquid sit quod religionis ac morum honestatis pecu­ liariter intersit; item, e) imagines sacrae quovis modo impri­ mendae. Explicatur : Censura intelligitur auctoritativa recognitio operis, de mandato ecclesiastico facta, ad ferendum indicium de doctri­ na in eo contenta. Respicit, igitur, immediate ipsum librum, et semper est particidaris et praevia. Libri intelliguntur in hoc capite, praeterquam ad incur­ rendam censuram, secundum declarationem authenticam ex­ tensivam c.l384 § 2, non solum ea opera scripta quae com­ muniter ut libri habentur 4, sed etiam quaelibet publicationes diariae vel periodicae, ut folia cotidiana nuntiorum, epheme­ rides hebdomadariae aut mensuales de diversis motivis, memo­ riae annuae, etc., et generatim omnia edita scripta, nisi aliud constet ex natura rei vel cx contextu sermonis, v.gr. quia in aliqua enumeratione, libri a diariis et libellis periodicis di­ stinguantur (cf. c.1385 § 1,2.°; 1386). Applicatio: Nihil refert utrum scripta typis fuerint mandata, an sint mere manuscripta aut dactylographiée, lithographiée, poly­ vel alia ratione multiplicata; decisivum est quod publici iuris fiant, seu in vulgus spargantur et venales prostent requiren­ tibus ; generatim quidem haec solent esse typis impressa, et vicissim sic impressa generatim publici iuris fiunt ; sed accidere potest ut typis impressa destinentur determinatis personis, v.gr. auditoribus ab aliquo professore vel alicui concurrcntiae folia exigua (hojas vo­ lantes), quin edantur ; ct e contra, ut non impressa sed polygraphiata quibuslibet promiscue offerantur; ideoque, ut priora non subsint per se censurae, subiciantur vero posteriora. graphice Ordinarius loci cui opus subiciatur oportet pro censu­ ra, est sive proprius auctoris sive alteruter ex illis in quorum territorio liber vel imago aut publici iuris fit, aut imprimitur, nisi haec omnia vel aliqua fiant intra eandem dioecesim; ea tamen lege, ut, si quis cx iis Ordinariis licentiam denegaverit, 4 Uber secundum acceptionem vulgarem est scriptum Certae mo/ir et unitatis; et sic discriminatur ratione prioris condicionis a foliis diariis, opuscu­ lis. etc., ratione autem posterioris a multis ephemeridibus periodicis. Moles, a multis cum Scjimaiïzgrüber (Ius canonicum 1.5 tit.7 n.5 5) ut minimum exigi­ tur decem foliorum integrorum (160 pag. in 8.°; 320 in 16.n) ; alii autem a ta­ libus determinationibus mathematicis abhorrent; et ad usum communem pro­ vocant. Cf. Luco, De fide d.21 n.38. In lege preli hispana a. 1883 accurate ex volumine et forma divulgationis distinguuntur, libri, opuscula, folia volantia, chartae murales, publicationes diariae ct periodicae. CENSURA LIBRORUM N 1024 1071 cani ab alio Ordinario petere auctor nequeat, nisi eundem certiorem prius fecerit de denegata ab alio licentia (c.l385 § 2) ; secus licentia concessa ab uno Ordinario inscio denegationis alterius, si is fuerit proprius, irrita est (cf.44). Ad a): Libri Sacrarum Scripturarum in quocumque idiomate ; insuper eorum annotationes, seu explanationes aut il­ lustrationes singulorum versuum aut locorum difficiliorum, et commentaria, seu expositiones pericoparum aut integrorum librorum. Ad b): Libri qui ratione potius theoretica divinas Scrip­ turas, sacram theologiam, historiam ecclesiasticam, ius cano­ nicum, theologiam naturalem, ethicam aliasve huiusmodi re­ ligiosas ac morales disciplinas spectant, v.gr. tractatus de re­ bus liturgicis et iuris naturalis ; vitae sanctorum ; libri con­ scripti ad referenda facta prodigiosa, quae v.gr. in aliquo sanctuario contingunt; opera quae sub respectu morali vel religioso, non mere oeconomico vel politico, tractant de scien­ tia sociali, puta commentando Encyclicas sociales, etc. Ad c) : Libri ac libelli precum, devotionis vel doctrinae institutionisque religiosae, moralis, asccticae, mysticae, aliique huiusmodi, quamvis ad fovendam pietatem conducere videan­ tur ; qui omnes proxime ordinantur ad practicam populi Chris­ tiani instructionem, aedificationem et devotionem; Ad d): Generatim scripta in quibus aliquid sit quod re­ ligionis ac morum honestatis peculiarietr intersit; ideoque, pro generalitate ct universalitate expressionis adhibitae, quae­ cumque opera edita, quorum argumentum vel in toto scrip­ to vel in aliqua parte, etiam brevissima, sit pro religione vel moribus peculiaris momenti ; talia essent scripta in quibus ageretur ex instituto vel transeunter dc onanismo, divortio, iustitia alicuius legis civilis, etc. Ad e) : Imagines sacrae, quae sci. pio cuidam usui desti­ nantur, non quae mere ad artem colendam vel propagandam factae sunt. Contradistinguendae sunt ab statuis, picturis, nu­ mismatibus, quae ad genus impressarum imaginum minime pertinent5. Subiciuntur, autem, censurae omnes huiusmodi imagines quovis modo imprimendae ; sed hoc urgetur, ut exis­ timamus, pro imaginibus quae vere sunt novae, et non solum iterum multiplicatae ex prototypo iam pridem approbato ; ---- <----* Hac reguntur speciali dispositione can.1279, ubi sermo est de imaginibus quibuscunique, non solum de impressis. 1072________________________ DE PRAECEPTIS ECCLESIAE_________________________ nam sic fert usus, ct nova multiplicatio non est proprie nova impressio °. “Approbatio textus originalis alicuius operis, neque aliam linguam translationibus neque aliis editionibus suf­ Applicatio: eiusdem in fragatur7; quare ct translationes et novae editiones operis appro * nova· approbatione communiri debent”. Tamen: “Excerpta e periodicis capita scorsim edita, novae bati, editiones non censentur, nec proinde nova approbatione indigent” (c.1392). 1025. II. Censorum munus secundum c.1393 gerere debent in omnibus Curiis episcopalibus personae ex utroque clero electae, aetate, eruditione, prudentia commendatae; in eo, autem, gerendo, omni acceptione personarum deposita, prae oculis unice habeant Ecclesiae dogmata et communem catholicorum doctrinam, quin in probandis vel improbandis doctrinis extrema teneant, sed medio tutoque itinere proce­ dant. Ad acceptionem personarum. vitandam iuvat praescriptum § 5 memorati canonis: “Auctoribus censoris nomen pateat nunquam, an­ tequam hic faventem sententiam dederit”, praesertim si compleatur secreto reciproce servato apud censorem circa auctorem. Licet munus censorum cx canone circumscribi videatur ad indi­ candum de orthodoxia doctrinae, vix fieri potest, nec praestat, ut simul ii non attendant ad opportunitatem operis et ad effectum sa­ lutarem vel nocivum quem, ex circumstantiis particularibus, exerce­ re poterit, utque dc his simul opinionem suam non ferant, id quod confirmatur ex statim dicendis. S.Officium non semel urgere debuit, ut ct censores idonei ac vere periti pro examinandis operibus deputentur, et deputati in suo obeundo munere nedum doctrinae puritati, sed et vitati consulant in indicandis operibus pietatis 8. 1026. III. sacri cultus gra­ Licentia speciali, inde pendenter a censura, indigent: a) clerici pro quibitscumqtie publicationibus, et qui­ dem: a) saeculares a suo Ordinario, β) religiosi a suo supe­ riore maiori et Ordinario loci; b) quilibet, ad determinata opera publicanda. Explicatur: Licentia est permissio ut liber, recognitus vel non recognitus, pu­ blici fiat iuris. Respicit, igitur, immediate ipsam personam scriben­ tis, et potest esse generalis, expressa, tacita, praesumpta; ciusque defectus ratihabitione suppleri potest. Quando opus aliquod est sub· iectum censurae ac licentiae, approbatio censoris cx officio commu­ nicata auctori implicite continet requisitam licentiam ad publica­ tionem. -------- 1-------* Sic etiam F.Regatillo, Institut iones I.C. 11,252 et Coronata ab co citatus. 7 Sed probabiliter "nova editio non est dicenda simplex impressio nova, quae in nulla re differat ab impressione iam approbata". WernIz-Vidal, Ius canonicum IV, 711; Coronata, Institutiones I.C. 11,156,6.° Aliter Vermeersch· Creusen, Epitome I.C. 11,726,7.°; De Meester, Ius canonicum 111,1349. 8 Cf. AAS 33 (1941) 121; 34 (1942) 149. * KFW CENSURA LIBRORUM N 1024-1026 1073 Ad a) : Pro libris profanis Ecclesia non exigit censuram ; sed, si agitur de auctore clerico vel religioso, is non potest edere huiusmodi opera, neque in diariis, foliis vel libellis pe­ riodicis repetitis vicibus scnbeie, vel eadem moderari, sine licentia Superioris respectivi” *. Superior, autem, adeundus pro licentia est: a) pro clerico saecu­ lari, Ordinarius loci cui ipse subicctus est; β) pro religioso tum proprius Superior maior tum, postquam is annuerit, aliquis ex Or­ dinariis locorum in quibus vel residcntiam habet religiosus, vel opus eius sive imprimitur sive editur seu publice mercatui offertur; non enim apparet cur maior facilitas eligendi daretur pro libris censurae obnoxiis quam pro aliis (cf. c.1385 § 3) ’·. Ad b) : Opera quae, independenter a censura et a condi­ cione personae quae ea edenda praeparaverit, specialem re­ quirunt licentiam publicationis sunt sequentia : 1. ° Quae ad causas beatificationum ct canonizationum servorum Dei quoquo modo pertinent, usque dum perfician­ tur causae pendentes, et dummodo agant de rebus proxime utilibus ad causas pendentes iuridice pertractandas, nequeunt edi sine licentia S.Rituum Congregationis (c.1387) 11*1*0; 2. ° Indulgentiarum libri, libelli, folia, summaria, in qui­ bus earum concessiones contineantur n, edi nequeunt sine li­ centia Ordinarii loci13 ; quod si agatur de edenda Collectione authentica precum piorumque operum quibus Sedes Apostolica indulgentias annexuit14, aut de elencho indulgentiarum apostolicarum 15, aut de summario quod nunquam in ca for­ ma fuerit approbatum, licentia obtineri debet ab ipsa Sede ° Hoc canone prohibetur quoque ne clericus vel religiosus sit, sine debita licentia, membrum commissionis pro redactione vel consilii inspectionis vel si­ milium apud diaria politica. Sic Praeses C.I.C. 3-9-1928. Cf. ComRel 10 (1929) 24. 10 Aliqui opinantur requiri semper licentiam Ordinarii loci in quo residet re­ ligiosus. Cf. de hac re F.Rec.aTH.lo, Institutiones I.C. 11,254. 11 Cf. ASS 30 (1897-98) 414; PennaCCHI, In Const. Ap. Officiorum ac munerum brevis commentarius (Roma 1898) n.69ss. 13 Non comprehenduntur inter haec folia rccordatoria distribui solita in me­ moriam defunctorum, quibus apponuntur invocationes orationesque indulgentiis ditatae; tum quia non sunt summaria indulgentiarum, tum quia non proprie edun­ tur seu publici iuris fiunt, sed destribuuntur limitate inter familiares et notos; unde nec ratione imaginum sacrarum appositarum subiciuntur censurae. 13 Iste loci Ordinarius videtur esse non quilibet ex tribus c.1385 £ 2 recen­ sitis, sed illius loci in quo opus editur; neque enim amplius colligitur ex ca­ none, neque personalis opera scribentis consideratur, sed attenditur ad diffu­ sionem indulgentiarum. 