Jus proprietatis auctor sibi vindicaL SYNOPSIS THEOLOGIÆ MORALIS ET PASTORALIS AD MENTEM S. TüOMÆ ET S. ALPHONSï HODIERNIS MORIBUS ACCOMMODATA. TOMUS TERTIUS De Virtute ^Justitiae et De Variis; Btatuum Obligationibus Auctore Ad. TANQUEREY EDITIO QUINTA Typis Societatis Sancti Joannis Evangelistæ DESCLÉE et SOCII ROMÆ-TORNACI (Belg.) 1919 PARISIIS Quinta editio Synopsis Theologia? Dogmatica? et Moralis, auctore Ad. Tanquerey. Nihil obstat. A. BerrUF Imprimatur : Parisiis, die Cr' Aprilis 1919. T LEO-A DOLPH US CARD. A Μ ETTE Arch. Paris. Nihil obstat. V. Cantinkau Can., Cens. libr. Imprimatur. lornaci, die 14 Augusti 1919. t A. M. Epus Tornaccn. 1 Elenchus auctorum in hoc tomo s.epius allegatorum. xjj De Virtute ^Justitiae. Objeéhim et divisio Traclalûs . Justitiæ notio et species . Juris natura et divisiones . Divisio materiæ. i •e / » » PARS PRIMA : De ipsâ justitiâ. CAP. I. De existentiâ Juris. Status quæstionis............................................ ........ Art. I. De objecto Juris............................................ § I. De bO7iis internis . . . . . De bonis corporis et animæ . De bono famæ............................................................. De proprii ingenii fœtibus................................... § II. De dominio in bon a fortu nue .... Sect. I. De ipso jure bona externa possidendi. I. Socialism! historia delineatur................................... Praenotanda................................... . . Praecipuae hodierni socialism! causae Hodierni socialism! historica evolutio Hodierni socialism! praecipuae formae . II. 'Diesis catholica de jure proprietatis exponitur et pro batur.............................................................................. III. Exponuntur ac solvuntur colledlivistarum argumenta IV. Media ad socialismum prcccavendum . Sect. II. De variis bonorum fortunæ generibus et domi nio semipleno............................................................. I. De variis bonorum fortume generibus II. De dominio semipleno in bona externa . Dc limitatione juris disponendi .... De jure fruendi............................................ I )e limitatione juris excludendi.................................. Γ1ΙΕΟΙ. Mok. III. <1 «5 »5 »5 >5 17 18 20 20 20 20 21 -427 345 5» 53 53 54 «B · 55 '7 index analyticus. .___ »--- -- 1-------- § Ili. De dominio hominis in aliorum servitia, sett de servitute................................................................. Status quaestionis. . .... Thesis probatur.................................................... Art. II. De Subjecto juris............................................ § I. Principium generale............................................ §11. De dominio filiorum familias .... § III. De dominio uxorum............................................ Praenotanda............................................................. De conventionibus matrimonialibus juxta codicen gallicum.......................................................... Principia moralia de dominio uxorum . § IV. De dominio clericorum scecularium . § V. De dominio personarum moralium Notio et species personarum moralium . I )e ipso jure consociationis................................... De dominio Ecclesiarum................................... Art. III. De \ \riis modis acquirendi dominium § I. De occupatione..................................................... De occupatione animalium . . . . . De occupatione thesauri............................................ De occupatione rerum amissarum ... De occupatione bonorum derelictorum et vacantium § II. De accessione.................................................... 3 HI- De proscriptione ... De legitimitate praescriptionis acquisitivæ De conditionibus ad açquisitivam præscriptionen requisitis.......................................................... De piæscriptione liberativâ................................... 5« 58 6l 6l 65 <’5 68 70 75 75 76 81 87 87 88 9« 92 94 95 98 98 ίθ! ιο6 CAP. II. De injuria, seu de læsione juris Art. I. Pr.-ενοί \nda de crimine seu injuria in genere 3 I. De criminum causis et remediis . De causis ad crimen impellentibus. Dc mediis quibus praecaveri aut saltem minui possun crimina........................................ §11. Principia generalia dc injurià . Art. II. De injuriis circa bona corporis § I. Dc suicidio................................... Conspeôus historicus De suicidio direéle intento De suicidio indireéto Corollaiia. • · § II De homicidio . . . . De occisione direClâ, indircétâ innocentis 110 I 10 I 10 I 18 120 Î23 123 »jo *33 INDEX ANALYTICUS. _ -_ vlj. - — . —— · — > ——■ — I ·.. . — — —■ , — — — — -- » - —· De occisione malefaftnrum................................................ 135 Du occisione injusti agressorîs........................................ 140 § III. Dc duello........................................................................... «45 3 IV. De hello................................... ..151 Prænotanda............................................ . · «5« De legitimitate belli......................................................... '5* De modo bellum gerendi................................................ «54 De officiis ducum ac militum. . . . .156 Scholion de seditione et tyrannicidio . «57 Art. III. De injuriis circa bona animi . . «S? § I. De judicio temerario................................... « 5* §11. De detractione seu diffamatione........................................161 Notio et species ... .... 161 Malitia et gravitas.................................................................. «63 De licita manifestatione occultorum vitiorum «^6 De audientibus detraélionem. ... 169 Scholion de susurratione......................................................... «7° § III. De coutumeliâ, seu Iasione honoris . . '7' § IV. De Iasione veritatis . ... «73 De falso testimonio. . . «73 De mendacio........................................................................... *75 De violatione secreti.......................................................... «$3 Art. IV. De injurus circa bonafortunæ, seu de furto. 189 § I. De naturi et gravitate furti............................................... «89 Notio et variæ furti species................................................. «89 Principium generale de gravitate furti . . «9° Quænam materia sit gravis?................................................. «9« De furtis minutis...................................................................«93 §11. De causis ab occupatione rei aliena excusantibus. . *95 De necessitate..................................................... · «95 De occultâ compensatione................................................. '97 Cap. HI. De restitutione, seu reparatione juris læsi. Prænotanda de notione et obligatione restitutionis 201 Art. 1. De Radicibus restitutionis........................................ 203 § I. De injusta damnifications.................................... 203 I. Principia generalia et corollaria .... 204 § II. De injusta possessione rei aliena........................................ 213 Axiomata quædam exponuntur ... 213 I. De possessore bonæ fidei................................................ 214 De obligatione possessoris bonæ fidei quoad rem ipsam. 214 De obligationibus et juribus possessoris bonæ fidei quoad fruélus............................................................... 217 De ejusdem juribus et obligationibus quoad impensas 218 viij INDEX ANALVTICUS. 219 II. De possessore malæ fidei.................................. III. De possessore dubiæ fidei................................. III. De cooperatoribus tn damnum . . · · i° Quinam cooperatores ad restitutionem teneantur? De mandante seu jubente.......................................... De consulente.......................................................... De palpone.................................................................. De consentiente........................................................... De receptante........................................................... De participante........................................................... De cooperatoribus negativis.................................. 20 De cooperatorum restitutione in solidum 223 225 227 230 232 Art. II. De modo restituendi.................................. 235 § I. De circumstantiis restitutionis in genere. 235 Cui restituendum sit?.......................................... 235 238 De loco ubi sit restituendum.................................. De tempore quo sit restituendum .... 239 De modo restitutionis.......................................... 239 240 § II. De restitutione quoad certa bona in specie . 240 I. De restitutione ob damnum in bonis corporis . 240 Ob homicidium ac vulnerationem .... Ob duellum........................................................... 243 Ob stuprum aut fornicationem.................................. 243 Ob adulterium.......................................................... 245 II. De restitutione quoad bona animi 246 De restitutione famæ.................................................. 246 De restitutione honoris.......................................... 248 III. De restitutione ob impeditam consecutionem ali cujus boni............................. 249 IV. De restitutione propter tributa defraudata 250 Art. III. De causis a restitutione excusantibus 254 § I. De causis ad tempus excusantibus . . . . 255 § II. De causis a restitutione excusantibus in perpetuum 257 PARS ALTERA : De Contractibus. Cap. I. De contraétibus in genere ART. I. Prænotanda. • · · De generali conceptu contractus . De vi legalium nullitatum in conscientia. Ari. II. De consensu ad contractum requisito. I. De dotibus ad consensum requisitis II. De vitiis quæ consensui nocere valent De errore .... 262 262 . 264 . 266 . 266 . 268 . 269 lx. INDEX. A N AL YT1CUS. Dedolo................................... . . . . .271 De vi et metu....................................................................... 271 AR I . III. I)E OBJECTO SEU MATERIA CONTRAC TUS . . .273 Principium........................................................................... . 274 Conclusiones praélicæ.................................................. . 277 Ακτ. IV. De subjecto contractus sec de πλι.ιιιτλιε CONTRAHENTIUM .... A RT. V. De EFFECTIBUS CONTRACT UUM . . . . · 278 . 281 De natura obligationum ... ... 282 De speciebus obligationum.............................................. 2S3 De extindione obligationum . 285 C AP. II. De contractibus in specie. A R 1.1. I )E CONTRACT IBUS GRAT U1TIS...................................................... 29° j I. De promissione........ · 29° § II. De donatione........................................................................ 293 ÿ 111. De testamentis . .......................................... 295 De jure testandi................................................................... · 295 I >e formis legalibus requisitis ad \alorcm testamenti . 2 99 I )e juribus et oneribus Icgatariorum...................................... 3°3 De cessatione testamenti....................................................... 3°4 g 1V. De iis qute donationi et testa uu ntis communia sunt ■ 3°5 De incapacitate donandi aut accipiendi . . . ■ 3°5 De quibusdam modis donandi a lege prohibitis . · 3°" De limitatione facultatis donandi per reservationem he­ reditariam .................................................................... 3°9 V. De Successionibus . ...... 35* Quinam ad successionem vocentur ex jure galliço? 3’? De acceptatione et repudiatione successionis. . .3*" De partitione bæredilatis.................................................. · 3,s A RT. II. ÜE CONTRACTIBUS ONEROSIS CERTI EVENTUS . · 32° § I. De emptione-venditione ... ... 32° De justo pretio...................................................................321 De officiis venditoris..........................................................32" De officiis emptoris................................................... · 33° De quibusdam emptionis-venditionis speciebus . .33’ § 11. De locationc-conduflione...............................................33® De locatione rerum.................................................... · 33( De locatione, seu susceptione operis . . . · 33s S HI. De locatione operarum, seu de contractu laboris. · 34° I. De contradu laboris generatim spectato . . · 34° Conspedus historicus................................ · 34° De natura hujus contraélfts . . . 342 De officiis operariorum . . ' , , . . · 344 X. INDEX ANALYTICUS. De officiis dominorum . · · · · *34 De interventu Statûs in contraôlu laboris. . · 351 II. De salario opificum....................................................... 356 De normâ justi salarii.............................................................. 35θ Systema liberalium............................................................... 356 Systema socialistarum.......................................................35$ Doôlrina Catholica................................................................ De mediis quibus augeri possit salarium . . . -365 III. De collegiis opificum (Syndicats professionnels) . 369 IV. De cessatione ab opere (grèves)...................................... 3/6 V. De mediis quibus melior effici possit conditio opifi­ cum.................................................................................... .381 § IV. De mutuo oneroso^ seu de contradit crediti . . 393 Status quæstionis............................................................... 393 Exponitur doôlrina utriusque Testamenti de mutuo . 395 Antiquorum philosophorum theoriæ de mutuo . . 397 Patrum et Conciliorum doôlrina de usura usque ad sæc. XII................................................. 398 Scholasticorum theoriæ et Conciliorum decreta ad sæc. XVI....................................................................................... 402 Modernorum theoriæ.............................................................. 407 Doôlrina Benediôli XIV et Rom. Congregationum de mutuo................................................................................ 409 Hodiernæ theoriæ................................................... 413 Solutio proposita et conclusiones praôlicæ . . . 41É § V. De contractu societatis...................................................... 421 Art. III. De contractibus aleatoriis...................................... 425 § I. De assecuratione............................................................... ;26 § 11. De ludo, sponsione et loteria.............................................. 43] § III. De speculationibus Bursa.... .ι?.ι De Varus Hiatuum obligationibus. Status quæstionis Divisio traôlatûs. • 439 • 439 CAP. I. De officiis laicorum. Art. I. De officiis ad vitam domesticam spectantibus § I. A· mutuis parentmn ac filiorum officiis. I D jure quod parentibus inest proprios filios edu­ candi..................................... II. De officiis parentûm erga filios De amore parentûm erga filios. 440 440 441 448 448 INDEX ANALYT1CUS. De educatione filiorum .... • · De providentia parentûm erga filios. III. De officiis filiorum erga parentes • De amore parentibus debito . De reverentia parentibus debita De obedientiâ parentibus debitâ § II. De officiis dominorum et famulorum De officiis dominorum .... De officiis famulorum................................. Art. II. De officiis e societate civili dimanantibus. § I. De officiis superiorum et subditorum in genere De officiis superiorum, seu principum • · • * De officiis subditorum .... • · §11. De officiis quorumdam civium in specie • · . De judicibus et juratis .... • · • De advocatis.......................................... • · De aélore, reo et testibus • · De medicis............................................ xj • 45° 458 . 460 . 460 • 463 • 464 . 466 ■ 467 • 470 • . • • . . . 47‘ 472 473 475 478 478 4S3 . 4^5 * CAP. II. De officiis clericorum. Art. I. De OFFICIIS CLERICORUM IN GENERE .... 4SS De externo clericorum habitu et tonsurà. . . 4'9 De negotiis et artibus clero vetitis............................... 492 De vitandis quibusdam obleélamentis .... 500 Art. II. De officiis clericorum qui sacris ordinibus SUNT INITIATI.............................................................................503 § I. De coelibatu ecclesiastico................................................ 503 Conspeéius historicus................................................ 504 Motiva quibus innititur lex cœlibatûs .... 508 Media quibus servari debet....................................... 514 § II. De recitatione divini officit........................................5‘θ De obligatione officium recitandi............................... 517 De modo illud recitandi.................................. .522 Art. III. De officiis presbyteris, pr.eseriim parochis, SPECIALIBUS..................................................................................... j29 De obligatione docendi.................................................. . 53° De obligatione regendi....................................................... 532 INDEX ALPHABET1CUS RERUM................................................................. 537 ELENCHUS AUCTORUM SÆPIUS IN HOC VOLUMINE ALLEGATORUM. I. De re morali et canonicâ. Acta S. Sedis, seu ephemerides Ronne edit83-1660, De Juslitiâ et Jure, Lugduni, 1652. Maffei, Franciscos Scipio, Dell' impiego del Denaro, Verona, 1744. Marc, Clem., Cong. SS. Redempt., I 18'87, Institutiones morales Aiphonsiance, Romæ et l.ugduni, 1886 et 1900. Marres. De Justitia, Ruræmundæ, 1S89. Martinet. Theologia Moralis, Parisiis, 1867. Mastrofini, Marcus, t >834, Le Usure, Milano, 1833; gallice reddi­ tum : Discussion sur Tusure, Lyon, 1834. Mayol, Josephus, Ο. Ρ.. Summa moro'is doflrintc thomisticce. circa decern pnccepia Decalogi, Avenione, 1704, ap Migne, Curs. Theol., t. XIV. Meyer. S J., Institutiones Juris naturalis, Friburgi (Herder), 1900. Molina, Ludovicus, 1535-ΐθυο, S. j., De Juslitiâ et Jure, Coloniæ Allobrogum, 1735. Muller, E., 1822-1888, Theologia Moralis·, Vindobonæ (Mayer), 1894. Newman. J. H., Apologia pro vita sua, 5· ed., London et New York. Noldm, S. J., Summa Theologice Moralis, De Prceceptis Dei et Ecclesiae·, Œniponte, 1902. Pagès, j 1841, Dissertation sur le prêt à intérêt, Lyon, 1838. Paris, (Statuts Synodaux de). Paris, 1902. Pirhing. S. J., t >679.,Jus canonicum in 5 libros Decretalium distri­ butum, Dilingæ, 1674. Pottier, De Jure etJustitia, Leodii, 1900. Raynauldus, Th, S. J., De ccquivocatione et mentali restriflione. inlr e/us Opera. Lugduni, 1565, t. XIV. Reiffenstuel, Anacletus, O. Mm., 1641-1703, Jus Canonicum uni versum, Venetus, 1755. Reuter, Joannes, S. J., Theologia moralis quadripartita, Colomæ, 1750. Roskovany, Augustinus de, 1807-1892, Ccelibatus et Breviarium. Pesthini, 1861-1888. Rosset, Michael, De sacramento matrimonii Tractatus dogmaticus, moralis, canonicus, liturgicus et judiciarius, S. Joannis Maurianæ et Parisiis, 1895-96. Sabetti, Aloysius, S. J., Compendium Theologiie moralis, ed. 12 Neo-Eboraci et Ratisbonæ (Pustet), 1896. Salmanticenses, Cursus theologice moralis, Vcnetiis, 1764. Sanguinetti, Sebastianus, S. J., Juris ecclesiastici privati institutio nes, Romæ, 1890. ELENCHUS AUCTORUM- XV. iSin Francisons, P‘celeDiones juris canonic·, qua * * iterum edidit Leitner. Ratisbonæ, 1899. Sayrus, Gregorius, 1570-1602, Clavis regia sacerdotum casuum con­ scientia., Venetiis, 1618. Scavini, Petrus, Theologia moralis universa, cd. 154, Mediolani, 1896. Schmalzgrueber, Francisais, S. J., 1663· 1735, Jus ecclesiastica m uni­ re· sum, Romæ, 1843. Soto, Dominicus de, O. P., 1494-1560, De [ustitià etjure, Sal man­ ti» æ, 1556. Sporer, Patritius, O. Min., + 1714, Theologia moralis, decalogalis et sacramenfalis, Venetiis, 1724; nova editio curante Bierbaum edita, Paderbornæ, 1897. Suarez, Franciscus, S. J., 154F-1617, Opera omnia, Parisiis, 1856. Surbled, La morale dans ses rapports avec la Médecine, Paris (Retaux), 1900, Taparelli, S. J., Essa · de Droit naturel, Paris (Casterman), 1875. (S.) Thomas Aquinas, O. P., Opera omnia, Parmæ. 1852. Thomassin, Oiat., Ancienne. et nouvelle discipline de ΓEglise, Paris, 167 S; opus latine redditum : Têtus et Nova Ecclesiie disciplina, Parisiis, 1688; Traite de la vérité et du mensonge, Paris, 1691; Traité du négoce et de P usure, Paris, 1697. Valentin, Examen sur les Commandements, Lyon, 1869; Examen sur les devoirs et les péchés des diverses professions, Lyon, 1844. Van der Velden, 0. Mm., 1798 1857, Principia theologia moralis theoretice exposita, Parisiis, 1882. Van Gestel, De justitia et lege civili, Groningæ, 1896. Van Roey, De justo auflario ex contraflu crediti, Lovanii, 1903. Vermeersch, Qiuestiones de juslitiâ ad usum hodiernum scholastice disputa he, Brugis (Beyaert), 1901. Victoria (Fr. de) 1480-1546, Rclefiiones morales, Colonia', 1696. Viva, Dominicus, S. J., 1648-1710, Damnatie theses ab Alexan­ dro VII, Innocentia IX et Alexandro VIII, Neapoli, 1708. Vogler, Josephus, S. J., 1661 1708, Juris cultor theologus circa obli­ gationes restitutionis in genere, Ingolstadii, 1733· Zech, Fr. Xaverius, S. J., 1692 1772, Rigor moderatus doclrinie pontificia circa usuras, ap. M1GNE, Theol. Curs., t. XVI. II. De re juridica et sociali. Agnel et de Corny, Manuel général des Assurances, Paris, 1900. Albert, La liberté de tester (thèse), .Angers et Paris (Larose , 895. Allard, P., Les esclaves chrétiens, Paris (Lecolïre), 1S76; Esclaves, Serfs et Mainmortables, Paris, 1883. American Journal of Sociology, revue sociologique publiée à Chicago. Antoine, S. J., Cours d'Economie sociale, 2e ed., Paris (Guillaumin). xvj -ELENCHUS AUCTOHUM. Ashley, W. .·//; introduction to english economic history and theory, London, 1892-93; trad, en français par Bondoiset Bouyssy : Histoire et doiïrines économiques de l'Angleterre, Paris (Giard et (BrièreXiçoo. Avenel (G. d’), La Fortune privée à travers sept siècles, Paris (Colin), 1895. Bastiat, Harmonies économiques, Paris, 1851. Baudry-Lacantinerie, Précis de Droit civil, Paris (Larose), 1899. Bellamy, Looking backward, Boston, 1888; Equality, 1S97. Beauregard, Essai sur la théorie des salaires, Paris, 1887. Benoist, Ch., L'ouvrière de l'aiguillé à Paris. Bernstein, Socialisme théorique et social démocratie pratique, tra­ duit de l’allemand par Al. Cohen, Paris (Stock-. Blanc, Les Corporations de métiers, Paris, (Letouzey et Ané), s. d. Blatchford. Merrie England, London, 1895. Bhss. W., Encyclopedia of social reform, New York (Funks and W agnals), 1897; Communism of J. Ruskin, London and New York, 1891. Bohm-Bawerk, E., Histoire critique des théories de l'intérêt et du capital, trad, par J. Bernard, Paris, (Giard et Brière), 1902. Bonfils, Manuel de Droit international, 3e éd., Paris (Rousseau), :9οι. Bourdeau, J., L Evolution du socialisme, Paris (Alcan), 1901. Brandts, Les grandes lignes de Γ Economie politique, Louvain, 1904; Législation du travail, comparée et internationale, Louvain, 1903; La petite industrie contemporaine, Paris (Lecofire), 1902. Bulletin de l'Office du Travail, revue statistique des questions ouvrières, Paris, (Colin). Bureau, P., Le Homestead, ou I'insaisissabilité de la petite propriété foncière, Paris (Rousseau), 1896; L'association de l'ouvrier au profit du patron, et la participation aux bénéfices, Paris (Rousseau), 1898; Le Contrat de Travail et le rôle des syndicats professionnels, Paris (Alcan), 1902. Capart, S. J., La propriété individuelle et le collectivisme, Namur, 1898. Castelein, S. J., Le socialisme et le droit de propriété, Bruxelles, 1896. Cathrein, S. J., Socialism, New-York (Benziger), 1892. Cauderlier, L'Evolution économique du XLXe siècle, Bruxelles et Paris, 1903. Caulet, L'Avocat du clergé, Paris, (Lethielleux), 1897. Cauwès, Cours d'Economie Politique, Pans (Larose), 1893. (Le) Correspondant. 3η rue St-Guillaume, Paris. Dupanloup, De ΓEducation, 7e cd., Paris, 1866; Lettres sur l'Edu­ cation des Filles, Paris, 1879; ΓŒuvre par excellence. Durkheim, Le suicide, étude de sociologie, Paris (Alcan), 1S97. ELENCHUS AUCTORUM. xvij. Eichtal (E. d’), Socialisme, Communisme et Collectivisme, Paris (Guillaumin), 1901. Ely, R. T., French and German Socialism in modern time. NewYork, 1883; The Labor movement in America, New-York, 1886; Monopolies and Trusts, New-York, 1900. Espinas, La Philosophie sociale du Λ' VJIT siècle et la Révolution, Paris, 1898; Histoire des doflrines économiques, Paris (Colin), s. d. Fagnot, Le syndicalisme anglais, Paris, 1903. Faguet, Le libéralisme, Paris, 1903 Favre, J., LeprêtàintérctdansFancienne France, (thèse), Paris. 1900. Fonsegrive, La Crise sociale, Paris (Lecoflre), 1901. Foville, (A. de), La France économique, Paris (Colin), 18S7; Le Morcellement, Paris (Guillaumin), 1885. Garraud, Précis de Droit criminel, 8e éd., Paris (Larose), 1904. Garriguet, L., Etudes sociologiques : La Propriété, Le Capital, Le Contrat de travail, Le Salaire, IJ Association, Paris (Bloud et Barrai , 1901-1904. George, H., Progress and Poverty, New-York, 1883; The Land Question, 1898; The condition of Labor, New-York, 1891. Gide, Ch., Principes (ΓEconomie Politique, 8e éd., Paris (Larose), 1903; La Coopération, ibid., 1900; Les sociétés coopératives de con­ sommation, Paris (Colin), 1904. Gilman. Profit sharing, London and New-York, 1892. Goyau, Autour du Catholicisme social, Paris (Perrin), 1897. Grégoire (Goyau), Le Pape, les Catholiques et la Question sociale, Paris (Perrin), 1899. Grotius, De jure belli ac pacis, Hagæ, 1680. Guignebert, Tertilllien (thèse), Paris (Leroux), 1901. Guibert, L'Educateur apôtre, Paris, 1894. Harmel, Catéchisme du Patron, Paris, 1889; Manuel de la Corpo­ ration chrétienne, 'l'ours (Marne), 1879. (I)’) Haussonville, Salaires et misères de femmes, Paris (Calmann Lévy,) 1900; Socialisme et charité, Paris, 1896. Howell, G., Trade unionism new and old, London, 1894; Conflifls of Capital and Labor, London, 1890. Hubert-Valleroux. Le Contra/ de travail, Paris (Guillaumin), 1895; Les Corporations d' Arts et Métiers; La Coopération, Paris (Lecoflre), F904. Hudelot, Traité des obligations, Paris, 1901, Larose. Janet, P., La Morale, 5e éd., Paris (Delagrave), 189S. Jannet, Claudio, Le Socialisme d'Etat, Paris (Plon), «890; Le Ca­ pital, la Spéculation et la Finance, Paris, 1S92. Jay, R., La proteflion légale des travailleurs. Paris (I .a rose), 1904. Joly, II., Le Combat contre le crime, Paris, s. d. : A la recherche de l'éducation correctionnelle, Paris, 1902; L'Enfance coupable, Paris (læcoflre), 1904· xviij. ELENCHUS AUCTORUM. Kannengieser, A., Les Catholiques allemands, Paris (Lethielleux), 1892. Kaustky, Le Marxisme et son critique Berstein, Paris (Stock), 1900. Kerby, \V. J., Le Socialisme aux Etats-Unis, Bruxelles, (Gcemare), • 897. Kropotkine, La Co iquète du pain, Paris (Stock), 1893: L'Anar­ chie, 3e ed., Paris, 1903. Laveleye, (E. de), De la propriété et de ses formes primitives, Paris (Alcan). 1901; Le Socialisme contemporain, Paris (Alcan). Leplay, La Réforme sociale, 'l'ours (Maine), 1884; L’organisation du travail, 1888. Leroy-Beaulieu, Anatole, La Papauté, le Socialisme et la Démocra­ tie, Paris (Calmann-Lévy), 1893. Leroy Beaulieu, Paul, Traité déÉconomie politique, Paris (Guillau­ min), 1896; Le ColleClivisme, Paris, 1893; Essai sur la répartition des richesses, 4e éd., Paris (Guillaumin), 1896. Lemire, Le Coin de terre et le Foyer (revue); I.e Bien de famille, et divers discours, Paris, rue Lhomond. Levasseur, Histoire des Classes ouvrières en France, 2e éd , Paris (Rousseau), 1900-1904; LOuvrier américain, Paris (Larose), 1898. Lombroso, L' Horn me criminel, 1875; La Femme criminelle, 1896; L’Homme délinquant, 1897; D Anthropologie criminelle, 1890; Nou­ velles recherches de Psychiatrie, 1892, t Paris, Alcan). Maliock, \V. H., Social equality, London; trad, en français par Salmon, Paris, 1883; Property and Progress, London and NewYork, 1884. Malon, Le Socialisme intégral, Paris, 1892 94; Histoire du socia­ lisme. Martin St Léon, Cartells et Trusts, Paris(Lecoffre), 1903; Histoire des corporations de metiers, Paris (Guillaumin), 1897; Le Compa­ gnonnage, Paris (Colin). Marx, Karl, Das Kapital; traduction française par Borchardt et Vanderryt, Paris (Giard et Brière), 1900-1902; Extraits par P. Laeakgueî/ Critique par V. Pareto, Paris (Guillaumin), s. d. May, J. W., The law of insurance, 4th ed., revised by Gould, Boston, 1900. Millerand, Le socialisme réformiste français, Paris (17, rue Cu jas), Musée social ( I .e), Revue et collection de documents et mémoires sur les questions sociales, chez Rousseau, Paris. Pareto, Vilfredo, Les systèmes socialistes, Paris (Giard et Brière), Pelioutier, La vic ouvrière en France, Paris (Schleicher), 1900. Perin, Ch., De la richesse dans les sociétés chrétiennes, Paris (Lecof fre). 1882- ELENCHUS AUCTORUM. Pic, Patii, Traité de législation industrielle, Paris (Rousseau' 190 ;. Planiol, Traité élémentaire de Droit civil, 2" éd., Paris (Piichon) 1902-1903. Pothier, Donations testamentaires, Paris, 1777. Proal, L., Le Crime et la peine, Pans (Alcan), 3e éd., 1899; Le Crime et le suicide passionnels, Paris, 1900. Proudhon, Qu'est-ce que la propriété, Paris, 1840; Création de ior­ dre dans Γhumanité, ou Principe d'organisation politique, 1843; Inté rit et principal, 1849. Questions actuelles (Les), revue documentaire, 5, rue Bayard, Paris Quinzaine (La), 45, rue Vaneau, Paris. Rae, Contemporary socialism, 2nd ed., London and New York. 1898. Rambaud, J os., Eléments d'Economie politique, Paris (1 .arose); Histoire des doctrines économiques, Paris (Larose). Réforme sociale (1λ), revue publiée par la SociétécTEconomie sociale 54, rue de Seine. Renard, G., Le régime socialiste, 2e éd., Paris (Alcan), 1898. Revue des Deux-Mondes, 15, rue de l’Université, Paris. Ricther, Où mène le socialisme, Paris, 1893. Rivière, Codes et Lois usuelles, Paris (Marescq), 1897, avec supplé­ ments pour chaque année. Rivière, E., Vingt ans de vie sociale, Paris et Blois, iqoi. Rivière, 1La Terre et batelier, Jardins ouvriers, Paris, (Lecofire), »904. Rocquigny (Cu de), Les Syndicats agricoles, Paris (Colin). Rostand, L'AClion sociale par l'initiative privée, Paris (Guillau­ min), 1892-1902. Rothe, Tancrédc, Traité de Droit naturel, t. IV, Droit laborique, Paris (Larose), 1904. Rousiers (de). Les industries monopolisées aux Etats-Unis, 1900; Les syndicats industriels de producteurs en France et à Pétranger, 1901; Le Trade-unionisme en Angleterre, 1904, — Paris (Colin). Rutten (Mgr), Le mouvement syndical chrétien en Belgique, Gand, 1903; Nos grèves houillères et ΓaClion socialiste, Paris (Alcan). Say Chailley, Nouveau Dictionnaire d'Economie politique, Paris (Guillaumin), 1895. Schæffle, La quintessence du socialisme, trad, par Benoit Malon, Paris (17, rue Cujas.) Schloss. Methods of industrial remuneration, London, 1S98; trad, en français par Riss : Les modes de rémunération du travail. Parts (Giard et Brière), 1902. Science Sociale (La), revue de sociologie, à Paris, chez Didot. Seilhac (L. de). Le Monde socialiste. Pans (Lecofire), 1904; Syndi cats ouvriers, Fédérations, Bourses de Travail, Paris (Colin), 1902. / ELENCHUS AUCTORUM. Seligman. Essays on taxation;' Progressive taxation, New-York, 1895. Simon, LOuvriere. Paris (Hachette), 1861 Shaw. B. Fabian, Essays in socialism, London and New-York, 1891. Soderini, Socialisme el Catholicisme, Lille (Soc. de St-Augustin), 1896. Spencer, H., Principles· of Sociology, London and New-York (Appleton); trad, en français par Cazells et Gerschel, Principes de Sociologie, Pans (Alcan). Tarde, La Criminalité comparée, 5e éd., Paris (Alcan), 1902; La Philosophie pénale, y- éd , Paris (Giard et Brière), 1892. Thery, Exploiteurs et salariés, Paris (Lecoflre). Thiers, De la propriété, Paris, 1848. Troplong. Traité des donations et des testaments. Paris, 1865; De la Prescription; Du Contrat de prêt. Turgeon, Le Féminisme français, Paris (Larose), 1902. Tunnann, Max, Le Catholicisme social depuis TEncycl. Rerum Novarum, Paris (Alcan), 1900; Les Œuvres complémentaires de l'Ecole, Paris (LecofTie), 1900; Les Patronages, 3e éd., Lecoflre, 1901. Vandcrvelde, E., Le Collectivisme et ΓEvolution industrielle, Paris (17, rue Cujas), 1900. Vanlaer, La participation aux bénéfices, Paris (Rousseau), 1898. Variez, Les formes nouvelles de l'assurance contre le chômage, ans (Rousseau), 1903. Walker. The ICages question, New-York, 1876. Webb. Sydney, The history of trade-unionism, London, 1894; Socialism in England, London, 1899 Weiler, Arbitrage et conciliation entre patrons et ouvriers. L'orga­ nisation des conseils d'arbitrage établis en Angleterre, Paris (Guillau­ min), 1877. Winterer, Le socialisme contemporain, 4<· éd., Paris (Lecoflre), 1904. Wright. Carroll D.. The industrial evolution of the United States; New-York, 1.895; trad· en français par Lepelletier : L'Evolution industrielle des Etats Unis, Paris (Giard et Brière). 1901. Λ; 13. - Inter opera allegata, quædam sunt quæ erroribus sca­ tent, nec proinde nonnisi caute legi possunt, et quidem ab iis qui licentiam ab ecclesiastica auéloritate obtinuerunt, eo praesertim fine ut adversariorum argumenta lucide exponere et inviéte confutare valeant. rl ï)e Virtute vJustittae Objectum et divisio Tractatus. 1. I uter virtutes morales eminet Justitia, quâ redditur cuique jus suum ; aliæ enim virtutes morales direétc et im­ mediate solum subjcélum perficiunt, dum justitia hominem ordinat ad alterum, ideoque bonum promovet non solum ipsius subjecti, sed etiam aliorum .* 2. Justitia una est c virtutibus cardinalibus, quæ ita vocantur quia sunt veluti cardines circa quos volvuntur ce­ tera? virtutes morales. De aliis jam dictum est in Tr. de Virtutibus; de justitia autem in speciali Traétatu agitur; cum enim multiplicia jura et officia complectatur, quibus homines inter se devinciuntur, fusiorem expositionem pos­ tulant tum amplitudo objecti, tum difficultates quibus hæc materia scatet : non enim facile definiri ac mensurari pos­ sunt jura et officia cujuslibet hominis, præsertim cum inter se pugnare haud raro videantur, et aliunde nostris diebus relationes inter humans familiæ membra frequentiores ac intricatiorcs evaserint. In ipso limine Traétatùs * accurate exponendum est quid sit justitia, ac proinde quid sit jus circa quod justitia ver­ satur. ■ Virtutem justitia? exponendo, eo ipso declarabimus quousque se extendant quintum, septimum, ofitavum et decimum Decalogi præcepta, quæ vetant ne aliorum jura lædantur quoad vitam corporalem, boua externa ac veritatem : “ Non occides. Non furtum facies. Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium. Non con •cupisces domum proximi tui” (Exod. XX, 13-17). IUeoi. Mor. 111. — x prolegomena. DE JUSTITIA ET JURE L Justitiæ notio et species1. 3. i° Justitiæ multiplex significatio. Apud auétores sacros’ vox justi­ tia multiplicem obtinet significationem: (a) sæpe complexum omnium virtutum designat : “ Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam " * ; hinc S. Joseph dicitur “justus ", * quia videlicet omnibus virtutibus prae­ ditus erat; (b) quandoque etiam significat quemlibet virtutis aflum: “ Attendite ne justitiam vestram (i. e. bona opera) faciatis coram hominibus5”; aut virtutis habitum : “Nisi abundaverit justitia ve­ stra plus quam scribarum et pharisæorum, non intrabitis in regnum coelorum6 (c) cum autem virtutes christianæ in ipsâ justificatione infundantur, justitia sumitur etiam pro justificatione : “ Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam1"·, (d) tandem spe­ cialem virtutem justitiæ, quâ redditur alteri jus suum : “ Statuit diem in quo judicaturus est orbem in aquitate ", * δικαιοσύνη, quæest græca vox pro justitiâ. Unde, quoties in Scriptura vox illa inve­ nitur, sensus ex contextu definiri debet. 4. 2' Justitiæ genuina definitio. (A) Quatenus est vir­ tus specialis, justitia definiri solet : virtus moralis cardi*0’. Thorn., 2. 2., q. 58; Lugo, disp. I; Soto, lib. III, q. 2; lassius, lib. II, cap. 1 ; Carrière, n. 2-7; Pottier, diss. 11; Vermeersch, n. 12-76. * Hebraice justitia duplici rerbo exprimitur : yoschir, quod idem sonat ac rectitudo, quæ vias tortuosas devitat; et tsedaqah, quod firmi­ tatem designat, quatenus justitia est norma minime flexibilis secundum quam actiones humana: peragi debeant. — Grace δικαιοσύνη oritur a radice δίκη, quâ significatur mos, seu consueta ratio agendi, quia ut justum habebatur a Græcis quod fieri solebat. — Latine justitia deri­ vatur a voce jus, quod, juxta mullos, a vocabulo jussum oritur; sed multo probabilius jus est radix affinis sanscripto vocabulo jaus, quod aliquid religiosum et sacrum significat, quia jus est aliquid sacri. Cfr. Bréal et Bailly, Diélion. étymologique latin, Paris, 1898, p. 144. * Matt. V, 6. — * Matt. I. 19. — 5Matt. VI, 1. — Λ Matt. V, 20. 1 Rom., IV, 3; et ita per totam Ep. ad Romanos. ‘Ad., XVII, 31. — Xullum locum invenimus in Vulgatd, ubi vox justitia certo designet virtutem quâ redditur cuique suum. nalis voluntatem inclinans ad reddendum alteri jus suum ad (equalitatem 5. Dicitur : (a virtus moralis, ut distinguatur a virtutibus theologicis, quarum objeôhim est ipse Deus, et motivum est unum c divinis attributis; objeétum videlicet justitiæ non est Deus, sed aliquid creatum, nempe jus alteri reddendum; motivum autem non est unum e divinis attributis, sed illa specialis honestas, in eo sita quod aliorum jus revereamur. — Vocatur etiam cardinalis, quia inter virtutes morales locum principem tenet, et una est ex his quatuor virtutibus ad quas ceteræ revocantur. Quæ virtus in se spectata naturalis esse potest, cum multa præcepta justitiæ ratione cognosci valeant, ac volun­ tate impleri, solo naturali concursu divino juvante; sed de facto, cum ad statum supcrnaturalem evefti fuerimus, in nobis supernaturalis esse debet, quatenus videlicet lumine fidei simul ac rationis uti debemus ad jura officiaque cogno­ scenda, et actuali gratià juvari ac motivo supernaturali im­ pelli ad actus justitiæ exercendos. 6. (b) Voluntatem inclinans : quibus significatur facultas animæ in quâ justitia residet; siquidem virtutes morales intellectuales, ut prudentia, in intelleClu insunt, dum justi­ tia in voluntate sita est eamque immediate perficit. 7. (c) Ad reddendum alteri jus suum : proprium enim hujus virtutis objeflum est reddere cuique jus suum, i. e. id quod ipsi stricte debetur, non autem ex merâ decentia aut caritate. Hinc justitia est virtus ad alterum; nemo enim proprie loquendo jura habet erga seipsum, sed jura et officia ita coordinantur ut juri, quod alicui homini inest, respondeat officium in alio. — Ex hoc capite distinguitur a temperantia et fortitudine, quæ sunt virtutes cardinales, sed subjectum ipsum, non autem alios homines respiciunt. — Justitia nos inclinat ad reddendum cnique jus suum : justus enim dici nequit qui vel uni injustitiam infert; et constanter, seu perpetuo; non enim sufficit ut aliquis justitiam servare * Quæ definitio haud substantialiter differt ab eâ quam tradit Ulpia•ius,\. I, ff. tit. I, De Just, et Jure, 10 : “ Justitia est constans et per­ petua voluntas jus suum cuique tribuendi 4 PROLEGO Μ ΕΝΑ. velit ad horam aut diem, vel in aliquo tantum negotio, sed requiritur ut velit eam semper et in omnibus colere. (d) Ad (squalitatem, ita ut tantum reddatur quantum de­ betur; v.g.si centum nummos debeas,centum reddere debes, neque plus neque minus: si minus reddatur, justitia non servatur, cum aliquid debitum maneat; si plus, excessus non ad justitiam, sed ad caritatem vel liberalitatem pertinet. [ 8. Corollarium. Ex hàc definitione jam apparet discrimen inter justitiam ceterasque virtutes cardinales; siquidem prudentia in intelleflu residet, et in quolibet negotio diclat quid reélæ rationi sit conveniens; fortitudo, appetitum irascibilem1 moderatur, regit ac· firmat secundum praescripta rationis; temperantia appetitum concu­ piscibilem refrenat ac moderatur quoad voluptates gustûs et taétûs. Prudentia ordinat quidem hominem tum ad seipsum tum ad alte­ rum, sed temperantia et fortitudo nonnisi ad seipsum. Differunt igitur illæ virtutes a justitiâ, quæ in voluntate sita est, eamque in­ clinat ad reddendum alteri suum. 9. justitia pariter a caritate differt. Utraque est quidem virtus ad alterum: sed caritas alios homines respicit tanquam fratres, qui earndem naturam humanam eamdemque vitam supernatmalem participant, eumdem finem iisdem mediis prosequuntur, atque ejusdem mystici corporis sunt membra; ideoque nititur in intimâ omnium hominum conjunctione; — dum justitia nititur in distinctione unius hominis ab alio, quatenus quilibet homo, etsi humanæ familiæ membrum, vere a ceteris hominibus distinguitur, jura habet pro­ pria, eaque vindicare potest. — Caritas est quidem in se excellen­ tior justitia, quum sil virtus theologica; et etiam magis universalis, quatenus ad multo plura sese extendit quam justitia. Sed quando concurrunt officia caritatis et justitiœ, hæc generating illis præire debent, quum sint strictiora. 30 Justitiæ species. Cum variæ divisiones a variis auctoribus proponantur -, hanc seligimus quæ magis com­ prehensiva ac logica nobis videtur. Justitia, quatenus inter privatos homines viget, vocatur particularis ; prout inter ‘Juxta multos, fortitudo in ipso appetitu irascibili residet, et tempe­ rantia in appetitu concupiscibili; juxta alios, quibus assentimur, illae virtutes in ipsâ voluntate resident, eamque perficiunt et roborant contra appctitûs irascibilis vel concupiscibilis pravas inclinationes. Communiter veteres Theologi triplicem justitiam agnoscunt : commulalivam, qui privatus privato reddit quod ipsi debetur; distribtttivam, quft Gubernium favores et onera æquâ servati proportione inter cives distribuit; generalem, seu legalem, qute cives inclinat ad redden­ dum Reipublicæ seu Civitati quod ipsi debetur. societatem ct ejus membra, aut vice versa, dici potest socialis; in quantum præest relationibus inter varias Gentes intemationalis vocatur. 10. (A) Justitia particularis ea est quâ privatus private. reddit quod ipsi ex stritto jure debetur; primario igitur re­ spicit bonum particulare; commutativa etiam nuncupatur, quia circa commutationes variosque contraélus præcipue versatur. Huic certo conveniunt, juxta omnes, conditiones supra recensitæ in definitione justitiae. 11. (B) Justitia socialis, prout hic intelligitur, ea estquâ cives ordinantur ad societatem et societas ordinatur ad cives, ad bonum commune promovendum. Triplex esse potest : legalis, distributiva ac vindicativa. a) Legalis, ea est quæ singulos cives inclinat ad reddendum societati quod ei debe­ tur ad procurandum bonum commune. Quæ virtus tum in principe aut præside, tum in subditis inveniri debet : priorem inclinat ad ea praecipienda quæ ad bonum commune confe­ runt; posteriores ad ea exsequenda, v. g. ad tributa solvenda, militiam praestandam. Dicitur legalis, quia in condendo et servando leges potissimum sita est; generalis etiam, in quan­ tum ad bonum commune ordinat omnes aélus quos praecipit. 12.(b) Justitia distributiva ea est quæ inclinat societatis præsides ad communia bona, onera ct munera inter cives distribuenda, juxta singulorum dotes, facultates ac merita. In hâc distributione servari nequit æqualitas arithmetica, sed solum quædam proportio, quatenus bona meritis ct in­ digentiis, onera facultatibus, munera dotibus proportioned debeant; secus erit acceptio personarum, vi cujus, in distribu­ tione bonorum, non attenditur ad illam qualitatem personae, quæ facit eam dignam, sed ad aliquid aliud, puta consan­ guinitatem, dona, amicitiam aliaque hujusmodi. (c) Justitia vindicativa ea est qua? superiores movet ad debitas ct condignas pænas in reos subditos inferendas. Quæ quidem justitiæ dish -dm tivie maxime affinis est, sed ab eii tamen distingui videtui in eo quod reparationem ordinis læsi immediate respicit». ’ Juxta quosdam, aAdistribulivam revocatur, quia pænas infligit deliflis proportionates ; juxta alios, ad legalem, quatenus bonum coni- 6 PROLEGOM ΕΝ Λ. ΐ3· Controvertitur utrum justitia socialis sit species proprie dicla justitiæ, an virtus specialis analoga quidem justitiæ commutativæ, sed tamen ab eâ vere distinéla. (a) Juxta Lugo, altosque non pau­ cos, sola justitia commutativa perfeé'tam rationem justitiæ attingit, quia sola est perfeéte ad alterum, quatenus existit inter terminos aequales et ab invicem independentes, — sola perfeétam æqualitatem arithmeticam servat, — sola ad restitutionem obligat, quando violata fuit; justitia vero socialis, cum inter societatem ejusque membra existât, terminos respicit non omnino distintos nec inde­ pendentes, — aequalitatem proportionatam solummodo servat, — nec ad restitutionem ligat, nisi quando simul justitia commutativa laeditur *. (b) Attamen non pauci3 contendunt hæc discrimina esse potius accidentalia quam essentialia, ideoque justitiam legalem ac distributivam vere participare de ratione justitiæ, et esse veluti spe­ cies infimas hujus virtutis. — Prior opinio nobis probabilior videtur. 14. (C) Justitia internationalis ea est quæ inter diversas Gentes existit, easque movet ad reddendum aliis nationibus, vel privatis civibus aliarum nationum, quod eis debetur; complectitur proinde Jus Gifitium, regulas videlicet a variis Gentibus servandas tempore pacis aut belli, conventiones initas ad commercium inter diversos populos fovendum, ad jura et officia definienda civium qui apud exteras nationes degunt, ad determinandum quid liceat aut prohibeatur tem­ pore belli, etc. Nationes enim speétari possunt ut personæ morales, inter quas justitia veri nominis intercedere potest, ita ut etiam quandoque locus detur restitutioni. In hoc TraClatu agitur prœsertim de justitiâ commutativa; atta­ men praecipuas quæstiones, quæ ad justitiam socialem speétant, bre­ viter attingemus in decursu Traétatûs; pauca pariter dicemus de justitia internationali, ubi de bello. 15. Corollarium. Exinde merito infertur quam necessaria sit virtus justitiæ; si enim tum a civibus tum a Civitatibus servatur, jura privatorum ac Gentium tuta sartaque manent, mune exigit ut superiores crimina puniant; juxta nonnullos, zAcommutativam, quia superiores ex quasi-contraclu reos punire tenentur. *Lugo„ disp. i, n. 47-54; Crolly, n. 36-85; Cathrein, Philosophia Moralis, n. 142; Pother, diss. n, n. 11-31. — Mens S. Thomæ dubia videtur; nam in corpore articuli (2. 2., q. 61, a 1) docet quidem duas esse justitiæ species, distributivam et commutativam; sed in resp. ad 5 addit : “Justitia distributiva et commutativa non solum distinguun­ tur secundum unum et multa, sed secundum diversam debiti ratio­ nem”; quæ verba essentiale discrimen significare videntur. ’Ita Vermecrsch, n. 21-25. ideoque ordo et ti civium aut Genti oriuntur, reéto on dis infra magis p II. Juri Cum objeétum justitiæ sit jus, ejus naturam ac species exponere debemus,quo melius ipsa notio justitiæ intelligatur. B H 16. i° Vocabuli juris multiplex acceptio. Quo nomine significatur : (a) id quod est justum, seu alicui debetur ; ita dicitur : reddere alicui jus suum, violare jus alicujus; (b) regula quâ determinatur jus alicui reddendum; quo sensu jus dividitur in naturale, divinum, canonicum, scriptum vel non seriptum; hinc per extensionem, totus legum complexus, v. g. scientia juris, Corpus juris, etc.; (c) sententia judicis, quâ authentice jus alicui redditur, v. g. dicere jus ; proinde locus in quo pronuntiatur jus31; * (d) moralis facultas aliquid habendi, faciendi vel exigendi, v. g. jus proprietatis, jus famam servandi, etc. De jure, hoc ultimo sensu intelleé'to, praesertim agimus ; nam hæc est notio primaria et potissima juris : nihil siquidem est alteri debitum, nisi quia alter jus, seu facultatem legitimam habet aliqtfid obtinendi vel possidendi. H 17. 20 Juris vera notio4. Jus, quatenus est potestas moralis, vix definiri potest, quia una est ex his notionibus quæ clariores esse videntur quam ipsa definitio; describi tamen potest : facultas moralis et inviolabilis aliquid habendi, faciendi aut exigendi. — Dicitur : (a) facultas moralis; non est igitur merum facium (gallice le fait), sine ullâ relatione ad regulam morum ; neque fote1 Bossuet, Sermon sur la Justice, éd. Lebarq, Paris, 1892, t. V, p. 157-190; Card. Ferrand, Les Vertus Morales, Paris, 1903, p. 35-90. 3 5. Thom. 2. 2. q. 57; Logo, disp. II, n. 1-9; Soto, 1. Ill, q. I; Lessius, 1. 11 ; Carrière, n. 8-19; Crolly, n. 123-176; Pottier, disp. I; Vcrnieesch, n. 4-11 ; Marres, t. I, Not. præviæ. 3 Ila Cicero, lib, I, De Oratore, dicit : “Volitare in foro, hærere in jure”. 4 Falsas notiones juris a multis philosophis cum antiquis tum modernis tradi, patet ex iis quæ diximus in 7r. de Ultimo Fine, ubi de normâ wioralitatis, n. 21-64; qui enim normam moralitatis in Dei sapientiâ et voluntate reponere nolunt, dicunt jus nihil aliud esse nisi vim, — aut privatam socialemve utilitatem, — vel ipsam humanam libertatem quæ peragere potest quidquid aliis non nocet. Cfr. Fouillée, L’idée moderne du droit. Paris, Hachette, 1904. B B H B B ■ B B B B B ■ B B B I H H H B B B B B B B B B B B B B B B 8 PKOLEGOM ENA. stas mere physica, quæ aliquando juri opponitur; non enim hic agitur de potestate physicâ (gallicc force), quâ virium materialium obstacula superantur aut valide, operatio per­ ficitur; sed de potestate morali, seu legitima, qua: sit secun­ dum naturam legesque, ac licite exerceri possit, secundum reélæ conscientia: dictamcn; b) et inviolabilis, i. e. quæ licite ab aliis prohiberi nequeat; nam jus in uno secum fert obligationem in aliis non impe­ diendi hujus juris exercitium ; et quæ proinde subsistit, etiamsi ejus exercitium vi prohibeatur; (c) aliquid habendi, faciendi aut exigendi; quibus verbis declaratur objectum juris, quod triplex præsertim esse potest: potestas habendi ut proprias res externas ; potestas aliquid agendi, proprias facultates exercendo ; potestas aliquid exi­ gendi, id est ab aliis obtinendi ut vel aliquid præstent nobis utile, vel abstineant ab iis quæ nociva essent ’. 18. 3' Juris divisiones, Prætermisso jure jurisdictionis, qu< d principi competit regendi subditos in bonum subdito­ rum, de solo jure agimus quod est in proprium commodum. A) Jus communiter dividitur in striflum et non strifium : a; Jus striflum, seu perfectum, illud est quod in se et quoad personas est determinatum, ac via confiions :xigi potest, in proprium commodum. Supponatur v. g. centum nummos a Petro mihi deberi, vi contraélûs venditionis : jus habeo striéhim exigendi a determinata personâ, nempe Petro, rem determinatam,\\d&\'\cct centum nummos,legali eoaflione\ recurrendo scilicet ad tribunalia. Huic juri striélo respon­ det in aliis stricta obligatio, seu obligatio justitia:. Hoc est jus proprie diéhim, circa quod versatur virtus justitia:. 19. 1 b) Jus non strictum, seu latum, imperfeflum illud est quod non est sufficienter deter minatum quoad rem vel perso­ nam, ita ut viâ coaélionis exigi nequeat ; tale est jus ad clee' De notione juris et officii et comparatione inter utrumque vide P. Janet, La Morale, 5e éd., Paris, 1898, p. 266-281. ■ Coaélio diversa esse potest secundum diversas circumstantias : ubi nulla auctoritas publica existit, vel in casu necessitatis, quando ad magistratus recursus fieri nequit, privati vim adhibere possunt adjura sua vindicanda, ut infra exponetur; in statu autem sociali, et extra necessitatis casum, levati tantum coatflione uti licet. 20. Rationem cur jus striétum ita .sit determinatum ut viacoaétionis exigi valeat, sic declarat Lupo > : hoc jus reponendum est in prælationc morali quâ, in usu falis rei debet hic homo aliis præferri; quia scilicet propter peculiarem connexionem quam res habet cum eo, tota debet ad ejus utilitatem referri et ordinari; quæ quidem ordinatio potissimum significatur quando aliquid dicitur imuin vel /uum ; v. g. si venator feram ceperit, hæc habet specialem connexionem cum illo, ita ut captor dicere valeat : hæc fera ima est, quia rem nullius prior occupavi. 21. ίβ) Jus autem strictum proprietatis subdividitur in • 1 jus /// re et jus ad reni, (a) Jus in re illud est quod quis habet in re determinate jam sua. Ad quod tres requiruntur conditiones 2 : ut res afin existât: — ut sit in individuo débita sit;— ut titulus, vi cujus debetur, non sit talis ut res afin nobis adneétatur in proprium commodum ; quod Res exemplo declaratur : si quis equum cmewt ac ejus pretium solverit, jus in re habet in eum, ita ut possit eum vindicare a quo­ cumque detineatur; si vero 'Titius Caio promiserit vendere unum e quatuor equis quos habet, Catus habet quidem jus ad rem, quate­ nus a Titio exigere valet ut promissum equum vendat, sed non ;>otcsl arripere unum ex his quatuor equis ubicumque eum invenerit. disp. I, n. 5-6. Aliæ quidem conditiones jure positivo requiri possunt . sed jure - na/urali praïatæ sufficiunt. 1 H· I Hll I | He ‘ HH| Μ·|Ι ^^Hl HUI ’I ^η|1 Hll ·ΗΙ 10 PROLEGOMENA. 23. (C) Iterum jus in re, quod vocatur etiam dominium x, dividitur in plenum et semi-plenum : (a) Prius definiri potest jus exclusivum fruendi et disponendi de re tanquam suâ, in proprium commodum. Dicitur exclusivum, quatenus invol­ vit facultatem aliis interdicendi quidquid dominum turbare posset in usu aut dispositione rei suae ; fruendi, i. e. utendi re ipsâ et ejus fructibus ad propriam utilitatem 2; et dispo­ nendi, i. e. ad omnes usus destinandi, donandi, vendendi, permutandi, etc.; de re tanquam suâ, ut excludantur quae­ dam possessiones quæ dominium non important ; ita depo­ sitarius rem depositam detinet, sed non tanquam suam. In ipsâ definitione ex consulto non addimus verba “ in omnem usum lege vel pabo non prohibitum ”, quæ in Codice civili Gallico (a. 544), et apud quosdam aubores leguntur; nam, etiamsi quis legem aliquam violet, non exinde justitiam lædit, nec ad restitutio­ nem tenetur; ita v. g. minor quædam ex suis bonis vendens, absque legalibus formis, illegitime, sed non injuste agit. Attamen omnes fatentur exercitium alicujus juris posse lege restringi ; sed hoc in definitione includi non debet, cum eadem restribio ad omnia extendatur. 24. (b) Posterius, i. e. jus in re, seu dominium semi-plenum, aut imperfeCtum, illud est quod non complebitur utramque facultatem j'ruendi et disponendi, sed solum alter­ utram, i. e. facultatem fruendi tantum, vel disponendi tan­ tum. Qui habet jus fruendi, absque jure disponendi, dici­ tur habere dominium indirectum, seu utile (la jouissance'); qui de re solâ disponere valet, non autem ejus frubibus, seu commodis frui, habet dominium directum, seu nudam pro­ prietatem (nue prcpriété). 25. Corollarium. Jus proprietatis, de quo egimus, differt a dominio, alto, quod principi competit disponendi de rebus ’Quidam nomine dominii intelligunt solum jus in re plenum; sed communius dominium et jus in re eodem sensu accipiuntur, et utrum­ que dividitur in plenum et semi-plenum. ’Nonnulli addunt, cum juris Romani peritis, dominium importare etiam jus abutendi, id est rem destinandi ad usum qui renovari nequeat, seu eam destruendi ; quod quidem hoc sensu intellebum, legitimum est. Sed non pauci hodie per jus abutendi significant etiam faculta­ tem bona utilia dissipandi; quo sensu qui re suA abutitur, contra justi­ tiam quidem non peccat, sed caritatem, prudentiam aliasve virtutes lædit. UE JUSTITIA El JUKE. 11 civium in certis casibus, id exigente bono publico. Talis enim potestas : (a) non exercetur in proprium bonum, sed ad bonum commune ; (b) in quantum id postulat necessitas ; (c) datâ compensatione æquivalenti, et absque personarum acceptione; ideoque merito refertur ad potestatem regendi, quæ aliquando postulat ut bonum privatum cedat bono communi. 26. Divisio materiæ. Quæ ad virtutem justitiae speélant in duplici parte exponuntur : Ie* de Justitia ipsâ; 11° de Contractibus. Contraélus siquidem nihil aliud sunt nisi unus e modis quibus jus dominii acquiritur, proindeque ad primum caput de Justitia referuntur, ut infra exponetur; sed, cum quae­ stiones de Contraéiibus multiplices et intricatæ sint, de eis m speciali parte agere necesse est. In hâc priori parte, agemus : 1° De existentiâ juris proprietatis, seu dominii; 11° De violatione seu læsione juris; 111° De reparatione juris læsi, seu de restitutione. Ratio est quia primo loco expendi debet utrum et quœnam jura existant; deinde vero, cum sæpe hæc jura lædantur, exponi debet quotuplici modo violentur; tandem, cum ius violatum reparari debeat, ultimo de restitutione dicendum est. Quod in sequenti tabellâ fusius declaramus. 2η. ' De objeélo juris. I. De existentiâ i De ejus subjeélo. juris. De modis jus acquirendi. Praenotanda de crimine seu injuriâ. II. De violatione juris. De injuria circa bona corporis. De injuria circa bona animi. . De injuriet circa bona fortunae. III. De reparatione juris læsi, seu restitutione. De radicibus restitutionis. De modo restituendi. De causis a restitutione excusantibus. Caput t DF. EXISTENTIA JURIS 28. Status quæstionis. i° In Elhtcâ naturali, necnon in Tr.de Ultimo Fine,x\. 25, jam demonstratum est Deum esse primarium juris fontem : ipse enim est supremus omnium conditor et dominus, omniaque jura in se possidet. Jamvero, quando aliquot entia creat, officia simul et jura eisdem adseribit. Cum ipse sit omnium entium finis ultimus, omni­ bus incumbit officium ad Deum finem ultimum tendendi; sed hoc officium adimplere nequeunt nisi simul jus habeant non solum existendi, sed etiam suas facultates exercendi. Proinde si agitur de prioritate juris et officii, hæc statui pos­ sunt : (a) si conferantur jura et officia hominum relate ad Deum,\\xs in creaturis primario ab officio dimanat; quatenus creaturae Deo inservire debent, antequam aliquot jura sibi vindicare possint. Attamen jura sæpc latius patent quam officia; nam, posito quod jus nobis insit nostras facultates exercendi, quædam legitime facere possumus ad quæ minime tenemur ; ita v. g., prætcr scientiam rerum divinarum et humanarum, quam ad salutem adipisci tenemur, multa alia scire possumus. (b) Si vero conferantur jura et officia hominum inter se, sunt utique correlativa, quatenus alicui juri respondet ali­ quod officium ; attamen in eodem ordine jus est logice officio prius, cum officium in favorem juris fuerit institutum : si enim jus habeo aliquid faciendi, eo ipso ceteris hominibus officium incumbit jus illud non prohibendi. 29. 2° Aliquando jura et officia inter se pugnare videntur, v. g. jura creditorum et debitorum, aut jura debitorum inter se, jura dominorum et opificum, etc. Collisio est solum apparens, cum jura et officia ab unico fonte dimanent, scili­ cet Deo, et aliunde nulla possit esse contradiélio in rebus CAPUT I. 14 ordinatione divinâ institutis. Quæs'tio igitur est quodnam jus aut officium prævaleat. Jamvero ordo jurium et officio­ rum secundum exigentias ultimi finis determinandus est, juxta illud : in omnibus respicefinem1. Proinde, in appa­ renti collisione jurium, illud praevalet quod, ceteris paribus, excellentius est, vel magis necessarium aut utile relate ad ulti­ mum finem. Itaque jus certius juri magis incerto prævalet, cum magis necessarium sit ; jus particulare, ceteris pari­ bus, juri universali, seu bono publico cedit, cum hoc sit excellentius vel magis necessarium. 30. 30 Divisio. In hoc capite agemus : i° de objeclo juris, expendentes quænam jura homines habeant vel habere possint; 2° de subjeRo juris, videlicet quinam jura acquirere valeant; 30 de variis modis jura acquirendi. 'De bonis internis vel ad personam proxime spoliantibus. De objeRo De bonis externis fortunae. juris. . De servis. Principium generale. ' de filiis familias. De subjeRo juris. Spcciatim . de uxoribus. de clericis. . de personis moralibus. De occupatione. De accessione. De modis jus acquirendi. De praescriptione. De contradi i bus. De testamentis. De successione. C 1de quibus · in speciali Tr. de Contr. 1 De quo agitur in Tr. de Ultimo bine, n. 31. DE EXISTER ΓΙΑ JURIS. 15 Art. I. De objeéto juris. 31. Tria sunt bonorum genera circa quæ exerceri potest hominis dominium : 1° bona hominis interna vel proxime ad ejus personam, spectantia ; 20 bona externa fortuna» ; 30 servi­ tia ab aliis hominibus præstanda. § I. De bonis internis vel proxime ad personam SPECTANTIBUS. Hujusmodi bona sunt : i° bona corporis et animes ; 2° fama, quæ bonis operibus acquisita fuit; 30 foetus proprii ingenii. I. De bonis corporis et animæ. 32. Quo nomine veniunt : vita et sanitas corporis, animæ facultates eorumque exercitium, bona sive naturalia sive supernaturalia, sive divinitus infusa, sive propriis viribus ac simul gratia Dei juvante acquisita. 33. Principium : Homo verum habet dominium in bona corporis et animæ, sive infusa sive acquisita, non tamen plenum et absolutum, sed dependenter a Deo, præsertim quoad vitæ dispositionem. Certum est. Probatur ia pars, scilicet verum habet dominium, i. e. domi­ nium utile, quatenus legitime uti ac frui potest hujusmodi bonis; imo aliquo sensu direElum, quanquam limitatum, quatenus in quibusdam casibus, et secundum limitationes a Deo positas, de vità et membris, propter superiorem finem, disponere potest; sed præsertim quatenus alios prohibere valet ne ipsius vitæ aut saluti noceant, v.el legitimum facul­ tatum exercitium impediant, aut bona animæ infusa vel acquisita fraudulenter surripiant. Ea enim omnia jura habemus quæ Deus, omnium jurium fons, nobis concessit ; atqui Deus, eo ipso quod nos creavit ac præservat, nobisque finem supernaturalem ac media ad illum assequendum assignavit, dominium verum, quanquam limitatum, in corpus et animam necnon bona animi natura­ lia et supernaturalia concessit; non enim finem nostrum assequi valemus, nisi corporis et animæ facultatibus utamur, ac bona animi naturalia vel supernaturalia contra injustam i 16 CAPUT I. aliorum invasionem tueamur, imo de vitâ ac membris ali­ quando disponamus,quando id exigit ratio superior, ac præsertim ultimi finis consecutio; ergo. 34. Prob. 2·' pars, nempe hoc dominium non est plenum et absolutum, sed a Deo pendet. Cum enim Deus sit omnium entium supremus dominus et ultimus finis, ct quidem per­ manente!· ac necessario, jura sua super creaturas abdicare nequit nisi seipsum deneget et contra suam naturam agat ; ergo, quando jura nobis concedit super corpus et animam, hæc sunt necessario limitata, nec legitime exerceri possunt nisi dependenter a Deo, ejusque legibus. Hinc in Scriptura declaratur unum e divinis privilegiis esse jus vitee ac mortis : “ Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus prætcr me : ego occidam, et ego vivere faciam : percutiam, et ego sanabo, et non est qui de manu meâ pos­ sit eruere ” 1 ; “ Tu es enim. Domine, qui vitee et mortis habes potestatem et deducis ad portas mortis et reducis ; homo autem occidit quidem per malitiam, et, cum exierit spiritus, non revertetur, nec revocabit animam quæ recepta est.2” 35. Corollarium. Principes non habent directe verum dominium in vitam aut membra subditorum, sed indirecte, quatenus, ex jure jurisdictionis, de iis disponere valent pro­ pter bonum publicum, in quantum vices Dei gerunt. (A) Non quidem direEle, quia jus vitæ et mortis soli Deo directe competit, ex diétis ; nec probari potest illud fuisse Principibus directe delegatum. Indirecte tamen hoc privilegio gaudent ; nam, vi potestatis jurisdictionis quâ pollent, ea omnia facere possunt quæ bonum publicum vere postulat; atqui bonum com mune socie­ tatis aliquando exigit ut Princeps de vitâ ac membris subdi­ torum disponere valeat; ita, in casu justi belli,jubere potest ut milites vitam suam exponant ad patriæ jura tuenda ; ita pariter quosdam malefaétores pœnâ mortis plcétcrc potest, ut alii a similibus criminibus deterreantur, id exigente bono publico. Tunc agit quatenus vices Dei gerens : “ Non enim sine causa gladium portat : Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit. 3” 'Dent. XXXII, 39. — * Sap. XVI, 13-14. — Ro .XII' 4 IT. De bono fam®. 36. Principium ; Homo habet in propriam famam do­ minium directum et utile, quamvis limitatum. Certum est quoad jus utile ; communiter tenetur quoad dominium diretilum. Prob. i·* pars, videlicet dominium habet directum et utile, quatenus bono nomine non solum uti possumus in proprium commodum, sed etiam ei renuntiare propter bonum superius. Etenim dominium non solum utile, sed etiam direétum habemus in ea quæ proprio labore acquirimus, vel legitime obtinemus ab iis qui proprio labore eadem adepti sunt; atqui ita est de bonâ famâ : hanc enim proprio labore, videlicet honesto nostrarum facultatum exercitio, acquirimus vel augemus; aut eam a parentibus jure quasi hæreditario acce­ pimus; ergo verum dominium in famam habemus. Pos­ sumus igitur eam tueri contra proximi injustas agressiones; et ablatam repetere coram judicibus tanquam rem nostram. — Quod quidem manifestius etiam apparebit, si animadver­ titur famam esse vere pretio aestimabilem : qui enim nego­ tiationi vel arti aut industriae vacat, eo feliciori exitu res suas gerit,quo praeclariorem famam sibi comparavit; proinde læsio famæ sæpe etiam fortunam lædit, ideoque ad pecu­ niariam compensationem obligare potest. Aliunde, cum fama vere nostra sit, possumus ejus jactu­ ram permittere, ad majus bonum obtinendum, v. g. ad humi­ litatem colendam, ad exquirendum consilium, famam alteri restituendam, etc.; siquidem, inter duo bona, praestantius eligere licet. 37. Prob. 2n pars. Attamen jus illud multiplici obligatione limitatur, videlicet (a) officiis erga seipsum, quatenus non magis licet se diffamare absque causâ quam dissipare bona fortunæ.nec peccare aut peccatum sibi falso imputare humi­ litatis causa : non enim facienda sunt mala ut eveniant bona. Hinc merito in Scripturit legitur 1 : “ Curam habe de bono nomine : hoc enim magis permanebit tibi quam mille thesauri pretiosi et magni ; bonæ vitæ numerus dierum : bonum autem nomen permanebit in ævum ”. (b) Officiis -16. ·" MM 18 CAPUT 1. crga proximum : quatenus nosmetipsos infamare non pos­ sumus, si infamia in proximum redundet, v. g. in familiam, conventum vel communitatem, aut complicem; vel etiam quando fama alicui necessaria est ad praestandum proximo officium quod ipsi stricto jure debetur, prouti necessaria est episcopo aut parocho ad officia sua rite adimplenda; tan­ dem quando requiritur ad officium præstandum, quod non ex justitiâ, sed ex caritate praecipitur. In primo et secundo casu adest injustitia, ob damnum proximo injuste illatum; in tertio, læditur caritas. III. De proprii ingenii fœtibus .* 38 Præter bona corporis et animæ, nec non propriam famam, homo suos facere valet ingenii fœtus. Quo nomine veniunt : libri ab auétoribus editi ; pictures vel alia opera artistica ; varia inventa quibus industriales artes promoventur, etc. 39- 3° Quid sit certum. Jamvero omnes concedunt quemlibet hominem plenum dominium habere in frudlus ingenii sui, quamdiu ea publici juris non fecerit : nihil enim magis proprium nobis esse potest quam quod proprio men­ tis labore acquirimus; et sane si res externes domino fructi­ ficant, a fortiori facultates internes, quæ ab essentiâ nostrâ immediate dimanant. Qui igitur manuscripta vel inventa alterius surriperct, ac vulgaret, absque auCtoris licentiâ, con­ tra justitiam peccaret et ad damna resarcienda teneretur; siquidem violat duplex jus quod auétori competit, ne, ipso invito, edatur opus ab eo scriptum, et ne minuatur lucrum ex eo percipiendum. Propter eamdem rationem, qui conciones aut leéliones, auditas scripto exciperet, easque publici juris faceret, sine concionatoris aut professoris licentiâ, explicita vel tacitâ, justitiam lædit et ad restitutionem tenetur : etsi enimi his uti possit in proprium usum, eadem vulgare nequit. Sufficit tamen implicita licentia, quæ legitimæ consuetudini ‘ Lugo, disp. XXVI, n. 171; Carrière, n. 55-62; Marres, 1. I, n. 23-25; Lehmk. n. 904-905; Meyer, II, n. 213-216; Hall. P. n. 53; Vermeersch, η· 246-253. DE EXISTENTIA JURIS. 19 innititur : ita in ephemeridibus vulgari solent multæ concio­ nes, absque cxpl icito oratoris consensu. 40. 20 Quid disputetur? — Sed, quando liber jam typis fuit editus, vel inventum publici juris facium, controvertitur utrum jure naturali auctor aut inventor alios prohibere valeat ne iterum prælo committant librum vel rem inventam multiplicent, (a) Nonnulli negant, quia opus semel evulga­ tum jam fit bonum commune, quod ab omnibus licite occu­ pari valet. (b) Communiter tamen affirmant theologi ; nam jus naturale vetat ne quis proprii laboris fruélibus spolietur; atqui audior libri vel inventi fructum laboris percipere nequiret, si cuique liceret librum ab alio editum dentio typis mandare ac vendere, aut inventa aliorum spargere, absque ullâ compensatione; ergo jus naturale id prohibet. 41. 30 Conclusio practica. Omnes tamen fatentur nihil certi a jure naturali definiri quoad tempus quo auctor vel inventor operibus propriis exclusive fi ni possunt. Quaprop­ ter necesse est jus positivum intercedat ad rem accuratius determinandam. Quod revera factum est apud omnes Gentes excultas; et cum leges circa litterariam et industrialem proprietatem sint determinativesjurium, in conscien­ tia obligant. Pariter, ubi internationalia pacta existunt, hæc vim legis habent. Jamvero pactum hujusmodi initum est, 9 Sept. 1886, inter præcipuasexcultas nationes, vi cujus auctores,qui juxta legem in sua regione vigentem libros ediderint, jure proprietatis gaudent in omnibus regionibus quæ huic paéto adhæscrunt. 42. In Gallia scriptores, qui duo exemplaria librorum a se edito­ rum, ad legitimas audtoritates miserunt, jure exclusive hos vendendi gaudent totâ vitâ durante, eorumque haeredes per quinquaginta annos». — Quoad inventa, qui, juxta formas a lege determinatas, diploma obtinuerunt quod dicitur Brevet d'invention, per quinde­ cim annos jure proprietatis gaudere possunt’. Jus civile apud alias nationes vigens in Supplemento exponemus. 1 Lyon-Cacn et Delalain, Lois françaises et étrangères sur la propriété littéraire et artistique, Paris, >889-1890; Pouillet, Traité théorique et pratique de la propriété littéraire, Paris, 8r èd. 1889; Supplement, pro Galliâ, p. 1**4*. ■ J'ouillet, Traité théorique et pratique des Brevets d'invention, 2e éd., Paris, 1879; Suppl, pro Galliâ, p. 4*-/*· 43· Homo vitam tueri ac servare nequit, nisi ipsi jus insit quædam bona externa ut propria habendi, quibus ad sui suorumque sustentationem frui valeat. Dicemus i° de jure bona externa possidendi; 2° de variis bonorum generi­ bus et speciatim de dominio semipleno. SECT. I. De ipso jure bona externa possidendi. 44. Cum jus proprietatis privatæ hodie a multis impu­ gnetur, videlicet communistis, socialistis, et colicoivistis, i°historiam horum errorum breviter delineabimus; 2° the­ si'm catholicam proponemus; 30 præcipua adversariorum argumenta solvemus; 40 media quædam ad socialismum prœcavendum suggeremus. I I. Socialism! historia delineatur*. PR/EN OTAN DA. ’ . ri 45. (A) Socialismum accurate definire vix possibile est : tot enim et tam diversa systemata compleélitur ut definitio, quæ uni systemati convenit, minime aliis competat. — Describi tamen potest ut complexus systematum quæ co ten­ dunt ut pressentent Societatis ordinent subvertant, ciquc sub­ stituant alium ordinem, in quo jus dominii ab ipso Statu seu Civitate præcipue, si non exclusive, exerceatur. Tres sunt socialism! formæ : (a) communismus, qui vult minia bona, etiam ad consummationem destinata, commu­ nia esse; (b) colleftivismus, qui duo bonorum genera distin­ guit : alia, quæ ad novas res producendas reservantur (v. g. fundi, instrumenta Jaboris, etc.), a Statu vel Civitate reti1 E. de Laveleye, Le Socialisme contemporain, 10” cd. Paris; J. Bourdeau, L’Evolution du Socialisme, Paris, 1901 ; Winterer, Le Socialisme contemporain, 4e e'd. Paris, 1904; Leon de Seilhac, Le Monde socialiste. Paris, 1904; L. Garrigue/. Introd. à l’Etude de la Sociologie, t. II, Paris, 1901; R. T. Ely, French and German Socialism in Modern Times, New York, 18S3; Rae, Contemporary Socialism. 2nd ed.. London, New York, 1898; E. Jàger, ï)er moderne Socialismus, 1873; Calhrein, Der Socialismus, ed. 7, 189S; E. d'Eichtal, Socialisme, Communisme et Colle&ivisme, 2° éd. Paris, 1901; V. Paveto, Les Systèmes socialistes, Paris, 1902; .1/ Bourguin, Les systè­ mes socialistes et révolution économique, Pans, Colin, 1906. I I IJE l.XISTENTIA nenda sunt; alia, quæ ad consummationem destinantur,sub privatorum dominio manent; (c) socialismus Statûs, qui dum privatum dominium quoad multa etiam productionis inedia retinet, Statûs interventum universalem ac continuum in omnibus negotiis advocat, nimisque privatorum aétivitatem ac jura restringit. A socialismo differt anarchismus, qui totius societatis eversionem intendit. 46. (B) Apud Paganos, quædam communismi vestigia inveniuntur : practice apud Spartanos tempore Lycurgi. theoretice apud Platonem, qui in traétatu de Republicâ et de Legibus communismum proponit tanquam medium concor­ diae inter cives instituendae. Primis Ecclesiæ sæculis, nonnulli Gnostici, necnon Apostolici, posteaque Medio Ævo Waldenses et Albigenses quam­ dam bonorum communitatem advocarunt, exemplis innixi primævæ communitatis Hierosolymitana: ; quos errores renovarunt Anabaptistce paucæque Protestandum seftae. Platonis systema iterum proposuit Thomas Morus in sua UtopiA, illud tamen expoliendo et a multis vitiis, praesertim vero uxorum communitate, expurgando. Varia autem hujusmodi systemata vix in animos ullum momentum habuerunt; et hodiernus socialismus nonnisi mediante s.æculo XVIII originem sumpsit1. 1° Prcecipuce hodierni socia!ismi caitsce *. 47. Triplex præsertim causa hujus systematis assignari potest : videlicet revolutio industrialis, philosophico-politica et religiosa. (A) Industrialis révoluZzo.quæ circa medium sæculi XVI11 inccepit, adseribi debet inventioni pcrfe&iorum instrumen­ torum in rebus arte faCtis. Cum enim soli divites hæc nova inventa comparare possint, eo ipso inveniuntur duo hominum genera plane distimSla : capitaliste·, seu domini, qui laboris instrumenta possident; et proletarii, seu opifices, qui non sibi, sed aliis laborant. Quo posito : (a) opifices —- — . - ■ ■ —I' —■■■♦ 'A. Lichtenberger, Le Socialisme au XVIII0 siècle, Paris, 1895. ’ De his breviter, sed profunde, agit Leo XIII, in proœmio EncycL Rent·η Novarum, 16 maii 1891. CAPUT I omnino pendent a dominis pro quibus laborant; olim, post aliquot annos, laboris instrumenta sibi comparare poterant et ita indcpcndentes fieri; sed hodie per totam vitam ple­ rumque in aliorum officinis operari debent, et ad nutum dominorum expelli possunt. Præterea, machinarum ope, haud raro plura producuntur bona quam vendi possunt : exinde fit ut operarii dimittan­ tur, saltem ad tempus, ac penuriam patiantur. Exinde irâ et indignatione contra dominos exardescunt. 48. (b) Ex quo etiam sequitur relationes inter dominos et proletarios immutatas fuisse : qui enim pluribus millibus opificum præest, de singulis curare non potest eodem fami­ liari ac paterno modo ac ille qui paucis tantum ; si igitur difficultates et dissidia oriuntur, non tam facile componi possunt, sed potius augentur, præsertim cum inter opifices aliquot sint qui socios haud raro ad rebellionem impellant. c) Exinde etiam conditio capitalistarum magis ac ma­ gis distat ab operariorum sorte : hi enim, exiguum salarium plerumque accipientes, vix se suosque sustentare possunt ; dum illi, magnum numerum opificum conducentes, et ex quolibet eorum aliquod lucrum percipientes, ditissimi eva­ dunt ac sæpe luxui indulgent; hinc invidiæ, cupidines ac dissidia nascuntur. 49. (d) Praeterea, antiquis artificum collegiis jam deletis, proletarii dominorum inhumanitati.solitarii atque indefensi traditi sunt ; novæ quidem associationes institutae sunt, sed religione minime temperatae, quæ conditionem opificum meliorem reddere conantur ordinis socialis eversione et socialismi diffusione. 50. (e) Tandem domestica vita, quæ olim operariis sola­ tium præbere solebat, multum hodie perturbatur; cum enim vir, uxor ac filii sæpe in variis officinis laborare cogan­ tur, paucis tantum horis simul cohabitare possunt; uxor rei domesticæ et parvulorum educationi ægre attendere potest; vir, frigidam ac sordidam domum, cibosquc male codtos inveniens, paulatim proprios lares deserit et caupo­ nas frequentat1. Ita familia evertitur, et opifices, nullâ feli’ De misera opificum conditione, inter alios, scripserunt : Villermé * DE EX1STENT1A JURIS. 23 ■citate domestica gaudentes, de toto ordine sociali delendo somniantur. 51. (B) Philosophica et politica revolutio, quæ, duce J. J. Rousseau, totam Europam pervasit. Iste siquidem docuit (a) hominem naturâ essentialiter bonum esse, et non­ nisi præsenti sociali rerum ordine malum facium fuisse : tolle privatum dominium, tolle meum ac tuum, statimque homo ad meliorem frugem sesc recipiet; b) omnes homines naturâ œquales esse iisdemque juribus gaudere; ex quo logice infertur jus proprietatis esse abolendum, utpotc nimiæ inter homines inæqualitati necessario favens. 52. Quas ideas Gallica Revolutio partim suas fecit, jura hominis proclamando et de ejus ojjiciis tacendo, politicam omnium civium æqualitatem instituendo, et effrenatæ liber­ tati patrocinando; exinde nonnulli, cum Babeuf1, commu­ nitatem bonorum deducebant; vana enim est æqualitas, vana et libertas, nisi omnia sint communia. 53· (C) Religiosa tandem immutatio, quæ in multis domi­ nis ac operariis locum habuit; incredulitas enim, quæ sæculo XVIII multorum mentes invaserat, magis ac magis crescere incœpit; jam vero, fide in alteram vitam sublata aut saltem valde minutâ, quisque paradisum terrestrem in hâc vitâ consequi optavit, voluptati indulgendo. (a) Domini non pauci, quorum cupiditates jam amplius religionis freno non moderantur, haud raro opifices ut man­ cipia, seu produflionis instrumenta, speéiant, eis utuntur et abutuntur ad divitias citius comparandas, plus operis impo­ nentes quam vires ferre queant, et merccdem dantes, quæ vix ad viélum sufficiat. (b) Ex adverso opifices multi, qui jam non exportant aeter­ nam mercedem, ebrietati et libidini sæpe indulgent; et, cum salarium ipsis praestitum impar sit ad comparandas Tableau physique et moral des ouvriers employes dans les manufac­ tures, Paris, 1840; J. Simon, L’ouvrière, 1S61 ; Comte d'Haussonville, Salaires et misères de femmes, Paris, 1900. « Ad perfeôam æqualitatem obtinendam, Babeuf volebat omnia bona a Statu possideri, — omnes cives ad laborandum cogi, — fruétusque laboris secundum cujusque necessitates distribui. Cfr. Esfrinas, La Philosophie sociale du XVIIIe siècle et la Révolution, Paris, 1898. I quas cupiunt voluptates, capitalists ut injustitiæ reos redar­ guunt, eorumque spolia inter sc dividere exoptant. 2° Hodierni socialism! historica evolutio. 54. Tres præcipuas phases in socialism! evolutione distin­ guere licet : primani, formativam et utopianam (1820-1850); secundam, magis scicntificam ( 1850-1873); tertiam vero,magis politicam. 55 A In prima periodo, theoriae plus minusye utopian.c excogitata· fuerunt, et quædam communismi experimenta tentata sunt, sed absque felici exitu. a) In Galliâ, Saint-Simon 1 (1760-1825) novam societatis formam instituere voluit, in quâ industria scientifice organizata omnino prævaleret; docebat omnem rerum valorem a labore tanquam pro­ prio et unico fonte dimanare, ideoqueoperarios maximi esse facien­ dos, et industriam tanquam præstantissimum religionis opus, sub regimine paterno cujusdam sacerdotalis hierarchiæ, fovendam et instituendam. Quapropter ejus discipuli, Bazard, Enfantin, alii­ que abrogandum esse censebant jus hæreditatis, et bona pro ratione meriti distribuenda; exinde paulatim dominium privatum et familia evanescerent ; frmStus vero laboris secundum cujusque opera ac merita dividentur; loco matrimonii permittenda est libera sexuum unio. 56. (b) Paulo post, Carolus Fourier * (1772 1837) quamdam organi­ sai communismi formam advocavit : familiæ siquidem in oecono­ micas societates coalescere debebant, phalanges diétas, quæ duo millia personarum non excederent, simulque cohabitarent in spa­ tioso ædificio, scilicet phalanslerio: opes quælibet a familiis possessæ communem fundum eflbrmarent. In qualibet phalange, agricultura, \aria opificia necnon artes liberales exercerentur, pro singulorum ingenio et facultatibus, duce aliquo praeposito : omnes, etiam pigri, vitæ necessaria acciperent; industriosi autem praeterea aliquid obti­ nerent secundum cujusque meritum. Complures phalanges aliquam seriem efformarent, et series per orbem multiplicatae, sub regimine supremi præsidis (pmniarque) ad commune bonum totius generis humani tenderent; et ita per orbem terrarum universalis regnaret harmonia. - Experimentum hujus systematis factum est in pago Conde-sur- Vcsgre, sed infelicem exitum habuit. 1 Hubbard, Saint-Simon : sa vie et ses travaux, 1857; Weill, SaintSimon et son œuvre, Paris, 1894; Charlety, Histoire du Saint-Simo­ nisme, Paris, 1896; P. Janet, Saint-Simon et le Saint-Simonisme. Cli. Fourier, Traité de l’association domestique-agricole, 1822; Le nouveau monde industriel; Théorie des Quatre mouvements; Ch.Gide Œuvres choisies de Fourier, précédées d’une Notice, Paris, 1890. 25 57· (c) Communismum magis radicalem proposuit E. Cabe· in opere cui titulus : Voyage en Icarie'; juxta quem, omnia, bona sui> Reipublicæ dominio constituerentur, singuli cives, amore fraterno duéti, æquali animo laborarent, fruétusque operum æqualiter inter communitatis membra dividerentur. Ipse quidem familiam a< matrimonium servare volebat; sed ejus discipuli liberam unionem mox prædicaverunt. Suum systema in praxim adducere conati sunt in regione Texas, in Statibus Americæ Foederatis; sed post aliquot menses, res infelicem exitum habuit. 58. (d) Mitigatam communismi formam proposuit / ouis Elan qui contendebat cuilibet homini jus esse connatum ad laborem, ideo que nationales officinas instituendas esse, in quibus opus secundum cujusque vires, fructus vero secundum cujusque necessitates divi­ dantur; quapropter paulatim privata dominia abolenda erunt, vt Status unicus fiet omnium rerum dominus. 59. (e) Systema anarchismo haud dissimile propugnavit Pr<· ■■ dhon 3 ( 1809-1865), declarando proprietatem nihil aliud esse nisi fur­ tum, Statum esse abolendum, omnemque auétoritatem de medio tollendam. Attamen proprietatem, sub nomine possessionis retinet : cives videlicet possidere et ad hæredes transmittere poterunt ea omnia quibus personaliter uti valent; cetera aliis relinquenda sunt. FruCtus autem laboris dividentur secundum tempus in operando consumptum. (f) In Angliâ, Robert Owen3, mitigati communismi fautor, quædam experimenta communisticæ associationis tentavit; in Scotia cooperativam societatem opificum sat feliciter instituit, sed societa­ tes proprie communisticæ, quas in Angliâ et Americâ. fundavit, mox corruerunt. 60. (B) Secunda socialism! phasis fuit magis scientinca, et in GermaniA praesertim floruit. (a) Hujus scholæ magister habetur Carolus Rodbertus4 (1805-1875), qui docebat omnia oeconomica bona fruétum esse laboris, neque pluris pensanda esse quam laborem quo veluticreata sunt: ideoque paulatim transformandam esse societatem, ua ut nullum aliud exstet dominium nisi illud quod ex ipso labore oritur. * Cfr. Ely, Socialism in France, p. 39-52; Malon, Histoire du Socia­ lisme, p. 163. 9Proudhon, Qu’est-ce que la Propriété? Paris, 1840; Création de l’ordre dans l’humanité, ou Principe d’organisation politique, 1843; La Justice dans la Révolution et dans l’Eglise : Intérêt et Principal. 1849; Eourgin, Proudhon, Bihlioth. socialiste, 1901. ’ Cfr. The Life of Robert Owen, written by Himself, London. 1857, I. Rcy, Lettres sur le système de coopération d’après le plan d’Owci , Paris, 1828. ‘•Andler, Origines du socialisme d’Etat en Allemagne. Paris, 1897· 26 G A PUT I. 61. (b) Huic successit Carolus Marx 1 (1818-1883), qui til scholat præcipuus doélor habetur, et in opere Das Kapital socialistica principia ad verum systema reduxit. Juxta ipsum, capitale (i. e. quidquid ad novam bonorum produétionem servatur) nihil aliud est nisi fruétus laboris ab operariis injuste ablatus. Quod ut demons­ tret, duplicem rerum valorem distinguit : alterum usualem {valeur en usage') qui consistit in rei utilitate, alterum commutativum {valeur en échange), qui consistit in pretio quod pro illis rebus obtineri potest’. Jamvero asserit unicum fontem valoris commutativi esse laborem rei producendæ impensum. 62. Quo posito sic arguit : Capitaliste. operarios conducendo, eorum facultatem laborandi emit pro pretio determinato; hocautem pretium de facto æquivalet quotidianis expensis quæ ad opificum sustentationem requiruntur, non autem valori rerum produétarum. Siquidem////j producunt quam id quod propriæ sustentationi neces­ sarium est, sed pars produétarum rerum a capitalistis retinetur; ita capitale nascitur et crescii. furto, Naturali autem evolutionis lege capitalia et industrial quotidie augentur, et in monopolia convertun­ tur, omnis libertatis destruétiva. Extremum autem malum reme­ dium secum affert; quando enim paucissimi capitalistæ omnia laboris instrumenta omnesque divitias sibi appropriaverint, jam necessaria evadet istorum spoliatorum expropriatio, et omnia produétionis media collective possidebuntur. 