34 Nova collectio precum piorumque operum indulgentiis ditatorum, quae anno 1938 prodiit tanquam authentica et exclusive, denuo edita est cum aliquibus mutationibus, pariter ut authentica et exclusive, a.1950 sub titulo prin­ cipali Enchiridion indulgentiarum; eadem immutata fuit a. 1952 rcproducta “ RR.Pontifices solent initio sui pontificatus conficere elenchum indulgentia­ rum quas concedunt obiectis piis ex materia consistenti confectis, quae bene­ dicta fuerint a seipsis vel ab aliis de eorum facultate. Cf. Elenchus a Pio XII promulgatus in AAS 31 (1939) 132-133. DE praeceptis ecclesiae 1074 Apostolica (c.1388), ct in ea a S.Pacnitentiaria cui commis­ sa sunt omnia quae ad indulgentias spectant. 3. ° Collectiones decretorum RR.Congregationum edi ne­ queunt sine licentia respectivae Congregationis ad normam c.1389. 4. ° Ribri liturgici eorumque partes, v.gr. Officium heb­ domadae Sanctae vel Missale defunctorum, itemque litaniae a S.Sede approbatae, non quidem opus habent licentia pro­ prie dicta speciali, sed certe indigent attestatione Ordinarii loci in quo eduntur de concordantia cum editionibus appro­ batis (c.1390) 16. Insuper typography quilibet non amplius poterunt libros liturgicos edere sine licentia toties quoties ob­ tinenda a S.Congr.Rituum 17. Libri liturgici ad hos effectus sunf: Missale romanum, Brevia­ rium, Martyrologium, Kalendarium romanum, Pontificale, Caeremoniale episcoporum, Cacrcmonialc romanum, Rituale romanum, Me­ moriale rituum, Collectio decretorum S.Rituum Congregationis11. Litaniae approbatae a S.Sede sunt sequentes: Ssmi.Nominis lesu, Ssmi.Cordis, B.Mariae Virginis, Sti.Ioscph, Omnium Sanctorum, pro agonizantibus quae habentur in ordine commendationis animae11. 5. ° R ersi on es SS.Scripturarum in linguas vernaculas nequeunt typis imprimi siqe annotationibus ex SS.Patribus doctisque scriptoribus catholicis excerptis, nisi habeant ap­ probationem Sedis Apostolicae; cum annotationibus, autem, possunt edi sub vigilantia episcoporum. Annotationes requisitae, ut episcopi possint permittere huiusmo­ di aditiones, sufficit ut sint paraphrasticae, quae in ipsa versione exponant catholicam interpretationem, ut fecit v.gr. Petisco, et me­ diatae, seu expositae forma personali illius qui fecerit versionem, consentaneae tamen traditioni catholicae. Notae dc re geographica, archaeologica, etc., non vero morales ct cxcgcticae ab auctoribus acatholicis depromi non prohibentur. Mos quoque fert ut quaedam partes S.Scripturae de licentia solius episcopi sine notis edantur, ut v.gr. Evangclia, Epistolae, liber Tobiac, etc. Nota. Ne laid quidem catholici quidpiam conscribant in diariis vel foliis periodicis qui religionem catholicam aut bonos mores im­ petere solent, nisi iusta ac rationabili causa suadente, ab Ordinario loci probata (c.1386 § 2).18 19 18 Non attinguntur hac lege, ut videtur, libri devotionis privati, in quibus partes missalia vel breviarii continentur. ” Cf. Decretum S.Congr.Rituum: AAS 38 (1946) 371-372. 18 Cf. AAS 3 (1911) 242. His adduntur: Propria officiorum et missarum ali­ cuius diocceseos, nationis, Instituti religiosi; Instructio Clementina pro exposi­ tione Ssmi. Sacramenti 19 Alias litanias publice recitandas non possunt approbare Ordinarii locorum (cf. c.1259 J 2; D A 3555.3820.3916). PROHIBITIO LIBRORVM 1027. IV. N 1026-1020 J075 Obligatio servandi disci plinam vigentem cir­ ca praeviam censuram vel simplicem licentiam obtinendam ad edenda opera est ex genere suo gravis, ut patet ex tine et momento utriusque dispositionis; parvitatem materiae fa­ cile admittit cum agitur de mera licentia requisita. 1028. V. Forma dandi censuram et licentiam ad illa dependentem haec est, ad normam c.1393 § 4; 1394 § 1; a) censor sententiam scripto tradere debet; ea si faverit, Or­ dinarius edendi potestatem faciat, pariter in scriptis, praepo­ nendo censoris iudicium, et inscripto istius nomine praeter quam in extraordinariis adiunctis20; β') licentia a censura de­ pendens ab Ordinario concessa in principio aut in fine libri, folii vel imaginis est imprimenda, expresso nomine conce­ dentis, itemque loco et tempore concessionis21. Fert, tamen, consuetudo ut, in publicationibus minoribus, generalius indi­ cetur haberi auctorizationes requisitas, per formulas: cum approbatione superiorum, cum debitis licentiis, et similia. ARTICULUS De prohibitione II librorum Sumxna rerum dicendarum: Materiam huius articuli tractaturi, cx ordine age­ mus de auctore, subiccto, obiccto, vi prohibitionis, interpretatione et gravitate eiusdem, cessatione per licentiam et sanctione. 1029. I. Auctor prohibitionis est multiplex: a) Ipse Deus per legem naturalem, quando aliquod opus est noci­ vum vel periculosum pro fide aut morum honestate ; et in tali casu peccatum, quod est in lectione, non tollitur per ob­ tentam facultatem legendi libros pravos vel talem concretum ; peccatum abesse potest quando opus est mere periculosum et. adhibitis opportunis cautelis, legitur ex rationabili motivo; praeterea ex c.1395 ; b) Sancta Sedes, ideoque non solus R.Ponti fex, sed etiam organa Pontificia, imprimis S.Officium, pro univer­ sa Ecclesia ; similiter Concilium oecumcnicum. Prohibitiones S.Sedis aliae sunt generales, v.gr. normae quae in Codice 20 Minime praescribitur ut iudicium censoris, vel eiusdem summana conclu­ sio in formula "nihil obstat”, w ipso opere imprimatur, licet hoc nonnulli in­ terdum scribant, ut v.gr. PrUmmer, Manuale I.C. q.416; Werxz-Vidal, IV,2,713 ct nota 29; Marc-Raus, 1,1394. 11 Imprimatur ab Episcopo concessum non significat commendationem ct lau­ dem libri, sed mere manifestat illum nihil continere propter quod, in actualibus adiunctis, censeatur esse interdicendum. 1076 DE PRAECEPTIS ECCLESIAE continentur et faciunt multa opera ipso iure prohibita, aliae particulares quae per decreta specialia in concreto determi­ nata opera condemnant vel condemnata declarant, v.gr. ea quae condemnaverunt opera A.Loysi vel A.Gide 22. c) Ordinarii locorum pro suis subditis, iidemque in Concilio particulari pro omnibus christi fidelibus quorum Epi­ scopi participant in Concilio; ab eorum prohibitione habetur recursus ad S.Sedem in devolutivo. rf) Abbatrs monasteriorum, sui iuris et supremi Mo­ deratores religionum clericalium exemptarum cum suo Ca­ pitulo vel consilio pro suis subditis ; et in casu urgenti alii superiores maiores ad normam c.l395 § 3. Applicatio: Ut S.Sedes et Ordinarii locorum facilius suum of­ ficium exequi valeant statuuntur sequentia: a) circa denuntiationem: “Omnium fidelium est, maxime cleri­ corum et in dignitate ecclesiastica constitutorum eorumque qui doc­ trina praecellant, libros quos perniciosos indicaverint, ad locoruir Ordinarios aut ad Apostolicam Sedem deferre; id autem peculiari titulo pertinet ad Legatos Sanctae Sedis, locorum Ordinarios, atque Rectores Universitatum catholicarum. ut in pravorum librorum denuntiatione non solum libri inscripto indicetur, sed etiam, quantum fieri potest, causae exponantur cur liber prohi­ bendus existimetur" (c.1397 § 1-2); Expedit β) circa vigilantiam Ordinariorum loci: “Locorum Ordinarii per se aut, ubi opus fuerit, per sacerdotes idoneos vigilent in libros, qui in proprio territorio edantur aut venales prostent. Libros qui subtilius examen exigant vel de quibus ad salutarem effectum consequendum supremae auctoritatis sententia requiri vi­ deatur, ad Apostolicac Sedis indicium Ordinarii deferant’1 (c.1397 § 4-5). .. 1030. II. Subiectum prohibitionis sunt: a) quoad pro­ hibitionem pontificiam, quilibet fideles, etiam orientales23, ubique locorum et in quodeumque vertantur idioma opera prohibita (c.l396), exceptis, tamen, Cardinalibus, ct quibusli­ bet Ordinariis (cf. c.198) atque episcopis, quorum est nihilo­ minus adhibere debitas cautelas (c.1401); quodsi agatur de editionibus S.Scripturae, publicatis vel ab acatholicis, sive in textu originali sive in versionibtts catholicis antiquis, vel a catholicis quidem, sed in versiofiibus absque debita approba­ tione supra indicata, eis possunt uti qui studiis theologicis vel bibi i cis, non autem linguae graecae vel hebraicae, quovis modo dant operam, sive clerici sint sive laici, dummodo edi­ tiones fideliter et integre sint confectae, neque impugnentur ♦ * » Cf. AAS 24 (1932) 237; 44 (1952) 481. 23 Cf. S.Congr. pro Eccl.Or.: AAS 36 (1944) 25. PROHIBITIO LIBRORUM. N W2V-1Û30 1077 in earum prolegomenis aut annotationibus catholicae fidei dogmata (c.1400)24. β) quoad prohibitionem non pontificiam, subditi con­ demnantis, sed nonnisi dum manent in huius territorio, nisi prohibitio sit personalis; at subditi non videntur respectu Ordinariorum loci religiosi exempti, eo magis quod in pro­ hibitione ferenda non amplius dicuntur agere ut delegati pon­ tificii (c.1395 § l)25. III. Obiectum prohibitionis, praescindendo a decre­ tis particularibus determinata opera afficientibus, et circum­ scribendo considerationem ad opera prohibita ipso iure, seu per dispositiones Codicis, est sequens, iuxta c.l399; 1. ° editiones textus originalis et antiquarum versionum catholicarum S.Scripturae, etiam Ecclesiae orientalis, ab acatholicis quibusvis, baptizatis vel non baptizatis, publicatae ; itemque eiusdem versiones in quamvis linguam ab eisdem confectae vel editae (et cf. c.1391); 2. ° libri itemque, ut videtur, libelli, folia, publicationes diariae quorumvis scriptorum haeresim vel schisma propug­ nantes, illa sci. subiectis rationibus tuendo, aut argutiis, irri­ sionibus, etc., evertere nitentes ipsa religionis fundamenta, hoc est, “veritates quae vel ipsam fundant religionem natu­ ralem, vel adulto infideli necessaria sunt ut ad fidem am­ plectendam ducatur [v.gr. existentia Dei, spiritualitas ani­ mae, possibilitas revelationis], non autem simul praecipua dogmata fidei” 20. Consuetudo excludit ab hac prohibitione opera antiquorum hae­ reticorum, ut Tertulliani, Origenis, Pelagii, ct fortasse etiam aliorum praesertim protestantisme anteriores, imo ct posteriorum non ita recentiorum, quorum errores obsoleverunt ct mere historice mentes occupant sine periculo contagii, ut hacresis ianseniana aut theoriae illuminatorum”. Similiter libri gentilium qui hodie vix censentur “Versio hispana Cypriani de Valera, protestant;?, talibus studentibus li­ cet; nam. etsi omittuntur libri et fragmenta deuterocanonica, haec non inve­ niuntur in originali hebraico, unde versio directe facta est. Illis studiis aliquo modo vacare censentur sacerdotes omnes, eo quod studia intermittere non de­ bent” (F.Recatillo, Institutiones I.C. 11,265). 3'· Sic plures nobiscum, ut Fanfani 11,48; Vermeersch-CrEüsEn, Epitome I.C. 11,731, etc. 2β Vermeersch, Dc prohibitione ct censura librorum4 p.65. Similiter II oli zWECK, Das kirchtichc Biichcrverbot (Maguncia 1897) p.31 ; Périés, L'index (Paris 1048) p.64; Geni cot-Salsmans, 1.452; Noldin-Schmitt, 11.708,2 b etc. Alii, ut WERNtz, Ius decretalium III,111 nota 55, cui consentiunt Gennari, Pal­ mieri, Bucceroni. etc., censent quaestionem esse etiam de fundamentis religio­ nis supcrnaturalis. Prohibitio olim lata a Leone XIII in omnes libros haere­ siarcharum non iam existit ideoque licet legere scripta eorum catholico sensu ante defectionem concepta. 37 Sic v.gr. Vermeersch-Creusen, Epitome I.C. 11,733; F.Recatillo, Insti­ tutiones I.C. 11,265,3.· 1078 DE PRAECEPTIS ECCLESIAE periculosi, ut Koranum, Vedae, etc., merito ab aliquibus censentur non prohibiti. Quoad Encyclopedias, relationes orationum quae in Parlamentis habentur, ct huiusmedi, practice non censentur prohibitae, sive quia simul cum partibus quae fortasse essent in se prohibitae habentur aliae contrario criterio expositae vel dictae, sive ex vi consuetudinis, sive quia iuxta aliquos in hoc puncto agitur de solis libris28, et tales col­ lectiones non sunt libri propter defectum unitatis. 3. ° Libri, ct ut habebat Const. Officiorum ac munerum (a.211), etiam libelli, folia, etc., qui religionem, non solum naturalem sed etiam, probabilius, catholicam ut talem29 tum in genere, tum in dogmate aliquo particulari, aut bonos mo­ res, seu vivendi rationem naturalis honestatis legibus con­ gruentem, data opera impetunt; i.e. manifestata intentione re­ ligioni vel moribus contraria, non solum obiter quasi per tran­ sennam ; et ex aliquali consuetudine, non in uno alterove nu­ mero, et potius ex particulari dispositione alicuius ex collaboratoribus. 4. ° Libri quorumvis acatholicorum, etiam non baptizatorum, qui ex professo de religione tractant, ideoque non obi­ ter, sed in notabili parte, applicando considerationem argu­ mento religioso, nisi constet ante lectionem, v.gr. ex testi­ monio personae fidedignae quae opus cognoscat, nihil in eis contineri contra fidem catholicam. 5. ° Libri SS.Scripturarum vel eorum annotationes ad particularia loca vel ad singula capita et commentaria ad in­ tegras partes, edita sine censura ecclesiastica, etiam a laicis; item versiones SSScripturarum editae sine approbatione aut S.Sedis si careant notis, aut episcopi si annotationibus il­ lustrentur; pariterque libri ac libelli qui novas apparitiones, revelationes, visiones, prophetias, miracula plus quam obiter enarrantso, vel qui novas inducunt devotiones (cf. c.240-254), etiam sub praetextu quod sint privatae, editi fuerint non servatis canonum praescriptionibus81. ' Sic v.gr. FerrRres-Mondrîa, 1,628, invocato testimonio Card.Gennari. Ά * Sic plerique AA. ut Wernîz, Ius decretalium, 111,111 nota 76; GenicotSalsmans, 1,452 2.°; Noldin-Schmitt, 11,707,3; Ferreres-Mondrîa, 1,628; Ver· meersch-Creusen, Epitome I.C. 11,733,3 arbitratur “hic potius agi de cultu divino qua tali”; sed minore probabilitate, attento fine legis. *° Formalis protestatio quae olim iuxta decreta Urbani VIII praemittebatur ab auctoribus in narrandis virtutibus et factis servorum Dei nondum beatifi­ catorum, se nolle ullo modo illa narratione et illo modo loquendi praevenire iudicium Ecclesiae, non amplius requiritur; nam silentio Const. Officiorum oc munerum et Codicis abrogata est obligatio huiusmodi protestationis. 51 Sunt qui censent in hanc prohibitionem incidere manuscripta quae mittun­ tur ad determinatas personas, cum commendatione ea excribendi et pluribus aliis personis, quinque v.gr. vel septem, ulterius transmittendi. Sed rectiuf fortasse hoc non sufficit ut opus dicatur publici iuris. PROHIBITIO LIBRORUM N 1030 1079 6. ° Libri qui quodlibet ex catholicis dogmatibus impug­ nant vel derident, licet non aperte illud denegent vel in du­ bium revocent; qui propositiones tuentur, saltem ut erroneas ab Apostolica Sede 32 (cf. c.9) proscriptas; qui cultui divino, ab Ecclesia nimirum in functionibus liturgicis exercito de­ trahunt, auferendo aestimationem quam de eo habent fideles; qui disciplinam ecclesiasticam evertere contendunt, v.gr. im­ petendo caelibatum clericorum, leges de ieiunio et abstinen­ tia, de impedimentis matrimonialibus, etc. ; qui ecclesiasticam hicrarchiam, sive ordinis sive iurisdictionis, aut statum cleri­ calem vel religiosum, ut institutum quoddam Ecclesiae, non personas particulares, data opera probris afficiunt, concepto nimirum proposito et execution! mandato in notabili parte operis, vel ita ut ex modo ct frequentia exprobrationum ap­ pareat haec ratio agendi. 7. ° Libri qui cuiusvis generis superstitionem, sortilegia, divinationem, magiam, evocationem spirituum aliaque id ge­ nus docent vel commendant ; non autem si talia mere nar­ rant. 8. ° Libri qui duellum vel suicidium vel divortium licita statuunt, sive per se et in genere, sive per accidens et in ca­ sibus specialibus, non mere hoc innuendo, sed ita esse con­ tendendo; qui dc sectis massonicis aliisve eiusdem generis so­ cietatibus33, clandestinis proinde et infensis Ecclesiae ct Statui agentes, ita ut huiusmodi sectae sint argumentum sal­ tem partiale operis, eas utiles ct non perniciosas Ecclesiae et civili societati esse contendunt. 9. ° Libri qui res lascivas seu obscenas ex professo trac­ tant 34, narrant aut docent in parte notabili libri, etiamsi las­ civitas seu pornographia non sit praecipuum operis argumen­ tum ; sed hac prohibitione non includuntur, licet aliunde fre­ quenter sint prohibiti, libri romanenses in quibus impuri amo­ res describuntur, imo, nec opera scienti fica in quibus obsce■■ » — 32 Rarius ipse R.Pontifex proscribit personaliter doctrinas erroneas; proscri­ bit, tamen, aliquando ut v.gr. Pius IX in Syllabo; generatim interveniunt • S.Officium in quibuscumque ad fidem et mores spectantibus, aliae Congregatio­ nes ct Conumissio biblica in respectiva materia. 33 Notae societatum hic ad analogiam sectae massonicac significatarum eruen­ dae sunt ex documentis S.Sedis, potissimum ex his qui recensentur in fontibus c.2335, signanter vero cx Encycl. Humanum^ genus, et ex damnationibus ipsa­ rum sectarum forte existentibus. v.gr. Fcnianorum, carbonariorum, etc. (cf. vol.1,827). Cf Ta.xouerey, 11,666-668. 34 Deplorando ingens damnum anunabus illatum ex effrenata licentia divul­ gandi opera quae res lascivas describunt aut docent, S.Officium monuit recen­ ter omnes fideles de obligatione prorsus abstinendi a talibus publicationibus; institutores ct educatores niventutis, dc officio hanc omnino arcendi a pernicio­ so veneno; moderatores civitatum, de responsabilitate coercendi huiusmodi scrip­ ta: AAS 44 (1952) 432. 1080 de praeceptis ecclesiae na ad utilitatem medicorum, chirurgorum, etc., evolvuntur 10. Editiones librorum liturgie orum a Sede Apostolica approbatorum, in quibus quidpiam immutatum fuerit, ita ut cum authenticis editionibus a S.Sede approbatis non con­ gruant. 11. Libri quibus divulgantur indulgentiae apocryphae, vel a S.Sede proscriptae aut revocatae. 12. Imagines lesu Christi, B.M.Virginis, Angelorum, Sanctorum aliorumve Servorum Dei, quoquo modo, sive phototypice sive litographice sive alia ratione, impressae, quae ab Ecclesiae sensu et decretis sint alienae ; non vero numis­ mata quae cuduntur, imagines quae pinguntur, statuae quae sculpuntur; quodsi imagines conformes sensui Ecclesiae im­ pressae fuerint sine competenti licentia, in hoc peccatum fuit, sed fideles non prohibentur eas acquirere. 1031. IV. Vis prohibitionis alicuius libri haec, “ut liber sine debita licentia nec edi, nec legi, nec retineri, nec vendi, nec in aliam linguam verti, nec ullo modo cum aliis communicari possit”, nec “rursus in lucem edi, nisi, factis correptionibus, licentiam is dederit qui librum prohibuerat eiusve superior vel successor” (c.1398). Explicatur: Editur liber, quando fit iuris publici et venalis quibusli­ bet offertur; sive ab ipso auctore, quando eius curis vendun­ tur exemplaria, sive ab impressore, qui simul habeat servi­ tium editoriale, sive a tertio diverso, qui libros ab aliis im­ pressos suscipiat proprio nomine edendos, sive propriis sive alienis sumptibus 3e. Legitur, quando oculis perspiciuntur vel ore proferuntur sententiae in eo expressae, dummodo mente intelligatur sen­ sus earum, et non mere materialiter perlustrentur propter ig­ norantiam idiomatis in quo sunt scripta; non legitur, autem, quando mere auditur ab alio legente, vel ab emissione radiophonica, licet in auditione libri prohibiti facile est peccatum propter periculum proprium vel propter cooperationem ad peccatum alienum vel scandalum3T. x In Constit. Officiorum ac munerum a.10 erat limitatio quoad auctores classicos qui obscena habent quorum lectio permittebatur magistris artis di­ cendi, propter sermonis elegantiam et proprietatem. Ea facultas sublata est promulgatione Codicis, in quo nullibi iam insinuatur. Sic etiam alit ut Genicot· Salsmans, 1,452-7.°; Noldin-Schmitt, 11,707,9. M Non. v dentur prohiberi hac lege Miscellanea litteraria similesque collectio­ nes. in quibus inseruntur cum aliis permissis, aliqua fragmenta ex openbui prohibitis, dummodo non sint tam multa nec tam ampla ut opus proscriptum raliter integrum edatur. Cf. Genicot-Salsmans, 1,455,1. K Prohibitio lectionis extenditur etiam ad partes accessorias libri condam- PROHIBITIO LIBRORUM 1081 Retinetur, quando conservatur apud se, etiam alienus, vel deponitur apud alium proprius pro custodia, conservato dominio; idque etiam si mere materialiter habeatur ad orna­ tum, sine intentione legendi, aut sine possibilitate, quia scrip­ tus sit in lingua ignota; noti retinet, vero, qui apud se in custodia habet libros eorum qui facultate gaudent legendi li­ bros prohibitos, nec praepositus bibliothecae aut officinae componendorum librorum, etc., quia in his casibus alius est qui retinet apud istos. Venditur, non modo quando contractus perficitur cum emptore, verum etiam quando venalis habetur volenti emere, sive publice sive privatim. Ad habendos venales libros prohi­ bitos requiritur licentia S.Sedis (c.1404); ea obtenta, pos­ sunt vendi illis de quibus probabiliter existimetur legitime pe­ tere tales libros, quin urgeat obligatio interrogandi expresse de licentia ; a licentia obtinenda solent excludi libri obsceni ; si tamen bibliopolae certo constet clientem habere licentiam ad eos legendos, poterit ipsos illi procurare vitato scandalo. Vertitur in aliam linguam, cum conceptus immutati ex­ primuntur in alio idiomate secundum mentalitatem isto uten­ tium. Communicatur cum aliis per donationem, commoda­ tionem, locationem in “bibliothecis circulantibus”, etc. ; quae tamen non sunt prohibita, si constet de facultate quam dona­ tarii, commodatarii, etc., habent ad legendum vel retinendum librum acceptum. Rursus in lucem edi sine licentia competenti nequit li­ ber prohibitus, quamvis necessariae correctiones factae fue­ rint; his, autem, factis, si liber fuerat ipso iure prohibitus, non exigitur specialis venia ad reeditionem ; si fuerat prohi­ bitus a S.Sede, ab ea petenda est licentia; si vero ab aliquo episcopo, videtur ab eodem, vel a suo Superiore aut succes­ sore, petendam esse licentiam, non autem ab alio Ordinario loci, nisi forte expositione facta circumstantiarum peculia­ rium. ti, v.gr. ad prologum et notas. Si habeatur aliquod opus pluribus voluminibus constans, et certo sciatur eum esse condemnatum propter errores qui in ali­ quo volumine determinato repenuntur. vitietur reliqua volumina non esse prohi­ bita; imo. si detrahatur pars quae prohibitioni detiit causam, ipsum volumen tn quod recidit directe prohibitio poterit legi. Sic sententia probabilis. Cf. SanCHEz, In decalogum 12 c.lû n.36; aliter SoarEz, Dc fide d-20 sect.2 n.9; Lugo, Dc fide à 21 n.57. 