63. Ad citius et efficacius frangendum Capitalistarum imperium, C. Marx instituit societatem internationalem operariorum {L'Interna­ tionale), quæ internationales congressus celebravit Genevae, an. 1866; Lausannæ, 1867; Bruxellis, 1868; Haagæ, 1872; sed postea, 1873, disrupta est propter interna dissidia quæ orta sunt inter C. Marxti. Bakounine, anarchiæ promotorem. 64. (c) Idem fere systema propugnavit Lassalle3, qui insuper exposuit quam vocant legem aneam {la loi d'airain). Juxta ipsum siquidem, in præsenti oeconomico ordine, invicta rerum necessitate et veluti ceneà lege, evenit ut salarium nunquam diu superet id quod necessarium est ad propriam sustentationem et humanæ specie: propagationem : si enim augeatur salarium, major filiorum nume­ rus procreatur, major proinde est operariorum afiluxus, et mox. vi ineluélabili concurrentia, minus est pretium opificibus solutum : ’ K. Marx, Das Kapital, opus variis linguis redditum ; Deville, Le Capital de K. Marx résumé, 1883; lz. Pareto, Karl Marx, Extraits par P. Lafargue, et Critique par Pareto; Rae, op. cit., p. 128-177. * La valeur ifusage est celle qui est déterminée uniquement par les besoins et les désirs d’un individu à un moment donné. La valeur •l'échange, c’est le prix que l’on peut obtenir en vendant un objet, ce qu’on appelle le prix courant, ou la cote. 3 Rae, op. cit., p. 92-127; R. Ely, op. cit., p. 189-203. 27 quo enim numerosiores sunt operarii, eo minus quisque accipit; et ita in miserabili statu vivunt, nihil habentes nisi necessaria ad vitam. Do&rinam Marxii propagarunt Engels, Bebel, Liebnecht, Singer, aliique; eam paulisper emollivit Bernstein, sed integre propugnat K. Kautsky1, cujus theorias approbavit Socialistarum Congressus an. 1903 in Germania habitus. 65. (C) Tertia phasis, quæ circa an. 1873 inccepit et usque in hodiernos dies perdurat, est magis politica ct praclica. Multi scilicet socialist®, anarchistis exceptis, intelli­ gentes totalem rei œconomicæ mutationem non posse statim obtineri, viam sternunt sociali revolutioni per successivam ac progressivam evolutionem. Itaque politicam potestatem paulatim captare conantur, legesque proponunt quæ eo ten­ dunt ut meliorem reddant operariorum sortem, pejorem vero capitalistarum conditionem, nova onera ac tributa eis impo­ nendo, præsertim vero taxas quas progressivas vocant. So­ cialem democratiam et socialismum Status advocant, postu­ lando v. g. ut omnes viæ ferreae, fodinae, etc. a Gubernio possideantur et administrentur. Ad suos fines efficacius prosequendos, associationes tum nationales, tum interna­ tionales instituunt, quibus capitalistarum foederationi obsis­ tere valeant, suasque theorias inter operarios, imo et agri­ colas 2 spargere. Hinc in variis regionibus, præsertim vero in Germaniâ et Galliâ, politicâ potestate haud spernenda gaudent, ct in dies crescere videntur. 30 Hodierni socialisms preeeipuee fornue. 66. Hodie quatuor sunt præcipuæ socialism! form® : A) AnarchismusS, cujus principia exposuit Proudhon ct ' Bernstein, Socialisme théorique et Social-démocratie pratique, trad. d’Al. Cohen; K. Kautsky, Le Marxisme et son critique Bernstein, trad, de M. Martin-Leray, Paris, 1900. — Cfr. /’. Vialles, La Scission du Marxisme, Montpellier, 1900; IFinterer, Le Socialisme allemand et ses dernières évolutions, Paris, 1903. Quapropter suas theorias emolliunt, eas agricolis proponendo, asseruntque taxas nonnisi a ditioribus solvendas esse. Cfr./. Bois, Le So­ cialisme et la conquête des paysans, in Correspondant, 25 ocL 1909, p. 209-227. 3 P. Kropotkine, L’Anarchie; La conquête du pain, Paris, 1893; E. Rectus, L’Evolution, la Révolution et l’idéal anarchique, Paris, 1898; F. Dubois, Le péril anarchiste, Paris, 1894; Cacant, Diélion. deThéol. I, voce Anarchie, 1154-1162; /’. Eltzbacher, L'Anarchisme, trad, par Otto Kar/nin, Paris, 1902. 28 CAPUT I. evolvit Bakounine. Principium fundamentale est negatio cujuslibct auéloritatis, civilis aut religiosae. Homo naturâ bonus est, et nonnisi societatis et auéloritatis institutione malus effeélus est; proindeque omnis auétoritas abolenda est. Civibus igitur liberum sit privatas associationes effor· mare, ad varias artes colendas; et illæ societates privatæ jus habeant, si voluerint, in unam confedcrationem sociandi; sed cuilibet individuo concedatur libertas ab associationibus et confoederatione secedendi prout voluerit. Cæterum omnia produétionis instrumenta omnibus communia sint, ut quis­ que eis ad libitum uti valeat. Quo citius auétoritas civilis evellatur, violentis mediis, ferro, igne omnibusque modernis inventis quisque uti potest. Praecipui hujus systematis fau­ tores sunt P. Kropotkine, E. Reclus, A. Cipriani, Malato. Sebast. Faure, Mosi. &]■ Scmi-anarchismum, seu Conitnuniswum alii profiten­ tur, qui auéloritatem civilem evertere intendunt, ipsi populo legislativam auctoritatem conferre et potestatem leges exse­ quendi committere quibusdam deputatis a populo cleCtis; res vero produclivæ, juxta illos, penes communitatem erunt, et secundum singulorum necessitates dividentur. — Dum autem circa finem attingendum concordant, circa media dissentiunt; alii siquidem, ut Allemane1 et Vaillant- media plus minusve violenta proponunt; alii vero, ut Brousse 3, magis moderata. Omnes tamen proletarios contra divites excitant et bellum capitalistis indicunt. 4 j 68. (B) Colleclivismus, qui propugnatur a Marxii discipu­ lis, Rebel, Kautsky, J. Guesde, Lafargue, Chauvin, Prévost, neenon a quibusdam socialistis qui se independentes vocant, quales sunt B. MalonS, Jaurès, Viviani,Millerand\ Sembat,1 *4 1 Allemane dux est societatis quæ dicitur Le Parti ouvrier socialiste révolutionnaire, de quo vide L. de Seilhac, op. cit. p. 24-34. ■ Hujus discipuli vocantur Blanquistes, vel Comité révolutionnaire central; cfr. de Seilhac, op. cit. p. 79-89. I ' Brousse, societatem instituit quæ vocatur Fédération des Travail­ leurs socialistes de France; cfr. L. de Seilhac, op. cil. p. 34-40. 1 Recenter nova: communisticee societates institutæ sunt (Aiglemont, Vaux,} infausto tamen exitu Cfr. //. Clément, Le Communisme liber­ taire, in Réforme sociale, Ier mai 1909. 5 Le Socialisme intégral, Paris, 1892-94. 4 yiillerand, dum thcoretice colleiti'ismum ad·, ocat 1 finem ultimo 29 Rouanct, Fournière,c&c. Juxta ipsos : (a) Status vel Munici­ pium tanquam propria retinere debet omnia media produc­ tionis, i. e. fundos, mechanica instrumenta, pecuniam, etc.: 'b) horum mediorum usus et administratio penes potesta tem publicam erit, et rerum produflio ita ordinabitur ut nihil inutile fiat, sed omnibus civium necessitatibus provi­ deatur; (c) au&oritate publicâ fruétus laboris distribuentur inter cives : juxta quosdam, secundum perfectam æqualita tem; juxta alios, secundum cujusque laborem et meritum; juxta alios, secundum cujusque necessitates. Pars bono­ rum quæ a quolibet cive accipitur, fit proprietas privata, utpote labore acquisita; sed consumi debet, non autem adhi­ beri ad novas res producendas, ne iterum sub aliâ forma capitale instituatur ». 69. (C) Agrarius socialisnius, quem H. Spencer primum advocaverat, sed postea rejecit2, praecipuum patronum ha­ buit H. Georges : hic docebat non omnia productionis media a Statu possidenda esse, sed solum terrœ fundos, quia terra, sicut mare et aer, non est capax privati dominii, sed communis omnibus esse debet. Nc autem ordo publicus tollatur, agrorum possessores non spoliabuntur, sed solum taxam solvent quæ pretio locationis respondeat; cum autem prævideatur hanc taxam ad omnes publicas expen­ sas solvendas parem fore, cetera tributa e medio tollenattingendum, pro praesenti totus est in proponendis inediis quibus proletariorum conditio melior effici valeat, ut ipse declarat in opusculo Le Socialisme Réformiste français, Paris, 1903. Duces vero consocia­ tionis La Confédération générale du Travail vi et fraude {sabotage capitalismi eversionem prosequuntur. - Apud Germanos, in Socialis­ tarum Dresdensi Congressu (sept. (903) magna orta est contentio inter Ht bel, qui colleilivismum revolutione vult propagare, et Bernstein qui lentâ evolutione eumclcm finèm vult attingere; ideis Bebel Congressus favere non dubitavit. ' Colleilivismum breviter et clare exposuit Scitaefle, in opusculo gal lice reddito La Quintessence du Socialisme, Bruxelles, 1895, et Pans, *9°3; cfr, G. Renard, Le régime socialiste, 2e éd., Paris, 1898: E. Γαηdervelde, Le Collectivisme et l’Evolulion industrielle, Paris, 1900; /.. Deslinières, Projet dc code socialiste, Paris, Giard et Brière. 1908. 1 II. Spencer, Social Statics, 1851, ch. IX; Justice, 1891, Appendix B. ’ H. George, Pi ogress and Poverty, New York, 1883, opus variis lin gins redditum; The Land Question, New York, 189S; The Condition of Labor, New York, 1891. 30 CAPUT I tur; hinc ejus systema anglice vocatur single tax, i. e. taxa uniat, 70. (D) Socialisons Statâs ille est qui, non collectivam quidem proprietatem advocat, sed nimis universalem ac continuum Statûs interventum, ex quo fit ut plus æquo restringatur civium libertas ac privatum jus proprietatis. Ita contendit lege publicâ determinandam esse normam mercedis opificibus solvendæ, obligatorias et universales assecurationes instituendas esse pro omnibus civibus; prae­ cipua industriæ incepta successive Statui tradenda esse, sub forma monopolii, ita ut solum Gubernium aurifodinas pos­ sideat, carbonem ac metalla extrahere valeat, etc. Ita non pauci politici, et jurisperiti, E. Laveleye'1 Ch. Gide-, DupontWhite, J. Duval, Horn, Ad. Wagner, Lorens von Stein, Schaefile ·’ inter illos autem alii plus, alii minus Statui concedere volunt. 3 71. Notandum est etiam plerosquc communistas ac collectivistas atheismo et positivismo favere, et omnem cultum ut superstitionem rejicere, praeter humanitatis cultum 4. — Familiae fundamenta pariter evertunt, liberum amorem ac matrimonia ad nutum dissolubilia advocantes, et insuper puerorum educationem Statui exclusive committentes 5. 72. In dies crescit socialismus, præsertim in Germania et Gallia, ut constat non solum ex innumeris societatibus et collegiis quæ ejus theorias propugnant6, sed etiam e numero Deputatorum qui apud * E. de Laveleye, De la Propriété et de ses formes primitives. Paris, 1901, p. 542-560. Ch. Gide, Principes d’Economie Politique, 8e éd. Paris, 1903. 3 Hanc socialism! formam exponunt ac confutant Cl.Jannet, Le Socia­ lisme d’Etat, Paris, 1890; Béchaur, L’école individualiste, le socialisme d’Etat, Paris, Alcan, 1907. — Nimium Statûs interventum advocarunt etiam nonnulli Catholici, qui seipsos catholicos socialistas vocabant. 4 In Galliâ socialist» fere omnes, si excipias quosd in c socialistis Statûs, religioni hostes infensissimos sese ostendunt, ut ex eorum aper­ tis declarationibus constat in periodico Le Mouvement socialiste (nov. 1902-avril 1903). In ceteris regionibus asserunt quidem religionem esse rem privatam, quæ cujusque arbitrio ac conscienti» relinquitur; sed simul contendunt socialismo rite intelleflo fugandam esse religio­ nem, sicut luce dispelluntur tenebræ. Cfr. Mouv. socialiste, 1902, pp. 1936, 1943, 1946, 2043, 2045, 2045 sq. s Cfr.Malon,Socialisme intégral, t. I.p. 351-355; Renard, p. 89-100. 6 Pleraque opificum collegia {syndicats professionnels}, saltem in DE EX1STENTIA JURIS. 31 Legislatives Cœtus easdem theorias execution) mandare conantur, leges social ism o faventes proponendo. Majori Britannia colleétivismus proprie diétus paucos tantum asseclas consecutus est *; sed collegia opificum, quæ in his regioni­ bus maxime florent, mediis praélicis conditionem operariorum me­ liorem efficere conantur, haud raro cum felici exitu; non pauci tamen ex membris hujusmodi societatum uni vel alteri socialism! formæ plus minusve favent. 73. Idem fere dicendum de Statibus America Foederatis; ibi siquidem pauci sunt anarchistæ, e Germaniâ præsertim oriundi nec desunt Marxii discipuli, qui colleétivismum propugnent 3; paucis abhinc annis multi, duce H. George, socialismo, ut dicunt, agrario adhaeserant, sed hodie pauciores sunt hujus systematis asseclæ 4. Plures sunt qui, cum II·'. Bliss s, socialem conditionem meliorem paulatim efficere conantur. Interea collegia opificum, quæ labor-unions dicuntur, quotidie crescunt et in generalem foede­ rationem magis ac magis coadunantur (American Federation oj Gallià, aperte socialismo favent, ut videre est ap. L. de Scilhac, Syn­ dicats Ouvriers, Paris, 1902; Le Correspondant,'!^ jan. 1903, p. 222-253: Le Socialisme contemporain et le Monde ouvrier; 25 jun. 1908, p. 12581281: Le Syndicalisme révol. et la Conféd. gén. du Travail. ‘ Pauci tamen sunt Marxii asseclæ, qui societatem quamdam insti­ tuerunt quam vocant Social Democratic Federation, ac socialem revo­ lutionem advocant; ita Hyndman, Aveling, Bax. Collectivismum pariter propugnavit, inter alios, /?. Blatchford in opusculo Merrie England, London, 1895, ubi vividis coloribus prætensam collectivism societatis felicitatem depingit. — Quum vero multi optime intelligant novam hanc rerum conditionem nonnisi lenta evolutione feliciter con­ tingere posse, alia societas fundata est quæ a Fabio Cunctatore nomen sumpsit, Fabian Society, ac nonnisi pedetentim praesentem ordinem immutare intendit. — Cfr. Webb, Socialism in England, London 1889; P. Vcrhaegen, Socialistes Anglais, Gand et Paris, 1898; J. Ruskin, Unto this last, gallice redditum; IF. Bliss, The Communism ofj. Ruskin, London and New York, 1891; />. Shaw, Fabian Essays in Socialism, London and New York, 1891. — Recenter, ad socialismum impugnan­ dum, instituta est consociatio, Anti-Socialist Union of Great Britain (1909), atque edita sunt nova opera: Critical examination of Socialism, by/L IF. Mallock; The Case against Socialism, London, G. Allen, 1909; ibi præcipue ostenditur socialismo everti monogamiam ideoque familiæ fundamenta, viamque inhumanis moribus parari. ’ Cfr. Bliss, Encyclop. of Social Reform, p. 63-64; Rae, op. cit. p. 247-258. 3 Inter eos eminet E. Bellamy, qui in opere Looking Backward Boston, 1888, et in alio Equality, 1897, collectivism! organizationem ac felicitatem vivide depingit. — 4 Rae, op. cit. p. 441-500. 5 Encyclop. of Social Reform, New York, 1897. — Socialismum impu­ gnat A. Preuss, The fundamental fallacy of Socialism, S. Louis, 1908. -32 CAPUT 1. Labor'}, ut suam sortem legalibus mediis tolerabiliorem ac feliciorem «radatim efficiant. Quoad ceteras regiones, adeantur libri in quibus fusius describi tur hodierni socialism! status ». II. Thesis catholica de jure proprietatis exponitur’. 74. 'Thesis : Jus dominii privatum, permanens et exclu sivum in bona externa, etiam fundos, justis limitibus circumscriptum, a jure naturali dimanat, ac in præsenti statu moraliter necessarium est. Declaratur thesis, a) Jus dominii privatum : agitur de dominio non solum utili, sed direclo, — singulis homini­ bus. non autem societati competens; non negamus societa­ tem ipsam aliquot bona ut piopria habere posse, sed con­ tendimus privatos cives eodem jure gaudere, (b) Permanens et exchtsivum; jus de quo agitur non solum modo transitorio, sed etiam modo stabili exerceri potest, et ad haeredes aliosve transferri ; ita proprium est, ut dominus rei ceteros omnes ab ejus possessione excludere (c) In bona externa, i. e. sive mobilia sive immobilia, sive ad novam rerum produélioncm, sive ad usum intendantur. 75. (d) Justis limitibus circumscriptum : jus enim illud non est absolutum, sed, sicut alia jura, limitatur, et quidem tripliciter : in casu extremœ necessitatis, quisque occupare potest id quod ne essarium est ad propriam sustentatio­ nem; — aliquando îbam bonum commune exigit ut domi­ nium privatum minuatur, restringatur, vel tollatur a Statu, vi alti dominii : quod tamen fieri nequit sine gravissimâ ' Cfr. Destréetü. Vandervelde, Le Socialisme en Belgique, Paris, 1898; Winterer, op. cit. p. 214-378; R. Havard, Chez les Socialistes italiens, ap. La Quinzaine, 16 sept. IÇ03, p. 141-169. Leo XIII, Encycl. Rcruni Xovarum, 16 maii (891; 5. Thom. 2.2., <|. 66, a. 1-2; Lugo, disp. VI, 1-9; Crolly, I, n. 177-206; Carrière. n. 20-27; J/ejw, II, n. 162-177; Castclein, Instit. Philosophiæ, tb. 16; Castelein, Le Socialisme et le Droit de Propriété, Bruxelles, 1896; l'crinee/sch, n. 195-210; P. Leroy-Beaulieu, Le Collcôivisnie, passim. Capart, La Propriété individuelle et le Collectivisme, Namur, 1898. Thiers, De la Propriété, Paris, 1848; Bastiat, Harmonies économi­ ques, Paris, 1851. p. 212-292; de Half. Le Droit de Propriété d’apicSt Thomas; L. Garriguet, Etudes de Sociologie, La Propriété piix. < . Cathrein, Socialism, New York, 1S92. 33 ratiohe et proportionate compensatione; cart hr tandem pustulat ut divites ex superfluis aliquid paup ribus erogent ». 70. (e) A jure naturali dimanat et in p> usent/ statu moraliter necessarium est. Non contendimus enim jus naturale primarium semper et ubique illam privatam dominii formam postulare; concipi enim potest status rerum in quocolleétiva quorumdam bonorum possessio in aliquo loco ve. in aliquâ communitate, hominum necessitatibus ac felicitati satis con­ suleret, v. g. apud tribus pastorales. Sed in pr.escnti rerum conditione, in quâ homines communitei seipsos magis quam proximum aut societatem diligunt, ac dato hodiernæ civilizationis statu, in quo homines vitam pastoralem agere non possunt, sed improbo labore indigent ad necessaria sibi com­ paranda,— privatum dominium a jure naturali logice dima­ nat, ut ex argumentis infra expositis patebit, ac proinde moraliter necessarium ad civium felicitatem et societatis pacem merito dicitur. Hinc non a lege civili tantum, ut liobbes, Bentham et Montesquieu tenuerunt —- aut a pacto sociali profluit, ut Grotius, Puffcndorf, Heinccciits aliique docebant. 77· Fatemur equidem, iuxta S.Thomam multosquescholasticos, jus proprietatis a Jure Gentium derivari; sed, inspectis contextu ac locis paralleli'·, mens S. Doéloris est jus Gentium de quo agitur, non esse jus mere positivum patSlo international! induôtum, sed conclusionem e jure naturali deduélam ac communi sensu acce­ ptam . Merito igitur ail Leo X/7P ; “ Possidere res privatim ut suas, jus est homini a naturâ datum”. ' Quod praeclare exponit Leo X/II, Encycl. Rerum Xov. : “Cujus doébinæ in eo est fund «mentum positum, quod justa possessio pecu­ niarum a justo pecuniarum usti distinguitur. Bona privatim possi­ dere ...jus est homini naturale ... At vero si illud qu.eratur, qualem esse usum bonorum necesse sit, Ecclesia quidem sine ulla dubitatione respondet : Quantum ad hoc, non debet homo habere res exteriores ut proprias, sed ut communes, ut scilicet dc facili eas communicet in necessitate aliorum ... Ubi necessitati satis et decoro datum, officium est de. eo quod superat gtatifi. ari indigentibus : Quod supereat, «late eleemosynam” (Lue. XI, q i ). Non justitiæ, excepto i t rebu> extremis, officia ista sunt, sed curitatis Christian.e, quam profeilo lege agendo petere jus non est”. — Leoni praeiverat X Thom is, 2. 2., q. 66, a. 2; q. 32, a. 5-6. — Cfr. Meyer, II, n. 220 2 *3. 3 “ Ad jus gentium pci linent ea quæ derivantui ex tege natura sicut conclusiones ex principiis, ut just e emptiones, venditiones ’’ ...(Λ. 7heoL p -* q 95, a. 4} Cfi \'an Gestet, n. X.\XV1, p. 82; 1'otlicr, dis 1, n 10-53 Encyc. Rerum novatum. 1 m.oi Mok. III. 2 •* •·Μ·ί 'V < a r’ - 34 CAPUT I. 78. Thesis probatur. — i° Scriptura juri privati dominii non solum non contradicit, sed illud legitimum esse suppo­ nit et agnoscit. (A) In Vet. Test, (a; Deus, postquam creavit protoparentes, ipsis dedit terram, ut subjicerent eam, et dominarentur piscibus maris et volatilibus cœli, et universis animantibus; dedit pariter omnem herbam et universa ligna, quibus uti possent in escam r. Ita omnia bona externa, quæ occupa­ tionis capacia sunt, humano generi indivisim donata sunt, non ut indivisa manerent, sed ut possiderentur modo magis apto ad procuranda vitae necessaria2. Revera jam duo filii Adam aliquid proprium possidere per­ hibentur : Abel siquidem erat pastor ovium, et Domino offe­ rebat de primogenitis sui; Cain agricola fuit, et obtulit de fructibus terrae; postea ædificavit civitatem, quæ sua esset, et propterea vocavit nomen ejus ex nomine filii sui Henoch3. 79. (b) Abrahœ tempore jam manifeste apparet jus pri­ vati dominii in bona sive mobilia sive immobilia : hic enim “ dives erat in possessione auri et argenti ”. — “ Sed et Lot qui erat cum Abram, fuerunt greges ovium, et armenta et tabernacula 4 Tunc temporis pascua erant quidem com­ muniat; sed agri et speluncae jam sub dominio privato erant, ut evidenter constat ex paéto quo Abraham, pro quadringentis siclis argenti, agrum Ephronis emit et dupli­ cem speluncam, quæ in eo latebat, ut ibi defunctam Saram sepeliret6. — Jus autem dominii fuisse permanens ex eo patet quod Abraham ipse, Isaac, Lia et Jacob in eadem spelunca sepulti sunt; insuper ossa Joseph scpulta sunt in Sichem, “in parte agri quem emerat Jacob a filiis Hemor, centum novellis ovibus 7”. ■ Gen. I, 28-30. Quod ita optime declarat Leo .Y/Z/, Encyc. Rerum Nov. : “Quod vero terram Deus universo generi hominum utendam, fruendam dede­ rit, id quidem non potest ullo pacto privatis possessionibus obesse. Deus enim generi hominum donavisse terram in communi dicitur, non quod ejus promiscuum apud omnes dominatum voluerit, sed quia par tem nullam cuique assignavit possidendam, industriæ hominum insti­ tutisque populorum permissa privatarum possessionum descriptione”·. ’ Gen. IV, 2-4, 17. — * Gen. XIII, 1-2, 5. — » Gen. XIII, 7-13. 6 Gen. XXIII, 1-20. — 7 Josue, XXIV, 32. DE EXISTENT 8o. (c) Lege mosaicA confirmatum est jus dominii privati in res sivc mobiles, sive immobiles ; prohibetur enim non solum furari, sed etiam concupiscere, bona aliena : “ Non fur­ tum facies... Non concupisces domum proximi tui ; nec desi­ derabis uxorem ejus, non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, nec omnia quæ illius sunt*1 ”. — Ad possessio­ nem agrorum firmiorem reddendam, stridle vetatur ne terO 9 mini, quibus circumscribuntur, transferantur2. — Imo, ut remanerent in eâdem familia, non in perpetuum vendeban­ tur, sed redimi poterant; ct, anno recurrente magni jubilæi, agri etiam non redempti ad pristinum possessorem redi­ bant 3, 8l. (B) Sub lege cvangelicA, (a) Christus minime damna­ vit jus dominii privati quod tunc vigebat, sed bonum usum divitiarum promovit : beatos dixit pauperes spiritu 4; iis qui perfeéti esse volebant consilium dedit omnia vendendi et pretium dandi pauperibusS; omnibus præcepit largiri eleemo­ synam indigentibus6. (b) Consiliis evangelicis innixi, Christiani Hierosolymitani quamdam communitatem bonorum instituerunt : “ Neque enim quisquam egens erat inter illos; quotquot enim posses­ sores agrorum aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum quæ vendebant, et ponebant ante pedes apos­ tolorum; dividebatur autem singulis prout cuique opus erat7”. Exinde nonnulli intulerunt Apostolos communismi fautores fuisse; sed ex contextu manifestum est eos jus dominii privati non negasse, sed potius affirmavisse; nam S. Petrus sic alloquitur Ananiam.qui de pretio agri frauda­ verat8 : “ Nonne manens tibi manebat, ct venumdatum in tuA erat potestate? ”; quæ quidem verba clare ostendunt Chris­ tianos sponte ct ex cantate sua bona vendidisse, ct bona etiam vendita sibi retinere potuisse. Aliunde hæc com mu* Erod. XX, 17; cfr. Dcut. V, 21. — * Deui. XIX, 14. 1 Isvit. XXV, 23-28 - Animadvertunt tamen eruditi paulo ante exilium, et postea legem hanc jubilæi non fuisse semper custoditam, et quosdam Judæos ditiores evasisse, aliorum agros emendo vel inva­ dendo. ‘ Matt. V, 3. 5 Matt. XIX, 21; Luc. XII, 33. ‘ Mall. XXV, 41-43· - ' AH. IV, 34-35. - ' AH. V, 4. 36 CAPUT I. nitas nonnisi paucis annis duravit, et aliter pauperum neces­ sitatibus provisum est, præsertim per collectas. Duo igitur Scriptura docet : (a) jus proprietatis legiti­ mum esse; (b) quædam tamen onera divitibus incumbere, præsertim eleemosynam l. 82. 2° Ecclesia doctrinam Christi fideliter custodivit, et contra haereticos diserte propugnavit : ■ A) Damnando Apostolicos (sæc. Ill), qui, teste Augusti­ no 3, “ se hoc nomine arrogantissime vocaverunt eo quod in suam communionem non acciperent utentes conjugibus et • » res proprias possidentes... Sed ideo isti hærctici sunt, quoniam se ab Ecdesiâ separantes, nullam spem putant cos habere, qui utuntur his rebus. ” (B) Docendo, cum Patribus, divitias non esse malas, sed •a Deo inæqualiter datas fuisse, ut ditioribus præbeatur occa­ sio benignitatem et caritatem exercendi, pauperibus autem occasio patientiam colendi et merita acquirendi. 83. Fatendum est tamen nonnullos Patres quarti et quinti sæculi, dum de gravi officio egenis opitulandi loquuntur, necnon de avaritiâ ac duritate cordis divitum, aliquando modum loquendi adhi­ buisse, qui primo intuitu, bonorum communitati favere videatur. Ita fures vocant eos qui nudum non induunt, si id agere possunt; injuria reos qui esurientibus cibum denegant3; bona esse com­ munia, cum omnes simus fratres in Christo4; extollunt com­ munitatem bonorum qualis inter Christianos hierosolymitanos viguit5; docent divites, quando eleemosynam faciunt, debitum reddere pauperibus6; superflua divitum necessaria esse paupe­ rum7; omnes divitias de iniquitate descendere8, etc. ' Rationem agendi cum divitibus sic exponit 5. Paulus (/ Pirn. VI, 17-19) : “ Divitibus hujus sæculi præcipe non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo, qui praestat nobis abunde ad fruendum; bene agere, divites fieri in bonis operibus, facile tribuere, communicare, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futu­ rum, ut apprehendant veram vitam”. - - Lib. de hæresibus, hærcs. 40. 3 5. Bastlius, Homil. in illud Lucæ, Destruam... n. 7, ap. Aligne, P. G. XXXI, coi. 275-278. 1 s. Gregor. iVyss., De pauperibus aman­ dis, orat, i, ap. Aligne, P. G. XLVI, coi. 466; 5. Chrysos/., in Ep. I ad Cor., homil. io, c. 3, ap. Aligne, P. G. LXI, coi. 86. 5 5. Chrysos/.\n A01 Apost homil. 7,c. 2-3,ap. Aligne, P. (i. I.X, 65-68. 4 5. Ambrosius, De Nabuthe lib. unus, cap. 12, n. 53, ap. Aligne, L., XIV, 747. - 7 5. Angus/. Enarr. in Ps. <47, n. 12, ap. Aligne, P. L., XXXVII, coi. 1922. 4 X. Hieronymus, Ep. 120 ad lledibiam» DE EXISTENTIA JURIS. 37 84. Ad quam difficultatem solvendam, notamus : (a) Patres eosdem data occasione jus dominii privati diserte asse­ rere. Ita S. Basilius1 : “ Num injustus Deus, qui nobis inaqualiter vita necessaria distribuit! Cur, divite te, ille pauper est? Ari non utique, ut et tu benignitatis ac fidelis dispensationis mercedem acci­ pias, et ille magnis patientiæ præmiis donetur?” Magis explicite Λ'. Chrysostomus : “ Praeterea novit (S. Paulus) non prohibitas esse divitias, si (piis eis usus fuerit ut oportet. Sicut enim dixi : non mala res vinum, sed mala ebrietas : ita non mala res divitiae, sed mala avaritia, mala cupiditas'1 ”. Et postea addit vendere omnia esse con silium, non autem praeceptum. — Quod aliunde constat ex eorum agendi ratione erga divites, quos non excommunicant, sed urgent ad opitulandum egentibus. 85. (b) Patrum diéta ex contextu et circumstantiis exponenda esse : plerumque desumuntur e concionibus, in quibus oratorio modo loquuntur; praeterea hæc dixerunt sive occasione magnæ calamitatis, dum multi pauperes in necessitate versarentur, sive divites alloquendo qui erga pauperes nullam caritatem osten­ debant. 8ù. (c) Ita lato sensu fures et injuria rei dicuntur divites, qui corrumpi permittunt bona quæ egenis erogare tenentur, quatenus dispensatores bonorum quæ ipsis largitus est Creator. — Bona dicuntur communia, quia a Deo creata sunt et hominibus tradita ad subveniendum generis humani necessitatibus, ita ut in casu extremæ necessitatis vere fiant communia. — Mirum igitur non est primorum Christianorum mores laudari, eo quod hi bona sua fratribus distri­ buenda Apostolis relinquerent : id enim, quamvis non praecipiatur, inter consilia evangelica reponendum est. — Divites, eleemosynas largiendo, debitum caritatis pauperibus reddunt, quia Deus vult superflua parti m saltem dari pauperibus : quo sensu superflua divi­ tum sunt necessaria pauperum; Deus enim præcipit divitibus ut de superfluis necessitates pauperum sublevent. Tandem divitiae ab iniquitate promanant, quatenus, juxta multos Patres, bonorum divisio proindeque divitiarum origo, nonnisi ex peccato originali ac morum corruptione exinde secuta exordium sumpsit : nam in statu innocentiæ omnia communia manere potuissent. » I l 87. (C) Quoties seéhe hæreticæ, ut WaMenses, jus pro­ prietatis impugnaverunt, illud magis explicite propugnavit Ecclesia.3 Hinc grassantibus undiquecommunismiacsocia- « ’ In illud Lucte “ Destruam ", n. 7. ap. M/yne, P. G., XXXI, coi. 275. a Homil. 2. ad pop Antioch, η. 5. ap. J/z.cz/r, P. G., XLIX. col. 40. 3 Ita Innocentius lli contra Waldenses declaravit divites, sua posndentes, et eleemosynam agentes, posse salva· i (Densing., n. 373)· 38 CAPUT I. lismi erroribus, Pius IX et Leo XIII diserte doélrinam catholicam exposuerunt ac vindicârunt ” 88. 3° Ratione thesis demonstratur. Illa dominii forma rationi consentanea est et ex jure naturali defluit, quam postulant ex unâ parte natura hominis ejusque bonum pri­ vatum, et ex altcrâ bonum commune, seu finis societatis. Atqui, positâ præsenti conditione humanae naturae, forma dominii privati, exclusivi et permanentis, moraliter neces­ saria est sive ad bonum hominis privatum, sive ad bonum commune societatis. 89. 1) Ad bonum hominis privatum, quatenus hic ut individuum ac families caput speétari potest2 (A) Quatenus individuum, homo, cum sit ens rationale, providum ac progressivum, jus habet ut propria possidendi non solum ea quæ actu consumuntur, sed etiam bona mobilia vel immobilia quæ ad futuris necessitatibus providendum necessaria sunt. Ipsi enim jus et officium incumbit propriam vitam tuendi non solum in præsenti, sed etiam in futuro, in quantum fieri potest. — Atqui futuris necessitatibus secure providere nequit nisi jus habeat modo stabili quædam saltem bona ut propria possidendi, ex quibus vitam sustentare va­ leat tempore ægritudinis, aut seneélutis, vel inopiæ et ege­ statis; homo enim prævidcre potest ac debet se non sem­ per habilem fore ad cibum aut vestes aliaque hujusmodi sibi comparanda ; ideoque, si sapiens est, pro futuris neces­ sitatibus providere debet, non solum physicis, sed etiam intellectualibus et moralibus. Quod quidem melius fieri nequit, nisi sibi acquirendo ac permanenter servando non solum fruéhis aliaque ciborum genera, quæ facile corrum­ puntur, sed etiam fundos frugiferos, vel res pretio aestima­ biles, ex quibus proprio vel alieno labore omnia sibi neces­ saria adipisci valeat. 90. (B) Quatenus paterfamilias, homo, qui naturali ins­ tinctu ac divina ordinatione, ad speciei conservationem filios procreavit, tenetur jure naturali non solum sibi, sed ’ Pius IX, Encycl Qui pluribus, 9 nov. 1856; Quanta cura, 8 dec. (864; Λ<ν» ΛΎ/Λ Encycl. Rerum Novarum. 1 Quod argumentum præclare exponit Leo XIII, cit. Encycl. DE EXISTENTIA JURIS. 39 uxori et filiis providere. Atqui id prudenter ac tuto prae­ stare nequit, nisi jus habeat sibi acquirendi et ad suos trans­ mittendi bona sive mobilia sive immobilia, praesertim vero fruiluosas possessiones, ex quibus familiam tempore ege­ statis, vel fraôarum virium, aut etiam post mortem, susten­ tare valeat. Ergo1. 91. Quod quidem sat libenter concedunt plerique socialistae; sed contendunt melius individuorum familiæque necessitatibus provideri, si dominium omnium rerum, quæ produélioni inserviunt, penes ipsum Statum constituatur. Ad quod confutandum hæc animadvertimus, (a) Status tum logice tum chronologice individuis familiisque posterior est, cum nihil aliud sit nisi individuorum ac familiarum aggregatio123; ideoque jus possidendi primario singulis ho­ minibus ac familiis, et nonnisi secundario Statui competit. Jamvero quando privati cives sive propriâ, sive antecesso­ rum industriâ, bona legitime acquisierunt, ut sibi suisque provideant, non possunt inviti his bonis spoliari 3, nisi id re­ quirat bonum commune et aequa detur compensatio; civi­ tas enim non ad destruenda, sed potius ad tuenda civium jura instituta est. Aliunde hanc spoliationem minime ad bonum commune requiri mox ostendemus. Injusta igitur 1 Quod confirmatur naturali instinflu omnibus innato, vi cujus res externas utiles suas facere volunt : ipsi infantes quædam sibi ut pro­ pria vindicant, v. g. munuscula; adulti pariter non solum fruélum sui laboris, sed etiam instrumenta quibus ad laborandum utuntur, domum quam inhabitant aliaque hujusmodi ut propria habere volunt, in quan­ tum fieri potest ; quæ quidem innata propensio, utpote universalis et rationi consentanea, ab ipsâ natura oriri dicenda est. ’ “ Est enim homo quam respublica senior; quocirca jus ille suum ad vitam corpusque tuendum habere natura ante debuit quam civitas ulla coisset ”. (Encycl. Rerum Nov.} 3 Quod sic declarat Leo XII/ (Encycl. cit.) : “ Ergo si tenuitate sumptuum quicquam ipse (opifex) comparsit, fruclnmquc parcimôniæ suæ, quo tutior esse custodia possit, in prædio collocavit, profecto prædiuin hujusmodi nihil aliud est, quam merces ipsa aliam induta spe­ ciem : proptereaque coemptus sic opifici fundus tam est in ejus potes­ tate futurus, quam parta labore merces... In eo igitur quod bona pri­ vatorum transferre Sofiialista ad commune nituntur, omnium merce­ nariorum faciunt conditionem deteriorem, quippe quos, collocandæ mercedis libertate sublalâ, hoc ipso augendæ rei familiaris utilitatum­ que sibi comparandarum spe et facultate despoliant. 40 CA PUT 1. esset privatorum jurium, quam proponunt collcélivistæ, invasio. Q2. (b) Insuper amSloritas publica constituta est non ut singulorum civium necessitatibus provideat, sed solum bono communi; neque ut liberam privatorum aélivitatem sine necessitate restringat, sed eam potius foveat atque protegat; atqui si, sub prætextu omnibus privatorum necessitatibus providendi, Status omniaprodufliva bona (omne capitale, ut aiunt) sua facit, eo ipso singulorum aélivitatem limitat, id præstando quod singuli propriis viribus agere possunt ; et maxime timenda est tyrannis Statûs, cum ipse solus res produélivas possideat, ac cives omnino ab ipso pendeant quoad vicium, vestitum aliaquc ad vitam necessaria; hinc merito diélum est privatum dominium optimum esse indi­ viduae libertatis munimen 1 ; et experientiâ constat majori libertate atque aélivitate gaudere illos cives qui minus a Statu pendent, magisque propriis confidunt viribus . * 93. (c) Tandem, ut rcélc animadvertit S. Thomas , * pri­ vatum dominium dominio publico præstat propter tria : “ Primo quidem quia magis sollicitus est unusquisque ad procurandum aliquid quod sibi soli competit, quam id quod est commune omnium vel multorum : quia unusquisque laborem fugiens, relinquit alteri quod pertinet ad commune, sicut accidit in multitudine ministrorum ·». — Alio modo, quia ordinatius res human® tractantur, si singulis immineat propria cura alicujus rei procurandæ. Esset autem confu-1 *4 1 Quod libenter concedunt inulti socialistic apud LaveIeye, op. cit. P· 537» quamvis exinde faba deduc int consectaria. ’ Quo i o»tendit //. de Tourville, Histoire de la formation particulanste, Paris, F. Didot, 1905. 1 Sum. Tluol. 2. 2., q. 66, a. 2. 4 Fallu m hujusmodi negare nequeunt Socialistic, sed dicunt egotiuno, qui in pncsenti rerum ordine prævalet, mox successurum esse altruismum, quo bonum aliorum plus quam nostrum prosequimur. Sed tam naturale est homini, qualis nunc apud nos est, seipsum suos­ que plus diligere quam alios, ut immutatio universalis hâc in re sperari nequeat. Revera colleclivistæ, qui ditiores evadunt, plerumque saltem sibi suisque bona acquisita retinent, nec ea inter proletarios dividunt, ita ut hi de illa agendi ratione merito conquerantur; imo ipsi opifices, qui proprio labore hortum excolunt, fruélus ibi crescentes cum aliis operariis minime partiuntur. DE EXISTENTIA JURIS. 41 sio si quilibet indistincte quælibct procuraret — Tertio» quia per hoc magis pacificus hominum status conservatur, dum unusquisque re suâ contentus est. Unde videmus quod inter eos qui communiter et ex indiviso aliquid possi­ dent, frequentius jurgia oriuntur ”. Quod quidem magis patebit ex sequenti argumento. — Ergo, si bonum indivi­ dui spedatur, jam requiritur jus privatum et cxclusivum res ut proprias possidendi. 94. 2) Dominum privatum ad bonum ipsius societatis ma­ xime confert. Cum enim finis societatis sit bonum com­ mune promovere, salvis civium juribus, ea dominii forma magis juri naturali consentanea dicenda est quæ efficacius copiosam bonorum productionem ac æquam distributionem fovet, simulque legitimam civium libertatem tuetur. Atqui res ita se habet servato jure dominii privati; nam (A) ho­ mines, cum se elaborare sciunt ad proprias opes augendas, casque ad filios vel alios sibi caros transmittendas, alacrita­ tem adhibent studiumque longe majus : quod quidem valde confert ad ubertatem fruChium, augendasque divitias civita­ tis; et revera, sub hâc forma dominii privati, in immensum excreverunt atque in dies crescunt divitiæ2. Ex adverso autem, quando cives nullum privatum expc&ant lucrum, sibi retinendum ac posteris transmittendum, plcrique ignavi ac segnes manent, aliorum laboribus fidentes, et ita paulatim opes minuuntur et evanescunt. — Quod quidem experientiâ confirmatur : in variis enim regionibus, in Galliâ, Majori Britanniâ, America, Australia, Algeria, etc. vici ac pagi instituti sunt, in quibus bona communia erant, ducibus Rob. Owen, Stephano Cabet aliisque socialistis vel politicis; ' Ita, v. g., si omnes fundi communes manerent, cum non omnes sint æque feraces, contentiones sæpe orirentur de possessione agrorum qui magis frugiferi sunt : si hodie tales exsurgunt lites inter cohæredes, quanto magis inter extraneos? — Si vero auCloritate publicA distri­ buantur fundi, nonne locus ent personarum acceptioni, proindeque invidiæ rixisque? ’Quoad Europa: nationes, vide G. d Avenel, La Fortune privée à travers sept siècles, Paris, 1895; E. Théry, Histoire économique 1890-1900, Paris, 1902; et quoad Status America: Foederatos, C. ü. IVneht, 'Die Industrial Evolution of the United States, New York, 189;. ■ ■ ■ ' · ' ■·· · ·' 42 CA PUT I. jamvero fere omnes îstæ communitates, quamvis omnibus necessariis vitæ subsidiis atque amplissimo oeconomico apparatu ditatæ, post aliquos annos, multorum pigritiâ et internis dissidiis dissolutae evanuerunt1; si quæ autem diu­ tius floruerunt, id tribuendum est speciali alicujus ducis industriæ, qui dissidia componere ac naturalem sociorum incuriam coercere potuerit *234. 95· (B) /Equam autem distributionem bonorum dicimus eam quæ fit secundum cujusque meritum, seu proportionatur sociali valori operis praestiti, non autem eam quæ fit aequaliter omnibus absque ullo respeétu ad valorem operis præstiti ; secus enim pigritia, incuria ac justae querelae fo­ ventur 3. (a) Atqui, dato jure privati dominii, generatim loquendo, quilibet bona accipit secundum socialem valorem operis præ titi : plus quidem lucrantur capilalîstœ, quia plus ad rerum produftioncm c< n erunt, videlicet ipsa media quibus divitiae multiplicantur, necnon laborem intelleflualem ad res augendas omnino necessarium 4, et insuper periculum sortis, sæpe maximum, in se suscipiunt; operarii autem minus accipiunt, quia minus conferunt, nec periculo bona jam acquisita amittendi exponuntur; sed, ex communiter con­ tingentibus, pretium accipiunt laboris sociali valori proportionatum, quod, crescente communi prosperitate, in dies augetur; et, quum aliunde, multæ res pretio viliores fiant propter carum copiam, quamvis aliae cariores sint, multo plura sibi hodie comparare valent quam saeculis4| antcaélis 5. ’ H. Spencer, Principles of Sociology, London «and New York, 1897, t. Ill, ch. XXII, gallice redditum curâ Cazettes et Gcrschel : Principes de Sociologie; L. Reybaud, Eludes sur les Réformateurs ou socialistes modernes; Pierre Leroy-Beaulieu, Les nouvelles sociétés anglo-saxon­ nes, Paris, Colin, pp. 145, 152, (56 sq. 3 Quod variis facilis et rationibus o-tendit IV. H. Matlock, Social Equality, London and New York, gallice redditum : L’Egalité sociale curâ F. R. Salmon, Paris, 1S83. 3 IF. H. Mallock, op. cit. ch. VIL 4 Id pariter demonstrat fK H. Matlock, Property and Progress, Lon­ don and New York, 1884. $ Cfr. Paul Leroy-Beaulieu, De la Répartition des richesses, 4e éd , ch. 16, p. 450-451; A. De Foville, La France économique, Paris, 1887, p. 171-878. Ad rem A Leroy-Beaulieu, I, c. : “ Depuis 40 ou 50 ans, DE EXISTENTIA JURIS. 43 Insuper, si frugaliter vivant, sæpe aliquid seponere valent, îuamque conditionem paulatim meliorem reddere; imo non pauci rerum industrialium administration! præficiuntur et mox ipsis capitalists annumerantur. 96. (b) Ex adverso, vigente collcélivismo, distributio bo­ norum æque fieri nequit : si enim fiat juxta cujusque merita, ut nonnullis placet, jam inœqualitas, quam socialistæ tollere volunt, mox sub aliâ formâ redibit, cum omnino disparia sint variorum opificum merita; aliunde quis æquum feret judicium de aliorum meritis, præsertim in societate in quâ administratores suffragiis eliguntur? — Si bona distribuuntur secundum cujusque necessitates et exigentias, quis iterum de illis æque judicabit ? Nonne juste querentur qui magis laborant et minus accipiunt? — Si vero aequaliter omnibus et singulis dispensantur, jam deerit stimulus ad laborem, pigritiæ multi indulgebunt; “ademptis ingenio singulorum sollcrtiæque stimulis, ipsi divitiarum fontes necessario exa­ rescent; eaque, quam fingunt cogitatione æquabilitas, aliud revera non esset nisi omnium hominum æque misera atque ignobilis, nullo discrimine, conditio 1 97. (C) Admitti sane nequit forma dominii quæ legiti­ mam civium libertatem de medio tolleret, aut plus æquo minueret; vera enim libertas dignitati simul ac felicitati hominis necessaria est. Atqui quamdiu manet jus dominii privati,quædam libertas viget in eleélionc statûs vitæ, domûs, educationis puerorum, cultus religiosi, etc. Regnante autem collctStivismo, singulorum libertas minuetur ac sæpe concul­ cabitur. (a) Quoad eleétionem artis mechanic® vel liberalis, quisque a Statu omnino pendebit, cum ipse sit universalis officiorum ac munerum distributor; necessaria erit inquisitio in aptitudines et merita singulorum, ut quisque, secundum exigentias societatis, congruo labori applicetur; ac sæpe cives genus laboris perficere cogentur sibi omnino repugnans, les dépenses de la vie d’un ménage d’ouvriers peuvent s’être accrues de 20 à 25 p. 100, du quart environ. Or, comme depuis 40 ou 50 ans la généralité des salaires en France a monté de â. Quod igitur Socialis/cr, posthabita providentia parentum, introducunt providentiam Reipublicae, faciunt contra justitiam naturalem, ac domorum compaginem dissolvunt”. Cfr. S. ΊΊιοιη. 2. 2. q. 10, a. 12. — Quomodo colleftivismus domesticam vitam destruat lepide descripsit Richter^ Où mène le Socialisme? Paris, 1893, pp. 17, 24. 38, 61. — Quantum libertati socialismus noceat optime declarat Huxley. Man versus State, gallice versum curâ Gerschel-, L’Individu contre l’État, 5* éd., Paris, 190t. DE EX1STENT1A JUH1S 45 inserviunt, Statûs omnipotentia agnoscenda est, peritque omnis privata libertas. — Ergo rejiciendus est colleétivismus. Ergo ad bonum sociale simul et privatum omnino requi­ ritur privatum jus dominii; ergo illud jus omnino rationi consentaneum est, et ab ipsâ naturâ dimanat. III. Exponuntur ac solvuntur collectivism rutn argumenta. Triplicis generis argumenta proponunt Socialistic, /usto­ ri, a, moralia, a'conomica. 99. Ie Historice contendunt, cum E. de Laveleye1, ubique et apud omnes Gentes originariam possessionem fundorum et agrorum fuisse collectivam ; sero et paulatim individualem faélam fuisse, quando, pr.e hominum multitudine, agrorum cultura intensior esse debuit; et nonnisi jure romano priva­ tum dominium introduébim fuisse, et apud Europa? Gentes prævaluisse. — Ex quo inferunt privatam agrorum proprie­ tatem, non naturali instinélu et ordinatione, sed positiva lege induétam, libero hominum arbitrio abrogari posse2. Ad quam difficultatem solvendam, duo animadver­ timus : — 100. (A) Faétum historicum quod asserit, minime probat Laveleye. Allegat quidem faéta ex quibus constat apud Ruthenos, Germanos, Javanenses, Hei vetas et quosdam alios populos bona quædam collective a tribu, vel municipio possessa fuisse; et exinde inferi hæc esse vestigia colleétivismi qui semper et ubique vigerit; jamvero latius patere conclusion, m quam preemissas nemo est qui non videat. 101. Revera, si attendantur faéta historica quæ recenter investi gala sunt ’, tria veluti stadia in modo agros possidendi distingui ’ E. de Laveleye, De la Propriété et de ses formes primitives, 5e éd., Paris, 1901 ; cfr. /< Laforgue, La Propriété, origine et évolution; — Réfutation par Yves Guyot, Paris, 1895. - Ipse tamen de Laveleye colleclivismum non advocat, sed potius quemdam socialismum Statûs, op. cit. cl). 36, p. 512-560. 1 Cfr. P. Bureau, La Propriété Foncière, in periodico La Science Sociale, XXIV, oét. 1902, p. 335 353· z’· Lacombe, L’appropriation du sol, in periodico Revue de synthèse historique, Paris, 1903, 1. Vil, p. 29-39 et 291-301; 5. T. Lapsey,’ï\\& origin of properly in laud, in American historica! Review, New-York, 1903, t. VI11, p. 426-448. 46 CAPUT I. possunt : (a) Qtiamditi homines pastoralem vitam ducunt, pascua colleflive ab ipsâ tribu possidentur quo melius et efficacius repellan­ tur vicinarum tribuum invasiones; cum enim pascua non excolan­ tur, parum curant individua de exclusive possessione talis vel talis fundi, dummodo herba sponte in pascuis crescens ad ipsorum pe­ cora nutrienda sufficiat. Exclusive autem pecora, tentoria aliaque mobilia possidentur, (b) Multiplicatis hominibus ac pecoribus, jam necessarium evadit tantisper terram excolere, quo uberiores fruéhis producat; sed quamdiu hæc cultura parum intensa est, homines quidem exclusive, sed non permanenter agros a se excultos possident, sed solum tempore quod inter serendum et metendum labitur; tunc enim expedit arva nova quotannis excolere; hinc apud quasdam tribus vel Gentes quotannis agri inter loci incolas dividun­ tur. (c) Sed mox tempus venit cum, multiplicatis hominibus, jam intensior agrorum cultura necessaria sit ad cives alendos; tunc incipit magis permanens et mox perpetua fundorum possessio; cum enim ad hanc culturam improbi labores requirantur, hisque assiduis laboribus multo fcecundiores agri reddantur, qui in hoc opere insudârunt ab arvis a se excultis expelli nolunt, et ipsa auéloritas publica intelligit nullum cogi posse ad relinquendum agros quos tanto labore excoluit sine justâ compensatione ; et ita exclusiva et permanens agrorum possessio apud excultas Gentes fit necessaria. — Quod quidem historia confirmatur; nam apud Ægyptios, Assy­ rios, Chaldteos, Sinenses aliosque antiquissimos populos, privatam agrorum possessionem legibus munitam fuisse vetustissimis docu­ mentis certo probaturi. ' Quoad Ægyptios, cfr. Lfnormant, Hist. anc. de 1’Orient, contin. par E. liabelon, 9e éd., t. 3. Paris, 1883, pp. 16-18; Maspero, Histoire anc. des peuples de 1’Orient, t. 1, Paris, 1895, p 76-78. Ex documen­ tis ibi editis constat apud Ægyptios viguisse jus privati dominii eodem fere modo ac in Europâ, perdurante Medio Ævo : Pharao videlicet omnem terram possidere censebatur, sed cam sacerdotibus ct militibus partiebatur, qui eamdem agricolis colendam tradebant; fundi autem ita erant dominis proprii ut hæreditate vel emptione aliis transmitte­ rentur. Cfr. llirdt, Ancient History from the Monuments, London, pp. 31, 45 et alibi passim. Quoad Assyrios, multi contraôlus emptionis-venditionis inventi atque editi sunt, el quidem vetustissimi, ex quibus constat agros, sub quibusdam formis civilibus simul ac religiosis, aliis civibus transmissos fuisse; ac omni cxccratione dignos eos qui fundorum limites mutant. Cfr. Sayce, Records ofthe Past, I, 139; VII, iti ; Leno» niant, op. cit. L 5> Ρ- 77» St; Maspero, op. cit., p. 76a-76.p — Legatur vero præsertim Codex legum quem promulgavit Hammurabi, qui fuit rex Babylo­ nie 2000 ante Christum, apud Scheil, O. P., Textes Elamites-Semitiques, Paris, 1902, ubi traduntur leges circa dominia privata domorum et fundorum, p. 33-47. DE EXISTEJN ΓΙΑ JURIS. Ceinmunilates autem quæ apud Ruthenos (mir russe), Javanenses {dessa javanaise), antiquos Germanos {marke germanique), Helvetas aliosque populos {biens communaux) vigent,simul cum jure privati dominii existant, illudquc minime excludunt; sed solum­ modo ostendunt quamdam colleétivam proprietatem determinatis locis et temporibus vigere posse, ubi cultura imperfecta est; vel etiam, propter genus laboris in fundis perficiendi (v. g. ubi irrigatio­ nis canalia desiderantur) aliquando magis prodesse quam privatam proprietatem *. 102. (B) Ex hoc autem minime constat modo generali utile aut necessarium esse colleôlivum dominium; cum enim historiâ constet tale systema paulatim, augente homi­ num numero ac necessitate modo perfectiori agros colendi, decrescere et viam dare privato dominio, merito infertur hanc evolutionem esse rationi consentaneam, imo excultis Gentibus necessariam, ita ut ad colleélivismum redire vere sit regressus et non progressus; ut res exemplo illustretur, tempore quo apud Germanos communitas quædam agro­ rum vigebat, terra vigesimam partem incolarum hodie ibi commorantium nutrire non poterat; et ita de ceteris regio­ nibus. 103. 2° Argumenta ex ordine ethico desumpta hæc sunt : (A) Juxta Karl Marx (supra, n. 62), lucrum capitalista­ rum a furto oritur, quatenus sibi retinent partem salarii ope­ rariis debiti. Resp. Hoc quidem gratis asserit, sed minime probat, imo contrarium e faétis colligitur2. — Si res ita se haberet, omnes honesti et •idonei capitalistæ res prosperas haberent; · sed experientiâ constat c decem capitalistis vix tres aut Apud Sinenses, jam ab antiquis temporibus prævaluit systema domi­ nii quod feodali systemati æquïparari potest. Clï. Eug, Simon, La cité Chinoise, Paris, 18S4. ‘ De his communi talibus vide /J. Leroy-Beaulieu, Colleflivisme, 1. I, ch. 6. q. — Notandum est pariter, etiam apud Ruthenos, agros, qui olim quotannis inter incolas ejusdem pagi dividebantur, nunc nonnisi quolibet tertio, aut quinto, vel etiam quintodecimo anno distribui, quia rede intelligitur, ad intensam culturam, longiorem ejusdem fundi requiri possessionem : quis enim magnas expensas faciet ad feraciorem reddendum agrum, qui mox ad alienos transibit? ■ Quod multis argumentis demonstrat Leroy-Beaulieu, ColledVivisme, 50. CAPUT 1. quatuor ingentia lucra facere, alios autem aut parum aut nihil lucrari — Ratio autem cur quidam suas opes valde augeant, triplex assignari potest : (a) expenses maximæ faclæ sunt .ιΊ officinam ædificandam, eamque mac/iinis mu­ niendam; hinc capitalistic aliquod auctarium percipere de'bent c pecunia in his omnibus impensa; (b) magnum est t periculum sortis, ct ex hoc capite jus habetur ad lucrum proportionatum ; (c) labor intelleClualis maxime arduus re­ quiritur in ordinatione et directione officinarum, necnon in fruCtuosc vendendis productionis frudibus : et hæc est prae­ cipua ratio cur, inter capitalistas, pauci tantum suas opes valde augeant, quia videlicet pauci huic arduo ct sollerti labori incumbunt. Ita explicatur quomodo, absque furto, multo plura lucrentur capitalistic quam opifices. Et sane spes lucri non solum utilis, sed necessaria est ad impellendos divites ad vacandum rebus industrialibus : hac remotA, plerique bonis suis quiete frucrcntur, nec cogitarent de officinis exstruendis, et ita multi opifices neque laborare neque lu­ crum facere valerent. 104. (B) Juxta cumdcm, historice constat divitias, quas capitalistic possident, modo injusto acquisitas esse, videlicet invadendo agros ab aliis Gentibus jam excultos, bona eccle­ siastica, etc. Resp. — (a) Quœdam bona fuisse injuste acquisita non negamus; et si qui sint hodie domini qui vi aut fraude aliorum opes invaserint, merito ad restitutionem cogendi sunt; sed multi sunt certe hodierni capitalistic qui, proprio vel parentum labore, juste divitias comparaverint ; ct hi bonis suis spoliari nequeunt absque injustitia. (b) Etiam quando ab initio injusta fuit fundorum inva­ sio, post longum tempus prœscriptione legitima fieri potest : non quidem eo sensu quod injusta acquisitio solo lapsu temporis fit justa; sed quia bonum sociale postulat ut qui per longissimum tempus, fundos possederunt cosque exco­ luerunt, in suA possessione turbari nequeant; eo magis quia sæpc valor fundi centuplum culturâ auélus fuit : de quo fusius ubi de praescriptione. 105. (C) Juxta //. George, ea tantum possidere possumus quæ labore acquirimus : exercendo enim proprias facultates, aliquid j DE EXISTENT! A JUBIS. 49 producimus quod vere nostrum est; proinde agri non possunt legi­ time possideri, quia non sunt fructus laboris. Resp. Fatemur equidem laborem esse unum t legitimis modis res proprias acquirendi, sed negamus illum esse solum legitimum mo­ dum. Admittit quidem H. George piscatorem et venatorem legi­ time acquirere pisces et animalia quæ occupant, quando sunt nullius; hæc tamen non sunt frufius laboris, sed bona mdiscriminatim om­ nibus data, quæ legitime fiunt primi occupantis. Cur idem dici nequit de agris? “ Ager quippe, ait Leo X///', cultoris manu atque arte subattus habitum longe mutat : e silvestri frugifer, ex infe­ cundo ferax efficitur. Quibus autem rebus est melior faélus, illæ sic solo inhærent miscenturque penitus, ut maximam partem nullo patto sint separabiles a solo. Atqui id quemquam potiri illoque perfrui, in quo alius desudavit, utrumne justitia patiatur?” Cum igitur valor præcipuus agrorum a labore pendeat, aequum est ut maneant penes eos qui in eis excolendis insudârunt’. Id etiam postulat bonum commune : quis enim improbo labore agros exco­ leret quos ab alienis mox occupandos praevideret? 106. (D) Pergit idem George : Omnibus inest æquale jus vivendi; atqui tale jus vanum est, nisi communia sint bona quæ natura om­ nibus profert, præsertim fundi, sicut aer et mare communia manere debent, ita pariter et agri. Resp. — Concedimus quidem jus vivendi omnibus inesse, proptereaque in casu extremæ necessitatis ea bona occupari posse quæ ad vitæ sustentationem necessaria sunt. Sed ex hoc minime sequi­ tur agros esse collective possidendos; nam qui fundos non habent, in aliorum fundis laborant, vel quæstuosas artes exercent, unde sibi viéium et vestitum acquirant. — Nec dicatur ita operarios partim privari fiuost matrimonii celebrationem (C) Sub quocumque regimine, uxor a manto pendet quoad bono­ rum immobilium alienationem, et ut se sistat in judicio civili; ces­ sat tamen illa dependentia soluto matrimoniali vinculo, — vel per separationem quoad thorum, ex lege 6 febr. 1893. 153. 20 De præcipuis regiminibus, sub quibus matrimonium contrahi potest. Tria sunt : regimen communitatis; regimen exclusivum communitatis; regimen dotale. ( A) Regimen communitatis' duplex esse potest: communitas est legalis aut conventionalis. W (a) Communitas legalis habetur quoties nullus specialis contraéhis initur, vel conjuges declarant se velle sub regimine communitatis contrahere. Jamvero sub hoc regimine ’, propria cuique conjugi manent : 1) omnia immobilia quæ ante matrimonium possidebantur; vel post­ ea ex donatione vel successione ei obtigerunt, exceptis iis quæ donantur sub explicita conditione quod communia esse debeant; aut acquisita sunt titulo oneroso, ex pretio boni proprii venditi; 2) mobilia donata cum explicita conditione ut propria sint. Communia autem fiunt : 1) Omnia mobilia tam praesentia quam futura, iis exceptis qwx. expresse donantur ut propria sint; 2) fructus omnium immobilium; 3) omnia immobilia ex bonis communibus empta, stante matrimonio. 154· Quibus positis, stante communitate, uxor retinet proprieta­ tem, sed non administrationem suorum bonorum, quæ in maritum transit; neque usumfruclum, qui in communitatem transit, cujus vir est caput et administrator. Itaque sua bona sine mariti consensu alienare nequit; maritus pariter bona uxori propria alienare nequit, sine hujus licentia. — Quoad bona communia, uxor nec administratione, nec fruitione gaudet, sed jus habet ad honestam sustentatio­ nem, secundum suam conditionem. Vir autem, utpote horum om­ nium administrator, ac dominus dimidiæ partis, jus habet ea ven­ dendi, alienandi aut hypothecis onerandi, sine uxoris consensu, secundum limites lege pnefixos. 155. Dissoluta communitate (per mortem, divortium, separationem ■ In Gallià quinque ex septem matrimoniis sub regimine communita­ tis legalis contrahuntur. An. 1S98, matrimonia 287, 179 celebrata sunt, ex quibus 204, 833 sine speciali pacto, ideoque sub regimine legalis communitatis; 68, 412 sub aliquo communitatis regimine; 10,112 sub regimine dotali. — Cfr. Bulletin de la Société de législation comparée, 1900, p. 562. — De commodis et incommodis communitatis sapienter dissent Planiol, III, η. 907. 3 Cod. Civ., a. 1401-1496; Planiol, III, n. 901 1425. b7 corporum aut bonorum, vel longissimam unius conjugis absentiam); i) uxor recuperat plenum dominium omnium bonorum quæ sibi propria sunt; 2) quoad bona communia, potest sive dimidiam par­ tem sibi vindicare, si velit dimidiam debitorum partum solvere; vel hanc medietatem repudiare, si communibus oneribus gravari nolit : quo casu, nil præter vestes exigere potest. — Quando medietatem sibi vindicat, curare debet ut inventarium conficiatur, quo efficacius fraudes amoveantur, nec gravetur debitis communibus ultra ratam partem emolumenti quod ex bonis communibus percipit; quod quidem obtinet, dummodo hoc inventarium bonà fide confe&um fuerit. 156.(b) Communitas conventionalis habetur, quando conjuges speciali paéto communitatem legalem extendunt, v. g. declarando omnia mobilia et immobilia, præsentia ac futura, fore communia; vel restringunt, v. g. statuendo illa tantum bona esse communia quæ durante matrimonio ex utriusque reditibus acquisita sunt (communauté réduite aux acquets'}, aut bona communia non æqualiter, sed juxta datam proportionem esse dividenda’. 157. (B) Regimen communitatis exclusivum3 dupliciter haberi potest : (a) sine communitate bonorum; (b) cum separatione hono­ rum. (a) Sine bonorum communitate : tunc uxor servat dominium direc­ tum suorum bonorum aut saltem eorum valons; sed maritus habet usumfruclum et administrationem eorumdem, iis exceptis quæ spe­ cialiter uxori reservata sunt, et cum onere providendi honestæ uxo­ ris sustentationi. — Soluto regimine, uxor plenum dominium suo­ rum bonorum recuperat, sed fruélus jam a marito perceptos repe­ tere nequit. (b) Cum separatione bonorum : uterque conjux non solum proprie­ tatem, sed etiam usumfruClum et administrationem suorum bonorum retinet; attamen jus immobilia alienandi uxor exercere nequit sine viri consensu. Uterque conjux secundum ratam partem onera matrimonii sustinere debet; deficiente padto, uxor tertiam partem suorum redituum marito tradere debet. Si alteruter in inopiam incidit, alter rei domesticæ onera ferre debet. 158. (C) Regimen dotale, in eo præsertim situm est quod bona dotalia uxoris, saltem immobilia, alienari nequeunt. Hoc regimen non habetur, nisi quando expresse sponsi declarant se matrimo­ nium inire sub hoc regimine, l'une bona uxoris duplicis generis sunt : dotalia, quæ padlo nuptiali in dotem constituuntur (stante matrimonio neque constitui neque augeri possunt); et parapher­ nalia, quæ extra dotem sunt; regula enim generalis est omnia bona ■ Dc quo regimine vide Cod. civ., a. 1498-1499, Suppi., p. 35*. ’ Dc quibus vide Cod. civ., a. 1497-r528; Planiol, HI, η. 977-1014. ’ Cod. civ., a. 1529-1539; Planiol., η. 1416-1462. 68 esse paraphernalia quæ explicite ut dotalia in ipso paéto nuptia' constituta non sunt. (a) Uxor retinet dominium direclum dotis, sed hujus administratio et ususfruélus penes maritum est. - Bona dotalia immobilia neque alienari, neque obligari, aut prascribi possunt, etiamsi uxor consen­ tiat, paucis casibus a lege exceptis. Mobilia autem dotalia proba­ bilius alienari possunt, cum onere tamen eorum valorem, soluto matrimonio, restituendi. (b) Quoad paraphernalia, uxor administrationem et usumfruflum retinet, quin tamen possit immobilia alienare sine mariti consensu. Regimen dotale aut separationis bonorum jura sponsæ melius tue­ tur, sed quamdam diffidentiam erga maritum importat; aliunde difficilius in casu pecunia mutuatur, quæ ad commercium sæpe requiritur. Unde, in praxi sæpe expedit regimen mixtum ampleéti. præsertim illud quod dicitur communauté réduite aux acquêts. III. Principia moralia de dominio uxorum. 159. Quæcumque sit lex civilis, quædam principia sta­ tuenda sunt, quibus dignosci possit quandonam conjuges sibi invicem injuriam inferant. 1° Generation legi civili, varia jura et officia conjugum hâc in re determinanti, standum est in conscientia, quia agitur de lege proprietatis determinativâ, necnon de contraétu libe­ re inter partes inito. Attamen, cum jura et obligationes pari gressu incedant, si unus e sponsis suas obligationes non adimpleat, jura eisdem respondentia sibi vindicare nequit. Insuper si dolus et fraus in ipso contractu intercesserint, pars læsa moraliter non tenetur illas obligationes implere quæ injuste ipsi impositio fuerunt. 160. Quibus positis, uxor A.) jus habet ad honestant sustentationem pro conditione suâ, etiamsi nulla bona attu­ lerit, nec ullum pactum explicite initum fuerit : jus enim naturale id postulat. Hæc honesta sustentatio compleétitur non solum viétum et vestitum, sed etiam honestas recreationes, pro suâ con­ ditione; ac facultatem moderatas eleemosynas erogandi, cum uxor obligata maneat lege caritatis. 161. B) Si mulier parentibus suis, vel filiis c præcedenti matrimonio susceptis succurrere teneatur, id præstare debet ex propriis bonis, si quæ habeat; —his autem deficientibus, ex bonis communibus vel ex bonis mariti, gravi eorum 69 necessitati subvenire potest; et quidem sine mariti consensu, si donationes tanquam eleemosyna.· haberi possint; si vero sint ampliores, cum mariti consensu, cum hic sit adminis­ trator bonorum communium et dominus suorum. Qui­ dam probabiliter idem dicunt de fratribus et sororibus, qui sunt in gravi necessitate. 162. (C) Cum uxor non sit serva, sed socia, non tenetur explicite a marito postulare quæ necessaria sunt ad pro­ priam sustentationem, sed potest ea sibi vindicare, — imo clam subducere, si vir sit irrationabiliter invitus. Pariter, si maritus sit prodigus, uxor quædam bona abscondere potest, eaque servare in futuras necessitates. Item si culpabiliter negligat filio, extra domum studenti vel laboranti, præbere necessaria, hæc ex bonis communibus aut viro propriis supplere potest. In his tamen cavendum est ne nimium sibi vel filiis indulgeat, cum haud raro uxores ad jura sua plus æquo extendenda pronæ sint. 163. 2° Quando plena bonorum separatio viget, uterque conjux contra justitiam peccat, si. altero rationabiliter invito, partem ex alterius reditibus distrahit. Major tamen pro conjugibus quam pro alienis requiritur quantitas ad pecca­ tum grave constituendum, quia minus censentur inviti. 164. 30 Maritus contra justitiam peccat : — A) Bona uxoris propria dissipando : (a) sive ea alienando contra uxoris placitum aut leges civiles; vel uxoris consen­ sum morali violentia aut fraude extorquendo : horum enim bonorum non est dominus, sed solum administrator; — (b) male et negligent ter curatu eorum gerendo; nam rem uxo­ ris administrare debet tanquam bonus paterfamilias; secus damnum infert, et ut damnificator ad restitutionem te­ netur. 165 · B Bona communia alienando modo a lege civili prohibito, v. g. immobilia donando, vel donationem occul­ tando sub specie venditionis ; nam dimidia pars horum bono­ rum ad uxorem pertinet, et vir de hâc parte disponere nequit nisi ex concessione legis; jura igitur uxoris usurpat, bona communia contra præscripta legis alienando. Si vero maritus intra legis limites hæc bona dissipaverit, ea ven 70 CAPUT 1. dendo vel permutando, probabilius quidem contra justitiam peccat, quia uxoris jus condominii in illa bona violat1; sed, juxta quosdam2, in hoc casu violatur quidem caritas, sed non justitia. — In praxi, prior opinio ante faôtum suadenda est ; post factum, tolerari potest id quod juxta posteriorem aôtum est. — Ad præcavendam autem bonorum dissipatio­ nem, uxor postulare potest separationem. § IV. De Dominio clericorum s ecularium3. De saecularibus tantum hic agitur ; de Regularibus autem quæstio erit in 7>. dc Variis Statuum obligationibus. 166. I. Prænotanda de variis speciebus bonorum cle­ ricorum. Quadruplicis generis esse possunt bona a clericis possessa : — i° Bona patrimonialia, seu profana, i. c. quæ ipsis obve­ niunt a parentibus vel aliis sive per hæreditatem aut dona­ tionem, etc; vel quæ proprio labore aut industria lucrantur, artem exercendo a sacris muneribus distinélam, v. g. libros scribendo, statuas conficiendo, etc. 2° Bona casualia, seu quasi-patrimonialia, quæ eis contin­ gunt ex labore in ecclesiasticis muneribus exercendis consumpto, qualia sunt missarum stipendia, oblationes occa­ sione prædicationis vel sacramentorum administrationis acccptæ, reditus stolæ, etc. 167. 3° Bona ecclesiastica, videlicet reditus qui ex eccle­ siasticis beneficiis proveniunt, vel ex iis bonis quæ Ecclesiæ propria sunt ; pensiones quæ a Gubernio solvuntur pro bonis ecclesiasticis injuste ablatis vel supplementa quæ a commu­ nitate ad congruam clericorum sustentationem erogantur, si publica auctoritate in locum beneficiorum substituuntur. 40 Bona parcimonialia, ea scilicet quæ parce vivendo sibi reservant ex ecclesiasticis reditibus quos licite ad honestam sustentationem consumere potuissent 1 Marres, I, n. 69. — 7 Carriere, n. 276. 3 T/tomassin, Anc. et Nouv. Discipline, Paris, 1725, t. Ill, 1. III, h. 26-46; Lugo, disp. IV; Molina, Trad. II. disp. 143-148; Lessius, lib. II, c. 4, η. 51; Billuart, diss. Ill, art. 5; .S'. Alphons., lib. IV, 0.490-492; Carrière, I, n. 148-194; Ballerini-Pal., n 38-42; Duballet, Tr. des Paroisses et des Curés, Paris, 1901, p. 468-524. DE EXISTENTIA JURIS. 71 II. Principia de bonis clericorum. 168 Principium iu”‘: Clerici plenum habent dominium bonorum patrimonialium, casualium, nec non parcimo nialium. Certum est. (A) Quoad patrimonialia nulla est difficultas : jure natu­ rali ad clericos pertinent; qui aliunde nullum paupertatis votum emiserunt, nec ullâ positivâ lege privantur horum liberâ dispositione. (B) Bona casualia, seu quasi-patrimonialia, juxta commu­ nem et in praxi tutam sententiam, ad clericos pertinent. Dantur enim a fidelibus non quidem ut pretium rei sacræ, sed- tanquam compensatio vel laboris occasione rei sacræ impensi, vel expensarum quas clerici incurrere debuerunt, dum ad munera sacra rite exercenda sese præpararent, aut gratitudinis causâ. Jam vero minime constat intentionem fidelium esse ut clerici has oblationes in usus pios expen­ dant ; sed potius ex adjunétis hæcdonâsse censentur abso­ lute, absque ullâ conditione; ergo de eis ad libitum dispo­ nere valent clerici. 169. Attamen Ecclesia posset hâc de re leges ferre, quæ in con­ scientia vim haberent, prout revera leges tulit primis Ecclesiae sae­ culis, et etiam nostris diebus in quibusdam dicecesibus : id enim requirere potest bonum Ecclesiæ. Quoad partitionem casualium bonorum inter parochum ejusque vicarios, nihil praescribitur lege generali Ecclesiae; unde attendenda sunt Statuta particularia, locorum consuetudines légitimai, et fide­ lium intentio. 170. Quando agitur de oblationibus quæ vere debentur, v. g. oc­ casione matrimonii vel funeris, plerumque definitur a Statutis quid debeatur, et quota pars *parocho, vicariis aliisve ministris tribuenda sit : huic legi omnino standum est in conscientia1. Si agatur de spontaneis oblationibus, ac nil de iis definitum fuerit, sive lege! sive consuetudine, intentio fidelium attendi debet, cum 1 In Statutis Parisiensibus {Statuts Synodaux 1902, n. 580), merito decernitur injuste agere ct ad restitutionem teneri sacerdotes qui plus exit'unt quam determinatum est ab Episcopo; ibidem (n. 581) com­ mendatur non nimis rigorose exigenda esse jura casualia, nec coram tribunalibus vindicanda absque episcopali licentia; et (n. 583) a pau­ peribus nihil exigendum esse, ne forte a sacramentis arceantur. In Statibus America l-'œderalis, de hâc partitione variæ inveniun­ tur leges in variis dioecesibus : (a) in quibusdam, v. g. Trentonenst 72 CAPUT I. ipsis liberum sit aliquid dare vel non,et cuicumque voluerint. Gene­ rating sacerdoti ipsi qui sacrum ritum perfecit hanc oblationem lar­ giri intendunt; sed in casu dubii, eorum voluntas discrete explorari potest hac aut simili quæstione : num pastori an mihi vis id donare? 171. (C Bona parcimonialia sunt omnino sub dominio clericorum; jus enim habent ad honestam sustentationem, ideoque suos faciunt reditus ecclesiasticos qui ad honeste vivendum sunt necessarii; proinde si, parce vivendo et a legitimis recreationibus abstinendo, aliquid seponere pos­ sunt ex illis reditibus quos suos fecerunt, id tanquam fructus industriæ et parcimonia. spectari potest, et ad illos omnino pertinet. 172. Principium 2'“": Clerici sub gravi tenentur, saltem ex lege ecclesiastica et caritate, superflua redituum bonorum ecclesiasticorum impendere in pios usus. Certum est. Declaratur. Hic agitur de reditibus tantum, non autem de ipsis bonis; cum enim Ecclesia hæc bona sua fecerit, clerici absque injustitiâ fundos ecclesiasticos alienare ne­ queunt. Ex his autem reditibus clerici in suum usum con­ vertere possunt quidquid ad honestam sustentationem requiritur, cum ad hunc finem primario instituta sint bene­ ficia. Quæ vero manent, superflua dicuntur; et, hæc, juxta omnes, in pios usus impendi debent ex lege Ecclesiæ et ex caritate ; utrum etiam exjustitia necne, infra dicetur. 173· Probatur. (A) Auctoritate ; prætcr antiquos cano­ nes 1 qui hâc de re explicite agunt, habemus Tridentinum, quod de Episcopis. Cardinalibus, ac consequenter aliis bene­ ficiariis ita decernit2 : “ Ne ex* reditibus Ecclesiæ consan(Statuta, n, 353-354), eleemosynæ qua. erogantur occasione baptismi, matrimonii, missa nuptialis, missa· cantata· de Requie, omnes retflori seu parocho cedunt; his autem utitur ad domus parochialis expensas solvendas, et vicariis congruam sustentationem suppeditandam ; si quid supersit, æque dividitur inter rectorem ejusque vicarios, (b) In aliis vero, v. g. Baltimorensi et Wtlmingtonensi (Stat. Wilniingt. n. 282), hujusmodi eleemosynæ in commune conferuntur, et deinde ita dividuntur ut, si unus sit vicarius, duæ partes pastori cedant et una vicario; si duo sint vicarii, dimidia pars cedit pastori, et altera dimi­ dia inter vicarios æqualiter distribuatur. 1 Quos vide in Decreto Gratiani, cans. 12, q. 1. * Sess. XXV, cap. I de Reformat. DE EXISri.NTIA JURIS 7J "uineos fatniliaresve suos augere studeant, cum ct Aposto­ lorum canones prohibeant nc res ecclesiasticas, quæ Dei sunt, consanguineis donent ; sed, si pauperes sint, iis ut /wrperibus distribuant; eas autem non distrahant, nec dissipent illorum causâ... B) Ex intentione donatorum : hi enim pecunias aliaque bona Ecclesiæ dederunt ut in pios usus, non autem profanos, converterentur, ideoque in clericorum sustentationem, alia­ que pia opera, non autem ad augendas opes sive clericorum sive eorum familiae. 174. Quæstio disputata. (A) Exinde non pauci canonistæ ac theo­ logi ‘ inferunt clericos exjustitia teneri superflua redituum ecclesias­ ticorum in pios usus erogare. Nam (a) juxta Patres et sacros ca­ nones, bona ecclesiastica sunt patrimonium Christi, patrimonium pauperum, ita ut rapinœ et sacrilegii rei habeantur clerici qui in usus profanos hæc bona expendunt . Porro hoc nihil aliud significat nisi’eos veræ injustitia esse reos, ideoque ad restitutionem teneri, b) f ideles, sua bona Ecclesiæ donando, nihil aliud intendebant nisi clericos sustentare, pauperes sublevare, ac Dei cultum fovere. non autem clericos aut eorum nepotes ditare ; atqui clerici, benefi­ cia accipiendo, implicite saltem et vi quasi-contraélûs, in se susci­ piunt donatorum intentiones exsequi: ergo, reditus ecclesiasticos dissipando, quasi-contraélum ideoque justitiam violant. l7S- (B) Probabilior tamen opinio tenet obligationem in pios usus impendendi superflua bonorum ecclesiasticorum no/ι esse exjustitiA3. Nam (a) ante .bonorum ecclesiasticorum divisionem, quarta pats clericis distribuebatur ad eorum sustentationem, et quod super­ erat sub ipsorum dominium omnino cadebat tanquam merces labo­ ris; atqui, post faétam bonorum divisionem, beneficia huic quartic parti respondent, proindeque beneficiorum reditus sub dominium clericorum cadunt; ergo, eos expendendo, etiam contra Ecclesiæ leges, justitiam non violant, sed obedientiam et caritatem. b) Ex Tridentino, beneficiarii qui in loco beneficii resident, sua­ que adimplent munera, suorum beneficiorum Jrudius faciunt suos, id enim eruitur ex eo quod qui non resident, aut fidei professionem non emittunt, non faciunt fruitus suos; atqui facere fruétus suos 1 ItaNavarrns, De ecclesiast. Redit, qti.est. 11, inonn. 7; Comitatus, Resp. inor. 1. 1, q. 70-71 ; Antoine, dc Obligat, c. I, q. 5 ; Jlabert, de Justit., c. 21 ; Carrière, η. 102, ct alii quos hic auflor refert, n. 157. Quos textus diserte refert Thomass. op. cit. ch. 26-33. X. Thom., Quodlibet VI, p. 7, a. 12, ad 3; Soto, 1 X, q. 4, a. 3; Z// ration sole). 76 CA PU T 1. revera apud omnes Gentes, Civitas et Municipium aliquot bona legitime possident exclusive ct permanentor. Ita, in Galliâ, Respublica duo genera bonorum possidet : quædam quæ neque alienari neque prcescribi possunt, ut vias publicas, (lu­ mina, maris littora, arces munitas, aliaque hujusmodi; quædam autem quæ alienari possunt, ut loca a mari reliéla, insulas eflbnnatas in fluminibus, bona quæ domino carent, sylvas, ædificia publica. Pariter Provinciæ (Departements) et Municipia (communes) quæ­ dam bona colleélive possident. Principium est non magis licere bona publica invadere quam bona privatorum; jus enim dominii æque existit in societatibus legitimis ac in individuis. o Quoad vero bona communia {communaux), quibus cives frui possunt, conditiones ab au&oritatc legitimâ præfinitæ servari debent, ut sic omnium jura integra ma­ neant. II. De ipso jure consociationis'. 183. Status quœstionis. Hominibus inesse jus naturale sese consociandi ab omnibus admittitur qui agnoscunt homi­ nem eus sociale esse. Sed quæstio est utrum, posita institu­ tione Civitatis seu Statûs, cives potestatem retineant privatas societates efformandi. Jamvcro non pauci Politici conten­ dunt jus tales societates constituendi non esse naturale, sed ab ipso Statu dimanare, ita ut nulla societas existerc ac bona acquirere valeat nisi accedente consensu auctoritatis publicæ I line societates, præsertim ecclesiasticas ac reli­ giosas, evertere conantur carumque bona injuste usurpant. 184. Thesis : Privatas societates inire, cum facultate bona possidendi, etiam posita institutione Statûs, est jus naturale quod a Gubernio neque tolli neque limitari potest, nisi in quantum id exigit bonum publicum. 185. 1° Privatas societates inire est jus naturale. Illud 1 Fonsegrive, La Crise sociale, ch. V, p. 255-299. Pnn, De la Richesse dans les Sociétés chrét. Paris, 1882, t. 1, 1. n,th 14, p. 359; Say-Chailley, N. Diél. d’Economie Politique, verbo Association; Rambaud, Eléments d’Economie Politique, Paris, 1895,1). ’73 · Antoine, Economie sociale, ch. XIV, p. 384; Revue Catholique des institutions, 1880, t. H. p. 486-55«»; 1884, t. I, p. 277; 1899, t. 1, p. 289; Revue des Deux Mondes, 15 janv. 1901, La liberté d’Association, par P. Dareste; P. Brochard, La Mainmorte Ouvrière, Paris, 1900. h DH EXISTENT!/1! JURIS. 77 enim jus homini naturale dici debet quod necessarium est ad ejus facultates rite excolendas, et felicitatem consequen­ dam. Atqui jus cum aliis hominibus sese consociandi, etiam posita institutione Statûs, ad utrumque necessarium est. fA) Adfacultates rite excolendas, sive physicas, sive intel•cétualcs et morales, sive etiam religiosas. a) Vires cujuslibet hominispltysicœ valde limitantur, ita ut multa sint sibi maxime utilia, imo et moralitcr necessaria quæ peragere non valeat, nisi ab aliis adjutus; ita in ædificandis domibus, mechanicis artibus exercendis, etc., multo citius et efficacius proceditur, si vires plurium simul coadunentur : virium enim conjunctione energiæ multum augentur. (b)Idem dic de ordine intellectuali ac morali : experientia enim constat litteras, artesque liberales, imo morum reCtitudincm scholis, academiis, collegiis variisque hujusmodi institutis promo­ veri : mutuo enim quod sibi socii præbent adjumento, col­ loquiis, hortationibus, consiliis, exemplis aliisque hujus generis mediis magis ac magis illuminantur ac roborantur; ita ut hodie, quando finis specialis vult obtineYi, statim aliqua societas ad eumdem prosequendum instituatur, (c) Nec aliter dicendum de rebus religiosis; quo tutius enim homines ad Deum tendere valeant, aliorum hortationibus, consiliis et exemplis indigent ; quod quidem magis necessarium est quando adest religio revelata, auétoritate fundata, quæ sa­ cram hierarchiam supponit. Ergo hominibus inest jus natu­ rale se consociandi, quod tollere nequit Status quin injuste cives privet medio ad facultates fruétuose exercendas moralitcr necessario. 186 (B) Ad felicitatem consequendam; homo enim, cum sit animal sociale, absque sociali cum proximis con­ sortio beatus esse nequit; plerumque, quando solus est, tædium vitæ experitur; cum enim bonum sit sui diffusivum, cum aliis consociari maxime appetit, ut eis aliquid impertiatur, vel ab eis aliquid accipiat; quosdam vult spe­ cialiter diligere, et ab eis diligi; maximamque felicitatem assequitur, mutuam benevolentiam et commiserationem fo­ vendo. Jamvero hæc omnia vix attingi possunt, nisi cives privatas societates inter se instituant, in quibus aliorum con­ sortio frui valeant. CAPUT 1. 187. Ncc dicatur has societates multis malis et incommodis ansam præbere; hæc enim præcavere potest Status, dum potestatem retinet leges ferendi ac media adhibendi ad abusus compescendos. Merito igitur cum Leone X///1 concludendum : “ Priva­ tas societates inire concessum est homini jure naturae; est autem ad præsidium juris instituta civitas, non ad interi­ tum; eaque si civium coetus sociari vetuerit, plane secum pugnantia agat, propterea quod tam ipsa quam coetus pri­ vati uno hoc e principio nascuntur : quod homines sunt natura congregabiles ”, 188. 20 Hujusmodi societates jure naturali bona acquirere ac possidere possunt. Nam qui jus habet ad finem conse­ quendum, jus pariter habet ad media. Atqui societas pri­ vata hominibus vere utilis ac jucunda esse nequit, nisi certis opibus fruatur, quibus finis intentus obtineri valeat; ita si ho­ mines consociantur ad agros excolendos, ad vacandum commercio vel artibus, pccuniâ aliisque bonis indigent ad opus prosequendum; idem verum est de rebus litterariis, mora­ * libus ac religiosis : sine pecuniâ aliisve opibus neque libri comparari aut diffundi possunt, neque conventus adunari, neque media adhiberi ad vitia compescenda aut religionem promovendam. Ergo jure naturali societates privatæ ali­ quot bona possidere possunt. 189. Neque dicatur in utiles essu has societates, quia in Statu democratic© ac libero, ipsum Gubernium omnia supplet quæ ad facultatum exercitium ac civium felicitatem desiderantur. — Au&oritas enim publica, cum penes homines resideat qui limitatis facultatibus et activitate pollent, de omnibus sa­ pienter curare non valet; vix generali rerum administration! providere potest,præsertim cum hæc in dies magis complexa et intricata fiat; hinc multa, bono privato et publico utilia, vel infedla vel modo valde imperfeéto facta manebunt, nisi cives innatam servent facultatem se consociandi eaque præstandi ad quæ impar est Status. - Præterea si omnibus at­ tendere velit Gubernium, jam privatorum aétivitas peribit, omniaque incommoda Colleclivismi 'supra,n, 97-98) redibunt. Encycl. AV/////Z iVovurum. DE EXISTENTIA JURIS. 190. Objiciunt insuper Politici societates privatas esse periculosas tum oeconomice, tum politice .-(A, *(Economic , quia, si bona possidere valent, hæc extra commercium manebunt; cum enim jure perpctuæ successionis gaudeant, immobilia quæ compararunt non ven­ duntur aut mutantur; quod bono publico nocet, et aerarium privat taxis quæ in mutationibus percipiuntur. 191. Respondetur hæc incommoda facile vitari posse: (a) Status enim certis limitibus circumscribere potest domi­ nia quæ a privatis societatibus possideri valent, ne nimium crescant; jamvero si hæc dominia, juxta finem cujuslibet societatis, intra certos limites continentur, nullum bono pu­ blico nocumentum afferunt, sed e contra auxilium præstant, cum privatarum societatum prosperitas in bonum publicum redundet. Aliunde bona quæ dicuntur manus mortua spe­ cialibus taxis onerari possunt, quæ taxis in mutationibus perceptis respondeant. 192. (B Politice periculosae sunt privatae societates, aiunt Poli­ tici, quia vi auôioritatis et opum quas obtinent, Statui resistere pos­ sunt et civilis auctoritatis exercitium nimis coarCtare. Res/>. Status ad bonum publicum promovendum, non autem ad privatorum legitimam aétivitatem destruendam institutus est; si omnem auétoritatem sibi vindicat, jam de libertate individuorum ct familiarum aétum est, ac mons­ truosa tyrannis mox prævalcbit. Quicumque igitur veræ libertatis amator est, optare debet omnipotentiam Statûs certis limitibus restringi : quod nullocflicaciorimodopr.estari potest quam privatarum societatum institutione. Ne­ que timendum est ita nimis coaréiari Gubernii audoritatem; najm opportunis legibus communitatum usurpationes compesci possunt, “ scilicet si quidquam ex instituto perse­ quantur, quod cum probitate, cum justitia, cum reipublicæ salute aperte dissideat 1 ”. Attamen, monente Leone XIII (1. c.), “summam tamen adhibeat cautionem nccesse est, ne jura civium migrare videatur, nec quidquam per speciem utilitatis publicæ statuat, quod ratio non probat ”. 193· Variæ sunt leges apud diversas ( lentes circa societatum pri­ vatarum jura et obligationes. J ure civiligallica permittuntur ac juridice agnoscuntur societates inter privatos formatæ, etiam absque Gubernii interventu,dummodo ' Leo X/lf, Encvcl. Perum Novarum. I I sint commerciales, aut civiles, vel inter agricolas aut opifices instituan­ tur ad jura sua tuenda; imo, ex lege novâ. 2 jul. 1901, omnes asso­ ciationes cujuslibet generis, exceptis tamen religiosis Congregationi­ bus, quæ juridice existera non valent, nisi lege speciali approbentur. Quantum hujusmodi restriéiio aequalitati ac libertati civium adver­ setur nemo est qui non videat, cum Congregationes, nedum bono publico noceant, e contra illud maxime promoveant sive intra sive extra Galliam. Mirum igitur non est hanc agendi rationem jam antea a R. Pontificibus damnatam fuisse; audiatur præsertim l.eo XIII, Encycl. Rerum Sovarum : “ Sodalitates varias hic repu­ tamus animo et collegia et onlines religiosos, quos Ecclesiae aucto­ ritas et pia Christianorum voluntas genuerant : quanta vero cui salute gentis humanae, usque ad nostram memoriam historia loqui­ tur. Societates ejusmodi, si ratio sola dijudicet, cum initæ just; causâ sint, jure naturali initas apparet fuisse. Quâ vero parte reli­ gionem attingunt, sola est Ecclesia cui juste pareant... Multis locis communitates hujus generis respublica violavit, ac multiplici quidem injuria : cum et civilium legum nexu devinxerit, et legitimo jure personæ moralis exuerit, et fortunis suis despoliarit. Quibus in fortunis suum habebat Ecclesia jus, suum singuli sodales, item qui eas certæ cuidam causa; addixerant, et quorum essent commodi; ac solatio addictæ.” 194. Conclusio practica. Catholicis igiturjwj et officium incumbit omnibus legitimis mediis viriliter utendi ad amplio­ rem juris sese consociandi libertatem consequendam; intereaque societates et collegia prudenter ac strenue instituendi, ad normam legis novæ 1901, ut, vanis querelis ac dissidiis tandem sepositis, inimicorum Ecclesiae vires frangere va­ leant; nostris enim diebus, cum mali ubique et certatim invicem coadunentur, boni sua jura vindicare nequeunt nisi corde magno et animo volenti, viribus unitis ac fædcratis, «-· *— suaque jura viriliter tueantur ». 