1082 1032. DK PRAECEPTIS ECCLESIAE V. Interpretatio prohibitionis facienda videtur stricte, ubi non de consilio sed de stricta obligatione fit quaes­ tio, nam libertas naturalis per has leges notabiliter restrin­ gitur ; nec valet in contrarium quod agitur de legibus quae sunt in favorem fidelium et defensionem fidei, siquidem om­ nes leges ecclesiasticae sunt in favorem fidelium et tamen non omnes admittunt latam interpretationem 38 ; sic, v.gr., cum in Indice condemnantur omnes fabulae amatoriae alicuius auctoris, applicata stricta interpretatione, ut fert usus, dice­ mus proscribi fabulas romanenses illius, non autem opera scenica, si quae habeat. Nihilominus, cum interpretatio facienda sit ubi de mente legislatoris non certo constat, cum damnantur opera omnia alicuius scriptoris non amplius possumus sustinere antiquam interpretationem, quae excludebat a prohibitione opera quae nihil continerent contra fidem aut bonos mores ; sed cum S.Officium hanc interpretationem reprobaverit, in posterum certum est per formulam ‘‘opera omnia” quae ab editione a. 1940 in Indice inveniatur, significari omnia ct singula opera scriptoris de quo sit quaestio39, licet quaedam eorum antea considerari potuerint ut permissa ; nam quaelibet nova editio Indicis, est nova lex abrogatoria praecedentis‘‘°. 1033. VI. Gravitas obligationis observandi leges de prohibitione librorum cx genere suo, omnino admittenda est. cum agatur de re tam magni momenti pro fidei puritate, morum integritate et ipsius Ecclesiae incolumitate. In par­ ticulari, autem, sic distinguimus: n) Actus legendi tunc nobis videtur fore gravis : a) cimi ex lectione talis vel tantae portionis grave existit communiter periculum, sive propter extensionem lectionis sive propter contentum eiusdem, licet pro lectore concreto non sit nisi leve ; nam lex quae sub gravi datur propter periculum uni­ versale, urget graviter etiamsi in casu particulari periculum * Cf. Genicot-Salsmans, 1,451. qui suam opinionem confirmatam vult ex verbis Lkonis XIII in Const. Officiorum ac munerum. • Intelligatur dc operis tam scriptis cmn talis prohibitio fertur; nam. quae postea a tali scriptore perficiantur, erunt quidem suspecta, sed non eo ipso prohibita. Fanfani, 11,52,16 asserit damnari “sive editos sive edendos" libros talis auctoris, arguendo, erronee ut putamus, cx declaratione Indicis a.1940. ‘° Nimirum, Usque ad editionem a.1929 in praefationibus Indicis habebantur verba quae benignam interpretationem permittebant vel potius suadebant; ab a.1929 illa verba suppressa fuere; sed, fortasse quia AA. pergebant interpre­ tari formulam modo antiquo, S.Officium in editione a. 1940 talem interpretatio­ nem rciecit. In condemnatione operum E.Buonaiuti S.Officium adhibuit expretsiçnem rarius usurpatam, opera ct scripta omnia (AAS 35 [1944] 176). prohibitio librorum 7^i032-m33 1083 non existât41; β) cum habitualiter leguntur ephemerides ct publicationes periodicae, quae frequentius solent habere ar­ ticulos propter quos sunt prohibitae, nisi forte lectionem is­ torum articulorum evitet, quo in casu longius spatium requi­ retur, abstrahendo a ratione scandali ; sed, ut patet, vel unus articulus istarum publicationum potest aliquando sub gravi esse prohibitus42. E contra non est peccatum grave legere librum innocuum, qui non est prohibitus nisi quia editus est sine debita licentia ; similiter veniale non excedit legere in­ terdum e foliis periodicis prohibitis ea quae nullam religio­ nis vel morum oppugnationem continent, et nullum peccatum erit si hoc una alterave vice occurrat ex rationabili motivo. b) Editio librorum prohibitorum, etsi difficilius, vide­ tur etiam admittere parvitatem materiae, potissimum si pro­ hibitio debeatur mero defectui licentiae, cum libri certo sint honesti et pii, in prioribus editionibus laudati, etc. In tali casu liber sine requisita licentia editus legi potest licite, nisi sit liber SS.Scripturarum, aut annotationum vel commentario­ rum earundem, vel agat de novis apparitionibus, revelationi­ bus, visionibus, prophetiis, miraculis, inducatve novas devo­ tiones (cf. c.1385 § 1 ; 1399,5.°). c) Retentio antea severius censebatur implicare grave peccatum, si per unum alterumve diem protraheretur 43 ; nunc satis communiter admittitur eam non esse gravem, nisi men­ sem excedat ; imo, cx rationabili causa v.gr. sperandi occa­ sionem legitime vendendi, poterit liber per plurcs menses retineri, vitato scandalo et cauta custodia. d) Venditio, praeter retentionem, implicat diffusionem, • et vix potest excusari a peccato gravi, nisi unus altcrve tan­ tum liber vendatur personis quae in bona conscientia et sine detrimento videantur illum lecturae; utilitati oeconomicae suf41 Computationes linearum aut pagellarum factae ad determinandam gravita­ tem peccati, minus opportunae ct veritati rei haud conformes nobis videntur. S.Alfonsus arguebat dc peccato gravi legentem plures lineas in quibus ha­ beatur aliquid contra fidem; vel integram paginam, si nullus advertatur in ea error (1.3 n.284); Luco paulo amphus critérium habuerat (Dr ftde d.21 n.83); Noldin-Sciimitt, 11,706 indicat tres vel quatuor paginas sufficere, si agitur de partibus periculosis; triginta circiter, si in eis error vel turpitudo non conti­ netur; IIollweck (Das kirchliche Biichcrvcrbot p.23) proposuit sex paginas; Fan FAN i, 11,51 viginti vel triginta paginas. Meliore conceptione indicavit VermEErsck, Dc prohibitione ct censura librorum * eam fore materiam gravem ex lege ecclesiastica, quae secundum legem naturalem esset talis propter periculum grave pro animis. Cf. FerrEres-Moxdrîa. 1,625. 42 Urgente iusta causa et praeciso scandalo licebit legere huiusmodi epheme­ ridum sectiones innocuas; sed si lectio saepius iteranda erit, oportebit licentiam obtinere. 43 Talem opinionem manifestavit Sanchez, eamque satis probabilem habuit Lugo, De fide d.21 n.86 1084 DE PRAECEPTIS ECCLESIAE ficienter providere possunt librarii per licentiam obtentam ad normam c.1404, sed tunc curare debent ne eos ita exhibeant ut commendare videantur; similia valent de cauponibus, me­ dicis, advocatis et aliis, qui in suis aulis exponunt libros et ephemerides pro visitantibus ; ideoque sponte ne exhibeant publicationes prohibitas, neque petentibus procurent eas scan­ dalo, imo, neque excluso scandalo si sint obscenae vel ad fi­ dem evertendam destinatae. 1034. VII. Cessatio prohibitionis occurrit per licen­ tiam concessam iis qui ex iure non eximuntur a lege prohi­ bente ; haec licentia non est proprie dispensatio a lege, cum ipse c.1398 non absolute vetet lectionem librorum prohibito­ rum, sed lectionem quae fiat sine licentia ; unde et facultas accepta latae subest interpretationi ; patet, autem, nullam li­ centiam valere contra prohibitionem legis naturalis (c.1405 § 1); a lege vero positiva dispensare valent: a) S.Sedes, et in concreto nunc S.Officium pro qui­ buslibet libris legendis, retinendis, vendendis; de facto, ta­ men, facultatem non concedit pro lectione et retentione li­ brorum a propriis oratorum Ordinariis prohibitorum, nisi ex­ presse faciat potestatem legendi ac retinendi libros a quibus­ libet damnatos (c.1404) ; insuper gravi praecepto tenentur om­ nes isti libros prohibitos ita custodiendi, ut hi ad aliorum ma­ nus non perveniant (c.1403 § 2). b) Ordinarii, ideoque etiam Superiores maiores religio­ num clericalium exemptarum, quod attinet ad libros ipso iure vel decreto Sedis Apostolicae prohibitos, licentiam concedere possunt, vi iuris communis, suis subditis pro singulis tan­ tum libris, atque in casibus dumtaxat tergentibus (c.1402 § 1); hanc facultatem, utpote ordinariam, possunt aliis delegare; alia vero amplior, quam c.1402 § 2 praevidet fore ut obti­ neant, neque erit per se delegabilis, neque eis dabitur nisi cum delectu et iusta ac rationabili causa exercenda. Supplex libellus ad obtinendam licentiam apud S.Se­ dem commendari debet pro clericis saecularibus ab Ordina­ rio loci ; pro religiosis, a suo Superiore maiore ; pro laids, a confessario. Indicandi sunt non tantum fines in genere in­ tenti, sed etiam condiciones concessionariorum, v.gr. quod petitio fiat ratione studiorum, a professore theologiae, ab alumno examinando, etc. Cessat quoque prohibitio legendi aliquem librum, sicut PROHIBITIO LIBRORUM X 1033-11>36 1035 quaelibet lex positiva, cessante contrarie ct adaequate causa finali, ita sci. ut eius observatio reddatur nociva; v.gr., in casu, quia liber pravus non poterit refutari ab apologista, eius ignaro. 1035. VIII. Poena canonica imminet quibusdam trans­ gressoribus harum legum et quidem: a) excommunicatio L.s. speciali modo S.Sedi reservata: a) editoribus librorum, non ephemeridum, foliorum, li bellorum, etc., apostatarum, haereticorum et schismaticorum, qui apostasiam, haeresim, schisma propugnant, ea data ope ra defendendo, etsi fortasse non per multas paginas neque in libro qui totus sit de re religiosa, postquam opus iuris pu­ blici fecerint; β) quibuscumque qui modo indicatos libros, aliosque per litteras R.Ponti ficis ipsius nomi nat im prohibitos, dato nomine auctoris vel indicato titulo operis, sive defendant tuendo doctrinam, occultando ne destruantur, etc., sive scien­ ter sine debita licentia legant peccando graviter in lectione, sive retineant per tempus sufficienter longum ad constituen­ dum grave peccatum ex tali motivo (c.2318 § 1); b) excommunicatio nemini reservata, auctoribus et editoribus qui sine debita licentia SS.Scripturarum libros, unum aut plures, vcl eorum adnotationes aut commentarios imprimi curant (c.2318 § 2; cf. c.1385 § 1,1.°; 1391). 1036. Scholion. Index librorum prohibitorum. Iam anno 496 prodiit catalogus brevis librorum prohibitorum in decreto Gelasii, qui receptus fuit in Corpore iuris canonici c.3 D 15. Post diffusam artem typographicam, in pluribus regionibus catholicis, curantibus sive universitatibus sive Of­ ficiis Inquisitionis, prodierunt catalogi librorum pravorum indolis privatae, vel officialis quidem, sed pro respectiva re­ gione 44. Anno 1559 edidit Paulus IV per S.Officium Indi­ cem romanum, et a. 1564 Pius IV promulgavit novum cata­ logum, a Commissione designata in Concilio Tridentino mag­ na ex parte praeparatum. Index Pii IV, feliciter ab Alexan­ dro VII secundum ordinem alphabeticum retractatus, substan­ tialiter retentus fuit usque ad Leonem XIII, in pluribus edi­ tionibus renovatus et auctus. Tandem Leo XIII edidit a. 1900 44 In Hispania primus Index, editus Vallisoleti a.1551, fuit rcproductio illius quem redegerat a.1546 Universitas Lovaniensis, rogante Imperatore Carolo V. Hunc subsecuti fuerunt plures, dc mandato Inquisitorum exarati inter annos 15591805. Exstant etiam editiones privatae, inter quas praestant duae ultynae a Carboncro y Sol annis 1878, 1891 Matriti publicatae. Cf A.LÔPfîz PeuaKZ, EI indice dc libros prohibidos (Madrid 1904). 