1 Hinc in prima Encyclicà E supremi apostolatûs ealheitra, recentei Pius X catholicos hortabatur ut inter se societates instituerent : “ Ca­ tholicos homines, vario quidem consilio at semper religionis bono, coire inter se societatem, Decessores nostri probavere jamdiu bonâque precatione sanxerunt. Institutum porro egregium Nos etiam laud tione nostra ornare non dubitamus, optamusque vehementer ut urbibi agrisque late inferatur ac floreat .. Postulant enim aflionem tempora sed eam qua· tota sit in divinis legibus atque Ecclesiae præscriptisanûe integreque servandis, in religione libere aperteque profitenda, 1. omnigenae demum caritatis operibus exercendis nullo sui aut terrena­ rum utilitatum respedlu ’. DE EX I ST EN TI A .IERIS. 81 III. De dominio Ecclesiarum T. Duo exponenda : i° utrum Ecclesia jus possidendi tem­ poralia habeat; 2° cuinam in Ecclesia hoc jus competat. i° De jure quod Ecclesia inest temporalia possidendi. 195. Errores. (A) Haeretici nonnulli negarunt jus inesse Ecclesiae bona temporalia acquirendi, eo quod spiritualis sit societas; inter quos: Arnaldus Brixinensis, sæc. XII; Waldenses, sæc. XIII ; Marsilius Paduanus et Widefus, sæc. XIV ; nccnon multi Protestantes, duce Luthero, sæc. XVI. Contendebant siquidem “ contra Scripturam sacram esse quod viri ecclesiastici habeant possessiones; Sylvestrum Papam et Constantinum imperatorem errasse Ecclesiam dotando; Papam, cum omnibus clericis suis possessiones habentibus, esse haereticos, eo quod possessio­ nes habent, et insuper omnes eis consentientes, videlicet dominos saeculares et ceteros laicos (B) Hodierni vero Politici non pauci idem jus impugnant duplici modo : (a) alii audaciores tenent Ecclesiam nullum jus habere temporalia possidendi, nisi haec potestas ipsi concessa fuerit; haneque facultatem semel concessam ad arbitrium revocari, bonaque prius acquisita subripi posse, (b) Alii moderatiores fatentur equidem Ecclesiæ jus quod­ dam inesse temporalia possidendi et administrandi, sed a Statu limitandum eo modo quo id opportunum Status ipse judicaverit. 196. Thesis .· Ecclesia jus habet bona temporalia pos­ sidendi et administrandi divinitus sibi concessum, proindeque independenter a Statu. Certum est. .Script. (A) Jam ex Veteri Testamento colligi potest sa­ cerdotes et levitas a Deo accepisse jus quædam temporalia possidendi et administrandi. Verum est quidem in parti­ tione regionis ( hananææ nullam partem eis fuisse assigna­ tam, quia Dominus eorum pars et Increditas esse volebat 3. ■ r/unuassin. op. cit. t. I. — De Angelis, lib. Ill, tit. 5, De Prehen­ dis; Cavagnis, Instil Juris Publici ecclcs., cd. 3’, t. ΙΙΙ,Ι. IV, c. 2, art. 7; Jiourgain, Etudes sur les biens ecclésiastiques. Paris, 18170. ’ Apud Denying. nn. 486, 509, 512 — \'tmi.. XVIII, 20. 82 ' ( I i t . ·· CAPUT I. (a) Sed sacerdotes jus habebant ad primitias, quæ Deo offe­ rebantur a filiis Israel1; levitœ ad decimam partem fruc­ tuum2; hi autem tenebantur decimarum decimam partem sacerdotibus dare 3. (b) Præterea præcipit Dominus filiis Israel “ ut dent levitis de possessionibus suis urbes ad habi­ tandum et suburbana earum per circuitum ; ut ipsi in oppi­ dis maneant et suburbana sint pecoribus ac jumentis Revera quadraginta oélo civitates levitis assignatæ sunt, quarum tredccim sacerdotibus reservatæ fuerunt. — Ex quibus constat Deum, ex unâ parte, voluisse levitas a temporalibus curis immunes fuisse, et ex altcrâ, sapienter eorum necessitatibus providisse. Ex quo jam probabiliter inferri potest divinitus Ecclesiæ christianæ jus inesse aliquid possidendi ut ministrorum necessitatibus provideat. 197. B) Sub tVova Lege nihil quidem hâc de re expli­ cite definitum est, sed solummodo principium generale de­ claratum, videlicet cos qui altari inserviunt de altari edere posse : “ Nescitis quoniam qui in sacrario operantur, quæ de sacrario sunt, edunt : et qui altari deserviunt, cum altari participant? Ita et Dominus ordinavit iis qui Evangelium annuntiant de Evangclio viveres”. Ecclesia autem jus possidendi ab initio sibi vindicavit. Ita primis sæculis jam possidebat Catacumbas, in quibus 1 martyres ac defuncti Christiani sepeliebantur; deinde vero illa ædificia quæ super Catacumbas et alibi exstruéta sunt ad divina officia celebranda. Ouod sane ex variis testimoniis constat; juxta Eusebium^, Gallienus Ecclesiæ restituit bona temporalia tempore persecutionis ablata ; quod pariter testatur Liber Pontificalis, ubi agitur de Papâ Dionysio7 ; “ Hic presbyteris ecclesias divisit, et coemeteria, et parochias dioecesis constituit ” ; ita etiam Aurelianus Episcopo Antio­ cheno restituit bona a Paulo Samosateno usurpata. Conntantinus autem restitui jussit “ non ea loca tantum ad quat convenire consueverunt christiani, sed alia etiam... ad jus corporis eorum, id est Ecclesiarum, non hominum singulo * » < 4 7 Num., XVIII, 8-19. —’ Num , XVIII, 21. — 3 Num., XVIII, 26. Num., XXXV, 2-4. — s I Cor. IX, 13-14. Hist, ercles, VII, 13, ap. P. G., XX, col. 675. Lib. Pontif, ed. Duchesne, Paris, 1886, t. I, p. 157. DE EXIST ENTIA JU K IS. HJ mm pertinentia’ ”. Præterea Romano Pontifici donavit Lateranense palatium, multasque exstruxit basilicas, quas Ecclesiæ dedit; et ex hoc tempore multa bona temporalia Ecclesia acquisivit, ejusque jura plene a Statu recognita fuerunt2.—Jamvero, si tempore persecutionum, jus possi­ dendi sibi vindicavit, hæc potestas non a Romanis Impera­ toribus, qui odio eam prosequebantur, sed ab ipso Christo dimanare censebatur. - * Ap. Laflantium, De morte persec., 48, P. L. VII, coi. 269. — Cfr. Marucchi, Eléments d’Archéol. chrét. 1900, t. I, p. 117; Duchesne, Les Origines chrét. c. 23, § 4 ; Allard. Hist, des Perséc. t. II, ch 1. » Gosselin. Pouvoir du Pape au moyen âge, 2e éd. Paris, 1845, p.98 141; Rivet, Du Régime des biens d’Eglise avant Justinien, spé­ cialement sous les Emp. chrétiens, Lyon 1891; Fourneret, Les Biens d’Eglise après les édits de pacification. Paris, 1902. - 198. Ratione. Et merito; nam qui vult finem, vult me­ dia. Porro Christus volebat Ecclesiam non solum sub­ sistere, seek proficere, et Gentes ad veram fidem adducere. Atqui Ecclesia id præstare nequit nisi jus habeat quædam temporalia acquirendi. Siquidem (a; subsistere nequit absque ministris, qui divinum cultum promoveant, Christia­ nam doctrinam prædicent, sacramenta ministrent, ideoque scipsos impendant pro salute animarum ; jamvero ministri id peragere non valent nisi consentanee educentur ac decenter sustententur, habentes saltem alimenta et quibus tegantur, b ; Fidem propagare nequit quin multas expensas incurrat missionarios ad exteras Gentes mittendo, libros catholicos diffundendo, novas ecclesias aedificando, pauperum,viduarum et orphanorum necessitatibus providendo, etc. (c) Ad ipsum cultum divinum requiruntur templa, altaria, sacr.e vestes, aliaque hujusmodi. d) Cum Ecclesia sit societas hierarchica, adsunt Superiores, quorum necessitatibus subve­ nire necesse est; tribunalia ecclesiastica, Congregationes, imo verbo ea omnia quæ ad amplissimam societatem regen­ dam omnino necessaria sunt. Ideoque si Christus voluit Ecclesiam subsistere ac officia sua adimplere, eo ipso voluit bona temporalia possideri ad hunc finem attingendum necessaria. Aliunde alibi probatum est ( 7 r. de Ecclesia, n. 109) Ecclesiam esse societatem completam et indepen- dentem ; Statu. ergo jus possidendi . habet independenter a ! 199. Solvuntur difficultates. Si Ecclesia jus habeat possi­ dendi, independenter a Statu, brevi ditior evadet, quia bona eccle siastica non alienantur, sed quotidie augentur : et exinde corruptio ecclesiasticos viros pervadet. Resp. Xon diffitemur abusus aliquando irrepere posse bonorum ecclesiasticorum occasione ; sed exinde minime sequitur jus ipsum possidendi malum esse ideoque delendum ; secus omne jus ever­ tendum esset, utpote abusibus obnoxium; ipsa ratio postulatui abusus quidem tollantur, sed non ipsum jus possidendi. Jamvero Ecclesia legibus suis multos abusus præcavet; nam, ut supra (n. 181) diélum est, bénéficiât) qui pinguiores habent reditus, superflua in bona opera expendere tenentur, et ita neque seipsos neque familiam ditare possunt. — Si quandoque bona ecclesiastica augeantur, crescit pariter fidelium numerus, crescunt etiam necessitates suble­ vandae; aliunde maxima pars paganorum nondum accepit Evange­ lium, et ex hoc capite copiosae facultates requiruntur ad Gentiles convertendos. 4S 200. (B) Bona.ecclesiastica generatim male excoluntur et admi­ nistrantur; quod sane multum bono publico nocet. Resp. Hujusmodi abusum non fuisse communem historice con­ stat; nam Ordines Religiosi, testibus etiam acatholicis scriptori­ *, bus generatim agrorum culturam maxime foverunt, et impigro labore solertique industrii desertas regiones in feraces agros converterunt’; revera longa eorumdem agrorum possessio horum fera­ citatem haud parum auget, cum nonnisi post multos labores ac longum tempus copiosæ segetes ex inculta terrà percipi queant. Si vero, ex imperitiâ vel pigritiâ quorumdam beneficiatorum, male excolantur nonnulla bona ecclesiastica, tollatur abusus, salvo ipso jure possidendi. 201. (C) Si multiplicantur ecclesiastica prædia, jam Status tribu­ tis defraudatur, cum illa, juxta legem ecclesiasticam, immunitate gaudeant. Resp. Historia constat hanc immunitatem Statui nocivam non fuisse. Ecclesia enim sæpe, dum publicæ impenderent calamitates, Statui sponte ac libere opem tulit, ita ut plura largita fuerit quam Gubernium tributorum nomine exigere potuisseti*3. Hodie vero i Ila Taine, L’Ancien Régime, 9' éd., Paris, 1880, p. 6-7. ’ Montalembert. Les Moines d’Occident, 70 éd. Paris, 1892, t. I, 69 sq. ; t. 11, p. 440-461 ; Martin, Les Moines, Paris, 1880, t. 1, ch. 6; G. Kurth, Origines de la civilisation moderne, Paris, 1886,1.11 ,p. 168-185. 3 Viollet, Histoire des Instit. politiques et administratives de la France, Paris, 1898, t. II, p. 398 sq.; Bourgain, Contribution du Clergé à X DE EXISTENT! Λ JURIS taxis manus mortua aliisque hujusmodi bona ecclesiastica sæjx gravius onerantur quam laicorum possessiones. Immerito igitur Politici ex hoc capite queruntur. 2° Cuinam in Ecclesiâ jus dominii competit? 202. Tres præcipuæ hâc de re prodierunt opiniones. (A) Quidam, cum Navarro , * dixerunt dominium bonorum eccle­ siasticorum esse penes Deum cl Christum, non metaphorice, sed prvprie, ita ut Ecclesia et S Pontifex horum dispensationem tantum, non autem dominium habeant. — Quæ tamen opinio antiquata hodie merito censetur; nuilo modo enim probari potest Deum vel Christum sub speciali suo dominio resumere bona quorum domi­ nium ab initio hominibus reliquit. Haec Deo quidem dicata, seu donata dicuntur, sed metaphorice, quatenus in ejus honorem expendi debent, nec sine speciali injuria Deo faétâ subripi possunt; domi­ nium autem penes aliquam personam humanam manere debet. 203. (B) Alii tenent, post Eagnanum3, horum dominium esse penes S. Pontificem, seu Ecclesiam universalem, cujus est caput. Quod tamen minus probabile censemus. Ad Ecclesiam universa­ lem pertinent quidem illa bona quæ specialiter ei donata sunt, vel ab eâ acquisita fuere, pro generali regimine populi christiani; non autem quæ a variis communitatibus canonice ereétis legitime acqui­ sita sunt, propter argumentum mox exponendum. 204. (C) Tertia ct hodie communior opinio est domi­ nium particulare bonorum ecclesiasticorum esse penes ecclesias particulares et collegia canonice erecla, quibus donata sunt, quamdiu unita manent Ecclesiæ catholicae. — Dicitur dominium particulare, quia dominium altum seu eminens penes Pontificem manet, qui,· propter bonum publicum, hæc bona alienare vel tranferre potest, prout diximus de Statu quoad privatorum bona. 205. Ratio fundamentalis est quia a) ex unâ parte, parœciæ, communitates ac collegia, eo ipso quod canonice eriguntur, ab Ecclesiâ obtinent jus donationes accipiendi et bona acquirendi; (b) ex alterâ, fideles, dum alicui ecclesia vel collegio hæc bona largiuntur, non intendunt ea Ecclesiauniversali dare, sed huic ecclesiæ vel communitati quam spe l'impôt sous la Monarchie française, Questions Historiques, nouvelle série, t. 1V, p. 66 sq. 1 De Reditibus ecclesiasticis, q. 1, monit. 40. ’ Fagnan. In lib. Ill Decret., cap. Relatum, Ne clerici vet monachi. η. 26 sq. 5 86 i CAPUT I. ciali fovent dileéHone. — Quod quidem praxi Ecclesiae fir­ matur; quando enim dubia oriuntur de legitima posses­ sione talis vel talis ecclesiastici prædii, vel lites inter duas communitates, solent Romanae Congregationes inquirere cuinam communitati vel collegio hujusmodi bonum donatum fuerit, et quænam fuerit donatorum intentio. 'l 206. Diéhim est tamen quamdiu ecclesiæ vel communi­ tates unites manent Sedi Apostolicœ ; nam hanc possidendi facultatem ab Ecclesia universali acceperunt, nec eam reti­ nere possunt contra ejus voluntatem, quando ab eâ separan­ tur. Aliunde fidelium intentio fuit hæc bona tali parœciæ I aut communitati dare quatenus catholicce, proindeque calholicæ unitatis centro unitae. 207. Corollaria. (A) Supremus Pontifex jus habet /upremce dispensationis omnium bonorum ecclesiasticorum, caque alienare vel transferre potest, in quantum id exigit bonum commune Ecclesiæ. Hæc enim bona ecclesiis vel communitatibus donata fue­ runt ad promovendum Ecclesiæ bonum; jamvero aliquando contingit Ecclesiæ bonum postulare ut hæc bona aliis trans­ ferantur vel cedantur, quia collegia, quæ eis fruuntur, existere desinunt, vel his bonis abutuntur, aut quia pax inter Ecclesiam et Statum retineri vel instaurari nequit sine par­ tiali vel totali bonorum ecclesiasticorum cessione. 208. Revera hfic potestate aliquando, licet raro, usi sunt Romani Pontifices; ita Clemens V, in Concilio Viennensi, bona pleraque r Templariorum · in institutum S. Joannis transtulit; Martinas V, in C. Constantiensi, Teutonicæ genti induisit ut retineret quædam bona ecclesiastica simoniace acquisita; Benedicius ΛΊ Γ episcopis Albaniæ facultatem concessit bona ecclesiastica injuste direpta condonandi possessoribus,ne hi secus in apostasiam laberentur; Pius VII, pro pacis bono felicique catholicæ religionis instauratione in Gallia, declaravit eos qui bona Ecclesiæ alienata acqui­ sierant, non esse molestandos. 209. ( B) Bona ecclesiastica impendi debent in usus a donatoribus praefinitos, nisi S. Pontifex, pro supremâ suâ potestate, ob bonum Ecclesiæ, aliter judicaverit. — Id enim palet ex quasi-contraétu inter donatores et ecclesias quibus DE EXISTENTIA JUBIS. bona data fuerunt. Aliunde, si quid aliud exigat Ecclesiæ utilitas, Supremus Pontifex donatorum voluntatem inter­ pretari potest. Ad ipsum igitur recurrendum est pro comnutationc piorum operum, quæ jam impleri nequeunt. Art. III. De variis modis acquirendi dominium 210. Quinque recensentur modi quibus acquiri possit dominium : occupatio, accessio, hareditaria successio, contractus,prcescriptio1. Ex his unus est originarius, quo videli­ cet acquiritur res nullius, seu nullum dominum habens; et hic dicitur occupatio; illi autem sunt derivativi, quibus acquiritur res jam sub alicujus dominio posita. De succes­ sione et contraria in alterâ parte hujus Traclatùs agetur, ubi de conti ariibus; hic autem i° de occupatione; 2° de accessione; 3° de prœscriptione. § I. De occupatione2. 211. Conditiones ad legitimam occupationem requi­ site (A) Occupatio est apprehensio rei quee nullius est, animo eam faciendi suam. — Quatuor proinde requiruntur conditiones ut occupatio sit legitimus acquirendi modus : (a) ut res occupata sit nullius; si enim legitimum habeat dominum, occupatio illius, domino rationabiliter invito, furtiva est; (b) ut res vere et realiter apprehendatur : quæ tamen apprehensio^/yer/m vel moralis esse potest secundum naturam rei vel leges civiles; (c) ut occupans animum habeat rem faciendi suam; si enim aliam intentionem habeat, v. g. per talem locum transeundi, in domo per ali­ quos dies pernoctandi, non acquiritur dominium; (d) ut hic animus exterius manifestetur : secus neque cognosci, neque probari potest, nec proinde alios obligare; quænam autem signa externa requirantur infra exponetur. Hodie valde limitatur jus occupationis, cum paucæ sint omnino res nullius, ac plerumque lege civili deter minetur cujusnam sint 1 Labor unus est quidem ex acquirendi modis: sed, quando versatur circa rem propriam, reducitur ad jus accessionis; si versatur circa rem alienam, ad contractum refertur. ’ Lugo, disp. VI, n. 40-152; Motina, disp. 40-56: Lessius, lib. I, cap. 5, η. 28-67; Billuart, diss. IV, art. 2; .S'. Alphons., n. 602-605. Carrière, n. 285-360; Hall. 1\, n 56-108; Lehmk.. n. 906 916. L 88 bona vacantia'. Tria manent de quibus inquiri possit ; animalia, thesauri, res amissa aut dereliflœ. I. De occupatione animalium. 212. Triplicis generis distingui possunt animalia relate ad occupationem : (a) fera, seu silvestria, quæ naturali liber­ tate fruuntur, ac dominum non habent; ut leones, aquila·, vultures, lepores, pisces, etc. (b) MansuefaCla, seu cicurata, quæ, licet per se feræ naturæ, industriâ humanâ dominio subjeéta sunt, quales sunt columbæ ad columbarium redeuntes, apes in alveari; qui­ bus annumerari possunt feræ iis in locis inclusse c quibus evadere nequeunt. c) Mansueta, seu domestica, quæ ita hominum societati as­ suefacta sunt ut amplius non e potestate domini aufugiant, sed domesticis usibus inserviant, v.g.oves,gallinæ, canes,equi,etc. De occupatione ferarum. 213. Principia. Feræ, qiue nativâ libet late fruuntur, fiunt primi occupantis; vere enim sunt nullius, ideoque a felici captore legitime occupari ac retineri possunt. Occupatæ autem censentur quando in potestate venatoris ita constituuntur ut evadere nequeant. Si vero jam captæ libertatem suam recuperaverint, iterum nullius fiunt : quod contingit, quando evaserunt et nonnsi cum magnâ difficul­ tate a pristino domino iterum apprehendi possunt. 214. Corollaria (A) Exinde inferri potest quid dicen­ dum sit de fera ab uno vulnerata et ab alio captâ; si enim ita vulnerata fuerit ut venatorem evadere nequeat, vere sub ejus potestate constituitur, nec ab aliis legitime capi potest; si vero fugere possit, aut venator eam prosequi desierit, suam libertatem recuparâsse censetur, et a primo occupante retineri potest2. Ita pleræque leges civiles3, quibus in hâc materiâ obedire oportet. i° 1 Cfr. Cod. civ., art. 539 et 713. Supplent.. p. 47 * Eadem distinctio valet de fera laqueo irretit.ï : si evadere nequeat, illius est qui laqueum posuit; si vero jam brevi sit evasura, fit primi occu­ pantis. quamvis aquilas suaderet ut divideretur inter eum qui laqueum posuit et capientem, quum uterque ad feram capiendam cooperaverit. Pro C illiti. vide Villequez, Droit du chasseur sur le gibier. 21 éd , 1884; bicvtus Planiol, I, n. 1248 1252, in Supplent., p. 48 *. 89 215. (B) Quoad cos qui in fundo alieno venantur, ha statuenda sunt : (a, Si fundus sit apertus, etsi dominus prohibere possit ne quis, venandi causâ, ipsius agros inva­ dat, feræ ibi captæ non ad ciominum fundi, sed ad venato­ rem pertinent; exigere tamen potest dominus ut damna fundo illata * . compensentur — Si vero alienus fundus sit clausus et ad custodiam animalium ita septus, ut omnia sint vere sub potestate domini constituta, qui ea occupat contra justitiam peccat et ad restitutionem tenetur. — Si locus sit quidem clausus, sed amplus, laeditur quidem justitia, sed striéte loquendo ea tantum restitui debent animalia quæ ipse dominus capere potuisset; simulque reparari damna quæ contingunt ex eo quod feræ non multiplicantur prout dominus legitime expcctarc poterat. 216. ( C) Pisces, qui in mari vivunt vel in fluminibus quæ navigari valent, sunt primi occupantis, saltem jure naturali. In fluviis autem minoribus aut a fortiori privatorum stagnis, jus piscandi plerumque vicinis riparum dominis servatur; de quo vide leges civiles2. 2° De occupatione animalium mansucfaflorum. 217. (A) Animalia mansuefacta tandiu manent sub domi­ nio detinentis, quamdiu ejus custodiam non evaserint, neque consuetudinem revertendi amiserint. Si vero per notabile tempus consuetudinem revertendi amiserint, v. g. si cohimbæ in aliud columbarium sesc receperint, jam libertatem suam recuperaverunt, et fiunt primi occupantis, i. e., in casu allato, illius in cujus columbarium confugerunt. Hinc examen apum nequit ab alio occupari, quamdiu dominus spem habet probabilem illud recuperandi; si vero illud persequi desierit, ab alio legitime capi potest 3. Praudîbus et artifeiis uti ad trahendum ad se et occu­ pandum animalia cicurata injustum est, et sæpe graves dis' Jure civili gallico, si fera vulnerata fugiat in alienum fundum, hujus dominus prohibere potest ne venator vulneratam feram ibi capiat. Ita Cassation 29 avr. 1862, ap. Plan., n. 1252, in Sufflem., p. 48*. 3 Pro Galliâ adeatur Planiol, n. 1253-1261, in Sufflent.. p. 48-49*. ’ HAc in re attendi debent leges civiles ; pro Galltli : Cod. dv., a. 564; L. 4 avril 1889, a 9. 90 CAPUT I. sensiones causât. — Quid autem sub nomine fraudis veniat determinari debet legibus civilibus aut consuetudine1. 3° Dc occupatione animalium domesticorum. * 218.Animalia mansueta manent sub dominio ejus ad quem pertinent, etiamsi aberraverint; quum enim suam libertatem nunquam habuerint, vere sunt objeéhim perma­ nentis dominii; et si amissa fuerint, domino restitui debent, etiam mortua; quod valet etiamsi ab interitu erepta fuerint occupantis industriâ. 'ure civili gallica (L. 4 april. 1889, a. 5) accessione acquiri possunt animalia de basse-cour, quæ apud alium dominum se receperunt, post unum mensem computandum a die quà hic alius dominus apud syndicum {maire) declaraverit hæc animalia a se recepta fuisse. Ut id in foro conscientiae valeat, necesse est ut ignotus maneat primus dominus’; imo æquitas naturalis saltem suadet ut hæc animalia domino reddantur, si hic certo notus fuerit, etiam post plures elapsos menses. 219. Corollarium : de violatione legum civilium circa venationem et piscationem. Facultas venandi et piscandi lege civili variis modis restringitur. (A) Qui sine debitâ licentià venatur, cx se peccat quidem contra obedientiam legalem, sed leviter tantum, quia non agitur dc re gravi; imo sæpe nec etiam leviter, quia multis persuasum est hanc legem esse mere poenalem. Proinde ex hoc capite non est restitutioni locus, quum nullius jus stri&um violetur. 220. (B) Qui vero venatur aut piscatur tempore vel loco prohibito, aliquando peccat contra justitiam, et quidem gra­ viter vel non, prout damnum illatum grave vel leve fuerit. Talis enim prohibitio sæpe fit propter motivum utilitatis publica aut privates, ne videlicet animalia notabiliter mi­ nuantur, cum detrimento rei publicæ, vel ne segetes priva­ torum destruantur aut eorum jura venandi aut piscandi invadantur; igitur harum legum violatores damnum inferunt 'Tempore sementis et messium includi debent columbæ, ne dam­ num agris inferant, et si non includantur, cuique domino jus competit eas occidendi in proprio fundo et suas faciendi (L. 4 aug. 1789, a. 2). ’Si animalia domestica damnum inferant, id compensare lenetut dominus; si volatilia id praestent, occidi possunt a domino fundi, quamdiu sunt in ipso fundo (Cod. civ., a. 1385; L. 28 sept. — 6 oct. 17,11 tit. II. a. 12'·. DE EXISTENTIA JURIS. 91 sive communitati, sive privatis, et ex hoc capite contra justitiam peccant; gravitas autem peccati pendet a gravi­ tate damni illati; hinc applicanda sunt principia infra exponenda de damnificatore. Hinc venatores qui frequenter illicitae venationi operam dant (braconniers, poachers), per se graviter peccant, tum propter damnum aliis illatum, tum propter periculum quod incurrunt vi repellendi ac vulnerandi sylvarum custodes. II. De occupatione seu inventione thesauri. 221. i° Notio thesauri. Thesaurus definiri potest res nobilis pretiosa et abscondita, cujus dominus inveniri nequeat. Duo proinde requiruntur : (a ut res pretiosa vere sit abscon­ dita, non in loco patenti inventa ; secus, erit res amissa, non autem thesaurus; (b) ut reéte res nullius præsumi pos­ sit; hinc, si quis probare valet se esse hujus rei domi­ num, hæc non est thesaurus. 222. 2U Cujus sit thesaurus? (Ai Jure naturali, totus est inventoris : cum enim sit res nullius, fit primi occu­ pantis. Inventor autem merito dicitur qui, sive per se, sive per alium ad hunc finem conduélum, primus eum detegit, seu visibilem reddit, quamvis nondum eumdem manu apprehenderit. Ratio est quia thesaurus speétari nequit ut res domini fundi, cum non constet cum ab ejus majoribus ibi abscon­ ditum fuisse ; neque ut res ejus qui thesaurum abscondit, cum cx hypothesi hic inveniri nequeat; ergo thesaurus est vere nullius, ac proinde primi occupantis. 223. (B) Lex vero civilis aliquid hâc de re determinare potest quod in conscientia obliget, cum agatur de re temporali ad Sta­ tum speélante. (a) Jam vero in GalliA, mullisque aliis regionibus, thesaurus in alieno fundo inventus inter inventorem et dominum fundi æqualiter *dividitur . Quæ lex æqua est; nam aliqua pr:v sumptio adest thesaurum a progenitoribus domini absconditum fuisse, praesertim quando possessio fundi in eadem familia per lon guin tempus continua fuit; aliunde Status definire potest ad quem pertineant bona, quorum dominium est incertum; ergo lex civilis in hoc casu in conscientia obligat, etiam ante judicis sententiam. * Cod. civ., art. 716; Planiol, I, 1268-1271. 92 224. (b) Jure civili gallico prohibetur ne aliorum fundi effodian­ tur ad inveniendos thesauros ; si quis proinde ex industriâ, et absqut onsensu domini, thesaurum in fundo alieno quaesierit ct invenerit dimidiam partem domino fundi tradere debet, ex diétis; ct insuper altera dimidia parte thesauri privatur: attamen haec ultima disposi­ tio ut poenalis communiter habetur, nec proinde vim habet in con­ scientia ante sententiam judicis. Qui pretio communi agrum emit, in quo suspicatur latere the­ saurum, jure suo utitur, nec inventum thesaurum dividere tenetur cum pristino fundi domino: secus autem dicendum est de eo qui jam inventum thesaurum abscondit, et. empto agro, totum sibi vin­ dicat; nam eo ipso quod eum invenit, jam dimidiam partem domino : radere debet. Ili. De occupatione rerum amissarum. Notio. A missa bona dicuntur quee, nolente domino, ex ejus possessione exciderunt quamvis abscondita non sint. — Differunt a thesauro, eo quod non ex industrie abscon­ duntur, et aliunde sæpe possibile est eorum dominum % invenire. 1° Principia juris naturalis. A Res amissa manet sub dominio ejus qui involuntarie eam amisit, quamdiu rationa­ bilem habet spem eam recuperandi; si vero, omnibus spec­ tatis, talem spem non retinet, seu, aliis verbis, si moraliter impossibile est dominum invenire, res amissa fit nullius, ct ab inventore legitime retineri potest. Nonnulli quidem theologi contenderunt etiam in hoc casu dominum jussuum retinere in rem amissam ; sed id commu­ niter hodie negatur ; nam in casu allato impossibile est ut do­ minium exerceatur circa rem amissam, et bonum publicum postulat ut hæc occupetur et ita humanis usibus inserviat. 226 B Inventor non tenetur ex justitid rem amissam tollere ut eam custojdiat ; sed ad id sæpe tenetur ex cari­ tate, quando videlicet res secus peritura est. Si vero cam susceperit, ex justitia tenetur, juxta communem sententiam, (a) diligenter rem servare tanquam bonus paterfamilias ; (b) probabilius diligenter de domino inquirere, diligentia proportionatâ valori rei inventae, non suis, sed domini ex­ pensis. Quæ duplex obligatio oritur ex quasi-contractu quo, rem amissam apprehendens, in se obligationem suscipit de eâ curandi tanquam bonus paterfamilias. 93 227- (C) Si comparcat dominus, ante tempus ad praescrip­ tionem requisitum, res ipsi reddi debet, deduélis tamen ex­ pensis quas inventor subiit ad rei custodiam vel domini inquisitionem: has enim fecit tanquam domini mandatarius. — Nihil amplius ex justitiâ inventori debetur, nisi’aliquod pramium promissum fuerit. 228. D) Si, post adhibitam diligentiam, non compareat dominus nec adsit probabilis spes cum reperiendi, inventor stricte loquendo rem retinere potest, quia hæc ut res nullius haberi valet. Si vero de câ disposuerit, posteaque compa­ reat dominus, ante elapsum pra-scriptionis tempus, inventor ad nihil tenetur nisi in quantum exinde ditior evasit, ut infra dicetur de possessore bona1 fidei. Elapso autem tem­ pore ad præscriptionem necessario, res fit inventoris. Si quis vero culpabiliter de domino inquirere neglexerit, aut a fortiori rem absconderit, ne forte eam dominus recuperet, jam est possessor malæ fidei : de quo infra dicetur. 229. Communiter olim tenebant theologi rem amissam, cuius dominus inveniri nequibat, in pios usus esse impendendam; nam dominus rei amissæ jura sua non amisit, proindeque hâc uti non licet nisi secundum praesumptam ejus voluntatem; atqui praesumi­ tur dominus velle ut res in pios usus impendatur, et ita spiritualiter sibi prosit. Sed plerique hodierni theologi id negant; nam mi­ nime constat dominium rei manere penes eum qui eam amisit sine probabili spe eam recuperandi, ut supra diélum est; (b) aliunde non constat talem esse intentionem prae­ sumptam domini ; hæc forsan fuit mens fidelium tempore quo fides ct caritas prævalcbant ; hodie vero pauci sunt qui hâc de re curent; unum exoptant, videlicet rem fideliter servari, ut domino reddatur, si tandem aliquando hic notus fuerit. — Unde in praxi, non est imponenda distributio in pios usus. 230. 2° Praescripta juris civilis. Ubi lege civili dc rebus amissis statuitur, ejus præscripta servanda sunt. Jam vero in Gallift variæ sunt leges non quidem de omnibus sed dc quibusdam rebus * . amissis Prætcrea in multis civitatibus , Cfr. Planiol, I. n. 1282-12*6. - Vide Supplementum. p. 50**5! Municipia jusserunt ut res amissæ ad certuni locum defe­ rantur : hæc statuta non sunt quidem proprietatis detcrminativa, nec proinde ex justitiâ obligant; sed iis obedite æquumr est. IV. De occupatione bonorum derelictorum et vacantium. 231. Notio. Derelifta vocantur quæ dominus volun­ tarie a se abdicavit, nec in alios eorum dominium transtu­ lit; v. g. fructus qui, messe jam peraétâ, relidti sunt; ligna arida quæ in terrâ jacent; veteres panni qui abjiciun- j tur, etc. I Vacantia ea sunt quæ, mortuo domino, fiunt nullius, quia ex unâ parte defunélus per testamentum dc bonis suis non disposuit, et ex altcrâ nulli sunt hærcdcs qui successionem accipere possint aut velint. 232. Principium. Jure naturali, hæc bona, utpote nul­ lius, a primo occupante legitime occupari possunt. i Sed in plerisque regionibus lex civilis statuit bona derelicta et ' vacantia ad Statum devolvi·, exceptis tamen rebus mobilibus parvi momenti. Quæ lex rationi consentanea est, ac in conscientia ser­ vanda, saltem post sententiam judicis, juxta omnes; imo probabi­ lius etiam ante hanc sententiam, quia hujusmodi lex non est poena­ lis, sed determinativa proprietatis. 233. Minime autem pro dereliclis habendæ sunt res naufragio amissæ (épaves} aut ad salvandam navem in mare projeétæ, vel per inundationem abreptae : illas enim domini non libere ac spontanee rejecerunt, sed in eas dominium retinere volunt, in quantum possunt ; de his igitur idem dicendum est ac de rebus amissis. Hinc leges civiles12 ge­ neration severis muldlant poenis cos qui hæc bona subri­ piunt; ct merito, præsertim quando notum est ad quem hæc pertineant; nam furtum in hoc casu quamdam crude­ litatis speciem induit. ’ Pro Galliâ, cfr. a. 539 ct 713 Cod. civ.\ Planiol, I, n. 1243-1246. Pro Galltâ. Cod. civ., art. 717; Planiol, n. 1279. DE EX1STENT1A JURIS. 95 § II. De accessione1. 234. Accessio est modus acquirendi dominium, vi cujus dominus alicujus rei, mobilis vel immobilis, ea omnia legi­ time acquirit qua> res sua producit, vel eidem uniuntur. Duobus his principiis innititur: Res fruflificat domino ; — accessorium sequitur principale.— Unde ex duplici capite oritur jus accessionis, ex productione et ex unione. I. De jure accessionis in ea quæ producuntur, seu fructus. 235. Principium. Qui plenum dominium alicujus rei obtinet, jus habet ad omnes fruftus ex eâdem nascentes, juxta illud : Res fruftificat domino ; ct merito, cum do­ minium plenum importet jus fruendi. Si vero dominium dividitur, ita ut unus jus disponendi habeat, alter vero jus fruendi, hic suos faciet fruélus, ut cliétum est ubi de usufrnélu (n. 126). 236. Species fructuum. Jam vero quatuor distinguun­ tur genera fruétuum : — (a) fruétus naturales, qui sine ullo aut fere ullo labore sponte nascuntur, v. g. fenum, arbores quædam, nonnulla poma ex arboribus pendentia; sed pauci sunt omnino in regionibus nostris qui sine ullo labore crescant; (b) fruélus industriales q u i nonnisi cul tu râ produ­ cuntur, ut quædam segetes et legumina, vinum, etc. — Sæpc fruéùis sunt mixti, quippe qui partim naturA, partim labore gignuntur; (c) fruélus civiles, qui non ex ipsa re nascuntur, sed ex contra élu circa hanc rem inito proveniunt, v. g. pretium locationis, annui reditus, pensiones, lucrum ex mutuo perceptum2; (à) fœtus animalium, id est pulli ex animalibus nati; quâ in re sequendum est principium: fartus sequitur ventrem, seu qui legitime habet matrem, jus obtinet ad pullum ex eA natum. * Lugo, disp. VI, n. 153-174; Molina, Tr. II, disp. 57; Billuart, diss. IV, a. 2, § 8; Carrière, 1, n. 369-394; Crolly, disp. XXVIII, n. 639-640; Kcnrick, Tr. X, n. 67-74; Ball. P., η. Γ09-137; Lehrnk., n. 916; Haine, q. 65-66. ’ Quoad jus civile gallicam, cfr. Cod. civ., a. 583-584; Planiol, I, n 1610-1625: Sufflem., p. 51*. CAPUT I. 96 II. De jure accessionis ex unione rerum. Hoc accessionis genus occurrere potest tum quoad mobi­ lia, tum quoad immobilia. i0 De accessione quoad res mobilesl. Quæ fieri potest tripliciter : adjuuclione, specificatione et commixtione. 237.(A) Adjunctione, quâ ad. diversos dominos pertinentes ita uniuntur ut sine detrimento separari nequeant ; v. g. gemma annul·aureo inserta, imago in aliena tela expressa, poema in alieno papyro scriptum. — Principium est totam rem perlinere ad dominum ru preeeipua, sub eâ tamen conditione quod hic alterius rei dominum indemnem prostet; nam accessorium sequitur principale. Quid tutem sit accessorium et quid principale, communi prudentium sensu, aut consuetudine aut lege civili definiendum est; v. g. pic­ tura est certe quid principale relate ad telam super quam pingitur. 238. -b) Specificatione, vi cujus ta aliena materia conficitur rc> alius speciei, v. g. si statua conficiatur ex alieno marmore, calcei ex corio ad alium pertinente, etc. Regula generalis est dominum ma terice jus habere ad servandam rem ita efleclam, laboris pretium solvendo, — nisi tamen opera impensa longe superet pretium mate næ, v. g. si quis ex vili ligno pulcherrimam statuam sculpsit : quo casu artifex rem potest retinere, soluto materiæ pretio. 239· (c) Commixtione, quæ est conjunétio plurium rerum cequc principalium ad diversos dominos pertinentium, ut si misceantur duo acervi frumenti, duo dolia vim Principium est res commix­ tas fieri communem dominorum proprietatem pro rata parte cujus que. Unde, si disjungi possunt, cuique domino reddatur pars sua; secus, vel res commixtæ dividendæ sunt pro ratâ parte cujusque domini; vel totum vendi debet, ut pecunia dividatur pro ratâ cujusque parte’. 240 2° De accessione quoad res immobiles. w Qtfæ accessio fieri potest vel hominis industria, vi- ' Cod. civ., a. 565-577; in Galliâ vix locus datur harum regula­ rum applicationi, propter aliam regulam infra exponendam : “ En fail de meubles la possession vaut titre ”, Cfr. Supfilem., p. 54 *. Regulæ, quas hic tradimus, e jure civili Romano desumuntur, sed a plerisque Gentibus accipiuntur, utpote rationi consentanea·. - In nonnullis regionibus, ut An^liâ et Statibus America· t-'œderatis, lex civilis statuit ut qui mala fide sua bona cum alienis miscuit, jus amittat ad sua recuperanda. Qua: lex, utpote pcenalis, non obligat nisi post sententiam judicis; et sæpe rigor legis a judicibus tempe­ ratur. UE EXISTENTIA JURIS 97 1 Cad. civ.. a. 552-555; Plauta1. F, η. ’ In Galliâ speciale·, adsunt icgui.e q toad alluviones matis. lacuum æt stagnat um; Cad. civ , a. 557-55#, Planiol. I, η. 1517 ; 52*. 3 Cod. civ.. a. 559· 563; Planiol. I, n 1515-1518. J'HKOl. Mor.IJJ. — 4 — -- — . 241. (B) In posteriori casu, quando scilicet accessio fit per allu­ vionem. alvei mutationem aut insularum formationem, hæc genera­ tin'! in variis regionibus admittuntur ut juri naturali consentanea : — (a) Quidquid paulatim adjacenti ripæ accedit, — maris, lacûs aut fluminis recessu, — a domino fundi, qui ripæ adjacet, legitime acquiritur’; æquum est enim ut dominus fundi retineat ea quæ naturaliter huic fundo accrescunt, eo magis quia alio tempore ali­ quid sui prædii amittere possit. (b) Si vero, subito aquarum impetu magna pars alicujus fundi ab eo divellatur, dominus fundi jura süa non amittit, et hanc partem avulsam sibi vindicare potest. (c) Quando fluvius, mutato cursu, alveum relinquit, derehétus alveus legitime acquiritur ab eis quorum agri a flumine immersi sunt : æquum est enim ut pro ratâ parte damni compensatio eis tribuatur. 242. (d) Insulte quæ in fluminibus efformantur ad dominum vici­ nioris ripæ pertinent. — Unde in multis regionibus distinétio fit inter flumina navigabilia aliaque : insulae, quæ in fluminibus navi­ gabilibus veluti cieantur, Reipublicæ cedunt, quæ jus dominii in hæc flumina habet; — quæ in aliis fluviis efformantur legitime a domino vicinioris ripæ acquiruntur; si vero sint in medio fluminis, dividuntur inter riparios ex utrâque parte; fines autem utriusque dominii determinantur per lineam quæ in medio fluminis transduéta supponitur, seu, ut aiunt, per medium filum aquee ’.1 *3 · delicct ædificando, plantando aut serendo; vel naturâ, sci­ licet alluvione et alvei mutatione. (K} In priori casu, dominium soli secum trahit dominium eorum quæ in eo aedificantur, plantantur aut seruntur etiam ab aliis : hæc enim omnia censentur impensis domini confcéta. · Naturalis tamen æquitas postulat ut qui bona fide in alieno fundo aliquid aedificaverit, plantaverit aut severit, compensationem accipiat pro labore et niateriâ adhibita, in quantum saltem dominus ex his ditior evaserit. Cæteroquin lex civilis hàc de re in variis regionibus plura statuit, quæ in conscientiâ obligant, utpote determinativa proprietatis1. 98 CAPUT I. § III. De I’r escri ption e 243. Status quæstionis. l’ræscriptio est modus acqui­ rendi dominium, vel sc liberandi ab obligatione per certum temporis lapsum, ct sub conditionibus lege vel consuetudine determinatis. Exinde sequitur duplicem esse præscriptionem : aequisitivam, quâ dominium vel jus acquiritur; liberativam, quâ quis ab obligatione se liberat. Prior merito vocatur usucapio 123 Jam vero præscriptionem esse legitimum acquirendi mo­ dum, leges civiles et canonicæ plane agnoscunt. Sed quæstio est num hic modus sit æquitati consentaneus ac vim habeat in conscientia. Difficile quidem esset probare, solo jure naturali inspeéto, longà possessione dominium trans­ ferri. Sed jus natures id permittit ct approbat ut bono societatis valde utile; et auétoritas suprema, vi alti dominii, jus naturale complet ac præscriptioni vim obligatoriam in conscientia confert, dummodo certis conditionibus vestita sit infra exponendis 3. Dicemus i° de legitimitate præscriptionis acquisitive; 2° de conditionibus ad eam requisitis; 30 de præscriptione liberativâ. I. De legitimitate præscriptionis acquisiti væ. 244. Principium : Præscriptio, debitis vestita conditio nibus, est modus acquirendi dominium legitimus, etiam in foro conscientiae. Certum est. 1 Lugo, disp. VII ; Lessi s, lib. II, c. 6: Molina, Tr. II, disp. 60-80; Biltuart, diss. IV, art. 3; A. Alphons , n. 504-5^; Carrière, II, n. 395500; Ball. P., n. 133-221; Maires, lib. 1, η. 400-4273 Lehmk., η. 917927; Noldin, η. 389-397; Piliers, De la Propriété, I. I, ch. 13-14; Pothier, Traité de la Prescription; Troplong, De la Prescription; Planiol, I, n. 1391-1508, £9 - Sæpe pnescriptio et usucapio indiscriminatim sumuntur; sed stride, vi terminorum, præscriptio latius patet quam usucapio, cum hæc ad ea limitetur quæ usu capiuntur seu acquiruntur, dum illa sese extendat ad ea u per usum aut non-itsum comparantur. 3 Quidam tamen tenent præscriptionem oriri ex solo jure natura, saltem quando est immemorialis; ahi ex Jure Gentium; alii ex solo jure civili. Cfr. Cai rière, n. 402-409. DE EXISTENTIA JURIS. 99 Siquidem ad legitimitatem præscriptionis in conscientiâ, sufficit ut suprema auéloritas civilis potuerit ac voluerit hanc vini eidem conferre. Atqui utrumque constat : — 245. i° Civilis audloritas potuit; Status enim, vi alti dominii quod in bona subditorum habet, illud pr; e st are potest quod bono publico favet et aliunde ex se. nullius jura lædit. (A) Atqui præscriptio, positis conditionibus infra exponendis, bonum societatis maxime promovet. Plurimi enim interest ut dominia incerta non maneant, nec perennes » sint lites de rerum p'roprietate; nam si incerta manent ac lites timentur, agri aut negliguntur aut saltem non eâ, quam societatis utilitas postulat, industria coluntur; praeterea fa­ miliarum pax turbatur, cum timendum sit ne qui se ditio­ res aestimant, mox per litem e domo quam per longum tempus suam esse censebant, expellantur ac bonis atitea possessis spolientur. Jamvero, nisi admittatur præscriptio, haud raro dominia incerta erunt; nam quandoque titulus amittitur, nec facile probari potest legitimitas talis vel talis dominii, nisi præscriptionis ope; aliunde impugnari potest titulus ut vitiosus, et, quando agitur de fa. ‘Quod constat pro Codice civili gallico cx declarationibus eorum qui legem proposuerunt; ita Bigot-Preanteneu, Exposé des motifs, post vindicatam præscriptionis utilitatem ac necessitatem, addit : “ Mais ce sacrifice, exigé pour le bien public, ne rend que plus coupable dans le for intérieur celui qui ayant usurpé, ou celui qui étant certain que son engagement n’a pas été rempli, abuse de la prescription légale. Le cri de sa conscience est la seule ressource que la loi puisse laisser au pro­ priétaire ou au créancier qui aura laissé courir contre lui la prescription ’. ‘Planiol, n. 1431-1434; Cad. Civ., art. 550 et 2269; Stipulent., 59 *. 3 Coti. civ., art. 2262, 2265, 2266, 2275; Planiol, n. 1431-1434; Supplent., 59 .* 4 Hinc axioma : “ Melius est non habere titulum quam habere vitio­ sum”; nam aliquando sine titulo quis præscribere potest, minime autem cum titulo vitioso. 106 CAPUT I. (C) Titulus apparens potest esse : (a'1 coloratus, quando specient veri tituli habet, etiamsi, ob occultum defcPlum, χΛ. invalidus; v. g emptio rei furtivæ; (b) putativus, seu existi­ matus, quando quis prudenter credit se esse dominum, quanquam reipsa dominus non est; ita qui aliquid possidet vi testamenti per aliud revocati; (c) prœsumptus, qui revera non existit, sed, propter diuturnam possessionem, lege existere supponitur. 258. Quibus positis, jure naturali ad præscriptionem sufficit titulus coloratus vel putativus, quia cum utroque bona fides existcre potest; imo, accedente saltem jure positivo, titulus prœsumptus ad præscriptionem longissimi temporis sufficit, quia dii t irna possessio merito præsumitur non esse sine titulo; nisi tamen adversarius probare valeat in casu nunquam adfuisse titulum : praesumptio enim veritati cedit. Jus autem civile de titulo non idem est apud varias Gentes». III. De præscriptione liberativâ. 259. Notio. i° Ex legis civilis dispositione, quæ tamen diversa est quoad varias Gentes2, debitor a suis obligationi­ bus liberari potest per certum temporis lapsum. Ad hoc non requiritur possessio proprie diôla, quæ in re hujusmodi impossibilis evadit, sed sufficit non-cxercitium juris credito­ ris. Nec exigitur titulus, sed potius contra titulum credito­ ris possidetur. Bona fides pariter lege civili non requiritur nisi negative, quatenus debitori deferri potest juramentum de solutione peraétA vel non. Ncccsse est tamen ut obli­ gatio sit præscriptibilis, id est capax cxtinélionis; unde præscribi nequit contra obligationem juris naturalis aut divini. Relate ad tempus requisitum, præscriptio est longissimi vel longi temporis, quando triginta aut decem annis com­ pletur; brevis temporis, quando quinque vel sex anni exi1 Cortex civ., Gather, a. 2236-2241; 2262, 2263, 2265, 2267, 2279; Planiol. n. 1422- >430; Supp/em., p. 57* sq. I ’ 1’ro (i ilii.i, C ort. civ., a. 2262, 2271-2280. — Sensum art. 2279 En puf de meubles, la possessum vaut Hire ", declaramus in Supplent., P. 6i*. DE EXISTENTIA JÜHIS. 107 guntur; brevissimi temporis, quando tres\z\ pauciores anni sufficiunt. 260. 2e Ejus vis in conscientia. (A) Prcescriptiolongis­ simi vel longi temporis valet etiam in foro conscientiae. Huc enim recurrunt argumenta superius (n. 253) exposita. Nam potuit ac voluit legislator hanc vim illi præscriptioni tribuere, propter bonum publicum. Præcipua motiva quæ id postu­ lant ad hæc tria reducuntur : (a) post longum tempus, me­ rito præsumitur debitum solutum fuisse : non solent enim creditores tamdiu cxspeétare; (b) grave esset onus pro debitoribus ultra decem annos servare solutionis testimonia, et magnam pecuniæ summam tradere, quam antea solutam putabant; (c) expedit ut creditorum incuria ac negligentia puniantur, quo vigilantiores reddantur. 261. (B) Præscriptio brevissimi temporis in conscientiâ non valet, quia leges id explicite vel implicite declarant; non enim denegant aétionem creditori nisi in quantum præ­ sumitur solutionem jam fuisse peraélam; unde, si jura­ mento1 vel alio modo probetur hanc non fuisse peraélam, cogitur debitor ad solvenda debita. 262. (C) Quoad præscriptionem brevis temporis controvertitur. Judicio nostro, res pendet a mente legislatoris; potuit siquidem hanc vim præscriptioni quinque vel sex annorum tribuere, propter motiva superius allata (n. 268); utrum voluerit necne, pendet ab ipso tenore legis. Jam vero in Gall1 à legislator satis clare mentem suam exposuit ex eo quod nullam admiserit probationem in gratiam creditoris, dum e contra permisit juramentum deferri debitori in casu præscriptionis brevissimi temporis; ex hoc enim· valde probabiliter infertur illum voluisse præscriptionem brevis temporis in conscientiâ valere. Unde in praxi ad restitutionem cogendus non est qui bona fide hoc privilegio legis usus est. 263. 30 De bonà fide in hâc preeseriptione requisità. (A) Gencratim requiritur bona fides theologica ad se liberan­ dum in conscientiâ; si quis enim conscius sit debitum non fuisse solutum, eo ipso agnoscit rem quam possidet esse 1 “ Néanmoins, ceux auxquels ces prescriptions seront opposées,peu­ vent déférer le serment à ceux qui les opposent, sur la question de savoir si la chose a été réellement payée ”, (Cod. αν., ζα/Ι. a. 2275 J 108 CA PUT I. alienam, camque reddere debet quamprimum moralitcr : secus fit injustus rei alienæ detentor. (B; Sunt tamen quædam exceptiones, quæ ex ipsà rei naturâ facile intelliguntur : (a) quando quis contra servi· tutem præscribit, non tenetur monere alium de jure servitu­ tis quod brevi extinguetur; sed, quamvis conscius sit juris alieni, cxpcétarc potest donec jus illud extinguatur. (b) Pariter si quid debetur ex sentential pœnali, propter culpam mere juridicam, debitor striiSte loquendo expeétare potest donec muléla seu compensatio ab alio exigatur. Sed in his aut similibus casibus proprie loquendo non deficit bona fides; qui vero est conscius debiti, vel juris alieni, passive se habet. Et h.ec sufficiant de modis acquirendi dominium et exi­ gentia juris. » I Gapur it DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JURIS 264. Notio ac species. Etiamsi jus licite, violari ne­ queat, de faéto sæpe læditur, et aélus quo violatur jus alie­ num merito vocatur injuria {in, jus, id est juris negatio). Apud jurisperitos, aliosquc multos, injuria frequenter sumi­ tur sensu restrictivo pro injustâ honoris læsione; sed hic vocabulo utimur ampliori sensu ad significandam quamlibet Iasionem juris strifli. Injuria ab injustitiâ proprie distinguitur sicut aélus ab habitu : prior scilicet est aElus quo violatur jus alterius stric­ tum, posterior autem est habitus tales aétus eliciendi. Quandoque tamen sensu lato hæc duo vocabula indiscriminatim sumuntur. Ratione moralitatis, injuria est formalis, seu imputabitis, quando quis scienter ac volenter jus alterius lædit; materia­ lis, quando involuntarie jus alienum violatur, v. g. ex igno­ rantia aut fortuito casu. 265. Divisio capitis. Tot sunt injuriarum genera quot sunt diversa bona quæ violari possunt. Jamvcro triplicis generis sunt bona ab hominibus possessa : bona corporis. bona animi ac bona fortuna; triplex proinde injuriarum genus distingui potest; antequam vero de singulis dispute­ mus, pauca de injuria et crimine in genere prænotanda sunt | De causis ac remediis criminum. I. Prænotanda. ..... ... i Principia generalia de injuria. II. De injuriis circa bona corporis. De De I De De suicidio. homicidio. duello. bello. ill. Dc injurns circa bona animi IV. Dc injuriis circa bona Dc De Dc De Dc judicio temerario | seu de læsione dctraélionc [ famæ. contumeliâ, seu de læsione honoris. mendacio, seu de læsione veritatis, violatione secreti. Γ Natura furti cjusquc gravitas. Causæ excusantes ab occupatione rei alienæ. Art. I. Prænotanda de crimine seu injuria in genere. Cum sacerdos catholicus non solum de licito et illicito judicare debeat, sed etiam criminum causas ac remedia co­ gnoscere, quo efficacius injustitiam cohibeat, dicemus : i° de criminum causis ac remediis; 2° de principiis generalibus circa injuriam. § I. De criminum causis ac remediis. 266. Schola Lombrosiana, sic nuncupata a duce Casare Lombroso *, contendit internas criminum causas esse defe&us quosdam natu­ rales anatomicos, physiologicos ac mentales, — quibus accedunt causæ externæ sociologies, seu ex ipso societatis statu orientes; ex quo in­ fertur crimina non esse homini imputabilia, cum hic libertate careat; nec proinde proprie punienda, sed solum meliori quo fieri potest modo præcavenda esse, ad tuendum ordinem socialem. Hu­ jusmodi theoria e systemate evolutionis deducitur; cum enim, in­ quiunt, homo e bruto descendat, mirum non est quosdam esse homines qui, propter a lavistui legem, propius ad bruta accedant, eorumque pravos instinéùis imitentur; revera gravium criminum ‘ Lombroso, natus Veneriis, 1836 : Le Génie et la Folie, 1864; L’Homme criminel, 1875; La femme criminelle, 1896; L’Homme dé­ linquant, 1897; L’Anthropologie criminelle, 1890; Nouvelles recherches de Psychiatrie, 1892; Les Applications de ('Anthropologie criminelle, 1892, etc. — Inter ejus discipulos numerantur in Iialiâ : E. Ferri, Nuovi orrizonti; L’omicidio, Turin, 1890; Criminal Sociology, New York, 1896; Les Criminels dans l’Art et la Littérature, 1897; Garofalo, La Criminologie, 2e édit. Paris, 1890; in Galliâ : Dr Letourneau, Pré­ face de l’Homme Criminel; l)r Feré, Dégénérescence et Criminalité, Paris, 1888; in Anglià : Thompson; Maiulsley, Physiology and Patho­ logy of the Mind, 1867; Responsibility in mental disase, 1874; in Autrui : Benedik; et modo generali positivistæ ac materialists·; non omnes tamen eodem modo has theorias exponunt. j DF iNJURIA. SEU DE LÆSIüNE JURIS. rei caraileres anatomicos, physiologicos et psychologicos præ se ferunt, quibus brutis, ac primævis barbaris hominibus similes esse viden­ tur, et specialem typum efformant quem vocant type criminel1 ; ad crimen etiam impelluntur lege hereditatis multisque socialibus causis. Nostri non est propositi liberum hominis arbitrium hic probare, de quo agitur in Philosophicis Institutionibus; sed pauca de crimi­ num causis dicendo, quid veri quid falsi in hodiernis Criminalista­ rum theoriis invenialm breviter exponemus-, I. De causis ad crimen impellentibus. 267. i° Quid de causis anatomicis? Inter varios dcfeélus anatomicos, quibus, juxta Lombroso, scelesti homines prædili sunt, quidam esse possunt qui cerebrum ita defor­ ment ut intellectualium facultatum exercitium, proindeque conscientiae, minuant aut impediant, et sic liberum arbi­ trium extenuent aut penitus tollant; qui tali vitio laborant semi-fatui aut amentes dicuntur, et quando crimina patrant sub influxu innatarum propensionum, vel parum vel nullomodo rei sunt, secundum gradum libertatis qui in ipsis manet. — Fatemur pariter ex quibusdam vultûs aut corpo ris lineamentis, aliisvc externis signis aliquando conjici posse existentiam pravarum proclivitatum, quæ, sive innatæ sive acquisitae, ad aélus vitiosos plus minusvc voluntatem •nelinant; ideoque sapiens judex, non solum in foro con­ *, scientia. sed etiam in foro externo, his omnibus uti potest ad dijudicandum de gravitate criminum. — Sed ex hoc minime sequitur semper et ubique omnia crimina ab omni • Quædam exempla afferamus, quæ ex operibus Lombrosianis con­ trahit Tarde, l.a Criminalité comparce. 5e édit. Paris, 1902, p. 11 sq. ; ‘ Anatomiquement, le criminel est en général grand et lourd. Je ne dis pas fort, car il est faible de muscles, au contraire. Par sa taille et son poids moyens, il l’emporte sur la moyenne des gens’honnêtes ; et cette supériorité est plus remarquée chez l’assassin que chez le voleur... Les malfaiteurs ont le front fuyant, étroit et plissé, les arcades sourcilières saillantes, les cavités oculaires très grandes, comme celles des oiseaux dc proie, les mâchoires avancées et très fortes, les oreilles écartées et larges, en anse : ce sont là des traits bien nets de sauvagerie. Ajou­ tons-)' diverses anomalies qu’il serait trop long d’énumérer, et en par­ ticulier le défaut de symétrie crânienne ou faciale...'’ ’ Ad quod molin'- intelligcndum, vide Tr. de Actibus /humanis, η. 87-136. 112 GA put ir culpa morali excusanda esse, co quod patrata fuerint ab eis qui, propter anatomicas deformitates, morali sensu carere censentur. 4 F 208. Revera : (a) Congressus anthropologicus, Parisiis habitus, an. 18.89, declaravit ex investigationibus anatomicis hucusque peractis minime constare ne unum quidem charac­ terem esse qui scelestis hominibus exclusive competat, proindeque jurisperitos ac judices nil certi ex anatomicis deformitatibus deducere posse quoad criminum imputabilitatem ’. (b) Judices, qui per multos annos de criminibus accuratas investigationes peregerunt, asserere non dubitant nullum esse signum physicum ex quo sontes ab honestis \ iris dignosci valeant; varia enim signa, a Lombroso ejusque discipulis allegata, reis et innocentibus plerumque commu­ nia sunt2; imo hujus schola? fautores plane admittunt hæc signa, quamvis frequentius in sontibus inveniantur, haud raro etiam in bonis inveniri 3. 269. 2° Quid de causis psychologicis, et præsertim amentia? Cum causa: mere anatomica; ad explicandum crimen impares sint, schola Lombrosiann, vestigiis inh 1 r ns ( ' ita Benedick, qui prius Lombrosîapis theoriis plus æquo faverat, in congressu Parisiensi declaravit : “ Toutes ces méthodes craniométriques indiquent plus de dilettantisme que de rigueur scientifique... les juriste·· ont bien raison de se méfier des présents que leur font les anthropologistes. Archives d'anthrop. criminelle, 1889, p. 555.) idem aperto dixerunt Manouvrier, Topinard, Brottardel, ap. L. Proal, Le crime et la peine, 3' édit. Paris, 1899, p. 82-83: cfr. Tarde, I.a Philo­ sophie pénale, 3e édit. Paris, 1892, p. 218-236. Ita, inter alios, Z. Proal, op. cit., p. 82 : “ Il n’y a pas de caractères physiques distinguant le malfaiteur de l’honnête homme. Mis en con­ tact par ma profession avec les criminels, je crois que les assassins sont aussi bien dolichocéphales que brachycéphales... Le visage des préve­ nus ne me parait pas plus asymétrique que celui des honnêtes gens; le nez des voleurs ressemble à celui des escrocs ; les dents, les oreilles, les mains des accusés ne présentent pas de particularités exceptionnelles. Mon expérience judiciaire ne me permet pas davantage d’admettre l’existence d’un type criminel effaçant le type national.” ’ Lombroso, L’Anthropologie criminelle. Préface et passim, v. g. p. 40-56. Ita etiam Garofalo, op. cit.. p. 71. post relata hujusmodi signa, scribit : “Aucun de ces caractères n’est constant, mais d’après la com­ paraison avec les non délinquants, leur fréquence < >t bien plus grande dans le monde criminel." DE INJURIA, SEU DE LÆS1ONE JURIS 113 ΓΡ Despbie, contendit scelestos homines quâdam mentis congenitâ imbecillitate laborare, quæ amentiæ affinis est, et moralis sensus carentiam importat; cujus rei signum est multos ex illis epileptico morbo infestari, qui sæpe abscondi­ tus, seu, ut aiunt, larvatus manet. Quod probare conatur ex eo quod sontes generatim (a) nulla signa pudoris, erubescentiæ, contritionis pro præteritis criminibus aut firmi propositi quoad futura exhibent; (b) facile eadem scelera iterum patrant; (c) nec dubii hærcnt, sed incunctanter cri­ men committunt, et quidem absque ullâ misericordia erga innocentes quos occidunt ; (d) aliunde imprudenter et im­ provide agunt, ac proinde facile capiuntur. 270. Fatemur equidem quosdam esse qui insania labo­ rent, ideoque a morali culpâ immunes sint, dum scelera pa­ trant. Sed ex publicis documentis constat paucissimos esse qui amentia vel morbo epileptico ad crimen impel­ lantur ». 271. Aliunde argumenta superius allata nil probant; nam (a) si quidam inter reos nulla contritionis signa præbent, non pauci sunt qui de criminibus patratis sincere doleant, et non solum honeste, sed etiam præclare vivant, aéhis quandoque heroicos perficiendo, directe contrarios vitiosis aôtibus quos antea patraverant, ut constat ex testi­ monio eorum qui de sontium emendatione curant2. (b) Nec mirum est eos, qui sæpe aliquot scelera commise­ runt, facilius in eadem relabi, cum repetitis aélibus consue­ tudo formetur ac propensio in malum augeatur ; sed ex hoc minime sequitur hujusmodi aétus non esse liberos nec imputabiles ; difficilius est quidem in hoc casu pravis resis‘ “ Sur 5,432 prisonniers. Bruce Thompson disciple de Lombroso en Angleterre) n’a trouvé que 57 épileptiques. D'après la statistique pénitentiaire publiée par le ministère de l’intérieur en 1882, sur 8,071 jeunes détenus des deux sexes on a constaté 10 cas d’épilepsie chez les garçons et 6 pour les filles; sur 13,392 hommes detenus et 2.290 femmes détenues au 31 décembre 1881. on signalait, à la tin de cette année, 27 hommes et 1 femme non aliénés, mais ayant eu des attaques d’epilepsie. Pendant l’année 1882, cette affection est relex ée chez 16 hommes et 7 femmes. M. Lombroso lui-même reconnaît que sur too prisonniers italiens il n'y a que 5 épileptiques.” (/.. Proat, op. cit.. p. 85). » Quorum testimonia vide ap. Proat, op. cit., p. 110. CA PUT II. tere propensionibus, non autem impossibile : consuetudo consuetudine vincitur. 272. (c) Quandoque evenit ut crimina incunctanter, violenta ad id impellente passione, patrentur : et ex hoc capite minui potest libertas et imputabilitas. Sed plerumque nonnisipedetentim graviora delicta committuntur, post minora pluries jam admissa, ut constat ex documentis cum publicis tum privatis1; exinde fit ut majores pœnæ recidivis infligantur, et judices, qui de criminibus inquirunt, plerumque detegant non pauca ejusdem generis delicta a sontibus patrata fuisse. — Verum est pariter a plerisque reis nullam miserationem exhiberi eo ipso tempore quo scelus perficitur; sed sæpe, post patratum crimen, scelestis­ simi viri ita misericordia moventur ut lacrymas fundant3, si tamen excipiantur casus in quibus ex odio aut vindictâ deliberate homicidium commissum est : hujusmodi enim passiones mentem ac moralem sensum valde obnubilant, nisi ab initio strenue impugnentur ac vincantur. (d) Nec generatim imprudenter agunt sontes; nam ex publicis documentis constat multos ex eis ignotos manere, eo quod solerter a magistratibus se abscondunt 3. Unde si pauci improvidos sese ostendunt, in quibusdam adjunélis, non logice exinde infertur omnes etpermanenter mentis infirmi­ tate laborare. 273. 3° Quid de hæreditatis lege? Hæreditate quos­ dam physicos morbos ac defeélus a parentibus in filios trans­ mitti omnibus notum est ; eodem modo, quamvis nectam universaliter nec tam efficaciter, quasdam mentis aptitudmes in posteros transire communiter tenetur, propter nexum qui inter corporis dispositiones ac mentis facultates existera * Proal, op. cit., p. 117-118 — ’ Ibid., p. 120. ’“Pour plus de précision, je vais emprunter quelques exemples à la statistique criminelle de 1880. De 1875 à 1880, il y a eu en moyenne par an 34.501 individus jugés pour vols; mais les auteurs de 38,682 vols sont 1 estes inconnus et les auteurs présumés de 2,720 autres vols ont été renvoyés des poursuites pour charges insuffisantes. Plus de six dixiè­ mes des voleurs sont restés impunis. Dans la même période, il y a eu 197 individus jugés pour assassinat, mais les auteurs de 72 assassinats sont restés inconnus, et 77 ont été renvoyés des poursuites pour char­ ges insuffisantes”. {Proal, op. cil., p. 115-116.) DE INJURIA agnoscitur. Quoad nu quandoque a parenti quæ cum corporis ct « neduntur, quales sun nis, iracundiam, etc. tur exempla familiari generationes transmissa fuisse videntur *. Praeterea hujusmodi congenital propensiones multum educatione augentur, quamdiu filii sub parentum potestate ct influxu manent. Proinde, quoties judicatur de gravitate criminum quæ commissa sunt a filiis, quorum parentes vitiis addidi fuerant, mitius sane cum cis agendum est. 274. Attamen ex hoc minime constat eos ab omni culpâ morali immunes esse. Hæreditate siquidem et educatione multum augentur pravæ inclinationes, sed non sunt irresistibiles, ncc penitus libertatem extinguunt. Experientiâ enim constat non paucos, e vitiosis parentibus ortos, præclaras virtutes coluisse, ct ex adverso plurcs, ex honestis parentibus natos, in vitiorum cœnum lapsos fuisse. Etiam in his familiis quæ vitio veluti immersæ esse videntur, haud pauca inveniuntur membra quæ virtutem coluerint2. 275. 4° Quid de causis socialibus? Dubitari nequit societatis legibus et institutis promoveri vel ex adverso cocrccri crimina. Quædam afferamus exempla : (A) Quoties religio fovetur, eo ipso minuuntur ac præcaventur crimina, cum multi a vitio deterreantur aeternarum poenarum timore, et ad virtutem allidantur speæternæ beatitudinis; c contra, quando in puerorum educatione vel publicis institutis omnino prætcrmittitur religio, multo plura delida committuntur, teste experientiâ, et fatentibus ipsis adver- ' Exempla hujusmodi non pauca invenies ap. P. Aubry, La Conta­ gion du meurtre, 2e éd., Paris, 1894, p. 17-5 * j Z’. Z. I>ug<(ate, The Jukes, New York, ubi describitur per quinque generationes, hisioria cujusdam familiæ americanæ, cujus omnia fere membra vitio publice indulserunt. ’Cfr. Aubry, op. cit., pp. 42, 48, 50. J ita in Ga/tiil, ab anno 1SS0, delicia ac crimina juvenum et adole­ scentium valde multiplicata sunt. Hæc enim leguntur in relatione ad i | Il ι| Λ Il 1 ■ I I I I | I j I l| I |I |1 I |I || I I | H 1 l| | j ' i| jl 1 ] 16 B) Pariter leges aut mores ebrietati plus ininusvc fa­ ventes co ipso crimina promovent; nam, teste experientia, multa sub influxu alcoolismi patrantur1. 276. (C) Nec minus periculosa est immoderata licentia omnia scribendi aut in theatris exibendi, etiam obscoenaet ea (juæ ad crimina diversi generis leétores vel auditores inci­ tant; multi enim sontes aperte declaraverunt se his omnibus impulsos fuisse ad patranda crimina de quibus antea non cogitabant2 4 : “ Nombre de mineurs prévenus de délits de droit commun : hommes de 16 à 21 ans : 1880 : 22,267 ; 1890: 25,416; 1894: 28,701 '. (Annuaire d’Economie Politique, par .1/. Block, 1897, p. 2(2.) Jamveroid tribuendum esse scholæ neutral· fatentur viri minime religiosi, quales sunt /. Bonson, Le Crime et 1’Ecole, Paris, 1896; Fouillée, Les Jeunes Criminels, ap Revue des Deux-Mondes, 15 janv. 1*897, p. 417-449. L’alcool et le crime, ap. Revue neo-scolaslique, nov. 1901, p. 362-369, ubi hæc, inter alia, ex publicis documentis colli­ guntur, p. 363 : “Sur l’ensemble des criminels, 11 pour cent étaient en état d’ivresse au moment du fait; pour les condamnés à mort, il s’élève à 43 P· c. — Sur l’ensemble des criminels, 44 p. c. étaient des ivrognes notoires; pour les condamnés aux travaux forcés le chiffre de 44 p. c. monte à 54 p. c. et pour les condamnés à mort il arrive à 60 p. c. — Cfr. Tr. de Peccatis, n. 550-555. ‘ E. Masoi/i, • Fouillée, Les Jeunes Criminels,1.0.^.436-443; /bW,op.cit.,p. 187 sq. z Aubry, La Contagion du Meurtre, p. 55 67; H. Joly, Le Combat contre le Crims, Paris 2° éd., s. d , p. 182-261. 4 Üe quibus fusius agitur in Tr. de Peccatis el Filiis, n. 510-567. DE INJURIA. SEU DE L/ESIONE JURIS. 117 ι'Α Cupiditas, seu auri sacra fames, id est inordinata pro­ pensio ad divitias omnibus mediis, etiam illegitimis, quam citissime comparandas; hæc enim directe ad furtum, indireâc autem ad homicidium incitat, quoties hoc apprehen­ ditur ut medium ad ditescendum utile. Hinc merito Apos­ tolus1 : “Nam qui volunt divites fieri incidunt in tentationem, ct in laqueum diaboli, ct desideria multa inutilia ct nociva, quæ mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas”. 278. (B) Voluptas, seu inordinatus amor carnalium delec­ tationum, intemperantia et luxuria, quibus indulgcrc non possunt homines, nisi pecuniam habeant; unde, quando propriæ opes jam dissipatæ sunt, nil manet nisi furari; instiper qui vino et mulieribus indulgent, haud raro in rixas et contentiones incidunt, et ita ad majora crimina impellun­ tur, ut lugenda constat experientiâ’. Quod jam dixerat Sapiens3 : “ Operarius ebriosus non locupletabitur... Vinum ct mulieres apostatarc faciunt sapientes, ct arguent sensa­ tos : et qui sc jungit fornicariis, erit nequam : putredo ct vermes hæreditabunt illum... ct tolletur de numero anima • H ejus . 279. Superbia, seu inordinatus amor propriæ excellen­ tiae, quem comitatur honorum ac vanæ gloriæ nimius appe­ titus, ac sequuntur invidia, odium ac vindiétæ desiderium. Ex his enim sæpc nascuntur furta, quo facilius acquirantur divitiæ ad vanam ostentationem exoptatæ ; contentiones, rixat, homicidia, quo efficacius amoveantur illi qui odio ha­ bentur aut invidiam excitant 1. — Quod quidem ex multis Scripturæ textibus illustrari potest: “Odibilis coram Deo est et hominibus superbia : ct cxccrabilis omnis iniquitas gentium... quoniam initium omnis peccati est superbias. — Non sicut Cain, qui ex maligno erat, ct occidit fratrem suum. Et propter quid occidit cum? Quoniam opera ejus 1 / Tim , VI, 9-10. ’Exempla habes ap. Proal, op. cit., p 254-253; H.Joly, La Crimi­ nalité delà Jcunc-.se; .1/ De Morriwn, Juvenile offender», New York, 1897, p. <9 sq. ; /bea/, Le Crime et le Suicide passionnels. Paris, 1900. 'Eccli., XIX. i· — 'Proal, op. cit., p. 24 5-.«51 ; 257-258; 260-.62. ’Eccli.. X, 7,«5· CAPUT II. 118 maligna erant, fratris autem ejus justa... Omnis qui odii fratrem suum, homicida est1. — Unde bella ct lites in vobis? Nonne hinc? Ex concupiscentiis vestris, quæ militant in membris vestris... Occiditis ct zelatis2”. Unde scelesti homines, si excipias amentes qui cæco quo­ dam instinélu ad crimen impelluntur, non tales nascuntur, sed propriâ infirmitate aut malitiâ fiunt, sæpe tamen sub influxu causarum externarum. II. De mediis quibus præcaveri aut saltem minui possint crimina. 280. Hujusmodi media efficacia esse nequeunt nisi cau­ sis, criminum obvient. Jamvcro de anatomicis defeftibus, amentia aut animi imbecillitate nil speciale dicendum occur­ rit, cum hæc medicos potiusquam sacerdotes spe&ent. Leges hœreditatis pariter mutari non possunt; sed pravæ propensiones hæreditate transmissæ, aut habitibus roboratæ, aliquo modo corrigi possunt christianA educatione ac virili conatu. Causæ vero sociales novis legibus ct civium privatis consociationibus in melius mutari valent. 281. i° Præprimis requiritur Christiana educatio, quâ pravæ inclinationes moderari ac domari possint. Et sane quando familia honestate ac religione prædita est, nusquam melior inveniri potest educatio quam in domo paternâ. Ubi vero parentes vitiosi et irreligiosi sunt, conandum est ut, licentia a parentibus vel auéloritatc civili obtentâ, pueri alteri familiæ tradantur, in quâ christiane institui valeant. Utroque deficiente, committantur uni ex catholicis orpha­ notrophiis quæ hodie in omni fere loco crcôla sunt3. Quæ educatio in id tendere debet ut pravæ inclinationes, statim ac manifestantur, cohibeantur ac extirpentur, v. g propensio ad minuta furta, crudelitas etiam erga bruta, etc. Pariter sæpe inculcetur notio ojjicii adimplendi, quo attcnuc'7Joa. III, 12, 15. — ’Jacob, IV, 1-2. Paris charitable et prévoyant, Paris, 1897, p. 28-260; La Prance charitable et prévoyante; Αία rime du Camp, Pans bienfaisant, Paris, 1888, p. 161-201 £1392-425; /■’. Delay, Les Œuvres de préservation et de réhabilitation, ap. Correspondant, 3 L)e variis hujusmodi institutis vide 25 nov. 1903, p. 723-753· DE INJURIA, SEU DE L/KS1ONE JURIS. 119 tur innata ad voluptatem tendentia; animæ facultates, præ­ sertim ratio et voluntas, perpetuo ad bonum dirigantur; prae­ cipue vero amor Dei ct proximi propter Deum, ut supre­ mum officium frequenter exhibeatur1. 282. 2° Parum tamen prodest educatio, nisi juvenes paulatim propriis alis volare, seu propriis viribus agere edo­ ceantur. Cum enim militia sit hominis vita super terram, ct colluctatio nostra sit præsertim contra passiones, volun­ tatem ad malum inclinantes, necesse est ut quisque, Dei fretus auxilio, proprio marte strenue et constanter contra pravas inclinationes pugnare valeat; ad quod duo præser­ tim desiderantur : firma mentis persuasio de officio omnibus rebus anteponendo, — et invictum voluntatis robur ad obsta­ cula superanda. Passiones autem non sunt penitus extirpandæ, cum vires addant animæ, sed ad bonum et hones­ tum dirigendae; ita cupidi thesauros caelestis gratiæ ac gloriæ appetant; ambitiosi vires suas ad regnum Dei pro­ movendum convertant; et ita de ceteris, prout fusius expo­ nitur in Tr. de Virtutibus. 283. 30 Causae sociales quæ ad crimen impellunt, in quan­ tum fieri potest, totis viribus amovendae sunt. (A) Impietas ct irreligio coerceri debent juvenum christianæ educationi efficacius providendo, scholas catholicas instituendo, doCirinam C hristi sæpius exponendo, associa­ tiones ct confraternitates creando, laicis utendo tanquam auxiliariis apostolis ad religionem propagandam, etc. (B) Intemperantia, quæ tot homines in vitia projicit, variis mediis impugnari debet quæ proponuntur a societatibus temperantiæ faventibus2, vivide prava ebrietatis conseélaria De educatione præclare disserit, inter alios, Duftanloup, De 1’Education, 7° éd., Paris, j886, præsertim t. I, p. 1-176; t. II, p. 108-484; t. Ill, p. 367- 498; Lettres sut l’Education des Filles, Paris, '879. ’ Jam a pluribus annis hujusmodi societates in llibernift, Angliâ et Statibus Amet icte Foederatis instituite sunt, nec parum ad ebrietatem compescendam inservierunt. Recenter in Galliâ quædam paritet fundatæ, et hisce diebus (oil. 1903) Congressus Parisiis habitus est ad temperantiam variis modis promovendam; de quo vide periodicum, La Tempérance, nov. déc. 1903. — Cfr. Mgr Turinaz. Le clergé catholique et la lutte contre l’alcoolisme, Parts, 1901; Riémain, Plan de campagne contre l’alcoolisme, Paris, 1901; La Science Sociale, 120 describendo, honestasque recreationes juvenibus procurando, quibus a cauponis ac popinis arceantur; legibusque favendo quæ numerum cauponarum restringunt. 284. (C) Quoad libros, ephemerides, speélacula aliaque hujusmodi quæ mores corrumpunt, viamque multis sceleri­ bus sternunt, nihil efficacius est ad hæc pericula arcenda quam bonos libros ac ephemerides spargere, — honestas recreationes præsertim junioribus jræbere, — catholicas associationes instituere, in quibus coadunari poterunt ii omnes qui religionem ac virtutem colere sincere volunt, Nec tamen praetermittantur media legalia quibus scandalosæ exhibitiones impediri possunt. (D) Neque omnino desperandum est de iis qui in caretres detruduntur : (a) totis viribus adjuvandi sunt ii omnes qui horum mores reformare conantur, sive sapientiores leges proponendo de modo agendi cum sontibus, sive visitando in carcere detentos eosque instruendo et educando1; (b ) quando rei e carcere liberantur ac novam vitam incipere parati sunt, eis labor procuretur, in quantum fieri potest, ut honeste vivere valeant; experientiâ enim constat non paucos relabi eu quod media honeste vivendi non invenerunt2. 1 Iis aliisque mediis, quæ, data opportunitate, menti occur­ rent, minui poterit numerus criminum, et non pauci ex iis qui humanâ fragilitate crimen commiserunt, ad meliorem frugem sese recipient. § II. Principia generalia de injuria. Antequam de singulis injuriarum spccicbus disseramus, abs re non erit quaedam exponere principia quæ omnibus communia sunt : 1° de gravitate, injuriae; 2° de axiomate: scienti et volenti non fit injuria; 30 de alio axiomate : domino irrationabiliter invito non fit injuria; 40 dc influxu intentio­ nis in injustitiam a6tus externi. o; Gurnhili, The Morals of suicide, London, 1900. ’ Jud., XVI, 22-30. 6 / Mach.. VI, 43-46. « / Reg, XXXI, 2-6. » // Reg., 7 // Mach.. XIV, 37-46. XVII, 23. 124 (B) Inter Graces x, præcipui philosophi, ut Socrates, Plato, Ari­ stoteles, sui occisionem ut quid ignavum habuerunt; nonnulli tamen, sive propter bonum publicum, sive ad dedecus aliave privata mala vitanda, seipsos occiderunt; quales fuere Codrus Atheniensis, Ait aereas Thebensis, Cleomenes, rex Spartæ, Themistocles, Isocrates. Suicidium advocarunt Stoici, tanquam virtutis actum, quo possint pro lubitu e vitæ vinculis eripi; necnon Epicurai, ut medium vitæ acerbitates fugiendi. (C) Roma, quamdiu cives virtutes ac mores honestos simplicesque coluerunt, suicidium pene ignotum fuit ; citantur præsertim exempla Lucretiæ, Scipionis Uticensis, Cassii et Bruti. Sed station ac opulentia, luxus ac voluptatum amor floruerunt, videlicet ultimis Reipublicæ temporibus ac regnantibus Imperatoribus, multi cives, ad dolores vitandos aut crudeliorem mortem, propriam vitam sibi eripuerunt. 290. (D) Quos mores correxit Christiana religio, humanam digni­ tatem, vitæ pretium, in adversis patientiam, in Deum fiduciam s.epe inculcando, Hinc, inter Christianos, rara admodum evase­ runt suicidia. Fuere quidem nonnulli qui obviam ierint martyrio, necnon christianæ virgines quæ, ne virginitatem amitterent, mortem sibi inferre non dubitaverim 2; sed Patres, præsertim .S’. Augustinus \ dum carum virtutem ac rectam intentionem laudarent, factum ipsum reprobarunt. Suicidium pariter approbarunt quidam haere­ tici, I Jonatistis affines et Circumcelliones dicti, qui “ per mortes varias, maximeque præcipitiorum et aquarum et ignium seipsos necare consuerunt, et in istum furorem alios quos potuerint sexûs utriusque seducere4”. Sed propterea severe a Patribus vituperantur. 291. (E) Recentioribus autem temporibus, decrescente fide paganisque moribus gradatim remiscentibus, non pauci scriptores suicidium iterum advocarunt, inter qiios Montaigne. Montesquieu, Rousseau, qui cæleroquin parum sibi consistens illud crimen alibi reprobavit, — d'Holbach, Barbieri, J. *Robeck , et generatim positi­ viste ac materialistic. Frequentiora igitur facta sunt suicidia, præ­ sertim in Gallià et Germanici6. Ceterum in variis regionibus ‘ De historià suicidii apud GræCOS aliasque ('.entes vide /.^»7, op. cit., p. 7 sq. - I ta S. Pelagia (ap. S.Ambros. de Virginibus, III, 7), Domnica cum duabus filiabus suis (Euseb. Eccles. Hist. VIII, 12, ap. P. G. XX, 770-771), Sophronia, Euseb. op. cil. VIII, 14, J//^, 1. c. 786-787). 3 De civit. Dei, 1. I, c. 26-27. ap. I’· L. XIJ, 39-40. 4 >. August., De Hæresibus, n. 69, ap. Jl/gne, XLII, 43. 5 De quibus vide Legoyt, op. cit., p. 85-99. * In Gallid quotidie multiplicantur suicidia — videlicet anno 1826 computabantur 1739; an. 1851 : 3639; an. 1888 : 8451 ; an. 1897 : 9156- DE INJURIA, SEU DE LESION E JURIS. 125 inulto plura committuntur inter protestantes quam inter catholicos, testibus etiam acatholicis scriptoribus’. 292. Divisio materiæ. Suicidium aliquando intenditur directe tamquam finis aut medium : tunc vocatur directum ; aliquando autem in se non in tenditurned prævidetur probabi­ liter secuturum ex aétionc quæ ponitur; ita miles pro patria præliaturus, prævidet probabiliter mortem e prælio secutu­ ram fore; tunc suicidium, si.revera occurrat, est indireCtum. % Unde dicemus : 1° de suicidio direfto; 2° de suicidio indi­ recto; 30 per modum corollarii, de sui ipsius mutilatione, operationibus chirurgicis ac curâ proprii corporis. I. Do suicidio directe intento. 293. i° Principium: Suicidium, directe et propria aucto­ ritate intentum, est peccatum ex se grave, Deo injurio­ sum et non minus individuo quam societati nocivum Dicitur : propria auctoritate... ut excludatur casus illius qui divina inspiratione seipsum occideret; — ex se, grave, quia dari possunt nonnulli qui horni fide, propter varia mo­ tiva, propriam vitam tollant ; eu- se autem mortale est pecca­ tum, propter motiva quæ jam exponimus. 294. (A) Est peccatum Deo * injuriosum ; nam, ex supe­ rius diétis (n. 34), homini non competit dominium perfec­ tum in propriam vitam, sed solum dependentor a Deo, ejus conditore, supremo domino ac ultimo fine. Atqui, vitam Si comparatio cum aliis regionibus instituitur, primum locum jam an. 1888 Gallia obtinebat; hæc enim ciat proportio suicidiorum pro i.ooo.ooo incolis : — in Galliâ: 212; m Prussia: 198, apud Belgis : 1 »6; in A astrui : 114; in AngliA : So; in Italiâ : 53. — In civitalibus fre­ quentiora sunt suicidia quam inter ruricolas; ita pro 1 .oco.000 incolis habentur i.ipsiic : 450; Parisiis : 400; Berolini : 300; Vienna : 290. Cfr. A/. Black, L’Europe politique et sociale, Paris, i8g2,pp.459,46o,402. — Quoad causas suicidii, hæc ap. M. Block, op. cit. p. 461 leguntur : “ Relativement aux motifs présumés des suicides, le Compti gn. rd donne les moyennes suivantes pour la période 1S76 80 : misèie et revers de fortune, 698; chagrins de famille, 842; amour, jalousie, etc., 254; ivrognerie, 799; désir de se soustraire des poursuites judi­ ciaires, 236; souffrances physiques, 202; maladies cérébrales, 1901; autres et inconnus, 627 ”. 1 Durkheim, op. cit. p. 1 49-173; Hauviller, op. cit., p. 62 65. 3 Hoc est argumentum praxipuum; duo alia nonnisi illud confir­ mant. 126 CAPUT II. proprio marte sibi eripiendo, Dei jura violat; (a) siquidem Deus, et quidem solus, utpote supremus omnium dominus jus habet disponendi de vitâ humanâ quam nobis tradidit ad modum depositi, et quâ uti debemus secundum ipsius voluntatem : essentialiter enim et secundum totum suum esse crcaturæ a Creatore pendent; quod quidem innuit Apostolus : “ Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur. Sive enim vivimus, Domino vivimus ; sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus 1 ”. (b) l’ræterea Deus, quatenus est finis ulti­ mus, jus habet striéhim ut ad ipsum tendamus mediis quæ determinavit; jamvero vitæ ac probationis nostræ terminum pro sapientiâ suâ praestituit, ideoque ejus jura usurpamus, si præmaturâ morte propriâ voluntate huic probationi finem imponimus 2. Merito igitur S'. Augustinus scribit sui occisionem prohi­ beri his verbis, Non occides : Restat ut de homine intelligamus quod diélum est, Non occides : nec alterum ergo, nec te; neque enim qui se occidit, aliud quam hominem occidit3.” 295. (B) Ipsi individuo nocivum; qui enim sponte vitam abjicit, eo ipso non solum bonum praesens, sed omnem ulte­ riorem boni copiam sibi adimit, (a) Vita siquidem est ma­ ximum bonum quo in præsenti vitâ frui valemus 4; est si­ quidem conditio sine quâ aliis bonis frui nequimus; quamdiu vivimus, non solum bona externa, sed etiam interna, videlicet scientiam, virtutem, merita adipisci valemus; vitam ‘ A’m, XIV, 7-8. ’ Quod nonnulli pagani jam intellexerant; Socrates enim (ap. Plato­ nem, Phæd, c. 6) ait : “ Id mihi, o Cebes, recte dici videtur, Deum quidem curam habere nostri; nos vero homines unant quamdam ex pos­ sessionibus esse deorum. Nonne igitur et tu, si quod ex mancipiis tuis seipsum perniteret, irasceris illi, et si potestatem haberes^ et pœnâ qua­ dam afficeres?” : 3 De Civ. Dei, lib. I, c. 20, ap. Migne, P. L., XL1, 35; paulo supe­ rius, c. 17, p. 30-31, dixerat Nam utique si non licet privatâ potes­ tate hominem occidere vel nocentem, cujus occidendi licentiam lex nulla concedit, p ofeélo etiam qui seipsum occidit, homicida est; et tanto fit nucentior, cum se occiderit, quanto innocentior in ea causa fuit, quâ se occidendum putavit. ” 4 De momento ac pretio vitæ praeclare disserit Ollë-Laprune, Le prix de la vie, 3° édit., Pans, 1896. DE INJURIA, SF.U DE LÆSIONE JUKlb 127 autem sponte deserendo, his omnibus privamur, (b) Insu­ per, quamdiu vitam incolumem servamus, etiamsi variis opprimamur miseriis ac vitiis immergamur, spes manet ut, mutatis circumstantiis ac reformatis moribus, res nobis pros­ pere succedant et præteritæ vitæ deliôta condignâ satisfac­ tione ac virtutum praxi redimamus; si vero suicidium per­ petretur, omnis spes evanescit, et nihil manet nisi ut pcenam culpis nostris proportionatam luamus, (c) Lex est natura: nostrae insita ut facultates a Deo acceptas, physicas, men­ tales et morales virili conatu excolamus; cpio perfectior hujusmodi evolutio, co major est nostra felicitas, cum legi­ timo ac progressivo facultatum exercitio finem nostrum ultimum propius accedamus; ex adverso autem, si vita immature præciditur, sicut flos exsiccatus marcescit homo, antequam gradum perfectionis attigerit sibi destinatum. 2Q0. (C; Societati nocivum. Quilibet homo societati tanquam membrum utile inseritur, eique certis vinculis et offi­ ciis obstridus manet, eo quod multa beneficia ab câ indesinenter accipit : societatis enim præsidio fruitur, ejusque auxilio facultates suas ita excolere valet, ut carum vis centuplo augeatur. Quapropter caritatis et justitiæ debita Civitati solvere debet; quod quidem praestare potest labo­ rando, docendo, bonum exemplum præbendo aliisque mediis quibus bonum publicum promovetur. Atqui proprio motu e vita discedendo, civis hæc omnia officia contemnit, et qui­ bus utilitati ac ædificationi esse debuisset, scandalum præbet. Merito proinde comparatur militi qui præsidium deserit, ubi strenue certare debebat; merito ignaviæ reus habetur, o 2° Expenduntur excusationes a suicidii advocatis allegatae. 297. (A) Imprimis allegantur humanæ vitæ infirmitates ac mise­ ria», quales sunt paupertas, morbus præsertim insanabilis, seneétus, acerbi dolores, tædium, mrerores aliaque hujusmodi; et exinde in­ fertur magis optabilem esse moitem quam vitam tot et tantis mise­ riis obrutam. ί! • .... In hoc autem falsus vitæ conceptus exhibetur; non enim hic sumus super terram ad voluptatibus fruendum. sed ad virtutes colendas legitimo facultatum exercitio, moralem perfectionem augendam, vitamque meliorem adipiscendam. ) 125 Jamvero nil tribulatione efficacius est ad virtutum praxim; nam virtus in infi.nitate perficitur, fortitudo in adversis roboratur *, patientia dolores fortiter patiendo exercetur, merita valde augentur; præterca, si peccavimus, sese præbet occasio salutari pænitentiâ deliéta expiandi. Ita tolerabi­ liores redduntur hujus vitæ angustiæ; imo quoddam gau­ dium afferunt, juxta illud Apostoli12 : “ Non solum autern sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem. Spes autem non confundit. ” 298. (B) Alii seipsos occidunt, quia dedecus tolerare nequeunt, cum honor sit vitâ ipsâ pretiosior. Insipiens sane excusatio’ Ex eo quod alii injuste famam nostram impugnant, numquid nosmetipsos punire debemus vitam crudeli manu tollendo? Nec sane ita bonam existi­ mationem proximi recuperamus ; sed e contra honeste vi­ vendo ac præclare agendo falsas accusationes superamus. Si vero alicujus delicti rei fuerimus, non suicidio, quo dede­ cus augetur, sed laudabili vita fama recuperatur. 299. (C) Nonnulli, ad castitalein servandam, obviam ierunt morti, cum virtus vita multo sit pretiosior. Et hi quidem subjective excusatione digni sunt, propter reélain intentionem quam habuerunt, ut notat 5. Augustinus; sed, juxta eum dem, hæc non est in sc sufficiens ratio ad suicidium committen­ dum; nam cum pudicitia virtus sit animi, etiam oppresso corpore non amittitur, aitS. Doctor3 ; “Quamobrem non habet quod in se morte spon'nneâ puniat femina, sine ullâ consensione violenter oppressa, vi alieno compressa peccato : (pianto minus antequam hoc fiat; ne admittatur homicidium certum, cum ipsum flagilium, quamvis alienum, adhuc pendet incertum?” — Revera materialis integritas carnis non est vitâ pretiosior, cum aliquando licite amit­ tatur, in chirurgicis operationibus, ad vitam salvandam. — Quid vero, si periculum adsit interius consentiendi? Neque in hoc casu licet scipsum interficere; nam in tanto periculo non deerit gratia ad resistendum libidini, dummodo enixe petatur : “ Eidelis autem Deus est qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere4. ” Nil igitur Martialis poeta dixerat : “ Rebus in adversis facile est contemnere vitam, Fortiter ille agit, qui miser esse potest. ’’ ’ Ram., V, 3-5; cfr. 18-39, "b' fusius idem exponitur. 