1086 DK PRAECEPTIS ECCLESIAE Indicem dc novo digestum, cuius ultima editio cum addita­ mentis novorum operum prohibitorum exstat, quantum scimus, anno 1948 typis impressa. Huiusmodi iteratae editiones Indicis, nunc a S.Officio cu­ ratae, habent verum valorem prohibitivum pro libris in eis contentis 45, independenter a normis quae in Codice iuris con­ tinentur ; siquidem sunt ad modum decretorum particularium cx potestate administrativa S.Officii, quae conservant primi­ tivum valorem et, in quantum necessarium sit, novam vim accipiunt per reassumptionem in ultima quaque editione of­ ficiali, qua abrogantur priores ut ipsa maneat exclusiva46.* ** 44 Contraria opinio Prümmer, Manuale iuris canonici q.419 nota, est singu­ laris et, ut nobis videtur, destituta probabilitate. ** Circa Indicem, praeter AA. initio citatos, cf. A.Boudinhon, La nowellt législation de l'index* (Paris 1898) ; Reusch, Der Index dcr verbotenen Bûcher (Bonn 1883.1885); A.Lôpfiz PelîxEz, El indice de libros prohibidos (Madrid 1904); R. B R ou illard, L’Index: Et 203 (1930) 433-445. INDEX OPERIS ANALYTICUS Pag. Tractatus I.—De primo praecepto Cap. I.—Dc virtute religionis in genere .............................. 5 Notio et differentia a virtutibus thclogicis, 3-6.—Subiectum, 7. Obiectum, 8.—Dmsio, *190. — Necessitas, 11. Cap. II.—De praecipuis actibus religionis ............................ L De devotione .................................................................... 11 11 Notio, 13.—Divisio, 14.—Causae, 15.—Necessitas, 16.—Devotio­ nis accidentalis aestimatio, 16. II. Dc oratione .................................................................... 13 Art. I.—Notio, divisiones, sensus, honestas orationis ...... 14 Notio, 17.—Divisio, 18.—Sensus, 19.—Honestas, 20. Art. II.—Dc subiecto, obiecto, termino, condicionibus ge­ neralibus orationis ..................... 17 Subiectum, 21.—Obiectum, 22.—Terminus, 23.—Obligatio invo­ candi sanctos, 24.—Condiciones generaliores, 25. Art. III.—De oratione vocali, mentali, mystica in particu­ lari ............................................ 23 § 1. De oratione vocali ....................................................... 24 Intentio, 26.—Attentio, 27.—Ad essentiam orationis sufficit at­ tentio externa, 28.—Ad orationem vocalem sufficit prolatio ver­ borum ex orandi intentione, quin orans seipsum audiat, 29.— Distractiones, 30.—Utilitas, 31. § 2. De oratione mentali ordinaria ................................ 28 Notio, 31.—Divisio, 32.—Requiritur attentio interna, 33.—Per se praeferenda est orali, 34.—Praxis, 35. § 3. De oratione extraordinaria mystica ...... 30 Notio, 36. — Status mysticus, 37. — Gradus orationis mysti­ cae, 38.—Phaenomena, 39.—Mystica theologia rationabilis, com­ mendabilis, historice admittenda, 40.—Probabiliter in destina­ tione I>ei non est privilegium prorsus gratuitum, 41.—In con­ templatione habentur actus contemplantis, 42.—Ea est optabi­ lis, 43.—Praxis, 44. Art. IV.—De necessitate orationis .................................. 36 1088 INDEX OPERIS ANAI.YTICUS Pag. § 1. Dc ipsa necessitate orationis ................................................. 36 . Errores per excessum et defectum, 45.—Oratio est utilissi­ ma, 46, et necessaria necessitate tam praecepti, 47, quam me­ dii, 48. § 2. De exercitio obligatorio orationis ...................................... Obligatio perseverandi in praeceptum, 50.—Praxis, 51. Art. V.—De oratione, 49.—Quandonam efficacia orationis infallibili 40 urgeat .................................... 41 Effectus infallibiles primarii ct secundarii, 52.—Impetrandi vis infallibilis, 53.—Condiciones necessariae et sufficientes ex parte obiecti, subiecti, orationis, 54. Dc adoratione ...................................................... III. 46 Notio et divisio, 55-56.—Soli Deo debetur adoratio stricta, 5758.—Angelis et sanctis eorumque imaginibus et reliquiis debe­ tur cultus duliae (hyperduliae B. M. Virgini), 59.—Cultus in­ ternus praecellit externo, sed hic interdum obligatorius est aut conveniens, 60. Cap. III.—Dc peccatis contra primum praeceptum per ex­ cessum ...................... 51 Art. I.—De superstitione ............................................................................. 52 Notio, 62.—Principia: cultus falsus et superfluus, species mo­ ralis, 63.—Poenae, 64. Art. II.—Dc idololatria ................................................................................ 54 Notio, 65.—Divisio, 66.—Principia: gravitas et species mora­ lis peccati, 67. Art. III.—De § divinatione et spiritismo ......................................... 1. De divinatione ..................................................................................... 55 55 Notio et differentia ab idololatria, 68-69.—Divisio et formae diversae, 70.—Principia generalia: explicatio phaenomenorum inexploratorum, 71,1; exploratio virium naturalium, 71,2; gra­ vitas superstitionis, 71,3.—Formae particulares: sortilegia, som­ nia, virga divinatoria, telepathia, 72. § 2. De spiritismo ......................................................................................... 59 Spiritismus, 73.—Phaenomena praecipua, 74.—Principia: cau­ sae phaenomenorum, 75,1-2; moralitas spiritismi proprie dic­ ti, 75,3; assistentia sessionibus, 75,4; experimenta similia, 75,5. Art. IV.—De vana observantia et magia ..................................... § 1. Dc vana observantia ....................................... •r · 61 63 ·· Vanae observantiae notio et differentia a divinatione, 76-77. Divisio, 78.—Critérium, 79.—Principia: aestimatio phaenomeno­ rum, 80,1 ; quantitas et qualitas peccati, 81,2. § 2. De magia ................................................................... Notio, 81.—Divisio, 82.—Principia: magia alba et nigra, 83,12; maleficium, 83,3; obligatio illud removendi, 83,4.—Magnetisinu 1095 Pag. Art. II.—De peccatis luxuriae incompletis ....................... § 1. De peccatis luxuriae incompletis ........ 380 380 Notio, 374.—Motus venerei, 375.—Differunt ab erectione na­ turali, 376.—Divisio, 377.— Malitia prout sint voluntarii in se vel secus, 378-380.—Specificatio ratione enodi eos provocandi. 381.—-Resistentia opponenda, 382. § 2. De actibus incompletis luxuriae internis ............. 385 Imaginationum et cogitationum malitia ct species, 383-385. Delectatio morosa: notio, 386.—Moralitas, 387.—Desideria im­ pura: notio et divisio, 388-380.—Moralitas desiderii absoluti et condicionati, 390.—Gaudium impurum: notio, 391; moralitas, 392. § 3. De actibus impudicis ............................................... 390 Notio, 393.—Moralitas actuum in se ipsis, 396; ratione inten­ tionis, 397-398.—Obligatio cavendi ab eis, 399.—Species moralis malitiae, 400.—Applicationes circa tactus, oscula, aspectus, sermones, lectiones, 40L-407. Art. III.—De anomaliis sexualibus ................................... 401 Anaesthesia, hyposthesia, hyperaesthesia, paradoxismus, 408409; symbolisinus, fetichismus, exhibitionismus, sadismus, masochismus, mysticismus eroticus, 410; narcisismus, homosextKilismus, transfonnismus, bestialitas, necrophilia, 411. C/\p. IV.—De cura castitatis ................................................. 406 Initiatio sexualis et educatio voluntatis ad castitatem: schola naturalistica et catholica, 412-413.—Possibilitas castitatis, 414415.—Media ad fovendam castitatem: naturalia, psychologica, moralia, religiosa, 416.—Amicitiae particulares, 417.—Relationes nupturientium, 418.—Praxis, 419.—Nocivïtas castitatis an bona cx castitate provenientia?, 420.—Praxis pastoralis, 421. Tractatus VII.—De septimo et decimo praecepto PARS Z.—De iure et iustitia in genere..................... 425 Cap. I.—De iuris notione, divisionibus, causis ................... Art. I.—De notione iuris .................................... 425 425 Notio, 423-425.—Elementa, 426; condiciones, 427; proprietates, 428; fontes, 429; normae, 430; finis, 431; limites, 432. Art. II.—De divisionibus iuris .......................................... 432 Divisio ex diversis titulis, 433. Art. III.—De causis constitutivis iuris ............................ § 1. Dc factis et actibus iuridicis ................................. 435 435 Notiones et divisiones, 434-436.—Confirmatio, 437. § 2. De lege positiva humana, fonte iuris ................... Lex humana in genere, 438.—Ecclesia, 439.—Auctoritas civilis quoad quaestionem iuris ct facti, ct in praxi hodierna, 44Q,— Praxis pastoralis, 441, 437 1096 INDEX OPERIS ANALYTICÜS Pag. Cap. II.—Dc .............................................................................................. 442 notione, divisione, obiecto ct subiecto iustitiae. 443 iustitia Art. I.—Dc Notio ct divisio; iustitia commutativa, distributiva, lega­ lis, 442-444.—Sintne vere species, 445,1; quaenam notae potiorcs singularum, 445,2.—Subiectum iustitiae et iuris, 446.—Obiectum iustitiae, 447. Art. II.—Dc iustitia sociali ....................................................................... 453 Iustitia socialis quoad nomen, rem, apud auctores, 448.—No­ tio, 449.—Subiectum officii et iuris, 450-451.—Obiectum, 452. Art. Ill,—De principiis generalibus iustitiae ............................. 461 Quantitas obligationis, 453.1.—Reparationis obligatio quandonam, 453,2.—Applicationes, 454. Art. IV.—Dc relatione inter caritatem ct iustitiam .............. 463 Convenientiae et discrepantiae; comparatio ad invicem; relate ad ordinem socialem, 455. Cap. III.—De iure in se seu dc dominio ........................................ 467 Art. I.—Dc notione, divisione, principiis generalibus do­ minii ............................................................................ 467 Notio dominii, condominii, minii, 459. Art. II.—De praecipuis possessionis·, 456-458.—Divisio do­ formis dominii semipleni .............. 470 Dominium radicale et servitus, 460.—Di visio, 460.—Ususfruc­ tus, 461; fundamentum, 462; iura et officia, 463-464; cessatio, 465.—Usus, 466; fundamentum, 467; iura et officia, 468.—Servi­ tus eiusque divisio, 469-470; fundamentum, 471 ; iura et obli­ gationes, 472; cessatio, 473.—Emphyteusis, superficies, fetidum, 474. Art. III.—Dc principiis iuris generalibus ........................................ 477 Res clamat, fructificat, perit domino; nemo ex re aliena di­ tescere potest, 475. Cap. IV.—De obiecto dominii ........................................ .'............................ 478 § 1. De notione et divisione bonorum ....................................... 478 Obiectum iuris et Patrimonium, 479. diversa genera, 476-477.—Capitale, 478.— § 2. De dominio bonorum .............................................. 480 Principia: quoad bona interna, 480; mixta, 481; quoad alias personas, 482; bona externa, 483.—Homo indiget bonis externis, 484.—Ius proprietatis, 485; eiusque limites, 486-487.—Iustum me­ dium, 488. Cap. V.—De subiecto dominii Art. I.—De ...................................................................... 493 subiecto dominii in genere ............................................ 494 Subiectum: persona physica vel moralis, 489-491; huius ori­ go, 492, et distinctio, 493.—Principia, 494.—Iura hominis, 495. 1097 INDEX OPERIS ANALYTICUS Art. II.—Dc quibusdam subi ecl is dominii in particulari ... 499 § 1. De dominio filiorum familias ..................................... 