3 De Civit. Dei, 1. I, c. 18, ap. M/gne, XLI, 31-32. —4 Z Cor,, X, 13. 1 Jam DE INJUI-ΙΙΛ, SEU DE LÆSIONE JURIS. 129 manet nisi strenue dimicandum; et quod de hâc tentatione dicitur, de aliis prædicari debet : nemini licet, ad superandas quaslibet tenlationes, seipsum interimere : non sunt enim facienda mala ut eveniant bona. 300 (D) Non pauci contendunt se vitam inutilem ducere, imo aliis onerosam, aut etiam nocivam, quatenus scandalum praebent, ita ut bonum proximi aut societatis promoveant seipsos occidendo. Hæc autem motiva non sufficere jam ex diétîs constat, (a) Si quis inutilem vitam ducat, nil prohibet quominus orando, laborando, alios juvando caritatis operibus, tum sibi tum aliis multa conferat beneficia 1 ; hæc est enim Providentiæ lex ut, dum aliis benefacimus, propriæ felicitati maxime conferamus, (b) Si vero aliis onera imponimus, propter morbum, senectutem, etc., eo ipso eisdem occasionem præbemus patientiam exercendi ac merita acquirendi; aliunde fortiter infirmitates nostras tolerando, ipsis ædificationi su­ mus : “alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi2 ”. (c) Si vero societati aut proximo nocuimus, offi­ cium nobis incumbit scandalum vitae honestate ac sanctitate reparandi; minime autem jus habemus vitam nostram tol­ lendi, cum id potius novum præbeat scandalum. 301. Notandum pro praxi. Cum nonnulli ad suicidium ducantur quâdam auto-suggestione, vi cujus, de propriis miseriis frequenter cogitando, sibi gradatim persuadent nul­ lum aliud esse medium ad sese extricandum ab his difficul­ tatibus nisi suicidium perpetrare, maximi momenti est eorum mentem ab hâc continuâ cogitatione avertere, eis suggerendo aliquod caritatis opus, aliamve occupationem quâ facilius tædium vitœ superare valeant. * Quod eloquenter exponit J. J. Rousseau, qui alibi suicidio favet “ Le suicide est une mort furtive et honteuse; c’est un vol fait au genre humain. Avant de le quitter, rends-lui ce qu’il a fait pour toi. — Mais je ne tiens à rien, je suis inutile au monde. — Philosophe d’un jour! ignores-tu que tu ne saurais faire un pas sur la terre sans trouver quel­ que devoir à remplir, et que tout homme est utile à l’humanité pai cela seul qu’il existe? Jeune insensé! s’il le reste au fond du cœur le moin­ dre sentiment de vertu, viens que je t’apprenne à aimer la vie. Chaque fois que tu seras tenté d’en sortir, dis en toi-même : “ que je fasse encore une bonne aélion avant de mourir”, puis va chercher quelque indigent à secourir, quelque infortuné à consoler, quelque opprimé à défc ube. ” (Nouvelle Héloïse, 111, lettre 22.) —* Galat. VI, 2. I in ni. Mor. Ill ς Μ Ij 130 CAPUT II. II. De suicidio indirecto. 302. i° Principium : Non licet seipsum indirecte occi­ dere, seu aliquid facere aut omittere ex quo praevidetur mors secutura, nisi ex causa proportionate gravi. Id constat ex diétis in Tr. de Aclibus Humanis, ubi de voluntario indircdto. Siquidem indireélum suicidium nihil aliud est nisi actus de se bonus, aut saltem indifferens, ex quo sequiturmors per accidens et præter intentionem; atqui hujusmodi actus non licet quidem, quando nulla est ratio sufficiens, quia ponere causam alicujus gravis mali, absque sufficienti motivo, est quid graviter peccaminpsum; si vero adsit causa proportionata, licitus evadit; nam malus effeâus non intenditur, sed solum permittitur, et aliunde compensa­ tur per effeéùim bonum directe intentum. 303. 2° Quænam causa sit proportionate gravis? Prin­ cipium generale est eo majorem requiri causam quo periculum mortis proximius ac certius est. Praecipuas causas percurramus: (A) Bonum publicum sufficiens est causa ut quis seipsum. exponat periculo etiam proximo ac certo mortis; ita militi­ bus licet incendere navem, vel arcem explodere, ad submer­ gendos vel delendos hostes, quamvis propria mors exinde certo sequatur; id autem per se non licet solummodo ad vitandam captivitatem, cum bonum publicum minime hoc requirat. — Ad bonum publicum referri potest adimpletio officiorum statûs; ita sacerdotes, medici aliique viri quibus incumbit ex officio aliorum cura, etiam proximo mortis peri­ culo sesc exponere possunt ut salutem, vitam aut sccuritatem aliorum procurent. 304. (B> Bonum ordinis superioris, ctiam individu alis, sicuti est exercitium caritatis, fidei, castitatis, justitiæ· aliarumquc virtutum Christianarum, sufficiens est ratio ad obviam eundum periculo mortis etiam certo. Ita, caritatis causà, potest quis periculo mortis se exponere ad vitam parentum, conjugis, amici, proximi servandam; v. g. in nau­ fragio licet alteri cedere tabulam jam arreptam, quamvis prrevideatur mortem inde secuturam esse. Fidei causa, licet non solum mortem fortiter ferre, sed etiam non fugere, etiamsi opportunitas se præbeat, — imo seipsum judicibus sistere, si id necessarium existi metur ad alios in fide roborandos. Ad tuendam castitatem, virgo DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JUKIS. 131 cui vis infertur, potest fugere, et fugiendo ex altâ rupe aut e fenestrâ se præcipitem dare etsi mors inde sequi possit, quia non ipsa mors, sed virginitatis custodia intenditur. Ex amore justitiie, malefaélores possunt seipsos judicibus offerre condemnandos et interficiendos; imo quando quis mortis reus inventus est, probabilius potest, jubente, judice, venenum propriis manibus sumere (prout de Socrate narratur), quia tunc nihil aliud facit nisi justam sententiam exsequi; non pauci tamen contradicunt, quia æquitati repugnat reum cogi ad seipsum interficiendum. 305. (C) Ad vitandum mortis periculum certius, aut mor­ tis genus crudelius, licet periculo vitæ moral iter certo se exponere; ita e fenestrâ desilire licet, cum valde probabili vitæ jaéturâ, ad flammas fugiendas; e turri sese præcipitem dare, etiam cum certo mortis periculo, ad fugiendam atrociorcm mortem quam ae coadunentur. Art. HI. De injuriis circa bona animi. 364. Post diéta de injuriis circa bona corporis, de inju­ riis circa bona animi nunc agendum est. Jamvero praeci­ pua animi bona sunt : (a) fama, seu bona existimatio quâ apud alios fruimur, quæ duplici modo laeditur, interius per judicium temerarium, exterius autem per detraflioncm seu diffamationem, (b) honor, qui in agnitione nostræ excellen’ 5. 7'hom., 2. 2.,q. 42, a. 2.— Cfr. 5. Tr. VI11. c. 2, n. 1 t; » lliltuart, diss. X, art. Alfhons., Homo Apostolicus 358 CAPUT II. tiæ consistit, et per contumeliam offenditur; (c) veritas, cui opponuntur mendacium, quando falsum dicitur, et violatio secreti, quando veritas revelatur, quæ taceri debebat. § I. De judicio temerario x. » 365. i° Notio (A) Bona existimatio ad quam jus habet proximus, quamdiu de ejus malitiâ non constat, laeditur quoties levibus et insufficientibus indiciis malum de eo cogita­ mus et huic cogitationi consensum prccbemus. Ί w V‘ (B) Ad judicium temerarium varii sunt gradus : (a) dubium de pro­ ximi honestate, quando de ejus probitate deliberate suspendimus judicium, et quidem ex insufficientibus motivis; (b) suspicio, quâ ex levibus indiciis non firmiter quidem, sed cum magnâ errandi for­ midine, judicamus proximum aliquid mali egisse; (c) opinio, quâ non certo, sed probabiliter, ex insufficientibus motivis, pronuntia­ mus proximum aliquid mali egisse. — Judicium temerarium proprie diHum est firmus mentis assensus de peccato aut vitio proximi sine ratione sufficienti conceptus. — Psychologici a dubio et suspicione in firmum judicium facile fit transitus. In omnibus his gradibus, temeritas ex eo oritur quod quis sine sufficienti ratione male de proximo judicat; si vero secundum pro­ bata et allegata judicaret, dubitans, quando sufficiens adest ratio dubitandi, aut certo pronuntians, quando moralis adest certitudo, judicium esset prudens, non autem temerarium, nec proinde ex hoc capite peccaminosum. 366. (C) Causæ ex quibus judicium temerarium procedit tres a 0'. Thornà assignantur’ : “ Uno quidem modo ex hoc quod aliquis in seipso malus est; et ex hoc ipso, quasi conscius suæ malitiæ, faciliter de aliis malum opinatur... Alio modo provenit ex hoc quod aliquis male afficitur ad alterum ; cum enim aliquis contemnit vel odit ali­ quem, aut irascitur vel invidet ei, ex levibus signis opinatur mala de ipso, quia unusquisque facile credit quod appetit Tertio modo provenit ex longà experientiâ; unde Philosophus dicit quod '‘senes sunt maxime suspiciosi, quia multoties experti sunt aliorum defeéhis ”. — Tres igiuir sunt causæ : pravitas ipsius judicantis ; odium et invidia·, experientia humanes fragilitatis. Duæ priores perversi­ tatem afieélûs ostendunt, aétûsque malitiam augent; tertia eamdem minuit. Thom., i. 2., q. 60, a. 2-4; Solus, lib. III, quæst. IV, a. 3-4; Lugo, disp. XIV, n. 10-33; Sayrus, Clavis regia sacerdotum, Vene­ dis, 1618, lib. ΧΠ, c. 3Î -S. Alphons., 0.962-965; Carrière, n 860-868; Pali. P., Tr. VI, n. 1056-1066; Lehmk., n. 1185-1187; Haine, De Deca­ logo, q. 167-169; Nbldin, n. 647-650. — * 5. Thom., q. 60, a. 3. 1 0 *. DE INJURIA, SEU DE LÆS1ONE JURIS !59 367. 2° Principium : Judicium temerarium proprie dic­ tum in re gravi, est peccatum mortale contra justitiam. Declaratur; hic agitur de judicio temerario proprie diflo, id est : (a) certo, non quidem metaphysice sed moraliter, quatenus firmiter judicatur proximum aliquid mali egisse; si enim judicium sit tan­ tum dubium, generatim injuria proximo illata non est gravis. (b) Deliberate prolato, id est post sufficientem mentis advertentium, quâ temere judicans attendit ad rei gravitatem et motivorum levi­ tatem, et nihilominus vult assensum præbere; proinde, si judicium sit repentinum, ex levitate potiusquam ex malitiâ conceptum, pec­ catum erit tantum leve; et ex hoc capite multa judicia temeraria, ex se gravia, veniale non excedunt. 368. (c) Ex insufficientibus motivis; qui enim ex gravi aut etiam probabili motivo dc alio sinistre judicat, non peccat graviter; levi­ ter tamen peccat, si, omnibus speélatis circumstantiis, judicium limites excedit prudentis assensus. Unde in praxi attendendum est ad varias circumstantias persona, temporis, loci, etc. — Ita si vir mo­ ribus perditus cum suspeétâ muliere morose loquitur, temerarium non est judicare aliquid mali ibi pertraélari ; secus, si vir probus cum eadem muliere sermonem habet; — si quis ignotus clam et noflu ædes alienas ingreditur, non temerarie judicatur pravam intentionem eidem inesse ; secus si per diem aperte nota persona ingreditur; — pariter si viri seditiosi in obscuro loco congregantur ibique submissâ voce colloquuntur, merito censetur eos in aliquid mali conspirare; secus, si agitur de probis qui in aperto loco co­ adunantur. (d) In re gravi, nam si materia sit levis, peccatum erit veniale tantum. Gravis autem habetur materia quæ, attenta qualitate per­ son® aliisque circumstantiis, notabiliter ejus famam lædit ; v. g. si quis temere judicet aliquem militem, qui pluries singulare certamen pugnavit, inimicum provocasse in duellum, peccatum non est grave, cum miles, dc quo agitur, se hoc judicio læsum esse minime cen­ seat ; secus si dc sacerdote idem judicium feratur. 369. Probatur. (A) Quisque jus habet striélum ad bonam famam bonamque existimationem apud alios servandam, quamdiu certo moraliter non constat illum esse improbum ; atqui jus illud graviter violatur per judicium temerarium, illis conditionibus vestitum quas supra exposuimus; siqui­ dem in re gravi, absque sufficiente motivo, deliberate ac certo judicamus proximum alicujus peccati aut vitii reum esse, cumque injuste privamus bonà existimatione ad quam apud nos jus habebat. Quod quidem melius intelligetur, si attendimus ad judicium æque ferendum tria desiderari : auftoritatem m judice, accuratam 160 CAPUT II. cognitionem, perfeélamque integritatem, scu a praejudiciis ct passionibus immunitatem ; jamvero hæc tria in judicio temerario desunt : (a) deest anTloritas, cum privati homines, superioribus exceptis, nullum mandatum acceperint ad alios judicandos ; (b) de­ ficit accurata rei cognitio, cum ex hypothesi judicium sit temera­ rium ; aliunde sæpe e fallacibus apparentiis, aut falsis aliorum testi­ moniis judicium fertur, nec solum de actibus externis, sed etiam de intentionibus quæ soli Deo notæ sunt ; (c) deest integritas, cum plerumque judicia hujusmodi ex invidia, odio, aut praejudiciis oriantur’. /-<7/ζχ·γ 370. Hinc Scriptura prohibet ne alienos nuxes judice­ mus ac condemnemus : “Nolite judicare, ut non judicemini : in quo enim judicio judicaveritis, judicabimini... Nolite condemnare,et non condemnabimini2”; præsertim vero ne, dum ipsi iisdem aut majoribus peccatis obstriéli sumus, de aliorum minoribus severe judicemus : “ Propter quod inex­ cusabilis es, o homo omnis qui judicas; in quo enim judi­ cas alterum, teipsum condemnas : eadem enim agis quæ judicas'3;” hinc qui judicat fratrem suum, legem offendit : “ Qui detrahit fratri, aut qui judicat fratrem suum, detrahit legi, ct judicat legem4”. 371. 30 Corollaria. (A) Dubitatio, suspicio et opinio temeraria de probitate proximi, generatim non sunt nisi pec­ cata venialia, quia bonam existimationem proximi non penitus auferunt, sed solum minuunt, proindeque gravem non inferunt iujuriam. Attamen in duplici casu mortalia esse possunt : (a) si deliberate feruntur de peccatis gravissimis, absque ullo probabili fundamento, v. g. si temere suspicatur pium sacerdotem esse haereticum, aut virum probum et omni exceptione majorem, furti reum esse; sim­ plex enim suspicio m casu gravem infert injuriam5; (b) si quis ex invidia aut odio, absque sufficienti motivo, suspiciones de re gravi voluntarie fovet ; tunc enim peccatum grave est, propter afleélum malum ex quo oritur. 372· (B) Relate ad modum sese gerendi quoad proximum : * Quod solide evolvit liourdaloue, Carême, Sermon pour le Vendredi de la 5e Semaine, sur le Jugement téméraire. •’.ΙΖι/Λ, VII, 1-2; Luc., VI, 37. — *Rom., II, 1. — K Jacob., IV, 11. 5 Id quidem negant pauci theologi (ap. Λ. Alphons., n. 964), aucfloritali 0‘. Thoma· innixi, 1. c., a. 3; sed S. Doctor ibi regulam genera­ lem tradit, nil de exceptione dicens ; incassum proinde ejus auélorilas allegatur DE INJURIA, SEU DE LÆS1ONE JURIS. 161 a) non tenemur quidem, quando ratio est dubitandi utrum aélioncs proximi in bonam vel in malam partem accipiendæ sint, semper judicium ferre proximo favens ; sed a judicando abstinere licet l. ' (b) In externa agendi ratione, minime pro­ hibemur cautelas adhibere ad damnum proprium vel alie­ num praecavendum, perinde ac si proximus esset improbus, ita pecunias in arcâ occludere licet, ne a famulis aut ignotis hospitibus subripiantur; cum enim inter homines, qui probi censentur, quidam sint reipsâ improbi, prudenter agit qui hujusmodi cautelis utitur, quin tamen de probitate talis vel talis individui absque ratione dubitet. 373· (C) Omnia judicia temeraria, qualecumque sit objeélum circa quod versantur, ejusdem sunt speciei moralis quia idem jus violant; non est igitur necessarium in confes­ sione exponere objeclum judicii temerarii, sed declarare suf­ ficit utrum materia sit gravis vel non. § II. De detractione, seu diffamatione2. Notio ac species. Malitia et gravitas. De licitâ manifestatione vitiorum occultorum. De peccato audientium detraélionem. Scholion de susurratione. I. Notio ac species. 374· (A) Fama non solum interius per judicium temera­ rium, sed etiam exterius, verbis aliisve æquivalentibus signis, per detractionem læditur, quæ etiam diffamatio dicitur. Quæ quidem modo generali est injusta famœ Jroximi deni­ gration. — - Hæc autem dupliciter fieri potest: per detraclio* Caritas tamen suadet ut, in quantum fieri potest, in meliorem par­ tem aéliones proximi intelligamus; caritas benigna est, nec cogitat malum. / ( 'o/. XI11, 4. Dc Christiana benignitate fuse disserit l-aber. Spiritual Conferences, on kindness, galbee Confér. spirituelles, Bontô. "S. Tkoni., 2. 2., q. 73; Soltis, lib. V. quæst. 10; Lugo, disp. XIV, n. 34-134 ; Sayius, lib. XI,cap. 3 ct lib. XII, cap.6; Billuart, diss XV, art. 2; A’. Al/>hons., n. 966-982; Carrière. n. 898-92201 961-963; Ma>linel, lib. IV, au. 14, §3-6; Lebmk., n 1175-1184; liait. l\ n. 10674102; iX’oldin, n. 633-642. Quidam in definitione dctr.uflionis addunt vocem occulta, ut sic distinguatur a contumeliâ, quæ fit coram ipso infamato; abstinemus tamen ab hâc voce, quia det radio coram infamato aliisque prolata, 'I ii'.oi. Mok. III. — C ___ 162 CAPUT II. nem simplicem (gallice niflisancé'). quæ est injusta lacio alie­ neefamœ,verum sed occultum vitium sine causa manifestando; — per calumniam, quæ est injusta alie meJa ma Ices io.falsum crimen vel defeflum alii imputando. — Calumnia igitur sim­ plici detractioni addit mendacium, ct quidem perniciosum. 375- (B) Alariis modis diffamatio fieri potest, qui his ver­ sibus exprimuntur : Imponens, angens, manifestans, in mala vertens. Qui negat aut minuit, reticet, laudatve remisse. Ut rem psychologice declaremus, hi sunt varii detraéiionis gradus : (a) Detraélor remisse et frigide laudat, declarando laudes ab aliis prolatas aut in integrum aut partim immeritas esse; {b} reticet, id est tacet, aut positive dicit “de aliâ re sermo habeatur ”, quando agitur de dotibus proximi, et silentium quamdam denegationem importat; (c) minuit, videlicet qualitates proximi paulisper extenuat, dicendo v. g. eum non esse tam pium, honestum, prreclarum quam mulli putant; (d) negat dotes proximi ab aliis agnitas; (e) in mala vertit. id est fait a innoxia aut etiam bona ambitioni, vanitati, avaritiæ aliisque vitiis tribuit; (f) manifestans, seu occulta deliéta aut vitia detegens; (g) augens, id est deliéla amplificans; v. g. si quis semel ebrius fuerit, utebriosusdeclaratur ; (h) imponens, falso alicui tribuens vitium a quo immunis est — Hæc duo ultima ad calumniam speélant, et sæpe etiam in malum vertere; cætera ad detractionem simplicem referuntur. Facile autem de uno gradu ad alium fit transitus. Pessimum est genus relicentiæ his aut similibus verbis expressum: “ Sunt alia ejusdem gesta, de quibus satius est silere! I læc certe piæclara sunt; utinam se talem semper praebuerit ! Sed quid juvat præterita recordari? — Sunt quidem et alia multa quæ referre pos­ sem; id vero prohibet caritas, etc. ” Quæ quidem, si fundamento careant, ad calumniam referuntur; si vero veris faélis, sed occultis, innitantur, proprie ad detraélionem speélant, sed suà generalitate ad calumniam accedunt, quia pejora suggerunt. 376. (C) Ex parte malitia, discrimen magnum est inter diffamationem, quæ dircétc fit ex intentione famam lædcndi; et eam quæ fit ex levitate ct loquacitate, absque intentione ♦ proximo nocendi. — Sedulo tamen monendi sunt qui, ex pruritu loquendi, sæpe proximum diffamant (et inter hos non paucæ sunt piæ personal), ut ostium circumstantia ponant labiis suis. non desinit esse diffamatio, sed est detraflio cum contumeliâ conjun ôa. — Discrimen vero essentiale inter diffamationem et contumeliam in eo sita est quod prior famam, posterior honorem lædit. DE INJURIA, SEU DE L.ÆS1ONE JURIS. 163 II. De malitiâ et gravitate detractionis. 377. i° Principium : Detractio simplex et calumnia, quæ fiunt ex intentione lædendi famam proximi, sunt ex genere suo peccata mortalia contra justitiam. Probatur. (A) Ex dictis enim quisque jus striétum habet ad propriam famam; atqui illud jus per diffamationem lae­ ditur; quod patet quando agitur de calumnia, quæ, falsum imputando crimen aut defectum, innocentem privat famâ ipsi debitâ; constat etiam quoad detractionem, nam quamdiu dclitStum manet occultum, delinquens jus retinet ad famam apud alios (nisi obstet ratio gravis, ut infra expone­ tur), idcoque jure suo privatur, quando occulta ejus vitia absque ratione manifestantur. — Nec dicatur veritatem sua jura habere, et postulare ut occulta detegantur delicta; ad Deum enim speétat, utpote supremum judicem, illuminare abscondita tenebrarum et manifestare secreta cordium tem­ pore opportuno; sed qui privatâ auctoritate,absque sufficienti ratione, occulta aliorum vitia detegit, Dei jura usurpat, qui est solus judex vivorum ac mortuorum; necnon bono societatis nocet; nam si omnibus liceat in lucem proferre occultas pro­ ximi turpitudines, undique exsurgent contentiones, rixæ, invidiae ac zelotypiæ, pax et tranquillitas familiarum graviter turbabuntur. Ergo diffamatio injusta est, et quidem ex se graviter, cum laedat famam, quæ ex se auro est pretiosior. 378. (B) Scriptura haud raro reprobat detraélores, tanquain Deo et hominibus odibiles, cosque assimilât peccato­ ribus qui a regno coelorum excluduntur; ita dicitur Abo­ minatio hominum detractor ”x; — Paulus, paganos descri­ bens, eos depingit ut “ repletos omni iniquitate.... susurrones, detraclores, Deo odibiles ”2, quasi his omnibus vitiis Deo odi­ biles faéli fuissent; alibi docet maledicos a regno Dei excludi3. 379· (C) Patres pariter multoties illud vitium ut vere diabolicum condemnant * ; 5. Augustinus, ut convivas ab hoc vitio arceret, in mensft scriptum habcbatS : “ Quisquis amat dieftis absentum rodere vitam Hanc mensam vetiiam noverit esse sibi ”. XXIV’, 9. — ’ Rout. I, 29-jo. — » I Cor. VI, 10. 4 Quorum testimonia vide ap. Biiscenm, Panarium, verbo Detraflio. s Ap. Possidium, Vita S. Augustini, ap. Aligne, P. L., XXXII, 52. * Prov. 164 · r 'l ’ ' * *L ■ i 1 l t ’ ■ • f‘i ·” W t I CA PUT 11. Notentur præsertim hæc 5. Kernardi verba, quæ triplicem detraélionis malitiam exponunt: ** Numquid non est vipera lingua detraéloris? Ferocissima plane : nimirum quæ tam lethaliter tres inficiat flatu uno”; videlicet, ut infra exponit, detractor occidit se, — audientem — ct cum cui detrahitur'1, 380 20 Regtiiæ ad dijudicandum de gravitate detrac­ tionis. Peccatum diffamationis, quod est grave ex genere suo, veniale esse potest cx duplici capite : ex inadvertentiâ mentis, quæ ad damnum proximi parum attendit, et cx levi­ tate materice, de quâ præsertim agendum est. Jamvcro principium generale est gravitatem peccati desumendam esse ex gravitate damni quod hesus patitur in fama. Gravitas autem damni non solum in .vc spectari debet, sed etiam relate ad personam Icesam, ad conditionem detrahentis, ad numerum ct qualitatem audientium. Attendendum est igitur : 381. (A) AddefePlum qui manifestatur; ita detraélio in his quæ pertinent ad honestatem vitæ multo gravior est eâ quæ versatur circa naturales defeéius animæ et corporis, tam quia hi famam notabiliter non minuunt, tum quia facilius publici juris fiunt aut fieri possunt; unde generatim prior diffamatio gravis est, posterior autem levis. Attamen si defeélus naturalis valde probrosus sit, et iæso magnam tristitiam afferat (v. g. si de viro præclaro dicatur quod sit illegiti­ mus), peccatum mortale esse poterit. — Pariter aliquem in genere vocare superbum, iracundum, pigrum, etc., non est tam grave quam faéta particularia narrare, ex quibus hi defectus afin manifestantur; generales enim propensiones naturalem inclinationem magis quam personalem culpam denotant. — Ita etiam mortale non est de eo qui jam aliquo peccato diffamatus est aliquid referre cum illodeliélo connexum, v. g. dicere de marito, qui ut ebriosus notiis est, ipsum cum uxore esse rixatum; secus, si faélumsit omnino dissimile, v. g. si dicatur sacerdotem, qui jam amisit famam in doctrina, esse moribus perditum; qui enim in unâ re famam amisit, non ideo eamdem amisit in re prorsus dissimili. 382. (B) Ad personam kesi, ejusque conditionem et dignitatem; qui enim integrâ famâ gaudet, sibi necessaria ad munus vel negotium exercendum, gravius damnum patitur quam alius qui integra famâ nec gaudet nec eget’. Pariter gravitas defeétûs qui manifestatur ’ Senn. XVII, De Diversis, η. 4-5. J Proximi peccatum occultum revelare non licet, simul addendo poe­ nitentiam de co peractam fuisse» quia, etiam cum hac correctione. ejus fama læditur. DE IN J UBI A, SEU DE LÆSlÜNE J U H LS. 165 mullum pendet a conditione personæ; ita accusatio contra castita­ tem plus nocet sacerdoti quam laico, puellæ quam militi; e contra insimulatio ignavias majus detrimentum affert militi quam puellæ; dicere negotiatorem esse improbum, medicum esse inscium, his maxime nocet, non solum quoad ipsam famam, sed etiam quoad lucrum quod facere possunt. Detrahere de mortuis, sive verbis^ sive scriptis, etsi minus damniferum quam de vivis, nihilominus injustum est, quia hi jus ad famam non amiserunt, et aliunde aliquid dedecoris exinde in familiam redundat; hinc historiographi, qui brevi post alicujus viri mortem, ejus vitam narrant, curare debent ne defunéti ejusve familiæ famam lædant1.— De aliqua familiàa.xxl communitate detrahere non licet, quia dedecus in totam communi­ tatem redundat, v. g. si quis diceret in tali monasterio quosdam religiosos tali vel tali vitio indulgere; secus, si modo generali dice­ retur in monasteriis non deesse qui graviter peccent, quamvis hic loquendi modus vitandus sit coram eis qui exinde scandalum pati possunt. 383. Ci Ad personant detrafloris; siquidem vir qui habetur ut gravis, prudens ac veridicus plus nocet quam levis, garrulus et men­ dax; item si quis aliquid affirmet tamquam certum ex visu, majus damnum infligit quam si idem referat ut auditum a personis incerta auftoritatis. Si tamen quis rem gravem narret ut auditam a persona fide digna, aut si prævideat ex circumstantiis audientes id credituros esse, peccatum grave committere potest. Qui narrat crimen occultum, quin personam nominet hujus pec­ cati leam, non peccat quidem contra justitiam, si noverit audientes hanc personam cognoscere non posse; secus, si prævideat eamdem facile cognosci posse. 384. (D Ad numerum et qualitatem audientium ; nam, ceteris paribus, pejor est delraélio coram multis prolata quam in aure unius, — coram loquacibus qui rem prædicabunt super teéla quam coram viris secreti tenacibus. Quâ occasione, quærunt theologi num peccet graviter qui defec­ tum gravem proximi, sine malitia, uni viro prudenti manifestat^ qui rem non est divulgaturus. Jamvero si id fiat ex rationabili causâ,adquærendum consilium vel solatium, profeétograve pecca­ tum non est. Si autem fiat sine causa, controvertitur : alii dicunt, cum Cajetano-, damnum non esse notabile, quia fama apud unum tantum amittitur; alii asserunt, cum Lugone\ damnum esse nota’ Si vcio longe post ejus mortem scribunt, etiam occulta vitia dete­ gere possunt, ratione boni publici, ut homines a vitiis deterreantur; hinc etiam paulo post ejus mortem documenta colligere possunt, in qui­ bus hæc delicfla narrantur, ut eorum exstet memoria. — Cfr. Baller. P., n. 1097; Noldin, n. 642 ’ Comment, in q. 73, art. 2. — J Logo, 1. c„ n. 51-52. 166 CAPUT il. bile, precise quia fama amitiitur apud virum gravem, de cujus bonâ existimatione maxime curant homines; et sane hæc ratio soliditate non caret. — In praxi, inquietandi non sunt qui ita agunt, sed hor­ tandi sunt ut abstineant a manifestandis proximi defeétibus, quando nulla adest ratio'. 385. Notandum pro praxi. Detraéb’o et calumnia sunt peccata specifice diversa, quatenus calumnia, præter detrac­ tionem, mendacium continet. Quidam dicunt hanc mali­ tiam, utpote contra voracitatem, non esse mortalem, ideoque non esse necessario in confessione declarandam 2 — Quod tamen non videtur reétæ rationi consentaneum; nam men­ dacium dc quo agitur est perniciosum, ideoque grave, si ma­ teria ipsa gravis sit. Detractiones autem in materiis diversis, v. g. aliquem dicere latronem, mendacem aut ebriosum, non sunt proba­ bilius peccata specie diversa, cum eodem modo, si non eodem gradu, famam lædant; confessarius igitur inquirere non tenetur de ipsâ materia detractionis, nisi in quantum id necessarium est ad judicandum utrum diffamatio sit gravis vel non. III. De licita manifestatione occultorum vitiorum. I 386. i° Principium. Ex diétis nunquam calumniari licet, imo generatim illicitum est occultos detegere proxi­ mi defeftus; sed, quando accedit ratio proportionate gravis, id licere potest; obligatio enim alienos tacendi defeétus ces­ sat quando eorum revelationem exigit bonum publicum, aut privatum, proportionatum damno quod ex ipsâ manifesta­ tione sequitur, dummodo intentio habeatur non nocendi, sed bonum effeélum obtinendi; nam manifestatio vitii quod revera existit, e.x se non est quid intrinsece malum, proindeque permitti potest ex ratione proportionate gravi. Jamvcro motivum sufficiens potest esse : — ί> 387. (A) Ronum publicum, quando videlicet revelatio deliéli necessaria est ad impediendum malum quod societati aut conunu- h 1 Leges gallicas de calumnià et diffamatione invenies in Supplcm., p. 71 *.-72 * Ita Noldin, n. 657,qui tainen addit : “ Plerumque tamen confessariutn id nosse oportet, tum ut gravitas peccati, tum ut modus restitu­ tionis determinari possit tt DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JURIS. 167 Ditati impendet; nam melius est avertere talc damnum quam ser­ vare famam personæ nocentis. Ita si agatur de conferendo munere alicui indigno vel inhabili, licet ejus occulta vitia superiori detegere, quando hæc toti communitati nocitura sunt; ephemeridum scrip­ tores vilia delegere possunt candidatorum qui dignitates aut mu­ nera publica ambiunt, quoties hæc notitia ad bonum publicum confert; si qui occulte pessimam doétrinam docent, ex quâ fides vel mores corrumpantur, superioribus denuntiandi sunt. 388. (B) Bonum privatum : (a) ipsius delinquentis,quoties procurari nequit absque læsione ipsius famæ, v. g. quando filii aut subditi corrigi nequeunt quin eorum secreta vitia parentibus aut superiori­ bus manifestentur; cum quis ab invalido matrimonio arceri nequit sine manifestatione occulti impedimenti. — Docent etiam mulli id licere ad obtinendas orationes piorum pro delinquentis emenda­ tione; quod tamen nonnisi prudenter et cum reétâ intentione præstandum est; sunt enim qui, sub hoc prætextu, sed revera ex pru­ ritu aliena vitia manifestandi, multis dicant : “ orate pro tali persona, quæ multum indiget precibus, quia...”; et hoc sæpe nihil aliud est nisi aperta detractio aut calumnia hypocrisi velata. (b) Bonum revelantis, quando quis, solatii aut consilii causâ, amico narrat injurias sibi illatas, etiamsi ita detegatur occultum alienum vitium; aut judici detegit accusantis occultum crimen, ad vim ejus testimonii elidendam; proprium enim bonum proximi bono præferre possumus. 389· (c) Bonum etiam privatum proximi; videlicet quando inno­ centes facile a malis decipi ac seduci valent, sæpe expedit horum secreta delidla manifestare, quo facilius et efficacius incautorum ruina temporalis aut spiritualis avertatur; bonum siquidem inno­ centis præferendum est famæ nocentis. — Quapropter si inquiritur de honestate alicujus famuli, de peritiâ cujusdam medici, etc., veri talem pandere licet, prudenter tamen et caritatis leges servando. In his omnibus casibus, revelatio fieri debet cum minimo nocen­ tis damno, — scilicet id solum manifestando quod vere utile est ad malum avertendum, iliisque solis quibus res prodesse potest. — Nunquam vero licet falsum alicui imponere ad vitandum proprium vel aliorum damnum : hoc enim esset mendacium perniciosum; quapropter merito ut scandalosæ et in praxi perniciosæ ab Innoce titio XI, 2 mart. 1679, damnatæ sum sequentes propositiones (43-44) ; “ Quidni nonnisi veniale sit, detrahentis auéloritatem magnam sibi no *\wn\ falso crimine elidere?— Probabile est non pec­ care mortaliter, qui imponit falsum crimen alicui, ut suam justitiam et honorem defendat’”. Hinc probabilius non licet occultum crimen manifestare, quando ejus notitia injuste acquisita fuit (v. g. alienas litteras injuste legen- * Ap. Deminger, n. 1060· 1061. Î68 CAPUT U. do), etiam ad seipsuni defendendum'. Nam bonum publicum exi git ut nemini fraus et injustitia patrocinari possint; si quis igitur mediis vere injustis alienum secretum cognoverit, bonum commune postulat ut hoc uti nequeat. Secus vero dicendum esset, si quis jus haberet privatas litteras explorandi, secundum regulas infra exponendas. » ; 390. 2° Corollarium : dc. manifestatione criminis publici. Quando crimen est publicum, generatim illud manifestare licet sine injustitiâ etiam his qui idem ignorant, quia jus ad famam amissum est. Attamen, quo res accuratius deter­ minetur, quædam distinctiones necessariæ sunt. (A) Quandodeliétum est publicum nutorietate juris, id est vi judicialis sententia; publicepromulgates-, manifestari potest, etiam sine causa, in regione ubi denuntiatum est, nisi emen­ datum et oblivione jam deletum sit; nam judex delinquentem legitima sententiâ privavit jure in famam, in hâc saltem materiâ; et, hanc sententiam promulgando, aliis licentiam dedit deliétum divulgandi, quo facilius cives a scelestis homini­ bus cavere valeant. — Dixi tamen in regione ubi sententia promulgata est; nam si delinquens in longinquam regionem abierit, ibique nulli noceat, caritas saltem postulare potest ut ejus crimen non reveletur, ne secus in desperationem veniat3. Dixi pariter nisi emendatum et oblivione jam dele­ tum sit; nam, si, etiam in regione ubi sententia publici juris faéta est, delinquens sese emendaverit bonâque fam À fruatur, contra caritatem, et forsan contra justitiam esset anteaéli et expiati criminis memoriam revocare, et reum, jam emendatum, famâ instauratâ privare. 391. (B) Si vero faétum publicum sit solum nolorietate fafti, quatenus scilicet propter numen-m et qualitatem testium, nullâ tergiversatione celari valet, manifestari O potest nisi emendatum et oblivione deletum sit. — Nam, etiamsi nulla intercesserit judicialis sententia, bonum publi­ cum postulat, ut scelesti homines, qui non semel, sed plu­ ries deliquerunt et damnum aliis inferre possunt, omnibus noti fiant. — Si vero delinquens sit vere emendatus, ideo9 » * Ita Lugo, disp. XIV, n. 100-108. In curiis ecclesiasticis quandoque clam proceditur, ut ita rei famæ provideatur; tunc deliftum non est notorium notorieiaie juris. 3 Crolly, η. 1405; Kennck, Tr. X, n. 148. DE INJURIA, SEU DE LÆS1ON1 JURIS. 16» que societati minime noxius, et aliunde ejus delictum obli­ vione deletum fuerit, certo contra caritatem, et probabilius contra justitiam peccat qui hujus delicti memoriam revocat; nam delinquens, qui jus ad famam amiserat publico deliéto, illud recuperavit vitæ emendatione. 392. (C) Si crimen sit publicum notorietate faéti in uno loco, probabilius non licet illud divulgare, in alio loco dissito, nisi praevideatur idem brevi in illo loco publicum fore, aut timeatur ne delinquens in illo loco aliis noceat. Ratio regulæ generalis est quia delinquens jus in famam non amisit in illa regione remota; si vero fama intra breve tem­ pus amittenda est, moraliter ut jam amissa haberi potest; aliunde si reus est aliis perniciosus, ob bonum publicum expedit ut denuntietur. IV. De audientibus detractionem. Inter audientes detraétionem, alii inducunt detraétorem ad denigrandum proximum, alii voluntarie dc eo gaudent, alii solummodo non impediunt detraétionem. 393· i° Qui alios inducunt ad detrahendum, de defeétibus proximi inquirendo, aut cum ita laudando ut alios ad detraétionem moveant, vel eorum narrationem approbando, eodem modo peccant ac ipsi detrahentes, non solum con­ tra caritatem, sed etiam contra justitiam; formal iter enim cooperantur injustæ actioni; praeterea scandalum præbcnt, alios ad peccandum provocando. 2° Qui voluntarie gaudent de detractione, quin tamen ei formaliter cooperentur, contra caritatem peccant, quia dc malo proximi gaudent; graviter, si ex odio, invidia, aut vindiélâ alioque hujusmodi motive id faciant, et aliunde materia sit gravis; veniahter, si ex curiositate, aut modo narrandi aliove motivo leviter pcccaminoso. 394· 3° Qui neque approbat detraétionem, neque de eâ gaudet, sed solum eam non impedit, peccat contra caritatem, nisi aliqua ratione excusetur, — tum quia non avertit ma­ lum ab infamato, tum quia non impedit peccatum detra­ hentis; non autem justitiam lædit, quia non tenetur ex justitia duplex illud malum avertere. CAPUT II. 170 I M Illa obligatio dctraélioncm impediendi præcipue superio­ ribus incumbit; siquidem superior infamantis detrahentem corrigere debet, et superior infamati malum subditi aver­ tere; unde, ceteris paribus, gravius peccant superiores in hoc casu quam subditi aut æquales; nec tamen contra justi­ tiam, quia, vi muneris sui, bono spirituali, non autem tem-· porali subditorum invigilare debent, ideoque non ex stricta justitia eorum diffamationem impedire tenentur. DiCtum est tùsi aliquà ratione excusetur ; sunt enim qui nec venialitcr peccent detractionem non impediendo : (a) quia prudenter praevident omnem correptionem inutilem aut etiam nocivam fore, v. g. quia detractor exinde excitatur ad detractionem augendam; (b) quia grave incommodum timetur, v. g. rixæ, convicia ; (c) aut quia non audet aliquid dicere, propter rationabilem verecundiam. In praxi tamen, quamdam displicentiam manifestare oportet aut saltem expedit, si possibile est, sive discedendo, sive præsertim ser­ monem ad alia divertendo, statim ac sese præbet opportunitas. Scholion de susurratione. 395. Susurratio (gallice rapport, délation} est manifestatio alicujus dicliautfacli alieni ad pacem et amicitiam turbandam inter familias vel amicos. Differt proinde a detractione ratione finis, quia proprie intendit non denigrationem pro­ ximi, sed discordiarum seminationem; plerumque tamen detraCtioncm aut calumniam involvit, ideoque duplicem continet malitiam. — Susurrones in Scripturâ bilingues dicuntur, quia sæpe duplici utuntur loquendi modo, aliter coram uno, aliter coram altero con fabulantes, quo efficacius jurgiorum causas seminent. XI kl pi ft II 396· Susurratio est peccatum grave ex genere suo, direfle quidem contra caritatem, sed indirefle etiam, saltem plerumque, contra justitiam, quatenus detraCtionem aut calumniam involvit. Pecca­ tum est grave ex genere suo, quia ex se tendit ad destruendam ami citiam, quæ est maximum bonum, teste Scripturâ : “ Amicus fide­ lis, proteélio fortis : qui autem invenit ilium, invenit thesaurum; amico fideli nulla est comparatio... amicus fidelis, medicamentum vitæ et immortalitatis < ”. — Hinc ibidem sæpe susurratio reproba­ tur ut peccatum hominibus et Deo odibile, ac morte dignum : “ Su­ surro coinquinabit animam suam, et in omnibus odietur... Susur­ ro et bilinguis malediélus : multos enim turbabit pacem habentes * ”. * Eccli., VI, 14-16. — ’ Eccli., XXI, 31 ; XXVIII, 15. DE IN.1URIA, SED DE LÆSIONE JURIS. Et alibi’ : “ Sex sunt quæ odit Dominus, et septimum detestatur anima ejus... eum qui seminat inter fratres discordias quapropter, juxta 5. Paulum a, susurrones digni sunt morte. Ergo susurratio est per se grave peccatum : “ Et ideo susurratio est majus peccatum quam detraélio, et etiam quam contumelia; quia amicus est melior quam honor et amari quam honorari3”. Eo autem gravius est peccatum quo intimior est ac magis neces­ saria amicitia quæ dissolvitur, et quo pejores effeétus exinde prae­ videri possunt; proinde si dissolvitur amicitia inter parentes et filios, aut inter conjugatos, vel inter catholicae fidei defensores, et ex hoc prævideri possunt dissidia, rixæ et alia hujusmodi, majus est peccatum. Susurrationem vero non committit qui amicitiam nocivam aut periculosam consiliis aut fraterna correptione dissolvit. § III. De contumelia, seu læsione honoris* 397. i° Notio et species. Sicut fama per judicium teme­ rarium et diffamationem læditur, ita honor per contumeliam. Honor siquidem est externa manifestatio reverentiæ pro­ ximo debitæ propter ejus excellentiam; his omnibus debe­ tur qui, quamvis cæteroquin imperfecti, quibusdam præclaris dotibus praediti sunt. — Cui opponitur contumelia, quæ est injusta /tonoris /cesio pressenti et scienti irrogata; aut saltem eâ intentione ut nota fiat injuriato, sive per nuntium sive per litteras. Differt proinde a detractione ratione objefti, quia dircCte honorem, non famam lædit; ratione modi, quia fit pressenti, dum plerumque dctraCtio fit dc absente. — Quandoque tamen contumelia fit coram aliis, quibus manifestatur occultum offensi dcliClum, et in hoc casu cum detraCtione jungitur. Contumelia irrogari potest positive didis vel faétis quæ contem­ ptum exprimant; et negative, omittendo honorem debitum, v. g. salu­ tationem in circumstantiis in quibus hæc debetur. Ad contume­ liam refertur irrisio aut subsannatio, quâ defeélus proximi in risum vertuntur, ad ejus erubescentiam et confusionem ; necnon convicium, seu improperium, quo vitium probrose ei objicitur. Plei unique contumelia, irrisio et convicium c.v ira nascuntur, aut ex odio 398. 20 Principium : Contumelia est peccatum ex genere suo mortale contra justitiam. ’ /’rp< <·//»., VI, 16, 19.—■* Rom , 1,29,32.—’5 Than ,2 2.,q. 74, a. 2. 4 .S. Thorn , 2. 2., q. 72 ; Soto, lib. V,qu;est. 9, art. 1 ; Logo, di>p. X IV η. ιδρ-η,ό; Λλ/γζ/λ, lib. Xl.cip, 8; -Y Alfthons., n. 984 990; Cairtère, n. 977-980; Martinet, lib. 1 V, art. 14, § 2: Notdia, n. 651-654 1 CAPUT II. 17 2 f Etenîm quilibet homo jus habet ad honorem propter dotes naturales aut supernaturales quibus præditus est, — puta propter gratiam ac virtutes quibus ornatur, doctri­ nam aut prudentiam aliasve qualitates quibus effulget, aut ratione muneris vel officii sibi commissi; et hoc quidem verum est etiamsi quibusdam defeétibus aut vitiis laboret, cum his non tollantur egregiæ dotes quibus instruélus est. Atqui contumelia illud jus violat, didlis, fadlis aut debita: reverentiæ omissione proximum contemnendo; hæc autem injuria est per se gra vis, quia honor, ex communi hominum æstimatione, bonis fortunæ anteponitur, ideoque ut bonum magni momenti habetur ; venialis tamen esse potest ex levi­ tate materiæ vel imperfectione voluntarii. Hinc Scriptura : • hujusmodi injurias stride prohibet, sub gravissimis pænis · “ Qui autem dixerit fratri suo, raca, reus erit concilio; qui autem dixerit, fatue, reus erit gehenna: ignis1”; vulto contra ut christiani sint “ honore invicem praevenientes2 ”, et “ in humilitate superiores sibi invicem arbitrantes3 ” ; quapropter spiritui evangclico omnino adversatur qui fratrem contemnit. 399. 30 De gravitate contumeliae. Ut recte judicetur de gravitate contumeliæ vel irrisionis, ad hæc præsertim attendendum est : (A) Ad dignitatem persona offensa et injuria gravitatemj genera­ tim quo honorabilior est persona offensa. eo gravior est contumelia, ceteris paribus ; injuriæ autem gravitas non sumitur solum in se, sed relate ad personam ; ita convicia quibus plebeii se invicem affi­ ciunt minus honorem lædunt quam similia verba inter personas nobilioris conditionis habita. (B) Ad personam offendentem, ejusque dispositiones; si sit audioritate prædita, major est offensa, quia de eâ magis curatur; si sit vilioris conditionis, facilius pro nihilo habetur, pariter si ex ira aut levitate nascatur, minus profedto gravis est quam si ex odio, invidia aut contemptu. (C) Adeffetius inde secutwos ; videlicet majus est peccatum, si fiat coram multis personis, quæ ex hoc scandalum accipiunt; pariter si praevideatur inde nascituras esse rixas, inimicitias ac contentiones. 400. Corollaria. (A) Irrisio est peccatum ejusdem spe­ ciei ac contumelia ; proinde de ejus gravitate idem dicen­ dum est. Facilius tamen a peccato excusatur jocandi ’ Valt·» V, 32. - ’ /*'>■« . XII, 10. — 3 Philip., 11,3. - DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JURIS. 173 urbanum genus, si fiat p(,r modum honesta.· recreationis, inter amicos qui rem plane intclligunt. Attamen, etiam in his circumstantiis, sobrie ac prudenter, nec diutius adhibea­ tur, ne forte is de quo agitur, nimis contristetur aut ad iram provocetur (B) Aliquando convicium et exprobratio non solum a pec­ cato excusantur, sed laudabilia sunt, quando videlicet caute et moderate a superioribus aut amicis fiunt ex intentione subditum vel fratrem corripiendi. Tunc autem reelâ inten­ tione fiant, quando gravis adest ratio, et quidem eo modo quo intclligi possit non ex irâ aut passione, sed ex animo corripiendi ac delinquentem emendandi, ea proferri. § IV. DE LÆSIONE VERITATIS. Non solum vitari debet contumelia, quâ læditur honor, sed etiam mendacium, quod veritati opponitur, et illud præsertim quod coram tribunali a testibus profertur, vide­ licet falsum testimonium. I. De falso testimonio. I 401. i° Principium Falsum testimonium est per se grave peccatum contra justitiam. (A) Directe enim prohibetur oétavo Decalogi praecepto : “ Non loqueris contra proximum tuum falsum testimo­ nium 1 hinc falsum testimonium recensetur inter sex pec­ cata quæ odit Dominus2; et falsus testis ut valde proximo obnoxius cxhibcturJ : “ Jaculum et gladius, et s igitta acula, homo qui loquitur contra proximum suum falsum testimo­ nium ”. 402. (B) Revera falsum testimonium, juxta S. Thomam 4, triplicem habet deformitatem : < a) ex perjurio, quia testes non a limitantur msi jurati. ideoque religionem offen­ dunt, juramentum violandos, et ex hoc capite semper gra­ viter peccant ; (b) ex violatione justitue ; qui enim legitime coram magistralibus interrogatur, non solum ex obedicnüa j 4 A. ! /iouk. 2. -*.» Prov., XXV, 18. q. 7°> ·<· 4· J I 6 Hodie tamen in quibusdam regionibus non amplius exigitur jura­ mentum. ■r — τι 174 CAPUT II. legali, sed etiam ex justitiâ commutativA, ad veritatem dicendam tenetur, cum secus possit esse causa injusta cur innocens condemnetur; et ex hoc capite peccatum est grave ex genere suo, contra justitiam, et ad restitutionem obligat, quoties causa efficax damni fuerit, ex principiis infra expo­ nendis de injusto damnificatore; (c) ex ipso mendacio; nega­ tio enim debitae veritatis est peccatum contra veracitatem, et quidem perniciosum, quod proinde mortale erit, si materia sit gravis. — Merito igitur jus canonicum hujus­ modi delicium his reprobat verbis : “ Falsidicus testis tribus personis est obnoxius : primum Deo, cujus praesentiam con­ temnit; deinde judici, quem mentiendo fallit; postremo inno­ centi, quem falso testimonio lædit 1 ”. 403. 2° Corollaria. (A) Per accidens falsum testimonium potest esse veniale peccatum : (a) ex levitate materia, si leve tantum pro­ ximo inferatur nocumentum, et aliunde non exigatur juramentum; quod tamen raro in re judiciali occurrit; (b) ex defeHu sufficientis advertentia; cautus quidem esse debet testis, atque serio cogitare antequam testimonium reddat, cum agatur de re omnino gravi; nec debet pro certo asserere id de quo certus non est, sed dubium debet sub dubio proferre. “ Sed quia contingit ex labilitate humanæ me­ morise quod reputat se homo quandoque certum esse de eo quod falsum est, si aliquis cum debita sollicitudine recogitans, æsiimet se certum esse de eo quod falsum est, non peccat mortaliter, hoc asserens : quia non dicit falsum testimonium per se et ex inten­ tione, sed per accidens contra id quod intendit’ (B) Qui scienter et volenter falsum testimonium protulit, effica­ citer ad innocentis condemnationem cooperando, ex justitia tene­ tur damnum illatum reparare, cum pan aut majori3 suo incommodo, etiam cum retraélatione testimonii prolati, si id necessarium sit et efficax. — De illo autem qui inculpabiliter erravit, aut saltem ad damnum inferendum effiuaciter non cooperavit, — quia v. g. aliorum testimonio jam dato res ut finita haberi poterat, judicandum est secundum principia infra exponenda ubi de Restitutione r' r R ‘ Decretal., lib. V, tit. XX, c. 1, p. Cod. p. gal., a. 316-366; Supplent., p. ’ 0’. Thom.y 1. c. ad 1. J Si proprium damnum esset longe tatione in quibusdam circumstantiis netur. 816-817 ed. Friedberg. —Cfr *. 71 majus, a restitutione aut retrac­ excusari posset, ut infra expo DE INJUHIA, SEU DE LÆSIONE JURIS. 175 II. Dc Mendacio1. 404. Pranotandum. Mendacium est locutio contra men­ tem,cum fallendi voluntate, verbis aut aliis signis expressa. Si fiat solâ nugandi zTxasix., jocosum dicitur; si in propriam vel alienam utilitatem, vocatur officiosum; quando vero pro­ fertur ad damnum alicui injuste inferendum, perniciosum nuncupatur. — Ad mendacium revocantur simulatio, quâ faélo vel signo externo proximus in errorem inducitur; nec­ non hypocrisis, quæ externâ virtutis specie internam impro­ bitatem tegit \jaflintia, quâ quis scipsum vel suos laudando veritatis limites prætergreditur; adulatio, quæ alterum ultra veritatis limites extollit, animo blandiendi. Cum de essentia ac intrinsecâ mendacii malitiâ variæ fuerint opiniones, rem historice exponemus, praôlicas con­ clusiones inde deduéturi. i° Exponitur doftrina communis de intrinsecâ mendacii malitiâ. 405. (A) Doftrina S. Augustini. Ante Augustinum, Patres mendacium ut christianæ veracitati contrarium modo generali reprobarunt3; pauci tamen, ut Clemens Alex., Origenes, S. Chrysostomus et S. Hilarius docuerant in casu necessitatis, ad maximum damnum avertendum, licere uti mendacio quemadmodum medicamento; et hoc sensu intelli* 5. Augustinus, De Mendacio lib. unus; Contra Mendacium lib. unus; Migne, P. L., XL, 487-^48; X Thmnat, 2. 2., q. 110-111 ; /essius, lib. II, cap. .17, dub. 6; J. Rarnesitts, 0 S. B , Dissertatio contra æquivocationes, Parisiis, 1625; Th. Raynatddus. S. J., De æqui vocatione et mentali restritflione, inter ejus opera, Lug-497· ’ Ibid., 546· 547. 5 Liber .outra Mendacium directe scriptus fuit ut catholicos deiciro­ ret ab adhibendo mendacio ad detegendos la'cntes Priscillianistas. — Migre, 1. c., p. 517. 6 Ibid., 533· —7 Ibid., 535. — ’ Ephes. IV 5. — ’ Ap. Migne, I. c p. 527. — ” Ibid., 527-528 et passim — *’ Ibid., 523. DE INJURIA. SEU DE EÆSIONE JURIS. 177 “Saltem in Dei cultu concedant non esse mentiendum... de cæteris mendaciorum generibus eligat sibi quod putat esse mitissimum atque innocentissimum mentiendi genus, cui placet esse mentiendum1”. 407. (B) Docirina S. Thomee. Opinionem S. Augustini amplexi sunt pleriquc Patres, paucis tamen exceptis, qui, cum Cassiano-, tenuerunt mendacium adhiberi posse quasi eileborum, in casu necessitatis, ad imminens malum aver­ tendum. Augustinianam doctrinam expolivit .S'. Thomas, (a) conditiones definiendo ad mendacium proprie dictum requisitas : “ Si ergo ista tria concurrant, scilicet quod falsum sit id quod enuntiatur, et quod adsit voluntas fal­ sum enuntiandi, et iterum intentio fallendi; tunc est falsitas materialiter, quia falsum dicitur, — et formaliter propter voluntatem falsum dicendi, — et effective propter volunta­ tem falsitatem imprimendis”, (b) Postea statuit omne mendacium esse peccatum, quia est secundum sc malum : est enim contra naturam quod aliquis voce significet id quod non habet in mente4. (c) Peccatum est grave, quando mendacium versatur circa res divinas, id est fidem aut reli­ gionem, vel grave damnum infert proximo; — veniale est autem, si leve nocumentum inferatur, aut si mendacium sit officiosum aut jocosum 5. 408. (C) Theoria moralistarnm de irepiivocatione et rest/iflior mentali. Hucusque nil de æqu i vocatione aut restriélione menta 1 ditffum fuerat; mox tamen theologi intellexerunt in quibusdam cir­ cumstantiis, ad majus vitandum malum, veritatem sub ecquivocatto­ nis specie occultari posse. Quod, jam antea implicite propositum, magis direéte exposuerunt ac propugnaverunt Lcssius ct Parson ius .* t ’ Ibid., 544. ‘ Itaque taliter dc mendacio sentiendum, atque ita eo utendum est. quasi natura ei insit ellebori; quod si imminente exitiali morbo sum­ ptum fuerit, hl salubre, ceterum absque summi discriminis necessitate perceptum præsentis exitii est... Quando igitur grave aliquod immi­ net de veritatis confessione discrimen, tunc mendaciorum sunt reci­ pienda perfugia, ita tamen ut reatu humilis conscientia' salubriter mordeamur”. (Collât. XVII, cap. 17, ap. Migne, XLIX, 1063-1063’. 3 X. Tho/n., 2. 2., q. 1 10, a 1. Addit tamen intentionem fa lendi non pertinere ad essentiam mendacii, sed ad quamdam ejus perfeAionem. 4 Ibid , a 4. — 5 Ibid., a. 3. * Lessius, in libro de Antichristo, § 31; de Justitia. 1 b. II, cap. 1 1, dub. 20, et cap. 42, dub. 9, necnon cap. 47, dub. 6; Parsonius, Tr. de Æquivocationc. 178 CAPUT II. horum autem sententiam impugnaverunt J. Barnesitis et Thomassinus^. cit.); Lessii dodrinani vindicare totis viribus conatus est 77/. Raynaudus, op. cit.; et, quamvis nonnulli theologi, ut Caramuel\ eamdem tanquam valde periculosam habuerint, hæc tamen in scholis communis evasit. Longius tamen hac in re progressi sunt quidam theologi, quorum propositiones ut scandalosas et in praxi perniciosas damnavit Innoc. Λ'/, 2 mart. 1679 (n. 24-28) : 24. “ Vocare Deum in testem mendacii levis non est tanta irreve­ rentia, propter quam velit aut possit damnare hominem. 25. “ Cum causa licitum est jurare sine animo jurandi, sive res sit levis, sive gravis. 26. “Si quis, vel solus, vel coram aliis, sive interrogatus, sive pro­ pria sponte, sive recreationis causâ, sive quocumque alio fine, junl se non fecisse aliquid, quod revera fecit, intelligendo intra se ali­ quid quod non fecit, vel aliam viam ab câ in qu& fecit, vel quodvis aliud additum verum, revera non mentitur, nec est perjurus3. 27. “ Causa justa utendi his amphibologiis est, quoties id necessa­ rium aut utile est ad salutem corporis, honorem, res familiares tuendas, vel ad quemlibet alium virtutis adum, ita ut veritatis occul­ tatio censeatur tunc expediens, et studiosa. 28. “Qui mediante commendatione vel munere ad magistratum vel officium publicum promotus est, poterit cum restiidione mentali præstare juramentum, quod de mandato regis a similibus solet exigi, non habito respedu ad intentionem exigentis : quia non tenetur fateri crimen occultum ”. 409. His excessibus sepositis, sic hodie proponitur theo­ ria de æquivocationc ac restridione mentali. Æquivocatio est verbum aliudve signum quod, ex naturâ suâ et communi hominum usu, non ad unum significandum determinatur, sed plura significare potest3. Restrictio mentalis est adus mentis, quo verba loquentis per aliquid quod mente retine­ tur, ad alium sensum quam naturalem et obvium determi­ nantur·, si sensus loquentis nullo modo percipi potest, restridio est/w/τ aut stricte mentalis si vero ex contextu 1 Theologia Fundamentalis, Francofurti, 1652, Fundam. LXII p. 639. 3 Ex quo patet hanc et sequentes propositiones damnari eo quod in his agitur de restrictione fure mentali, quæ intelligi non possit etiam a prudenti viro, et quidem juramento firmata. 3 Ita quando Christus dixit : “ Lazarus amicus noster *dormit (Joa. XI, tl), hæc verba de somno aut de moi te intelligi poterant. 4 Ita si interroganti “ num Romam videris ”, respondeas affirmative. subintelligens in ftiflurli. DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JURIS. 179 vel ex adjunétis intelligi potest, restriftio dicitur late, men­ talis I. Jamvero, ad legitimum æquivocationis aut restrictionis mentalis usum, duæ conditiones simul requiruntur : a) ut verus sensus ex contextu vel ex adjunCtis a viro prudente detegi possit ; (b) ut adsit causa proportionate gravis; nam, cum deceptio sit quoddam malum, non licet absque ratione alteri præbcre occasionem deceptionis; aliunde quo proxi­ mior est hæc occasio, et quo gravior est error cui alter exponitur, eo major requiritur causa. 2° Recentiorum theoria de mendacio exponitur. 410. Hæc tamen theoria de mentali restrictione minime placuit multis recentibus philosophis, qui contenderunt, eà admissA, jam neminem certum esse in quamnam partem ver­ ba alterius debeant accipi; cum aliunde non desint casus in quibus falsum dicere necesscsit, ad majus malum vitandum, rigorem augustiauæ theoriae mitigare ac humanæ debilitati accommodare nisi sunt. Dicunt scilicet illicitum esse mendacium proprie diElum, quod juri aut bono aliorum repu­ gnat; in casu autem necessitatis licere falsiloquium {fausseté}, quo falsum enuntiatur quidem, sed solum quando veritas aliis non debetur, et aliunde hi nullum patiuntur damnum ex assertione falsi. Ita praesertim Grotius et Pufendorf 1 234. Quibus assenserunt plcrique Protestantes theologi3, non pauci Rationalistæ, ac quidam Catholici 4. — Mendacium proprie diélum est quidem semper illicitum, aiunt, quia violat jus quod quis habet ad veritatem cognoscendam; 1 Si quis de secreto interrogatus quod celare debet, respondeat nescio. 9 Grotius, De jure belli ac pacis, lib. Ill, c. 1, § 10-21; Pufendorf, De jure nat., I. 1 V, c. 1. 3 Ita inter alios Taylor, Milton, Paley, JohsOn quos citat tVe-wma>:, Apologia pro vitâ suâ, 5· ed., Appendix, p. 378-384; de liette, Christi. Sittenlchre, 111, 126; Martensen, Die chi isti. Ethik, 1879, ι. II, p. 245 sq.; Domer, Christian Ethics, New York, 1887, p. 489-492; Λ'. Smyth, New York, 1892, p. 392-400. 4 Dotyeni, II possesso, c. 48 ; auClor artic. ap. Mêlanyes theol , 1. c. ; Piat, in Append. IV ad Theolog. Moralem autflorc Van de/ Vetden, Torna ci, 1875, t. I, p. 524-533; Dubois, 1. c. ; auctor opusculi Elude sur la malice intrinsèque du Men^onye; Fonsey/ ive, Elements de Phi­ losophic, t. 11, p. 475· I* I 180 CA PUT 11. sed falsiloquium jus proximi non lædit, cum ex hypothesî veritas ci non debeatur; sine ratione tamen adhiberi nequit, cum sermo ad verum dicendum ex se institutus fuerit. 3° Conclusiones ex hâc controversia deducenda. 411. (A) Mendacium proprie dictum, seu negatio debitæ veritatis, est intrinsece malum et peccatum per se grave. I r I « I (a) Quoties enim veritas alicui debetur sive ex justitia, sive ex obedientiâ, caritate aut aliâ virtute, proximus per mendacium veritate privatur ad quam jus habet, ideoque damnum incurrit ex naturâ suâ grave; nam veritas est bo­ num essentiale intelleétûs, sicut virtus est bonum voluntatis; ct si quis decipiatur in re gravi, eo ipso grave nocumentum patitur. — Insuper, admissa mendacii liccitate, jam vitæ socialis securitas subvertitur; hæc enim in mutuâ fiducia consistit; jamvero si, quando veritas proximo debetur, fal­ sum dicere licet, fiducia evanescit et suspiciones undique securitatem perturbant. (b) Merito igitur Scriptura mendacium prohibet ac reprehendit: “Non mentiemini, nec decipiet unusquisque proximum suum 1 ”; — “ Perdes omnes qui loquuntur men­ dacium 2 ” ; — “ Verbum mendax justus detestabitur 3 ”; — “ Noli arare mendacium adversus fratrem tuum, neque in amicum similiter facias; noli velle mentiri omne menda­ cium : assiduitas enim illius non est bona 4 ”; — “ Deponen­ tes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum pro­ ximo suo- quoniam sumus invicem membra 5”. 412. Hinc quando quis ex officio veritatem annuntiare tenetur, ut prædicator Evangelii ; aut legitime a superioribus aut judicibus6 interrogatur; vel si agitur de patStis aut con­ tractibus ineundis, — æquivocationibus aut falsiloquio, qui­ bus proximus in errorem induci possit, nunquam uti licet. n II * Levit., XIX, 11. - -3 Es. V, 7. XIII, $. - < Eccli., VU, 13-14. — s Ephes., IV, 25. 6 In quibusdam regionibus, qui de crimine accusatur, legaliter potest sese declarare reum vel non (to plead gmlly or not guilty); o>er-Ilie>banni, Tr. V,n 673-674; Elbcl-Hierbiiitni, P. IV, n. 387-392; .S. Alphons,, n. 970-971; Carrihe, n. 964-976; Lehntk., n. 1196-1199; Haine, q. 170-175; Notdin, n. 655-661. CAPUT 11. f I I i / I w 418 I. Not 0 secreti. Secretum est res, hticusqm publici juris non facia, quie occulta servari debet. — ΊΊ iplex esse potest : (a) naturale, quod ex ipsâ natura rei custodiri debet, eo quod res manifestari nequit sine damno proximi; v. g. si noveris ubi recondita sit pecunia aliena quam furari intendunt latrones, lege naturali, absque ullo promisso, id manifestare prohibetur; (b) promissimi, quando quis expli­ cite promitit silentium servare de re occultâ quam antea cognoscebat; v. g. si quis, post auditum secretum, sponte aut ex amici petitione, dicat : tibi promitto rem alto silentiopremere; (c) commissum, cum res alicui non revelatur nisi sub promissione expressâ vel tacitâ servandi secretum; expressâ, si dicatur : hanc rem non tibi manifestabo nisi sub conditione quod de câ sileas; tacitâ, quando res occulta committitur alicui qui ex officio, vi muneris quod gerit, aut speciali propinquitatis vel amicitiis titulo rem secretam ser­ vare tenetur; ita medici, advocati, sacerdotes, parentes et amici aliique, quibus non manifestatur res occulta nisi quia supponitur eam fideliter esse custodiendam. — Quando peccatum sub sigillo confessionis declaratur, sacramentale dicitur. 419. 11. De obligatione secreti. Principium ium : Qui secretum naturale aut commissum sine causa violant, contra justitiam peccatum committunt, et quidem grave ex genere suo. Μ ι| II (A) Quoad secretum naturale, patet; nam, ex definitione superius data, illud violari nequit quin damnum proximo inferatur in bonis corporis, animi aut fortumc; ideoque tale secretum sine causa manifestare idem est ac proximi damno injuste cooperari. — Gravitas autem peccati pen­ det a gravitate damni quod prævidctur aut praevideri potest. (B) Secretum commissum striétius etiam ex justitiâ obli­ gat; nam, in hoc casu, adest verus contractus, explicitus vel implicitus, vi cujus secretum audiens sese obligat ad illud inviolabiliter servandum; si igitur illud sine ratione manifestat, proximo et societati nocet : (a) proximo, quia violat jus striétum quod hic habet ut servetur secretum quod revelatum non fuit nisi sub conditione illud fideli’ DE INJUHIA, SEU DE L/KSiONE JUHIS. 185 custodiendi’; (b) societati; nam bonum commune postulat ut omnes tuto consilium vel auxilium quaerant ab iis qui ex officio vel specialis amicitia· titulo illud præbere valent ; atqui hac utilitate privarentur homines, si secretum com­ missum absque gravi causa manifestari posset; quis enim confidenter medicum, advocatum, sacerdotem adiret, eique secreta panderet, quorum manifestatio ipsi nocere potest, nisi certus esset eadem inviolabiliter custodiri? 420 Principium 2um : Secretum mere promissum sine causa violantes contrajustitiam aut fidelitatem peccant, secundum promittentis intentionem. Oui enim aliquid promittit, dupliciter sese ligare potest : ex justitia quidem, si explicita declaratione, aut implicite, ex variis adjunctis, suam intentionem ita se obligandi ma­ nifestet; ex fidelitate, si talem obligationem suscipere nolit, sed solum intendat factis verba confirmare. In priori casu, promissio per se sub gravi obligat, dummodo materia sit gravis; in posteriori, sub levi tantum ligat. Notandum est tamen honorabili viro indignum esse hæc promissa absque ratione violare2. Dixi mere promissum, quia haud raro evenit ut secretum promis­ sum sit simul naturale, quia sine damno revelari nequit; tunc ex ju stitiâ obligat, juxta superius diéla. 421. III. De causis excusantibus a revelatione secreti. Eo majores esse debent quo striéiior est obligatio illud ser­ vandi ; hæc autem a duobus pendet : (a) a naturA secreti; nam cxdiélis, commissum secretum striélius obligat quam mere promissum; et illud quod est simul naturale et commissum stritSlius ligat quam mere naturale; (b) a damno dia to : quo gravius ct irreparabilius est damnum per manifestationem secreti illatum, eo major requiritur causa ad illud revelan’ Hinc leges civiles severis afficiunt prenis violatores secreti profes­ sionalis; cfr. Coti. pen. i;aL. art. 37S; Supp/em., p. 72 *. ’ “ Il ne saurait exister de société en effet, qui ne repose sur ce prin­ cipe fermement établi ; que toute parole donnée est sari ce... Que pen­ ser d’un homme qui a plusieurs parole», ou qui n’a pas de parole, cai c’est tout un? 11 prodigue en vain sa parole d’honneur, elle n'a de valeur aux yeux de personne, l’eut-on imaginer un signe plus certain de déchéance morale? ’’ (Marion, Leçons de Morale, 11' éd , Paris, îqoi, p. 269-270.) 186 dum. — Quibus positis, quatuor sunt causæ ex quibus legitime manifestari possit secretum1 : i » I 5 it *4 l· r1 H 422. i° Bonum publicum societatis civilis aut ecclesiastic»; cum enim obligatio secreti propter bonum publicum præcipue introduéla sit, ejus obligatio cessat quando bonum publicum secreti revelatio­ nem exigit, juxta illud: salus reipublicat, suprema lex. Sed agitur hic de bono publico proportionate pravi :\>xgwv\vc\\iq. conferri debet dam­ num rei public» imminens cum damno ex ipsâ violatione secreti se­ cuturum, et minus malum.omnibus sedulo perpensis, est eligendum. Ita si quis sub secreto, etiam commisso, noverit alterius propositum prodendi civitatem, nec aliter ejus exeeutionem impedire valeat, illud auéloritati manifestare potest ac debet; non sufficit autem leve damnum, oriens scilicet ex eo quod aliquis reus impunitus manebit. 423. 20 Bonum illius qui secretum tradidit: hic enim non censetur imitus, cum agatur de bono ipsius promovendo; ita si quis nove­ rit alium nubere velle, etsi dirimente impedimento ligatum, nec aliter illud malum averti possit quam proprio sacerdoti impedimen­ tum manifestando. Excipitur tamen casus secreti quod commis­ sum est ratione officii publici {De Matrim. n. 200) : tunc enim publi­ cum bonum postulat ut tale secretum custodiatur. 424. 30 Bonum tertii innocentis, quando videlicet grave hujus damnum non potest alio modo averti; v. g. si noveris, etiam sub ’· Nonnulli putaverunt nunquam revelari posse secretum, etiam ad amici vitam salvandam; quos præclare confutat Fénelon, in epistolâ, hucusque incognita, ad !.. de Racy, quam publici juris fecit E. Leves­ que, s. s., in periodico Revue des Facultés Calhol. de l'Ouest, avril 1902, p. 511-526; ex quâ hæc excerpimus : “ I.e silence que vous garderiez et qui ferait périr vostre ami innocent est contraire à l’humanité, à la charité chrétienne, à la bonne foi, et à la seuretc des hommes dans la société... Il est vray que le secret qu’on vous a dit est une espece de depost... Ce n’est point un depost île confiance sincère, mais un piège qui vous est dressé pour vous forcer à estre complice d’un crime. Or la société, qui a tant d’interest à la conservation des autres deposts, et à la fidélité inviolable sur les autres secrets, a un interest capital que le depost frauduleux d’un secret si criminel ne soit pas gardé, et que ce dépositaire trompeur soit confondu dans sa propre tromperie... 11 est vrai que la fidélité sur le secret est une vertu, mais celte vertu est inférieure à l’humanité, à la charité, à l’ordie général de la société humaine. . Je ne voudrais pourtant pas que vous tournassiez le secret contre cet homme injuste de qui vous le tenez. Pour éviter cet incon­ vénient, ne ditles à votre ami que ce qui est absolument nécessaire pour sauver sa vie. Ne le dates qu’à lui seul. Ne lui ditles qu’en vous servant de tout le pouvoir que vous donne l’amitié et de tout celuy qui vous est acquis pour le service singulier que vous luy rendez afluellement pour l’empescher de se venger. ” DE INJURIA, SEU UE LÆLS1ONE JUBIS. 187 secreto, insidias injuste parari 'l ilio, nec aliter mors ejus impediri possit quam secretum revelando, id facere licet; caritas enim postu­ lat ut grave damnum innocentis impediamus etiam cum damno nocentis. —Si vero de secreto commisso agatur, illud manifestare non licet, nisi damnum inferendum sit ab eo qui secretum commi­ sit; nam,si in aliis circumstantiis revelaretur, bonum publicum laedi posset, ut supra expositum est; sed posito quod committens secre­ tum velit ipse occidere aut vulnerare innocentem, jam fit injustus aggressor, et innocens moneri potest ut sibi caveat’. 425. 4° Bonum proprium, quando nempe qui secretum audivit non potest grave damnum fugere nisi secretum manifestando; non enin censetur se obligavisse cum tanto incommodo. Res tamem difficilior evadit si quæstio sit de secreto commisso; v. g.Caius falso accusatur homicidii, cujus auélorem ex secreto com­ misso novit ; potesl-ne eum manifestare, ut propriæ vitæ parcat? — Affirmative respondetur si auélor criminis falso accusaverit eum cui ■commisit secretum : tunc enim est injustus aggressor. Si vero ca­ lumnia ex alio fonte proveniat, controvertitur; utraque opinio pro­ babilis videtur; in praxi manifestari potest nomen rei, si hic prius moneatur ut fugâ sibi caveat : tunc enim hic conqueri nequit. Quando autem bonum commune postulat ut res occulta omnino servetur, etiam cum maximo damno privato, — v. g. si secreti cus­ todia ad Statûs vel exercitus securitatem necessaria sit, -- pro pa­ tria mori oportet potiusquam secretum prodere. 426. IV. Corollaria. Qui sine legitima auctoritate et justâ causâ aliena secreta malitiose explorat aut extorquet, ex se graviter peccat contra justitiam. Quisque enim jus habet ad suum secretum : nihil enim magis homini proprium quam cordis arcana; atqui jus illud læditur quoties alius malitiose, id est per vim, dolum aut fraudem hæc secreta expiscari conatur. — Gravitas autem peccati pendet ab ipsâ gravitate rei occultæ quæ ita extor­ quetur. Diélum est (a) sine legitima auflorifafe; superiores enim, sive ec­ clesiastici sive civiles, aliquando secreta explorare possunt, et debent, ob bonum commune; ita Episcopi de ordinandis inquirunt utrum aliquid contra illos notum sit; ita pariter magistratus ex officio cri­ mina etiam occulta detegere possunt ac debent. (b) Sine j'uslâ causa : nam, si ad avertendum grave damnum, liceat secretum manifestare, ex superius diétis, eo ipso illud explorare ’ Id tamen in multis regionibus prohibetur iis qui r.r officio secretum acceperunt; ita medicis vetitum est ne morbum contagiosum occultum revelent etiam propinquis. 188 licet: v. g. si quis valde probabiliter suspiraretur insidias sibi injuste parari, jus haberet rem investigandi, et secreta adversariorum con­ silia explorandi : hic est enim casus legitimae defensionis. » Γ 3 U 427. 2° Qui juste aut injuste aliena secreta detegit, eis uti nequit in damnum proximi; v. g. si quis casu alios colloqucntes audiat de novo invento, adhuc occulto, hâc notitiâ uti nequit in proprium commodum; secus enim injuriam cis infert, quia jam non poterunt exclusivum obtinere pri­ vilegium ad quod jus habebant. A fortiori si, injuste alie­ nas litteras aperiendo, noveris aliquod vacare officium, non potes illud petere cum damno alterius : sic enim privares alium legitimâ spe idem adipiscendi. 428. 30 Exinde intelligi datur quid dicendum sit de vio­ latione secreti in litteris contenti. (A) Per se peccatum grave est litteras alienas aperire et legere, sine consensu ejus ad quem scriptæ fuerunt. Sæpe enim secreta, quorum nonnulla magni momenti esse possunt, his epistolis continentur, v. g. res ad familiam, ad negotia aut conscientiam speôlantes; proindeque sine licentia has litteras legens, sese exponit periculo injuste cognoscendi secretum magni momenti. 429. (B) Leve tamen erit peccatum : (a) si rationabiliter præsumaturin his epistolis ml inveniri nisi minoris momenti, v. g. si quis jam noverit naturam rerum de quibus inter duos amicos traflari solet; (b) si litteræ aperiantur aut legantur ex levitate animi, aut sine plena advertentia, «.t leéiio interrumpatur statim ac animadvertitur materiam esse gravem. (C) Nullum autem erit peccatum; (a) si adsit consensus expressus, aut tacitus, — qui tamen facile præsumi non debet, — v. g. si con­ juges aut amici soleant sibi invicem legendas tradere epistolas quas a communi amico accipiunt; (b) si in quibusdam communitatibus aut collegiis superiori liceat, e receptâ consuetudine vel regula,sub­ ditorum epistolas legere; tunc enim inferiores, consuetudinem aut regulam accipiendo, tacitum consensum præbent; excipiuntur ta­ men litteræ ad majores superiores missæ aut ab eis a< ceptæ, necnon illæ in quibus secreta conscientia aperiuntur, a quibus legendis abs­ tinere debet superior; (c) si leélio alicujus epistolae necessaria sit ad avertendum damnum reipublicæ, aut privatis impendens, secun­ dum superius diéta. 430 (D) Si litteræ projeélæ fuerint a domino, ve\ scienter in publico loco reliétæ, legi possunt sine injustitia, quia merito censetur juri suo renuntiasse; secus autem, si id acciderit contra illius intentionem. DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JUiUS 189 Quid vero, si dominus epistolam dilaceraverit ejusque fragment i projecerit? Non pauci theologi tenent eam legi posse absque injus­ titia, quia iia agendo dominus juri suo renuntiavit’. Sed multo probabilius alii docent id non licere; litteras enim dilacerando, sa­ tis significavit se nolle eas ab aliis legi, nec proinde juri suo renun­ tiavit'. Art. IV. De injuriis circa bona tortunæ, seu de furto 3. 431. Jus quod inest homini bona fortuna· possidendi, dupliciter lædi potest : damno injuste illato, quo les proximi destruitur aut deterior efficitur; et furto, quo res aliena in­ juste aufertur. De priori agemus ubi de Restitutione, con­ ditiones definiendo ad actionem damnificativam requisitas ut detur reparationi locus; de furto nunc agendum est, duo præsertim exponendo : i° ejus naturam et gravitatem; 20 causas excusantes ab occupatione rei aliena.·. St I. De J i° 2° Divisio. ■ 30 4° natura et gravitate furti. Notio et spei ies. Principium generale de gravitate furti. Quænam materia sit gravis? Speciatim de minutis furtis. 432. 1 Notio et variæ furti species. i° Notio. Fur­ tum, si generice spectatur, est acceptio rei alienee, domino rationabiliter * . invito — Dicitur : (a) Acceptio, id est sive ablatio, sive etiam detentio boni alieni; nam, ut ait ό'. ΊΊ10niasS, “detinere id quod alteri debetur, eamdem rationem nocumenti habet cum acceptione injustâ ” ; quæ quidem ’ Layman, lib. Ill , tr. 111, p. i, c. 4, n. 4; Lugo, d. XIV, n. 150; log/er, n. 38S. ’Λ. Alpltons., lib. II, De peccatis, n. 70, cum aiufloribus ibi alle­ gatis. J X. Ί hom., 2. 2., q. 66; Soto, lib. V, q. 3; Logo, disp. XVI; Sayrus, Jib. IX, cap. 15; l.essius, lib. 11, cap. 12; Sparer tiieibauni, Tr. V, n. 779-882; Billuart, cîiss. XI; N. Alphons., n. 518-546; Carrière, t. Ill, n. 981-1020; A/arres, lib. II, cap. il, η. 158-190; /»·«//. />., Tr. VIII, n. 274-331; I.ehmk, n. 928 943; Noldin, n. 403 419. 4 Nonnulli addunt vocem injusta; sed iuve involvitur in verbis * 1 do­ ni 1 no rationabiliter invito " ; alii addunt occulta, sed immerito, quia 4unc rapina dici nequiret species furti. ’ 5. Thorn., 2. 2., q. 66, a. 3. % 190 CAPUT II. acceptio fit cum animo rem sibi retinendi; si enim fierct animo eam domino mox reddendi aut tuto servandi, non esset furtum; et cum intentione rc utendi ac fruendi; sic a damnificatione distinguitur, quâ bona alterius destruuntur absque ullo emolumento. (a) Domino rationabiliter invito, et ex hoc capite furtum est vere injustum; si enim dominus non esset rationabiliter invitus, v. g. si uxor a marito aliquot pecunias auferret, ne ludis aut comessationibus dissiparentur, nulla esset injusti­ tia nec furtum. 433. 2° Species. Tres furti species moralitcr distingui possunt: (a.) furtum simpliciter, videlicet occulta rei alienæ usurpatio, quatenus fit absente aut saltem nesciente domi­ no; (b) rapina, id est aperta et violenta acceptio rei alienæ, praesente ac nolente domino; tunc enim furto nova additur malitia, offensa videlicet personæ possidenti illata, quæ in confessione declarari debet; (c) sacrilegium, si res ablata sit sacra, seu Deo dicata, quia nova malitia hic invenitur, nempe peccatum contra virtutem religionis; — putant qui­ dem nonnulli sacrilegum esse omne furtum in loco sacro commissum, quin res ablata sit sacra; sed probabilius, cum Lugone1, negatur, nisi illa res ad ecclesiam aliquo modo pertineat, aut saltem sit sub ejus custodiâ tanquam deposi­ tum, commodatum, etc. — Aliæ quidem species a jurispe­ ritis distinguuntur, sed moralem aelûs speciem non mutant2. 434. II. Principium generale de gravitatefurti : Furtum est peccatum contra justitiam ex genere suo mortale. A) Primario enim ad versatu xjustifice ; supra (n. 74), pro­ batum est jus dominii in bona externa a lege naturali dima­ nare, et tum individuo tum societati moralitcr esse neces­ sarium; atqui tale jus aperte violatur, quando res aliena aufertur domino rationabiliter invito; ergo... (B) Secundario autem ct consequenter caritati opponitur r ---------------------- --------------------------------------- p fi* ’ * l’ro Gallia, Cod. pén , art. 379-409. — <^>uoad varios furandi mudos {chantage, vol à Γaméricaine, au poivrier, à la roulotte, au bonjour, à la carre, à Camitié, à l'esbrouffe, etc.), vide E. Nicolay, Histoire des Croyances, superstitions, mœurs, usages et coutumes, Pans, 3e édit. t. III, p. 355-389· f[ ‘ Lugo, De Justitiâ, disp. XVI, η. 19; de Pœnit., XVI, n. 470. DE INJURIA, SEU DE LÆS1ONE JURIS. 191 quatenus proximo tristitiam affert, pacem turbat, rixas, contentiones ct odia inducit; — necnon bono connnunitatisy cum eo tendat ut concordiam inter cives, ad bonum socie­ tatis necessariam, destruat, ct jurium securitatem labcfaéiet. Merito igitur ab aufloribus sacris inter peccata recense­ tur quæ a regno coelorum excludunt: “ Neque fures... ne­ que rapaces regnum Dei possidebunt' ”. 435· Attamen illud peccatum parvitatem materia admittit; qui enim unum vel duo asses subripit, jus privatum graviter non offen­ dit, nec pacem publicam mullum disturbat’. — Sed etiam minuta furta omnino reprobanda sunt ut quid probo viro indignum, tum quia ad majora ducunt, tum quia pravam animi inclinationem ostendunt. III. Quænam materia sit gravis in furto? 436. Materia gravis esse potest duplici modo: (a) in se et absolute, quoad omnes, etiam divites; (b) relative ad con­ ditionem vel dispositionem domini, cui res aufertur. 1° In se et absolute admitti debet quantitas gravis quæ sufficiat ad peccatum mortale; nam, ut ditSium est supra (n. 285), injuria ut gravis habenda est, non solum quando singulis graviter nocet, sed etiam quando societati grave nocumentum infert; atqui, nisi adesset materia absolute gravis, bonum publicum sæpe graviter læderetur, etiam quando bonum alicujus privati leve tantum pateretur dam­ num; nam, ut reéte ait Lugo (n. 29), etiamsi furtum unius aurei non afferret magnum detrimentum homini valde diviti, tamen magnum damnum societati causarct, eo quod, si tale furtum non prohiberetur sub gravi, multiplicarentur hujusmodi furta, cx quorum frequentia maximum detri­ mentum divitibus in genere ct toti societati induceretur; quod periculum vitari nequit, nisi graviter prohibendo sin­ gula furta alicujus momenti. Quænam autem sit illa materia absolute grains, determinari nequit nisi morali eeslimatione prudentum, secundum \ arias temporum ac ’ 7 G-r., VI, 10. ’ Mirum e-.t sane homines esse qui minuta furta a famulis commissa vehementer reprehendant, et simul millia nummorum fraudibus subri­ pere non dubitent! Utrumque malum est, sed secundum pejus : “ In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas” (Rom. II, 1). 192 CAPUT II. locorum circumstantias : valor enini pecuniæ secundum varias re­ giones variaque tempora divcrsificatur. Jamvero hodie in plerisque Europie regionibus, summa viginti vel triginta francorum com­ muniter reputatur materia absolute gravis; in Statibus Ameriae Pa­ deratis, septem vel odo scutata. — Et hoc quidem pro confessoriis statuitur; sed, in concionibus ad populum, non expedit rem ita defi­ nire, ne forte in pravum sensum id detorqueatur. 437. 2U Datur etiam materia relative gravis, ea scilicet quæ grave nocumentum afferat, data conditione domini; nam ad furtum constituendum, requiritur ut dominus sit rationabiliter invitus; jamvero dominus, data eâdem pecu­ niæ suinmâ, plus minusve rationabiliter erit invitus, prout plus minusve pecuniâ sublatâ indigebit, seu plus minusve pauper erit. — Principium autem communiter receptum est eam mate­ riam in furto censeri relative gravem, quæ respondet salario diurno, seu pecuniæ quæ pro unâ dic patrifamilias sufficit ad sui suæquc familiæ sustentationem, imo opifici pro diurna suipsius sustentatione. Et merito; nam grave nocumentum pa­ titur qui injuste privatur summa ad diurnum cibum rcquisitâ. 1 line respectu opificis, in Europa, duo vel quatuor vel quinque franci materiam relative gravem, secundum diversa loca, consti­ tuunt; in America unum scutum, vel duo; — respeétupauperum, in Europa, viginti. aut, si sunt valde pauperes, decem asses materia gra­ vis esse possunt. Pariter qui surripit ab operar io instrumentum, sine quo laborare nequit, grave damnum infert graviterque peccat, etiamsi instru­ mentum in se modici pretii valeat, saltem (piando aliud instru­ mentum non potest tempore utili comparari : tunc enim privatur medio ad sustentationem lucrandam neces: ario. 438. 30 Ut judicetur de gravitate furti attendendum est etiam ad dispositionem personæ læsæ; cum enim una c conditionibus ad furtum necessariis, sit ut dominus sit invi­ tus, furtum eo gravius vel levius erit quo dominus est magis vel minus invitus. (a) Jamvero gencralim conjux relate ad conjugem minus invitus censetur quam relate ad alios, propter mutuum amo­ rem quo se prosequuntur, et præsertim quamdam bonorum communitatem quæ inter cos existit; ideoque materia, ad peccatum mortale requisita, major est pro conjugibus quam pro extraneis ; juxta S. AIphonsnm duplo major requiritur. ‘ Humo Apostolicus, Tr. X, n. 32. ·»· DE INJURIA.SEU DE LÆSIONE JURIS. 193 Imo fieri potest ut surreptiones uxorum non sint furta, si merito praesumi possit viri licentia. (b) Idem dicitur de filiis familias relate ad parentes, propter similem rationem. Pro praxi tamen notandum est aliquando juniores filios graviter peccare, etiam in furtis minutis, propter erroneam conscientiam, quia falso existi­ mant hæc esse peccata gravia. 439· (c) Relate ad famulos, distinguendum est : si sibi approprient alimenta communia, quæ non caute custodiun­ tur, peccatum mortale non est, dummodo hæc ab ipsis fa­ mulis comedantur, ac proinde neque vendantur neque e domo educantur; ratio est quia domini non censentur gra­ viter inviti. — Si vero surripiant res sedulo custoditas, pe­ cuniam, vestes, vinum generosum, etc., quantitas, quæ ad peccatum mortale sufficit pro extraneis, gravis erit materia etiam pro famulis, quia relate ad hæc omnia dominus non est minus invitus pro his quam pro extraneis; imo, juxta communem æstimationem ac leges civiles, furtum hujus­ modi gravius reputatur, utpote fiducies abusus iabus de con­ fiance). Famuli igitur hâc dc re serio moneantur, præsertim si sint catholici ab acatholicis conduéti, ne tali agendi ratione de­ decus in religionem catholicam adducant. IV. De minutis furtis quatenus coalescunt in gravem materiam. 440. Minuta furta, quæ per se non excedunt peccatum veniale, si moraliter uniantur, in gravem materiam coales­ cere possunt1, quadruplici modo : — 1° Ratione intentionis, qui minuta committit furta, sive erga eamdem personam sive erga diversas personas, cum intentione ad summam notabilem perveniendi, peccat graviter, quia co ipso inten­ dit grave damnum inferre sive determinatæ personæ, sive societati. — Graviter igitur peccat qui, cum intendat cen» Quod quidem deduci potesi ex eo quod Innocentius X/, 2 mart. 1679. ut scandalosam ac in praxi periculosam damnaverit hanc propositio­ nem (n. 38) : “ Non tenetur quis sub pœnâ peccati mortalis restituere quod ablatum est per pauca furta, quantumcumque sit magna summa totalis". (Deming. n. 1055.) 194 i» ιΓ CAPUT IL tum nummos a Titio furari, quo securius propositum exse­ quatur. iterum atque iterum duos vel tres nummos subripit; item qui falsis ponderibus utitur, quamvis singulis vicibus in parvà materiâ defraudet; aut qui, sub ementito prætextu,ma­ gnam pecuniæ summam successive e variis personisemungit: tunc enim materia gravis de faélo intentionalitcr aufertur. Attamen qui intendit notabilem summam pluribus vici­ bus ab eadem personâ furari, probabilius non peccat morta­ liter toties quoties aliquid parvum surripit, sed unum tan­ tum peccatum mortale committit, eo scilicet instanti quo consilium furandi init, — nisi revocet intentionem prius conceptam, postcaque camdern renovet. 441. 2° Ratione cumidaiionis, qui levia furta jam pluries commisit, etiam sine intentione ad notabilem summam per­ veniendi, peccat mortaliter tempore quo animadvertit se tunc demum materiam gravem compter·, dummodo sit unio moralis inter varia furta, et absit seria voluntas præcedentia furta reparandi : scienter enim ac volenter notabile damnum infligit. Unio autem moralis existit, quando furtula com­ mittuntur brevi temporis intervallo, v. g. infra bimensem. Si vero magnum sit inter varia furta intervallum, v. g. sex menses, furtula, ex communi hominum æstimatione, non censentur moraliter uniri, nec proinde ex hoc capite grave furtum constituunt. 442. 30 Ratione retentionis, qui sciens ac volens retinet magnam quantitatem boni alieni, sive ab uno sive a pluri­ bus injuste obtentam, peccat mortaliter, etiamsi nulla adsit unio moralis inter varia furtula, quia retentio rei alien» in magnâ quantitate, non minus ac ipsa ablatio, magnum dam­ num individuis vel societati infert. 443. 40 Ratione cooperationis, qui communi consilio vel concursu simul vel successive,notabilem summam surripiunt, peccant mortaliter, quamvis singuli levem tantum materiam furentur; singuli enim consentiunt et cooperantur in totum damnum. Secus vero dicendum, si non adfuit mutua cons­ piratio aut mutuum auxilium, sed singuli independenter ab invicem furati sunt, quamvis animadverterint damnum notabile eidem domino inferri. — Pariter si plurcs, non mutua conspiratione, sed mutuo exemplo permoti, levia furta commi- DE INJURIA, SEU DE LÆS1ONE JURIS. 