499 , Praenotanda, 496.—Ex iure naturae, 497, et positivo, 4^8.— Filiusfamilias eiusque iura naturalia et positiva, 499-504. § 2. De dominio uxorum ...................................................... 506 Praenotanda, 505.—Ex iure naturae, 506, ct positivo, 507.— Bona uxorum, 508.—Regimina bonoruni, 509. § 3. De dominio auctorum ................................................ 515 Fructus intellectuales, 510.—Auctor et inventor, 511.—Princi­ pia, 512. § 4. De dominio clericorum beneficiariorum ................. 519 Bona beneficiaria eorumque divisio, 514-515—Principia, 516. § 5. De dominio religiosorum ............................................. 522 Novitii et professi sive simpliciter sive sollemniter, 517. § 6. De dominio Ecclesiae et Status ................................. 523 Ecclesia, 519.—Status, 520.—Nationalizationes, 520,3. VI.—De acquisitione dominii ............................................ 525 Notio et divisio, 521-522.—Labor non est unicus titulus ac­ quirendi dominii, 523. Art. I.—Dc occupatione ............................................................ 528 Notio, 524.—Titillus acquisitionis legitimus, ibid. Res derelictae iure naturae ct positivo, 525-526,1-2.— Res in naufragio, incendio, etc., dimissae et res hostium, 526,3.—Res vacantes ct fodinae, 527-529.—Animalia mansueta, mansuefacta, fera, 530-531,1-4.—Legum venationis et piscationis indoles, 531,5. Art. II.—De inventione ........................................................... 536 Notio, 532.—Res amissae ex iure naturae ct positivo, 533-334. Thesaurus, 535-536. Art. III.—De accessione ........................................................... » ·< 541 Notio et divisio, 537.—Principia: Res fructificat domino: ac­ cessorium sequitur principale; nemo ditescit cum damno al­ terius·, 538.—Praxis, 539. Art. IV.—De praescriptione .................................................... 544 1 Notio et divisio, 540-541.—Vis legis humanae, 542. § 1. De usucapione ................................................................. 546 Condiciones: Res habilis, 544; possessio, 545; titulus, 546; tempus, 547; bona fides iuridica et theologica, 548,—Valor in conscientia in casibu-s et sub condicionibus diversis, 549-550. Usucapio in rebus ecclesiasticis, 551-555.—Usucapio in iure hispano, 556-560. § 2. Dc praescriptione liberativa ......................................... Res pracscriptibilis, 562; tempus, 563; bona fides, 564; valor in conscientia in casibus et sub condicionibus diversis, 565. 559 1098 INDEX OPERIS ANALYTICÜS Pag. PARS ALTERA.—De praecipuis modis derivativis acquirendi dominium, qui sunt successiones et contractus ......... -.............................................................. 564 SECTIO 1.—De 564 Cap. ...................... negotiis iuridicis in genere I.—De conceptu et divisione actuum iuridicorum ......... Notio et differentia Constitutiva, 570. Cap. a factis iuridicis, 567-568.- Divisio, 568 subiecto actus iuridici ....................................................... 568 1. De habilitate subiecti § 569. ........................ II.—De requisitis ad valorem actus iuridici Art. I.—De 564 ....................................................................... 569 Ex iure naturali et civili: minorennes non emancipati et emancipati; uxores; personae morales; mente infirmi et prodi­ gi, 571-572.—Ex iure hispano, 573. § 2. De valore morali actuum naturaliter validorum a subiecto inhabili positorum ................................................. 573 Inhabilitas solum ex lege, 574,1-2; rescissionis favor, validi­ tas naturalis, 574,3; vis iuramenti adiecti, 574,4. Art. II.—De materia apta actus iuridici ........................................ 576 Materia eiu-sque condiciones: possibilis, existons, determina­ ta, pretio aestimabilis, propria agentis, alteri non debita sal­ tem ex iustitia, honesta et licita in se, 576-578. Art. III.—De § 1. consensu voluntatis requisito ............................. 580 De dotibus in actu voluntatis requisitis ad actum iuridicum ............................................................................... 581 Sit: internus, externus, liber, mutuus in bus, 579-581.—Perfectio actus iuridici, 582. actibus bilaterali­ § 2. De vitiis actus voluntatis ............................................................ 584 Erroris notio et divisiones, 583-584.—Principia: Error substan­ tialis; accidentalis concomitans; antecedens, 585,1-3; contractus ex errore doloso initus, 585,4.—Ex iure ecclesiastico, 585,5, et hispano, 585,6. Vis et metus, 586.—Vis tollens libertatem, 587,1, aut delibe­ rationem perfectam, 587,2?—Metus non iniustus, 587,3; iustus levis, 587,4, et gravis, 587,5.—Ex iure canonico, 587,6, ct his­ pano, 587,7.—Praxis, 589.—Damnum iniuste causatum, 590. Art. IV.—De § 1. forma legali ct causa actuum iuridicorum ... De sollemnitatibus actuum ............................................. 59J 594 Notio et divisio, 592-593. — Competentia auctoritatis civilis, 594,1, et interpretatio eiusdem usus, 594,2. § 2. De causa actuum ................................................................................ Notio et divisio, 595-596.- Differentia a motivo, 597.—Conve­ nientia distinctionis, 598.—Ius hispanum, 598. 596 INDEX OPER alyticus 1099 Pag. Cap. III.—Dc obligatione actuum iuridicorum .................... 598 Art. I.—De obligatione actuum iuridicorum in genere ... 598 Notio et divisio, 599-600,— Principia: Triplex obligatio, 601,1; ambitus, 601,2; obligatio actus rescindibilis, 601,3. Art. II.—Dc obligationibus actuum quali ficatorum ......... § 1. Dc actibus modalibus ............................................. 602 602 Actus sub modo, 602-604,1; ad demonstrationem, 604,2; sub causa impulsiva, 604,3; ad diem, 604,4. § 2. De actibus condicionalis ......................................... 605 Notio et divisio, 605-606.—Valor diversarum condicionum ex rei natura et ex iure positivo, 607. § 3. Dc actibus aliter modificatis .................................... 608 Obligatio altemativa vel disiunctiva, 608; solidaria, 609; di­ visibilis, 610; sub poena, 611; sub iuramento, 612-613. Art. III.—Dc modis extinguendi obligationem ................ § 1. Modi extinguendi obligationem .............................. 612 613 Solutio, 614.—Interitus rei, 615.— Condonatio, 616. — Confusio, 617.—Compensatio legalis, 618.—Novatio, 619. § 2. Quaestiones .speciales de solutCne .......................... 615 Solutio a debitore obaerato: obligationes cx iure naturae in casu incapacitatis ad solutionem et cessionis, 620-621 ; vis ces­ sionis, 622,1-5: cx iure hispano, 622,6.— Solutio debiti probabi­ lis: in dubio de existentia et de solutione iam facta, 624,—Solu­ tio mediante pecunia devaluate: ex iure naturae, 626-628,1; po­ testas auctoritatis, 628,2; taxa legalis, 628,3. SECTIO II.—De testamentis et de successione hereditaria... 625 Cap. I.—Dc iure hereditatis in genere ................................. Art. I.—Dc fundamento iuris hereditatis ........................ 625 626 Notio, 630.—Facultas testandi ex iure naturae, 631,1.—Ius successionis naturale, 631,2. Art. II.—Dc natura facti iuridici quo nititur successio ... 629 Testamenti indoles, 632,1-2.—Iuris succedendi explicatio, 632,3. Cap. II.—De testamento eiusque requisitis .......................... Art. I.—De notione et divisionibus .................................. 630 630 Notio et differentia a donatione inter vivos, codicillo, lega­ to, 633-634 .— Divisio, 635.—Condiciones testamenti olographi, aperti, clausi, militaris, maritimi, in extera natione confecti, 636. Art. II.—Dc testatore ........................................................ Notio,. 637.—Quis testari possit ex diversis iuribus, 638.— Obligatio testandi, 639.—Obligatio relinquendi bona consangui­ neis, 640.—Testamentum incapacis, 641. 637 1100 INDEX OPERIS ANALYTICUS Pag. Ari. ΠΙ.—Dc heredibus ........... § 1. Dc heredibus in genere 639 639 Heres, 642; differt a legatario, 643; diversi heredes, 644.— Quinam possunt adire hereditatem cx iure naturali, canonico, civili, 645.—Quomodo obtinetur hereditas, 646.—Obligatio eam acceptandi, 647. Iura et obligationes heredum, 648.- Testamen­ tum in favorem incapacis, 6-19. § 2. Dc heredibus substitutis 645 Substitutio testamentaria eiu-sque divisio, 651-652.—Eius ad­ missio et valor in iure hispano et canonico, 653,1-3.—Valor sub­ stitutionis lege civili prohibitae, 653,4. Art. III.—De obiecto testamenti 646 Ius testandi, 654,1.—Obligatio reservandi legitimam, 654,2,— Laesio legitimae per donationem ad causas pias, 654,3.—Here­ des necessarii in iure hispano, 654,4.—Ius eorum exigendi re­ ductionem et collationem, 654,5-6.—Praxis, 655. Art. IV.—Dc forma testamentorum 655 Notio, 656.—Principia: valor in conscienda legatorum com­ pensatoriorum et remuneratorioruni, 657,7.—-Competentia aucto­ ritatis circa testamenta informia, sive ad causas profanas sive ad causas pias, 657,2-4.—Praxis, 65S. Art. V.—Dc testamenti revocatione, caducitatc, exeeutione. 658 Rovocatio eiusque mcxli, 659.—Caducitas, 660. — Executio: in iure hispano et canonico, 661.Mutatio ultimae voluntatis, 662. Cap. III.—De successione ab intestato § 1. Dc successoribus ab intestato 662 .662 Ex iure naturae, 664, et hispano, 665.—Subiecta, 666. § 2. De modo et ordine successionis .................... 663 Modus per capita, stirpes, lineas, 667.—Regimen successionis inter varios ordines et gradus, 668. SECTIO III.—De contractibus 666 TITULUS I.—De contractibus in genere .... 666 Cap. I.—De notione et divisione contractus 666 Notio et divisiones praecipuae, 670-672. Cap. II.—De obligatione contractuum in genere 670 Notio et divisio, 673-674.- Principia: Obligatio contractualis ex iustitia, 675,1; aliisque virtutibus, 675,2. Aequalitas iustitiae semper servanda. 675.3.--Ambitus obligationis, 675,4.—In con­ tractu rescindibili. 675,5, et informi, 675,6. -Extinctio obligatio­ nis, 675,7. TITULUS II.—De contractibus unilateralibus praecipuis ...... Cap. I.—Dc promissione gratuita Notio et differentia a proposito, voto, donatione, 676-677. Di­ visio. 678.· Obligatio quantitative et qualitative, 679,1-2.- Non dat locum compensationi, 679,3.—Cessatio, 679,4. 677 677 INDEX OPERIS rus 1101 P \G II.—Dc donat) >ne Cap. 681 Art. f.—De donatione inter vivos ........................................ 682 Notio et divisio, 680-681; subiectum activum et passivum, ex iure naturali, civili, canonico, 6S2.—Obicctum ex eodem triplici iure, 683—Forma donationum, 684.—Revocatio, 685.—Rescissio partialis, 6S6. Art. II.—De donatione mortis causa 687 Notio et differentia a testamento, 6R7-688,—F,x iure romano et hispano, 689.—Valor in conscientia, 690. TII.—Dc quibusdam contractibus unilateralibus accessortis .......... Cap. Art. I.—Dc fideiiussione .................................................. 689 689 Notio, 691 .—Obligationes fideiiussoris, 602.—Iura 603. Art. II.—De oppignorationc .................................................... Notio et divisio, 694-695. Obligationes debitoris, 696 et obligationes creditoris, 697.—Antichresis, 698. 690 lura Art. III.—Dc hypotheca .......................................................... 691 Notio, differentia a pignore et divisio, 699-700. Obligationes et iura. tam debitoris, 702; quam creditoris, 703. Transactio­ nes et compromissus, 703. HTULUS ITT.—Dc contractibus bilateralibus imperfectis I.—Dc deposito et sequestro Cap. § 1. Dc deposito 693 693 69-1 Notio et divisio, 704-705.—Obligationes depositarii et deposi· tantis, 706-707. § 2. Dc sequestro 696 Notio et divisio, 708-709.—Obligationes sequestri, 710. Cap. TI.—De mandato ct gestione negotiorum 696 § 1. De mandato ..................... 697 Notio, differentia a delegatione et approbatione, divisio, 711713.—Obligationes mandatarii et mandantis, 714-715.—Cessatio mandati, 716. 699 § 2. Dc gestione negotiorum ...... .................. Notio, 717.- Obligationes gestoris et domini, 718. Cap. TH.—Dc contractibus crediti 700 Ari. I.—Dc commodato ct precario ...................................... 701 § 1. De commodato ................................................................ 701 Notio et differentia a locatione, deposito et mutuo, 720-721. Obligationes conunodatarii et commodantis, 722-723. ί t un? INDEX Ol’ERIS ANALYTICUS Pag. § 2. Dc precario ............................................................ ·................................ 703 Notio ct differentia a commodato, 724-725.—Obligationes, 726. Art. II.—De ............................................................................................ 703 § 1. De contractu mutui in seipso ................................................... 704 mutuo Notio et differentiae a contractibus affinibus, 727-728.—Divi­ sio, 729.—Obligatio mutuandi, 730.—Obligationes et iura gene­ ralia mutuatarii et mutuantis, 731-732. § 2. Dc iusto fenore ct usura ............................................................. 707 Usurae notio et divisio. 733-734.—Mutuum, ex natura sua, gra­ tuitum, 735,1.—Liceitas fenoris cx titulis extrinsecis: damnum emergens, lucrum cessans, periculum sortis, poena conventio­ nalis, lex civilis, ius canonicum, 735,2 — Taxa fenoris 735,3,— Contractus trinus, montes pietatis, arcae parcimoniales 736. Art. JII.—De censibus .................................................................................... 715 Notio, differentia a commodato et emptione-venditione, divi­ sio, 737-739.—Census ex iure naturae, canonico, hispano 740. IV.—De contractibus bilateralibus commutativis perfectis .................................................................. TITULUS· Cap. I.—Dc ................................................. ............... 720 natura, subiecto, obiccto emptionis-venditionis. 720 emptione-venditione Art. I.—De 720 Notio, differentia a permutatione et cambio, divisio, 742-744. Subiectum habile, 745.—Obiectum, 746.—Forma contractus, 747. Effectus, 748.—Dissolutio, 749. Art. II.—Dc obligationibus generalibus venditoris et emp­ toris .......................................................................... 724 Obligationes venditoris quoad mercem, securitatem in evic­ tione, defectus rei, 750. — Praxis. 751.—Obligationes emptoris quoad pretium, mercem, securitatem monetae, 752. Art. III.—De .................................................. 729 § 1. De \ralore oeconomico .................................................................... 729 iusto mercium pretio Notio et divisio, 753-754.—Theoriae obicctivac, subiectivae, mix­ tae, 755. § 2. De pretio ...................................................................................................... Notio et divisio, 756-757.------ Pretium iustum in genere, 758759.1. —Non constituitur per relationem ad bonum commune, 759.2, sed ad sumptus factos et ad congruam remunerationem servitiorum, 759,3; sed in adiunctis extraordinariis licitum est maius lucrum, 759,4.—Liceitas beneficii globaliter computati, 759,5. Pretium legale per se obligat in conscientia, 760,1, nisi sit inferius naturali infimo. 760,2. — In quibusdam adiunctis licet taxam praetergredi, 760,3.—Taxae pro servitiis publicis non sunt poenales, 760,4. Pretium conventionale, 761,1.—Quandonam licet, 761,2,—Pra­ xis, 762. Pretium vulgare quandonam applicatur, 763,1.—Iustitia intra limites maximum-minimum, 763,2.—Non est fixum, 763,3.—Pretium naturale in casibus specialibus et penuriae, 763,4-5.—Pra­ xis, 764. 733 I II I I | ! ; ' 1 ' 103 INDEX OPERIS AN A Pag. Art. IV.—De quibusdam speciebus emptionis-venditionis.. 759 § 1. De monopolio ct consortiis .................................... 759 Notio et divisio. 765-766,—Mora’.itas diversorum monopoliorum iuris et facti, 767,1-4.— Pretium monopolii artificialis, 767,5.— Consortiorum moralitas, 767,6. § 2. Dc venditione sub hasta ......................................... 765 Notio et divisio, 767-768,—Licit udo subhastationis, 770,1.—Pec­ cata, 770,2.—Usus hodiernus quid permittat, 770,3. § 3. De retrovenditione .................................................. 768 Notio, differentia a mohatra, divisio, 771-773.- Retractus con­ ventionalis et legalis per se liciti, 774. § 4. De venditione per proxenetas ............................... 770 Notio, 775. — Iura ct officia proxenetae, 776,1-3.—Praemium, 776,4.—Corruptio officialium publicorum, 776 5.— Praxis, 776,5. Cap. II.—De locatione-conductionc ...................................... 774 Notio, differentia ab emptione-venditione, divisio, 777-779.— Obligationes generales et condiciones iustitiae et liceitatis, 780. Art. I.—De locatione rerum ............................................... 7'76 Notio, differentia ab emphyteusi et feudo, divisio, 781-783.— Subiectum, 784.—Obiectum, 785.—Obligationes locatoris, 787, ct locatarii. 788.—Cessatio, 789.— In iure ecclesiastico, 790. Art. II.—Dc locatione operum .......................................... 781 Notio, 791.—Obligationes susceptoris, 792, et locatoris, 793.— Obligationes famulorum, 794; herorum, 795; aliorum concurren­ tium, 796.—Ordinatio societatum industrialism et commercia­ lium. Vectores mercium, 797. Art. III.—Locatio-conductio operarum .............................. § 1. De ipso contractu laboris ........................................ 786 787 Notio, differentia a locatione rerum ct operum, divisio, 798800.—NatUYa contractus, 801.—Principia: contractus per se li­ citus, 802,1, sed optandum ut per contractum societatis tem­ peretur, 802,2.—Condiciones completae honestatis, 802,3.—Obli­ gationes generales patronorum tum cx iustitia tum ex caritate et pietate. 803.—Obligationes generales operariorum ex eisdem titulis, 804. § 2. Dc salario iusto in particulari ......... Notio, differentia ab honorariis, divisio, 805^807,—Theoriae ad determinandum salarium: liberalism!, socialism!, doctrinae ca­ tholicae, 808.—Salarium conventionale per se iustum, 809,1.— Salarium debet attemperari bono publico, 809,2.—Individuale de­ betur per sc ex! iustitia commutativa, 809,3: item familiare abso­ lutum probabilius, 809,4; familiare relativum assccurandum est per opportunas institutiones, 809,5.—Salarium operariorum qualificatorum, 809,6.—Salarium augendum aliqua parte beneficio­ rum. 809,7.—Salarium feminarum et adolescentium, 809,8.—Scholion de salario relativo, 810.—Subsidia familiaria, 811.—Assecurationes operariorum, 812. Γ 801 * 1104 INDEX O 5RIS ANAl.YTICfS Pag. § 3. De cessatione a laborc .................................................................. 822 Operistitii notio et divisio, 813-814.—Condiciones institiae et honestatis m cessatione, 815,1; renumeratio, 815,2.—Opcristitioruin moralitas, in diversis casibus, 815,3.—Praxis, 816. § 4. De remediis quaestionis socialis ............................................. 827 Opera suscipienda et professiones, 816. Cap. III.—De contractu societatis ............................................................. 828 Notio, differentia a commodato, mutuo, locatione, divisio, 818-820.—Moralitas societatum, 821.—Obligationes sociorum, 822; directoris et administratorum et praecipuae iniustitiae, 823. Cap. IV.—De cambio ............................................................................................. 835 Notio, differentia ab emptione, permutatione, mutuo, et di­ visio, 824-826.—Indoles cambii, 827,1; licitudo lucri, 827,2; con­ diciones iustitiae, 827,3; cambium fictum et usurarium illici­ tum, 827,4. TITULUS V.—De contractibus aleatoriis................................... Notio, differentia tas, 830. Cap. a contractu condicionato, 828-829.—Morali­ I.—De assccuratione ................................................................................... Art. I.—De 837 assecurationc in genere ................................................... 838 838 Notio et divisio, 831-832.—Licitudo, utilitas, obligatio, 833,1-2. Nationalisatio assecurationum, 833,3. — Obligationes communes et particulares assecurantis et assccurati, 834-386. Art. II.—De quibusdam assccurationibus in specie .............. 844 Assecuratio vitae, 837.—Licitudo et valor contractus, 838,A. Assecuratio contra accidentia, 838,13. — Quomodo intelliguntur, 839,1.—Compensatio indebita, 839,2-3. Cap. II.—De ludis Art. I.—De 848 ............................. ludo ......................................................................... *........................ 848 Notio et divisio, 840-841.—Moralitas quoad iustitiam et licitudinem, 842. Art. II.—De sortitione, loteria ................................... 853 § 1. De sponsione ............................................................................................ 853 sponsione, Notio, 843.—Moralitas quoad iustitiam et licitudincm, 844. § 2. De sortitione et Loteria Notio, 845.—Moralitas, Cap. ............................................................. 854 .......................................................... 856 846. 111.—De operationibus bursae Notiones et divisiones, 847-849,—Speculationes bursae, 850.— Moralitas diversarum operationum, 851,A.- Speculationes repro­ bandae, 851,B. I'ag. PARS Hl.—De iniustitia eiusque reparatione ........ 355 SECTIO I.—De 8b5 iniustitia et restitutione in genere Cap. 1.—De natura iniustitiae et reparationis ...................... 865 Art. I.—De notione et malitia iniustitiae .......................... 865 Notio ct divisio, 852-853.—Malitia quantitative et qualitative, 854,1-3; intentio quid faciat ad iniuriam, 854,4. Art. 11.—De notione et obligatione restitutionis ............ 870 Notio et. differentia a solutione et satisfactione, 855-856.— Obligatio restitutionis, 857,1. — Praeceptum, etsi torte affirma­ tivum, urget quam primum, 857,2, cx titulo iuris violati, 857,3; probabilius ex lege naturali non nisi in bonis eiusdem ordinis, 857,4. Cap. II.—De radicibus restitutionis ct dc gravitate obliga­ tionis ................................................................... 874 .Radices quae recensentur 858-859. Discrimen inter eas, 860. Art. 1.—Dc possessione iniusta ................... 875 Notiones, 861. * —Vis iuridica possessionis, 862. Axiomata ap­ plicanda ad restitutionem alienorum, 863. § 1. De possessore bonae fidei ....................................... 