195 serint, non peccant graviter contra justitiam, quamvis singuli peccent, forsan graviter, contra caritatem, ratione scandali. 444. Corollarium : Quanam requiratur materia in furtis minutis, ut fiat gravis? Omnes concedunt requiri majorem quantitatem quam si simul et semel res magni pretii surriperetur; nam dominus in Ime casu non adeo damnum sen­ tit, ideoque est minus invitus. Quænam autem sit illa major quantitas, nonnisi ex communi prudentûm æstimatione determinari potest; juxta communiorem sententiam, si minuta furta contra eamdem personam committantur, materia est gravis, si dimidiâ parte excedat summam ad furtum grave communiter requisitam (v. g. si materia gra­ vis habeatur 30 fr., 45 fr. requiruntur in hoc casu), si vero contra diversas personas committantur, materia gravis cen­ setur, si sit duplo major (proinde 60 fr. in hâc hypothesi). N. B. Etiam quando minuta furta non attingunt mortale pecca­ tum, aliqua restitutio suadenda est, ne cæteroquin pœnkcntes a minutis ad majora gradum faciant. § II. De causis ab occupatione rei alienæ EXCUSANTIBUS. 445. Cum furtum definiatur injusta rei a’icnæ acceptio, nulla causa proprie ab eo excusat; sed ab occupatione rei alienæ possunt esse causæ excusantes. Duæ sunt : neces­ sitas et occulta compensatio. I. De necessitate quatenus ab occupatione rei alienæ excusat. 446. Principium ium : Qui versatur in extrema vel quasi extrema necessitate, potest e bonis alienis tantum accipere quantum ipsi ad hanc necessitatem evadendam necessarium est, nisi tamen dominus in eadem necessi­ tate versetur. Declaretur. Extrema necessitas ea est in quâ desunt necessaria vitae, vel periculum certum imminet amittendi bonum ordinis supe­ rioris (piam sunt bona tortunæ, v. g. integritatem membrorum, va­ letudinem, libertatem, pudicitiam. Quasi-extrema necessitas ceri­ ficatur (piando (piis est in valde probabili periculo amittendi bonum superius, scilicet vitam, membrum piincipale, etc. 447. Probatur. Secundum ordinem divinæ Providcntiæ. res temporales primario institutæ sunt ad subvenien- 196 CAPUT II. dum hominum necessitati, et ideo per rerum divisionem et appropriationem non impeditur quin hominis necessitati subveniendum sit ex hujusmodi rebus; jamvero si homo, in extremâ ve) quasi-extremâ necessitate constitutus, non pos­ set sibi appropriare e rebus alienis tantum quantum requi­ ritur ad hanc necessitatem evadendam, ordo divinae 1’rovidentiæ frustraretur et lex humana praevaleret juri naturali ac divino; ergo. — Seu. aliis verbis, jus vitæ, membrorum ac libertatis potius est jure proprietatis ; porro in conlliétu jurium, minus majori cedere debet, ex diétis supra, n. 29. Dicitur tamen *' nisi dominus sit in eAdem necessitate ”, quia tunc melior est conditio possidentis. 448. Corollaria. i° In extremâ aut quasi-extremâ ne­ cessitate, pius inferre non licet quam quod necessarium est ; unde, si sufficiat solus usus rei, v. g. equi ad fugiendum, sclopeti ad vitæ defensionem, etc., remanet obligatio hæc restituendi, cessante necessitate. 449· 2· Si quis, in casu necessitatis, rem alienam aufert, et possi­ det bona vel spem ea possidendi, tenetur ad restitutionem, cessante ■ecessitate, etiamsi res consumpta vel destructa fuerit; nam nihil auferre poterat in hoc casu, nisi sub onere restitutionis, cum nihil aliud requiratur ut c præsenti necessitate exeat. — Si vero, tempore quo res ablata fuit, auferens neque aélu neque in spe habebat unde restitueret, probabiliter ad nihil tenetur postea, etiamsi dives fiat, quia rem fecit suam absque ullo restitutionis onere; attamen valde decety juxta omnes, ut summam æquivalentem reddat. Sed ut pro­ babiliorem habemus sententiam quae asserit eum ad restitutionem teneri etiam in hoc casu; nam, vi principii generalis, plus auferre nequit quam quod necessarium est; porro, etiam in hoc casu, solo rei usu indigebat proindeque rem auferre non poterat, nisi eâ con­ ditione ut eam redderet, statim ac fieri valet. 3” Quando pauper in extremâ necessitate versatur, alius potest rem alienam auferre ad sublevandam necessitatem hujus pauperis, dummodo ipse ex propriis ei subvenire non valeat : quod enim quis facere »1· test per se, per alium etiam facere potest. 45°· 4° Controvertitur num, in casu extremæ vel quasi-extremæ necessitatis, rem magni valoris subripere liceat. Alii affirmant, quia tunc omnia fiunt communia’ ; alii negant, quia, etiam in rasu neces » Illud principium, quod apud nonnullos theologos invenitur, non■ iM cum grano salis accipi potest ; nam, ut diximus, in hoc casu non omnia evadunt communia, sed solum id quod requiritur ad vitam aut sanitatem servandam. DE INJURIA. SEU DE L/F.STONE JURIS. 197 sitntis, nemo alteri succurrere tenetur cum tanto incommodo. — Putamus rem magni pretii (v. g. equum ad fugiendum) tunc quidem auferri posse, sed eâ lege ut reddatur statim ac id moraliter fieri valet : nam, ex unâ parte, vita aut membrorum integritas multo pre­ tiosior est equo aut aliâ re hujusmodi, et ex alteiâ, solus hujus rei usus ex hypothesi necessarius est. f 4SI- 5· Pauper, qui in his casibus re aliqua indiget, regulariter eam petere <| e be t a domino, si fieri potest, ut ita contentiones vi­ tentur; si tamen eam aufert, sine ulla petitione, justitiam non lædit, cum jus habeat in rem, sed venialiter peccat, nisi aliqui ratione excusetur, legitimum modum non servando. 452. 6° Controvertitur utrum dives, qui extreme indigenti succur­ rere negligit, peccet solum contra caritatem, an etiam contra justi­ tiam. Si vero vi aut minis pauperem impediat ab illâ re sumendà, certo justitiam lædit, cum obstet juri quod extreme indigenti inest aliquid sibi necessarium occupandi; et ex hoc capite damna exinde secuta reparare tenetur. 453- Principium 2um : In necessitate simpliciter gravi vel communi, rem alienam auferre non licet. Necessitas gravis ea est in quâ proximus notabilem bonorum jaéturam aut amissionem statûs valde probabiliter passurus est. nisi alieno juvetur auxilio. Communis autem ea est in quâ versantur ordinarii pauperes qui, nisi juventur, molestam vitam agunt, quam­ vis necessaria sibi providere valeant Jamvero, si quæ causa ab occupatione rei alienæ in prae­ fatis casibus excusaret, hæc esset bonum societatis; atqui bonum commune postulat e contra ut rem alienam auferre non liceat ad subveniendum hujusmodi necessitati; cum enim casus hujusmodi omnino frequentes sint, ac facile ho­ mines sibi persuadeant se in tali necessitate constitui, pos­ sessionum securitas perturbaretur; et otiositas bonorumque dilapidatio foverentur, si cuique liceret propriâ auctoritate res alienas invadere in necessitate tam communi. — Merito igitur Innocent. XI ut scandalosam et perniciosam hanc re­ probavit propositionem (36) : “ Permissum est furari, non solum in extremâ necessitate, sed etiam in gravi1 u. II. De occulta compensatione. Hic non agitur de legali compensatione, quâ mutua duo­ rum debitorum obligatio juridice extinguitur, sed de extralegal i aCtu quo creditor clam, ex bonis debitoris, auferl quod 1 Ap. Denting, n. 1053. 198 CAPUT II. jz/;z debetur; quæ compensatio occulta dicitur, quia fit absque recursu ad judicem, ct plerumque saltem inscio debitore. 454· Principium : Generatim illicita est occulta com­ pensatio; sed in quibusdam casibus tolerari potest, si debitæ adsint conditiones. i° Generatim illicita est, utpotc periculis plena; si enim cuique liceret propria jura, quæ ab alio læsa fuisse existi­ mat, sine recursu ad magistratus vindicare, furtis via lata aperiretur, cum plerumque homines sua jura amplificent et aliena extenuent. Generatim igitur qui se ipsos læsos putant, ad iudiccs recurrere debent. 455· 2° Attamen, quando hic recursus vix moralitcr pos­ sibilis est, tolerari potest occulta compensatio debitis vestita conditionibus. Non enim læditur justitia, quando ex alie­ nis bonis id solum aufertur quod ex striclâ justitiâ debetur; aliunde non turbatur ordo publicus, si id fiat rarissime, ex gravi causa, quando alia via deficit propria bona recupe­ randi. 456· Conditiones requisitæ quinque numerantur : (a) Ut debitum sit ex slriclâ justilià, non autem e caritate vel qua­ dam convenientiâ; ita jus non habet ad compensationem famulus, cui herus promiserat ex gratitudine quamdam pecuniæ summam, quam revera non dedit; neque etiam hæres non necessarius, qui nullam habet partem in testamento. (b) Ut sit moraliter certum; nam in.dubio melior est conditio possi­ dentis; secus, cum homines proni sint ad propria jura exaggeranda, via injustitiae aueriretur. (c) Ut debitum non possit aliter recuperari absque gravi incom­ modo, v. g. absque mullis expensis aut periculo inimicitias excitandi. (d) Ut damnum debitoris vel tertii prœcaveatur : debitoris quidem, media adhibendo ne hic bis solvat aut in mala fide maneat, existi­ mans debitum non fuisse solutum; quod fieri potest fiélâ condo natione; — tertii, vitando ne alius, v. g. famulus furti insimuletur. (e) Ut res quæ sumitur sit ejusdem valoris ac res debita, et, si com­ mode fieri possit, ejusdem naturæ ac speciei. 457. Corollaria. (A) Famuli vel operarii, qui libere de aliquâ mercede paéti sunt, compensatione uti nequeunt eo prætextu quod opus præstitum majus sit salario promisso; nam paflo standum est, nisi sit evidenter injustum. Hinc ut scandalosam ac perniciosam Innoc. XI hanc damnavit propositionem (37) : “ Famuli et famulæ domcsticæ pos- DE INJURIA, SEU DE LÆSIONE JURIS. 199 sunt occulte heris suis surripere ad compensandam operam suam, quam majorem judicant salario quod recipiunt 1 Secus vero dicendum, si vi, metu aut necessitate compulsi, de salario convenerunt quod, juxta prudentum æstimationem. est justo minus, ut infra exponetur ubi dc locatione ope­ rarum. (B) Si famulus sponte operas debitas auget, jus striétum ad majo­ rem mercedem non acquirit, nec proinde ad compensationem, quia censetur id gratis facere ad sibi conciliandum domini favorem. Si vero id præstet ex voluntate domini expressa aut tacita, majori mercede dignus est; proinde, si hæc non soluta fuerit, et famulus compensatione usus sit, ad restitutionem non est cogendus . * 458· (C) Mercatores qui libere infra legitimum pretium vendunt, non possunt occultâ compensatione uti, videlicet iniquo pondere vel mensurâ; secus, si errore, vi aut metu rem viliori pretio tradiderint. Notandum, in praxi, confessores occultam compen­ sationem non suadeant, cum sit periculis plena; sed, si qui pœnitentes eâ usi fuerint, sub conditionibus supra expositis, ad restitutionem non cogantur. Et hæc de læsione juris sufficiant : de ejusdem repara­ tione jam agendum est. * Denying., n. 1054. ·* Juxta Sabetti (n. 411, q. 2°) occultâ compensatione uti possunt ii qui præsunt curi ibus per vias ferre is duiiis (eon iurfeiirs ifomnibus, ite tramways, car-conduilor), si judicio hominum timoratorum pretium quod recipiunt est revera injustum — Id sane tolerari potest, quando certum est rem ita se habere; sed mulio magis expedit ut hi aliique operarii associationes etTonnent (syndicats professionels, labor-unions), et viribus unitis justum salarium obtineant; secus, via fraudibus ac fur­ tis paulatim aperitur. t Gapur ut DE REPARATIONE JURIS LÆSI 459· Quando jus striélum violatum est, justitia postulat ut reparetur : quod fit per restitutionemr; de quA proinde nunc agendum est. Prænotandâ : de notione et obligatione restitutionis. damnificationc.· damni causA efficaci, posita aélione | culpabili. i De possessore bonæ fidei. I. De radicibus De possessione ' De possessore malæ fidei. restitutionis. rei alienæ I De possessore dubiæ fidei, fquinam restituere teneanDe injusta ' tur? cooperati' ne I quo ordine? In genere II. De mado restituendi Ouoad certa bona in specie 'Cuina m restitutio fa­ Ouo loco cienda? Quo tempore Quomodo Quoad bona corporis. Quoad bona animi. Ob impeditam consecutio­ nem boni. Q toad tributa defraudata. III. De causis excusantibus |'Ad tempus. a restitutione. Qn perpetuum. « Nomine rtsfifutrw' antiqui Theologi imelligebnnt solam red litionem rei alienæ; hodierni vero, per ampliationem, hoc nomine designant quamlibet reparationem juris læsi. caput ni. 201 Praenotanda de notione et obligatione restitutionis». 460. Restitutio est artus justitia quo injuria ad cequalitatem reparatur, sive per compensationem damni injuste illati, sive per redditionem rei alienæ. — Differt proinde a satisfartione, quæ est reparatio honoris læsi et direèle perso­ nam attingit ; necnon a debiti solutione, quâ extinguitur obii gatio quædam, quin tamen injuria irrogata fuerit. 461. Principium . Datur praeceptum justitiae per se sub gravi obligans ad restituendum, in re vel in voto, quod proximo ex stricto jure debetur. Dicitur : (a) per se sub gravi obligans : sicut enim injuria per se sub gravi prohibetur, ita ejusdem reparatio per se sub gravi præcipilur; si vero injuria sit levis, sub levi tantum reparatio debetur. (b) In re vel in volo; videlicet in re, quoties id possibile est; si vero moraliter impossibile sit pro tempore, saltem mente concipi debet votum seu desiderium quamprimum restituendi. Probatur. (A) Ratione, (a) Justitia sane vetat ne inju­ ria alicui illata continuetur; porro qui non restituit rem abla­ tam, aut damnum illatum non reparat, quando id praestare potest, eo ipso injuriam causare non desistit; nam, injuste detinendo rem alienam, proximum impedit ab usu rei suæ, et sic ei facit injuriam; pariter, damnum non compensando, illud veluti renovat, et ita jus alienum violare non desinit. — (b) Nullum peccatum sine sincerâ contritione et firmo proposito remitti potest; atqui genuinâ contritione caret qui bonum alienum injuste possessum vult retinere, — nec fir­ mum habet propositum non peccandi qui damnum reparare a se injuste illatum pertinaciter recusat. (B) Merito igitur Scriptura restitutionem præcipit et com­ mendat. (a) Sub antiquA Lege dicebatur : “ Si quis furatus fuerit bovem, aut ovem, et occiderit vel vendiderit, quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove... Si non habuerit nuod pro furto reddat, ipse venumdabitur2” 1 5. Thorn , 2-2 q. 02; :sofoy lib. IV, q. 6-7; Μο/ίη·ικ disp. 714-71Û; Sayms, lib. X, Tr. 1 ; Lttgo, disp. V111, n 17 25; Lessius, lib. I,cap. V11, dub. 4; Billuart, diss. VIII, art. 1-2; 5. AIphons., n. 547; Cawiïre, Ill, n. 1021-1031; Baller. P., n. 332-335; NoIdin, n. 422-424; Bonrdaloue, Sermon pour le 22e Dun après 11 Pentecôte, sur la Restitution. 1 Exotl. XXII, 1-3. Hic autem dicitur plu.\ res iuiendiim esse quam quod injuste ablatum est, per modum pœnæ. quo efficacius Judæi a furto deterreantur. •t 202 Μ· * ;ι ·< «1. •I τ» » CAPUT 111 DE REPARATIONE JURIS LÆST, Uude peccatorum remissio concedebatur ci qui rem furti­ vam restituebat1; ct qui habebantur tanquam sancti, ut Tobias, dc restitutione facicndâ omnino solliciti erant : *' Videte ne forte furtivus sit (hædus): reddite eum dominis suis, quia non licet nobis aut edere cx furto aliquid, aut con­ tingere3”.— (b) Sub ηονά Lege, Zachæus, publicanus ad' Christum conversus, dixisse fertur : “ Si quid aliquem de­ fraudavi, reddo quadruplum^" ; et qui salarium operariorum! injuste retinent, gravissime reprehenduntur1 : “ Eccc mer­ ces operariorum qui messuerunt regiones vestras, frau­ data est a vobis, clamat, ct clamor eorum in aures Domini sabaoth introivit Unde in Jure canonico receptum est hoc axioma a 5. Au­ gustino prolatum 5: “ Non remittitur peccatum, nisi restitua­ tur ablatum ”. 462. Corollaria. (A) Obligatio restituendi sub mortali obligat quando materia ipsa gravis est, juxta principia su­ perius exposita dc furto (n. 436); unde qui cx parte tantum restituit, ita tamen ut pars, quam retinet, materiam gravem non attingat, non peccat graviter hanc detinendo; sed, etiam in hoc casu, suadenda est restitutio sub veniali. 463. B( Præceptum restitutionis est primario negativum, quate­ nus prohibet ne res aliena injuste detineatur; ct secundario affirma­ tivum, quatenus præcipit rem alienam reddere, eo præcise quia eam detinere prohibitum est. Ex hoc capite restitutio quamprimum moraliter fieri debet: secus enim, injuste privatur dominus usu rei suæ. Hinc qui non potest hic et nunc restituere, tenetur statim saltem intentionem habere restituendi, et simul curare ut quampri­ mum suæ obligationi satisfaciat. Item si totum restituere non va­ leat, partem statim restituat, si fieri potest. 464. iC) Qui voluntarie restitutionem omittit, peccat toto ornis <ι Κ ‘ Eiech., XXXIII, 14-15. — ’ Tob., II, 2;. 3 Luc, XIX, 8. Ibi promittitur quadrupli restitutio, non quidem ex justitia, sed, ut dicitur, ad abundantiam juris. — 4 Jacob., V, 4. 5 En 5. Augustini verba (Ep. 153, ad Macedonium, n. 20, ap. Λ/igne. I*. L XXXIII. 662) : “ Si enim res aliena, propter quam peccatum est, cum reddi possit, non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur : si autem veraciter agitur, non remittetur peccatum, nisi restituatur ablatum; sed, ut dixi, cum restitui potest”. Quæ verba inserta sunt Decreto Gratiani, cap. Si res aliena, I, caus. XIV, quæst. 6; et ex ulti­ mis elTbrmata est regula 4· * juris in 6°. * SEU DE DESTITUTION E 203 sionis tempore, non solum quatenus positive propositum non resti tuendi concipit, sed etiam quatenus voluntarie omittit suæ obliga­ tioni satisfacere. Attamen, qui diuturno tempore rem alienam servat, unum numero committit peccatum, dummodo semper perse­ veret in eodem proposito non restituendi. Si vero hoc propositum explicite vel implicite revocat, toties peccat quoties id propositum interruptum renovat. Confessor tamen nimis moleste non interroget pcenitentem de numero peccatorum internorum hâc in re commissorum; sed solum­ modo inquirat utrum in eadem voluntate non restituendi continuo perseveraverit, et quanto tempore res aliena detenta fuerit, ut ita quantus sit numerus peccatorum moraliter inferre valeat. Ratio est quia plerumque fideles de hâc multiplicatione peccatorum internorum non cogitant. 465. (D) Absolutione sane indignus est qui, sine ratione excusante, rem alienam magni pretii restituere non vult, quando conscius est obligationis sibi incumbentis : caret enim genuinâ contritione. Idem dicendum est de eo qui, absque causâ. restitutionem differt, — aut qui, ære alieno gravatus, inutiles expensas facit ac debita non solvit. — Sed si pœnitens in bonâ fide versetur, simulque prævidcatur monitionem non esse profuturam (quod tamen facile præsumi non debet), monitio omitti potest, juxta superius diéla, in Tr. de PænitentiA, n. 395-397. Art. I. De Radicibus Restitutionis. Causa propter quam restitutio fieri debet est lœsio juris alieni strifli; quæ tamen dupliciter contingere potest : damno injuste allato, — ct rei alienee detentione ; duplex proinde distinguitur restitutionis radix : injusta damnificatio, et detentio rei alieme. Quia vero in utroque casu dari potest injusta cooperatio, de hâc pariter dicendum. § I. De injusta damnification e ». Injustus damnificator ille est qui damnum alteri infert, sine cau>â, etiam absque proprio emolumento. n I * .S'. Thom., 2. 2., q. 62, a. 4; Soto, lib. IV, q. 7, art. 3; f.tigo, disp. XVIII, n. 75-116; Lessius. cap. 12, dub. 18 19; HiUuart, diss. VIII, art. 3-7; Sporer-lîierlniiim, Tr. V, n. 79«-795 et 884-895; S. Alphons., n. 549-556; Carrière, n. 1103-Hbl; natter. Λ,η. 337-353; Lehmk., n. 962-980. »•1 204 ef I (Γ CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, 466. Prindf>iu>n : Ut damnificator restituere teneatur, tres simul conditiones requiruntur : ut ejus actio (quo nomine intelligi debet etiam omissio debitae actionis) sit injusta, causa efficax damni et culpabilis. i° Actio damnificativa debet esse injusta, id est violatio juris stricti alterius, sive in re sive ad rem; secus, non esset injuria proprie diéla, nec proinde obligatio restituendi. Revera si aclio opponatur tantum caritati, æquitati aliive virtuti, graviter quidem peccaminosa esse potest, sed non requirit reparationem juris quod revera violatum non fuit (A) Ad restitutionem non tenetur qui, dum utitur jure suo. aliis nocet : v. g. qui legitime negotiando, causa est cur alii merca­ tores minus vendant; vel qui. ab inimicis fugiens, alienas segetes pedibus calcat; aut qui suasionibus consiliisve alteri suadet ne testamentum condat in gratiam alicujus personæ; item qui in pro­ prio prædio altam excavat foveam, in quam extraneus cadit. (B) E contra, qui injustis mediis, scilicet vi, fraude, mendacio aut injustâ detraélione, alium impedit a consecutione alicujus boni ad quod hic jus striélum habet, ad restitutionem tenetur; ita advo­ catus qui creditorem impedit a consequenda solutione alicujus debiti; hieres, qui prohibet ne tabellio (notaire) h stamentum scri­ bat quod moribundos in gratiam alterius vult conficere; mercator, qui negotiis proximi nocet litteras ejus intercipiendo, vel calum­ nias contra eum spargendo; pariter qui calumniis impedit quomi­ nus superior beneficium aut munus conferat -alicui digno, qui secus fuisset seleélus : quamvis enim hic jus striélum non habeat ut seligatur, jus habet striélum ne injustis mediis ab hoc munere arceatur. 467. (C) Obligatio restituendi j>er se non oritur e justitia distributivâyç\\.\\^ quamvis bonum publicum postulet ut officia ac bene­ ficia dignioribus distribuantur, candidati non habent jus striélum ac rigorosum ad hæc officia obtinenda; unde non striéle violatur eorum jus. Adsunt tamen casus in quibus violatio justitiæ distributive per accidens ad restitutionem obligat, quando videlicet striélum jus sive individuorum, sive societatis læditur. Jamvero ita est : (a) In casu concursus : videlicet si quis concurrens ab examinato­ ribus ut indignus injuste judicatur, dum revera dignus est, privatur iure suo stricto, ac proinde locus datur restitutioni; atiamen, cum non omnes digni a superioribus eligantur, concurrens privatur solum jure stricto non ad ipsum officium, sed ad spem illud obti­ nendi; proindeque restitutio in hoc. casu minor erit. — Item, si limitatus numerus concurrentium in talem vel talem scholam admit­ titur, examinatores qui tanquam dignum injuste recensent eum qui SEU DE RESTITUTIONE. 205 revera dignus non est, unum e concurrentibus privant jure striéto quod habebat ad scholam ingrediendum, et ex hoc capite ad damna eidem compensanda tenentur. Superior autem, qui inter dignos non seligit digniorem, non vide tur ad restitutionem stricte teneri, quia dignior, quamvis ceteris præferendus tum ex æquitate tum ex bono publico, jus striélum non habet ut seligatur, nisi tamen aliqua lege id præfinitum fuerit. 468. (b) In distributione onerum, g. tributorum. Qui scienter ac volenter aliquos cives nimis gravant et alios minus, ad restitu­ tionem tenentur, quia damnum inferunt quibusdam civibus, vel Statui, secundum varia jura quæ læsa fuerunt. (c; In distributione munerum. Si quis superior (præses, guberna­ tor, dux, etc.) scienter ac volenter quædam munera confert iis qui omnino inhabiles sunt ad ea exercenda, eo ipso est causa injusta damni quod sive societati, sive individuis exinde oritur; nam tales eligendo, prævidere potuit ac debuit hæc damna oritura esse, et ex officio tenetur ea impedire; ita v. g. si quis ut exercitus medicum aut chirurgum eligeret qui ad hoc munus omnino ineptus est. 469. 2° Actio damnificativa debet esse causa efficax damni;'ad quod duo requiruntur : ut damnum revera illa­ tum fuerit (non enim sufficit intentio damnificativa); ut ex aélione, tanquam ex sud causa, secutum sit. Etenim ille solus ad damnum reparandum tenetur qui vere est auéler damni; jamvero auétor dici nequit nisi ille qui, sive phy­ sice sive moraliter, damnum efficit, aut in illud influit, seu aliis verbis, qui vere est causa efficiens, sive totalis sive par­ tialis, illius damni. 470. Unde ad restitutionem non tenetur qui est solum occasio damni; occasio enim non est vera causa, sed solum id, quo posito, vera causa agit. Ita v. g. Petrus Joannem occidit, et Paulus, qui hujus homicidii auélor existimatur, arripitur et damnatur; Petrus, Joannem occi­ dendo, non est causa, sed solum occasio mortis Pauli; vera enim hujus mortis causa est judex, qui, ex insufficientibus motivis, Pau­ lum damnavit. — Sed, si Petrus ex industria, vestibus aut armis Pauli usus est, ut hic de Joanms occisione accusaretur, vere est causa moralis, saltem partialis, mortis Pauli, quia injusta media adhibuit ad decipiendum judicem; ideoque ad restitutionem tene tur. — Quid vero, si idem Petrus præ\idit quidem ac voluit Pau Ium damnari, quamvis media injusta non adhibuerit ad decipien­ dos judices? Certo graviter contra caritatem peccavit, imo contra justitiam affeélu interno, cupiendo videlicet ut judices innocentem condemnent; utrum vero justitiam externe violaverit, ita ut ad resti η 206 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, tutionem teneatur, non consentiunt theologi; quidam hunc casum præcedenii æquiparnnt, et negative respondent; alii autem proba· bilius, ut puto, affirmant : nam Joannem occidendo, pnevidit ac voluit Pauli condemnationem, et, quamvis judices sint causa prin­ cipalis injustæ condemnationis, ipse haberi potest ut cooperator, quatenus injuste aétionem posuit ex quâ mors Pauli secutura est. 471. Nec ad restitutionem tenetur, ille cujus aétio fuit solum conditio sine quA non, seu id sine quo causa vera agere nequit. Titius v. g. Sempronio reddit sclopetum, quo hic abutitur ad Catum occidendum; hujusmodi aétio potuit esse conditio sine quà hbmicidium perpetratum non fuisset, non autem vera illius causa, quæ nihil aliud est nisi Sempronii malitia. Secus autem dicendum esset, si Titius sclopetum præbuisset Sempronio eo fine ut hic Caium occideret; tunc enim esset causa partialis, seu cooperator homicidii. 472. Neque ut causa efficax haberi debet aélio quæ est solum causa ptr accidens, ex quâ videlicet damnum non prævidetur probabiliter secuturum; tunc enim actio agentis moralem connexionem non habet cum effeélu malo, sed alteri causæ imputari debet. Ita qui ab avaro aufert rem exigui valoris, quin probabiliter prævidere valeat hunc exinde præ tristitia moriturum esse, non est nisi causa per accidens ejus mortis, quum vera hujus causa sit pravus avari affeélus; nec proinde ad restitutionem damnorum ex morte prove­ nientium tenetur;—secus vero,si hunc effectum præviditet intendit, quia tunc est injustus mortis cooperator. Ita pariter, qui in loco remoto accendit ignem, quem ventus ex improviso ortus in segetes conjicit, est tantum causa per accidens hujus conflagrationis; secus, ii ignem accenderit exorto jam vento, ita ut conflagrationem prae­ videre potuerit. 473. Proinde, ad judicandum utrum actio quædam sit causa efficax damni, ad duo praesertim attendendum est : (a) ad nexum naturalem inter aétionem et damnum illatum; (b) ad prævisionem et intentionem agentis. Si agens prævidit ac voluit damnum, mediaque ad illud inferendum apta adhibuit, vere est causa hujus efficiens, et ad restitutionem tenetur; si vero damnum nec probabiliter prævidit nec vo­ luit, aut, si illud quidem praeviderit, sed media ad illud infe­ rendum non adhibuerit, ad restitutionem non tenetur. 474 3° Actio damnifteativa debet esse culpabilis. Culpa autem duplex esse potest : theulug.ca, seu moralis, SEU DE RESTITUTIONE. 207 et juridica. Prior ea est quæ fit cum advertentiâ ex parte inteilcélûs et consensu ex parte voluntatis; — posterior, i. c. mere juridica, est omissio diligentiæ legibus civilibus requisitæ, quæ tamen propter inadvertentiam vel indeliberationem, non est coram Deo imputabitis. Hinc a culpâ theologica excusant quælibct causae externæ vel internæ voluntarium liberum tollentes, v. g. ignorantia, indeliberatio, vis, metus, etc. : dum a culpâ jiuidicA excusant tantum illæ causæ legales quæ in foro externo probari possunt, uti defeétus rationis, coaéiio, casus fortuitus, etc. Quibus positis : 475· (A) Jure naturali attento, non adest, secluso con­ tractu, obligatio striéla reparandi damnum nisi ex culpâ thcologicâ. Nam (a) ut morali obligatione restituendi vin­ ciamur, aétio damnificativa a nobis procedere debet, non so­ lum ut a causâ physica, sed etiam ut a causâ morali et libera; atqui, si non adsit culpa theologica, actio non procedit a voluntate libéra, sed a casu fortuito, aut imprudentiâ, cujus conscii non sumus, (b) Cætcroquin. obligatio in conscientia reparandi damnum, etiam extra culpam theologicam, non est necessaria ad securitatem dominii; nam semper rema­ net obligatio moralis communem diligentiam adhibendi, ct hoc sufficit ad providendum huic securitati. Imo talis obli­ gatio nociva esset; nam pluribus anxietatibus locum daret, et ita non pauci ab agendo abstinerent, ne forte damna inadvertenter illata reparandi obligationem incurrerent. Dixi tamen, secluso contraflu, &x\Ù\câ\.q vel implicito; nam si in­ tercesserit p.iéhim de reparando damno, quomodocumque res per­ ierit, huic standum est, etiam in conscientia, quum paélum hujus­ modi sit legitimum; v. g. si ancilla promiserit se soluturam esse damna ex casu fortuito; si res perierit, dum quis erat in mura cul­ pabili. 476. (B) Leges civiles, quæ decernunt obligationem dam­ num reparandi ex culpâ mere juridicâ, obligant in conscien­ tiA, sed solum post sententiamjudicis. — Declaratur : (a) obli­ gant in conscien/iA. quia justæ sunt, cum omnibus civibus pariter faveant, ct homines vigilantiores reddant ne dam­ num aliis inferant; — sed po±t sententiam judicis, nam, ex unâ parte, nimis durum est ut quis ultro se condemnet ad reparationem damni quod moraliter ipsi non est imputabile; 208 CAPUT ill. DE REPARATIONE JURIS LÆ‘ , et ex altéra, scopus legis sufficienter obtinetur si damnifi­ cator ex culpâ mere juridicâ teneatur damnum reparare post sententiam judicis. (b) Attamen, etiam ante sententiam judicis, caritas obli­ gat ad reparationem illius damni, quod ex lege civili certo debetur, quando læsus id postulat, et aliunde ad judicem recurrere nequit sine gravi incommodo, v. g. sine expensis ipsi onerosis. Corollaria. i° De extensione obligationis restituendi. Restitutio propter damnum illatum fieri debet ad oequalitatem; idcoquc injustus damnificator tenetur non solum restituere pretium rei destruélæ, sed etiam omnia damna compensare quæ efficaciter et culpabiliter ex ipsius actione secuta sunt; ita qui domum alterius culpabiliter in­ cendit, non solum hujus pretium solvere debet, sed etiam expensas quas dominus ex hoc capite incurrit, donec nova domus exstruéta vel comparata fuerit. Ratio est quia restitutio est actus virtutis justitiæ, quæ exigit ut proximo ad æqualitatem reddatur quidquid ex jure strido ipsi debetur. Proinde qui grave damnum intulit cum culpâ gravi, to­ tum damnum sub gravi reparare tenetur. 478. Si vero damnum inferatur ex levi theologica culpâ, distinétionc opus est : 477· (A) Si levitas culpæ oriatur ex levitate materia, certum est restitu­ tionem sub levi faciendam esse. (B) Si culpa sit venialis ex imperfeflione advertentia vel consensus, probabilius, solo attento jure naturali, non datur obligatio resti­ tuendi grave damnum illatum; v. g. si famulus ex veniali negligentiâ fores apei tas reliquerit, ex quo iaélum est ut grave furtum com­ mitteretur; — si ex veniali negligentiâ sclopeto mors inferatur. Nam talis obligatio imponi nequii sub gravi: siquidem obligatio magnum damnum reparandi est quid grave; atqui obligatio gravis oriri nequit ex levi deliéto, cum proportio esse debeat inter deliétum et poe­ nam. Imo, juxta quosdam1, hæc obligatio imponi nequit sub levi; nam debet esse proportio inter gravitatem obligationis et materiam hujus obligationis; atqui talis proportio non esset, si materia resti­ tutionis esset gravis, et obligatio restituendi tantum levis. Attamen non pauci3 theologi probabiliter dicunt restitutionem fa ’ Ita Lugo, disp. VIII, n. 56; S. Alphont., n. 552 cum auôoribus ibi. allegatis. * Laymann, lib. Ill, tr. III, c. 6, n. 4; Carrière, n. 1156. SEU DE RESTITUTION E. 209 ciendam esse pro culpæ proportione, ideoque levem partem damni sublevi reparandam esse; quod sane naturali æquilati consonat. In p/axi, damnificator ad restitutionem non est cogendus, ante sententiam judicis, sed solum hortandus ad compensandum damnum eo meliori modo quo fieri potest,rem componendo cum persona læsâ. 479. (C) Si culpa sit venialis, quamvis plene deliberata, quia dam­ num grave illatum fuit perplures culpas veniales, distinguendum est : (a) Si parva damna eidem personce illata fuerint, et unione morali jungantur, datur obligatio gravis restituendi; nam damnificator te­ netur reparare totum damnum deliberate et injuste a se commissum; atqui in hoc casu damnum illatum est aliquid grave, et gravitas obligationis proportionatur gravitati materiæ; ergo sub gravi tene­ tur grave damnum reparare. (b) Si vero levia damna diversis personis illata sint, ita ut nulla grave damnum passa fuerit, probabilius obligatio restituendi levis est tantum; nam, cum nemo graviter læsus fuerit, nemo sub gravi damnificatorem cogere potest ad reparationem; aliunde, cum ex hoc damno ille ditior non evaserit, non tenetur ad restituendum sub gravi, ratione detentionis rei alienæ; et ita est discrimen inter dam­ nificatorem et cum qui minuta furta commisit. 2° De obligatione impediendi damnum ex afiione jam positâ secuturum. 480 (A) Qui aélione vel inculpabili vel leviter culpabili causam damni alieni posuit, tenetur impedire ne talis causa suum eiïcélum producat, modo id efficere possit sine incom­ modo relative gravi; secus ad restitutionem tenetur, et qui­ dem sub gravi, si damnum grave sit. Ita, v. g. medicus vel pharmacopola qui inadvertenter venenum præscribit vel præbet, et postea id animadvertit; — qui inadvertenter ignem in focni acervum injicit, tenetur, si fieri possit, ignem extinguere; qui ex errore famam proximi gravitei lædit, etc. Quisque enim pari jure tenetur abstinere ab aélione injusta, et hanc aélionem semel positam retrahere, si fieri possit; secus, vere intendit ac per­ petratur malum cfleéhim exinde secutum. Si vero damnum impediri non possit sine proprio incommodo relative gravi, adest sufficiens ratio malum efiTcilum permittendi. Ad judicandum de relativa gravitate incommodi, hoc comparandum est cum damno quod proximus passurus est. 481. (B) Si quis culpabiliter posuerit physicam causam alicujus damni, et postea malam voluntatem retractaverit, antequam totum damnum producatur, tenetur nihilominus ad restitutionem totius damni revera illati, si revera illud non impedierit; nam qui voluntarie causam physicam damni po- ι· s 210 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, suit, quantumvis dolcat postea, est vcre causa efficax et cul­ pabilis damni, illudque reparare tenetur. Ita qui venenum alteri propinavit, licet postea pœnitens antido tum præbeat, sed inutiliter, vere est causa mortis; pariter qui, volens domum incendere, faces domui admovit, etiamsi ignem extinguere conetur, vere est causa efficax et libera incendii et ad restitutionem tenetur. 3° De damnificalione cum errore patratA. 482. (A) Error versatur circa gravitatem damni. Qui •errore invincibili putat damnum quod infert, minus esse quam revera est, probabilius jure naturali tenetur tantum ad restituendam partem damni quam mente apprehendit, nisi tamen totum damnum in confuso apprehenderit (v. g. ancilla destruit vel projicit in mare gemmam quam putat decem nummis valere, et quæ revera centum valet). Nam illud tantum damnum reparari debet quod est voluntarie illatum; atqui excessus damni non est voluntarie illatus, cum fuerit invincibiliter ignoratus. — Si vero totum dam­ num apprehenditur in confuso, (v. g. homicida in confuso praevidet varia damna exinde oritura), totum reparari debet, cum sufficienter sit voluntarium. 483. (B) Error versatur circa personam hesam; — v. g. si quis incendat domum Petri, dum vult incendere domum Pauli inimici; vel intendens occidere Caium, occidit 'l itium. — Duplex datur opinio. (a) Quidam, ut Logo, Lacroix, S. Alphimsus', dicunt damnificatorem in hoc casu ad restitutionem non teneri; nam, ut a<5tio ad restitutionem obliget, necesse est ut sit materialiter simul et formaliter injuriosa erga personam laesam; atqui in casu, allio est mate­ rialiter injuriosa Petro, et formaliter injuriosa Paulo, non autem materialiter simul et formaliter eidem injuriosa; unde non adest obligatio aliquid restituendi Paulo, qui de facto non keditur, nec Petro, qui læditur praeter intentionem. (b) Communior tamen ac verior sententia est damnificatorem teneri in hoc casu ad restitutionem; hic enim c>t vere causa injusta, efficax et culpabilis damni illati : injusta qui­ dem, cum optime noverit se nullum jus habere hanc domum * Lugo, disp. XVII, n. 78; Lacroix, lib. Ill, p. 2, n. 2oo; η. 629. Al/>kons., SEU DE K ESTI fUTlON E. 21J incendendi vel hunc hominem occidendi, quicumque sit; efficax, cum revera domum comburat vel hominem occidat; culpabilis, cum, non obstante errore circa personam, sciat ac velit destruere domum vel vitam, quam ex justitia stria damni fuerit injuste posita, v. g. num quis alterum injuste calummaverit, — vel num revera damnum aliquod fuerit proximo illatum, v. g. utrum proximus e calumniâ in suâ negotia­ tione damnum passus fuerit, n cne; in utroque < asu striéle loquendo non datur obligatio restituendi, quia obligatio imponi non debet, nisi certo moraliter constet; jamvi ro injuria 111 casu dubia est. -- Aliunde in dubio melior est conditio possidentis. 487. (b) Si certum sil damnum, ac certum sit pariter positam fuisse causam damni sujjicientem (v. g. calumniam), sed dubitetur utrum ex hac eau>â vel ex alia hoc damnum secutum fuerit, proba­ bilius qui posuit causam, tenetur ad restitutionem, cjuia merito præsumitur damnum revera sequi ex hâc causa, usquedum contrarium probetur; probabiliter tamen quidam tenent non urgendam esse restitutionis obligationem, quia effeélum secutum esse ex causa non præsumi, sed probari debet. 488. (c) Si damnum certo fuerit illatum, sed duplex sit causa, utra­ que ex se efficax, et dubitetur ex qmtnam effectus luerit secutus (v. g. duo simul m eamdem viétim.im sclopetum exp.lodcrunt) contro:t ιί· id sequi ex ipso tigo'e principiorum; sed nonne hoc est evidens signum prmci ia ipsa esse jusmia * contraria, cum ex cis inferatur concluso quam probi hommes communiter ut iniquam reprobant? * Hi casus omnino di.ferunt a casu ve>tunta>ii indirefti, quando sci­ licet ex causa per -e licita duplex orni potest elTeclus : alter certus, scilicet bonum proprium ait proximi, et alter dubius, videlicet dam­ num iciti.v pers >næ : tunc enim actio licita est, dummodo bonus effeClus malum compenset. SEU DE RESTITUTIONE 213 vertitur; multo probabilius uterque in solidum tenetur ad restitu­ tionem; nam uterque culpabiliter posuit causam ex se efficacem ad damnum, et si incertitude oriatur quoad auétorem damni, h;ec ipsis damnificatoribus tribuenda est. — Probabiliter tamen tenet 5. Alphonsus (n. 657) nulli striéte imponendam esse restitutionis obligationem, quia nemo tenetur se spoliare ob obligationem dubiam. In praxi, enixe suadenda, si non urgenda, restitutio. 50 De ebrio damnificatore. 489. Hic applicanda sunt principia de voluntario indirefto : a) Si ebrietas voluntaria fuerit, et damnificator, antequam ratio­ nis usum amiserit, saltem in confuso præviderit damnum quod ex ebrietate sequi potest, tenetur ad restitutionem. (b) Si vero ebrietas fuit involuntaria, aut, si pravum elïeétum praevidere non potuit, ab onere restitutionis excusatur m foro cons­ cientiae; sed si a judice, propter culpam juridicam, ad damna reparanda condemnetur, obedire debet. § II. De injusta possessione rei alienæ1. / 490. Secunda restitutionis radix est injusta rei aliena possessio; injusta dicitur, etiam quoad possessorem bonæ fidei, quia obligatio restituendi eo tempore incipit quo hic juris alterius conscius evadit,ideoque novit rem alienam jam amplius non posse juste a se possideri. — Possessor potest esse bona, mala aut dubia fidei, prout inculpabiliter, culpa­ biliter, aut cum dubia conscientiA rem alienam detinet; de quibus seorsi m dicendum est, prius tamen expositis qui­ busdam axiomatibus, quæ frequentius in hâc materià oc­ currunt. Axiomata quædam de possessore rei alienæ declarantur. 491. i° Res clamat domino, seu ad dominum. Illud principium ex ipso jure dominii superius declarato (n. 74) logico fluit; videlicet res, quæ legitime ad aliquem perti­ net, ita ei conneclitur ut, si fuerit ab illo separata, ad eum ' 5. Thorn., 2. 2., q. 62, a 2-6; Sotas, lib. IV, quæst. 6, n. 3-5; quiest. 7, a. 2; Saynis, lib. X, tr. II, cap. 2-3; Logo, disp. XVII; UHluart, diss. VI11, art. 9-11; A. Alphous., n. 607-625; Elbe! Rierbamn, Γ. VI, n. 28-91; Reuter, P. Ill, tr. Ill, cap. 2; Carrière, η. 1035-1 ioa; Lelmtk., η. 944·0,ΐ ^·· η· 4'5-439; i.4 b r * « i » C » r U K b 218 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, 501. (c) Quoad frufius mixtos, qui partim ex industrie partim ex re nascuntur, inter dominum et possessorem di­ vidi debent secundum aestimationem viri prudentis et ho­ nesti; nam quâ parte sunt naturales, ad dominum speétant; et quâ parte industriales sunt, ad possessorem. Ita v. g. quoad segetes, possessor eas colligere potest, soluto usuali pretio pro locatione agrorum. 502. Corollarium. Si quis bonâ fide rem furtivam viliori pretio emerit eamdemque carius vendiderit, incrementum hujusmodi ut fruétus industrialis speétari potest, si labori et ingenio possessoris tribui potest; ut fruétus naturalis, si ex ipsâ re procedit, v. g. si frumentum carius fiat propter anno­ nam; ut fruétus mixtus, si partim ex industria, partim ex ipsâ rc oritur. (B) Jure civili galtico (quod in pluribus etiam aliis regionibus vi­ get), possessor bonne fidei suos facit omnes frufius jam perceptos1. — Quæ dispositio probabilius in conscientia valet : nam auéioritati civili jus competit dominium transferendi, quando adest ratio boni publici : hæc autem in casu wrificatur, quum lex eo tendat ut vitentur lites et ne possessor bonæ fidei ex improvisa restitutione damnum patiatur. 30 Dc ejusdem juribus et obligationibus quoad impensas. 503. Impensæ, quæ in rei conservationem aut incremen­ tum fiunt, sunt usufrufiuaria vel extraordinaria. — Priores hæ sunt quæ ad fruétus percipiendos neccssariæ sunt; jamvero, ubi possessor fructus non servat, v. g. in Statibus Arnerica Foederatis, jus habet ad compensationem obtinendam pro hujusmodi expensis : dominus enim legitime fruétus percipere nequit, nisi deduétis expensis. * Impensa extraoi dinaria triplicis sunt generis : necessaria, sine quibus res periisset aut deterior faéta fuisset {v. g. quæ fiunt ne pluvia domum invadat); utiles, quæ rei valorem augent, prout sunt plantationes, cxstruétioncs, etc. ; mere voluptuaria, quæ fiunt ornamenti causâ, v. g. parietes piéturis ornando, quin rei valor augeatur. 504 (A) Jure naturali, dominus compensare debet ex­ pensas necessarias, imo et utiles, saltem in quantum venalem 1 Cod. civ., art. 546-549, 585-586, in Supplemento, p. 11* et 51*; cfr. Planiol, 1, n. 909-915. SEO DE RESTITUTIONE. 219 rei valorem augent; secus, ex re aliena ditescit, scilicet ex pecuniâ quam solvit possessor ad servandum vel augendum rei valorem. Quoad expensas voluptuarias, quæ rei pretium non au­ gent, striéle loquendo dominus eas refundere possessori non tenetur; sed si hujusmodi ornamenta, sine rei detrimento, auferri possunt, possessor jus habet ea secum tollendi. (B) Jus autem civile hâc de re diversum est apud varias Gentes. In Gallià, dominus possessori, etiam malæ fidei, refundere debet impensas necessarias aut utiles»; de voluptuariis statuitur eas a venditore malæ fidei compensandas esse’. II. De possessore malae fidei. 505. Possessor malæ fidei ille est qui culpabiliter rem alienam detinet. Ex duplici titulo ad restitutionem tene­ tur, quatenus est rei alienæ injustus possessor, et quatenus damnificator; quapropter non solum rem ipsam restituere debet, sed etiam compensare omnia damna ex rei injustâ detentione secuta. i° De ejus obligationibus quoad rem ipsam. 506. (A) Ut injustus possessor rei alienæ, debet quampri­ mum moral i ter domino restituere rem ipsam, si eam habeat, vel rem œquivalentem; secus ditior esset ex re alit nA. (B) Ut injustus damnificator, tenetur dominum præstare indemnem, omnia damna reparando, quæ saltem in confuso prævidit ex injustâ retentione secutura. Hinc rem consumptam compensare debet, etiamsi exinde ditior non evaserit; et si res perierit, etiam fortuito casu, ejus pretium re­ stituere tenetur, saltem generatim, quoties videlicet apud ipsum dominum non periisset. Pariter si res deterior faéta fuerit, dum apud dominum integra mansisset, illud damnum compensare debet. Siquidem in his omnibus casibus, vere causa est cur dominus hæc damna passus fuerit. 507. Corollarium. Quid vero, si res apud ipsum dominum penis· sctl— Distinguendum est : (a> si periisset eodem moraliter tempore et eodem casu ac periit apud furem (v. g. eodem incendio aut nau­ fragio, vel ex intrinseco rei defectu), probabilius fur non tenetur jure naturali ad restitutionem, quia non est causa damni efficax. « Cod. civ., ’ Cod. civ., art. 1381; cfr. art. 555, in Supplent., p. 52 *. a. 1635, in Supplent., p. 148 *. 22Ό DE REPARA ΓΙΟΝ E JURIS LÆSI Idem probabiliter dici potest, si res periisset eodem temporc, quam­ vis non eodem casu (v. g. periit incendio apud furem, dum periisset aqua eodem die apud dominum) : eadem enim est ratio. (b) Si vero res non periisset eodem moraliter tempore, fur ad restitu­ tionem tenetur: tunc enim res, per aliquod saltem tempus, injuste a fure retenta fuit; v. g. si bibatur vinum ex incendio ereptum, ejus pretium refundi debet. · Dixi tamen eodem moraliter tempore, quia si certo prævideretur rem esse mox perituram, non esset slriéla obligatio restituendi : res enim mox certo peritura vix ullius est valoris. JurertwÆ, in Gallià1 multisque aliis Gentibus vigente, possessor malæ fidei ad restitutionem tenetur, quocumque modo res in ejus manibus perierit. Quæ tamen dispositio, quatenus a jure naturali discrepat, ut pœnalis speétari potest, ideoque non obligat ante, sed solum post sententiam judicis. > Γ I À c f 1 * M I* 1· ·» CAPUT III. » 1 JA 4 De ejus obligationibus quoad fruftus. 508. Jure naturali, ct etiam jure civili apud plerasque Gentes vigente, tenetur restituere : (a) omnes frtuflus ex re alienâ perceptos, etsi dominus cos non percepisset, quia res fruftificat domino; etiam fruélus consumptos, quamvis ex eis ditior non evaserit, quia reparare debet omnia damna injuste illata; (b) omnes frufius quos dominus legitime percepisset, quamvis ipse possessor eos non perceperit : v. g. si dominus, utpote maximâ solcrtiâ præditus, viginti per centum ex negotiatione lucrari solet, et per furtum impedi­ tus est quominus id lucraretur, fur tenetur id solvere; secus non compensat damna injuste illata; (c) fruétus ab iis per­ ceptos ad quos res transiit, si hi non restituerint; cum cis enim in solidum tenetur omnia damna reparare ex injustâ. rei occupatione secuta. 2° 9 Hic tamen merito advertit Lago' : “ Quoties agitur de restitu tione lucri cessantis, vel damni emergentis, regula generalis ab om nibus tradita, est quod debeat restitutio fieri non integre, sed juxta majorem vel minorem certitudinem talis lucri, vel vitandi talis damni, quantum scilicet spes illa incerta valere poterat, attentis iis omnibus, quibus effeétus impediri poterat ”, J 509. (d) Fru&us vero industriales, non ex re, sed ejus occasione percepti, ad possessorem pertinent; hinc, si fur aut depositarius cum pccuniâ sublatâ aut acccptâ negotiatus * Cod. civ., art. 1302. in Supplem., ’ Lugo, disp. XVIII, n. 133. p. 89*. SEU DE RESTITUTION E. 221 fuerit, pecuniam et legale au&arium restituere debet, aut lucrum quod dominus fecisset, non autem incrementum proprio labori debitum. 510. Corollarium. Si res, tempore injustæ detentionis, varium valorem habuit, teneturne injustus possessorr/////;/////« valorem resti­ tuere? — Principium est summum valorem restituendum esse : (a) quoties dominus injuste illo augmento privatur, v. g. quia, cum sit ipse vigilans, rem vendidisset tempore pretii summi, aut quia coactus fuit rem æquivalentem emere tempore quo carius vende­ batur; (b) quoties injustus possessor secus ditior evaderet, quia v. g. incrementum rei ipsi debetur, ut si vitulus adoleverit : res enim domino crescit. In praxi vero, sæpe difficile est determinare utrum et quando * nam conditiones supradiéùe verificenlur; si res dubia maneat, urgenda est solummodo compensatio valons quem tempore furti res habebat. 30 De obligationibus ejusdem quoad impensas. SU- Jure naturali, possessor malæ fidei, dum restituit rem et fruftus, deducere potest expensas quas fecit, tum necessarias, tum utiles, quæ rei valorem vere auxerunt; se­ cus enim, dominus ditior fieret ex re alienâ. Expensas autem mere voluptuarias deducere nequit; ornamenta tamen quæ, salvâ rei substantiâ, tolli possunt, sibi retinere potest1. III. Do possessore dubiæ fidei. 512. Possessor dubiæ fidei ille est qui ex gravi et proba­ bili ratione dubitat num res quam detinet, sit sua an aliena; unde ad hoc non sufficit ratio mere negativa aut omnino levis. — Quando rem bonâ fide quis possidere cœpit, et postea ortum est dubium, dubia fides dicitur superveniens ; si dubium ip»am occupationem praecesserit, dubia fides antecedens vocatur. 513. i° In casu dubiæ fidei supervenientis, hæc sunt offi­ cia possessoris : (A) Orto dubio, veritatem sedulo investigare debet, ct quidem eâ diligentiâ quæ rei valori ct dubii gravitati rc' Ita etiam ex jure civiti gallica; cfr. Cod civ , a. 1381; non autem ex jure ungiico aut americano, juxta quod dominus refundere non tene­ tur expensas a possessore make fidei faélas. 222 •'1' > I 1 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI. spondeat; secus enim, ut possessor tnalæ fidei merito habe­ retur. Interca non potest rem vendere nec consumere, nisi paratus sit «équivalons domino reddere. (B) haila diligenti inquisitione : (a) si certo moral iter constet rem esse alienam, rem et fruétus restituere debet, ut supra diclum est de possessore bonae fidei ; (b) si dubium perseveret, probabilius rem potest retinere, quia in dubio melior est conditio possidentis. Unde rem consumere aut eâ uti potest, dummodo paratus sit rem aut ejus pretium domino reddere, si hic ante elapsum præscriptionis tempus comparuerit; imo potest rem vendere, dummodo emptorem de dubio moneat, ne hic decipiatur. Non obstante dubio, tempore opportuno præscribcre potest. 514. 2° In casu dubice fidei antecedentis, possessor pariter sedulo rem investigare debet; manente autem dubio, triplex hypothesis fingi potest : — 1 t (a) Si quis rem abstulit a possessore, dubitans num jus habeat id faciendi ( v. g probabiliter judicans se jus habere ad partem bæredilatis, hanc sibi appropriavit sine recursu ad judicem), æquipaiatur possessori malæ fidei ; nam in dubio melior est conditio possi­ dentis. (b) Qui vero rem emptione, donatione aliove legitimo titulo aiquisivit dubitans num venditor aut donator sit vere dominus (v. g. emit ventes aut monilia pretio ita infimo ut merito suspicari possit rem es-æ furtivam), restituere debet, pro ralâ parte dubii, domino, si hic inveniri possit, aut causae pi autem dat consiliun, non ex officio, generatim excu­ satur a restitutione pro damno quod petens consilium passus est, SEU DE RESTITUTIONE 227 nisi tamen dolose peritiam affeftet; nam, excluso fraudis casu, qui tale consilium petit ab imperito et sequitur, sponte sese exponit periculo damni, et sibi adscribere debet damnum quod passus est Attamen praebens pravum consilium, tenetur reparare damnum tertio innocenti illatum, dummodo id saltem in confuso praeviderit. (c) Qui consilium nocivum dedit, ex ignorantia vel negligentiâ, absque gravi culpâ, ex justitiâ tenetur ad illud retraélandum, dum­ modo id facere possit absque gravi incommodo; si id neglexerit, ad restitutionem tenetur. Patet ex diétis supra, n. 480. 30 De palpone. 526. Palpo, seu adulator, consulenti æquiparandus est; ille est siquidem qui laudando, vel vituperando alium incitat ad damnum tertio inferendum ; ideoque ad restitutionem tenetur eodem modo et sub iisdem conditionibus ac consu­ lens. — Si vero damnum jam illatum approbat, per se ad reparationem non tenetur; secus autem, si hæc approbatio ad novas injurias alium inducit, vel ab injuriâ reparandi efficaciter impedit 40 De consentiente. 527. Consentiens ille dicitur qui approbatione externi, suffragio vel sententiâ vere cooperatur ad damnum ’. Suf­ fragium autem duplex esse potest : consultativum et decreto­ rium; hic agitur de suffragio decretorio, quod vim præcepti vel legis habet : prius ad consilium refertur. — Ita, senatores, deputati aliique qui suffragio suo iniquam legem condunt, judices vel jurati qui sententiam iniquam ferunt. Jamvero consentientes tenentur ad restitutionem quoties­ cumque jus striclum alterius efficaciter ac culpabiliter viola­ verunt. Ratio est quia, legem vel sententiam injustam fe­ rendo, eodem fere modo concurrunt ad damnum illatum ac mandantes. 528. Sed quæstio est quandonam consentientes causa efficax damni censeri possinL Jamvero : (A) Si omnes simul suffragium injustum ferunt, sive sche­ dulis secretis, sive surgendo, etc., omnes pariter ad damnum concurrunt, omnesque ad restitutionem tenentur. (B) Idem dicendum est de iis qui suffragia ferunt iniqua ’ Proinde hic non agitur de quocumque consensu rei injustæ præstito, sed de eo qui est causa efficax damni. 228 f» *> *1 I' f Λ I if·. 4 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆ1SI. ex mutuâ conspiratione, quia communi voto ad damnum concurrunt. (C) Si suffragia dentur successive ct vivâ voce : (a) certo tenentur ad restitutionem primi qui suffragia emittunt usquedum compleatur numerus necessarius ad legem conden­ dam, etiamsi praevideant alios non defuturos qui consensuri sint; .nam vere influunt in legem ac proinde in damnum; — (b) quoad illos qui, post completum numerum sufficientem, vota edunt, distinguendum est : si vota sint revocabilia, ad re­ stitutionem tenentur, quia damnum non est consummatum, ac proinde etiam ultimi in illud vere cooperantur; si vero vota sint irrevocabilia, jam damnum peraélum est, ac proinde ultimi probabiliter et speculative ad restitutionem non te­ nentur, quia non sunt causa damni efficax. Sed in praxi, plerumque saltem, omnia suffragia per modum unius in ef­ fectum influunt, quatenus vires addunt legis exccutoribus, ejusque revocationem difficiliorem reddunt; quapropter ge­ neratim ad reparationem tenentur. (D) Si antequam lex vel sententia feratur, suffragium in­ justum efficaciter revocetur, nullus datur restitutioni locus, quia jam nulla praebetur efficax cooperatio. (E) Qui vero suffragium dant in rem minus justam, non intrinsece malam, quando id unicum est medium ad aver­ tendum majus malum, non peccant, nec ideo ad restitutio­ nem tenentur1. 529. Corollaria. (A) In societatibus modernis, in qui­ bus res maximi momenti suffragio senatorum et deputatorum definiuntur, officium incumbit his omnibus suffragia tempore opportuno emittendi, ut bonum rei publicæ promoveant, et mala avertant quæ pravi cives moliuntur : peccant igitur graviter non solum qui suffragium edunt pro iniquâ lege, sed etiam qui, sine justâ causâ, ex gravi negligcntiâ vel ti­ more Gubernio displicendi, a votis edendis abstinent, aut tempore suffragii absunt, quando præviderc possunt silentio hujusmodi grave damnum bono publico aut alicui civium coetui imminere; imo ad restitutionem tenentur, quoties hâc agendi ratione causa efficax alicujus injustitiae dici possunt. ' Lehmk , n. Soo; Génicot, n. 540·. Noldin, n. .*8r. SEU DE RESTITUTIONE. 229 530. (B) Idem officium pariter incumbit iis electoribus qui senatores vel deputatos eligunt, quoties praevidetur ini­ quas leges proponendas ac condendas fore ; quod quidem hodie plerumque praevideri debet; multi enim sunt qui or­ dinem religiosum ac socialem penitus evertere conantur; et nisi probi officio suo fungantur, politicas consociationes efforment, ac tempore opportuno honestos eligant deputatos, mox injustitia ubique praevalebit Cives igitur qui jure suf­ fragii gaudent, et eo non utuntur, propter incuriam aut va­ num timorem, hodie per se graviter peccant, quia negative quidem, sed efficaciter ad iniquas leges condendas concur­ runt1. Haud pauci subjective excusantur a gravi peccato, quia de conseétariis suæ negligentiæ non cogitant; sed sa­ cerdotibus, et laicis qui rem melius intelligunt, officium in­ cumbit eos instruendi, prudenter quidem, sed indesinenter, ut boni cives, unitis ac foederatis viribus, pravorum audaciam et injustitiam contundere valeant. 5° De receptante. 531. Receptans, seu recursum præbens, ille est qui ma­ lefactori, ut tali, refugium aut securitatem preebet, vel res ab eo sublatas recipit et custodit. — Dixi : ut tali, quia si eum recipit non ut malefactorem, sed ut consanguineum, aut amicum, vel vi officii (v. g. si agitur de caupone), nec ei intendit auxilium præstare, non est proprie receptans. Jamvero receptans ad restitutionem tenetur,quatenus ma­ lefactorem securiorem facit ad damnum injuste aliis inferen­ dum, vel causa est cur bona injuste ablata non restituantur 532. Hinc ad restitutionem obligantur : (a) mercatores eX caupo­ nes qui a filiisfamilias, famulis, etc. acceptant pecunias aut res a pa­ rentibus aut heris clam sublatas, quia sic hujusmodi furiis favent: (b) advocati, qui in re civili, causis manifeste injustis patrocinantur, vel, in re criminali, injusto accusatori; non autem qui, in judicio criminali, malcfaClores defendunt, quando hi ex ipsâ lege defenso­ rem habere debent; (c) qui auxilium furi aliive malefactori prastant, observando et admonendo si forte occurrant qui deliélum sint denuntiaturi vel impedituri; (d) tabernarii, qui fures excipiunt et occultant ne capiantur. ' De quo vide Ami du Clergé, Le péché électoral. t XXV, 190^, p. 979, et t. XXVI, 1904, p. 2. 230 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS EÆS1, 6° De participante. 533. Notio. Participans duplex esse potest : in preedâ et in aflione injustâ. Si prius, restituere debet id quod in­ juste accepit, ut dicetur infra de possessore rei alienæ; de participante in acliunc injustâ hic solum agimus. Jam vero cooperatio hujusmodi dicitur formalis, seu intentionalis, si cooperans tum ad actionem, tum ad injustam in­ tentionem concurrit; materialis, si solum ad aflionempravam concurrit Ita qui furi tradit claves domûsquo facilius hic furari possit, formaliter cooperatur; materialiter autem, si id facit, eo tantum fine ut proprium damnum vitet, mortem aut vulnus. 534. Principia. (A) Qitiformaliter cum alio cooperatur in actione injustâ, cl quidem efficaciter, ad restitutionem tene­ tur : tunc enim causa est injusta, efficax et culpabilis damni illati, cum intendat injuriam facere et revera faciat. Specifica malitia cooperationis desumitur ex naturâ pec­ cati ad quod præbctur concursus, ideoque in confessione hoc peccatum declarandum est. 535· (B) Qui materialiter cooperatur in actione damnificativâ, a peccato et a restitutionis obligatione excusatur, dum­ modo aélus non sit intrinsece malus, et aliundeproportionate habeatur causa cooperandi. Patet ex diétis ubi de coope­ ratione in genere. Hinc non licet immediate participare in occisione innocentis, cum hæcaétio sit intrinsece mala; — nec in ejus mulilatione, nisi ad vi­ tam aut sanitatem ipsius servandam, ex superius diélis, n. 308. Licet autem materialiter cooperari furto ob gravissimam causam, v. g. ad mortem aut vulnus vitandum; tunc enim dominus, si obsisteret, non esset rationabiliter invitus. — Imo id licet ex gravi causa, si cooperans possit ac velit damnum e suâ cooperatione secu­ turum reparare, — aut si damnum sit leve, — vel si æquale damnum, etiam omissâ cooperatione, inferatur : in his enim casibus non censetur rationabiliter invitus. 7° De cooperatoribus negativis. If' 4 536. (A) Notio. Tres sunt negativi cooperatores: mutus, non obstans, non manifestans, (a) Mutus ille est qui, ante­ quam damnum inferatur, illud non impedit, saltem monen­ do, dum potest ac debet; v. g. custos domûs qui, adveniente SEU DE RESTITUTIONE. 23) fure, non clamat, (b) Non obstans, qui dum malum infer­ tur, illud non impedit, dum ad id tenetur, v. g. satellites, qui injustum aggressorem non prohibent ab occidendo in­ nocente. (c) Non manifestans, qui post damnum illatum, uon denuntiat damnificatorem, dum potest ac debet id prae­ stare; v. g. custodes vectigalium, qui nil dicunt dc eis qui tributa defraudant. 537. (B) Principium generale : Cooperatores negativi restituere debent, quando heee duo concurrunt : scilicet quando \.}cxjust'diA (/. e. ex officio vel e paflo} damnum impedire tenen­ tur; et 2} possunt illud impedire sine graviori incommodo. Nam, si tenentur non ex justitiâ, sed tantum ex caritate aliâve virtute, peccant quidem contra has virtutes, sed non contra justitiam,,nec proinde ad restitutionem tenentur. — Jamvero ex justitiâ damnum impedire debent illi qui ad id sese obligârunt aliquo paclo, seu contraSlu, sive explicito, sive implicito,vel qui susceperunt minius,seu officium,vi cujus damnum prohibere tenentur: ibi enim est quasi-contracius. Aliunde hi omnes non censentur sese obligare ad dam­ num impediendum cum maximo proprio incommodo, v. g. cum periculo vitæ, nisi agatur de bono publico, quod quan­ doque sacrificium propriae vitæ exigit. 538. (C) Applicationespreeeipuee : — ia) Confessorius, qui etiam ex gravi incuria negligit monere poenitentem de restitutione facienda, non tenetur ad restitutionem, nisi ejus silentium positivo consilio æquivaleat, v. g. si pœnitens cqiifessarium rogaverit ipsum monere de officio restituendi; nam confessarius, vi muneris sui, tenetur qui­ dem bono spirituali pcenitentis providere, non autem temporale damnum aliorum præcavere. — Si vero falsum responsum scienter dedit, tenetur ad restitutionem ut consulens ex officio'. 539· (b) Parentes, aut superiores, qui patiuntur damnum a filiis vel subditis proximo inferri, restituere debent : quando silentio suo filios vel subditos ad damnum inferendum moverunt; vel quando filii non sunt adhuc sui compotes. — Secus, jure naturali, ad resti­ tutionem non tenentur; nam ex officio habent quidem curam suo­ rum, sed non tenentur aliorum bona protegere. Sed jus civile lon­ gius procedit in multis saltem regionibus. 540. (c) Dominus tenetur reparare damnum ab animalibus illa­ tum quorum dominium, vel usum aut custodiam habet, quando ex ’ De quo fusius agitur in Tr. de Pœnitentiâ, η. 415-416. 232 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS L/ESI, gravi ejus negligently causatum fuit; ipsi enim cura incumbit vigi­ landi ne aliis noceant. (d) Famuli, qui tamquam rerum custodes conducuntur, v. g. custo­ des domuum, vinearum et silvarum, damnum reparare tenentur his rebus illatum quæ ipsorum curæcommissæ sunt; nam excontraftu ad hoc damnum avertendum sese obligârunt. — Quoad famulos, qui tale onus non explicite susceperunt, controvertitur num non impedientes damna ab extraneis illata, ad restitutionem teneantur; multi quidem affirmant, quia, familiam ingrediendo, implicite cen­ sentur obligationem suscipere bona domestica adversus extraneos' defendendi; id tamen probabiliter negant non pauci auétores, præ­ sertim hodierni, quia, juxta mores nostros, famuli ad nihil sese obli­ gant in justitia nisi ad fideliter obeundum speciale munus ipsis commissum. — In praxi, ad usum et mores locorum attendendum est, necnon ad famulorum psychologicas dispositiones; juxta omnes tamen, ex caritate hoc damnum impedire tenentur. (e) Custodes vefligalium, qui ex gravi negligentiâ taxas non colli­ gunt, ad restitutionem tenentur, quia vi muneris sui eas tempore op­ portuno colligere debent, et defraudantes denuntiare, nisi agatur de rebus minoris momenti,pro quibus tributum rigorose exigi non solet. 541· (0 Quâ occasione, quæritur num ad restitutionem teneatur qui a fure pecuniam accepit ad non denuntiandum reum. —Si aga­ tur de eo qui ex officio denuntiare tenetur, restituere debet domino laeso, quia vere est injustus cooperator; — idem dicendum est, si pecunia accepta sit furtiva, quia tunc est receptans; — extra hos casus, controvertitur : quidam negant cum Lugone *, quia tunc læditurquidem caritas, sed non justitia; alii affirmant1*3, quia pecuniam accipere et tacere in hoc casu nihil aliud est nisi auxilium et secu­ ritatem praestare furi. Hanc posteriorem sententiam ut probabilio­ rem, naturali æquitati et bono publico consentaneam ampleélimur. Restitutio autem fieri debet non furi, sed domino læso aut magis­ tratibus. II. De cooperatorum restitutione in solidum. 542. Cooperatores, de quibus egimus, quando pluies si­ mul damnum alicui intulerunt, sæpe ad restitutionem tenen­ tur in Solidum; quæ quidem solidaritas est obligatio singulis cooperatoribus incumbens totum reparandi damnum quod a pluribus illatum est, — eâ tamen lege ut, si reparatio ab uno 1 Dicitur contra extraneos; nisi enim ex speciali officio toti domui præsint, non censentur sese obligare ad protegenda domini bona con­ tra alios famulos : id enim nimis odiosum esset. ’Lugo, disp. XIX, η. ιο2 ; Glnicot, η. 547· 3 Crelly, t. Ill, η. 703. SEU DE RESTITUTIONE 233 faéta fuerit, ceteri nihil amplius personæ læsæ debeant, salvo tamen recursu solventis contra illos. 543. (A) Principium : Singuli cooperatores ad restitu­ tionem in solidum tenentur, quoties in totum damnum influxerunt, ita ut totum singulis moraliter tribui possit. Nam quisque tenetur totum damnum reparare cujus causa injusta, efficax ct culpabilis fuit; atqui ita est de iis quibus agitur, ut patet. — Tota difficultas est in definiendo quinam in totum damnum influant.-- Hi sunt : 544· (a) Cooperatores qui proprie diclâ conspiratione agunt, quando videlicet singuli ceteros efficaciter ad totum damnum infe­ rendum impellunt suasione, consiliis, etc. ; v. g. latrones qui consi­ lium ineunt de domo diripiendâ, et ad id faciendum sese mutuo incitant. — Dubitatur autem utrum idem dicendum sit de iis qui simultaneâ aétione, sed absque inutuA suasione, aliquod damnum inferunt in unâ et eadem re, v. g. eamdem domum incendunt, aut na­ vem demergunt, quando cæteroquin cooperatio singulorum non est necessaria; probabilius multi affirmant’, quia moraliter totus effeétus a singulis procedit; probabiliter tamen non pauci negant3, quia sin­ guli partialiter tantum in damnum concurrunt, ideoque tenentur solum ad reparandam partem damni quam causaverunt. (b) Cooperatores, quorum unusquisque causa necessaria fuit ad totum damnum inferendum; v. g. jurati, qui in Anglià aut Statibus Fœderatis, innocentem condemnarent, cum singulorum votum sit necessarium ad condemnationem obtinendam ; duo fures rem alienam injuste auferentes, quam unus auferre non potuisset. 545· (c) Cooperatores, quorum unusquisque causa sufficiens fuit totius damni, v. g. duo simul sclopetum explodentes in innocentem, ita ut quisque vulnus letbale infligit; vel duo pravum consilium dantes, quando alterutrum sufficiens fuisset ad movendum agentem ad aétionem damnificativam. (d) Damnificator qui est causa principalis totius damni, ut man­ dans, vel fur qui alios quærit socios ad rem furtivam asportandam. 546. Hinc qui se adjungit aliis jam determinatis ad domum diri­ piendam, sed ita ut ejus aeffio non sit necessaria, ad partem damni reparandam quam ipse intulit, solummodo tenetur; qui ignem ædibus subjicit, quas alii jam efficaciter incenderunt, tenetur solum ad partem damni compensandam quam ipse causavit; miles qui in bello injusto damna cum reliquo exercitu intulit, non tenetur nisi ad partem damni reparandam cujus ipse autffor fuit. ' Salmantic., de Kestit., cap. 1, n. 151; Solo; Bonacina, etc. 3 Lugo, disp. XIX, η. 83; Sporer-Bterb , tr. IV, η. 351; 5. AIphons., η. 579. 234 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS L/ESI. 547. (B) De ordine servando inter cooperatores. Distin­ guendum est inter cos .qui eodem gradu et cos qui diverso gradu damnum causârunt. 1) Si cooperatores eodem gradu ac modo damnum intule­ runt, v. g. si omnes fuere mandantes, aut consulentes, eodem modo in agentem influentes, singuli æqualiter restituere de-' bent; i. e. quisque tenetur ad suam partem, et si unus vel· alter non restituat, ceteri proportionate restituere debent) hanc partem, salvo recursu contra eum qui nihil solvit. 548. 2) Si cooperatores diverso gradu ad damnum con­ currerint, tenentur hoc ordine : (a) qui rem alienam deti­ net; (b) mandans; (c) exsequentes; (d) ceteræ causæ positivæ; (e) denique negativæ causæ; videlicet : — (a) Quirem detinet in se vel æquivalenti, vel injuste consumpsit; nam res clamat domino, si adhuc exstat; et, si non existit, qui præ aliis lucrum habuit ex re alienâ, prior sentire debet restitutionis onus; (b) mandans, qui est causa principalis relate ad exsequentes; (c) exsequentes, quia, post mandantem, præcipuas partes habuerunt; et si inter eos unus principalis fuerit, quia ipse mandatum aliis dedit, præ aliis tenetur; (d) cecterce causée positivée, quæ æqualiter te­ nentur, dummodo æquali fere modo ac independenter egerint; (e) ultimo loco causa negativae, inter quas illa prior tenebitur, quæ damnum avertendi striéliori obligatione tenebatur. 549.(C) Corollaria, (a) Si causa principalis restituerit vel con­ donationem a domino obtinuerit, causæ secundariæ ad nihil tenen­ tur. Si vero dominus condonaverit unam e causis secundariis, non ideo liberatur causa principalis. (b) Si una e causis secundariis restituerit, causa principalis huic restituere tenetur. . ' Itaque, si detentor rei alienæ restituerit, ad nihil tenentur alii coo­ peratores. — Si mandans restituerit, detentor huic restitutionem facere debet, ac reliqui ad nihil tenentur. — Si executor principalis restituerit, primum detentor, et, ejus defeétu, mandans compensa­ tionem præbere debent principali exsequenti. — Si una e positivis causis restituerit, primum detentor, postea mandans, tertio princi­ palis executor huic totum restituere debet. — Si vero hi recusent, cæteræ causæ æquales suam partem ei solvere debent. tc) Si una e negativis causis restituerit, detentor, ejusque defeélu mandans, postea exsequens,ac tandem alii cooperatores positivi huic totum restituere debent; his autem deficientibus, tenentur causa? negativæ suam partem ei solvere. 1 » / · I · 550. Notanda pro praxi. (a) Si unus c secundariis coo­ peratoribus dubitet, post factam inquisitionem, utrum auétor SEU DE RESTITUTIONE. 35 principalis restituerit, ad restitutionem non est cogendus, cum obligatio restituendi imponi nequeat nisi certo moraliter constet. — Si vero dubitet utrum cooperatores ejus­ dem gradûs restituerint, sufficit ut suam partem restituat, propter eamdem rationem. (b) Sæpe expedit cooperatores non cogere ad totum dam­ num restituendum, etiamsi in solidum teneantur. Reélc enim ait 5. Alphonsus (n. 579) : “ Advertendum tamen, quod rudes, etsi teneantur in solidum, raro expedit obligare ad totum; cum difficulter isti sibi persuadeant se teneri ad restituendam partem a sociis ablatam. Quinimo satis præsumi valet, quod ipsi domini, quibus debetur restitutio, con­ sentiant, ut illi restituant tantum partem ab eis ablatam; cum aliter valde timendum sit, ut nihil restituant, si obli­ gentur ad totum ”, Unde sæpe confessarius hortabitur injustum cooperatorem ut restituat quod debet, juxta diétamen illius conscientiæ. Art. II. De modo restituendi. 551. Positâ reparationis obligatione, de modo quo fieri debeat restitutio inquirendum manet Dicemus : i° de cir­ cumstantiis restitutionis in gencre\ 2° de restitutione quoad certa bona, dc quibus specialis occurrit difficultas. § I. De Circumstantiis restitutionis in genere1 Expendemus: i° cuinam; 2° quo loco; 30 quo tempore. 40 quo modo restituendum sit. I. Cui restituendum sit? 552. Principium generale. Restitutio illi facienda esi cujus jura Icesa sunt, eoque defunéto, ejus lueredibus vel causam habentibus. — Sed, ad rem magis elucidandam, tri­ plex hypothesis fingi potest, prout persona læsa certo nota est, — aut incerta, — vel penitus ignota. i° Si persona Icesa certo cognoscitur, restituendum est ei • 5. Thom., 2. 2., q. 60, a. 5; Sayrus, lib. X, tr. V, cap. 9; Lugo* disp. XX; Lessitis, lib. II, cap. 15; Billuart, diss. VI II, ari. 14-19; 5. Alphons., n. 676-695; Carrière, n. 1234-1266; Ball. P., n. 499-526; Nohlin, n. 490-503. 236 CAPUT III. DE REPARATION E JURIS LÆSI, qui rem légitime possidebat, quoties sine magno incommodo heri potest; res enim clamat domino, id est non ei qui ha­ bet solum nudam proprietatem, sed legitimo possessori. Ita si res a depositario, aut locatario ablata fuerit, huic, non autem nudo proprietario, restituenda est, quia ipsi injuria facia est — Attamen, si gravis adsit ratio, restitutio alteri fieri potest; v. g. res, filiofamilias subrepta, ejus parentibus reddi potest, si timeatur ne ab eo dissipetur. 553· Corollaria, (a) Si persona læsa defunfla est, hæredibus vel causam habentibus restituendum1. —Si dominus cessionem bonorum facere coaétus fuerit, restitutio non ei, sed bonorum administratori fieri debet, nisi dominus sit in gravi necessitate et jus habeat reti­ nendi quæ ad honestam sustentationem requiruntur, ut infra dice­ tur, ubi de Contractibus. (b) Si communitas aut societas læsa fuerit, restituendum est hujus communitatis administratoribus.—Si tamen societas, de quâ agi­ tur, finem omnino pravum prosequatur, ut seéla massonica, non ipsi societati restitutio facienda est, sed singulis ejus membris, aut, si id fieri nequit, pauperibus. Si vero societas non sit essentialiter mala, quamvis quandoque pecuniam in malos usus expendat, — ut est seéta hæretica, — ipsi restituendum est; nam legitime possidere potest, nec jure suo privatur propter quosdam abusus quibus indulget’. (c) Qui culpabiliter incendit domum assecuratam, societati assccu r ationis restituere debet id quod ipsa domino solvit, et domino par­ tem damni quam societas non reparavit. — Si vero moraliter impossi­ bile evadat scire quænani societas damnum passa fuerit, propter paétum quod vocant retroassecurationis {réassurance'), pauperibus vel causis piis restituendum est. 554· 2° Si dubitatur quonam persona læsa fuerit, primum quidem inquisitio fieri debet, et quidem câ diligentiâ, quæ rei valori proportionetur; sed, dubio permanente, — (A) Si dubium inter paucos versetur, — quia v. g. inventa pecunia « Hinc restitutio fieri nequit pauperibus, quando adsunt legitimi hæredes; nec licet pecuniam restituendam erogare in missas pro de- , funfto, nisi rationabiliter præsumi possit voluntas defumfli vel haere­ dum, ut constat ex decreto 5. Panitent., 7 febr. 1899, ap. Ami du Clergé, t. XXI. 1899, p. 415. ’ 5. Officium, 21 sept. 1842 : “ Utrum Christifidelis qui sciens et volens delubri muros, januas, implementa diruit et perdit, atque ab Ethnicis eâ de causâ. capitur, debeat vel possit damnum sarcire, saltem ex alio titulo? — Resp. Teneri ad restitutionem, titulo justitiae ” (Ap. Bucceroni, Enchiridion, n. 672). — SEU DE RESTITUTIONE. 237 amissa fuit ab unâ e quatuor vel quinque personis, inter ipsas res dividatur meliori quo fieri potest modo. (B) Si inter mullos, restitutio fiat personis læsis. si moralité; fieri possit, v. g. si mercatores fraudaverint in pondere aut qualitate mercium,augeam pondus velmeliorem præheantqualitatem,quando emptores læsi redeunt; si id fieri non possit, restituatur pauperibus vel piis operibus, præsertim illius loci ubi injustitia commissa est. in hoc enim casu, læsi huic modo restituendi consentire censentur. 555· 3° Quando persona læsa penitus incognita manet, peraétâ diligenti inquisitione, distinguendum est : A Si res bond fide acquisita fuerit, a possessore probabilius retineri potest tanquam res amissa (supra, n. 229). B) Si vero maid fide, pauperibus vel causis piis resti­ tuenda est. Omnes theologi illud admittunt, quamvis de fundamento hujus obligationis disputent : alii eam e jure naturali repetunt, alii autem e jure ecclesiastico1. Puta­ mus eam e jure naturali dimanare, et a jure ecclesiastico explicite declaratam fuisse. Jus enim naturale præcipit ut. propter bonum publicum, nemo injuste ditior evadat ex re alienâ; jamvero si malæ fidei possessor rem injuste posses­ sam retineret, ditior fieret ex re alienâ, et ita ejus injustitia ipsi patrocinaretur; ideoque bonum publicum pateretur, cum exinde malefa^ores audaciores fierent. — Aliunde lex ecclesiastica id determinavit quoad usuras et simoniacwn pretium; et theologi communiter illud extendunt ad omnia debita ex deliéto orta. 556. Hinc, in restitutione debitorum incertorum, quandoque Pontifices condonationem aut reduétionem concesserunt, gravi de causa, quatenus sunt piarum causarum administratores. Si debitor ipse pauper sit, partem rei alienæ servare poterit quæ necessaria est ad suam paupertatem sublevandam : possidens enim non excluditur e numero eorum quibus restitutio fieri potest; cavendum est tamen ab illusionibus quæ facile occurrunt, quando quis judex est in propria causa Si ignotus dominus postea comparuent, possessor rei alienæ jura et officia possessoris bona fide. 1 Siquidem Alexander III {Decretal. Gregor. Λ7, lib. V, til. 19 de Usuris, c. 5, p. 812, ed. Friedbetg} de. emit usmanos cogendos esse usuras “his a quibus extorserunt, vel eorum luvredibus rcstitueie, vel his non superstitibus, pauperibus erogare”; idem alibi declara.ur de simomacis, et. per analogiam, ad omnes extenditur qui malâjide rem aheuam detinent. X 238 CAPUT III. DE R E PA R ATION t> J U R 1S LÆSI, habet, si requisitam diligentiam ad dominum inveniendum adhi­ buerit; ideoque si pauperibus restituerit, ad nihil amplius tenetur; — si diligens non fuerit, ut possessor mala fidei habetur, damnum­ que domino illatum compensare debet. II. De loco ubi sit restituendum. 557· Principium generale. Restitutio ibifieri debet ubi jura creditoris salvantur, absque tamen graviori incommodo debitoris. Hinc : — i° Possessor borne fidei tenetur rem restituere in loco ubi est, quando incipit cognoscere rem non esse suam; nec tenetur ad expensas vel pericula transmissionis subeunda ; sed sufficit ut absenti domino notum faciat se esse paratum rem reddere. Ratio est quia possessor bonae fidei non tenetur detri­ mentum pati ex re aliena. — Hinc si res perit, dum trans­ mittitur, possessor ad compensandum damnum non obligatur. 55θ· 2° Possessor malce fidei vel injustus damnificator re­ stituere debet, suis sumptibus, in loco ubi dominus rem esset possessurus, si non ablata aut destructa fuisset, dédu­ isis tamen (jure naturali) expensis quas dominus fecisset rem asportando. — Nam, ut damnificator, tenetur totum damnum reparare quod dominus passus est. (a) Si tamen expensae ad rem domino deferendam valde supera­ rent valorem ipsius rei, sufficeret pretium rei domino transmittere, nisi res esset maxime cara domino. — Hodie vero, ob commeatuum facilitatem, (facilite de transports}, plerumque res ipsa parvis ex­ pensis remitti potest. 559· (b) Si res restituenda casu vel culpâ tertii perierit, antequam ad dominum pervenerit, injustus possessor damnum compensare debet, sed recursum habet contra eum cui res commissa fuerat; nam debitor ex delicio omne damnum etiam fortuitum lerre debet, ex diélis supra, n. 506. — Excipitur casus quo dominus aut judex numium determinaverit, cui res credenda erat : tunc enim statim ac nuntio tradita est, fit creditoris, et, si pereat, ipsi perit. Quapropter multi probabiliter censent a nova restitutione immunem esse qui pecuniam restituendam confessorio tradidit, apud quem casu vel culpâ tertii periit; nam confessarius haberi potest ut nun­ tius ex priesumpto creditoris consensu eleétus, cum sæpe restitutio alia via tuto fieri non possit, absque infamiæ periculo, — et aliunde confessarius sit ex officio nuntius fide dignus. — Unde, in praxi, qui hoc modo restituit, et putat se officio suo jam satisfecisse, ad novam restitutionem non est cogendus. SEU DE RESTITUTIONE. 239 III. De tempore quo sit restituendum. 560. Principium. Restitutio fieri debet quamprimum moralitery nisi rationabilis causa excuset, ita ut reparari debeant omnia damna ex culpabili mord secuta. — Dominus enim jus habet rem suam possidendi, câquc fruendi; utro­ que autem jure privatur si restitutio nimis differatur absque causâ. (a) Peccat igitur graviter qui sine causa notabiliter restitutionem differt in materia gravi ; necnon qui, totum restituere valens, non­ nisi per partes vult restituere; peccatum veniale erit si brevis sit dilatio, nec grave creditori damnum inferat. (b) Si e culpabili morà dominus patiatur damna quæ prævider. poterant, injustus possessor, utpote damnificator, ea compensare debet. Jamvero praevideri possunt damna communiter in similibus circumstantiis occurrentia, non autem extraordinaria, nisi debitor qui est in mora sufficienter admonitus fuerit. (c) Graviter peccant qui, absque sufficienti ratione, restitutionem usque ad mortem differunt, non solum propter dilationem restitu­ tionis, sed etiam quia timendum est ne hæredes restitutionem omit­ tant. — Prudenter igitur confessarius hortari debet pœnitentes ut ipsi ante mortem restituant, in quantum fieri potest; aut saltem media efficacia adhibeant ut restitutio fiat, v. g. pecuniam donando person® fide dignæ, quæ sedulo omnia debita solvat. IV. De modo restitutionis. 561. Principium generale. Restitutio eo modo fieri debet quo justitia violata ad œqualitatem reparetur. — Patet ex ipsâ notione justitiae ac restitutionis. Declaratur : (a) Restitutio generatim secreto et inscio domino fieri potest nisi scandalum sit reparandum, ut sic famæ et honori restituentis parcatur. (b) Fieri potest sub specie donationis; aut per laborem sponte ac gratuito in utilitatem domini susceptum, vel per parcimoniam, aut alia hujusmodi media; præsertim si agatur de iis qui aliter vix resti­ tuere possunt. — Si fiat per modum donationis, et creditor, hâc causa motus, aliud donum ejusdem valoris debitori rependerit, alio modo procedendum est. (c) Debitor, seu damnificator restituere potest sive per seipsum sive per alium fide dignum. Sæpe confessarius a pcenitente eligitur ut media persona; hoc munus accipere potest confessarius, dum­ modo prudenter agat, ne sigillum confessionis frangat ; — v. g. potest restituere mediante alio sacerdote, pecuniam ex aliâ civitate mit­ tendo etc.; expedit etiam ut pcenitens certus reddatur restitutionem vere faélam fuisse, ut omnis suspicio vitetur. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, 562. 2° Corollaria. (A) Si quis, debiti i tn memor, aliquid gratuito creditori donat, numquid obligationi restituendi satisfacit? — Controvertitur : (a) Alii negant; nam donatio ex motivo benefaciendi, non ex motivo restituendi faéia est. (b) Alii probabilius affirmant; nam <1 I i C • f. * - c 4 (n .2 V; P -«c donator, in hoc casu, virtualiter et implicite vult restituere, quia cum sit bene dispositus, habet voluntatem implicitam restituendi; ita ut hanc voluntatem explicite habuisset, si suæ obligationis con­ scius fuisset. Unde in praxi non est urgenda restitutio in hoc casu. — Imo, si pauperibus restitutio facienda sit, eleemosynæ, post con­ tradam obligationem faétæ, ut restitutio haberi possunt. 563. (B) Quomodo restituendum sit Statui vel Municipio? (a) Si quis modus a iege determinetur, hic servandus est, in quan­ tum fieri potest. (b) Secus, restitutio fieri potest administratoribus Status, aut Municipii, — vel destruendo titulos debiti a Statu vel Municipio emissos {rentes sur l'Etat, timbres, obligations des villes), non autem eos qui a privata societate emittuntur. Quidam addunt restitutionem fieri posse iis qui a potestate civili bonis suis injuste spoliati sunt; sed in hoc casu, injustitia debet esse manifesta; — aut pauperibus, quia potestati politicæ obligatio incumbit eis subveniendi; id tamen non videtur probabile; nam generatim Status huic obligationi aliis modis satisfacit, nec ad privatos pertinet de publicis reditibus pri­ vata audoritate disponere. § II. De restitutione quoad certa bona in specu:.1 ♦ Hic exponemus quomodo restituendum sit : 1° quoad damnum in bonis corporis; 2° quoad bona animi; 3° ob impe­ ditam consecutionem alicujus boni;4° propter tributa defrau­ da ta. I. De restitutione ob damnum in bonis corporis. » Quæstio expendi potest : i° quoad homicidium et vulne­ rationem·, 2° quoad duellum \ 30 quoad stuprum·, 40 quoad adulterium. I if· i° Ob homicidium ac vulnerationem. 