877 Quis, 864.—Obligatio quoad rem, 865,1 ; fructus, 865,2; ex­ pensas in re factas, 865,3. § 2. De possessore malae fidei ....... 882 Quis, 866.—Obligatio quoad rem, 867,1 ; fructus, 867,2; expen­ sas, 867,3; damna, 867,4. § 3. De possessore dubiae fidei ...... 887 Quis, 868.—Divisio, 869.—Obligatio investigandi, 870,1; obliga­ tiones subséquentes in diversis casibus, 870,2; quid si neglexit inquisitionem, 870,3; in casu solutionis dubiae debiti certi, 870,4. Obligatio quoad fructus rei, 870,5. Art. II.—Dc damnificatione iniusta ................................ § 1. De condicionibus generalibus ad restitutionem ex damnificatione requisitis ........................ 891 891 Notio damnificationis, 871.—Condiciones damni reparandi, 872; actio realiter damnifica, 873; stricte iniusta, 874; itemque for­ maliter ex culpa sive gravi sive levi, sive propter non impe­ ditum effectum damnosum, 875; et efficaciter ex causa per se et per accidens, 876. § 2. De restitutione in casu damnificationis dubiae vel ex errore causatae .............................................. In dubio: circa iniustitiam damni, 878,1; circa influxum cau­ sae, 878,2; circa auctorem quod evenerit absque conspiratione, vel ex conspiratione aut deliberate causata incertitudine, 878,3. Damnificatio ex errore circa personam, 880,1; rem, 880,2; quan­ titatem damni, S80,3; efficacitatem detrimenti, 880,4. 902 1106 INDEX OPERIS ANAI.YÏICUS Pag.. Art. III.—De obligatione ratione contractus, quasi-contractus, legis positivae ............................................ 908 Ratione contractus, vae, 883. Cap. 881; quasi-contractus, 882; legis positi III.—De restitutione propter iniustam cooperationem... 910 Notio et divisio, 884-885.—Modi cooperationis, 886.—Obligatio ex re accepta et ex damnificatipne, 887,1. Mensura obligatio­ nis, 887,2.—Mpralitas cooperationis, 887,3. Art. I.—De § .................................................. 913 1. Dc mandante ............................................................................................ 913 cooperatoribus positivis Notio, 888. -Obligationes: quoad mandatum, 889,1; personam damnificatam, 889,2; mandatarium, 889,3. § 2. De consulente ......................................................................................... Notio et divisio, 890-891. — Obligationes: quoad 892,1; damnificatum, 892,2; exeeutorem, 892,3. consilium, § 3. De consentiente ..................................................................................... Notio, 893. — Obligationes: quoad ipsum quoad damnificatum, 894,2. 895.—Obligationes, 918 consensum, 894,1; § 4. De palpone ................................................................................................. Notio, 915 920 896. § 5. De recursu ................................................................................................. 921 Notio, 897.—Obligationes receptantis, 898. § 6. De participante ...................................................................................... 922 Notio, 889,1.—Obligationes participantium in praeda et in ac­ tione, 899,11. Art. II.—De Notio, cooperatoribus negativis ............................................... 924 900-901.—Obligationes, 902. -Applicationes, 902. Art. III.—Dc restitutione in solidum ei usque ordine ......... 927 Notio et divisio, 903-905.—Principia quoad cooperationem phy­ sicam et moralem, 906.—Ordo obligationis, 907.—Praxis, 90S. Cap. IV.—De circumstantiis restitutionis ............................................ Art. I.—Cui restituendum sit .................................. ·................................ 931 931 In casu damnificat! certi, 911; ignorati, 912; dubii. 913.—Ordo servandus, 914. Art II.—Ubi et cuius expensis restituendum sit .................. 935 Locus, 915.—Expensae, 916. Art. III.—Quomodo et cuius periculo restituendum sit ... Modus, 917.—Periculum rei, 918. 936 1107 INDEX OPF.RIS ANAI.YTICUS Pag. Art. /17,—Quando restituendum sit ................ 938 Quamprimum, 919. — Damna cx dilatione reparanda, Praxis, 921. 920. — V.—De causis a restitutione excusantibus ..................... 94(1 Art. I—Dc causis a restitutione ad tempus excusantibus... 940 Cap. Impossibilitas physica, 922,—Cessio bonorum, 923.—Damnum imminens, 924. Art. II.—De causis a restitutione in perpetuum excusan­ tibus .................................................... 942 Impossibilitas perpetua, 925. Condonatio, 926. — Compen­ satio, 927. — Decisio auctoritatis competentis, 928. — Compositio, 929.—Praxis, 930. SECTIO II.—Dc iniustitia et restitutione in particulari ... 946 I.—De furto ........................................................................... 946 Art. I.—De notione et malitia furti ..................................... 946 Cap. Notio et differentia a mera daniiuficationc. 931-932. — Spe­ cies, 933.—Malitia, 934.—Fundamentum gravitatis, 935. — Deter­ minatio materiae gravis et levis, 936. Praxis, 937. Art. II.—Dc causis in gravitatem furti influentibus .......... § 1. De causis augentibus gravitatem furtulorum ....... 951 951 Furta minuta coalescunt ex intentione, 938,1; multiplicatio­ ne, 938, II; conspiratione, 938,111. § 2. De causis minuentibus gravitatem furtorum .......... 955 Furta coniugum, 940; filiorumfamilias, 941; famulorum, 942; religiosorum. .943; oppidanorum, 944. — Res privatorum exposi­ tae, 945.—Praxis, 946. /Irt. III.—De causis a furto excusantibus ......................... 958 § 1. De necessitate a furto excusante ............................. 958 Necessitas triplex. 917.-Quid valeat in extrema, gravi et com­ muni necessitate, 948. § 2. Dc iusta compensatione ................................................ 960 Notio et distinctio, 949-950.—Moralitas compensationis mani­ festae, 951,1, ct occultae, 951.2; condiciones ad liceitatem occul­ tae compensationis, 951,3.—Praxis, 952. Cap. TT.—De restitutione propter bona spiritualia ................ 965 Notio, 954.—Obligatio generalis. 955, et particularis: quoad bona animi naturalia et supematuralia, 956. Cap. III.—De restitutione propter bona mixta ...................... Notio. 957 Obligitio generalis, 958,1. parationis, 958,2.—Excusatio, 959. Cap. 967 Extensio ct modus re­ TV.—Dc restitutione propter bona corporis .................. 969 — l’ERIS ANAI.VTICI’S 1108 Pag. Oc restitutione laesum . 1. § propter bonum vitae ct sanitatis 960 Damnorum multiplex gemu, 960.—Obligatio repar athli damna spmtualia, personalia, icalia, ct quibus damnificatis» 961 %2. § 2. Dc restitutione propter bonum castitatis laesum ... 974 Damnorum multiplex genus, 963, ■ Quomodo potest causari, 964. Reparatio in casu stuprationis sive non coniugatae sive coniugatae, 966,12; fornicationis, 966,3; et adulterii ex mutuo consensu, 966,4. Adulterinorum obligationes, 966,5. Cap defraudata tributa ............... Dc restitutione proptei V. 980 Notio ct divisio. 067 060. Ftmdnmrntum tributorum, 970.- ('ou diciones iustitiae, 971.- lura auctoritatis publicae, 972. Obli­ gationes civium quoad declarationem et solutionem, 973,1 6; exactores tributorum, 973,7.— Praxis, 974. Cap De restitutione propter defraudatam VI militiam ... 993 Servitium ex contractu ct conscriptione, 975-976. Iustitia con­ scriptionis legalis, 977,1. Moralitas legi? eiusque obligatio, 977,2. Transgressio, 977,3.- Recusatio ex obiectione conscientae, 978, Tractatus VIII.—De octavo praecepto Cap De veracitale ct r/r/ 1000 /.—De veraci tat e ....................................................................................... 1001 Notio, 980. .Iri mendacio .......................................................... T. Eiu· obiectum, 981. De mendacio et // Obligatio, 982,- Praxis, 983, restrictione mentali ......................... 1002 Notio et differentia a dissimulatione, amphibologia, restric­ tione mentali, 984-986. Divisio, 987. Malitia essentialis, dc se levi» 988,1 3. Moralitas amphibologiae, 988,4, et restrictionis, 988.5,—Applicationes, 989.—Praxis, 990. Cap -Dc officiis et 11. Ari. /. peccatis circa famam ct honorem... Dc diffamatione in genere ................... ·............................. 1018 1018 Fama, diffamatio, indicium temerarium, detractio, susurra­ tio, calumnia, 991-993. Itis ad famam. 994,1. Malitia diffama­ tionis prolatae et auditae, 994,2-5.- Neglectus propriae famae, 994.6. /Iri // De diffamatione Malitia suspicionis ct 995,3. Ari III interna iudicii ....................................................... temerarii, 99$,1-2. Diffidentia, J De diffamatione externa ................................................... Detractio temeraria eiusque teparatio, 996,1. gatio criminum, 996,2. Calumnia, 996,3. Art W Dc contumelia 1029 1031 Ulterior divul­ ............................................................................ Notio 't differentia a detractione, illisione, improperio, 997'W. )Ίνί··ιο, 999, Malitia, KXX). 1038 i INDEX OPERIS ANAI.YTICU 1109 I ’ AC. Cap I μ secreto III ............... iom Notio ft divisio, 1001-1002. Obligatio servandi secreti, 1 3.1. Quantitas ct qualita·. obligationi·., 1003,2. Manifest.rttoni» hcitac causae, 1003,3. Tractatus IX.—De praeceptis Ecclesiae Cap, I.—Di ieiunio ct abstinentia .......... D< ieiunio ... Art. 1 —.............. ... 1052 Notio, 1005. — Obiectum, 1006. - Subiectum, 10Û7. 1008.-Vi Bullae Cruciatae, 1008. Art 11 1050 Obligatio, De abstinentia ............................................................ 1059 l,ex. 1009-· Obiectum, 1010 Subiectum, 1011 Obligatio, 1012, Quando urget cx lege generali et diversis induitis, 1013, Art. Ill - De causis ab observantia iciunii ct abstinentiae liberantibus ..................................... 10<)l § I, De causis excusantibus ........... 1062 Λ ieiunio: Impotentia, labor, maius bonum, 1014. Ab abuti nentia; impotentia, labor, paupertas, incommodum, 1015. § 2. Dc dispensatione ......... 106-1 Quis potest dispensare, 1016.- Praxis, 1017. Cap. II Dc oblationibus fidelium ................. 1066 Notio, 1018-1019. Ius Ecclesiae, 1020. Obligatio fidelium et modus contributionis, 1021,—Praxi», 1022. Cap III.- De censura ct prohibitione librorum . ............ .... 1069 Praenotandum de iurc Ecclesiae, 1023. .-//7 1 De censura librorum ................................... 1069 Quaenam censurae submittenda, 1024. Censorum munit», 102$. I,icentia specialis, independent a Centura, 1026 —Gravitai· legi· observandae, 1027,—Forma dandi censuram ct licentiam ab ea dependentem, 1028. ,/r/. // De prohibitione librorum .................................... Auctor prohibitionis, 1029 Subiectum, 1030. Obiectum, 1QJ1, Vis prohibitionis, 1031. Interpretatio, 1032. Gravitas, 1033.Ccssalio, 1031. Poena, 1035. Index libimtnn prohibitorum, 1036 1075 VOLUMEN HOC, SECUNDUM IN COLLECTIONE “THEO­ LOGIAE MORALIS SIMMA", SUMPTIBUS “bIBLIOTECA DE AUTORES CRISTIANOS” AC TYPIS “SUCESORES DE RIVADENEYRA”, S. A.’’, FELICITER, DEO DANTE, EXPLICIT DIE VIGESIMO QUARTO SEPTEMBRIS, IN FESTO B. MARIAE V. DE MERCEDE REDEMPTIONIS CAPTIVORUM. AN­ NO MCMLIII LAUS DEO VIRGINIQUE MATRI