564. Status queestionis. (A) Obligatio restituendi oritur ex homicidio et vulneratione injuste, efficaciter et culpa­ biliter commissis. Hinc qui alium occidit vel mutilat, Lugo, disp. XI-XV; Billuart, an. n; diss. XV, art. 3; 5. Alphons., n. 626-675; Carrière, 1430; Ball, P., n. 440-498: Marres, lib. II, n 257-366. ' Sayrus, lib. XI, cap. i-io; diss. X n. 1301 SEU DE RESTITUTIONE 241 justæ defensionis causâ, et cum moderamine inculpata: lutelœ, ad nullam restitutionem tenetur. Oui vero, in casu legitimæ defensionis, notabiliter justam mode rationem exces­ serit, juxta quosdam, tenetur ad restitutionem ; juxta alie», probabiliter non tenetur, quia injustus aggressor scienter ac volenter sese exposuit periculo mortis, et sibi imputare debet propriam mortem aut vulnerationem ; qui enim injuste impu­ gnatur, vix cogitare potest dc moderamine inculpata tutela, ac fere semper est in bonâ fide. (B) Damnum ex homicidio vel mutilatione triplex esse potest : naturale, scilicet amissio vitæ vel membrorum; spirituale, quatenus occisus privatur opportunitate poeni­ tentiam agendi et suffragiis quæ testamento potuisset sibi procurare; temporale, quod contingit sive ipsi occiso aut muti­ lato, sive ejus familia, v. g. expensæ ad curandum vulnus, lucrum cessans ob mortem, morbum vel mutilationem læsi. 565· Jamvero (a) damnum naturale non potest proprie ac direéte compensari in eodem genere; et controvertitur num indirefle ac lequivalenter compensari debeat per pecuniæ solutionem. Multi hodierni probabiliter dicunt nullam compensationem deberi, nisi a judice imponatur, quia nulla est possibilis, cum vita, integritas membrorum ac sanitas corporis omne pretium excedant. Proba­ bilius tamen censemus, cum S. Thoma1, multisque aliis antiquis theologis, quamdam compensationem etiam pro damno naturali deberi læso, non autem ejus familiæ. “ Quando id quod est abla­ tum, non est restituibile per aliquid æquale, debet fieri recompen­ satio qualis possibilis est, puta cum aliquis alicui abstulit mem­ brum, debet ei recompensare vel in pecunia, vel in aliquo honore, considerata conditione utriusque personæ, secundum arbitrium boni viri. ” Etsi enim justitia intendat œqualitatein perfeélam, si hæc tamen obtineri nequeat, ad eam accedere debemus, in quan­ tum fieri potest; jamvero damnum naturale in membris non potest quidem omnino compensari, sed minui ac tolerabilius reddi potest per restitutionem alterius generis. (b) Damnum spirituale potest ac debet compensari in eodem genere, per orationes, missas, aliaque opera spiritualia. Juxta non paucos, hæc obligatio oritur ex justilià; juxta alios, ex caritate; confessarius homicidas hac de re moneat. (c) De damno igitur temporali remanet dicendum. 566. Principium : Homicida vel mutilator tenetur re­ parare omnia damna temporalia quæ saltem in confuso 1 S’. Thom., 2. 2., q. 62. a. 2. ad 1. f *»//luart, et quidem merito, cum talis loquendi modus sit mendacium; — indirefle, laudando et honorifice traClando eum qui diffamatus est, ejusque vitia excusando; quod sæpe efficacius est quam quælibet restridio mentalis. 583. (B) Si diffamatio publica fuerit, reparatio debet eodem modo publica esse, in quantum fieri potest : hinc, — (a) Diffamator tenetur famam proximi læsam restituere non solum coram auditoribus immediatis, sed etiam coram mediatis, quando prævidit audientes hanc diffamationem evulgaturos esse; sed. cum sæpe direCta reparatio sit difficilis, tunc sufficit auditores hortari ut sese retraClent coram eis quibus hoc manifestarunt. • ·ι<· 248 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS L,ESI. (b) St diffamatio fuerit in scriptis, generat ini debet etiam repar tio in scriptis fieri. 584. Causæ excusantes a restitutione famæ i laud raro dantur causæ quæ a restitutione famæ excusent, vide­ licet : — (A) Si diffamatio non fuerit efficax, quia v. g. auditores detrahenti fidem non præstiterunt, — aut alius, detrahen­ tem corrigendo, malum effeétum impedivit; — aut si infa­ mia jam sublata est, v. g. quia falsitas calumniæ publice agnita fuit, aut decursu temporis oblivione deleta : tunc enim sedulo cavendum est ne, per inopportunam retracta­ tionem, reviviscat diffamatio. (B) Si reparatio sit physice aut moraliter impossibilis; v. g. si detractionis auditores ignoti sint, vel adiri nequeant; si deliCtum aliâ via jam publicum evaserit; aut fama aliena reparari non possit sine damno proprio longe graviori. (C) Si Icesus injuriam condonaverit, sive expresse, sive tacite, dummodo potestatem habeat condonandi, et aliunde bonum publicum non obstet; nam si ageretur de magistratu aut sacerdote, qui bono nomine indiget ad munus suum exercendum, condonatio fieri nequit. — Ad condonationem accedit compensatio, quando videlicet diffamatus ipse famam detrahentis læsit, nec vult injuriam reparare : tunc enim repa­ ratio differri potest donec alter famam resarcire paratus sit. 2° De restitutione honoris. r 585. (A) Principium : Qui honorem alicui debitum injuste læsit, tenetur ipsi restituere honorem ac damna efficaciter et culpabiliter exinde secuta. — Nam jus stric­ tum ad honorem sicut ad famam habemus; ideoque vio­ latio hujus juris reparari debet. Hoc artum est quando contumelia fuit aliquo modo publica, v. g. quando quis, coram duobus vel tribus, colaphis cæsus est; et com­ muniter admittitur etiam quando contumelia fuit occulta; nam etiam tunc violatur jus ad honorem, ex dicStis supra, n. 398. μ Μ ■ 586. (B) Modus honorem reparandi. Requiritur et suffi­ cit illa honori" significatio, quæ, omnibus circumstantiis inspeétis, ac gravitate injuriæ, necnon consuetudinibus lo­ corum apta sit, judicio viri prudentis, ad reparandum dam num illatum. Hinc : — SEU DE RESTITUTIONE. j i ' 249 (a) Quando superior subditum offendit, raro tenetur ad veniam ab inferiori petendam, sed plerumque sufficit amica salutatio, vel aliud benevolentiæ signum. (b) Si offensio fit inter aquales, vel signa honoris solito majora læso exhibeantur, si injuria non sit gravis; vel, si sit gravior, venia petatur. (c) Si inferior superiori contumeliam intendit, generatim humilis veniæ deprecatio requiritur. 111. De restitutione ob impeditam consecutionem alicujus boni Triplex distingui potest hypothesis, prout ille qui a bono consequendo impeditur, jus striélum habet ad illud bonum, — vel solum facultatem et spem legitimam».— aut hujus­ modi bono indignus est. 587· i° Qui alium quocumque modo impedit a consecutione alicujus boni ad quod jus strifium habet, sive in re sive ad rem, veram injustitiam committit, et ad restitutionem tene­ tur damno illato proportionatam. Ita v. g. si advocatus creditorem impediat quominus solutionem debiti obtineat; si quis patrem precibus, suasionibus aliisve mediis inducit ut filium privet légitimé hæreditatis parte ad quam ex lege civili jus striélum habet. 588. 20 Si agatur de bonis ad quæ consequenda non habe­ turjus strictum, sed solum legitima potestas et spes fundata, distinguendum est : (a) qui mediis utitur injustis, vi, metu, fraude, calumniis, etc. injuriam committit, et ad restitutio­ nem tenetur,quia quisque jus strictum habet ne injuste impe­ diatur a consequendo bono quod legitime acquirere potest. Ita v. g. qui fraude impedit ne avunculus in gratiam nepotis tes­ tamentum condat; — qui calumniis divitem prohibet quominus tali pauperi eleemosynas largiatur; — qui, famulum diffamando, eum arcet a servitio quod merito sperabat; - mercator, qui ut suas merces vendat, aliorum merces mendaciis deprimit, aut eorum interceptis litteris, suppeditat merces quæ ab his petebantur, etc. (b) Qui vero mediis minime injustis utitur, sed solum pre­ cibus, obsequiis, suasionibus, etc., non peccat contra justi­ tiam, nec ad restitutionem tenetur; id enim faciendo, jure suo utitur. * Lu^o, disp. .S. Alphons., n. XVIII, n. 90-113; Sporer-iïierb., II, tr. IV, n. 242 ?6o; 582-388; Noldin, n. 421. i 250 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆS1, Ita v. g. qui testatorem precilnis inducit ne hæreditatem relinquat tali hæredi non necessario, sed potius alii magis sibi dileélo; qui suasionibus episcopum movet ut beneficium aut munus ecclesiasti­ cum non conferat tali secerdoti, — digniori quidem, sed jus ad illud minime habenti, — sed potius alteri minus digno. 30 Si quis alterum impediat a consecutione, boni, quo hic est indignus, injustitiam non agit, neque ad restitutionem tenetur, quia indignus nullum jus habet ad illud bonum, sed e contra ab eo arceri debet, ob bonum publicum. 589. Ita qui superioribus detegunt occulta alicujus deliéla, ne munus ipsi conferatur, ad quod ineptus est; — mulier quæ prodigum maritum avertit a donatione facienda alicui qui seipsum pauperem fingit. 590. Corollarium. Qui se fingunt esse pauperes, dum revera non sunt, et ita copiosas obtinent eleemosynas, injuste a donatori­ bus pecuniam extorquent, et restituere debent ipsis donatoribus qui decepti sunt, si commode fieri possit, aut aliis pauperibus piisve operibus, secundum pnesumptam donatorum intentionem.— Si vero pauperes sint, et solummodo paulo pauperiores quam revera sunt se finxerint, ad restitutionem non tenentur, cum hic modus agendi plerumque a divitibus intelligatur, nec substantialem errorem inducat. Quod de pauperibus diétum est, applicari potest iis omnibus qui, sub ementito titulo, munera, pecunias aut legata extorquent : ad restitutionem tenentur quoties aliquid notabile a donatoribus his mediis consecuti sunt : nam hi merito censentur inviti. IV. De restitutione propter tributa defraudata .* Quo res melius intelligatur, pauca de notione et obliga­ tione tributorum prænotanda sunt. i° Notio tributorum et conditiones ut hæc justa sint. 591. (A) Tributa, seu vectigalia sunt quæcumque cives solvere tenemur ad communia reipubîicæ onera sublevanda. — Varia sunt, sed communius in direfla et indireda distinguuntur : priora ea sunt quæ immediate et primario personas afficiunt propter bona quæ possident, immobilia vel mobilia, vel artes aut negotia quæ exercent. Indirefla autem censentur ea quæ immediate ac prima* De tributis, præter theologos, vide œeonomistas, v. g. P. LeroyBeaulieu, fraité d’Ecorioinie Politique, Paris, 1896, t. IV, p. 736-799; P. Cauwès, Cours d'Econ. Politique, Paris, 1893, t. IV, n. I2i6-!.'9O; C. Gide, Principes d’Econ. Polit., Paris, 1903, p. 611-634; ft, Ely, Taxation in American States and Cities, New York, 1818; Seligman, Essays on Taxation, New York. iSoj; id. Progressive Taxation. SEU DE RESTITUTIONE 25) rio rec ipcas afficiunt, et mediate tantum personas, qualia sunt ea quæ colliguntur occasione successionis, Iransveétionis, fabricationis, etc. Hæc est communis distinétio ; quandoque tamen leges civiles, in variis regionibus, non eodem modo intelligunt hanc tributorum divisionem. (B) Jamvero, ut tributa justa sint, triplex præsertim re­ quiritur conditio : (a) ut a legitimâ et competenti auctoritati imponantur, nationali, provinciali aut municipali; (b) pro­ pter justam causam, videlicet reipublicæ utilitatem aut ne­ cessitatem; proindeque ex hoc capite, excluduntur tributa imposita propter expensas inutiles aut a fortiori nocivas1; (c) servata debita proportione ad cujusque facultates, ita ut qui ditiores sunt ac beneficia civilis administrationis magis percipiunt, majora pariter onera portent. 2° Obligatio solvendi tribula in conscientiâ. 592. Duplex hâc de re datur sententia : alii enim dicunt leges tributorum esse mere poenales, et obligare tantum ad solvendum vel tributum, vel mulclam quæ fraudantibus imponitur : hodie enim civiles legislatores, implicite saltem, declarant se hanc obligationem nolle imponere in conscien­ tiâ; aliunde ita intelliguntur leges a plerisquc civibus, qui re­ vera nullius peccati conscii sunt, quando tributa effugerunt2. Communior tamen sententia, cui adhæremus, tenet hujus­ modi leges, quando cæteroquin justæ sunt, vere obligare in conscientiâ. 593. Principium : Leges tributorum, quando justa sunt, per se in conscientia obligant, directe quidem ex justitia so­ ciali, sed indirecte ex justitia commutativa, postquam quota pars legitime determinata est. Ita com muniter 3. Probatur. (A) In Evangeliis, res quidem non explicite declaratur, sed ut consentanea Christi doélrinæ ejusque rationi agendi exhibetur. Cum enim Pharisæi et llerodiani ab eo quærerent utrum liceret censum dare Cæsari, » In modernis societatibus quædam esse hujusmodi ti ibuta sapientes œconomistæ fatentur. * Ita v. g. Hall. A, n. 327; Crolly, 111, n. 1010-1023; Berardi, 111, a. 413; Génicot, η. 574; Noldin, η. 466. 3 Boiiquillon, Theol. Moralis fundamentalis, Parisiis, 1903, η. 22722Q; Ch. Guijfnebert, Tertullien, Paris, 1901, p. 206-207, ubi dofirina Scripturas et Patrum hâc de re exponitur. 252 . j»: 9 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, respondit1 : “ Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ sunt Dei, Deo. ” Quod docebat, jam exemplo firmave­ rat; nam paulo antea, Petro jusserat tributum solvere2. — Eamdem doélrinam 5. Paulus clare inculcat3 : “ Ideo enim et tributa præstatis; ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita : cui tributum, tri­ butum ; cui vectigal, vedligal. ” 594.(B) Ratione probatur. Cives enim in conscientia ea præstare tenentur quæ necessaria sunt ad societatem tuendam ac præservandam, cum homines nati sint ad vivendum in societate; atqui societas plerumque servari nequit, nisi solvantur expensæ necessariæ ad bonum ordi­ nem servandum, et patriam contra hostes tuendam; — aliunde, nisi cives teneantur in conscicntiâ has expensas solvere, finis intentus non facile obtinebitur; nam via ape­ rietur innumeris fraudibus et dolis, cum maximo ærarii et morum detrimento ; honesti ac simplices plus æquo, dum improbi ac dolosi minus, solvent ; ditiores, non secundum vires ac facultates suas, sed pro arbitrio suo, taxas persolvent, cum maximam partem bonorum suorum celare possint; et sic inæqualitas ac injustitia prævalebit, cum maximo totius societatis detrimento. Hæc igitur obligatio ex justitiâ non solum legali, sed ctiarn commutativâ oritur; nam, cum Status determina­ verit summam pecuniæ quæ ad communes expensas neces­ saria est, si quidam cives fraudulenter suæ obligationi non satisfaciant, eo ipso aliis graviora imponuntur onera, ideoque hi solvere debent non solum tributorum partem quæ ipso­ rum fortunæ proportionatur, sed etiam partem quæ a frau­ dantibus non solvitur. 595. Declaratur, (a) Diélum est per se, quatenus videlicet legis­ lator potestatem habet subditos obligandi in conscientia, et revera generatim intendit eos ita obligare; unde, si ex adjundtis pateat talem non fuisse legislatoris mentem, et legem a maxima populi parte ut mere poenalem intelligi, ita ut etiam timorati fraudibus utantur quoties muldlam avadere possunt, per accidens lex non ligat in conscientiâ. Pariter consuetudo efficere potest ut lex, quæ antea vim obligatoriam habebat ex ipsa intentione superioris, postea men. •Matt., XXII, 21. - l/i//., XVII. 23-26. — Rom , X111, 6-7 SEU DE KESTITUTIONE pœnalis evadat. Id sane dolendum est, quia, dum probi integre solvunt tribula, minus honesti nonnisi partialiter debitis suis satis­ faciunt, ct paulatim injustitia prævalet; unde etiam fit ut timorati anxietatibus laborent. (b) Postquam quota pars legitime determinata est; hodie enim lex tributorum non obligat subditos, nisi legitimâ au&oritate quota solvenda determinata fuit : tunc enim tantum, juxta leges, gene­ rale officium solvendi tributa transit in obligationem strictam, quæ adione civili peti potest. De variis autem modis quibus illa determi­ natio legaliler fiat, vide variarum gentium leges. Quo facilius quota pars solvenda determinetur, leges imperant ut vel cives ipsi suarum rerum valorem declarent, vel fisci officiales {répartiteurs), aut magis­ tratus rem investigent. Jamvero cives ex obedientiâ legali tenen­ tur res tributo subjeClas declarare, in quantutn legitima consuetudo has leges interpretatur; hinc, si mitior interpretatio legum com­ muni consuetudine in usu sit, scientibus ac tacentibus legislato­ ribus, hæc sane in conscientiâ admitti potest. Dixi ex obedientiâ, non ex justitiâ; attamen, si quis mendaciis aut fraudibus violaverit legem hâc de re, indirecte ad restitutionem teneri potest, quatenus causa fuit cur fiscus taxam lege statutam percipere non potuerit. 3° Conclusiones praelia? quoad tributorum restitutionem. 596. (A) Juxta omnes, tributorum exactores ad restitu­ tionem tenentur, quando fraudantibus scienter ac volenter favent, cum ex officio id prohibere debeant.— Pariter qui corrumpunt exaôorcs, ne isti tributa exigant quæ vere de­ bentur, aut fraude eos impediunt quominus de rebus tributo obnoxiis inquirant : tunc enim cooperatores efficiuntur exac­ torum in re injustâ. Constat ex diélis supra, nn. 494. 512. (B) Qui defraudandis vectigalibus λγ habitu, et quasi « arte, operam dant, graviter peccant, tum quia se gravi exponunt periculo, tum quia ad defensionem etiam cruentam contra custodes veCligalium animo parantur. — Insuper, juxta opinionem quam expo­ suimus, injustitiæ rei sunt, et ad restituendum tenentur, præsertim si ditiores ex hoc evaserint. 597. (C) In regionibus in quibus lex tributorum ut in conscientiâ obligans habetur, ac probi cives taxas fideliter solvere solent, ad restitutionem tenentur, juxta opinionem superius expositam, qui fraudibus utuntur ad eas non sol­ vendas : injuria enim fit sive Statui aut Municipio, sive aliis civibus qui ex hoc capite majora onera ferre debent. — Ubi vero consuetudo praevaluit declarandi bona sive mo­ bilia sive immobilia multum infra rerum valorem, proin- 254 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, deque minores taxas solvere, probi cogi non possunt, sub onere restitutionis, ad integrum valorem declarandum : secus, plus æquo solverent. Quod præsertim valet ubi tributa nimis onerosa imponuntur, multæquc fiunt inutiles expensae. 598. (D) Ad legem militarem quod speélat, hæc sta­ tuenda videntur : (a) Qui medicos muneribus corrumpunt, ut ab cis inepti declarentur ad militiam, dum revera habiles sunt, ad restitutionem tenentur erga eos qui, ipsorum loco, ad militiam vocati sunt, ubi videlicet determinatus numerus assumitur; ita enim injustae aétioni medicorum cooperantur, qui ex officio aptos declarare debent eos qui revera tales sunt. — Secus autem, si solum eorum benevolentiam captare student, ut in dubio de ipsorum idoneitate, ipsis faveant. (b) Quando vocati ad militiam mutilatione, fiétis morbis aut mendaciis, a militiâ se subtrahunt, peccant quidem contra obedientiam auôloritati legitimæ debitam; sed quaestio est utrum ad resti­ tutionem teneantur. Jamvero, ubi omnes ad miiinam vocantur, nullius civis jura violant, nec proinde ad restitutionem cogi possunt; ubi vero determinatus numerus assumitur, putamus, juxta principia superius exposita, eos ad restitutionem teneri erga eos qui, ipsorum loco, mililiæ adscript! sunt, quia vere sunt causa efficax hujus damni. Nonnulli tamen probabiliter docent eos ad nihil teneri, quia sunt quidem occasio cur alii assumantur, sed r^n causa : causa vere efficax est ipsa lex conscriptionis. Quod argumentum nobis debile videtur; nam qui ita se mililiæ subtrahunt causa sunt efficax cur lex aliis applicetur, qui secus a militari servitio exempti fuissent. (c) Quidquid sit, ii qui lege naturali (v. g. propter morbum), aut lege ecclesiastica a militiâ immunes sunt, non peccant dum licitis utuntur mediis ad legem evadendam, nec ad restitutionem tenentur erga eos qui, ipsorum loco, militiæ adseribuntur ; ita enim agendo, jure suo utuntur. Art. HI. De causis a restitutione excusantibus' 599. Post dicta de obligatione, radicibus et circumstan­ tiis restitutionis, inquirendum manet utrum et quænam causæ a restitutione excusent. Quædam vero ad tempus, aliæ autem in perpetuum excusant : de quibus seorsim dicendum. if » ’ Lessius, lib. II, cap. 16; Sayrus, lib. X, tr. V. cap. 6; Lugo, disp. XXI ; Billuart, diss. VI11, art. XX; Sporer-Bierb., t. 11, tr. IV, n. 511568; 5. Alphons.. n. 696-706; Carrière, n. 1267-1300; Ball. P., n. 527550; Lekmk., n. 1038-1044; Ginicot, n. 557'559; Boldin, n. 504-512. SEU DE RESTITUTIONE 255 § I. De causis ad tempus excusantibus. Causæ quæ ad tonpus a restitutione excusant, ad duo capita referuntur : impotentiam et damnum creditori vel tertiæ personæ ex restitutione secuturum. 1. De impotentia, quatenus a restitutione excusat. Impotentia duplex est : physica seu absoluta, et moralis. Soo. i° Principia. (A) impossibilitas physica seu absoluta, quæ in eo consistit ut debitor nihil habeat unde resti­ tuat, quin ad extremam necessitatem se reducat, — certo a restitutione excusat, quamdiu durat; nam ad impossibile nemo tenetur, et in casu extremæ necessitatis, quisque potest surripere, et a fortiori servare ea quæ necessaria sunt ad hanc necessitatem sublevandam; dominus, in hoc casu, resti­ tutionis dilationi non rationabiliter obstaret. (B) impossibilitas moralis, — quando quis scilicet resti­ tuere nequit absque gravi damno sive proprio sive fainiliæ, - excusat a restitutione, quamdiu durat, nisi ex dilatione dominus similem patiatur necessitatem. — Etenim lex non obligat cum tanto incommodo; aliunde dominus non est rationabiliter invitus, quando vult restitutionem statim fieri, quæ tantum damnum proximo illatura est. — Attamen, si tum dominus, tum debitor in eâdem necessitate gravi ver­ santur, melior esse debet conditio domini, quum jus habeat ad usum rei, dum debitor tale jus non habeat. — Si vero debitor, restituendo, in extremam aut quasi extremam ne­ cessitatem incideret,> dum creditor est solum in Ogravi,' restitutio differri potest. 6oi. 2° Corollaria. (A) Si debitor restituere nequeat quin a proprio statu excidat juste acquisito, restitutionem differre potest; ita mercatores, magistratus, etc. qui, statim debita solvendo, negotium vel officium amitterent. Quod Probabiliter extenditur ad eos qui propria culpa, ludo, ebrie tate, hanc necessitatem incurrerunt. His tamen omnibus obligatio incumbit suas expensas minuendi ct diligenter laborandi, ut quamprimum restituere valeant. Quod privilegium non extenditur ad eos qui, juxta publicam æstimationem, statum .suum injuste acquisierunt, v. g. rapina aut 256 JAPUT ΙΠ. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, supposito testamento : hi enim, statim restituendo, non a statu suo excidunt, sed potius ad pristinum statum revertuntur. 002. (B) Si debitor statim restituere non valeat, quin magnum damnum patiatur in bonis juste acquisitis, v. g. quin vendat possessiones suas inulto minori pretio quam valent, — aut quin se privet instrumento ad laborandum necessario, etc., potest restitutionem differre ’. (C) Idem dici debet, si debitor non possit statim resti­ tuere sine gravi damno in bonis altioris ordinis, sive corpo­ ris, sive animæ; quia videlicet privaret se pecunia ad sanitatem recuperandam necessaria, aut se vel quædam familiae membra periculo peccandi exponeret. 603. (D) Quâ occasione quæritur utrum gravatus are alieno possit religionem ingredi, antequam restituerit? — Juxta principia superius exposita, potest quidem religionem ingredi, si secus in gravi periculo versetur animam perdendi; sed, etiam post ingressum in religionem, ea omnia agere debet, suo statui convenientia, ut lucretur quai necessaria sunt ad debita solvenda. Quum autem, nostris diebus, multa sint incommoda in accipiendis hujusmodi debitoribus, Prælati eos admittere non debent : melius est enim ut hi strenue laborando prius debita solvant; posteaque absque dede­ core religionem ingrediantur. Cæteroquin Sixtus /z prohibuit ne qui, propriâ culpâ, debita contraxerant, religionem ingrederentur, eorumque professionem irritam decrevit; Clemens /7/7 hanc constitutionem abrogavit quoad nullitatem professionis, sed non quoad ipsam prohibitionem; ex Codice, ære alieno gravati, qui solvendo pares non sint, illicite, sed valide ad novitiatum admittuntur2. 1 604. (E) Quando debitor, in his variis casibus, restitu­ tionem distulit, tencturne compensare lucrum cessans vel damnum emergens quod exinde passus est creditor? Conirovertitur inter theologos; ad rem .eque solvendam, distin­ guendum est : H a) Debitor ex delicto, id est possessor malæ fidei, vel in-*IV, % 1 Hinc in picrisque regionibus opifices cogi nequeunt ad vendenda instrumenta suæ arti necessaria ; et in quibusdam, domus paterna alie­ nari nequit ad solvenda debita, nonnisi sub conditionibus omnino spe­ cialibus. Ita, 12 jul. 1909, in Galliâ promulgata est lex “ sur la consti­ tution d'un bien defamille insaisissable", cujus textum invenies p. 2241*. Sixtus I , Constit. Cum de omnibus, 26 nov. 1587, Bullar. Roman., IV, part. IV, p. 371-372; Clemens VIII, Constit. In supreind, 2 apr. 1602. ibid., t. V, part. II, p. 410; Codex, c. 542, 2®. 4 SEU DE RESTITUTIONE. 257 justus damnificator hæc omnia compensare debet, quia tenetur de damno injuste illato; atqui, etiamsi ex justa ratione restitutionem distulerit, culpabilis fuit in causâ, cum jam antea restituere debuisset. (b) Debitor autem bonæ fidei ad compensationem non tenetur juxta multos, dummodo non sit in morâ culpabili : non est enim causa injusta et culpabilis hujus damni. Quod tamen hodie accipi nequit sine restrictionibus. Nam, sta­ tim ac novit rem non esse suam, fruétus naturales legitime percipere non poterat, nisi eâ conditione ut cos domino red­ deret, ideoque auctarium legale solvere debet. Præterea, si providerit dominum quædam damna passurum esse ex di­ latione, nobis videtur eum non potuisse rem servare, nisi eâ conditione ut hæc damna resarciret, statim ac sine gravi incommodo id præstarc posset; — si vero nil prævidcrit, ex hoc capite non tenetur ad restitutionem. II. De damno creditoris aut alterius personæ, quatenus a restitutione excusat. 605. Si ex immediatâ restitutione grave damnum, spiri­ tuale aut temporale, immineat ipsi creditori vel alteri per­ sonæ, debitor potest, et quandoque ex caritate debet, resti­ tutionem differre. Tunc enim creditor non censetur ratio­ nabiliter invitus, et aliunde generatim ex caritate tenemur damnum proximi impedire, quando commode fieri potest1. Ita differri potest restitutio, si praevideatur dominum re suâ abu­ surum ad ebrietati vel libidini indulgendum.autad aliquem innocen­ tem vulnerandum aut occidendum. Sed ad hoc requiritur ut dilatio lanquam efficax praevideatur : si enim nullo modo malum effeétum impedire possit, v. g. quia creditor aliis mediis utetur ad peccandum aut aliis nocendum, jam nulla est ratio restitutionem differendi. § II. De causis a restitutione excusantibus IN PERPETUUM. Præcipuæ causæ quæ obligationem restituendi exstin­ guunt, sunt : condonatio, compensatio, donatio, sententia ju­ dicis et compositio a S. Sede concessa. ' Hinc, si dilatio grave damnum debitori inferat, quia v. g. creditor ut injustitia· reum debitorem « oram judicibus prosecuturus est, potest, quin raritatem kedat, statim restituere. Ίιι;.<·ι Mok, HI o 258 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LÆSI, ■ ♦ - -—■ - » n· ■ ■ — 606. i° Condonatio, sive expressa, sive tacita, id est re­ missio debiti a creditore faéta, dummodo tamen quibusdam sit vestita conditionibus, videlicet : (a) omnino libera, id est ab omni errore, fraude, metu aut vi immunis; hinc non valet condonatio, si creditor errat aut decipitur circa quantita­ tem debiti, putans illud multo minus esse quam revera est, — si debitor comminatione utitur aut multo pauperiorem se fingit quam reipsa est; (b) ut fiat ab eo qui condonandi potestatem habet, id est qui bona sua donare potest, juxta ea quæ trademus ubi de capacitate donandi. Jure naturali, condonatio expressa aut implicita, seu tacita esse potest, v. g. debiti chirographum delendo; non autem facile praesumi potest Attamen in quibusdam casibus, merito præsumitur, quando positivum ac solidum ‘adest fundamentum; ita filiifamilias generatim parentum condonationem præsumere valent, quando agitur dc pecuniæ summâ, quæ non est valde magna, et jam expensa fuit; idem valet de uxoribus. gallico, condonatio præsumitur quando creditor debitori re­ mittit chirographum unde probetur debitum. Ex se nulla specialis forma ad condonationem requiritur; sed ad gratuitam condona­ tionem desiderantur conditiones neccssariæ ad ipsam donationem; si fit per testamentum, essentiales testamenti formæ servari debent. 607. 2° Compensatio, quâ debitum utrinque æquale extinguitur, dummodo utrumque sit certum et ex striôlâ justitia. Sæpe etiam lege civili exigitur ut fiat in eodem genere bonorum. Huic accedit solutio creditori creditoris fafla, quæ legitima est, (piando fit ex rationabili causâ; videlicet si creditor solutionem di biti obtinere nequeat, potest petere a creditore sui debitoris ut velit ipse debitum solvere; ita Paulus centum nummos debet Petro, dum Joannes centum et quinquaginta Paulo debet; Petrus a Joanne petere potest solutionem centum nummorum, et ita Joannes nonnisi quinquaginta Paulo debebit. — Quæ tamen facultas in variis regio­ nibus kge civili restringitur. ’ 608. 30 Donatio rei cequivalentis creditori facia: quando videlicet Caius, qui Titio debet quinquaginta nummos, ei dat rem ejusdem pretii, quam Titius acceptat, dummodo tamen intentionem saltem implicitam habeat debitum sol­ vendi, non autem donationem faciendi, ut jam supra (n 562) notatum est. ' Quoad Galliam, cfr. C. civ., a. 1242, 1291 ; C. procéd. civ., a. 557 580, 581 ; Planiol, II, η. 567 sq.; 456 sq. SEU DE RESTITUTIONE. 259 609. 4° Sententia declaratoria judicis in materiâ dubiâ, quando videlicet dubitatur utrum quædam res alicui de­ beatur, judex civilis dubium solvere potest, et bonum publi­ cum postulat ut huic sententiae partes in conscicntiâ adhærcant. — Si tamen postea detegatur sententiam fuisse objective injustam, — quia v. g. novus titulus hucusque incognitus detegitur, — certo licebit læsæ parti ea repetere quæ jam soluta fuerant, sive judicialiter, sive alio legitimo modo. 610. 50 Compositio, seu debiti remissio a S. Pontifice concessa, sive directe, sive per Sacras Congregationes. Quæ quidem fieri potest pro debitis temporalibus incertis, et pro bonis ecclesiasticis. De his jam supra diélum est, n. 207-209 ; dc prioribus pauca dicere juvat. Quando dominus, cui restitutio facienda est, ignotus omnino manet, etiam post diligentem inquisitionem, regulariter possessor make fidei rem debitam piis causis dare deberet. Sed quandoque evenit ut debitor totum restituere non sine magno incommodo valeat; tunc recursus fieri potest ad 5. Pontificem, mediante 0' Panitentiarià aut Dataria. Jamvero S. Pontifex condona­ tionem ita facere solet, ut aliquam debiti partem causis piis appli­ candam esse decernat, et aliam debitori concedat. Quod quidem rationi consentaneum est : vi enim supremæ quâ pollet potestatis, id omne facere potest quod saluti animarum vere utile est; atqui, quando de bonis incertis agitur, sæpe ad conscientiæ tranquillitatem expedit ut quædam fiat compositio : hæc enim prodest debitori, qui, omissa restitutione, in mala fide versaretur, — necnon piis causis, quæ pariem debiti accipiunt, dum secus nil forsan acce­ pissent. Quid autem, si postea verus dominus comparuerifl Nulla est diffi­ cultas, si tempus ad praescriptionem jam elapsum fuerit, prout ple rumque continget de rebus mobilibus. Si vero tempus elapsum non fuerit, debitor in conscientia non tenetur id restituere quod bonâ fide pauperibus dedit, nisi post sententiam judicis civilis; imo, juxta multos, non tenetur, ante sententiam judicis, id reddere quod S. Pontifex ex justâ causa condonaverat; hic enim, in casu dubii, jus habet dominium transferendi ab uno ad alium, sicut ipsa potestas civilis; melius est tamen hanc partem domino reddere, etiam ante judicis sententiam, si absque gravi incommodo fieri possit. Et hæc sufficiant de restitutione et de justitia; jam enim ad alteram partem Traélatûs deveniendum est, quæ nempe de Contrai!ibus disserit. ÎCÎ Pars Hltera. DE CONTRACTIBUS 611. Contractus nihil aliud est nisi unus e modis varia jura acquirendi: primum quidem homo res nullius occupat; postea autem labore novas res producit quas legitime suas facit; cum vero omnia, quæ sibi necessaria aut utilia sunt, propriâ arte facere non valeat, ab aliis eadem comparare satagit, videlicet permutatione, venditione, locatione, uno verbo, pactis seu contractibus. ContraChium origo proinde ex ipsa sociali naturâ hominis repetenda est; cum enim homo ad societatem natus sit, eo ipso tendit non solum ad vivendum, sed etiam ad paciscen­ dum cum aliis mortalibus : ipsius scilicet vires valde limitatæ sunt et mox intelligit se non posse simul agriculture, pastorali vitæ, variisque mechanicis artibus operam dare; imo, etiamsi posset, id non expedire; nam uni tantum arti vacando, peritior in eâdem fit, ac multo plura eaque perfe­ ctiora producit : divisione laboris, ut aiunt, in immensum ereseunt res artefaCtæ. Si vero res unius et ejusdem generis solum fabricetur, plures habebit quam sibi necessariae sunt; aliunde multis indiget quas proprio labore sibi acquirere ne­ quit; necesse est igitur ut cum aliis paciscendo eas assequatur.1 612. Ad hanc materiam absolvendam, primum quidem de contraflibus in genere disseremus, ea videlicet exponentes quæ omnibus communia sunt; postea depreeeipuis contraclibns in specie, non autem de singulis; quando enim moralia principia deprœcipuis paCtis elucidata sunt, necesse non est minutim singula percurrere; sed sufficit ut, occasione datâ, quando occurrit difficultas, adeantur civiles Codices variarum 1 Hanc contractuum originem ac socialem utilitatem lucide exposuit /·'. Basliai, Harmonies Economiques, Paris, 1851, p. 74-113; cfr. A/irens, Cours de Droit naturel, Leipzig, 1875, .. 11, § 8i-S>. DE CON TRACTIBUS. 26J Gentium, qui plerumque rem juxta æquitatis normas sol­ vunt, necnon jurisperiti^ quibus notum est quomodo hujus­ modi leges a magistratibus authentice exponantur. Cap. I. De ContraCibus; in genere. Prænotanda De generali contractuum conceptu. De vi nullitatum lega­ lium in conscicntiâ De consensit I De ejus dotibus. - De vitiis consensui no­ centibus. De materiâ contractas. De subjeclo contraCûs, sou de contrahen­ tibus. De ejjeclibus contraCuum. De De contraCibus De De gratuitis. De K promissione. donatione. testamentis. successionibus. De emptione venditione. De locatione. De contraCibus De locatione operarum, Cap. II. seu de contraCu labo­ onerosis De Contractibus; ris. certi ei 'entûs. in specie. De. mutuo. De contraCu societatis. De assecuratione. De contraCibus De ludo. onerosis De speculationibus Buraleatoriis. sæ. Art. I. Prænotanda.1 Dicemus r° de generali contraéhium conceptu; 2° De vi nullitatum legalium in conscientiâ. 1. De generali concepta contractûs. 613. Definitio. Contractus definiri potest conventio inter duas aut plurcs personas, quâ jus aliquod transfertur et quadam producitur obligatio. Dicitur conventio, id est consensus plurium in unum idemque placitum : nam duæ saltem requiruntur personæ, ut jus ab unâad aliam transferri valeat; aliunde, nisi contrahentes in unum ct idem consentiant, deerit conditio essentialis ad moralem juris translatio­ nem, scilicet traditio ab uno faéta et ab altero acceptata. (b) Ç/zrz jus transfertur et producitur obligatio; jus illud potest esse in re aut ad rem; utrumque enim potest transferri; — jus autem transferri nequit, nisi eo ipso quædam obligatio suscipiatur ab uno saltem contrahentium, ab eo scilicet qui jus alteri tradere intendit. Unde in contraCtu tria essentialia distinguere licet : — (a) consensum partium de aliquo jure transferendo; (b) objecium circa quod versari possit consensus; (c) personas ad contrahendum habiles. Præterea in contraélu quædam dicuntur ad ejus naturam speétare, ea nempe quæ ex lege aut consuetudine in eo includuntur, nisi ex­ plicita conventione excludantur, v. g. assecuratio contra eviétionem emptori a venditore praestanda. Accidentalia autem dicuntur ea quæ contraétui adjungi possunt, sed adjeéla non censentur nisi ex speciali paéto, v. g. solutionis dilatio ultra tempus a lege vel con­ suetudine statutum. * Lugo, disp. XXII, n. 1-35; Salmanticences, Tr. XIV, de Contrac­ tibus, cap. i, n. 1-7; Haunoldus, de Justitiâ et Jure privatorum, Ingulstadii, 1672. Tr. VII1, cap. i; Heiisch, de Pactis et Contraélibus, ap. Migne, Curs. Theol., XVI, cap. I, n. 1-7; cap. II; Carrière, De Contraélibus, η. 2-ιό; 86-172; Marres, lib. Ill, n. 1-6. DE CONTRACTIBUS IN GENERE. 263 614. 2° Contractuum variæ species ' (A) Ratione effe.ctûs, contraôlus sunt; (a) bilaterales, seu synallagmatici, quando obligationem in utroque contrahente pariunt, ut sunt emptio-venditio, locatio; (b) unilaterales, qui in uno tantum contrahentium obligationem pariunt, quales sunt promissio, donatio. (B) Ratione causée, seu motivi : a) alii sunt gratuiti, quando quis alteri jus transfert gratis, id est absque proprio emolumento ut fit in donatione; (b) alii vero sunt onerosi, quando uterque contrahentium aliquid commodi et aliquid oneris accipit, ut in venditione et locatione; (c) alii tandem mixti dicuntur, quando partim gratuiti et partim onerosi sunt; v. g. si in venditione stipuletur dimidiam solum par­ tem pretii ab emptore solvendam esse, — aut si donatio fiat sub onerosâ conditione, quamvis levi. — Sed, ut constat ex ipsâ notione, mixti ad onerosos referuntur. Omnis contraélus bilateralis eo ipso onerosus est, cum obligatio­ nem, ideoque onus in utroque contrahente pariat; sed dantur onerosi contraôlus qui non sunt perfeéle bilaterales : ita mutuum, in quo au&arium stipulatur, est quidem onerosum, quia uterque contrahens onus sentit, mutuans pecuniam ad tempus alienando, et mutuatarius sese obligando ad rem cum auélario reddendam; sed non estprobriebilaterale,e\\\\a. solus mutuatarius obligationem suscipit. 615. (C) Ratione rei præstanda, contraélus onerosi sunt : a) certi eventûs, seu commutativi, quando res præstanda est certa simul ac determinata, v. g. si talis res pro tali pretio hic et nunc venditur; (b) aleatorii, seu incerti eventus, quan­ do res præstanda, aut saltem rei quantitas a fortuito eventu pendet, ut in ludo, assecuratione, speculationibus. (D) Ratione modi quo perficiuntur, contraôlus sunt : (a) consensuales, si solo consensu perficiuntur; et hi quidem simplices dicuntur, si absque speciali formalitate contrahun­ tur, solemnes vero, si absque certis formalitatibus valide con­ trahi nequeunt; (b) aut reales, qui non solo consensu, sed rei traditione perficiuntur, quales sunt mutuum, pignus, depo­ situm. * Hujusmodi divisiones in picrisque Codicibus civilibus inveniuntur, sed formalitates ad contraôum soleinnetn variæ sunt apud varias Gen­ tes. — Pro Galliâ, cfr. Coii, civ., a 1102-1106; Planiol, II, n. 947-996, Suppletu., p. 76*. <1 L Pariter ratione modi, contraélus iniri possunt explicite, verbis, scriptis, aut aliis signis expresse consensum exhiben­ tibus; aut implicite, seu tacito consensu, vel quasi-contradlu; quando v. g. assumitur officium judicis, parochi, eo ipso implicite, et vi quasi-contraiïùs suscipitur obligatio rc6tc adimplendi omnia officia eidem adnexa, 616. (E) Tandem, præter contraélus nominatos, eos nempe qui proprium nomen in jure habent, — adsunt contraôlus innominati qui proprio nomine carent, et ad quatuor species revocantur : (a) do ut des; (b) do ut facias, vel omittas face­ re; {t} facio ut facias, aut non facias; (d) facio ut des. II. De vi legalium nuilitatum in consci e ntiâ. ' 617. Præsupponimus, ex Tr. de Legibus, potestati civili facultatem inesse leges condendi circa contraélus mere civi­ les, necnon conditiones definiendi ad eorum validitatem. Jamvero lex humana quinque modis contraélus attingere potest : i° Aliquando eos neque prohibet neque approbat, sed solum eis nullam vim tribuit in foro externo; ita, in multis regionibus, contrac­ tus ex ludo non agnoscuntur a lege, quatenus jura ex eis orta coram judicibus vindicari nequeunt; tunc nulla est difficultas : valor aélûs ex jure naturali definiri debet. 2° Alias, quosdam aélus prohibet, sed eorum validitatem agnoscû, si revera fiant; ita sæpe proxeneta {courtiers} vetantur ne pro seipsis commercium agant in iis rebus in quibus suum munus exercent; tunc pariter nulla est difficultas, cum aétus, quamvis illicitus, ut validus a lege habeatur. 618. 30 Aliquoties decernitur contraôius non esse per se nullos, sed solum rescindibiles; ita v. g. quoad multos mino­ rum aélus; tunc contraélus tamquam validi habendi sunt quamdiu a judice irritati non fuerunt. 40 Quandoque autem contraéhis ut nulli ipso jure decla­ rantur, sed ita tamen ut ex contextu, aut scopo legis intelligi possit actum esse quidem invalidum in foro externo, sed validum manere naturaliter seu in foro conscientiae; quo casu, ante sententiam judicis, is cui favet contractus eum ut * Layman n, lit. I, c. 16; Carriere, n. 88-172; Bouquillon. Thcol. Fundament., n. 237-240; Van Gestet, De Justitii et Lege civili, Groningæ, 1896, n. 63-87 ; iVoldin, n. 346-347. L)E CONTRACTIBUS IN GENERE. 2-55 validum habere potest coque uti, cum in foro conscicntiæ suam vim retineat; aliunde illi quorum interest, tutâ con­ scientiâ possunt jure suo uti et nullitatem contraéfûs postu­ lare; et post sententiam judicis, utraque pars huic acquiescere debet : bonum enim publicum postulat ut legitimae tribuna­ lium sententiæ vim habeant in conscientiâ. — Imo, etiam ante judicis interventum, si contraélus sit ex jure civili evi­ denter nullus, et una pars rescissionem contraélûs petat, caritas postulat ut altera pars huic rescissioni non obstet, ne inutiles litis expensæ incurrantur. 619. 50 Tandem lex contraôlum irritare potest non solum civiliter, sed etiam naturaliter, seu in foro conscientiae, etiam ante sententiam judicis declaratoriam, quoties bonum publi­ cum id exigit. Potestatem civilem tales leges condere posse omnes admittunt : sicut enim Ecclesia, in rebus religiosis, quosdam contractus irritare potest etiam ante sententiam judicis, ita pariter potestas politica, in rebus temporalibus, contradus irritare potest eodem modo, etiam in foro conscicntiæ, quo­ ties id postulat bonum publicum : utraque enim potestas a Deo procedit, et est suprema in suo genere, ita ut leges condere valeat quæ, ante sententiam judicis, in conscientiâ obligent1. Tota vero difficultas est in definiendo quanam leges civi­ les ita obligent. Quando legislator id clare declaravit, nulla est difficultas; sed plerique hodierni legislatores explicite de morali seu naturali obligatione legum sermonem non habent; unde ex scopo legis quæstio solvi debet; videlicet, si bonum publicum postulat ut lex habeatur ut irritans etiam ante judicis intervention, statim ut invalidus haberi debet in conscientiâ; talis esset, v. g., conventio quâ filii cum paren­ tibus paciscerentur de non dandis alimentis, aut contradus We præstandâ re illicitâ. — Secus, contraélus tamquam (naturaliter validus haberi potest ante judicis sententiam; * Quod confirmari potest recenti exemplo; lex Halica 1 mail 1866 statuerat creditores teneri in solutionem accipere chartam papyraceam (monnaie en papier), non obstante quocunque contrario paClo; jam­ vero Λ*. PanHentiaria, interrogata an huiusmodi lex in foro conscicntiæ valeret, 21 jan. 1873, respondit : “regulariter affirmative, nisi pecu­ liares obstent circumstanti».” (Atta'S. Sedis, t. VII, p. 211.) 266 •P ** C » •I. * CAPUT I. nain aéhis jure naturali validus, tamquam nullus haberi non debet, nisi de ejus nullitate certo moraliter constet, 6° Hodie a nonnullis jurisperitis agnoscuntur non solum contractus nulli et rescindibiles, sed etiam inexislenles', ii videlicet qui carent uno ex elementis ad validitatem absolute necessariis, v. g. libero consensu; hi nulli sunt, etiam in foro conscientiae, ante sententiam judicis. — Si tamen res dubia sit, expeélari potest sententia declaratoria judicis. Quæ princioia melius intelligentur ex dicendis in decursu Tractatûs. Art. II. De consensu ad contraétum requisito.2 Consensum ad essentiam contraélûs requiri theologi ac juristæ unanimi ore docent; dicemus igitur : 1° de dotibus quibus vestiri debet; 2° de vitiis, quæ ipsi nocere possunt. I. De dotibus ad consensum requisitis. 620. Principium. Ad validitatem contractùs, consen sus jure naturali debet esse : 1° internus ac liber; 2° ex ternus, seu signis externis manifestatus; 30 mutuus. F i° Internus ac liber, id est non ficlus, nec indeliberatus aut coaflus, sed ex animo praestitus, cum illâ advertentia et libertate, quæ ad aétum vere humanum requiritur, et cum intentione sesc obligandi. Etenim contraélu jus transfertur et moralis obligatio suscipitur; atqui jus, cym sit moralis potestas, transferri nequit sine actu morali ac libero; pariter obligatio moralis suscipi non potest absque aéiu vere humano, ideoque interno et libero. Proinde ad contractum non sufficit consensus jocando prolatus, aut mere prœsumptus, vel eâ conditione datus ut pro libitu retrahi possit; nec ab eo præstitus qui afin est ebrius, hypnotizatus aut amens. 621. Corollaria. (A Qui ficie consentit, quamvis externe serio verba proferre videatur, contraélum revera non perficit. Sed inforo externo, tum civili tum ecclesiastico, consensus serio datus merito praesumitur esse internus, donec contrarium certo moraliter constet. n. 315. /αίζο, disp. XXII, η. 35-186; Satinant, rap I, n. 8-22; Haunoldus, Tr. VIII, cap. 2; Billuart, tiij,·,. I, art. 2-4; 5. Alplions., n. 709 710 714-719; Beusch, cap I, n. 18-92; Carriere, n. 19-80; Marres, 1. Ill, n· 38-103; Noldin, n. 521-52S; cfr. Suppiem. pro Galliâ, p. 77 ; * Pla­ niol, n, n. 1047-1076. · ' ‘ Planiol, I, DE GUN TRACTIBUS IN GENERE. 267 (D) Qui nul'â vi enamus fiCte consensit, damnum alteri injuste intulit, et ex justitia illud reparare tenetur; sæpe autem damnum reparari nequit nisi verum consensum praebendo, ideoque contrac tum perficiendo. (C) Qui paulum init cum intentione se obl gandi, sed animo obii galionem susceptam non adimplendi, valide contrahit, veram obliga­ tionem suscipit, eamque implere tenetur; nam ad essentiam contraélfis sufficit intentio obligationem suscipiendi, quæ in voluntate contrahendi includitur. — Attamen, si quis manifestaret intentionem non implendi obligationem, dicens, v. g.: tibi promitto centum nummos, quos tamen nunquam dabo, talis loquendi modus ut jocus habeii posset. 622. 20 Externus, id est sensibilibus signis manifestatus; cum enim contraCius inter homines ineantur, qui intima cordis intelligere non valent nisi exterius manifestentur, consensus mere internus ad validitatem pacti minime sufficit. Jure naturali non requiritur ut consensus verbis exprima­ tur, sed sufficit quodlibet signum externum quo mens paciscentium clare intelligatur. Sæpe autem jure civili præcipitur ut consensus verbis aut scriptis manifestetur, quo facilius lites præcaveantur. Silentium autem, seu taciturnitas, generatim non habe­ tur pro consensu, nisi ex adjun&is assensum significet. Jamvcro in contractibus gratuitis, ut donatione, silentium plerumque ut acceptatio haberi potest; non ita tamen in jure gallico, (infra, n. 681); nam, in rebus favorabilibus, qui tacet consentire videtur ; secus autem in contractibus onerosis, cum nemo obligationem suscipere censeatur, nisi consensum aliquo signo manifestet. Hinc, si ephemeridum editores, folia mittendo ad varias personas, declarent subscriptionis pretium deberi ab eis qiiæ ephemerides non remittunt, silentium haberi nequit ut consensus, saltem ubi lex civi­ lis nihil hâc de re decernit. 623. 30 Mutuus, seu ab utroque contrahente dc eodem objeéto præstitus. Ad cujus intelligcntiam, sciendum est duos saltem esse contrahentes, unum videlicet qui aliquid proponit, seu offert, et alterum qui acceptat; proinde, si deficiat alterutrius consensus, de unà et eadem re, jam non erit contractus. Quod quidem patet ubi agitur dc contraCiu bilaterali, cum nemo sesc obligare possit sine Ί I ί 268 ♦ r I I *11' aliquo consensu; ct valet etiam pro contracta unilaterali, quia nemo jus acquirit nisi rem oblatam acceptet. Non requiritur ut uterque contrahens eodem tempore con­ sensum eliciat aut significet, sed sufficit ut consensus unius virtualiter seu moraliter perseveret quando alter suum consensum exprimit : tunc enim ambo vere consentiunt in idem placitum. Hinc contraélus inter absentes per procuratorem, litteras, vel telegraphi aut telephonii ope, perfici potest. 624. Corollaria. (A) Qui alteri aliquam rem obtulit, jure naturali a pollicitatione suà recedere potest, quamdiu ab altero acceptata non fuerit ; nam mera oblatio non ligat, nisi postquam acceptata fuerit. — Potest insuper determinare tempus intra quod alter consentire debeat, dicendo v. g. tibi offero hunc equum pro mille numinis, si intra tres dies consenseris; tunc, si alter intra hoc tempus consen­ tiat, contraélus valet; si vero post elapsum tempus, non valet, quia prior consensus jam non virtualiter perseverat. — Si nullum tem­ pus præfixum fuerit, consensus offerentis absolute datus, perdurare censetur usquedum revocetur; sed aliquando leges civiles aliquid hâc de re definiunt, quod, utpote juris determinativum, in conscientiâ obligat. (B) Quando contradhis inter absentes perficitur, dubitatur utrum ineatur tempore quo acceptans suum consensum exprimat, an solum eo tempore quo hæc acceptatio offerenti fit nota. (a) In contrailibus'^Tvz/zzzïzj, jure naturali contraélus perficitur statim ac signo externo manifestatur acceptatio, etiamsi nondum offerenti sit cognita; nam, in re favorabili, ipsum silentium ut con­ sensus habetur, et a fortiori positiva acceptatio, etsi nondum inti­ mata. — Aliquando tamen, jure civili requiritur acceptatio donatori intimata, ut fit in Gallià pro donatione solent ni. (b) In contraélibus onerosis, res controvenitur; alii affirmant suffi­ cere acceptationem, quin alteri intimetur; nam cum offerentis consensus perseveret, jam habetur duorum consensus in idem pla­ citum; — alii autem negant, quia quamdiu offerens acceptationem non novit, consensum prius datum revocare potest. Utraque opinio est probabilis; unde res lege civili aut consuetudine definienda est, qtiæ non eadem est apud varias Gentes '. II. De vitiis quæ consensui nocere valent. Contractus validitati nocere possunt quædam vitia, qua' impediunt ne consensus perfecte liber sit, ideoque contrac* Ita, in Galliâ, jurisperiti generatim docent non valere contractum nisi postquam acceptatio innotuerit offerenti (Planiol, II, n. 986); idem in Germaniâ viget, ex art. 130 Cod. civ. DE CONTRACTIBUS IN GENERE. 269 tum aut nullum aut rcscindibilem efficiunt. Tria sunt : error et dolus, quibus intelledus decipitur; et vis seu nidus quo voluntatis libertas læditur.1 I. De errore. 625. ic Notio et species. Error est falsum judicium de aliqua re; speculative quidem differt ab ignorantia, quæ est cognitionis carentia; sed pradice et juridice error et igno­ rantia eosdem producunt effeétus. — Parum refert utrum error sit error juris an error fadi. Error est substantialis aut accidentalis, prout versatur circa essentiam aut accessoria contracts. — In re nostrâ, essentia seu substantia contraétûs est id circa quod preeeipue fer­ tur consensus. Jamvero substantialis habetur error : (a) quando cadit in ipsam naturam seu speciem contraélûs : v. g. si quis putet agi de emptione, dum de locatione agitur; (b) quando cadit in rem ipsam, v. g. Titius intendit talem equum album vendere, dum Caius vult alium equum rufum emere; tunc enim non habetur consensus de unâ et vâdem re; (c) quando versatur circa qualitatem substantialem, cui alligatur consensus, ita ut consensus præstitus non fuisset, si notum fuisset hanc qualitatem deesse; ita v. g.-qui catenam inauratam pro aureà emit; qui vinum novum pro veterc comparat. E contra accidentalis reputatur error qui versatur circa qualitates rei minus principales, quibus contrahentes suum non alligant con­ sensum. — Fieri tamen potest ut quis de faCto, propter speciale motivum, consensum alliget accidentali qualitati; tunc dicitur error accidentalis dans causam contraflui. 626. 20 Principia. (A) Jure naturali, error substantialis invalidum. reddit contradunt. Qui enim circa substantiam rei errat, aut ipsam naturam coniradiis vel qualitatem sub­ stantialem, cui consensum alligat, verum consensum non præbet de re circa quam versatur contraélus.2 627. (B) Error accidentalis per se non reddit coniratium invalidum ; nam ad valorem contraôiùs, sufficit consen­ sus in substantiam contraélûs; jamvero hic consistere ' Quæ hic exponimus ex jure naturali, apud plerasquc Gentes acci­ piuntur; sed ex variis Codicibus quoad particularia compleri debent. — Pro Galliâ, cfr. Cod. civ., a. 1109-1122, in Supplent., p. 77 *; Planiol, 11, n. 1047-1076. 9 Jure gallico, error circa qualitatem substantialem facit contractum rescindibilcni, non autem nullum. Cfr. Planiol. II. n. 1053. 270 CA PUT I. potest cum errore accidentali, qui, ut diélum est, non in substantiam aélûs cadit, sed solum in accessoria. Dixi : per se; fieri enim potest ut quis de facito suum con­ sensum alicui qualitati seu circumstantiae accidentali alliga­ verit; tunc error, quamvis accidentalis, vere dat causam contraélui, ct, in foro interno, consensus est nullus. — Sed in foro externo, contraélus ut validus habetur, nisi ex cirIcumstantiis vel explicitâ declaratione id probari possit; illud enim postulat securitas commercii; si enim cuique liceret contractual rescindere asserendo, sine ullA probatio­ ne, se tali vel tali accidentali qualitati consensum alligavisse, vix ullus esset contractus cujus validitas certa esset. Hinc si sacerdos emit pannum caruleum, putans illum esse nigrum, ad vestem talarem conficiendam, emptio est nulla, quia ex adjunc tis suum consensum colori nigro alligavit. Si (piis autem, equum emendo, circa colorem erraverit, quin aliquid de suâ intentione manifestaverit, contraélus est validus, quia ex adjunélis suspicari non poterat eum emere velle equum albi potiusquam rufi coloris. 628. Corollaria. (A) Error circa personam non irritat contraction, nisi consensus unius saltem e contrahentibus alligatus fuerit tali personæ, propter ejus speciales qualitates aut rationes; patet ex jam diétis. Ita si emo librum apud Viélorem, putans eum esse Jacobum, valet contraélus, quia, ut supponitur, intentio principalis est emere librum, a quocumque vendatur; — si vero tabulam piélam habere voluero a tali piélore celebri, error circa personam invalidai contrac­ tum : quo casu tamen piélor, qui bonâ fide opus incœpit aut per­ fecit, indemnis praestari debet; — in contraélibus gratuitis,error circa personam invalidât donationem, quoties hæc fit intuitu perso­ na, ita ut quis nonnisi huic personæ dare velit; secus, si intentio prævalens sit pauperibus aliquid dare. 629. (B) Error circa motivum extrinsecuni contrailûs hunc non invalidât, nisi paélum conditionate initum fuerit. Res exemplo declaratur. Titius emit equum, quia falso putat suum equum interiisse; sed de hoc motivo omnino tacet : certo valet contraélus, quia secus periret securitas commercii; — motivum alteri contrahenti manifestavit, quin tamen ullam conditionem emptioni apposuerit : probabilius valet contraélus, saltem in foro externo, quia subsistit ratio sufficiens pretium solvendi, nempe valor equi; — si vero emerit sub conditione quod equus, quem jam habet, sit mortuus, contraélus invalidus est, quia conditio adimpleta non fuit. DE CON FRAC 11BÜS IN GEN k-K E. 271 11, De dolo. 630. i° Notio. Quando error unius contrahentis frau­ dibus aut fallaciis alterius inducitur, habetur dolus Hic igitur supponimus dolum cum errore conjungi; nam si con­ trahens fallaciam detegit ct nihilominus contrahit, non vitia­ tur consensus. — Dolus autem potest esse substantialis aut accidentalis, sicut diétum est de errore. 631. 2U Principia. (A) Dolus substantialis contractum jure naturali nullum reddit; destruit enim m-xensum. Præterca deceptor tenetur reparare damnum injuste decepto illatum, ex superius diétis, n. 466 sq. B) Dolus accidentalis dans causam contractui, id est alte­ rum vere movens ad contrahendum, jure natura non invali­ dum, sed rescindibilem facit contraflum, ad nutum decepti. Nam, ex unâ parte, dolus accidentalis consensum non tollit; ex alterâ autem, libertatem paciscendi injuste ladit, ideoque deceptor hanc injuriam reparare debet, jamvero id nullo cfficaciori modo fieri potest quam facultatem faciendo parti deceptæ petendi rescissionem contraétûs, et compensatio­ nem damni exinde illati. (C) Dolus accidentalis, qui de facto non influit in contrac­ tum, ejus validitati non obstat, quia neque tollit consensum, neque libertatem efficaciter lædit. 632. 3' Corollarium. Si contrahens a tertiâ persona deceptus fuerit, absque cooperatione alterius contrahentis, contraélus erit quidem nullus jure naturali, si error substantialis fuerit; secus, validus erit; — in utroque casu autem, damnum decepto illatum, a deceptore, non autem ab innocenti contrahente, resarciri debet. Prius constat ex diétis de errore, n. 626; posterius, ex diétis de damni ficatore, n. 466. III. De vi et metu. 633. i° Notio et species. (A) Vis, seu violentia, quan­ doque physica ct absoluta est. cum quis v. g. physice cogi­ tur contractual subscribere contra propriam voluntatem : tunc jure natura nullus est omnino contraélus. — Sæpius autem vis est tantum moralis ct minis producitur; definiri solet : motio ab cxtrinseco principio illata contra voluntatis inclinationem. Ouo sensu, substantialiter non differt a nictu·, 272 CAPUT I. qui ex jure romano describitur : trepidatio mentis, ob aliquod malum imminens; — vis scilicet est veluti causa metiis : urgente enim morali violentiâ, mens incipit trepidare, seu timere. (B) Metus est gravis aut levis, prout trepidatio mentis plus minusvc mentem disturbat; unde subjective, et in foro interno, gravitas metus pendet ab ipsâ mentis trepidatione; sed objective, et in foro externo, ejus gravitas pendet a gra­ vitate ipsius mali quod imminet. Hinc metus potest esse absolute et relative gravis : abso­ lute, quando malum quod timetur, adeo grave, certum et imminens est ut virum constantem disturbare valeat; — re­ lative gravis, quando malum ex se non sufficit ad virum movendum, sed de facto contrahentem serio disturbat, ra­ tione habitâ illius ætatis, sexûs, aut conditionis. Metus autem levis est, quando malum quod timetur est leve, aut grave quidem, sed non certo aut immediate immi­ nens, ita ut non serio mentem commoveat. 634. 2° Principia. (A) Metus extremus, qui rationis usum omnino perturbat, jure natures contraClum irritat, quum tollat libertatem ad contrahendum necessariam. 635. (B) Metus, etiam gravis, a causA. naturali ortus, aut juste incussus, non irritat contraClum, dummodo rationis usum non impediat. Nam, etiamsi consensus non sit perfedte liber, sed cum aliquâ repugnantiâ datus, voluntarie tamen ct prudenter præbetur; aliunde nulla injuria fit contrahenti; ergo contraditis nec invalidus, nec rescindibiiis est. Ita valet contradlus illius qui, in incendio aut naufragio metu cor­ reptus, alteri pecuniæ summam offert, ut a periculo eripiatur, dum­ modo promissum pretium operæ præstitæ proportionctur; aut ejus qui alium offendit, et, ex metu pœnæ, pecuniam promittit ne res ad judicem deferatur. » r K' *r L·· 636. (C) Metus gravis, injuste incussus, ad extorquendum consensum, jure natures irritat contractus gratuitos, — con­ traditis autem onerosos rescindibiles facit, ad nutum ejus qui metum passus est. (a) Contractas gratuitos irritat; nam ad contradlûs gratuiti valorem requiritur consensus omnino liber, cum causa hujus contradlûs sit dantis liberalitas; jamvero pcrfedlam hanc libertatem destruit metus gravis, quo injuste DE CONTHACTIBUS IN GENEKE. 273 extorquetur consensus, (b) Contractm onerosos rcscindibiles facit; nani ad valorem horum paClorum sufficit calibcrtasquæ ad gravem obligationem suscipiendam requiritur; atqui,etiam cum metu gravi injuste incusso, consistere potest libertas hujusmodi; quamvis enim mens aliquo modo perturbetur, sufficienter apprehendere potest naturam obligationis quam suscipit, eainque libere ampleCti. — Attamen cum injuria inferatur ei qui metum gravem patitur, hic damni reparatio­ nem petere potest, contractus rescissionem exigendo. Supponimus in hoc casu consensum vere praestitum fuisse; nam si ille cui metus incutitur, externum tantum praebeat assensum, ad grave damnum vitandum, contraétus est nullus; ita v. g. si viator latroni pecuniam promittat, ad mortem vitandam. Præterea jure positivo irritari possunt contraétus cum metu gravi initi; ita jure canonico irritantur professio religiosa, vota aut matri­ monia ex metu gravi inita. 637· (D) Metus gravis injuste incussus, non quidem ad extorquendum consensum, sed ad alium finem, contraClum facit rescindibilem, si ab altero contrahente incutiatur, quia hic tenetur reparare damnum quod ipse intulit; ita si quis promiserit calumniatori pecuniam ut a diffamatione absti­ neat, potest contraClum rescindere. — Si vero metus gravis ejusmodi incussus fuerit a tertiâ personâ, contractas validus est, quia ipse contrahens nullam injuriam infert; ita si quis, a latrone impugnatus ac perterritus, occurrenti viatori pecu« niam promittat, ut ab hoc periculo liberetur, promissum pretium dare tenetur. 638. (E) Metus levis m foro externo non attenditur; sed in foro interno probabilius irritat contraétus gratuitos, ad quos requiritur perfeda libertas; et, juxta quosdam, rescindibiles facit contraétus onerosos, quando vere causa fuit cur hi initi fuerint; eorum autem validitati minime obstat, si eisdem causam non dederit. Art. III. De objeéto, seu materia contraClus *. Consensus, ad valorem contraétus necessarius, versari debet circa aliquod objeClum; jamvero objeCtum consen’ Lugo, disp. XXII, n. 304-309; Biltuart, diss. I, art. 8-9; JT. Alplions., n. 712-71 3; Rciisc/t, cap. 1V ; Cat rière, n. 209-244; Marres, lib. III, n. 135-150; Noldin, n 515-517; Stipplem pro Galliâ, p. 79 *; Planiol, Π, n. 997-1016. 274 CAPUT I. 5Ûs potest essesive res, sive aPlio ant aélionis omissio, in qua vel ad quam jus acquiri valet, uno vêrbo, quidquid est objeflum juris seu dominii. 639. Principium: Ut contractus sit validus, materia circa quam versatur, debet esse : i° Possibilis et existens; 2° determinata; 30 propria contrahentis ; 40 licita et honesta. i° Possibilis et existens. (A) Possibilis quidem; nam ad impossibile nemo se obligare potest; unde si res sit phy­ sice impossibilis, v. g. si quis promittat in lunam transmi­ grare, contraélûs est nullus; si vero res sit moraliter im­ possibilis, id est valde difficilis, contraélûs valet, sed nemo se obligare velle censetur, nisi id explicite dixerit, v. g. si expresse promiserit montem ascendere, cujus jugum in altum cacumen exsurgit. Si objeéium contraélûs sit divisibile, et partim possibile, valet contraélûs quoad partem possi­ bilem, quia utile non debet per inutile vitiari. Aliquando res, quæ promissa fuit, ex circumstantiis imprævisis, v. g, morbo aut vulnere, iit ipsi contrahenti impossibilis; validus tamen ex se manet contraétus, si contrahens per alium idem præstare valeat, absque gravi incommodo. Qui proprià culpâ efficit ut materia contraélûs impossibilis fiat (v. g. quia incuriæ reus est), damnum alteri contrahenti exinde illa­ tum resarcire tenetur; secus, si nullo modo fuerit culpabilis, v. g. si absque ejus culpâ oriatur generalis cessatio ab opere (grèvegénérale\ (B) Existens in re aut saltem in spe ; ita fruélus pomarii, nondum maturi, — segetes, antequam alba.· sint ad messem, vendi possunt; nam etiam jus ad rem est aliquid pretio æstimabile; sed si res nec in re, nec in spe existât, ejus dominium certe transferri nequit. 6to. Corollarium. Hinc res quæ non sunt in commercio posita, nec pretio cesiimabiles, objeéium contraélûs esse nequeunt. Ita jure naturali extra commercium sunt : quæ occupari nequeunt, ut aer, oceanus, etc; pariter quæ pretio æstimare non licet, qualia sunt cleélorum aut judicum suffragia. Jure divino aut ecclesiastico vendi nequeunt quædam res sacræ, ut sacramenta, sacra olea, indulgentiæ. Jure civili pariter quædam res emi et vendi prohibentur, v. g. ea quæ ad publicum dominium pertinent, officia et munera publica; de quibus adiri possunt Codices civiles. 641. 20 Determinata aut saltem determinabilis; nemo enim sesc obligare potest ad aliquid omnino indefinitum. DE CONTRACTIBUS IN GENERE. Quapropter duo determinari debent : qualitas rei, saltem quoad speciem, et ejus quantitas : hæc autem aliquando mathematice definitur, v. g. si vendantur decem libræ sac­ chari; aliquando moraliter, v. g. si quis pro tali pretio pro­ mittat præbere frumentum necessarium ad sustentationem alicujus familiae, per integrum annum. 642. 30 Propria contrahentis; nemo enim in alium trans­ ferre potest jus quod ipse nullo modo habet; hinc invalida est donatio aut venditio rei quam fur injuste abstulit. — Si quis vero rem habeat in spe, jure naturali eam vendere po­ test; generatim tamen leges positivee irritant venditionem hæreditatis, quæ a persona adhuc superstito expeélatur; et merito, ne alteruter contrahentium hujus personæ mortem exoptet et procuret. (a) Hinc generatim quisque promittere potest aliquid a se praes­ tandum, non autem ab alio. — Attamen potest quis cum alio con­ trahere de re ab aliquo tertio præstandâ, quatenus se obligat ad curandum ut alter det aut faciat rem de quâ contrahitur : si hic renuat, qui ita se obligavit, alterum contrahentem indemnem præstare debet. Ita, in partitione hæreditatis, Carolus promittere potest fratrem absentem Augustum eamdem ratihabiturum esse; et ex hoc capite curare tenetur ut Augustus partitioni assentiat. (b) Potest stipulatio fieri inter duos contrahentes in gratiam terti» personæ; ita Titius promittere potest certam pecuniæ summam quotannis solvere societati assecurationis, ut, tempore quo ipse mo­ ritur, viginti millia nummorum nepoti donentur. 643. Corollaria, (a) Quando aliquid jam alteri debetur ex strifla uslitiâ, de eodem contrahi non potest; ita judex non potest aliquid accipere pro jusiâ sententia quam ex officio ferre tenetur; nam ad nihil novi se obligat, nec proinde, ex hoc capite, pretium accipere potest. (b) Si quid vero debeatur ex solà caritate, aut alii virtute, contrac­ tus de hâc re præstandâ illicitus est quidem, sed non invalidus; v.g. medicus, qui ex caritate alicui pauperi operam suam^za/ÿï præstare debet, valide cum eodem paciscitur de aliquà mercede acci­ pienda. 644. 40 Honesta et licita : nemo enim ad aliquid ma­ lum sese obligare potest, nec postulare ut res illicita fiat. (A) Quapropter si duo pactum inierunt de re illicita. vel sub conditione turpi, — v. g. do tibi mille nummos u Titium occidas, aut si Titium occideris, certum est contractum esse invalidum, antequam opus malum patratum fuerit; 276 CAPUT I. ideoquc neuter contrahens ad illum implendum tenetur, sod uterque ab eo recedere tenetur; imo, si pretium pro aitionc turpi jam solutum est, illud restitui debet. 645. (B) Post opus patratum, controvertitur utrum unus contrahens promissum pretium solvere teneatur, et alter illud exigere et retinere licite possit. — Omnes qui­ dem fatentur pretium solvendum esse, quando res *qua pro­ missa fuit, est in se bona, quamvis cx accidentali cxrcumstaxitiâ illicita fuerit; v. g. si promissa fuerit merces serviliter operanti die dominicâ. — Sed quæstio est num idem dicendum sit, quando agitur de re in se malâ. 646. (a) Prima opinio docet irritum esse conlraélum, etiam post patratum opus, ideoque pretium non esse solvendum, nec solutum retineri posse'. Etenim 1) merces promissa non debetur ut pretium rei illicitæ, cum hæc non sit pretio aestimabilis, sed potius castiga­ tione digna; neque vi promissionis : nam contraélus, ab initio inva­ lidus, non potest tractu temporis firmari; 2) aliunde bonum publi­ cum postulat ut tale pretium exigi nequeat : si enim post patratum crimen exigi valeat, sed non antea, malefactor eo ipso inducitur ad scelus statim patrandum, ne pailâ mercede privetur. Hinc generatim leges civiles prohibent ne promissum pretium solvatur, quia merito censetur illud nihil aliud esse nisi incitamentum ad crimen. • * 647. (b) Secunda opinio tenet, post patratum opus, pretium exigi posse’. Nam 1) opus illicitum, quamvis ratione culpie et formaliter ut peccatum, non sit pretio æstimabile, tamen materialiter sump­ tum, quatenus est aétio uni utilis aut jucunda, alteri vero laboriosa et periculosa, pretio æstimari potest, et est mercede dignum. 2) Aliunde contraélus, de quo agitur, ex duobus contraélibus com­ ponitur quorum alter est promissio de re malâ {promitto tibi mille nummns ut interjicias Titium), alter autem est de solvendo pretio, si patratum fuerit opus malum {do tibi mille pro occisione Titii)·, prior contraétus, utpote de re illicita, invalidus est, sed posterior valet, quia non est de re illicita, sed de solvendo pretio pro opere mate­ riali, quod est pretio æstimabile. 3) Quam opinionem confirmâsse videtur 5. Pœnitentiaria, dum declaravit meretricem pretium mere­ tricii retinere posse3. * Comitolus, Resn. moral., 1. III. q. 5; Carrière, n. 331-33S, cum mul­ tis ancioribus ibi allegatis; Reiisch, cap. IV, n. 272; Gousset, n. 753. ’ 5. Thom., 2. 2., q. 32, a. 7; q. 87, a. 2, ad 2; Lugo, de Justitia, disp. XV111, n. 41.-7 1; HHluart, diss. I., art. 8; 5. Alphons., n. 712; Bail. P., n. -81-599; Noldin, 517. et alii satis communiter. 3 5. Panitent., 23 apr. 1822, ap. Carriere, n. 338. Dubium : — “ Me­ retrix quæ magnam pecun æ summam obtinuit, concedendo usum sui DE GÜNTRACTI BUS IN GENERE. 277 648. Si mentem nostram aperire liceat, putamus contrac­ tum, etiam post patratum deliélum, invalidum manere : non enim firmari potest contra&us ab initio invalidus; et aliunde distintSiio allegata duplicis contraciùs non videtur solido inniti fundamento : unus est enim moralitcr contrac­ tus, ct, cum actus sit cx natura sua illicitus, dici nequit laborem huic annexum, esse pretio æstimabilem. — Sed, si qui illicite egit aliquod damnum passus fuerit, cx ho? ca­ pite compensationem proportionatam accipere potest; ita forsan intelligi valet decisio S. Pœnitentiaria superius allata: meretrix videlicet acceptum pretium retinere potest ut compensationem pro damno ipsi illato; et eodem modo intelligi possunt non pauci theologi qui secunda? favent opi­ nioni. Ô49. Conclusiones practicæ. (a) Modie, in plerisquc regionibus, leges civiles invalidos â declarant contractus de re illicita initos; ct, cum fuerint propter bonum commune latæ, in conscicntiâ obligant, saltem post sententiam judicis. Qui igitur promisit pecuniam pro re inhonesta, striéle eam solvere non tenetur, etiam post patratum opus : potest enim beneficio uti a lege sibi concesso, præsertim cum, jure naturali inspecto, res sit dubia; sed, jure natura damna compensare debet cx hoc opere secuta, secundum principia superius exposita de injusto damnificatore. (b) Aliunde qui, post patratum opus, pretium sibi pro­ missum accepit, illud tutâ conscicntiâ retinere potest, si non excedat limites justa? compensationis sibi debita' pro damno illato; si vero pretium hos limites excedat, hortandus est quidem, sed non cogendus ad hunc excessum restituendum. 650. (c) Si quis. absque ullo paflo, dona acceperit, quæ, omnibus attentis circumstantiis, eo tine dantur ut donatarius ad peccatum inducatur, hæc ex striéhi justitia non sunt necessario restituenda, orporis variis amatoribus, nuperrime conversa est. Xumquid tenetui restituere omne pretium suorum criminum, ve) partem tantum, aut illud impendere in piis operibus? Et si ad alterutrum teneatur, numquid ex strict.! justitiâ, vel ex consilio tantum? X. 1!. h vr meretrix, restitutione fact;!, non ad summam paupertatem reduceretur.” Responsum est “ Mulier peenitens non cogenda est, sed hortanda,pretium meretricium, juxta prudentis confessorii judicium, eroget in pios usus.” 278 CAPUT 1. quia ut dona gratuita speétari possunt. Sed omnino consulenda est restitutio, ne ex retentione doni quis ad peccandum alliciatur; ita, v. g , mulier honesta, quæ ex adjuncts intelligit sibi multa donari a viro ut cum eo liberius agat, omnia hæc firmiter respuere debet, si casta manere velit. Art. IV. De subjeéto contraélûs, seu de habilitate contrahentium.1 651. I. Jure natura valide contrahere possunt ii om­ nes et soli qui rationis usu fruuntur sufficienti ad intelligendam obligationem quam suscipiunt: ad validum enim contra&um ex parte subjetSli nihil aliud requiritur nisi liber consensus quo dominium transferri ct obligatio suscipi valeat. Proinde jure natura, omnino inhabiles sunt ad contrahen­ dum : (a) infantes et pueri, qui rationis usum nondum atti­ gerunt, non autem impuberes, qui jam sufficienti rationis usu gaudent; (b) perpetuo amentes; (c) ebrii ct furiosi eo tempore quo mentis non sunt compotes. — Minus habiles sunt ad contrahendum : semi-fatui, aliive qui aliquo, sed non pleno rationis usu fruuntur; ideoque omnino decet ut hi contrahere non valeant absque tutore aut curatore, qui cis consilium et auxilium praestet. II. Jure civili, apud varias Gentes vigentç, ii omnes contrahere valent qui lege non prohibentur. Jamvcro lege positivâ limitatur potestas contrahendi minorum, interdic­ torum ct uxorum, ct quidem diverso modo, secundum di­ versas Gentes. 652. Pro Galliâ, hæc præsertim notentur : — i° De Minoribus. Hi sunt qui non compleverunt annum ætatis vigesimum primum; in triplici statu haberi possunt : sub potestate paterna, — sub tutclâ, — sub curatelâ. (A) Sub potestate paterna versamur, quando nec patre nec matre orbantur, neque aliunde sunt emancipati. — Si bona propria habeant, pater eorum administrationem habet, imo et usumfruéium usque ad annum ætatis decimum oétavum (supra, n. 46.) — Quoad contrarius ineundos, id præstare valent quod minores sub tutelà, paucis exceptis. ’ Lugo, disp. XXII, n. 280-303; Sabnanticenses, Tr. XIV, I)c Contractibus, cap. I. n. 32-48; Haunoldus, Tr. VIII, cap. 3; Billuart, diss. I, art. 5; Beiisch, cap. Ill, η. 21-226; Carrière, η. 174-203; Marres. I. Ill, η. 104-134. DK CONTRACTIBUS IN GENERE 279 653. B' Sub tutclâ constituuntur minores, nondum emancipati, qui uno saltem c parentibus orbantur. - Tutela dicitur: (λ lega­ lis, quando ipsa legepatri defertur, matre defunéfâ. — aut matri, patre mortuo, — vel ascendentibus, utroque parente defumfto, tb) testamentaria, quæ a patre vel matre superstite. paternâ auélo1 itate legitime fruente, alicui defertur post mortem * deferenti exer­ cenda; (c) dativa, seu nominativa, quæ a concilio familier alicui de­ fertur, deficiente tutela legali aut testamentaria. Jam vero minores non possunt contrahere proprio nomine, sed in omnibus paéiis tutori subjiciuntur, qui eorum nomine agit, eotuin que bona administrat tanquam bonus paterfamilias. Tutor vero aclus meræ administrationis solus perficere potest; aétus vero ma­ joris momenti, nonnisi accedente concursu concilii familia, vel tri­ bunalis; imo quosdam aélus peragere omnino prohibetur, ut fusius exponitur in Suf/lemento, p. 95 * sq. Aélus a minoribus initi cum omnibus legalibus formis, vaVuii ac firmi sunt. Quando autem desunt hujusmodi formæ, distinguen­ dum est : si negleélæ sint forma communes, ut est v. g. assistentia tutoris, aétus rescindibiles sunt, dummodo constet minorem luisse Iasum; si negleélæ fuerint forma· speciales, ut est consensus concilii familiæ, «têtus rescindibiles sunt ad nutum minoris ejusque causam habentium, non autem alterius partis, etiam independenter a læsione; decennium conceditur ad petendam rescissionem.' 654. 'C) Sub curatela constituuntur minores emancipati : quæ quidem emancipatio tacita, seu legalis dicitur, quando fit ipso jure per matrimonium; et expressa, quando fit aêlu juridico, cum expli­ cite consensu patris aut matris superstitis, vel concilii familiæ.’ Minores emancipati agunt quidem proprio nomine, et quosdam conlraêius meræ administrationis inire possunt; sed in rebus majo­ ris momenti, indigent assistentia curatoris, concilii familiæ aut judicis, secundum varia legis civilis præscnpta.3— Si vero, cum consensu parentum aut concilii familiæ, negotiatoris officium assu­ munt, omnia quæ ad negotium speélant soli peragere valent, si ex­ cipiatur immobilium alienatio. 655 20 De interdictis.1 Quando ma /ores, propter imbecillitatem mentis aut habitualem dementiam, incapaces sunt bona sua ge­ rendi, auctoritate judicis interdici possunt : tunc sub tutoie consti­ tuuntur, et contraélus quos sine tutoris interventu ineunt, rescindi­ biles sunt, quatenus eorum rescissio postulari potest, per decennium, ab ipsis interdiélis aut eorum liæredibus. - Aclus vero ante judi-1*34 1 Cod. civ., art |66, 1309, IV4; Planiol, II, n. toSt-ioSS. Con. ctv., art. 476-479, in Supplem., p. ioo*. 3 Cod civ., art. 481-484; 840; 93,. 4 Cod. cis'., ait 489-512, in ôupplem., p. 101*; Planiol, II, n. 1090. 280 CAPUT I. cium interdiélionis peraéti, irritari possunt, si causa interdi&ionis jam notoria erat tempore initi contraélûs. Interdictis affines sunt ii quibus juridice datum concilium judi­ ciarium, videlicet prodigi et semi-fatui, qui bona sua prudenter gere­ re nequeunt. Hi siquidem litigare, transigere, pecuniam mutuari, mobilia bona accipere, bona sua alienare aut hypothecis subjicere, sine assistentiâ præfati concilii, non valent; et si nihilominus id praestent, eorum contractus sunt rescindibiles. Ceteri autem contrac­ tus ab ipsis initi, rescindi nequeunt. * 656. 30 De uxoribus.3 Uxores, quæ adhuc sub potestate viri sunt, quosdam contrarius inire nequeunt sine speciali consensu ma­ riti, vel aufiloritate judicis; ita non possunt bona sua donare inter vivos, alienare, hypothecam concedere, donationes et successiones acceptare. — Si tamen publice mercaturam exerceant, consentiente marito, contractus inire possunt quæ ad suum commercium spéélant; etiam extra hunc casum, obligari valent ratione delicti autquasi-deliupplem., p. 104* ; Planiol, I, n. 2684-2725. ’ Cod.civ , art. 215-226; Planiol, Ill, 254-326. 3 Legis textum invenies in Suppi., p. 224'*. ‘ A. fludelot, Des obligations, Paris, 190S, n. 104—129. DE CONTRACTIBUS IN GENERE. 281 num rescissionem contraétûs petere valeant, etiam quando læsi non fuerunt; et num, contraélu rescisso, rem acce­ ptam (v. g. pecuniam mutuatam) retinere possint. i° SZ absque fraude egerint, et ex contractu ditiores facit non sint, beneficio legis uti possunt, cum lex propter bo­ num commune lata fuerit; — aliunde qui cum minoribus, interdiélis aut uxoribus contrahunt, sibi imputare debent damnum illatum, cum lege moneantur ne cum his pacis­ cantur nisi sub conditionibus a Codice definitis. 659. 2° Si vero minores, interdidi aut uxores fraude usi fuerint, fingentes se esse capaces, aut si ex paélo ditiores evaserint, damnum injuste fraudibus illatum compensare debent, et rem acceptam in se aut in æquivalenti restituere: tunc enim sunt injusti damnificatores aut possessores rei alienæ. Ita si minor, jam maturæ indolis, falso se fingat esse majorem natu et pecuniam mutuetur, eam reddere debet; pariter, qui studiorum causa a domo paternâ abest, et ea comparat quæ sibi necessaria sunt ad honestam sustentationem; item uxor, quæ pecuniam mu­ tuatur, ad suis suorumque necessitatibus subveniendum. — Ex ad­ verso autem, si minores, uxores et interdiéù ut prodigi noscantur, ac pecuniam mutuatam inutiliter expendant,potationibus ac volupta­ tibus indulgendo, neque hi neque eorum parentes aut tutores ad restituendum tenentur; qui enim scienter mutuo dant pecuniam in his casibus, vitio illegitime favent ac merito privantur jure res mu­ tuatas vindicandi. — '1'andcm, si quis bond fide pecuniam mutuo tradiderit alicui minori, putans eum esse fiducia dignum, et nummi in usus inutiles consumpti fuerint, striéle loquendo minor ad nihil tenetur; sed œquitas postulat ut compensatio mutuanti detur. Art. V. De EffeéHbus contraéhiuin.’ Ex ipsâ notione contraélûs superius traditâ, (η. 613) patet duplicem esse paétorum effeéhim, videlicet translatio­ nem Juris ct obligationisprodudionetn. Prior autem in praxi non distinguitur a posteriore, cum jus in uno obligationem importet in alio. De obligationibus igitur agendum est: de earum naturâ, speciebus, et exstindione. ' Lugo, disp. XXII, η. 187-248; Sahnant., cap. I, η. $473; BiL luart, diss. 1, art. 6-7; Beiisch, cap. 6; Carrière, n. 259-444; Marres, lib. Ill, n. 1/7-377· 9 ♦> r 282 CAPUT I. I. De naturâ obligationum. r ft pt Contrariis ad duo obligat : direfie, ad præstandurn id dc quo pactum est; indirecte, ad compensanda damna ex inexccutione paéli secuta. 660. i° De obligatione directâ contractuum. A) Con­ trailus validus obligationem parit in conscicntiâ, etiamsi ejus validitas probari nequeat in foro externo; nam merito instat legis habetur quoad ipsos contrahentes, qui libere pac­ tum inierunt, et obligationem moralem in se susceperunt. (B) Natura et extensio obligationis pendet ex ipsâ volunta­ te contrahentium, quatenus ex omnibus adjunétis intelligi valet. — Contraôlus enim, utpote ad bonum commune or­ dinati, bonâ fide ineundi et adimplendi sunt; obligant igitur ad ea omnia quæ paciscentes intenderunt. Eorum vero in­ tentio colligitur non solum ex verbis adhibitis, sed etiam ex indole personarum, usu locorum aut legibus civilibus. — Si vero, omnibus sedulo perpensis, aliquod dubium maneat, amicabilis transaétio suadenda est. (C) Contraclus vim obligatoriam non habent nisi inter ipsos contrahentes, et eos qui ipsorum locum tenent ; nemo enim obligationem ex paôto incurrit, nisi huic consensum prae­ buerit. (D) Contraélus rescindibilis unum saltem contrahentium obligat, donec is qui jus habet rescindendi, rescissionem pos­ tulet; si vero intra tempus a lege praefinitum rescissio pe­ tita non fuerit, contraéius firmus evadit, et duos contrahen­ tes ligat. 661. 20 De obligatione indirecta contractuum. (A) Ju­ re naturali,quan Io contrahentes, ex culpâ theologica suscep­ tam obligationem non adimpleverunt, damnum compen­ sare tenentur exinde secutum, quia sunt vere causa injusta et culpabilis hujus damni; si vero damnum fortuito, absque ullâ culpâ, acciderit, debitor illud reparare non tenetur, nisi in se susceperit casus fortuitos. Si damnum oriatur ex culpâ mere juridica, certo reparari debet [>ost sententiam judicis, ex dictis supra, n. 476; imo probabiliter. juxta quosdam, etiam ante sententiam, quia contrahentes sese obl·'gare censentur secundum sensum legis; atqui, juxta leges, reparari debet damnum, quoties adest culpa etiam mere juridica. Attamen DE CONTRACTIBUS IN GENERE. 2R3 probabilior opinio docet eos non teneri nisi post sententiam judicis, aut saltem post petitionem læsi ; nemo enim censetur se obligari moralitcr ultra id quod requiritur jure naturali, nisi illud explicit»· declaraverit. (B) Jure civili gallico, compensatio debetur ob inexsecutionem contractûs, quoties debitor est in mora, et simul damnum oritur ex culpâ juridica, seu ex omissione ordinariae diligentiae quam leges præsumunt et requirunt.1 Generatim vero non tenetur de casu for­ tuito, nisi ad id sese obligaverit, aut aliqua culpa praecesserit ipsum casum fortuitum.3 II. De speciebus obligationum. Inter varias obligationum species, de quibus jurisperiti disserunt, duæ sunt quas breviter exponere haud inutile erit, nempe obligationes juramento firmatæ, et obligationes conditionatœ. 662. i° De obligatione juramento firmata. Quando­ que contrahentes, vel saltem unus ex eis, sese obligant ad aliquid præstandurn sub fide juramenti ; et quæstio est num ex hoc capite nova exsurgat obligatio. Ad quod solvendum, præ mente haberi debet juramentum in hoc casu esse quid accessorium contraélui, cum huic solummodo ac­ cedat Jamvero triplex fingi potest hypothesis, prout con­ tractus est validus, invalidus, aut rescindibilis. (A) Si contrafins sit validus et firmus, juramentum natu­ rali obligationi aliam addit, scilicet obligationem religionis proindeque, si infringatur, duplex erit malitia, contra justi­ tiam et contra religionem. — Sed obligatio juramenti non latius patet quam obligatio contraélûs, et, hâc cessante, cessat et illa : accessorium enim sequitur principale. (B) Si contraflus sil invalidus exjure naturali aut divino, quia v.g. deficit liber consensus, aut objeétum est illicitum, — contraélus non fit validus ex juramento, quod supplere ne­ quit consensum nec esse vinculum iniquitatis; — neque ipsum juramentum valet, cum accessorium sequatur natu­ ram act iis cui accedit. ’ Cod. civ., art. 1136, 1142, 1145-1155,10 Supplent., p. 8o#; Planiol. II. n. 221-277. ’ Cod. civ., art. 1148, 1302, 1807, 1881, in Supplent., p. 81 *, Planiol, n. 231-233. * ; 89 284 il» ·♦ -· «U CAPUT I. 663. (C) Si contrains sit Validus quidem jure naturali. sed invalidus aut rescindibilis ex jure civili, distingui debet inter ipsum juramentum et contractum cui accedit : jura­ mentum validum est, ac proinde servari debet, nisi ab eo obtenta fuerit dispensatio. Nam qui juramento sancivit pro­ missionem aliquid faciendi quod in se bonum est, — v. g minorennis qui juravit se non rescissurum esse contractum aliunde justum, — tenetur, virtute religionis, servare pro­ missum : obligatio enim ex juramento orta est gravis, et aliunde minorennis, rescissionem non petendo, grave non subit incommodum. Si vero ab auéloritate ecclesiastica concessa fuerit dispensatio, jam cessat obligatio religionis, et peti potest rescissio. (b) Controvertitur autem utrum tali juramento contractus, qui rescindibilis erat, firmus et validus evadat, ideoque statim duos con­ trahentes obliget ex \ irtute justitiae. Olim jure civili roniano contra­ ctus juramento firmabatur; sed hodie, in jure gallico, aliisque multis codicibus, id non admittitur; et, cum hic agatur de mate­ ria temporali, dispositio legis civilis in conscientiâ servari potest'; proindeque non kedit justitiam qui. beneficio legis utens, contraélûs petit rescissionem. 664. N. B. In præfatis casibus supponitur juramentum fuisse libere praestitum; si vero fuerit ita metu extortum ut nullomodo liberum dici possit, non est validum, nec proinde ullam vim addit contraélui; si metus mentis deliberatio­ nem non abstulerit,probabilius valet juramentum, sed abeo facile dispensatio obtineri potest. I line si quis, ex metu mor­ tis, latroni pecuniam jurejurando promiserit, stricte loquendo eam solvere non tenetur, sed potest ad cautelam dispensa­ tionem a juramento petere. 665.2 De obligatione conditionatâ. Quandoque contractui adji< ilur conditio, ideoque obligatio conditionata dicitur, quatenus pen­ det ab impletione conditionis. — Conditio adjeéta potest esse de prasenti, de praterito aut Ù& futuro. Si sit de prœtcrito vel de pva­ sculi, etiam incerto, non suspendit obligationem, sed eo ipso instanti ' In rebus autem sacris, quæ ex jure canonico dijudicandæ sunt, ju­ ramento firmus evadit contraélûs aliunde rescindibilis. quia, ut ait Alexander III, “non est tutum quemlibet contra juramentum suunt venire, nisi tale sit juramentum quod servatum vergat in interitum sa­ lutis æternæ” {Decret. Greg. IX, lib. II, tit. 24, c. 8, p. 361, ed. Friedberg}. ΌΕ CON TRACTIBUS TN GENERE 2κ5 quo contraimus initur. obligatio existit vel non, prout res evenit aut non evenit. Remanet igitur dicendum de obligatione quæ pendet ab eventu futuro. Hæc autem duplex esse potest : suspensiva, quando existentia obligationis ab impleta conditione pendet ; resolutoria, quan do obligatio jam existens tempore contraé'tûs, postea, impleta condi­ tione, resolvitur seu tollitur, v. g. tibi hunc equum vendo, eâ tamen lege ut contraibis sit nullus, si bellum intra decem dies excitetur. — Quod breviter declaremus. (A) De effectibus conditionis suspensiva. (a) Ante eventum, suspen­ ditur obligatio, ac proinde debitor rei dominium servat, dum credi­ tor solum acquirit jus conditionatum. (b) Impleta conditione, con­ traibis fit statim perfeilus, sine renovatione consensus, et obligatio censetur ext i tisse a die initi contraibis, (c) Deficiente conditione. contrailus ab initio censetur invalidus fuisse, ideoque nullam obli­ gationem peperisse; hinc si res jam tradita fuisset, cum fruilibus perceptis restitui debet. (B) De effectibus conditionis résolu to rùe. (a) Ante eventum, contrailus ut validus habetur, et debitor iisdem obligationibus tene­ tur ac si contraibis esset firmus; ita rem promissam præstare aut tradere debet, (b) Impleta conditione, contractus dissolvitur, absque ullâ judicis sententia, ideoque obligatio exinde orta num quam exs­ titisse censetur, (c) Deficiente conditione, contra tus omnino fir­ mus evadit, et ex eo eædem obligationes oriuntur ac si nulla unquam conditio apposita fuisset.1 III. De extinctione obligationum. 667. i° Varii modi recensentur. Multis modis extingui potest obli­ gatio, scilicet : (a) prescriptions, de quâ superius didium est, n. 243; (b) contraflûs rescissione, quando contraditis rescindibilis judicis audloritate dissolvitur; aut annulations, quando a judice declaratur invalidus ; (c) solutione debiti, seu præstatione rei de quâ conventum fuerat; (d) condonatione, quando creditor remittit debitum ; (e) compensatione, quæ locum obtinet quoties ambo contrahentes sibi invicem debent eamdem quantitatem pecuniæaut rerum fungibilium; (1) confusione, quando obligatio debitoris, et jus creditoris in eam­ dem personam conveniunt, v. g. per testamentum aut successio­ nem; ’ Cod. civ., art. 1168-1184 ; Sufflem. fro GalliA, p. 8j* -89 ; Planiol, II, n. 374-388. — De obligationibus in diem, alternativis, in solidum, dividuâ et individua, cum stipulatione panes, vide Cod. civ., art. 1185- J233· I · 286 CAPUT I. (gr) interitu rei debita, quoties ncrnpe res certa et determinata, quæ debebatur, destruitur vel amittitur, absque culpâet morâdebitoris. De quibus plura invenies apud Codices civiles.' 668. 2° Quaestiones morales. Hic autem occurrunt quœstiones morales de solutione ct bonorum cessione, quando debitor impar est omnibus debitis solvendis : i° utrum aliquid retinere possit; 2° quisnam ordo inter creditores sit servandus; 30 utrum bonorum cessio moralem obligationem debita plene solvendi tollat. (A) Utrum debitor, omnibus suis debitis solvendis impar, aliquid sibi retinere possit ? Jam diéhim est supra (n. 600-602) impotentiam * sive ab­ * solutam sive moralem * a restitutione excusare, quamdiu durat; ex quo sequitur debitorem jure naturali sibi retinere posse quæ ad suam suorumque honestam sustentationem ne­ cessaria sunt, parce tamen vivendo.2 Sed alia bona credi­ toribus suis honeste ac sincere cedere tenetur. Hinc : -(a! Graviter contra justitiam peccant, qui præter bona sibi suisque necessaria, alia quædam occultant et creditoribus subtrahunt * sive ea alibi asportando, sive ea vendendo et pecuniam exinde obtentam in tuto collocando; item mariti, qui propria bona fifle uxori vendunt, ut eis postea frui valeant; uno verbo, ii omnes qui variis fraudibus a creditoribus subducunt bona ipsis debita. — Excusari tamen pos­ sunt qui occulte retinent quædam sibi maxime pretiosa, ob memo­ riam parentum aut amicorum, et quæ alii parvipendunt, præsertiir si adsit spes fundata pretium postea creditoribus refundendi. (b) Debitoris injustitiae participes fiunt, ideoque ut injusti coope­ ratores ad restitutionem tenentur, qui cum illo concurrunt ad credi­ tores defraudandos, dummodo malæ fidei debitoris conscii sint. 669. (B) De ordine inter creditores servando. Jure *naturali debitorum bona inter varios creditores æqualiter dividenda sunt, nisi specialis obstet ratio. Jamvero qui- P K Supplem. p. 84**89* 1 Pro Galliâ, Cod civ, art. * Planiol 11, η. 399-629. * Non pauci putant, cum Nbldin (η top), injustitiæ reos non es fertur aflualiter et irrevocabiliter. Tria igitur in donatione reperiuntur : (a) translatio alicujus rei, seu juris; (b) gratuita, et ita distinguitur a commutatione aut ven­ ditione; aliquando tamen donatario aliquot onera imponuntur, et tunc habetur contraélus mixtus, partim gratuitus et partim onero­ sus; (c) afinalis et irrevocabilis, quatenus bona seu jura statim trans­ feruntur, et ita quidem ut revocari nequeant nisi in casibus a jure expressis; sic donatio distinguitur a promissione, quâ jura non trans­ feruntur aélualiter, et a testamento, quo nec aélualiter nec irrevoca­ biliter jura conferuntur. Jure naturali, ad validam donationem, requiritur et sufficit ut res ab eo donetur qui capax est dandi,et abeo acceptetur qui capax est accipiendi, juxta superius diéla de Contraflibus in genere. — Aliæ autem conditiones jure civili requiruntur. 681. II. Præscripta legis civilis, i In Gallia1 donatio proprie dicia ut contraélus solemnis habetur, ad cujus validitatem speciales forma requiruntur, ut de ea. certo constare possit, ejusque irrevocabili/as in tuto ponatur. (A) Duæ conditiones pro qualibet solemni donatione necessariae sunt : (a) ut fiat coram duobus notariis, aut coram uno notario et duo­ bus testibus, et protocollum la minute penes notarium servetur; ,b) ut acceptatio explicite detur eodem modo, ita ut donatio non va­ leat nisi a die acceptationis. (B) Duæ conditiones præterea pro quibusdam contraélibus desi­ derantur : (a) Pro rebus mobilibus, index aestimatorius omnium quæ donantur, in quo videlicet describuntur singuke res earumque pre­ tium; (b) Pro rebus immobilibus, quæ hypothecæ subjici possunt, actus donationis et acceptationis transcribi debent apud conserva­ torem hypothecarum; attamen transcriptionis defeélus donationem non reddit invalidam, sed solum rescindibilem; rescissio autem peti nequit ab ipso donatore, sed ab eis quorum jura per donationem laesa fuerunt. 682. 2° Ab his tamen fonnalitatibus immunes sunt quædam dona­ tiones : — · ’ ·% (a) Donationes manuales, quæsolâ traditione rei perficiuntur; ha­ rum validitas agnoscitur etiam in foro externo, dummodo fiant a ' Cod. civ., art. 931-952, in Supplem., p. 109 *. 2676. Planiol, III, n. 2501- • «I ♦ 294 CAPUT II. personâ capaci et partem disponibilem (de quâ infra) non excedant. Quod quidem hodie maximi momenti est, cum mtiltæ sint res mo­ biles, quæ ita de manu ad manum transferri valeant'. (b) Donationes sub specie emptionis simulata, quando quis, v. g., vendit aliquam rem pretio centum millium francorum, eodemque aélu condonationem facit hujus pecuniæ, vel partis ejusdem; quod quidem ut validum hodie habetur a magistratibus, dummodo dona­ tor sit capax dandi, et donatarius accipiendi capax. (c) Donationes accessoria, id est quæ accedunt contraélui oneroso, in favorem tertii; v. g. Titius Caio vendit domum pro 50000 fr., eâ lege ut Caius 10000 fr. det Sempronio; quæ stipulatio ut valida habetur a jurisperitis. (d) Donationes quæ fiunt per moduni renuntiationis, ut si creditor debitum remittat, aut dominus renuntiet alicui servituti, vel legata­ rius alicui legato, etc. ; quæ omnia valent, dummodo fiant modo a lege definito, v. g. si remissio debiti fiat chirographum destruendo in quo continetur debiti probatio’. 683. 3° Quamvis donatio per se sit irrevocabilis, in triplici casu revocari potest : (a) si donatarius erga donantem insignis ingratitu­ dinis reus judicatus fuerit; (b) si donatori, qui tempore donationis, prole carebat, postea nascatur filius; (c) si in donatione onerosâ, conditiones, donatario impositæ, minime adimpletæ fuerint3. 684. III. Notandum pro foro interno. Donationes va­ lidae ex jure naturali, sed nullæ ex dcfeôlu legalium forma­ rum, in foro interno haberi possunt ut validæ, donec a judice rescindantur; quando rescissio pronuntiata fuit, huic sententiæ obediendum est, si agitur dc rebus profanis (supra, n. 618) ; quando agitur de piis causis, quid agendum sit, inferri poterit ex iis quæ dicemus ubi de testamentis, n. 698. 685. IV. De donatione mortis causa. Quo nomine vocatur gratuitus contradlûs quo alteri aliquid adlu donatur, ita tamen ut donatio re­ vocari possit usque ad donatoris mortem. Distinguitur proinde a donatione inter vivos, quæ revocari nequit nisi in casibus a lege expressis; et a testamento, quo jus adlu non transfertur, sed tantum post mortem; ideoque est quid medium inter donationem et testa- f. Quando donationes manuales 150 fr. excedunt, non possunt quidem authentice probari nisi scripto documento ; sed probatio hujusmodi non est necessaria, cum possessor rei mobilis ut dominus habeatur, vi art. 2279 : “ En fait de meubles, la possession vaut titre. ” 1 De quibus vide Planiol, III, n. 2535-2555. Cf. Cod. civ.. art. 953966, in Supplem.,?. 112 *; Planiol, 111, n. 2628 2670. . (a) Quosdam esse filiosfamilias qui otiositati ac libi­ dini indulgeant, eo quod pinguem hæreditatcm expediant, lugendâ sane constat experientiâ ; sed hic est abusus, qui nec semper, nec necessario c jure testandi sequitur; ideoque tollendus aut saltem minuendus est abusus, non autem jus ipsum testandi propterea negandum est Siquidem omnibus, præsertim junioribus utriusque sexûs, necessitas ct dignitas laboris inculcanda est, non solum ver- Q 298 CAPUT II. bis ct exemplis, sed etiam faclis, plura videlicet largiendo iis qui magis strenue laborant; necnon vitili educatione, curan­ do ut etiam ditiores artem quamdam discant ct exerceant. Iisdem ostendatur otiositatem esse injuriosam Deo, qui omni­ bus, etiam ditioribus, præcipit ut laborent : “In sudore vultûs tui vesceris pane1... Si quis non vult operari, nec manducet2 —periculosam ipsis pigris:; nam, teste Scripturi, “ multam malitiam docuit otiositas3 et insuper, experienti! constat eos qui otio indulgent, mox opes suas amittere, eo quod, pigrorum incuria crcsccnte, paulatim minuuntur reditus sive ex fundis sive ex aliis capitalibus; — societati noxiam, cum respublica privetur iis omnibus opibus quas laborando isti acquirere potuissent. — His ac similibus mediis juvenes, etiam ditiores, plerumque ad strenue ope­ randum inducentur, nec minus societati quam sibi utiles evadent. 4 692. b. Æqualitatem vero, quam socialistes propugnant, impossibilem esse nemo est qui non videat : “ Sunt enim in hominibus, ut reétc ait Leo XIII5, maximæ plùrimteque naturâ dissimilitudines : non omnium paria ingenia sunt, non sollertia, non valetudo, non vires; quarum rerum neces­ sarium discrimen suâ sponte sequitur fortuna dispar. ” Hanc porro inæqualitatcm societati prodesse experienti! constat : nam ad bonam reipublicæ ordinationem diversa esse debent munera, ad quæ fungenda cives impelluntur fortunarum disparitate; secus omnes præesse cupcrcnt, nullus obedire vellet. Cæteroquin facultas testandi, dum cuidam inaequalitati favet, ad bonum societatis maxime confert; ditiores enim, qui ad viéùim quotidianum labore non indigent, liberalibus artibus vacare possunt ct intellectualem moralemque pro­ gressum promovere; industriam et commercium efficacius _ __ * 1 Gen., III, 19. — ’II Thess., III, 10. ’ Eccli., XXXIII, 29; cfr. D'Ilulst, Confér. 1S96, p. 264. 4 Non pauci adolescentes in Gallià otiosi manent eo quod publicum munus exercere nolunt sub ducibus religioni infensissimis; sed nonne sunt innumeræ artes a Statu prorsus independentes, in quibus seipsos exercentes religioni simul et patrite servire vale nt. Cf. V. Bettencourt, Du Choix d’une carrière indépendante, Paris, 1903. 5 Encycl. Rerum Novarum. I DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 299 amplificare valent, novis favendo experimentis, ad quæ copiosa pecuniæ summa desideratur; pariter multa instituta toti communitati utilia erigere possunt, et revera in multis locis fundaverunt; quæ quidem omnia plerumque feliciori modo a privatis quam ab ipso Statu geruntur.1 II. De formis legalibus requisitis ad valorem testamenti. 693. i° Status quaestionis. Jure naturali et canonico nihil aliud requiritur ad valorem testamenti, ex parte/^rw^, nisi ut certo moraliter constet de ultima voluntate defumSti. jure autem civili variæ requiruntur conditiones apud varias Gentes. Attamen, in omni fere natione, quædam admittuntur/r/vilegiata testamenta, quæ, etiam absque formis legalibus condita, valida sunt, dummodo de voluntate testatoris constet; ita generatim testamenta militum, aut trans mare peregrinantium, vel tempore quo sævit morbus epidemicus. 694. 20 Præscripta juris civilis in Gallià.3 Triplex esse potest testa mentum, juxta legem gallicam : olographum. solemne et mysticum. iA) Testamentum olographum, a vocibus, όλος et γράφω (integrum scribo Jillu d est quod inanit testatoris integrefuit sciptum, cum adntatione diei, mensis et anni quo confeflum est, et subscriptione testa­ toris. Unde, ad ejus validitatem, tria essentialiter requiruntur : (a) ut integre manu testatoris scriptum fuerit, nullo verbo excepto. Interpositiones (interlignes) propriâ vel aliena manu additæ non vi­ tiant testamentum; additiones in margine faélæ, vabdæsunt, etiamsi non subsignatæ fuerint, si eodem tempore ac ipsum testamentum scriptæ fuerint; si vero postea, novasque dispositiones contineant, subsignari debent, cum inscriptione diei, mensis et anni. Litura {ratures) quas manu testatoris faét.is fuisse constat, invalidant solum­ modo dispositiones quæ deletae fuerunt (b) Ut refit designetur dies, mensis et annus, quo testamentum confeélum est, initio aut fine documenti.antequam proprium nomen * P. Leroy-Beaulieu, Traité d’Economie Politique, t. IV, p. .’82-296; Ch. Përin, De la Richesse dans les Sociétés chrétiennes, Paris, 188.2, t. 11. p. 209-305; t. III, p. 263-362. “ Pro Galltà, Cod. civ., art'. 981-998; Planiol, III, n. 2725. Sed, etiam in his casibus, tutius est scribere testamentum olographum, quoties id fieri potest. q Juxta legem gallicam, duæ aut phires personæ non possunt eodem arflu suum testamentum co ificere, sed quisque debet speciali suas ultimas voluntates declarare. (Cod. civ., a. 968. in >ut>blem. p. 1 14*. 300 GAPUT II. signetur. Quod quidem requiritur ut cognoscatur utrum scriptum fuerit a testatore tempore quo capax erat testandi, et quodnam e duobus vel tribus testamentis sit validum. — Notandum est non pauca testamenta ut invalida declarari, sive quia designatio diei omissa fuit, sive quia non reCtu aut sincere facta fuit. — Designatio loci necessaria non est, quamvis utilis esse possit. (c) Ut testator propria manu nomen suum apponat in fine docu­ menti; nullre sunt igitur dispositiones infra subscriptionem positre, nisi subsignentur. 695. N. B. Testamentum olographum optimum est qui­ dem, cum paucis obnoxium sit irritationis causis; sed, quia facile subduci potest ac deleri, expedit ut duo saltem exem­ plaria scribantur, quorum unum ipsi hæredi, et alterum nota­ rio tradatur.— Mortuo testatore, hæres designatus exhibere debet testamentum preesidi tribunalis domicilii defunéti, qui statuet testamentum apud talem notarium reponendum esse, et hæredi tradenda esse bona ipsi a testatore reliCta. Per se nulla existit obligatio testamentum conficiendi; sed per accidens, hæc obligatio adesse potest ut vitentur lites et restitutio tutius fiat, si necessaria sit. Sacerdotibus autem, qui missarum stipendia acceperunt et pecunias ad bona opera instituenda, officium incumbit quamprimum tes­ tamentum scribendi, ut prudenter de suis bonis disponant, et curent ne aliena, quæ apud ipsos deposita fuerunt, ab hæredibus naturalibus invadantur. 696. B) Testamentum solemne illud est quod a duobus notariis coram duobus testibus excipitur, vel ab uno notario coram quatuor testibus. Didatur a testatore, scribitur a notario, et signatur a no­ tario, testibus et testatore. (C) Testamentum mysticum illud est quo testator secreto de bonis suis disponit, quodque clausum et sigillatum notario offert, coram sex testibus, declarando hoc esse suum testamentum propriâ manu scrip­ tum et subscriptum, vel ab alio exaratum et a se subscriptum.’ 697. 30 De vi in conscientia testamenti formis legalibus carentis. (A) Si agatur dc testamento vel legatis ad causas profanas spectantibus, testamentum ut validum haberi po­ test a legatario, donec a judice rescindatur, juxta superius diCta, n. 618; sed ηη\\λ fraude uti licet ad decipiendum ju• De his legalibus formis vide Cod. civ., art. 968-980, in Supplent p. 114*: Planiol, III, η. 2678-2724. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 301 dicem, v. g. supplendo designationem diei aut anni quæ omissa fuerit, aut apponendo nomen testatoris qui, ante­ quam subscripsit, mortuus est; et si is cui favet testamen­ tum, fraude aut alio injusto medio usus fuerit, ad restitutio­ nem tenetur erga hæredes qui jus habent petendi rescissio­ nem testamenti : bonum siquidem publicum postulat ut nemini fraus patrocinari possit. Hæres autem naturalis rescissionem testamenti petere potest, nisi explicite testatori promiserit non impugnare testamentum, et testator, huic promissioni innixus, absti­ nuerit a mutando testamento; si enim promissioni non stet, fraude privat legatarium jure quod hic legitime consequi potuisset; testator siquidem alia media adhibuisset ad trans­ mittenda hæc jura legatario. Ô98. (B) Si vero questio sit dc testamento ad causas pias, quo videlicet bona relinquuntur ecclesiis, monasteriis, pau­ peribus, piisve operibus ad cultum divinum aut pauperum sublevamen, in honorem Dei erectis, controverteba fur num in foro conscientiæ valeret, etiam post sententiam judicis illud testamentum irritantis. fa) Communior sententia affirmabat ; nam testamenta ad causas pias, quæ finem supernaturalem respiciunt, legibus ecclesiasticis, non autem civilibus, subsunt, cum Ecclesia jus habeat bona temporalia independenter a Statu acqui­ rendi, ad finem suum prosequendum; valida igitur manent in foro conscientiæ testamenta civilibus formis carentia, quoties valida sunt ex principiis Juris canonici, id est, quo­ ties certo moral i ter constat de voluntate testatoris, v. g., concordi testimonio duorum testium, vel scripturâ testatoris. Id probant decreta Pontificum et responsa Congregationum Ita Alexander 111 judicibus Felktrensibus rescribit de testamentis ad causas pias * : “Quia hujusmodi causæ de judiciis ecclesia», non se­ cundum leges, sed secundum canones debent tradari, et his, divina scriptura testante, duo aut tres idonei testes sufficiunt, discretioni vestræ per aposlohca scripta mandamus, quatenus, cum aliqua causa talis ad vestrum fuerit examen deducta, eam non secundum decretorum statuta tradetis. ” — Quæ quidem lex minime in desue tudinem abiit, ut ex recentioribus Rom. Congregationum responsis ’ Decretal. Greg. IX, lib. Ill, tit. 26, cap. II, p. 541, ed. Friedberg. _________ 302 CAPUT II. patet; ita Eudorius cælebs Bonifacium instituerat legatarium universalem per testamentum debilis vestitum formis; scriptum autem privatum (coram lege civili invalidum) Bonifacio tradiderat, in quo piam manifestabat voluntatem. Bomfacius autem, mortuo Eudorio, hæreditatem integram servabat, quin adimpleret pium le­ gatum. Quâ de re interrogata, 5. Panitenliaria 23 jun. 1844 respon­ dit' : “ Bonifacium teneri in conscientia ad implendam voluntatem Eudorii certe cognitam, pro foro conscientiæ ”. 699. (b) Pauci tamen theologi, ut Daelman, d'Annibale, Haine2, docebant hanc obligationem esse dubiam, proindeque non urgendam. Etenim rescriptum Alexandri III valet quidem pro ditione Pon­ tificia, non autem pro universali Ecclesiâ; et quamvis in Corpore Juris insertum fuerit, sicque ad universam Ecclesiam extensum, in multis Ecclesiæ partibus obsolevit, ita ut hodie Ecclesia jus suum non urgeat. Responsum autem 5. Peenitentiarice rem non dirimit ; nam Bonifacius in casu tenebatur ad implendam voluntatem Eudo­ rii non quidem vi testamenti, sed vi contractûs innominati quo se obligaverat ad pia legata adimplenda, posito quod ab Eudorio institueretur legatarius universalis. 700. Conclusiones practicæ. Codex practice liti finem imposuit, hæc statuendo : (a) “ In ultimis voluntatibus in bonum Ecclesiæ serventur, si fieri possit, solemn itates juris civilis; hae si omissæ fuerint, hæredes moneantur ut testatoris voluntatem adimpleant.” (b) “Voluntates fide­ lium facultates suas in pias causas donantium vel relin­ quentium... diligentissime impleantur etiam circa modum administrationis et erogationis bonorum...” (c) “ Ordinarii omnium piarum voluntatum tam mortis causa quam inter vivos, exsecutores sunt... Clausulæ huic Ordinariorum juri contrariæ, ultimis voluntatibus adjectæ, tanquam non appo­ sitae habeantur.” (Codex, 1513-1515). Si vero legata pia nimis onerosa videntur, facile admit­ tuntur hæredes ad compositionem cum Ecclesiâ; de quâ hæc statuit Codex, c. 1517 : “ Ultimarum voluntatum redu­ ctio, moderatio, commutatio, quæ fieri ex justâ tantum et necessaria causa debent, Sedi Apostolicæ reservantur, nisi Acta S. Sedis, II, p. 369. J Datim tn, Tr. de Justitia, P. II, de Contractibus, dAnnibate, 111, n. 70; Haine, q. 53, p. 214-218. ‘ Ap. q. II. obs. 8; DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 303 fundator hanc potestatem etiam Ordinario loci expresse concesserit. Si tamen exsecutio onerum impositorum, ob imminutos reditus aliamve causam, nullâ administratorum culpa, impossibilis evaserit, tunc Ordinarius quoque, auditis iis quorum interest, et servata, meliore quo fieri potest modo, fundatoris voluntate, poterit eadem onera æque imminuere, excepta Missarum reductione quæ semper Sedi Apostolicæ unice competit.” III. De Juribus et oneribus legatariorum. 701. i° Status quæstionis. Testator variis modis de suis bonis disponere potest, instituendo hæredes, aut lega­ tarios vel testamenti exeeutores, dummodo clare exprimat animum sua bona aut partem eorum donandi pro tempore suam mortem secuturo. — Olim distinguebatur inter hære- · o des et legatarios : priores defunétum repraesentabant in ejus bona succedendo sive ex toto, sive secundum quotam par­ tem; legatarii autem certa aliquot bona ex ipsis hæredibus accipiebant. Hodie vero, in Gallia aliisque multis nationi­ bus, hæc divisio omittitur; distinguuntur autem legatarii universales, legatarii titulo universali, legatarii particulares et exeeutores testamentarii; de quibus pauca dicemus. 702. 20 Praescripta juris civilis gallici. ' (A) Hæredes seu legatam universales dicuntur illi quibus donatur universalitas bonorum defunéli. Testator unum legatarium universalem seligere potest, aut plures, prout voluerit. (a( Quoad jura, legatarius universalis, si non adsint hæredes necessarii, slatim obtinet bonorum defuncti domi­ nium et saisinam, ut aiunt; si adsint hæredes necessarii, hi saisinam consequuntur, et legatarius ab ipsis bonorum tradi­ tionem postulare debet, (b) Ejus officia hæc sunt : si solus hæreditatem accipiat, omnia legata et debita solvere debet, etiam ultra vires hareditalis, nisi hæreditatem acceperit sub benepeto in­ ventarii2·, — si vero concurrat cum haerede necessario, solus omnia * Cod. civ., art. 1002-1034; Planiol, III, η. 273°-=835· * hi foro conscientia, probabilius non tenetur solvere debita ultra vires hæreditatis, etiamsi beneficio inventarii usus non fuerit, saltem ante sententiam judicis; nam hujusmodi debita, utpote reaha, ipsi hæreditati annexa sunt, nec proinde ipsam personam legatarii obligant ultra vires hæreditatis Sed, post sententiam judicis, legi obediendum est, quæ in se rationi consentanea est, quatenus eo tendit ut juridice cons­ tare possit de viribus luercditatis, et ita serventur jura creditorum. 11; I 304 ( < I « 1 ·, I St I » <1 1 - < r >-t 4^4 legata solvere tenetur, sed debita nonnisi proportionale ad partem hæreditatis quam accipit. (B) Legatarii Ululo universali\'\ sunt quibus testator donat quotam partem bonorum suorum, v. g. tertiam aut quartam partem, vel omnia mobilia aut immobilia, (a) Hi saisinam non habent, sed bona sibi donata ab haeredibus naturalibus, aut legalibus, ve! a le­ gatariis universalibus postulare debent, (b) Debita et legata parti­ cularia solvere debent pro ratà parte hæreditatis quam accipiunt. 703· (C) Legatarii titulo particulari illi vocantur quibus testator reni determinatam donat. Ia) Jus habent ad bona sibi legata statim post mortem testatoris; sed possessionem inire vel frudius exigere generatim nequeunt nisi a die quâ petierunt bonorum traditionem, vel hæc voluntarie ab hæredibus concessa fuit, ib Non tenentur débita et onera successionis solvere, nisi explicite id declaraverit tes­ tator, vel bona ipsi donata hypothecis sint onerata. •D) Execulores testamentarii sunt mandatant ab ipso testatore seledti, eo fine ut dispositionum, in testamento contentarum, exe­ cution)' fideliter invigilent; eorum jura et officia pendent tum ab ipsâ intentione testatoris, tum a lege civili. i IV. De cessatione testamenti. * Testamentum triplici modo cessare potest : revocatione, caditcitate et rescissione.1 704. i° Revocatione; nam testamentum est ex naturà suâ revocabile, quum voluntas hominis ambulatoria sit usque ad mortem. Si testator sub fide juramenti promiserit se non revocaturum testamentum, peccat quidem contra religionem, illud sine legitimâ ratione revocando; sed non contra justi­ tiam, quia juramentum mutare nequit naturam testamenti, quod est de se revocabile; proinde, etiam in hoc casu, vale­ ret revocatio. Revocatur autem testamentum : (A) Explicite, per testamentum novum in quo antiquum integre abrogatur aut quoad aliquas dispo­ sitiones; vel per aPium coram notario, quo declaratur mutatio voluntatis. (B Implicite : (a) novum condendo testamentum, in quo nil qui­ dem de priore dicitur, sed continentur dispositiones contraria his quæ in veteri habebantur; b) alienatione rei legatee, licet alienatio nulla sit, aut testator postea rem recuperaverit; nam talis alienatio mutationem mentis satis clare significat; (c) laceratione, obliteratione aut destrudtione testamenti ab ipso testatore, aut ejus jussu, peradla. J t ' Quæ sequuntur, apud plerasque Gentes admittuntur; cfr. Cod. et; Gal., art. 1035-1047; Planiol, III, η. 2836-2870. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 305 705. 2° Caducitate, quæ verificatur quando dispositiones ab initio valid æ, suum effictum, propter superveniens impe­ dimentum, obtinere nequeunt : (a) Si legatarius moriatur ante testatorem; quum enim donatio testamentaria fiat intuitu personæ. ad hæredes non transit; (b) si legatarius moriatur antequam impleatur conditio a quâ pendebat legatum; (c) si res legata totaliter perierit vivente testatore; aut, post ejus mortem, absque ullâ hæredis culpâ : tunc enim res perit domi­ no; (d) quando legatarius legato renuntiat, post mortem testatoris; aut inhabilis fit ad illud recipiendum : quod in Gallia occurrit solum quando unam ex his poenis subit quæ olim civilem mortem post se trahebant. 706. 3° Rescissione, quam hæredes petere possunt ob triplicem causam : (a) Si legatarius conditiones a testatore impositas non exse­ quatur; (b) propter gravem legatarii ingratitudinem erga testato­ rem; ita, in Gallia, si vitæ testatoris insidiatus fuerit, — sævitiarum. deliéti aut gravis injuriæ contra eum reus fuerit, — vel gravem inju­ riam ejus memoriæ intulerit; (c) si quædam sit nullitatis causa ex carentia legalium formarum aut partium inhabilitate. § IV. DE IIS QUÆ DONATIONI ET TESTAM ENTIS COMMUNIA SUNT. Dicemus : i°dc incapacitate donandi aut accipiendi; 2° de quibusdam donandi modis lege prohibitis; 30 de limitatione facultatis donandi per reservationem legalem. I. De incapacitate donandi aut accipiendi. 707· Jure naturali, donandi et accipiendi capaces sunt ii omnes qui ad contrahendum idonei sunt, juxta superius diéta, n. 651. — Jure autem civili, quod apud varias Gentes diversum est, restringitur donandi aut accipiendi capacitas, propter bonum publicum. i0 De incapacitate donandi exjure gallico.1 708. (A) Minores, etiam emancipati, donare nequeunt nisi in ca­ sibus a lege determinatis; videlicet (a) post annum ætatis decimum sextum, donare possunt per testamentum dimidiam partem bono­ rum quæ dare valerent, si majores essent natu; (b) quando nuptias contrahunt, dare possunt per contraéhnn matrimonii quidquid ma­ iores dare valent. — Præterea parvoe donationes manuales non ca­ dunt sub prohibitione legis. 1 Cod. civ., art. 905 907,1η Supplent., p. 106 ; Planiol, ΙΙΙ,η. 2SSS2908 306 CAPUT II. (B) Uxores donare inter vivos nequeunt sine consensu mariti vel tuéloritate judicis; sed per testamentum de bonis suis disponere valent : nam testamentum non valebit nisi tempore quojam cessa­ verit mariti audoritas. {C) Amentes et interdicli nullomodo donare possunt; ii vero, quibus concilium judiciarium datum est, bona alienare inter vivos sine hujus concilii assistentia nequeunt, sed testamentum condere valent. 709. (D) Bonorum cessores (gallice faillis) donare non possunt intra decem dies quæ præcedunt judicialem declarationem cessa­ tionis solutionum;et donationes antea faétæ irritari possunt, si pro­ betur eas fuisse fraudulentas. (E) Damnati ad p^nas perpetuas nullomodo donare valent, nisi Status ab hac inhabilitate dispenset: imo testamentum valide abeis antea conditum, eo ipso irritatur. (F) Moniales in instituto civiliter approbato degentes, non pos­ sunt donare communitati aut uni ex ejus membris ultra quartam partem bonorum, nisi donataria aut legataria hœres sit in lineâreââ donatricis; quæ tamen restriélio non attingit donationes quæ non excedunt decem millia francorum.1 Præterea attende ea quæ di­ cenda sunt de personis interpositis, infra, n. 712. 2° De incapacitate accipiendi.'2 710. Quidam sunt absolute incapaces, id est respeélu eujuslibet personæ; alii vero relative incapaces, scilicet rcspcftu talis aut talis personæ. (A) Absolute incapaces sunt : (a) infantes nondum concepti tempore quo moritur testator; censetur autem tempore opportuno con­ ceptus qui nascitur tercentum diebus post mortem testatoris, dum­ modo vitalis (viable) edatur. (b) Damnati ad perpetuas pienas, qui nihil accipere valent nisi pensionem alimentariam. (c) Societates, seu associationes quæ non sunt lega liter agnita: singula tamen membra donationes accipere valent, sicut ceteri cives, attentis tamen iis quæ de interpositione dicemus, n. 712. (d) Instituta legaliter agnita, ut seminaria, congregationes, xeno­ dochia, etc. nihil accipere possunt sine approbatione Statûs, videli­ cet Prafefti, si res data non superet 300 fr., et Gubernii, si hanc summam superet.3 Quæ tamen restriébo ad donationes manuales non extenditur. 4. r t J’ P 1 * L. 24 maii 1825, ap. Rivi?re, Lois usuelles, p. 221. ■ Cod. Civ., art. 908-911, in Supplent., p. 106*; Planiol, III, η 2209. 3 Attamen, quando agitur de Fabricis ecclesiarum, Praefectus appro­ bare potest donationes et legata quæ non excedunt 1000 fr. — De capacitate civili ecclesiasticorum institutorum fuse et accurate disserit P. Caulet, L’Avocat du Clergé, Paris, 1897, p. 689-748. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 307 (e) Uxores acceptare nequeunt absque consensu mariti vel judicis auéloritatc; minores emancipati absque assistentia curatoris; mino­ res vero nondum emancipati nil per se recipere possunt; sed paren­ tes eorumve tutores, ipsorum nomine, donationes acceptare valent; interdifli accipere nequeunt sine consensu tutoris et concilii familiæ. 711. (B) Relative incapaces sunt : (a) Tutor relate ad minorem, usqucdum hic majoritatem attigerit eique redditæ sint tutelæ ratio­ nes; ne videlicet tutor suâ auéloritate abutatur in pupilli detrimen­ tum. — Si tamen tutor sit unus ex ascendentibus pupilli, ab eo aliquid accipere potest. (b) Medici, chirurgi, pharmacopola et ministri cultus, etiam acatholici, qui alicui ægrotanti, in ultimo morbo, artis aut ministerii sui operam pnestiterunt, nihil ab eo titulo gratuito recipere valent, per donationem, etiam testamentariam, durante illo morbo faciam, nisi sint hæredes direéti, — vel deficientibus direétis haeredibus, collaterales saltem in quarto gradu. Ratio est quia hi omnes, in hujus­ modi circumstantiis, in mentem ægroti nimium imperium exercere possunt. Inhabiles non sunt : medicus qui vocatur solum consilii causa (en consultation)', pharmacopola qui medicamenta vendidit quin ope­ ram suam prostaret; nec minister cultûs qui solummodo extremam undlionem,aut sacram communionem probuit, aut ut amicus aegro­ tum invisit. (c) Filii illegitimi, a parentibus legaliter agniti, minorem tantum hæreditatis partem accipiunt quam legitimi, ut dicetur ubi de suc­ cessionibus; si legaliter agniti non fuerint, tanquam extranei haben­ tur. — Filii incestuosi et adulterini, quando legaliter ut tales demon­ strantur (quod raro evenit, quia lex non permittit eos a parentibus legaliter agnosci), nonnisi pensionem alimentariam accipere possunt. II. De quibusdam modis donandi a lege prohibitis. 712. Quo efficacius incapaces a donando vel accipiendo prohibeantur, lex civilis Gallica vetat ne donationes fiant inhabili per interpositionem, aut substitutionem; vel eis adneclatur conditio illicita. i° Interpositio vetita adest quando donatio ^persona ha­ bili, câ lege ut rem tradat personæ quæ legaliter est incapax accipiendi ; tunc enim donatio fit in fraudem legis. — Jam­ vero generatim interpositio probari debet ab eo qui validi­ tatem donationis impugnat, ostendendo paôhim sive expres­ sum, sive tacitum, inter donatorem et donatarium initum fuisse, vi cujus hic vere se obligaverit ad rem tradendam incapaci, — aut donatorem jussisse ut res incapaci daretur. 308 CAPUT 11. — Non autem sufficit ut desiderium expresserit, cum tale desiderium obligationem non inducat. •I - Attamen quædam sunt personæ quæ praesumuntur legaliter inter posita, videlicet pateret mater, descendentes et conjux personæ inca­ pacis'; quæ quidem præsumptio est juris et de jure, ita ut probatio in contrarium non admittatur. — Ex lege recenti 1 jul. 1901, ut interpositæ habentur personæ membra Congregationum, aut societa­ tum civilium quæ bona congregationum possident, ut videre est in Supplem. pro Gallia, p. 45; in hoc tamen casu probatio in contra­ rium admittitur. 713· 2° Substitutio in genere est dispositio quâ donator duplicem designat personam, unam quæ immediate donata aut legata acceptura est, et alteram quæ, prioris defeélu aut post priorem, eadem bona accipiet. Duplex esse potest : direfta seu vulgaris et fideicommis­ saria. (A) Prior consistit in designando personam quæ donum vel legatum consequetur, si donatarius aut legatarius non vult aut non potest illud consequi; v. g. talem domum do Joanni.et, ejus dcfeéùi, Jacobo. Quæ substitutio nihil aliud est nisi conditionata donatio, et valida est, etiam in jure Gallico, ex art. 898, in Supplem., p. 105 .* (B) Posterior, seu fideicommissaria, quatenus a Codice pro­ hibetur (art. 896), est dispositio quâ donator alicujus rei tra­ dit dominium alteri, cum onere rem donatam servandi usque ad mortem, camque post mortem transmittendi tertiæ personæ. Unde qui rem accipit cum onere eam transmit­ tendi, dicitur gravatus (le grevé) seu fiduciarius, dum is cui res transfertur dicitur fidei commissarius seu vocatus {l'appelé, le substitué). 714· Quod substitutionis genus, ante Gallicam perturbationem, apud nobiles et divites in usu erat, ut secure bona familiæ descen­ dentibus transmitterentur, et ita splendor harum familiarum in per­ petuum servaretur. Sed Codex civilis illud prohibuit ut civium æqualitati, liberæ bonorum translationi et agriculturæ noxium; et quidem tam striéte ut non solum substitutio, sed ipsa donatio irri­ tetur; unde fiduciarius bona donata nec sibi retinere, nec alteri tradere potest, sed hæredes naturales ea vindicare possunt. Quæ lex, utpote valde coarélans naturalem libertatem de propriis bonis * Cod. Civ., art. 911, in Supplem., p. 107*; Planiol, III, n. 2988. DE CONTRACTIBUS IN SPECE. 309 disponendi, probabilius non obligat in conscientia nisi post senten­ tiam judicis. Attamen, ne prodigi bona sibi legata dissipent, duplex substitutio Codice civili permittitur : (a) pater et mater uni vel pluribus ex filiis suis dare possunt bona, quorum liberam habent dispositionem, cum onere ea reddendi omnibus liberis ex ipsis natis vel nascituris, absque ulla distinélione, in primo gradu tantum; (b) qui nullos habent des­ cendentes, possunt pariter bona, de quibus libere disponere valent, fratribus aut sororibus relinquere, cum onere ea reddendi omnibus liberis ex ipsis natis aut nascituris, in primo gradu tantum (art. 1048-1074, in Supplem., p. 120 *). 715. 30 De conditionibus illicitis donationi aut testamento adnexis. Hujusmodi conditiones, ex art. 900 {Supplem. p. 105 *), donationem non reddunt invalidam, sed pro non scriptis habentur, ita ut donatarius eas implere minime teneatur. — Attamen, ex jurisprudcntiA, ut invalida habetur donatio, si conditio illicita vere causam dederit contraélui; tunc enim consensus ipsi conditioni alligatus erat.1 III. De limitatione facultatis donandi per reservationem hæreditariam.1 71Ô i° Status quæstionis. Jure naturali, quisque libe­ re de suis bonis disponere potest, nisi hæredes habeat natu­ rales, quibus providere teneatur. Parentes siquidem filiis, qui necessaria vitæ sibi comparare nequeunt, dare tenentur alimenta, vestes aliaquc necessaria, simulque eos ita educare ut honestæ sustentationis media acquirere valeant. Filii pariter parentibus, qui jam suis necessitatibus providendi incapaces sunt, alimentariam pensionem concedere debent, ut infra exponetur in Tr. de Variis Statuum obligationibus. In multis autem regionibus, jus civile longius procedit, ct definit quota pars hæreditatis sit disponibilis, et quota hære­ dibus naturalibus sit reservanda. Unde pars disponibilis ea est de quâ dominus gratuito ad libitum disponere potest; pars reservata^ seu legitima, ca dicitur quæ ad hæredes natu * ’ Hujus rei fusiorem expositionem videre est ap. Planiol, III, η. 3026-3045· ■ Roissonnade, Histoire de la réserve héréditaire, Pari-;, 1S73; Glasson, L’autorité paternelle ct le droit de succession des enfants, in periodico Reforme sociale, 1889, t. II, p. 209; Albert, La liberté de tester. Paris. 1S95. . 310 CAPUT II. rales ipso jure devolvitur, secundum proportionem a lege definitam; de eâ igitur dominus gratuito disponere nequit, sed solum titulo oneroso. Jam vero in Angliâ et Statibus America Foederatis plena viget testandi libertas; in quibusdam aliis regionibus, v. g. in Italia et Germania, dimidia pars bonorum est disponibilis, et altera est reser­ vata; in Hispania, tertia pars bonorum est disponibilis, — tertia pars inter filios æqualiter distribuenda, — et ultima pars libere donari potest cuilibet e filiis, non autem alienis. ’ 717 20 De reservatione in Galliâ. (A; Extensio reservations : (a) Quando supersunt descendentes legitimi, pars disponibilis a nu­ mero filiorum pendet : si unicus sit filius, parentes de dimidià parte bonorum libere disponere valent; si duo filii supersint, de tertia parte disponere possunt; si 1res aut plures, quarta pars est disponi­ bilis. — Nomine filiorum intelliguntur etiam nepotes {petils-pls) eorumque descendentes, eo tamen sensu quod omnes posteri ex uno filio orti, pro uno tantum computantur; ita si Petrus duos habuerit filios, Joannem et Jacobum, priorque sit mortuus, quinque filios post se relinquens, hi quinque unum Joannem repraesentant et pro uno habentur in ordine ad partem reservatam. Si vero supersint filii naturales legaliter agniti, his reservari debet quota pars, minor tamen quam si legitimi essent.3 (b) Si supersint ascendentes deficientibus posteris, et quidem in utrâque lineâ, paternâ et maternâ, reservatur dimidia pars bonorum; si vero in unâ lineâ, quarta pars reservatur. (c) Nulla est reservatio in collateralium gratiam ; attamen, in praxi, si collaterales, cæteroquin pauperes, conquerantur quod legata insti­ tutis publicis aut privatis faéta fuerint, cum suo detrimento, solet auéloritas publica hæc reducere legata. Et merito quidem: nain caritas postulat ut cognatis, praesertim fratribus aut sororibus, qui in necessitate communi versantur, quædam relinquantur bona. (d) Conjugi superstiti non conceditur reservatio proprie diéla,sed jus ad usumfruétum cujusdam partis bonorum defunéb conjugis, ut infra dicetur, ubi de successionibus, n. 729. 718. (B De reduflione donationum. Quando donationes inter vivos aut testamentariae partem disponibilem excedunt, non sunt absolute irritæ, sed reduci possunt, si id postulent hæredes reservatarii eorumve successores aut causam habentes; primum quidem ’ De quibus vide Albert, La liberté de lester, p. 571-651; cfr. Bro­ cher, Etude sur la légitime et les réserves, Paris, 1868; Cuèno'i, Des droits de légitime et de réserve, Paris, 1877. I J Cod. civ., art. 9i3'93°> in Su/piem., p. 107 *; Planiol, III, n. 3047- 3140. : Cum res sit valde implexa, vide recentes jurisperitos, v. g. Pla­ niol n 1070-3074. DE GON fRAGTlBUS IN SPECIE. 311 reducantur dispositiones testamentaria, pro ratâ parte valoris; deinde, si legata non suffi lant ad partem reservatam solvendam, reducuntur donationes, non quidem pro rata parte, sed ordine chronologico, incipiendo a novissima et retro ascendendo usque ad primam, si opus sit. N. B. Quidam dicunt a lege reservationis excludi quaslibet dona tiones ex ineris reditibus erogatas, qui capitali nondum adjunéti fuerunt ; sed jurisprudentia id minime admittitur, si excipias ea quæ non sunt proprie dona, sed solum munera aut eleemosynae.· 719. 30 De sociali utilitate reservationis et partis dis­ ponibilis. Magno æstu hac de re disputatur inter juristas et œconomistas, necnon inter philosophos ac theologos, aliis plenam testandi libertatem propugnantibus, aliis autem lega­ lem reservationem defendentibus ; utriusque scholæ argu­ menta breviter expendemus, quasdam conclusiones inde dcdutSluri. (A) Plenam testandi libertatem, aut saltem facultatem pro parentibus de dimidiâ parte bonorum disponendi, quicumque sit filiorum numerus, tuentur Leplay et schola Socialis (Eco­ nomies ab ipso fundata, Baudrillart, P. Leroy-Beaulieu, dllspinay, Pinard, Cl. /annet, aliique multi œconomistæ2 quibus consentiunt quidam theologi ; quam sententiam propu­ gnant argumentis ex ordine cum ceconomico tum morali. 720.(a) Legalis reservatio, prout existil in Galliâ, hæreditatum dismembralionem inducit, cum magno familiarum ac ipsius societa­ tis detrimento ; cum enim, ubi adsunt multi filii, pars reservata sit pracipua, et aqualiter inter omnes filios partienda, magnæ posses­ siones non possunt diu in eadem familia servari, nisi voluntarie posterorum numerus limitetur; præterea, cum ex jurisprudentia quisque filiorum jus habeat ad portionem non solum ejusdem pre­ tii, sed etiam ejusdem natura, plerumque fundi ita dividi debent ut eorum cultura omnino difficilis evadat, industrialia vero aut com’ Planiol, III, n. 30S8, allegans Cass. 11 jan. 1882; cfr. M. Henry, Du legs de la quotité disponible, Paris, 1902. ’ Le Play, La réforme sociale, Tours, 1887; id. Organisation du tra­ vail, 1888; llaudrillart, Les lois de succession en France, ap. Rev. des Deux-Mondes, 15 avril 1872, p. 851; /’. Leroy-Heaulieit, in periodico PEconomiste français, mars 1880; (TEsfinay, La liberté de tester et la copropriété familiale, Angers, 1882; Pinard, Les réformes possibles en matière successorale, m periodico La réforme sociale, 1" août 1886, p. 127; CL 'fannet, Le Socialisme d’Etat, Paris, 1890, p. 491 53S; L. Ilrun, Introd. à l’Etude du droit, Paris, 1SS7, p. 207-234; — altos recenset Albert, op. cit., p. 715-727. 312 if I♦ 'i it * *ι„ •t I I •·1 , Ln 1 mercialin instituta, cum dividi nequeant, sæpe venduntur viliori pretio, et in alienas manus transeunt, ita ut filii aliud negotium inci­ pere debeant; quod quidem commercii aut industriæ progressui non parum nocet. — l’ræterea, quando agitur præsertim de parvis hærudiis, expensæ. quæ ex successione oriuntur, tam onerosæ sunt ut ipsum hæreditatis pretium fere adæquent; et ita ad extremam paupertatem reducuntur filii, præcipue minores, eo tempore quo patre orbantur.» 72x. (b) Pejores sunt efleélus in ordine morali : j) voluntaria conjugam sterilitas; nulla est in Europa alia gens, in quâ tam exiguus sit natorum numerus ac in Galliâ; atqui præcipua tanti mali causa ex œquali et coaflâ hæreditatum partitione desumenda est; parentes enim timent ne, si multos genuerint filios, dominia ab ipsis possessa in minusculas partes dividantur, et posteri ad statum fortunæ mediocrem aut infimum reducantur; ideoque mediis, ple­ rumque illegitimis, utuntur ad limitandam prolis procreationem: quod constat tum ex apertis declarationibus patrumfamilias, — tum ex eo quod apud pauperes et opifices, qui possessionibus carent, numerosior sil proles, — tum ex comparatione Galliæ cum aliis re­ gionibus, ubi plenior est testandi libertas.3 2) Nuptia propterpecuniam, non autem propter mutuum amorem, sape inita; siquidem ex hâc necessitate hæreditatem partiendi ino­ levit consuetudo filias dotandi, quo facilius nubant; cum enim parentum possessiones æqualiter dividantur, compensatio quæritur in contraélu matrimoniali, quatenus videlicet adolescentes ditiori puellæ nubere quærunt, ut pars bonorum, quam fratribus relisuri ' Exempla habes ap. Le Play, Reforme sociale, t. I, p. 265; Albert, p. 683-686. - “ De 1879 â 1883... la moyenne des fiais parcent francs du prix avait été de 146 fr. 72 dans les ventes d’un produit maximum de 500 fr.,de 57 fr. 13 dans celle-, dont le prix variait de 501 à 1000 fr., et de 31 fr. 10 dans les ventes d'immeubles adjugés pour 1000 à 2000 fr.” (Rapport du Garde des sceaux, ap. Officiel, samedi 6 mai 1893, p. 2300.) Cfr. Enquête sur l’état des familles et l’application des lois de succession, par la Société etEconomie Sociale, Paris. - Cfr. Albert, op. cit., p. 657-667; Cheysson, Discours sur la dépopu lation de la France, in periodico Réforme sociale, Ier juin 1898, p. 858; Baugas, L’affaiblissement de la natalité en France, ap. Reuue Cath. des Inst, et du Droit, janv. 1895, p. 54; A. des Cilleuls, Les lois suc­ cessorales et la population; id., La population, Paris, 1902, p. 124-127. Ad rem Le>oy-Beaulieu, l’Economiste français, mars 1880 : “ On a voulu empêcher le bourgeois comme le paysan de faire ce qu’on appe­ lait jadis un aîné, c’est-à-dire d’avantager un des enfants; on n’a réussi qu’en partie. On peu' toujours faire un aîné, en supprimant les cadets : c’est à ce beau résultat que s’ingénient une (ouïe de familles françaises. ” — Cfr. de Nadaillac, Un cri d’alarme, ap. Le Correspondant, 25 avril 1894, p. 250 264. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 313 sunt, per dotem sponsæ suppleatur; et ita haud raro evenit ut sponsæ bona poti usquam morales dotes ambiantur; exinde nascuntur jurgia divortiaque. 3) Aucloritas parentum ex hoc pariter minuitur; cum enim filiifamilias pinguem hæreditatem secure exspeétent, improvidi, pigii, luxuriosi sæpe evadunt; aliunde parentes sufficienti audlorilate ca­ rent ad eorum pervicaciam frangendam, eosque ad strenue labo­ randum excitandos, eo quod eosdem exhæredare non valent. Hin * in dies decrescit reverentia aut obedientia erga parentes; imo quan doque filii parentum mortem exoptant, quo citius et liberius pater­ ni hæreditate frui possint. Ex adverso autem, ubi posteri non tam secure ascendentium bona exspeélare valent, ad strenue laboran­ dum incitantur ut sibi providere possint, — haud raro ad exteras nationes transeunt, ut opes suas augeant, — debitoque honore pa­ rentes prosequuntur, ut partem bonorum consequi valeant. 722. (B) Ex adverso reservationem legalem, prout in Civili Codice jacet, multi juristœ approbant1 : — (a) Magis enim favet cequalitati civium, et efficacius obstat invi­ dia. ac dissidiis, quæ frequentiora essent inter fratres, si parentibus liceret unum exhæredare, alium vero donis cumulare. Hi enim non semper filiis favent qui majori industriâ aut virtute præditi sunt, sed potius iis qui adulatione blanditiisque benevolentiam captare satagunt. b) Aliunde maximi interest numerum angere bona quædam pos­ sidentium; qui nihil proprium habent, facile in socialismum labuntur, dum possessores fundorum, etiam exigui valons, jus proprietatis stre­ nue propugnant; quapropter, inter agricolas, pauci sunt admodum qui collectivismo adhæreant, dum opifices qui in urbibus degunt nihilque ut proprium habent, plerumque socialistarum theorias enixe amplectuntur. 723. (c) Cæteroquin, quando fundi inter multos dividuntur, ma­ jori cura et industriâ excoluntur, et ita magis feraces efficiuntur, ut experientiâ constat; in Galliâ enim, ubi hæc viget partitio, agri di­ ligentius et fruftuosius coluntur (piam in Anglià, ubi vastissimi fundi in eâdem familiâ per longum tempus servati fuerunt. — Nec dicatur in parvis hærediis machinarum usum impossibilem esse, et ita majores expensas incurri ; hodie enim facile efibrmantur agricola­ rum associationes (syndicats agricoles) quarum ope comparari possunt machinæ et insti umenta ad agros sine magnis impensis excolendos. ’ ’ Ita, inter alios, Bafhie. H. A meline, Wolowski, quorum argumenta legere est in opusculo Zinnet, loc. cit. — Aliis magis placet syste­ ma hisf)am\ um (supra, n. 716) quod revera æquitati consentaneum om­ nino videtur, quatenus jura parentum ac filiorum feliciter conciliat; de quo vide Glusson, 1. c. ’ A. de 'Brandt Droits et coutumes des populations rurales de Ia France en matière successorale, trad, de l’allemand par E. Regnier„ Paris, 1901. H DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 315 in conscientiA ad tribunal recurrendi, ct omnes judicis sen­ tential acquiescere debent Si vero parentes, propter praejudicia aut odium, unum aut quosdam c filiis parte légitimé privarent, contra caritatem certo peccarent; probabilius tamen non contra justitiam, ante judicis sententiam, dummodo eis reliquerint quæ ad honestam sustentationem, pro statu suo, requiruntur; quod præsertim verum est quando testatores propria industria bonum familiale, multum auxerunt : tunc enim liberius de eo disponere possunt. § V. De successionibus.1 726. Quando quis de rebus suis non integre disponit per donationem aut testamentum, bona quæ supersunt ad hæ­ redes transeunt per successionem legalem. Successio igitur legalis est transmissio bonorum defuncti ad unam velplures personas, secundum ordinem a lege definitum. Principia ge­ neralia de successionibus eadem substantialiter sunt apud varias Gentes, paucis tamen exceptis circa ordinem sequen­ dum inter collaterales et ascendentes, deficientibus descenden­ tibus. — Hic, secundum legem gallicam, exponimus : i° qui­ nam sint legales successores; 20 utrum optio eis detur accep­ tandi aut repudiandi hæreditatem; 30 quomodo partiinter varios successores facienda sit? I. Quinam ad successionem vocentur ex jure gallico? 727. i° Quidam ab hæreditate excluduntur : (A) Ratione incapacitatis : (a) nondum concepti (n. 7 to , (b) qui nascendo non sunt ad vitam habiles {non viables}·, (c) qui, tempore quo successio incipit, jam mortui sunt. — Hi omnes ipso faflo excluduntur. (B) Ratione indignitatis : (a) qui damnati fuerunt pro­ pter patratam aut attentatam defundi interfeftionem; (b) qui contra defundum tulerunt accusationem capitalem calumniosam, quæ ut talis judicialiter declarata est; (c) ma­ jores natu, qui defundi interfedionem, sibi notam, judicibus ’ Carrière, de Justitiâ, II, n. 501-570; Marres, lib. I, n. 256-293; Planiol, III, η. 169^-2495. ’ Cai. au.,art.725-730, tnSupp/em.,p. t2^; P/aniot, II, n. 1705-175^. 316 CAPUT II. non denuntiaverunt, nisi tamen a denuntiatione excusentur ut interfeélQris cognati vel affines. — Hi tamen non ipso facio, sed post sententiam judicis exhærcdantur. 728. 2° De ordine successionis. 1 Duplicis generis sunt haeredes : regulares, qui ifso facio personae defundi succedunt, et statini omnia illius jura acquirunt, dummodo onera successionis in se suscipiant; irregulares, qui a judice in possessionem bonorum mittuntur. (A) Quinque sunt ordines hæredum regularium; nec ab uno ordine ad alium fit transitus, nisi omnino deficiant hæredes anterioris ordi­ nis. — Jamveroad successionem vocantur : (a) descendentes defundi, videlicet filii legitimi aut legitimitati, vel naturales recogniti, aut adoptivi, deinde nepotes (petits-fils), etc. Filii legitimi aqualiter inter se dividunt hæreditatem. Si unus ex eis mortuus fuerit, ejus posteri inter se dividunt portionem quæ patri contigisset. — Filii illegitimi recogniti nonnisi partem hæreditatis consequuntur a lege determinatam (art. 756-761), si supersint legitimi descendentes, aut ascendentes, vel fratresaut sorores horumve filii; secus, totam consequuntur hæreditatem. (b) Deficientibus descendentibus, vocantur pater et mate) defuncti simul cum ejus fratribus et sororibus, secundum proportionem a lege determinatam (art. 746-752). (c) Deficientibus autem descendentibus et parentibus defuncti, fratres et sorores integram hæreditatem inter se dividunt modo a Codice definito (art. 752). (d) Si deficiant descendentes, fratres et sorores, necnon parentes defuncti, successio devolvitur ad ascendentes : dimidiam partem inter se dividunt propiores ascendentes paterni; alteram autem inter se dividunt propiores ascendentes materni, (art. 746-749). - - Si vero una e duabus lineis ascendentium exslinéta fuerit, dimidia pars inter ascendentes dividitur, altera autem inter collaterales alterius line». (e) Si deficiant descendentes, fratres et sorores, necnon ascen­ dentes, hæreditas transit ad collaterales usque ad duodecimum gra­ dum (art. 750-755). 729. (B) Duo sunt successores irregulares : (a) conjux superstes qui, deficientibus supradiélis hæredibus, totam hæreditatem conse­ quitur, dummodo judicialiter non sit ab alio conjugo separatus. — Insuper, quando conjux superstes non obtinet integram alterius hæreditatem, nec est judicialiter separatus, usumfruclum acquirit cujusdam portionis bonorum defunéii, juxta art. 767; (b) Status, seu fiscus, qui, defectu aliorum hæredum, omnia bona consequitur (ari. 768). ■ Cod. civ., art. 731*773. Supplem.. p. 124*; Planiol., 111, n. 1780 1.25. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 317 II. De acceptatione aut repudiatione successionis.’ 730. i° De optione hæredibus data. Hæredes possunt acceptare successionem sive simpliciter sive sub beneficio in­ ventarii, vel eam repudiare. Expedit quidem simpliciter acceptare, quando certo moraliter constat successionem non gravari oneribus ultra vires hæreditatis : ita enim multæ vitantur expensa?. — Si vero res dubia sit, sub beneficio in­ ventarii melius est acceptare, quia, licet majores sint expensæ, hæres tamen non tenetur debita solvere ultra vires hæreditatis. — Utile est autem successionem repudiare, quando certo moraliter constat hæreditatem gravari oneri­ bus quæ superant opes, aut quando donatio maximi valoris, antea facta, amitti aut minui posset obligatione eam referen­ di ad massam communem, ut infra dicetur. 731. 20 De juribus et obligationibus acceptantis. ÎA) Qui acceptat simpliciter, sive explicite, nomen hœredis assumendo in aétu authentico vel privato, ita tamen ut clare constet eum successionem acceptavisse, — sive implicite, aclum eliciendo qui necessario voluntatem accep­ tandi importet : (a) statim acquirit omnia jura defunéci et de eis disponere valet; (b) omnia pariter onera in se suscipit, etiam ultra vires hæreditatis, ita ut debita solvere teneatur non solum ex bonis successionis, sed etiam ex pro­ priis. 2 — Quæ obligatio est irrevocabilis, juxta illud “semel lucres, semper liceres ”, nisi tamen in casibus a lege exceptis, videlicet quando acceptatio per dolum obtenta fuit, — vel quando h «créditas plus quam dimidiâ parte imminuitur, ob inventionem testamenti tempore acceptationis incogniti (art. 783). 732. (B) Qui acceptat sub beneficio inventarii, id expresse declarare debet et hanc declarationem inscriptam habere in tabulario tribunalis, “ au greffe du tribunal de première ’ Cod civ., art. 774 810, Supplem. p. 129 *; Planiol, III, n. 1953 2034. • Ita quidem ex lege civilt; non autem ex jure naturali. — Lex autem civilis in hoc casu, non obligat in conscientiâ ante sententiam judicis, ut supra (η. 618-619) dictum est, quia nititur falsa prasiunplione fraudis, quæ non existit in casu; supponimus enim hærcdein honeste egisse, nec idhi bona successionis subtraxisse. 318 CAPUT II. instance dans l’arrondissement duquel la succession s’est ouverte” (art. 793); tune : (a) administrationem tantum accipit bonorum, donec res in liquido positæ fuerint, ct one­ ribus satisfactum fuerit; (b) curare debet ut inventarium perficiatur; (c) quo posito, non tenetur onera solvere ultra vires hæreditatis, sed ab omni obligatione sese liberare potest omnia bona relinquendo creditoribus et legatariis; imo jus habet exigendi solutionem omnium quæ sibi deben­ tur a successione. 733· 3° De repudiatione successionis. Cum nemo nisi volens sit haeres, potest quis successioni renuntiare. Hæc autem renuntiatio non præsumitur, sed expresse de­ clarari debet eodem modo ac acceptatio sub beneficio inven­ tarii. Jamvero renuntians (a) censetur nunquam fuisse lueres, proindeque ejus portio accrescit cohæredibus ejusdem ordinis, aut. his deficientibus, ad gradum subsequentem devolvitur; (b) a debitis solvendis liberatur, sed creditores, qui per hanc renuntiationem læsi sunt, a judice obtinere possunt ut successionem acceptent ipsius loco; quo casu, renuntiatio invalidatur tantum in gratiam creditorum, ct quidem eo solum fine ut solvantur quæ his debita sunt (art. 788); (c) retinere potest dona et legata sibi faEla, dum­ modo partem disponi bilem non excedant. 734. I n u I ζ ;» Γ’ M I, i III. De partitione hæreditatis.’ i° Status quaestionis. Aliquando, ad præcavcn- · das lites, partitio hæreditatis fit ab ipsis ascendentibus, dum vivunt; tunc facienda est in formâ donationis, aut testamenti (art. 1075-1080), regulas servando de reservatione, et dc successione. — Si nulla partitio faéta fuerit viventibus parentibus, post eorum mortem instituenda est, nisi cohærcdcs paciscantur de câ differendâ per aliquod tempus, quod quin· quennium excedere non debet; quo tempore elapso, conventio renovari potest; — sed si nullum sit hujusmodi paélum, nullus cohæres cogi potest ad manendum in indivisione. 735· 20De collatione (rapport) ante partitionem facienda. Ut servetur cequalitas relativa inter haeredes, quisque ad * <- W. Civ., art. 815-892, Supplent., p, 133 *; 2442. Planiol, III, η. 2170· DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 319 massam communem referre debet quæcumque a defuncto accepit per donationem aut testamentum, nisi tamen dona­ tor explicite dixerit res datas, quæ aliunde non excedunt partem disponibilem, non esse referendas, —■ vel lex ipsa aliter disposuerit. Jamvero lex a collatione eximit : (a; impensas educationis^ videli­ cet quæ necessariæ sunt ad artem vel mercaturam addiscendam, vel sumptus nuptiales, aut consueta munera; non autem expensas Cadas ad procurandum aliquod munus seu vitæ statum (frais d'êtablissenient)·, (b) fruélus et fenora rei donatæ, quæ ante mortem dona­ toris percepta fuêre; (c) res immobiles quæ absque culpa donatarii perierunt. 736. 30 De rescissione partitionis. Partitio semel faéta rescindi potest (a) propter vim et dolum; (b) quando una pars læditur, et hæc læsio excedit quartam partem portionis quæ ipsi tribui debuisset. Prætcrca in foro conscientitc, quæcumque læsio injusta reparari debet. 737. 40 De assecuratione partitionis (garantie des lots). Ad æqualitatem servandam, statutum est ut, si unus ex hæredibus eviclionem patiatur, totaliter vel partialiter, bono­ rum quæ ei obtigerant, vel in eorum fruitione turbetur, ceteri hæredes teneantur cum indemnem præstare., dum­ modo : (a) causa evictionis fuerit partitioni prævia, nec culpæ hæredis cujus interest tribuenda; (b) hæc eviélio non fuerit per explicitant clausulam ab assecuratione exempta. 738.50 De proportione servandà in solutione debito rum. Principium generale, juri naturæ ac civili (art. S70) consentaneum, est quemlibet hæredem concurrere debere ad solutionem debitorum, proportione habita eorum quæ ex hæreditate accepit. Attamen, quando unus ex hæredibus aliquem fundum accepit hypothccæ subjeétum, creditores illum cogere possunt ad totum debitum solvendum quo fundus gravatur; sed hic recursum habet contra ceteros hæredes ad repetendam partem ab ipsis debitam (art. 874) I i 320 CAPUT II. Art. II. De contract bus onerosis certi eventus. 739. Post diCla de contraélibus ct aétibus gratuitis, ad contraCtus onerosos accedimus, et quidem certi eventAs, postea de aleatoriis disputaturi. Jainvero inter contractas onerosos certi eventils eminent : emplio-venditio, quâ rei dominium transfertur pro pretio; locatio, quâ rei usus pro mercede conceditur; contractais laboris, quo promittitur opera præstanda pro salario; mutuum, vi cujus lucrum percipitur e pecuniâ quæ alteri conceditur in consummationis usum; contrailus societatis, quo plures conveniunt de re aliqua in communi ponendâ ad lucrum exinde faciendum ct pro­ portionate inter se dividendum. De quibus seorsim di­ cemus. § I. — De em ptione-ven ditione? 74θ· Praenotanda. r° Ut supra (n. 611) notatum est, contractus ex vps&sociali natura hominum originem ducunt; cum enim, data divisione laboris, quasdam producant res quibus non indigent, et aliunde multis rebus indigeant quas non producunt, exinde fiunt inter ipsos bonorum permuta­ tiones, quatenus aliis tradunt quædam bona et ab eis acci­ piunt alia diversi generis. Postea vero, cum sæpe contin­ geret ut res commutandæ essent inæqualis valoris, paulatim usu et consensu gentium cleéta est communis rerum mensura, pecunia'2 scilicet, quâ commutationes facilio­ res et frequentiores faélæ sunt; illud autem commuta­ tionis genus quod fit mediante pecunia, vocatum est emptiovenditio. 741. 2° Jamvero emptio-venditio est contractus onerosus quo transfertur rei alicujus dominium pro pretio determinato. I ft * A’. Thom.,2. 2., q. 77; Lugo, disp. XXVI; Satinant., Tr. XIV, cap. n; Billuart, diss. III; 5. Alphons., n. 793-830; Carrière, Π, n. 655-765; Ball. /’., n. 747-820; Berardi, n. 597-068; Lehmk., n. 11091123; Noldin, n. 577-596. ’ Pecunia etymologice originem ducit a voce pecus, quia olim designa­ bat omnes opes seu divitias, quæ primævis temporibus in pecoribus maxime consistebant; hinc quando nummi ut pretium commutationis adhibiti sunt, vocati sunt pecunia; et apud quasdam Gentes nummi pecudis capite signabantur Jireal et Bailly, Diction. étymologique iatm, Paris, 1898, p. 254). 9 t DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 321 — Hinc tria ad essentiam hujus contraôlûs requiruntur (a) mutuus consensus unius qui emit ct alterius qui ven­ dit; (b) res aliqua, sive mobilis sive immobilis, quai merx dicitur; ct ita venditio distinguitur a cambio, in quo quod­ dam flecunice genus pro alio genere pecuniæ permutatur; (c) pecunia tanquam mercedis pretium; ct ita emptio secer­ nitur a simplici commutatione, in quâ merx pro merce datur 742. 30 Jure naturali, dominii translatio fit solo consensu contrahentium, statim videlicet ac mutuum consensum ex­ presserunt de merce et pretio. Jure autem civili, apud nonnullas Gentes, quædam conditiones requiruntur ut con­ trains sit perfectus; de quibus Codices adeantur. In Gallia,' dominium solo consensu contrahentium transfertur. — Attamen, in quibusdam casibus, venditio non est perfeéta, quia alicui conditioni subjacet. Ita (a) quando res venduntur juxta pon­ dus, numerum, aut mensuram, venditio non perficitur nisi quando fuerunt ponderatae, numeratae aut mensuratae; (b) quando agitur de rebus quæ^z/jÆzzv solent antequam emantur, ut vinum et oleum, ven­ ditio non est absoluta nisi postquam emptor eas gustaverit et appro­ baverit; (c) si venditio fiat sub probatione {à l'essai), non censetur perfeéta nisi quando res probata fuerit. — In his aut similibus casi­ bus, quamdiu venditio perfeéla et absoluta non est, res flent vendi­ tori; statim vero ac contraéius completus fuit, res etiam nondum tradita perit emptori. Dicemus : 1° de justo pretio quod venditor exigere potest et emptor solvere debet; 2° de officiis venditoris; 30 de officiis emptoris; 40 de quibusdam venditionis speciebas, in quibus speciales occurrunt difficultates. I. De j usto pretio. 743. i" Status quæstionis. (Ai Pretium est valor rei flceuniâ ex­ pressus. Undenam autem rei valor pendeat, inter œconomistas valde disputatur. Alii dicunt hunc ex ipsâ intrinseca rei utilitate desumendum esse, attenta simul rei abundantia vel inopiâ; ita aqua, quæ valde utilis est, generalim parvipenditur, quia multum abun­ dat, sed, ubi deficit, maximi fit pretii. Alii tenent valorem rei ex labore in eâ conficienda consumpto repetendum esse. Alii tandem, quibus assentimus, putant valorem ex hâc uirâque causa simul pen dere, ct insuper cx desiderio plus mmusve vehementi quod emptor * Cod. civ., art. 1583-1593, Suflfllem., p. 143*; Planiol, II, n. 1354<365· ΓΠΕΟΪ MOR Tfl 322 ·<> ΤΙ ί •I I 4 C CAPUT II. concipit rem comparandi, propter utilitatem aut voluptatem quam ipsi affert ’. Pretia hodie maxime regulantur concurrentice lege, vi cujus vendi­ tores ejusdem mercis parvo lucro contenti sunt, ut majorem nume­ rum emptorum sibi concilient; necnon proportione inter res oblatas et petitas (la loi de l'offre et de la demande, supply and demand}, co sensu quod, ceteris paribus, eo cariores sunt merces quo ex unâ parte minus abundanter offeruntur, et ex alterâ numerosiores sunt emptores qui has comparare volunt.2 744. (B) Justum dicitur pretium quod mercis valorem moraliter adæquare censetur. Æqualitas vero de qua hic agitur non potest esse mathematica et absoluta, sed solum moralise relativa, quatenus videlicet uterque contrahens cx * venditione quamdam utilitatem derivat, quæ, omnibus attentis circumstantiis, compensare videtur id quod alteri tradit. — Jamvero triplex distinguitur pretium : legale, vul­ gare. et conventionale. a) Legale dicitur illud quod aufloritate publicd definitum est; ita, in quibusdam civitatibus, magistratuum auéloritate determinatur pretium panis,aut carnis,tel pretium solvendum pro curru um usu. Quando adest pretium legale, huic stan­ dum est in conscientia, nisi sit manifeste injustum (quod vix unquam occurrit), aut in desuetudinem abierit; nam auéloritate legitima et competente statutum fuit,ob bonum com­ mune; qui ergo, sine ratione omnino speciali et aequitati consentanea, illud pretium excedit, injustitiam committit sive erga emptores, sive etiam (saltem frequenter) erga alios venditores, et ad restitutionem tenetur. 745. (b) Vulgare pretium est illud quod communi horninum (Estimatione,spxo locorum et temporum varietate,deter­ minatur. Quod quidem mathematice non determinatur, sed quamdam habet latitudinem, et triplex esse potest : supre­ mum, illud nempe supra quod probi mercatores vendere non — - --- —— — — — —------------- --- - —■ ■■ Ά Leroy-Beaulieu, Tr. d’Econom. pol., III, p. 15-94; J. Rambaud, Eléments d’Econ. Politique, p. 31-42; Ch. Gide, Princ. d’Econ. polit., P- 5«-7o; V. Brandts, Les grandes lignes de l’Econ. Polit., Louvain, 1904, t. Il, p. 4-25. * “ On la formule ainsi : la valeur des choses (richesses ou ailes) est en raison inverse de l’offre et en raison direéle de la demande ” (J. Rambaud, op. cit., p. 257). — De utilitate et incommodis concur­ rentia, vide Rambaud, p. 80-83; Gide, op. cit., p. 153-157. ' DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 323 solent; infimum, infra quod probi emptores generating non emunt; medium, quod inter utrumque consistit. — Gcnera­ tim, in rebus necessariis de quibus scepe contrahitur, pretium infimum non multum a supremo distat in eodem loco, et pretium medium omnibus facile notum est per id quod dici­ tur le prix courant, le prix du marché. In superfluis autem, præsertim quando raro venduntur, major est latitudo, et vix invenitur pretium currens, seu vulgare. 746. (c) Conventionale pretium illud est quod HberA venditoris et emptoris voluntate determinatur. Jamvero om­ nes concedunt res, quæ nec legale nec vulgare pretium habent, juste vendi pretio conventionali, dummodo absit fraus, metus aut vis. Tunc enim pretium ideo justum est quia contrahentes scienter ac libere dc eo conveniunt, et aliunde nulla est alia via illud determinandi. — Ita est, v. g., quoad opera artis, gemmas pretiosas extraordinariae magni­ tudinis, antiqua manuscripta, vel alia hujusmodi quæ non­ nisi raro venduntur; — pariter quoad res usu jam attritas, tnobilia non nova; aut quoad res de quarum pretio ambo contrahentes dubitant, quando uterque periculum sortis subire consentit. Sed quæstio est num, etiam in rebus pro quibus pretium adest vulgare, licitum sit pretium conventionale a vulgari distinélum. 747. 2° Controversia de norma sequenda quoad justum pretium. Duplex datur sententia. (A) Alii communius, post 5. Thomam,' docent pretio vulgari stan­ dum esse in justitia, nisi specialis et legitima sit ratio aliter agendi. Etenim (a) quando alicujus rei pretium communi proborum æstimatione determinatum est, contrahentes juxta illud pretium pacisci censentur; ideoque, si illud excedatur, consensus debita libertate carere merito putatur; (b) si sola conventio sufficeret ad justum pre­ tium, minus prudentes ac vigilantes sæpe a peritioribus deciperen­ tur et spoliarentur, cum magno societatis detrimento, cum exinde commercii securitas periclitaretur. (B) Pauci tamen theologi, sive antiqui sive novi, putant in omni­ bus pretium conventionale legitimum esse, dummodo contrahentes de eo libere paciscantur. Nam (at pretium justum est (piando ven­ ditor et emptor scienter ac volenter de eo conveniunt, quamvis limi- Mt q. 77» a. i. *·>· 324 CAPUT 11. tes pretii vulgaris excedat : tunc enim, quidquid sit de communi æstimatione, putant in hoc particulari casu rem moraliter æjuivaIere pretio; (b) aliunde talis est hc die etiam proborum praxis: huic leges civiles favent, dum sanciunt venditiones qudcurnqué pretio libere initas, nisi alteruter contrahens enormem passus sii Iasione®; imo prioris opinionis defensores tot exceptiones admittere coguntur, ut revera in praxi non mullum ab alterius opinionis propugnatori­ bus differant. 748. 3° Conclusiones practicæ. (a) in rebus quæ fre­ quenter ac communiter vendi solent, generatim pretio currenti standum est in juslitiâ,1 nisi specialis sit ratio aliter agendi. (b) In rebus autem quæ minus frequenter venduntin- et pro quibus vix adest pretium currens, ut justum habtn potest pretium conventionale, dummodo absit fraus, vis aut metus. (a) Ratio prioris est quia, ubi adest pretium currens, hone­ storum communi æstimatione clare ei definite determinatum, vix concipi potest quomodo scienter et volenter contrahentes de alio pretio paciscantur, nisi specialis adsit ratio aliter agendi : non enim solent homines, in contraélibus onerosis, ultra pretium summum emere aut infra imum vendere, nisi aliquo modo decipiantur, aut quadam necessitate co­ gantur. ijjM (b) Aliunde multæ sunt res, ut domus, fundi, equi, etc. pro quibus vix datur pretium clare et absolute determina­ tum, quia carum valor ex multis circumstantiis locorum, temporum aut personarum pendet. Tunc si duo contrahen­ tes, valorem rei non solum extrinsecum, sed etiam relativum apprime noscentes, et aliunde ab omni metu aut vi immu­ nes, libere de aliquo pretio consentiunt, illud generatim ut justum haberi potest : si enim emptor plus quam pretium commune solvere consentiat, id nihil aliud probat nisi rem pluris valere, ipsius judicio, quam valet juxta communem æstimationem. — Qui autem rem viliori emit pretio quia ’ Fieri potest ut pretium currens injustum sit, sive propter memtacia et fraudes, sive propter monopolia, quæ a præcipuis venditoribus ahetv jus mercis instituta fuerunt; tunc mei daciorum ei monopoliorum fau­ tores contra justitiam peccant, ut infra dicetur, ubi de monopoliis, n. 777; sed alii mercatores qui his fraudibus decipiuntur, aut inonopo'istaium pretiis stare coguntur, ne foro < edant ei ruinam patiantur, ab injustitiâ immunes sunt (iîerardi, η. 643). a ! DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 325 venditor in quâdam necessitate versatur, — quia v. g. pccunift indiget ad debita solvenda, — injustitiæ reus est 749. 4° Applicationes. (A) De titulis propter quos rem vendere licet supra pretium vulgare. Tres præsertim recen­ sentur hujusmodi tituli : — (a) damnum emergens nul lucrum cessans; v g. si quis, in gratiam emptoris, vendit mercem quam servare intendebat in aliud tempus, quo carior fuisset; aut solutionem pretii ultra tempus legale differri permittat; in his et similibus casibus, pretium vulgare .excedere licet, dummodo moneatur emptor : nam damnum quod patitur venditor aut lucrum quod amittit, est quid pretio aestimabile. (b) Specialis affecius venditoris erga rem suam; si venditor speciali aftetShi rem suam prosequatur, propter utilitatem aut voluptatem quam ipsi affert, majus pretium exigere potest, quia carentia rei specialiter amatæ est quid pretio aestima­ bile, et aliunde emptor liber manet rem comparandi vel non. 75°· (c) Specialis rei utilitas quoad emptorem, quia v. g. fundus prope est domum emptoris. Id quidem negat 5. Thomas, quem multi sequuntur theologi; tunc enim “ utilitas quæ alteri accrescit, non est ex vendente, sed ex conditione ementis Nullus autem debet vendere alteri quod non est suum ”·. Hodie tamen non pauci theologi docent hunc esse legitimum titulum exigendi majus pretium, dummodo venditor emptoris necessitate non abutatur; nam valor rei desumitur ex ejus utilitate non solum intrinseca et absoluta, sed etiam cxtrinsecâ et relativa; jamvero fundus, prope domum loca­ tus, ex hâc proximitate majorem acquirit valorem; hic autem, utpote ex agri locatione procedens, vere ad dominum fundi perlinet. Aliunde hodie communiter admittitur rei pretium partim determi­ nandum esse ex desideriis quæ excitat; pluris igitur vendi possunt ea quae vividius emptores comparare volunt. Unde in praxi inquietandi non sunt qui carius vendunt res quæ specialem utilita­ tem aut voluptatem emptori præbent. — Secus autem dicendum esset, si majus pretium exigeretur, quia emptor in necessitate versa­ tur; hic enim non libere, sed quasi coaéle illud pretium solvit. 751. (B) De titulis propter quos infra pretium vulgare emere licet. Tres etiam distingui possunt: (a) si quis res emat quibus nunc non indiget, in gratiam venditoris qui numerata pecuniA caret; ita enim agendo huic emolumen­ tum præstat quod est pretio æstimabile; (b) si merces ultro ’ 5·. Thom., 2. 2., q. 77. a. 1. 326 1 ·> I t 4 t* ; - • I ι L J.1 « reddunt, aut ineptam ad notum finem emptoris; secus, verus consensus non praebetur, cum nemo intendat rem nocivam emere aut plane inutilem. (b) Quoad defeétus accidentales, qui solum rem minus uti­ lem faciunt ad finem intentum, venditor tenetur eos mani­ festare, si dc eis interrogetur; secus dolo et fraude uteretur, et ita justitiam lædcret; a fortiori injustum est positive verbis aut faflis emptorem fallere, utendo v g. illegitimis mediis ut merces meliores quam sint appareant; tunc enim mendacium committitur, et quidem perniciosum. — Si vero non interrogetur, venditor striéle non tenetur patefacere rei defeélus, praesertim manifestos, nisi emptor sit imperitus et dicat se omnino venditori confidere; debet tamen pretium minui propter illos defeélus, ne, omnibus attentis, excedatur summum pretium. Ratio est quia cavere debet ipse emptor ne rem vitiosam emat; si communi solertiâ et prudentia polleat, manifestos defeélus percipere potest; si vero hAc solertiâ careat, interrogare potest ac debet. 758· Quæ quidem principia speculative ab omnibus fere admittuntur. Inpraxi autem, non pauci sunt mercatores qui putent licitum esse in omni casu celare defeôlus, etiam occultos, dummodo, contraôlu jam peraôto, emptorem mo­ neant de vitiis rei quæ huic nocere possent. Et hi qui­ dem, post faélum, excusandi sunt a tanto, si non a toto, nec ad restitutionem cogendi, nisi supra pretium summum rem vendiderint; sed prudenter monendi sunt ne deinceps emp­ tores decipiant. 759. (B; J ure civiligallico', agnoscuntur vitia redhibitoria, propter quæ emptor potest vel rem reddere et pretii restitutionem exigere, vel rem servare et partem pretii recuperare, juxta peritorum aestima­ tionem. Jamvero, ad vitia redhibitoria, quatuor requiruntur conditiones : (a) ut vitia sint occulta; quando enim sunt manifesta, ita ut communi diligentia detegi valeant, regula est : caveat emptor! (b) emptori ignota: si enim, quamvis occulta, ab emptore deteéla fuerint, hic censetur voluisse rem comparare, non obstante defeélu; (c) tempore venditionis existentia, saltem virtualiter; nam. venditione peraétâ, E: f i ' Cod. civ., art. ι6μ·ι6|9, Supplent., p. 149*; quoad vitia redhibitoria animalium, cfr. L. 21 juil. 1881; 2 août 1IS84; Jijuil. >895, ap. Riviïrc, pp. 771.902, 1318, et Supplent.. p UP*, not. r. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 329 ipse cmptnr periculum sortis subit : hinc quamprimum rescissionem contraélûs petere debet; (d) utilitatem rei impedientia.axd minuentia ita ut emptor non emisset, si defedius novisset. Quando hæc quatuor verificantur, venditor tenetur de vitiis redhi biloriis, sive ea cognoverit, sine non. Attamen, si bona-, sit fidei, speciali paéto se eximere potest ab omni obligatione quoad defec­ tus; et, si id non pepigerit, tenetur tantum restituere pretium rei et sumptus ex contraôlu ortos; si vero sit malicfidet, hoc privilegio non gaudet, sed omnia damna emptori illata compensare debet. Si res vendita perierit ex vitio redhibitorio, venditor pretium red­ dere et damna compensare tenetur; secus, si perierit casu fortuite. aut emptoris culpa. 3° De traditione rei vendites. 760. (A) Venditor tenetur rem venditam emptori tradere, id est in ejus potestatem et possessionem transferre; et qui­ dem in eo statu in quo erat tempore venditionis, cum omni­ bus fruflibus quos a die init i contraéifts percepit; tempore, loco et mo io præfinitis, et deficiente paéto, secundum prae­ scripta legis civilis1 aut consuetudinem in hoc loco rece­ ptam. Secus, emptor habet aétionem personalem contra venditorem, et realem circa rem venditam. — Attamen si emptor non solvat pretium præfixo tempore, aut in statum decoflionis incidat, venditor rem tradere non tenetur. 761. (B) Venditor pariter tenetur rem fideliter tanquam depositarius custodire, usquedum emptori tradatur; quaprop­ ter, si ex ipsius culpa pereat aut detrimentum patiatur, damnum reparare tenetur; si vero ex casu fortuito, ille subit damnum qui rei dominus est; jamvero in Gallid, dominium transfertur emptori, etiam ante traditionem. (C) A traditione rei differt asportatio {PenlPi'ement de la marc/iaru dise); hæc fit expensis emptoris, nisi aliter conventione aut consuetu­ dine statutum fuerit. 40 De assecuratione rei vendites. Venditor tenetur emptori securitatem præstare quoad rei possessionem et vitia occulta. 702. (A) Securitatem præstare debet dc tranquilld rei possessione, contra cviclioncm; eviélio autem locum habet quando emptor juridice cogitur rem emptam alteri tradere, sive integre, sive ex parte, quia v. g. creditor hypothecarius ’ Cod. civ., art. 1604-1634, Siifplem., p. 146 *; Planiol, n. 1448-1456. 330 ■i 1 I * >1 I, C V f 1-4 i <·ίι -er! CAPUT II. eam vindicat. — Et merito quidem; nam venditor non acquirit jus in pretium, nisi in quantum emptori transfert quietam mercis possessionem. — Unde, si emptor disturbe­ tur, ad venditorem recursum habere debet : hic autem evic­ tionem impedire conabitur, ct, si eam non impediat, omnia damna reparare tenetur quæ emptor subiit, videlicet pretium, sumptus contraClûs, impensas faCtas pro jure suo prose­ quendo, etc. Attamen venditor ab assecuratione excusatur; (a) si ex·, presse dixerit se nolle securitatem præstarc contra evictio­ nem, dummodo sit bonæ fidei; aut implicite, causam evic­ tionis aperte declarando; tunc enim emptor in se suscipit eviCtionis periculum; (b) si causa eviCtionis nonnisi post venditionem orta sit, v. g. ob præscriptionem quam emptor, quamvis hâc de re monitus, non interrupit; aut sipropriA culpâ evincatur emptor. (B; Praeterea venditor tenetur emptori securitatem præstarc quoad vitia rei occulta, ut supra diélum est, n. 757-759, ideoque pretium restituere, aut illud minuere. III, De officiis emptoris.’ I I' f1 Emptor debet pretium solvere et rem tollere. 763. i° Prelium solvere loco ct tempore præfixis; et, si nil speciale conventum fuerit, loco ct tempore quo res tra­ ditur aut tradi debebat; si enim res casu fortuito perierit, inito jam contraClu, emptor a pretio solvendo non libera­ tur. — Si solutio ultra præfixum tempus differatur, auCtarium legale debetur dummodo ita conventum fuerit, aut solutio expresse requisita, vel res sit frugifera; secus enim damnum infertur domino.— Tandem, si emptor nullo modo pretium solvat, venditor petere potest contraClûs rescissio­ nem, ne secus ejus jura lædantur. 764. 2° Rem tollere, et quidem tempore determinato, ct, si nihil statutum fuerit, quamprimum moraliter, ne ex dilatione venditor aliquod patiatur damnum. — Si emptor rem tollere neglexerit, venditor non amplius tenetur rem custodire, et, si eam servaverit, impensas hâc de causa faCtas ' Cod. civ.. art. 1650-1657, Supplent., p. 151*; Planiol. II, n. 1521 1532. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 33J repetere potest. In Galliâ quando agitur de rebus mobili­ bus, resolvitur contrarius in gratiam venditoris, si res post præfixum tempus sublata non fuerit (art. 1657). IV. De quibusdam emptionis-venditionis speciebus. Tres sunt de quibus dicere oportet, ob speciales quæ in illis occurrunt difficultates: venditio perproxenetas, vendi­ tio sub hasta, ct monopolia. i° De venditione per proxenetas {courtiers). 765. Proxenetœ dicuntur ii omnes qui alterius nomine ali­ quid emunt vel vendunt; variis nominibus vocantur courtiers, commissionnaires,commisvoyageurs,représentants de commerce. Sunt vel uti mandatarii eorum quorum nomine agunt, ideoque mandatariorum obligationes implere debent. 766. Principia. (A) Proxenetœ negotium sibicommissum fideliter gerere debent, ed scilicet diligentia quam in propriis negotiis ejusdem generis adhibere solent; ideo enim seliguntur et stipendium accipiunt ut mandantis negotia fideliter ge­ rant. Quapropter reparare tenentur damna quæ mandanti illata fuerunt, ob culpabilem negligentiam in negotio geren­ do, juxta principia superius exposita, n. 466. 767. (B) Omne lucrum quod percipiunt in gerendis hujus­ modi negotiis tradere dt In nt mandanti; nam cjus nomine agunt, ab coque stipendium aut salarium accipiunt, ac proinde quid­ quid negotiando lucrantur, non sibi, sed domino acquirunt Possunt tamen partem lucri sibi retinere : (a) Si specialis fuerit conventio, quâ v. g. quinque per centum pro­ xenetis concedatur; (b) si extraordinaria di ligent iâ. ad quam vi ollicii non tenebantur, carius vendiderint aut vilius emerint (piam a domi­ no præstilutum fueiat; in quo tamen cavendum est ab illusion bus, quæ tam facile concipiuntur. Generatim ipsis non licet rem statuto pretio sibi emere, et postea eamdem aliis majori pretio vendere, excessum sdu retinendo; domi­ nus enim hunc agendi modum merito reprobare censetur, cum stipendium illis det ut negotia sua meliori quo fieri potest modo gerant. Attamen, si in determinato casu, post adhibitam diligen­ tiam, invenire non potuerint quemquam qui pluris rem emere vo­ luerit, striéle loquendo possunt eam sibi acquirere, dummodo sin­ cere id faciant, in se sus< ipiendo rei periculum, et si postea lucrum ex eâ fecerint, ab injustitia immunes sunt. 332 c CAPUT II. Proxenetæ sibi retinere possunt munera quæ sibi dantur a merca­ toribus, quorum officinam frequentant, dummodo tamen exinde non inducantur ad male aut minus vigilanter gerenda domini negotia. Si vero mercatores vulgare pretium minuant, generatim proxene­ tæ illud lucrum domino tradere debent; cum enim stipendium accipiant, nec jus habeant ad duplicem mercedem, sibi retinere nequeunt lucrum quod ex ipsâ negotiatione accrescit. Si tamen certo moraliter constet hanc pretii imminutionem in gratiam proxe­ netarum fieri, ab his retineri potest, præsertim ubi viget consuetudo. 768. (C) Idem dicendum est de famulis, qui cibaria aliaque hujusmodi pro dominis emunt : possunt siquidem munuscula a mercatoribus accipere, non autem generatim loquendo sibi retinere lucrum ex imminutione pretii (quod gallice vocatur le sou du franc)\ per se enim tale lucrum domino accrescit, non autem famulis, qui jam salarium acci­ piunt. Et revera valde timendum est ne mercatores majus pretium inscribant et dominis imponant, ut exinde aliquid famulis solvant, sub prætextu minuendi pretium. — Atta­ men si certo moraliter constet illam imminutionem vere in gratiam famulorum fieri, nec expensis domini, sed ipsius mercatoris qui in casu particulari partem sui lucri cedere consentit, famuli id sibi licite retinent. Insuper idem dici potest, si domini hanc praxim sciant et tacite approbent aut saltem tolerent, tanquam medium famulorum augendi salarium. Sed optandum est ut domini et famuli clare de hoc paciscantur, ne paulatim, his aut similibus minus hone­ stis lucrum faciendi mediis, minuatur naturalis aequitatis sensus. 2° De venditione sub hastâ (vente aux enchères). 769.(A) Notio. Venditio sub hastâ, quæ dicitur etiam auctio, licitatio ( vente à l'encan, auflion sale, versteigerung) ea est qufi res vendenda per preeeonem proclamatur, coram pluribus licitatoribus, et adjudicatur majus pretium offerenti. Quæ quidem voluntaria aut judiciaria1’ esse potest, prout sponte fit a domino, vel a lege statuitur, v. g. ad solvenda debita. ’ Quoad judicialem auAionem, cfr. Code de procédure, art. 702-717; Cod. pen., art. 412. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 333 77O· (Bj Principium. In venditione hujusmodi justum pretium dijudicatur non ex æstimatione communi, sed ex honestd concertatione inter Hâtantes; hic enim agitur dc con­ trail u aleatorio, in quo vendens et emens œquali periculo lucri aut damni se committunt; proindeque, dummodo ex utrftquc parte absit fraus, pretium erit legitimum. 771. (C) Conclusiones practicæ. Duplici modo fieri potest amflio : — (a) Modo plene aleatorio, quando videlicet venditor expresse aut facite statuit ut pretium per solani ementium licitationem determi­ netur, absque ullo interventu, et res non retrahatur, sed plus offe­ renti tradatur. Tunc ipsi non licet filos licitatores mittere, qui, sine animo emendi, rei pretium augeant; et, etiamsi pretium offeratur infra vulgare, tenetur rem cedere. Ex altera parte, emptores non debent metu, fraude, uno verbo, illegitimis mediis, alios impedire a licitando seu plus offerendo, paciscendo de non licitando ultra tale pretium, vel quoad lakm rem; secus enim injuste agunt erga venditorem qui majori lucro privatur, et erga licitatores, qui privan­ tur spe rem comparandi. Injustitiam tamen non committunt, si solum suasione aut precibus alios a li< iiando deterreant. 772· (b) Modo communi, seu non plene aleatorio, quando venditor explicite aut implicite sibi servat jus pretium argendi per se aut per alios, et rem sibi relinendi, si nemo majus pretium olTerat; quod quidem hodie sæpe occurrit. Quo < asu, ex unâ parte, venditor sibi consulere potest, falsos licitatores adhibendo, et rem retrahendo, si pretii, m nimis infimum offeratur. Ex alterâ parte, emptores sua jura tueri possunt simul paciscendo de non licitando ultra tale pretium determinatum; nequeunt tamen vi. metu aut fraude alios emptores a licitando avertere, cum hæc media sint injusta. 773- N. B. (a) In utroque casu,pracones justitiam lae­ dunt, si mediis injustis venditori aut quibusdam emptoribus damnum inferant : v. g. auilionem instituendo tempore quo prævicient paucos futuros esse licitatores, rem citius aut tar­ dius adjudicando, ut amicis faveant. (b) Venditor securitatem præstat quoad rei cvi&ioncm, sed non quoad vitia, etiam redhibitoria, nisi aliter lege aut paito statutum luerit. 30 De Monopoliis. 774. (A) Præviæ notiones Monopolia diversi generis sunt, præserlini vero legale et privatum, (a) Legale mono­ polium est exclusivapotestas certas nurces vendendi, uni vel 334 •·ί «AI « *1/ C / C CAPUT IL paucis ab aufloritau publicâ concessa1. Hoc ρςςρ l^itîmum, dummodo intra certos limites contineatur, nemo est qui dubitet; nihil aliud est enim nisi unum e mediis quibus Status sibi comparare potest pecuniam necessariam ad res publicas bene gerendas; quapropter etiamsi pretium sit multo majus pretio vulgari, injustitia non committitur, dum­ modo pecunia hoc modo comparata, ad promovendum bo­ num commune adhibeatur, et aliunde justos limites taxatio­ nis non excedat. 775. (b) Monopolium privatum existit quando pauci homines variis mediis efficiunt ut ipsi soli certum genus mercium vendant, pretio sibi placito, aut cum aliis venditori­ bus paciscuntur de certâ mercede non vcndendA infrâ talc pretium; ita enim naturalis mercatorum concurrentia impe­ ditur, et pretia ad arbitrium paucorum determinantur. Quandoque illud paétum eo solum tendit ut concurrentia exces­ sum corrigat; aliquando tamen initur ut pretium æquo majus empto­ ribus imponatur. Hujusmodi monopolia variis modis instituuntur; quandoque varii venditores aut venditorum societates totam rei administrationem committunt paucis viris, qui omnia ad rei produc­ tionem et venditionem speélantia pro arbitrio statuere valeant : tunc instituitur quod vocant trust;— alias, paciscuntur solum de limitanda productione aut venditione alicujus mercis, et quoad alia suam libertatem retinent; quod vocant cat teli; — aliquando com­ muni consilio maximas quantitates alicujus mercis emunt, ut earum pretium augere valeant et exinde maximum lucrum percipere :quod quidem vocatur ring aut corner *. Societates, quæ dicuntur trusis, in Majori Britannia et præsertim in Statibus Americæ Fcederatis institute sunt; aliæ, quæ nuncupan’ Non pauci theo'ogi aliud monopolium legale hic describunt, vide­ licet privilegium amfloribus et inventoribus concessum exclusive ven­ dendi libros aut nova inventa; de quo supra ditflum est, n. 42. ’ De notione, commodis et incommodis hujusmodi patflormn, cfr. Gunton, Trusts and the public, New York. 1899; Ely, Monopolies and Trusts, New York, 1900; Jenks, The Trusts problem, Neu York, 1900; Nettleton; Trust or Competition? Chicago, 1900, de i\oosiers, Les Industries monopolisées aux Etats-Unis, Paris, J900; id., Les syndicats industriels de producteurs, en France et à l’élianger, Paris, 1901; Pohle, Die kartelle der gewerblic htm Uiiternchiner, Leipzig, 1898; G» unset, Uber kartelle, Leipzig, 1902; Soyons, La crise allemande de 19 >0- 902. Paris, 1903; DoltCans, De l’accaparement, Pans, 1902; tin Saint IJon, Cartells ct Trusts, 1903, ubi compendiose omnia alia opera contrahuntur. DE. CONTRACTIBUS IN SPECIE. 335 tur carfells, in Germaniâ, Galliâ aliisque regionibus vigent; rings et corners apud varias Gentes a speculatoribus passim usur­ pantur. 776. (B) Principia, (a) Monopolia, quæ eo fine insti­ tuuntur ut effrccnatie concurrentia excessibus remedium affe­ rant, ct hunc finem nonnisi legitimis prosequuntur mediis, nec aliunde justum excedunt pretium, non sunt per se illicita. sed certis limitibus circumscribi debent, ne suâ potestate ab­ utantur ad civium et rcipublicæ detrimentum. 1) Non sunt quidem per sc illicita ; nam finem honestum justis mediis prosequuntur; concurrentia siquidem est veluti vis cæca quæ cx se bonos aut malos effecius producere valet; si nullomodo reguletur, eo tendit ut pretia rerum et opificum salaria ita deprimat, ut hi quotidianum viéïum ægrc consequi possint; expedit igitur ut, ad hos abusus compescendos, aliquod paétum inter mercatores intercedat infra certum pretium non vendendi. Nil ergo prohibet tale paétum inter varias societates industriales et commerciales iniri, mediaque honesta adhiberi ut, in quantum fieri potest, alii mercatores infra certum pretium non vendant, dummodo hoc a probis peritisque viris ut æquum habeatur, omnibus attentis circumstantiis. Revera hujusmodi paéto, inter vanas societates inito, inultum minui possunt expensa ad rerum produétionem et distributionem necessariae, sive perfectiorum machinarum usu, sive meliori laboris divisione; multa pariter damna, ex illimitatâ concurrentia necessa­ rio orient ia, vitari queunt; et ita securior efficitur herorum et opifi cum conditio’. 2) Sed certis limitibus circumscribi debent; cum enim hominis aflivitas sit finita, consociationes quæ nimiam am­ plitudinem ambiunt, mox infelicem consequuntur exitum, ut constat ex iis quæ recenter in America acciderunt; — insu­ per, si nimium crescat earum auéioritas, ct omnis concur­ rentia impossibilis evadat, pretia rerum plus æquo augentur, quia simul crescit auri sacra fames2; —valde timendum est pariter nc officiales, magistratus, aliosque viros publicos pecu ' Cfr. Martin Saint- Léon, op. cit., p. 130-17S; Gunton. op. cit. p. 213238; Nettleton, op. cit., p. 15-42· ’ Mart. Saint-Léon, p. 148-163; Jenks, op. cit., chap. VIII. CAPUT II. 336 nid corrumpant, et injustis mediis leges aut judiciales sen­ tentias bono publico noxias obtineant1. 777. (b) Injusta sunt monopolia quæ eo fine instituuntur ut, deletA penitus concurrentiA, pretia emptoribus imponantur ad nutum venditorum, vel injustis utuntur mediis ad alios ven'ditores evincendos. Ratio est quia in priori casu emptoribus damnum injuste infertur, in posteriori casu aliis venditoribus. Jamvero haud raro media injusta usurpantur contra venditores qui monopolio adhærere nolunt, v. g. viliori pretio mercts vendendo in illa civitate in quâ manent liberi venditores, ut hi negotium dese­ rere cogantur, — ab administratoribus viarum ferrearum obtinendo facultatem merces transvehendi minori pretio {eea^àcz discriminating rates), — corrumpendo aliorum venditorum ministros {employés) ut hi proprios dominos fallant.3 Unde in praxi periculis plena sunt monopolia, nisi æquis legibus restringantur, corumque agendi modus a probis offi­ cialibus sedulo introspiciatur. § II. De location e-conduction e9. 778. Locatio in genere est contraélus onerosus quo usus rei, vel quædam opera promittitur pro certo pretio. Et ita distinguitur a commodato, quo usus rei gratis alteri conce­ ditur. Ex ipsA notione duplex est locationis species : locatio rerum et locatio operarum ; hæc pariter duplex est : contrac­ tus laboris, dc quo in sequenti paragraphe, et susceptio ope­ ris {contrat d'entreprise'), de quo hic agemus. <· I. De locatione rerum. t I C F* 779· Locatio rerum est contraélus quo aliquis se obligat ad alteri præstandum alicujus rei fruitionem, per aliquod tempus, pro certo pretio. Plures sunt hujus locationis spe­ cies : locatio ædium et mobilium {bail à loyer), — locatio ruralium bonorum {bail à ferme), — locatio animalium {bail 187-205; Nettleton, p. 175-193. 9 M. Saint-Léon, p. 131-143; tniustrial Commission on Trusts, t. I, PP· 20, 27, 277, 356, 772-774 et alibi passim; Nettleton, p. 204-206. ' LuyO, disp. XXIX; Lessius, cap. XXIV; Billuarl. diss. VI, art. 1; s Alphons., n. 85, -864; Carrière. 11, n. 766 821; Marres, lib. I V, cap. 9. η· 33> *3^5; Hall. P., n. 856-882; Lehmk , n. 1125-1127; NoMin. i’ 597-602. /S - ' Mart. Saint-Lion, p. à cheptel); de quibus adiri debent varii Codices.1 Hic princi­ pia generalia exponere satis erit, animadvertendo tamen ab ipsis contrahentibus addi posse speciales stipulationes. 780. i° Obligationes locatoris (pailleur, propriétaire). (A) Rem tradere debet conductori (preneur, locataire, fer­ mier), — ct quidem statuto tempore, ita ut teneatur repa­ rare damnum ex morâ culpabili ortum, necnon in bono statu, ita ut apta sit ad usum ad quem destinatur. (B) Rem in eo statu servare in quo apta permaneat· usui ad quem locata fuit, proindeque perficere majores repara­ tiones necessarias ad conservationem rei, non autem modicas quæ a conduélore praestari debent; quænam autem sint nto- (C) A’c/ tranquillam fruitionem preestare, ideoque conduc­ torem indemnem præstare contra vitia occulta quæ rei locatæ usum impediunt, — eumque tueri contra eviélionem aut perturbationem juris a tertio illatam. 781. 20 Obligationes conductoris. (A) Re locatA uti de­ bet tanquam bonus paterfamilias, ct quidem in illum tantum usum ad quem fuit locata, expresse aut implicite, quatenus ex circumstantiis legitime præsumi potest; si re locatâ ab­ utitur,reparationem damni illati tenetur, et insuper con­ traélus rescindi potest. — Rem stiblocare potest, aut ipsam locationem alteri cedere, ad eumdem usum, nisi tamen hæc facultas speciali paélo interdiéla fuerit. (B) Paciam mercedem solvere tenetur statuto tempore, ct modo præfixo, aut juxta consuetudinem in regione vigen­ tem3; secus, locator jus habet ad quædam mobilia % conductoris servanda ut de solutione securus efficiatur. 1 Pro GalHA, Cod. dv., a ΐ7ος-ι8’,ο, in Sttppfcm., p. 155 * ’ Afrorum conduflo>es, qu mdo mimis abundantes sunt segetes, aut fructus nonnisi viliori veneunt pretio, non sunt statim ct absque mise * icordiâ cogendi ad totum pretium, sub pœnA ejeAioni *, solvendum; ‘ed (equita· * ct caritas suadent ut vel de pretio locationis aliquid remit­ tatur vel dilatio cis concedatur ut pretium solvere possint, quin in mi­ serai) 1 un sortem in< idant. Ad rem Lu^o, 1 c., n. 40 : “ Ex æquitate benignitate introductum es-e, et ut propter sterilitatem supervenientem 338 CAPUT II. (C) Finito locationis tempore, rem locatam reddere in eo statu in quo tradita fuit, quin tamen teneatur reparare ea quæ vetustate et legitimo usu collapsa aut deteriora f.iâa sunt. — Si quod damnum illatum fuerit, sive ab ipso conduélore, sive a domesticis aut commcnsalibus, qui sub ejus curâ sunt, vel sublocatoribus, illud compensare debet, nisi probet id sine ipsius culpâ accidisse. Jure naturali, statim reparare debet damna ex culpâ theologicâ. orta, nonnisi autem post sententiam judicis ea quæ ex culpâ juridicA oriuntur. Jure gall'ico, si domus incendio perierit, omnes locatarii in bâc domo degentes, partem damni proportionale ad pretium locationis solve­ re debent, nisi probent incendium in cubiculo alterius excitatum fuisse, aut non potuisse in suo loco excitàri; quæ quidem dispositio, utpote naturali (equitati contraria, non obligat in conscientiâ eos qui optime norunt ignem non fuisse excitatum sua culpâ, saltem juridicâ, aut culpâ eorum quorum curam habent.** II. De locatione, seu susceptione operis {contrat dentreprise). 782. i° Natura hujus contractûs. Locatio operis est contraétus quo architeélus, aut opifex vel commissarius conducitur a domino ad certum opus pro determinato pretio efficiendum, v. g. ad domum ædificandam, aut viam ferream construendam. — Quod duplici modo fieri potest : ita sci­ licet ut opifex operam suam tantum præstet, — vel operam simul ct materiam. In hujusmodi contraélu pretium statuitur pro opere con­ fecto, ita ut non debeatur nisi postquam conduélor (entre­ preneur) opus compleverit, nisi aliter conventum sit; idcoque periculum operis apud conductorem manet, donec illud confeélum et traditum fuerit. Sæpe opus perficiendum publice denuntiatur, exponendo absque cônduéloris culpâ .. quando nulli omnino colliguntur fruflus, liberetur conductor omnino a pensione solvenda... Si autem sterilitas non tollat omnes fructus, sed tainen sit magna et notabilis, diminuitur pensio pro ratâ; si vero sit modica, nihil remittitur. ” Cod civ., a. 1769. * Cfr C. civ , a. 1734 et L. 5 jan. 1883. — De variis locationum speciebus, baux à loyer, baux à ferme, baux à cheptel, vide C. civ., a. 17521778, Sup., p. 159*; 1800-1830; Planiol, II, n. 1666-1822. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 339 et describendo qucénâm res sit conficienda, ex quânam ma­ teria, intra quodnam tempus, etc; varii conduétores ad con­ currendum invitantur, et res conficienda committitur ei qui pro minore pretio opus perficere spoponderit. Quâ in re bona fides ex utraque parte requiritur : in conductore, ut sincere intendat opus perficere pro illo pretio, et sub deter­ minatis conditionibus ; in locatore seu domino, ut opus com­ mittat ei qui minus pretium petit, dummodo tamen idoneus sit ad rem conficiendam. 783. 2° Obligationes conductoris. (A) Ex justitiâ tenetur rem co modo conficere ac conventum est, cam scilicet adhibere diligentiam, eamque materice qualitatem et quanti­ tatem, quæ expresse per descriptionem, vel tacite per consue­ tudinem paélæ fuerint. Pariter pretio statuto contentus esse debet; attamen, si opifex, propter mutata rerum pretia aut adauéla operariorum salaria, non potest sine damno proprio rem perficere pro illo pretio, aliquid amplius petere potest Huic dominus non tenetur leviter credere, nec forsan ex striélâ justitiâ cogi potest ad majus pretium solvendum; nam hic agitur de contraditi parti m aleatorio, in quo con­ ducitor rei periculum suscepit ; sed æquitas postulat ut in his adjunct's, quando res certe constat, merces augeatur, pacto non obstante, præsertim quando supervenit casus qui prævideri non potuit. 784. (Bi Contra justitiam peccat qui viliorem materiam adhibet, aut minorem diligentiam, præsertim quando exinde minuitur operis soliditas; ita enim damnum injuste domino infertur, — Illud tamen haud raro nostris diebus occurrit; et non pauci conductores ali­ quando bonæ fidei esse possunt, quando viliorem materiam adhi­ bent quæ tamen æ lificii soliditati non obstat, et aliunde id necessa­ rium reputant ne damnum ipsi incurrant; si praevideatur monitionem pio prætento inutilem fore, ab his fraudibus tamen pro futuro caute arceantur. (C) Opus tempore condiflo absolvere et tradere debent, nisi qua­ dam necessitate excusentur; si propriâ culpâ tardius rem comple­ verint, damnum exinde illatum compensare tenentur. t 785 3° Obligationes locatoris seu domini. (A) Statu­ tum pretium prælixo tempore solvere debet; (B) si postulet ut res fiat alio modo ac conventum fuerat, aut quædam operi addantur, c< mpensare debet majores expensas exinde ! i 340 CAPUT II. natas; (C) si morii culpabtlt absolutum opus acceptare neglexerit, damnum conduélori exinde illatum reparare tenetur.’ § III. De locatione operarum, SEU DE CONTRACTU LABORIS.2 786. Inter ea quæ locari possunt recensentur opera; videlicet multi hodie dantur homines qui mediis carent qui­ bus industriam aut commercium proprio nomine gerere valeant, ideoque operam suam aut facultatem operandi quA pollent aliis locare consueverunt; contraélûs quo opifices se obligant ad laborandum in gratiam alicujus heri, ad tempus, pro pretio, dicitur locatio operarum personalium, seu, ex usu hodierno, contractus laboris. Dc quo paulo fusius, præ ejus momento, disserere juvat : i° de ipso contraélu laboris; 2° dc salario; 3° dc collegiis opificum; 40 dc cessatione ab opere; 50 de modis meliorem efficiendi sortem operariorum. 1. De contractu laboris generatim speciato. i° Conspectus historicus. 787. (A) I^bor manuum apud Græcos et Romanos, parvipende­ batur, solisque servis aut vilioris conditionis hominibus committe­ batur; hinc aiebat Cicero: “ Illibeiales et sordidi quæstus merce­ nariorum, omniumque quorum operte, non artes emuntur. Est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi qui mercantur a mercatoribus quod statim vendant... Nec enim quidquam ingenuum potest habere officina. — Christiana 1 Cfr. Cod. civ. gal., art. 1787-1799, in Supplent , p. 163 *; Ptaniot, II, n. 1897-1932.— Regula? speciales quoad mercium transvectionem e *· ponuntur ap. Cod. civ., ait. 17.82-1786, Stiptdeni., p. 163 *; Jitettf, Droit Commercial, Paris, 1903, p. 162-175. l.ugo, disp. XXIX, n. 54-63; Lessius, cap. XXIV, dub. 4; Carrilre, 11, n. 8oi-xo6; F..J. de Gryst, De contraélu conductionis, Roll.irii Flandrorum, 1895; Antoine, Cours d’Economic Sociale, ch. XIX; Lehmkuhl, Le Contrat entre Patrons ct Ouvriers et les (..lèves, Louva n, 1896; Pettier, De Jure et Justitia, n. 118-246; Vermeersc/t, de Justitià, n. 386-477; Hubert-Valleroux, Le Contrat de Travail, Paris, 1895! /’. Bureau, Le Contrat de Travail, le r6k des Syndicats profession­ nels, Paris, 1902; L. Garriguet, Le Contrat de Travail, l’iuis, 1904; T. Rothe, Traite de Droit Naturel,!. IV, Droit Labonque, Paris, 1904. J Cicero, De officiis, lib. IV, 42; cfr. Guiraud, La mam d'œuvre in­ dustrielle dans Pane. Grèce, Paris, 1900; Waltzing, Etude historique sur les corporations professionnelles chez les Romains. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 341 religio ex adversn tabnwm nobilitavit : Christus ipse propriis mani­ bus laboravit : “ Nonne hic est faber?... Nonne hic est fabri filius? ' ” Ejus necessitatem 5. Paulus inculcavit : · * Si quis non vult operari, nec manducet * ”; præcepto addidit exemplum1 : “ Neque gratis panem manducavimus ab aliquo, sed in labore et in fatiga­ tione, noile et die operantes, ne quem vestrum gravaremus." — Hinc, primis Ecclesiæ sæculis, non solum chrisiiani, sed etiam sa­ cerdotes et monachi, Christi vestigiis inhærentes. manibus laborare non dedignabantur.4 Revera, in omnibus monachorum regulis, præscripla inveniuntur de opere manuum quotidiano1; et ipse Au­ gustinus opus scripsit de opere monachorum. in quo eos ad laboran­ dum horiatur exemplo praesertim et doéliinâ S. Pauli, eosque mo­ nachos otiosos et vagos graviter redarguit, qui verbis Christi innixi, nolite solliciti esse animée quid manducetis, sub pnetexlu contempla­ tioni vacandi, pigritiæ indiilgebant : “Cantica vero divina cantare etiam manibus operantes fa< ile possunt, et ipsum laborem tamquam divino celeumate (cantu nautarum) consolari?” Revera monachi, eorumque coloni, improbo et assiduo labore, silvestres et aridas terras feliciter excoluerunt, et industriae artibusque maximum con­ tulerunt emolumentum.7 788. (B) Inhistoricâ laboris evolutione, triapræcipua stadia distin­ guere licet : servitutem, colonatum et liberum laboris contraflum. (a) Ante Christum, xcrz'/7//rapud omnes fere Gentes vigebat : servus autem non sibi, sed domino laborabat, nec proptie stipendium acci­ piebat, sed solummodo quoddam peculium et viélum vestitumque. Pauci tamen liberi, paupertate laborantes, operam suam ditioribus ; locabant * libertini, seu servi manumissi, variis artibus et commer­ cio vacabant. Quæ quidem servitus nonnisi pedetenlim aboleri potuit. (b) Circa quartum sæculum vigere cœpit colonatus (senage). seu status eorum qui alicui piædio addicebantur, illudqtie colebant in 'Mare. VI. 3; Matt, XIII, 55. — ΊΙ Thns , III, 10. — ’ Ibid., 8. 4 Thoma>sin, Discipline dc l’Eglise, P. Ill, I III, ch. 8 10. — •S'. Antonius, in'er regulas quas monachis tradidit, I æc ait : “ Cum sederis in ccllâ tuà, sollicitus esto de tribus hi>ce rebus perpetuo : nimirum de opere manuum tuarum, dc meditatione tuorum psalmoium, ct de oratione luft.” Regttla S. P. tV. Antonii. Codex Reg., t. 1. p. 5. ’Regula S. Benediôi, cap. 48, ap. Migne. P. I.., I.XVI, 703, ubi dicitur ; “ Otiositas inimica est animæ. Et ideo certis terni oribus occupari debent fratres in labore manuum; cettis iterum horis in lec­ tione divina.” — Cfr. Λ". Hieronymus. Regul i Monachorum, cap. 17, ap Mi^ne, P. L., XXX, ;6a. 4Apud Aligne, P. L, XI., 565; integer legatur traôlatus, 547 582. 'Levasseur, Histoire des Classes ouvrières, Paris,1900,1.1, p. 182 196. ' Inter quos Plautus, postea, qui servilem laborem describit m opere A a’naria. 342 • ί .M G * CAPUT II. perpetuum : non erant quidem perfedle liberi, sed median conditionis inter liberos et servos, cum locum et dominium, cui adscript! erant, relinquere non possent; sed domum aliaque bona sibi acquirere valebant, suisque heredibus transmittere; certis diebus et horis in domini gratiam operabantur, sed, hoc expleto tempore, partem fun­ dorum sibi assignatam colebant, frudlusque exinde perceptos suos faciebant.’ 789. C) Postea servi et colonigradatim statum liberum adepti sunt, variisque artibus operam dederunt; tunc instituta sunt opificum colle^/iz.quæ Medio/Evo floruerunt, et, non obstantibus quibusdam diffi­ cultatibus et incommodis, industriae securitatem, et societati pacem per multa sæcula contulerunt.3 Operarii videlicet, in varias asso­ ciationes et confraternitates distributi {corporations d'arts et métiers^ sibi invicem mutuam opem ferebam, certisque limitibus concurren­ tium circumscribebant, ita ut quisque sufficiens lucrum percipere valeret; aliunde inter opifices et dominos generatim dissidia et invi­ di» non vigebant, quia quilibet operarius, post aliquod tempus, proprio nomine artem suam tanquam dominus exercere poterat. Hujusmodi collegia Gallica perturbatione penitus deleta sunt, et “sensim fadlum est ut opifices inhumanitati dominorum effrenatæque competitorum cupiditati solitarios atque indefensos tempus tradiderit.3 ” Quapropter hodierni socialistic, et nonnulli christianæ Democratiæ asseclæ4 exoptant ut. aboleto contraditi locationis ope­ rarum qualis nunc existit, in ejus locum sufficiatur contraditis qui­ dam cooperationis, vi cujus operarii partem lucri obtineant suo labori proportionatam. 2° De naturâ hujus contrciflûs. 790. I IAc de rc controvertitur inter juristas et œconom istas. (A) Præcipui juristes contendunt contradlum, qui inter opificem et herum intercedit, vere esse locationem-conduflionem, quatenus ope­ rarius hero locat suam vim operandi pro certo pretio. Quod sane omnino consentaneum est legibus apud plerasque Gentes vigenti­ bus; siquidem illud padlum vocatur locatiu-cundudlio {gallice louage c r F 0 M F G i « ’< * De quibus vide Λ Allard, Esclaves, Serfs et Mainmortables, Paris, 1891, p. 158-398. • Honmi collegiorum historiam, leges et disciplinam describunt inter alios; Hiibert-l'alleroux, Les Corporations dans et metiers, Paris, 1885; Martin Saint-LJon. Histoire des corporations de metiers. Paris, 1897; Blanc, Les Corporation·, de métiers, Paris, s. d.; Levas­ seur, Histoire des classes ouvrières avant 1789, Paris, 1901. J Leo XIIL Encycl. Rerum novarum. ■ * Ita. in-er alios, Vogelsang et dt Breda in periodico Uïslcrreiehische Monats^hrift·, Vindobonæ, 1883, fascic. 7-8. ,· de CONTRACTIBUS in specie. 343 d'oitrràt'e'} in jure civili Romano, et modernis Codicibus.’ Huic tamen conceptui hodie multi obstant, quia non decet ens liberum ei rationale suas facultates ita aliis hominibus locare. (B) Hinc alii putant contraclum laboris esse quamdam emptionemvenditionem, quâ opifex suas operas, seu propriæ aélivitatis exerci­ tium, pro aliquo pretio vendit.’ Quod quidem multi rejiciunt, utpote humanæ dignitati minime consentaneum, cum opus homi­ nis liberi non sit merx quæ prætio comparari valeat. — Dici tamen posset, absque injuria hominis dignitati illatâ, vendi non quidem ipsam operam, sed fruflum laboris, seu partem rei produélæ quæ opifici competit propter opus in re confeétâ consumptum; quod præsertim verum esse videtur quando tale pretium datur pro tali re conficienda (travail aux pièces), (C) Alii autem volunt contraélum laboris nihil aliud esse nisi contraflum societatis, vi cuius dominus suum capitale et operarius suas operas conferunt ad commune opus perficiendum, et lucrum exinde perceptum inter se dividendum. — Ita, inquiunt, melius con­ sulitur opificum dignitati, concordiæ inter operarios et heros, necnon æquiori lucrorum partitioni. — Adfacium autem quod speélat, res non ita se habet in præsenti rerum statu; aliunde difficile videtur quomodo contraélus laboris prælaudato modo iniri possit : nam, ex unâ parte, domini contendunt felicem industriæ exitum maxime pendere a sapienti unius ac supremæ auéloritatis gestione, ideoque operarios in socios habere nolunt, ne eorum consilium capessere cogantur; ex altera, operarii, quotidiano ac certo salario ad vitium indigentes, exspeélare nequeunt donec lucri quantitas determinetur et æque dividatur; cætetoquin quâ proportione et mensura lucrum inter opifices et heros, pro ratâ parte cooperationis, sil partiendum vix definiri potest. (D) Quapropter nonnulli, cum Funck-Brentano, putant contrac­ tum laboris esse unum ex innominatis contratlibus (supra, n. 616), nempe, ex parte operarii facio ut des, et ex parte heri do ut facias, quatenus nempe opifices sese obligant ad aliquid præstandurn pro certo pretio. 791. Conclusio. Quidquid sit, omnes cordati viri faten­ tur hujusmodi contrarium specialis esse natura, cum huma­ næ operæ non sint communes merces, sed aliquid humani præ se ferant, ideoque humanioribus legibus regi debeant quam res mere commerciales. ' “ Quand tu livres ton travail, que fais-tu donc? N’exiges-tu pas un salaire? Tu vends ton travail comme l’épicier vend son sel, son cale et son sucre, comme le boulanger vend son pain, comme le boucher vend sa viande.” {Yves Guyol, La Tyrannie socialiste, Paris, 1893, p. 44; cf /’ Leroy-Beaulieu, op. cit., t. 11, p. 241-244.) /< Leroy-Beaulieu, Traité, t. II, p. 241-250. 344 CAPUT 11. Ad rem Leo XIII: “ Itaque duas velul notas habet in homine labor naturâ insitas, nimirum ut personalis sit, quia vis agens adha­ rd persona’, atque ejus omnino est propria, a quo exercetur, et cujus est utilitati nata; deinde ut sil necessarius, ob hanc causam, quod frufius laborum est homini opus ad vitam luendam : vitam autem tueri ipsa rerum cui maxime parendum, natura jubet.” .4? f I I <1» *1 r ujf 'i. ίΰ* Insuper, teste eodem Pontifice, summum malum est fingere locupletes et proletarios ad digladiandum inter se pertinaci duello naturâ comparatos esse; eptod quidem a ratione et veritate abhorret; nam, sicut in humano corpore diversa inter se membra conveniunt ad harmonice coope­ randum, ita in civitate geminæ illæ classes inter se concor­ diter agere debent; siquidem omnino altera alterius indiget: non res sine operâ, nec sine re opera consistere potest. Quare de mutuis operariorum et herorum officiis, ad men­ tem Leonis XIII,' pauca dicenda manent. 3° De officiis operariorum. 792. Hæc in Encycl. Rerum Novarum ita contrahuntur: “Quod libere et cum æquitate paéium operæ sit, id integre et fideliter red­ dere; non rei ullo modo nocere, non personam violare dominorum; in ipsis tuendis rationibus suis abstinere a vi, nec seditionem inducere unquam : nec commisceri cum hominibus flagitiosis, immodicas spes et promissa ingentia artificiose jaéianlibus, quod fere habet poenitentiam inutilem et fortunarum ruinas consequentes.” Quæ officia paucis declaremus : — 793. (A) Integre et fideliterprastare id quod libere et ex cequitate paclum est, 'seu. aliis verbis, p reefixo tempore opus determinatum peragere, cum illâ diligntiâ quæ ex paélo, lege, aut consuetudine requiritur. Generatim sufficit ordi­ naria seu communis diligentia; sed, in quibusdam casibus, specialis requiritur cura, quando videlicet ex paélo aut ex naturâ rei exigitur, et aliunde majus præbctur stipendium. Quod quidem ex justitiA obligat, utpote ex ipso contraditi defluens : non enim suum facit salarium operarius, nisi inte­ gre et fideliter adimpleat opus, quod libere præstare promi­ sit; hic enim agitur de contraditi bilaterali, quod ex justitia utrumque contrahentem obligat. J r bl Lh 1 'Regulas a Lennc ΧΠΙ traditas renovavit ac confirmavit Pius X, Motu piopiio iS i e< >9°3 'duo, in quo normas <-xp73). lege lajunii 1893 (Rivière, p. 1206), ct lege 30 m inii 1900, limitaiæ sunt horæ quibus mulieribus et pueris laborare licet, inultaque alia de salubritate et securitate officinarum statuta sunt; de quibus vide P. Pic, op. cil., n. 609-869. — Quas leges necessarias fuisse, ad abusus compescendos ex concurrentiâ secutos, colligi potest ex his operibus ; VillermS, Tableau physique et moral des ouvriers employés dans les manufactures de soie, de laine cl de coton, Paris, 1840; 7. Simon, L’ouvrière, Paris, 1861; d'Haussonville, Salaires ct Misères de fem­ mes, Paris, 1900; Pelloutier, La Vie ouvrière en France, Paris, 1900: Levasseur, L’Ouvrier américain, Paris, 1898, t. I, p. 422-451; /7. Camp­ bell, Prisoners of Poverty, Boston, 1887; HJ. Br unites, Les conditions de travail de la femme dans l’industrie, ap. Quins tine, mars 1904; id. L’Exploitation de la femme, Paris, 1904. ·.) *< »· 350 CAPUT II. “ Sentient enim et intelligent omnes plane homines a. communi parente Deo procreatos : omnes ad eumdem finem bonorum tendere, qui Deus est ipse, qui afficere beatiiudine perfeétâ atque absoluti et homines et angelos unus potest; singulos item pariter esse Jesu Christi beneficio redemptos et in dignitatem filiorum Dei vindi­ catos”... — Ex quo sequitur ditioribus officium incumberecsuper­ fluis aliquid pauperibus largiendi : “ Quicumque majorem copiam bonorum Dei munere accepit, sive corporis et externa sint, sive animi, ob hanc causam accepisse, ut ad perfectionem sui pariterque, velut minister Providentia divinæ, ad utilitates adhibeat ceterorum." Quæ quidem obligatio striétiori vinculo heros urget quoad suos opifices. Nam, ut aiebat Card. Zigliara, ' “ opus operarii cedit in emolu­ mentum heri; quoties ergo hic ad exercenda caritatis officiti in sin­ gulis casibus ex praecepto caritatis adigitur, ordinem etiam caritatis observare tenetur. Qui quidem ordo proximiores facit hero operario: diuturnum opus exercentes in ejus utilitatem, quam pauperes alios nihil pro ipso agentes. Quocirca herus potens cantatis officia exer­ cere, operarios suos proferre debet·. ” β 804. Hanc autem caritatem variis modis exercere potest herus : — (a) imprimis benigne operarios excipiendo, certis saltem horis, quando hi cum adire exoptant, benigneque excipiendo delegatos ab ipsis opificibus missos : experientiâ enim constat ad pacem et concordiam nihil magis conferre quam frequentiores inter dominos et operarios relationes, in quibus honestâ ac sincerâ expositione ex utrâque parte declarantur querelarum motiva, nccnon immutationes quæ utrinque utiles existimantur; 805. (b) varia favendo instituta, quibus opificum conditio melior evadere possit, v. g. scholas ad puerorum educatio­ nem, societates cooperativas quibus minori pretio res utiles comparari valeant, associationes quibus operarii mutuum sibi praebeant auxilium, etc. Sed in his omnibus sedulo caveat herus ne ita se ingerat in rerum gestionem, ut opifices om­ nino ab eo pendere videantur; ipsis siquidem in est innatus libertatis amor, et erga dominos diffidentia: sensus, ita ut multi pauperes et miserabiles esse malint quam propriam abdicare libertatem. Ex quo faétum est ut non pauci contra heros rebellionem excitaverint, non obstantibus multis beneEpistola ad Archiep. Mechlinensem, jussu Iconic XIII. missa. i8qi. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. ficîis qnæ ab Hs acceperant, eo quod reôle aut falso existi­ marent se dominorum auctoritate nimis opprimi.1 Ita igitur caritas exerceatur ut opificum libertatem et dignitatem opprimere non videatur. 5° De interventu Statûs in contraHu laboris. 806. (A) Status quæstionis. Mullum hâc de re inter varias Œconomistarum scholas disputatur, (a) Schola liberalis diCta’ contendit Statui nullum jus esse novas leges condendi de relationibus inter operarios et heros, sed leges generales de contraétibus in genere et de locatione plane sufficere ad compescendos abusus, si qui orian­ tur; revera, inquiunt, quotannis melior efficitur opificum conditio, res industriales et commerciales prospere succedunt; si quæ sint dissidia, vi naturali liberæ concurrence componuntur; Statûs inter­ ventus, nedum prosit, tum heris tum operariis maxime nocet. (b) Ex adverso autem socialistic variarum scholarum3 quotidie conclamant operariorum sortem esse prorsus intolerabilem, effrena­ tam concurrendam, qualis viget, vim esse cæcani et crudelem, qui proletarii conculcantur ditiorum pedibus : exinde justæ querela?, perpetuaque dissidia enata sunt, quæ nonnisi jugi Statûs interventu componi possunt; talique interventu via paratur socialisme * et colleclhismo, quorum ope socialis concordia in perpetuum regnabit. 807. (c) Inter hæc duo extrema non pauci sunt hodie Œconomtstæ qui moderatum Status interventum propugnent, quamvis de extensione et limitibus hujus interventûs minime consentiant4. Quo­ rum doéirinæ Catholici generatim adhærent, diverso tamen gradu; ita schola quæ dicitur Andecavensis propius liberali scholæ accedit, nec Reipublicæ interventum admittit nisi ad privatorum jura tuenda et compescendos abusus 5 Longius procedit schola Leodiensis nuncu’ Cfr /■’. Bureau, Montceau-les-Mines et le Paternalisme, apud La Quinzaine, Γ' avril 1902. — Quare hæc sæpe præ oculis habeantur : “ L’amour de l’ouvrier, l’amour désintéressé, non pour le tenir tn tutelle, mais pour l’élever et l’attirer vers les hauteurs, voilà la vraie solution de la question sociale.” (/A’ Mon, apud Δ'. Rivière, op. cit., p. 5.) ’/L Smith, Wealth of nat ions,galitce redditum La richesse des nations; Ricardo, Principes d’Economie Politique; /. />. Say, Traité d’Economie politique; de Molinari, Précis d’Economie politique, Paris, 1893; Hubert VaHeroux, op. cil ; P. Leroy-Beaulieu, op. cit., qui tamen quemdam moderatum Statûs interventum non rejicit. 3 Quorum opera supra recensuimus, η. 66 70. 4 Inter quos Cauwès, Cours d’Economie Politique; Ch. Gide, Princi­ pes d’Economie politique; /’. Pic, Traité de Législation industrielle; V. Brants, Législation du travail, compilée et internationale, Lou­ vain. 1903; A’. ]ay, La Protection légale des travailleurs, Paris, 1904. 5 Andecavensis hæc schola dicitur, quia Andegavi (Angers) congres­ sum habuit, piæside Dl). l'reppel, qui suam mentem ita exposuit : 352 CAPUT II. ι 1 r I ·· * •f i· c I λ pata.'juxta quam Status non solum abusus compescere debet, sed etiam eos provenire, varias leges condendo, præsertim de puerorum et mulierum labore, de horis in operando consumendis, de mediis ad opificum sanitatem tuendam, etc. Ultra etiam progreditur schola Anstriaca, quæ Christianam democratiam anti-semitismo conjun­ gens,fere universalem totius ordinis oeconomici innovationem exspec­ tat, et interea vult quotam salarii a Statu determinari, necnon coo­ perativas societates ab eo institui, ita ut contraélui laboris, qualis nunc exist it, substituatur cooperationis contraClus.’ Ut tuto in hàc opinionum varietate progrediamur, ipsam doétrinam Leonis ΑΎΖΖ (Encyc. Rerum Novarum) exponemus.3 808. (B) Principia generalia, (a) Status non debet ita se immiscere in rebus privatis ut jura civium aut familiarum usurpet : “ Non civem, ut diximus, non familiam absorberi a Republicâ reélum est: suam utrique facultatem agendi cum libertate permittere aequum est, quantum incolumi bono “ Liberté individuelle, liberté d’association avec toutes ses conséquen­ ces légitimes, intervention de l'Etat limitée à la prbteflion des droits et à la répression des abus : voilà, Messieurs, ma formule dans la question du travail. ” (Ap. Revue Catholique des Institutions, 1890, t. il, p. 416sq.) Ita etiam ClaudioJannet, Le socialisme d’Etat; J. Rambaud, Eléments d’Economie Politique; Théry, Exploiteurs et salariés; d'Haussonville, Socialisme et Charité, Paris, 1896. 1 Leodiensis vocatur quia præcipua quæ advocat principia, in Con­ gressu Leodiensi {Liège, en Belgique) exposita fuêre; inter ejus asse­ clas recensentur : de Mun, Discours sur la Question sociale; de la Tour du Pin, L. Harmel, Gayraud, Lemire, Keltelcr, Korum, Winterer, Lehmkuhl, H. Pesch, Cathrein, Meyer, Potlier, Decurtins, Liberatore, Toniolo, Talamo; quorum doôtrinas expositas vide ap. Antoine, S. Cours d’Economie sociale, et Pettier, de Jure et Justitiâ. a Quæ schola præsertim in Auslriâ viget, ej usque præcipui asseelæ sunt de Lichtenstein, Biome, Vogelsang, Lueger, quorum programma sic breviter contrahitur : *· i° Etablissement d’un juste rapport entre la production et la consommation; 2° garantie d’un emploi stable pour les travailleurs, avec la possibilité d’un salaire progressif et d’une ascension profe>sionelle; 30 garantie d’un traitement convenable pour les travailleurs âgés ou invalides, pour les vieillards et les orphelins; 4U corporations accréditées par l’Etat ou les grands établissements financiers, afin que les ouvriers puissent profiler de la fabrication mé­ canique et de la production en grand; 50 mesures légales nécessaires pour procurer aux ouvriers un logement convenable. ’’ (Apud Associa­ tion Catholique, XXV H, 1889, p. 067.) 9 I Ii '* i 3 Cfr. L. Grégoire {Goyau), Le Pape, les Catholiques et la Questioa sociale, Paris, 1899, p. 174-240; A. Leroy-Beaulieu, La Papauté, le Socialisme et la Démocratie, Paris, 1893, p. 156-179 DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 353 communi et sine cujusquam injuriâ potest.” Non enim ad civitatem homines privati ordinantur tanquam ad finem, sed civitas ad eos ordinatur, ut eorum scilicet bonum promoveat; ideoque civium aélivitas non debet ita coarctari ut absorberi videatur, sed solum ita dirigi ut ad bonum commune tendat. — Familia pariter est tempore senior ct jure prior quam civitas, proindeque ejus jura non sunt a Statu absorbenda, sed potius protegenda. Nih il igitur moliendum est quod con­ jugali societati noceat, parentum auctoritati aut relationibus quæ inter familiae membra, naturâ distante, existere debent. 809. (b) Status quasdam leges ferre potest de contractu laboris, /ieris et opificibus œque faventes. Etenim potest ac debet promovere quidquid ad bonum commune necessarium est : ad id instituta est auétoritas suprema. 1 Bonum vero commune postulat ut inter heros ct opifices pax et concor­ dia regnent : ad quem finem maxime conferunt leges, qua? non uni civium ordini faveant, sed operariis æque ac diviti­ bus :2 ambo enim ad prosperitatem Reipublicæ simul labo­ rant. Attamen, etsi potestas publica juribus utriusque ordinis providere debeat, infimos et inopes speciatim tueri potest ac debet, præsertim quando propriis viribus sua jura vindicare nequeunt; divites siquidem minus egent tutelâ publica, dum miserum vulgus, nullis opibus suis fretum, Reipublicæ patrocinio magis indiget.3 ’ “ Itaque per quos civitas regitur, primum conferre operam generatim atque universe debent tota ratione legum atque institutorum, sci­ licet effi' icndo ut ex ipsa conformatione atque administratione reipu­ blicæ ultro prosperitas tam communitatis quam privatorum efflorescat.” (Encycl. Rerum Novarum.) 9 “ Sunt nimirum proletarii pari jure cum locupletibus naturâ cives, hoc est, partes veræ vitamque viventes, unde constat, interjetflis fami­ liis, corpus reipublicæ : ut ne illud adjungatur, in omni urbe eos esse numero longe maximo. Cum igitur illud sit perabsurdum, parti civium consulere, pariem negligere, consequitur, in salute commodisque ordinis proletariorum luendis curas debitas collocari publice oportere. ” (Ibid.) 3 ha Leo A"///(cit. Encycl.) : “ Siquidem natio divitum, suis septa praesidiis, minus eget tutela publica : miserum vulgus, nullis opibus suis tutum, in patrocinio reipublicæ maxime nititur. Quocirca merce­ narios, cum in multitudine egenâ numerentur, debet cura providentii- que singulari complecti respublica. " Thkoi. Mok. III. 354 CAPUT IL 810. (c) Statiis interventus legitimus ac necessarius est, quoties grave detrimentumjam illatum est, aut impendet rebus communibus, aut singulorum ordinum rationibus, quod aliti ratione sanari aut prohiberi non possit.1 Nam, ex unâ parte, aéïuin est dc bono publico, si suprema auctoritas intervenire nequeat, — sive legum promulgatione, sive earumdem fideli exeeutione,— quando grave detrimentum societati, aut etiam uni civium ordini, illatum est vel valde probabiliter imminet, quod secus averti non possit; tunc enim finis propter quem instituta fuit Civitas, non amplius attingitur : potentiores vi aut fraude infirmiores opprimunt, donec hi. malis obruti quæ pacifice averti nequeunt, tandem aliquando seditiones excitant, et ferro, igne, aliisque violentis mediis, jurium suo­ rum vindicationem prosequuntur. — Ex altera parte, quan­ do damna imminentia efficaciter aliâ ratione præcavcri pos­ sunt, sive privatorum industriâ, sive præsertim herorum et opificum collegiis recte ordinatis, ad Statum recurrere non expedit; nimius siquidem interventus privatam aClivitatem et vigilantiam cohibet, ac paulatim quamdam desidiam et incapacitatcm civium inducit, — multiplicat officia et mu­ nera publica, proindeque publicas expensas, dum c contra minuuntur libera incepta industriæ et commercii, — nimis extendit potestatem virorum politicorum et partium studium, et ita viam tyrannidi parat.2— Quapropter cum Leone XIII concludimus : “ videlicet non plura suscipienda legibus, nec ultra progrediendum, quam incommodorum sanatio vel periculi depulsio requirat. " .· 8n. (B) Applicationes. Bræcipuas hujus principii applicationes Leo XIII ita recenset : H 41 Quamobrem si quando fiat, ut quippiam turbarum impendeat ob secessionem opificum, aut intermissas ex composito operas (grèves, strikes); ut naturalia familiæ nexa apud proletarios relaxen’ “ Si quid igitur detrimenti allatum sit aut impendeat rebus commu­ nibus, aut singulorum ordinum rationibus, quod sanari aut prohiberi aliâ ratione non possit, obviam iri auAoritate publicâ necessc est. " (Encycl. Rerum novarum.) ’ Quam facile politici, etiam quando democratia adhærere sese jaéhtant, tyrannidi indulgeant, luculenter colligi potest ex iis qu.e scripsit Taine, Origines de la France contemporaine; cfr. P. Martin, ap. Etudes Religieuses, nov. 1891, p. 375. H DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 355 lur; vit religio in opificibus violetur non satis impertiendo com­ modi ad officia pietatis; si periculum in officinis integritati morum ingruat a sexu promiscuo, aliisve perniciosis incitamentis peccandi; aut opificum ordinem herilis ordo iniquis premat oneribus, vel alienis a persona et dignitate humana conditionibus aflhgat; si vale­ tudini noceatur opere immodico, nec ad sexum ætatemve accommo­ dato, his in causis plane adhibenda, certos intra fines, vis et auéloritas legum. ” (a) Ratio est quia, in his et similibus rebus, minime suffi­ cit privatorum zelus et industria ad compescendos abusus, ut fere universali probatur experientia. Ista enim mala jam sævire incœperunt statim ac cxstru&æ fuerunt magnæ industriales officinæ1 ; conati sunt quidem optimi cives, sive privatim sive collegialiter, per multos annos, eadem cohibere aut praecavere, infelici tamen exitu. Quapropter, apud omnes populos, etiam Anglos et Americanos, privatorum jurium licet tenaces, necesse fuit leges condere ad opificum jura tuenda.2 Jam vero tam constans et universalis experientia luculen­ ter demonstrat imparem esse privatam industriam ad quos­ dam saltem abusus compescendos. 812. (b) Revera, vi ineluctabilis concurrentia;, quæ non solum inter mercatores unius regionis viget, sed etiam inter varias orbis Gentes, rerum produCiorcs eo quotidie tendunt ut mercium pretia minuant, quo facilius easdem vendere va­ leant; id autem praestare nequeunt, nisi minores expensæ fiant in mercibus conficiendis. Exinde sequitur ut, neces­ sitate qufidam insuperabili, illos seligant opifices qui minori salario sunt contenti, et longiori tempore laborare consen­ tiunt Dantur quidem multi inter illos qui probi sint, et misericordes, atque sincere exoptent cum operariis benigne 1 Cfr. Villermé et J. Simon, op. cit. ’ Quod multis documentis probat R. Jay, La Protection légale des Travailleurs, Paris, 1904, p. 7-49; pro Angliâ, cfr. Final Report of the seleél Committee of the House of Lords on the Sweating System, 1890; Sidney Webb, The case for the factory ACts, London, 1900; -- pro Antericd, Levasseur, op. cit., t. I, p. 198-225; 422-451; /V. .1/. Attfen, Some phases of the Sweating System, ap. The American Journal of Sociology, march 1901, p. 602-645; pro Galliâ ahisque regionibus, Pic, op. cit. - Hinc instituta est societas internationalis ad tuenda opificum jura, cujus statuta legere est ap R.Jay, op. cit., p. 225-234. CAPUT II. 356 agere; sed, si ipsi majus salarium solvant aut minus diutur num opus exigant, dum alii aliter agunt, mox merces suas vendere nequibunt eodem pretio ac isti, sed opifices dimittere et officinas claudere cogentur.1 Et ita tum experientia, tum ratione confirmatur doôlrina Leonis XIII. II. De salario opificum.3 * Cum præcipuum heri officium sit æquum salarium sol­ vere, dicemus : i°dc normâ justi salarii; 2° de mediis quibus augeri possit salarium. i° De normâ justi salarii. Hæc est quæstio vere ardua, de qua multum inter œconomistas et theologos disputatum est. 813. A: Systema liberalium. Juxta scholam liberalem, salarium definitur, sicut mercis pretium, a solà et libéra conventione inter opi­ ficem et herum, justum haberi debet stipendium quod offert herus et accipit opifex ; in praxi igitur regulatur lege concurrentia, vi cujus augentur aut minuuntur salaria prout domini plus minusve indigent labore opificum. Nam, ex unâ parte, herus librabit utili­ tatem quæ ipsi accrescit ex usu operativæ facultatis opificum, et ejusdem raritatem aut frequentiam ; ex altera vero, proletarius libra­ bit ea quæ sibi ad honestam sustentationem requiruntur; et, si vere liber sit, operam suam præstare non promittit nisi ei qui rependit ea quæ ad honestam sustentationem necessaria sunt. Cæteroquin, in omnibus fere locis, existit pro quolibet generis opere pretium currens, cui adhærent opifices et domini, nisi speciales occurrant circumstantial3 ' Quos effectus concurrentiæ vivide exponit /< Bureau, op. cit., Ρ· »23-134. Prætcr opera jam citata de contractu laboris, cfr. Walker, The Wages question, New York. 1876 ; Beauregard, Essai sur la théorie des salaires, Paris, 1887; J. A. Ryan, A Living Wage, New York, 1906; Dalla Volta, Le forme dei salario, 1893; I). Scnloss, Les modes de rémunération du travail, Paris, 1902, traduit de l’anglais Methods of Industrial Remuneration; L. Garrigue/, Le Salaire, Paris, 14703. ' “ En fait, le débat n’est pas long, parce qu’il existe sur chaque chan­ tier, dans chaque atelier, on peut dire dans chaque localité, un prix courant applicable à chaque profession ou spécialité et dont on ne s’écarte guère, à moins de circonstances spéciales, ou de capacité exceptionnelle de l’ouvrier, s’il est sensiblement au-dessus de l’ordi naire." (Hubert- Va/teroux, op. cit., p. 176.) DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 357 814. Attamen hæc norma non semper, nec necessario determinare potest quale debeat esse justum salarium. Etenim, (a) haud raro occurrit operarios, qui tale vel tale stipendium acceptant, non esse vere liberos; cum enim fru&uose laborare nequeant sine machinis, quæ penes domi­ nos sunt, et aliunde quotidiano labore indigeant ad quoti­ dianum panem lucrandum, conditiones sibi impositas sæpe acceptare coguntur, nisi fame tabescere velint. 1 Hodie quidem consociati opifices, vires simul uniendo, æquum sala­ rium facilius consequi valent; sed pauciores sunt consociati quam alii; imo, in quibusdam artibus, præsertim ubi opera­ rii seorsim in propriis cubiculis laborare coguntur (quod præsertim de mulieribus verum est), quælibet consociatio moraliter impossibilis est : quo casu solitarii atque indefensi effrænatæ competitorum concurrentiæ traduntur.2 — Jamvero, in his adjunétis, ut justum haberi nequit pretium quod offert herus et accipit opifex; quod sic declarat Leo XIII : " Quod si necessitate opifex coactus, aut mali peioris metu permotus duriorem conditionem accipiat, quæ, etiamsi nolit, accipienda sit, quod a domino vel redemptore operum impo­ nitur, istud quidem est subire vim, cui justitia reclamat. (b) Etiamsi opifices libere a jure suo cederent, et salarium acciperent quod ad honestam sustentationem non sufficiat, ■paitum hujusmodi æquum non esset, quia non possunt valide renuntiare iis quæ ad honeste vivendum necessaria sunt; quâ de re idem Pontifex audiatur : “ Esto igitur, ut opifex atque herus libere in idem placitum, ac nominatim in salarii modum consentiant : subest tamen semper aliquid ex justitiâ naturali, idque liberâ paciscentium voluntate ma­ jus et antiquius, scilicet alendo opifici, frugi quidem et bene morato, haud imparem esse mercedcm oportere.” -.- ■ -* —■————«· - ■ ■■ ’ Plerumque enim »am inulti sunt operarii ut quidam a nemine condufli. pro minori pretio laborare parati sint : “ En temps ordinaire, la masse des offres de travail dépasse sensiblement la masse des deman­ des, et les statistiques de tous les pays industriels attestent que le nombre des ouvriers en chômage forcé dépasse ordinairement 5 pour ioo,ce qui veut dire que, sur vingt ouvriers, dix-neuf seulement réussis­ sent à trouver un emploi. ” (A Bureau, op. cit., p. 122.) 3 Exinde natum est systema quod vocant sweating system, quod describitur in operibus supra allegatis, n. St 1. 358 CAPUT II. 815. (B) Socialistarum systema. Socia /istte ex adverso conten­ dunt opificibus ex justitiâ deberi integrum laboris /rufium^ ' deduc­ tis tantum expensis quæ oriuntur ex pretio materiarum, usu instru mentorum et intelleéhiali labore eorum qui rerum produéboni præsunt; hic autem, inquiunt, majoris aestimari non debet quam opus manuum. Rem vero ita non se habere, aiunt, quotidianâexpenentiâ constat; heri siquidem sibi retinent majorem lucri partem, subprætextu/tenoris pro pecunia percipiendi, aut præmii pro peri­ culo sortis; et ita opifices injuste privantur majori fruéluum parte, et, vi tenete legis (loi d'airain), in miseriam prolabuntur, vix haben­ tes alimenta ad propriam sustentationem necessaria. Volunt proinde operarios ut cooperatores haberi, et partem lucri oblinere suo labori proportionatam. I 816. Quod quidem systema nihil aliud est nisi conclusioe principiis illata Marxii supra expositis, n. 61-62; nam,si omne capitale sit furtivum, nihil sane ei debetur in partitione lucri. — Si vero capitale legitime acquisitum fuerit, pars lucri ipsi assignari debet. Etenim (a) capitale,machinas, materias­ que præbct opifici, cidemque salarium solvit, antequam res confe&a vendatur, multum certo ad bonorum produ&ioncm confert, ideoque non potest, sine injustitia, proportionatâ parte emolumenti privari. Aliunde si nihil consequatur dives ex opibus suis, in industriâ et commercio adhibitis, quis unquam officinas exstruet, et novis rebus producendis operam dabit? Nonne tutius et jucundius erit bonis acqui­ sitis tranquille frui, quam omnes curas et labores in se suscipere quos exigit rei industrials gestio, absque ullâ spe lucri? In negotiis quaeritur emolumentum, et si nullum aut fere nullum exspectetur, nemo officinas exstruet, et opifices instrumentis ct opibus ad laborandum necessariis carebunt. (b) Praeterea capitalists in se periculum sortis suscipiunt, et revera non pauci in negotiis infelicem consequuntur exi­ tum, ct maximam partem pecuniae inceptis commissae haud raro amittunt2. Jamvero, ubi adest periculum sortis, nccesse * * Quorum doflrinam et argumenta exponit Vanderuclde, Le Colleélivisme, p. 123-140; 192-205. * “ L’expérience prouve que sur dix entrepreneurs d’industrie ou de commerce, il en est deux ou trois qui tombent en faillite ou en déconfi­ ture, cinq à six qui trouvent seulement le moyen de vivre en ayant une modeste rémunération de leur peine et en conservant leur avoir ou en DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 359 est ut majus lucrum percipiatur; quis enim huic periculo se exponet, nisi magnum emolumentum inde exspectet? fc) Nec parvipendere licet intellectuale opus a capitalistes præstitum, necnon solertiam assiduo labore et multis expen­ sis acquisitam; experientiâ enim constat felicem aut infelicem inceptorum exitum maxime pendere a solcrtiâ ct activitate eorum qui rebus industrialibus præsunt : in eâdcm enim regione,cum iisdem opibus,eodemque salario operariis soluto, alii prospere succedunt, alii in ruinam prolabuntur, prout bene vel male res suas gerunt1; —quod etiam cooperativa­ rum societatum exemplo firmatur : non paucæ siquidem, non obstantibus subsidiis quæ susceperunt, infelicem habue­ runt exitum, quia operarii qui eisdem præcrant, solcrtiâ et activitate carebant.2 Ex quibus inferre licet non aqualem, sed proportionatam lucri partem heris et opificibus competere. 817. (C) Catholica doctrina. Inter hæc duo extrema inedia incedit doélrina catholica quam Leo XIII exposuit, Encycl. Rerum Novarum. Ibi duo præsertim declarat : (a) “alendo opifici, frugi quidem et bene morato haud impa­ rem esse mercedem oportere", ct quidem exjustitiâ ut supra, n. 814, exposuimus; (b) optandum esse ut salarium satis amplum sit ad honestam sustentationem non solum ipsius opificis, sed etiam uxoris ac liberorum : “ Mercedem si ferat opifex satis amplam ut eâ se uxoremque et liberos tueri commodum queat, facile studebit parcimoniae, si sapit, efficietque, quod ipsa videtur natura monere, ut, detraélis ne l’accroissant que très légèrement, et tout au plus un ou deux qui font une foi lune de quelque importance. ” (P. Leroy-Beaulieu, Traité, ’ “Ces chiffres démontrent que le bénéfice de l’entrepreneur ne peut pas avoir une origine automatique, comme celle que lui attribuent les socialistes, qu’il a une cause purement personnelle, tenant aux facultés mêmes de la personne.” (P. Leroy-Beaulieu, 1. c., p. 208.) — Quantum utilitatis inventores opificibus et societati conferant ostendit idem auftor, t. i, pp. 569, 685, t. 11, p. 198-199. • De quibus societatibus vide P. Leroy-Beaulieu, t. n, p. 623-643; Sch/oss, Methods of Industrial Remuneration, London, 1898; gallice redditum curante C. Riss, Les Modes de Rémunération du Travail» Paris, 1902. P· 279-315. 360 CAPUT II. sumptibus, aliquid etiam redundet, quo sibi liceat ad modi­ cum censum pervenire... Quainobrem favere huic juri leges debent, et, quoad potest, providere ut quamplurimi ex multi­ tudine rem habere malint. ” Describit postea hujus rationis agendi utilitatem, videlicet æquîorem bonorum partitionem, majorem ad laborandum alacritatem, necnon imminutionem emigrationis in exteras Gentes. 818. Exinde vero controversiæ inter Catholicos ortæ sunt, qui­ busdam dicentibus ex hâc Pontificis declaratione/flw/Ζ/σΑ? salarium ex justitiâ deberi, aliis autem asserentibus illud tantum ex caritati convenienter dari, quoties rerum industrialium conditio id patitur. Quare duo dubia ad S. Sedem a Cardinali Goossens proposita fuere, quibus Card, /igliara, jussu S. Pontificis, respondit. Jamvero ex hoc responso tria pariter constant : (a) ex commutativa justitiâ opifici, cæteroquin habili ac bene laboranti, perse deberi mercedem quæ ad viélum et vestitum convenientem sufficiat, non quidem punélualiter et mathematice, sed ex communi æstimatione, determi nandam, attentis qualitate,quantitateetduratione operis,necnon pre tio rerum quæ ad convenientem viélum et vestitum ab operario emi debent in tali vel tali regione’;(b) herum qui solvit mercedem opifi­ cis sustentationi sufficientem, sed imparem ipsius familiæalendæ,non peccare quidem contra justitiam, cujus exigentiis plene satisfit quando aqualitas mercedis et operis observatur; — sed quandoque peccare posse contra caritatem, quæ postulat ut herus operarios suos præferat in eleemosynas largiendo; aut contra naturalem honestatem. quatenus herus, qui ex opere operarii magnum beneficium et emo­ lumentum percipit, ex quadam naturali (equitate id recompensare per supererogationem quodammodo tenetur; (c) per se loquendo contra justitiam commutativam peccare heros qui, “nulla vi aut I C η·· ► Pk ’ “ Quoties igitur opus tale sit, quod operarius perseipsum satisfaciat prædiélo suo officio naturali consequendi finem immediatum laboris sui, ac merces ad consequendum hunc finem, nempe et vestitum convenientem, impar sit, per se loquendo et consideratâ rerum natura, habetur objeéliva inæqualitas inter opus ct mercedem, et ideo Iasio justitia commutativa. — Duo tamen hâc in re sunt generatim conside­ randa : alterum est quod, sicut pretium rerum venalium non est punctualiter determinatum a lege natui æ, sed magis in communi existima­ tione consistit, ita et de mercede generatim est dicendum;... alterum est quod in assignanda æqualitate justitiæ inter mercedem et opus ma­ nuale, non solum attenditur a communi aestimatione tum qualitas, tum quantitas operis, sed etiam tempus durationis ejus, item pretia reium qua- emi ab operario debent, ad convenientem viiluin et vestitum; qua pretia non sunt ubique eadem.n(Card.Zigliara,\L$\si. ad Card. Goossens an. 1891.) DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 361 fraude iiterdes, minus dant salarium quam opera præstita meretur, ac honestæ sustentationi sufficit, ideo quod plures operarii sese offerunt, qui parvo illo stipendio contenti sunt, seu in illud libere consentiunt dixi per se loquendo; nam “ per accidens possunt dari casus particulares in quibus heri conducere valent operarios inadæquatâ mercede contentos : puta, si herus aut nullum, aut omnino suæ vitae convenienter sustentandæ insufficiens beneficium retrahe­ ret si mercedem adæquatam largiretur, imo, etiam damnum exinde caperet”; quod quidem accidere potest quando, propter industrialem crisim, fabricatores infimo pretio merces vendere coguntur. Hæc tamen epistola finem liti non imposuit; siquidem Pater Eschbach, superior seminarii gallici de Urbe, contendit quod, secun­ dum stylum scholæ et Kotæ roinanæ, sub nomine alimentorum, veniunt omnia cibaria, vestimenta, habitatio, medicinæ, etc. attenta qualitate alimentati; quare, si alimentatus est uxoratus, jus habet ad honestam sustentationem pro se, uxore ac liberis *. — Ex adverso autem 1)D. Turinaz, episcopus Nancciensis, respondit laborem opi­ ficis esse opus personale, non autem familiæ, nec habere relationem nisi secundariam et accidentalem cum familia, ideoque ex justitia nihil aliud mereri nisi personalem sustentationem’. 819. (D) Conclusiones practicæ. (a) Iu omni casu, heri tenentur exjustitiâ salarium solvere quod respondet œconomico valori operis prœstiti, juxta communem czstimationemprudentûm, id est dominorum et opificum qui hâc de re æquum judicium ferre possunt. Quæ quidem regula defluit ex generali principio pro omnibus contraélibus admisso, nempe œqualitatim requiri inter opus prœstitum et pretium solutum, juxta communem peritorum et honestorum aestimationem. Diximus autem rationem habendam esse æstimationis dominorum et opificum, non autem unius tantum ordinis; cum enim agatur de re quæ ad utrumque ordinem speélat, et aliunde uterque suum proprium bonum naturaliter quae­ rat, æquum non est stare judicio unius potiusquam alterius; sed utriusque ordinis periti et honesti convenire debent ut, omnibus sedulo perpensis, justum pretium determinari pos­ sit. Quod in praxi fit per consilia mixta ex heris et opifi­ cibus composita {Conseils des prud'hommes, Conseils d usine). 820. Corollaria. 1) Itaque pretio currenti, quod in regione viget, * Eschbach, ep. 19 aug. 1893 et 24 jan. 189 ς. » Tminas, Le salaire familial et le Card Zigliara, Nancy, 1895, ub etiam inveniuntur dita: eoi;>tolæ Patris Eschbach. 362 CAPUT II. stare licet, nisi certo moraliter constet illud injustâ conspiratione fuisse determinatum. 1 2) Illud pretium non idem esse potest in omnibus regionibus aut temporibus, sed augeri aut minui debet secundum majorem vel minorem rerum industrialium prosperitatem : ita, si ex variis adjunétis lucrum augeatur, illud augmentum inter dominos et opifices æquâ proportione dividi debet, non autem solis heris accrescere, præsertim cum utrorumque conatibus merito tribui possit; exad­ verso autem, si lucrum minuatur, æquum est ut salarium proportio­ nate minus sit, ne secus domini in ruinam prolabantur, non sine opificum detrimento. 3) Injuste agerent heri qui, ignorantia aut necessitate alicujus opificis abutentes, ipsi præberent .salarium infra currens pretium, v. g. tres tantum nummos darent pro opere quod, juxta communem aestimationem, quatuor nummis valet. 821. (b) In statu normali industries et commercii, ex justitiâ debetur saltem illud salarium, qtiod ipsi opifici necessa­ rium est ad ejus honestam sustentationem, dummodo communi et ordinariâ cum solertiA atque aPlivitate laboret. Ita expresse declaravit Leo XIII, supra, n. 817; et me­ rito. Nam jus et officium operariis incumbit propriam vitam tuendi ; atqui, ex communiter contingentibus, nihil aliud habent unde vivant, nisi salarium pro labore acceptum; ergo jus et officium habent exigendi mercedcm ad decentem sustentationem necessariam; secus dici deberet opificem ad laborandum idoneum, et aliunde communi diligentiâ labo­ rantem, non posse etiam in ordinariis circumstantiis sibi providere quin eleemosynam petat; quod quidem nemo sanæ mentis dicet; nam, si ad caritatem pertineat pauperes sublevare et operariis auxilium præstare in quibusdam extraordinariis casibus, ad justitiam sane speétat ordinariis opificum necessitatibus providere, sufficiens salarium ipsis praebendo; alias, actum est de eorum dignitate, et mendi­ cantibus annumerandi sunt. Jamvcro nomine honestæ sustentationis merito recensen­ tur : alimenta ad reparandas vires necessaria, vestitus suo statui conveniens, salubris habitatio, — ea quæ requiruntur ad observandos dies festos et alicui honesta: et necessaria recreationi indulgendum, et ad occurrendum consuetis mor­ borum et periculorum casibus, necnon ad parandam sibi tranquillam senectutem; haec enim omnia, juxta communem DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 363 æstîmatinnem, moraliter necessaria dici debent. — Si vero extraordinaria occurrant infortunia, diuturni morbi, fractæ vires ante tempus consuetum, etc., necesse non est ut salarium ad hæcomnia sublevanda sufficiat,sed ad caritatem recurren­ dum est, nisi assecuratione opifex fortuitis casibus providerit. 822. Diétum est “z>z statu normali industrice, ” quia si conditiones rerum ita sint ut, per aliquod tempus, domini non possint tantum salarium solvere nisi e statu suo excidant, stipendium minui potest, et æquum est ut opifices ac heri aliquid patiantur, usquedum fruc­ tuum copia ad pristinum salarium redire permittat; expedii tamen id fieri communi consilio, quo facilius lites et dissidia removeantur. Pariter, si (piis opifex, ob senium vel infirmam valetudinem, aut communis solei lite defe&um, integrum laborem præstare nequeat, herus non tenetur ex justitiA nisi praestitum opus compensare. Idem dici potest, si ex misericordia tantum opificem, cujus opera non indigebat, conduxerit. 823. (c) In statu normali industria, salarium idoneo opifici prastitum, tale esse debet ut, auPtum salario quod uxor et filii lucrantur labore ipsorum viribus proportionate, ad familia honestam sustentationem sufficiat ; et hoc quidem ex juslitiâ, juxta multos, cx caritate autem et equitate, juxta alios. Declaratur. Quod ut melius intelligatur, paucis verbis declarari debet. Non agitur hic de salario familiali relativo, quo videlicet proportionate ad numerum filiorum augeri debeat salarium; nec contenditur plus conjugalis et patribusfamilias deberi quam iis qui cælibes manent; si enim res ita se haberet, uxorati ægre invenirent dominos qui ipsos conducere vellent, et ita sæpe r.b omni opere vacare cogerentur, magno cum sui suæque familiæ detrimento. Sed agitur de salario familiali colleflivo; videlicet tale stipendium cuilibet opifici pr.ebendum est ut, quando hic nubit et caput familiæ efficitur, possit suam familiam sustentare, dummodo tamen uxor illud operis genus suscipiat quod cum ejus officiis consistere valeat, parilerque filii, tempore opportuno, laborare incipiant modo ipso­ rum viribus proporlionato. Supponitur pariter numerum filiorum esse ordinarium; si vero proles valde sit numerosa, bonum sociale postulat ut sive Respublica, sive societates privatæ aliquod juvamen huic familiæ præstent; cum enim proles numerosa bene educata ad bonum totius societatis maxime conférai, æquum est ut ipsa societas aliquid contribuat ad hujus prolis educationem; neque ex justitia tenetur herus salarium augere eorum qui multos halxnt filios, quamvis ex caritate ad aliquid dandum teneri possit, juxta superius diéla, n. <303-805. Supponimus etiam mdustriæ conditionem prosperam esse, iia ut dominus, tale salarium solvendo, non solum rutnæ periculum non 36· CAPUT II incurrat, sed et ipse proportionatum lucrum facere valeat; non enim tenetur aliquod damnum pati ut necessitatibus opificum provideat; sed justitiae satisfacit, mercedem præbendo valori operis praestiti æqualem. 824. Probatur. Quibus positis, sic argui potest. Lex naturæ communis est ut opifices, sicut ceteri homines, ma­ trimonium ineant, et, quatenus patresfamilias suis officiis erga uxorem et liberos fungantur; atqui unum cx his officiis primariis est providere necessitatibus uxoris, quando hæc, propter munera matris quæ ipsi incumbunt, sibi providere nequit, necnon alere atque educare prolem quam genuit : “ Sanélissima naturæ lex est, ait Leo XIII, ut victu omnique cultu paterfamilias tueatur quos ipse procréant : idemque illuc a natura ipsâ deducitur, ut velit liberis suis, quippe qui pater­ nam referunt ct quodam modo producunt personam, acqui­ rere et parare, unde sc honeste possint in ancipiti vitæ cursu a misera fortunâ defendere. ” Jamvero opifices, quorum unicum capitale est vis operandi, hoc officio fungi nequeunt, nisi pro manuum labore accipiant salarium sufficiens ad familiæ sustentationem, sensu supra exposito. Jus ergo eisinest,positisconditionibusjam descrip­ tis, hujusmodi salarium exigendi ; proindeque officium heris incumbit illud solvendi, quoties sine proprio incommodo id facere valent 825. Ex quo sequitur, juxta multos, hoc salarium exjustitiâ deberi, quoties industriae conditio id patitur'; nam secus violaretur jus quod habent opifices necessaria suæ familiæ præbendi. Neque hæc opi­ nio, sic mtelleéla. sententiæ Cardinalis Zigliara contradicit; hic enim loquebatur de patrefamilias qui solus ad sustentationem totius familiæ operabatur, dum m casu nostro supponitur alia familia membra labore quodam, viribus ipsorum proportionato, aliquid ad rem domesticam conferre. Aliis verbis, familia ipsa spectari potest ut corpus morale, quod jus habet ad honestam sustentationem, quando pro viribus suis laborat. 826. Non diffitemur tamen quosdam esse, inter Catholicos hodier- P ί' μ· ’ Ita Card. Mannings La Question ouvrière et soci «le, Paris. 1892; Liberatore, Econ. Polit, p. 246 252; Nicotra, Le minimum de salaire, art. 2; l'.rhaegen, Le minimum de salaire, Gan I, 1892; C. Perm. Note sur le juste salaire, Mons. 1892; Pottier, op. cit., n 195; Gayraud, Questions du jour, Paris, 1897, p. 171-176; Wajfemert, ap. Collationes Briigenses, VI, jan. 1931; Venneersch, op cit., n. 430-440; Lehmk., n. 1127·; Noldin, n. 600-601. DE CON TRACTIBUS IN SPECIE. 365 nos, qui adhuc contendant ex justitiâ deberi tantum mercedem ad personalem sustentationem necessariam; nam, inquiunt, opera praestita est quid personale, nec ullam habet relationem ad familiam ; unde salarium familiale, quocumque modo intelligatur, non debetur nisi ex quadam caritate aut aequitate; si uxor laboret, accipiet qui­ dem ex justitiâ mercedem suo labori proportionatam; idem dicen­ dum est de filiis ; sed si salarium colleflivum non sufficit ad totius familiæ sustentationem, id vitio verti nequit dominis, qui stipendium valori operis respondens praebuerunt Vim hujus argumenti minime insuperabilem putamus; nam cum procreatio filiorum necessaria sit ad prosequendas res industriales aut commerciales, ita ut omnes officinæ mox clauderentur, nisi novi infantes procrearentur, dici nequii filiorum procreationem et educa­ tionem nihil omnino conferre ad industriæ prosperitatem; jamvero, si heri pariem lucri seponunt ut novas machinas tempore opportuno comparent, nonne pariter quamdam lucri partem opificibus, sub nomine salarii, præbere debent, ut hi filios procreando ct educando, tempore opportuno manus et brachia suppeditent quibus machinæ moveri et dirigi valeant? Quidquid sit de quæstione speculativa, jam pauca dicenda sunt de mediis praflicis quibus gradatim, absque ullius dispendio, salaria opificum augeri possint. 2° De inediis quibus augeri possit salarium. 827. (A) Facta quædam exponuntur. Hodie salaria opificibus soluta diversa sunt secundum diversas regiones, genus laboris, operariorum aetatem aut sexum, aliaque adiunéta, de quibus pauca dicenda. (a) Salarium quod dicitur medium, majus est in Statibus .America: Foederatis et Anglia quam in Gallià, et in hâc regione maius (piam in Germania aut Belgio; nempe res ita se habebant paucis abhinc annis' : — In Statibus Foederatis: 6 fr.25 per diem ; In Majori Britannia : 4 fr. .35 In Galliâ : 3 fr. 00 — In Germa niâ et Belgio : 2 fr. 50 — (b) In qualibet regione majus est, ceteris paribus, pro viris (piam pro mu/icribus, præsertim quia stipendium his solutum habetur ut complementum salarii marito præstiti; in magnis < ivitatibus quam in parvis, ubi minores sunt impensæ. Ita, in Gallia, Parisiis, vin * Cfr. IVaxwciler, Les hauts salaires aux Etats-Unis, p. 22O: Λ’. Jav, op. cit., p. 170; Levasseur, L’Ouvrier américain, t. I, p. 375-389. ’ Documenta authentica hâc de re invenies in operibus a Gubernio editis, nempe : Publications de l’Office du Travail, Paris : Salaires et durée du travail dan r Pindu striefrançaise, 1 897 ; bordereau 1 de salaire pour diverses catégories d'ouvriers en 1900 et IÇOI; La petite industrie Ct > 4« m »1 366 CAPUT II. adulti accipiunt 6 fr. ι ;. dum in ceteris urbibus solummodo 3 fr 90; mulieres autem, Parisiis, accipiunt 3 fr., et alibi 2 fr. 10. — Sed ali­ quando opifices ab opere cessare debent, quia nemo est qui eos con­ ducat; generatim nonnisi 250 diebus per annum laborant. — Hic agitur de salario medio: non pancæ enim mulieres, eæ praesertim quæ domi laborant, vestes conficiendo pro magnis officinis, nihil aliud lucrari possunt nisi viginti aut vigintiquinque asses, ct quidem per tredecim aut quindecim horas laborando. * — E contra opifices qui periti sunt et consociati multum lucrantur, praesertim in Ame­ rica. videlicet quindecim, viginti francos et amplius.’ 828. (c) Communiter paulatim crescunt salaria; ita, in secunda parte sæculi recenter elapsi, auéla fuêre circiter quinquaginta per centum, dum expensæ ad honestam sustentationem necessariæ non­ nisi viginti quinque per centum creverunt.*3 Notandum est tamen hodie opifices pluribus indigere, propter mutatam vivendi rationem, quam antea. (d) Quibus positis, satis liquet conditionem multorum opificum valde miserabilem esse, quando numerosam habent prolem; ab omnibus fere conceditur salarium, communiteracceptum, impar esse ad alendos quatuor aut quinque filios, a tempore quo nati sunt usque ad tempus quo jam laborandi et aliquid lucrandi capaces sunt.4 Omnes igitur cordati viri, qui, cum Christo, super turbam mise­ rentur, n-xedia exquirunt quibus melior reddatur operariorum condi­ tio, absque industriae commerciique detrimento. (Salaires, Durée de Travail}', pro AngliA : Wages and hours of labour in 1901, London; pro America .· Wages in commercial coun­ tries. Washington, 1900. Cfr. Pelloutier, op. cit., p 54-85. ’ Enquête sur !a petite industrie, (Office du Trai ail) t. H, Le vête­ ment à Paris; Ch. Benoist, Les ouvrières de l’aiguille à Paris, 1895; d'Haussonville, Salaires et misères de femmes; Bonnevay, Les ou­ vrières lyonnaises travaillant à domicile, 1896; pro AngliA : Final Re­ L F F H r port of the Committee of the House of the Lords on the Sweating system, 1890; pro AmcricA : Report of the Committee on the Sweating system, 1893, el breviusap.Z.^zwnez/r, L'Ouvrier Américain,!. I, p. 422-451. • Carroll I) Wright, The Industrial Evolution of the United Slates, New York. 1895, p. 215-228; Levasseur, op. cit., I, p. 306 389. 3 Soitchon. La situation des ouvriers en France au XIXe s., in perio­ dico Le Musée social, août 1899; E. Cauderlicr, l Évolution écono­ mique du XIXe siècle, Bruxelles et Paris, 1903. p. 73-201. 4 Quod fatetur Théry, q ri apologiam scripsit pro heris in opcrecitato Exploiteurs ct Salariés, ubi ait, p. 173 ; < La seconde période s’é> ouïe de son mariage au jour où le> premiers enfants commencent à travail­ ler. Le-. dilficultés grandissent à mesure qu'augmente le nombre des enfants. Les besoins dépassent ait» s le montani du salaire, bans la région d 1 Nord, on évalue à environ 10% les ouvriers d I industrie qui sont dans celte Situation ” — Cfr. Pellouher, op. cil., p. 198-238. DE CONTRACTIBUS% IN SPECIE. 367 (B) Media præcipua quæ ad augenda salaria excogitata fuêre. i lie agitur tantum dc mediis qu;e magis directe ad ipsum salarium referuntur, cum postea diéturi simus de aliis qua- generalem opificum conditionem meliorem efficere valeant. Quinque sunt præcipua : — (a) Pnemia quædam illis opificibus concessa qui melius laborant, videlicet qui diligenter tempore præfixo incipiunt opus, aut longius in eadem officina manent, vel intra cumdem temporis traétum plura conficiunt, aut perfectius, vel etiam parcius materiis utuntur; in his enim casibus majus lucrum domino accrescit, qui proinde majus stipendium, absque ullo detrimento, solvere valet.— Huic quidem agendi rationi multi obstant Socialistes, quia perfectæ opponitur æqualitati, ct aliunde vires opificum exhaurit, nccnon domi­ nis præsertim favet, qui præmium intensiori labori proportionatum concedere non solent. Illud tamen systema, non obstantibus quibusdam incommodis, tum heris tum operariis multum prodest, dummodo sapienter et honeste in praxim adducatur, cavendo scilicet ne opifices nimis arduis labori­ bus protracte vacent, simulquc curando ut hi præmium accipiant suis conatibus æquale, juxta prudcntûm æstimationem. 1 Aliquando etiam augentur vel minuuntur salaria, secun­ dum scalam mobilem (échelle mobile, sliding scale}, respon­ dentem quantitati ct pretio rei venditae; quod fit præsertim in Angliâ ct America. 830 (b) Participatio quadam lucrorum, vi cujus operarii, præter quotidianum ct usuale stipendium, quolibet anno aut semestri, quotam partem accipiunt lucrorum quæ fecit dominus. Etiamsi enim ille qui omne negotii periculum in se suscepit, emolumentum non teneatur cum operariis partiri, æquum est tamen ut, sepositâ quftdam lucri parte ad ' De variis modis pramium solvendi (primes eithac, Syndicats ou» riers, Féd rations, Bourses de Travail, Paris, 1902; pro Angliâ, P. de Rouaers, Le TiadeUnioni-.me en Angleterre, Paris. 1904; pro Amertcà, L. rigoureux, La concentration de> forces ouvrières dans l’Amérique du Nord, Paris, 1899; R. Ely, The Labor Movement in America, New York, 1886; in Belgio, Vandervelde, Enquête sur les associations professionnelles d’artisans et d’ouvriers en Belgique, 1892; pro Germaniâ, Brandts, Les associations ouvrières en Allemagne, 1899, etc. n a 370 CAPUT IL usum necesse est. ” Sane jam supra, η. 185, demonstravimus utilitatem ac moralem consociationis necessitatem; home siquidem, virium suarum cxploratâ exiguitate, propensione naturali cum aliis inire societates expetit, ut communi con­ silio et actione vires suas augeat atque multiplicet.1 Et si hoc verum est dc omnibus civibus, potiori jure de opifi­ cibus dici debet, qui secus effrenatae concurrenti® solitarii atque indefensi traderentur; cum enim singuli multo minus potentes sint quam heri, sua jura efficaciter vindicare nequeunt nisi consilia viresque uniendo. 834. 20 De relativà utilitate collegiorum mixtorum et independentium. Hic autem exsurgit quæstio quodnam collegiorum genus melius sit, utrum sodalitia mixta {syndi­ cats mixtes), ex opificibus et dominis conflata, an sodalitia separata, ex solis opificibus aut ex solis heris composita. Utrumque genus approbat Leo XIII : “ Vulgo coiri ejus generis societates, sive totas ex opificibus conflatas, sive ex utroque ordine mixlasigratum est : optandum vero ut nume­ ro et aéiuosâ virtute crescant. ” Inter catholicos tamen, alii mixtis collegiis, alii separatis favent. 835. (A) Qui priori generi favent, ita arguunt : (a) sodalitia mixta mutuam fiduciam ct concordiam inter opifices et dominos promovent. Siquidem collegia ex solis operariis conflata sunt veluti exercitus con­ tra heros armati; ex utrâque parte viget perpetua diffidentia, acsæpe inter duos ordines sine justo motivo erumpit discordia. Ad compo­ nendas lites non admittuntur alia principiaac principia striélæ justi­ tiae et absolutæaequalitatis, neque alia media nisi paéla quæ nuncab heris, nunc ab opificibus minis aut metu extorquentur. Unde regi men illud vocari potest regimen separationis, mutuæ diffîdentiæ et solius justitiae, sub minis violenti dissidii vel sub foedere pacis arma ’ Ad rem Leo A'7//(Encycl. Rerum Novarum) : “ Virium suarum explorata exiguitas impellit hominem atque horiatur, ut opem sibi alie­ nam velit adjungere. Sacrarum litterarum est illa sententia : Melius est ergo duos esse simul, quam unum : habent enim emolumentum societatis suce. Si unus ceciderit, ab altero fulcietur. V'a soli ; quia cum ceciderit, non habet sublevantem se {Eccles., IV, 9-10). Atque illa quoque : Lrater, qui adjuvatur a fratre, quasi civitas firma {Prav., XV111, 19). Hâc homo propensione naturali sicut ad conjunélionem ducitur congregationemque civilem, sic et alias cum civibus inire socie­ tates expetit, exiguas illas quidem nec perfeélas, sed societates tamen.' * Castelein, Instit. Philos. Moralis et Socialis, p. 400-403; id., Le Socialisme et le droit de propriété, p. 289-304. f DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 371 tæ. — Ex adverso autem, in collegiis mixtis agnoscitur quidem hitrarchicus ordo in iis quæ ad direflionem laboris spectant, sed simul (equalitas inter heros et opifices quoad ipsum contraélum laboris; variæ difficultates quæ oriuntur, per fiducialcm recur­ sum ad dominos solvuntur, mediante concilio pari numero ex de­ legatis utriusque ordinis composito (conseil d'usine}·, quare regi­ men illud vocari potest regimen unionis, mutua fiducia et benevo­ lentia. 836. (b) Ex hâc benevolâ et mutua dominorum et opificum con­ cordia nascitur industrialis prosperitas, quæ non minus societati quam utrique ordini prodest; siquidem labor communis fit intensior, meliusque ineumdem finem ordinatur, ideoque plura ac perfeétiora producuntur, et lucrum domini æque ac salarium opificis augeri potest. Ita etiam minuuntur onera laborantium : herus enim, qui opifices suos vere diligit et ab eis diligitur, pronior est ad eis faven­ dum et juvamen præstandurn : plus enim prodest æquitas caritate temperata quam sola justitia. (c) Exinde validior contra socialismum instituitur pugna; cum enim socialistæ nihil antiquius habeant quam dissidia inter heroset opifices spargere, ad socialem ordinem efficacius evertendum, huic agendi rationi nil validius opponi potest quam mutua utriusque ordinis benevolentia et fiducia : sic enim multa præcaventur dissi­ dia, et, si quæ oriantur, non seditione et violentiâ, sed conciliatione et arbitrio componuntur. 837. (B) Quas quidem utilitates speculative non negant ii qui separatis collegiis favent; hæc autem animadvertunt : — (a) Per plurcs annos, Catholici in variis regionibus, maxi­ ma cum Iiberalitate, totis viribus sodalitia mixta instituere conati sunt, infausto tamen exitu. Ita hodie, in Galliâ, dum anno 1900, in mixtis collegiis aderant solummodo 29.044 opifices et heri, separatis collegiis industrialibus adhaerebant 170.030 domini et 588.832 opifices.1 Ratio est quia opifices mente et ingenio, educatione ac vivendi modo tantum distant a dominis, ut frequenter simul convenire ac colloqui abhorreant; opifices siquidem independentes esse volunt, sal­ tem horis quibus non laborant, dignitatis suce conscii,Jurium suorum ten aces, justifice potiusquam caritatis cupidi, solidaritatis custodes diligentissimi; heri vero, propriæ aiifloritatis ac dignitatis studiosi assertores, sæpe ambitiosi ac divitiarum * Amid P. Pic, op. cit., η. 553; ab illo icinpore multum creverunt collegia separata, ut legi potest in periodico Bulletin de l OjJT, du Travail. -i i I 1 J 4 372 CAPUT 11. cito comparandarum cupidi, res suas soli gerere volunt, absque ullo Statûs aut operariorum interventu.1 Quaprop­ ter valde difficile est in uno eodemque collegio dominos opificesque coadunare. 838. (b) Praeterea separatis collegiis efficacius eliditur aeca vis effrenata concurrentia; ex unà parte scilicet, con­ sociati opifices salarium sibi suæque familiae sufficiens com­ muni consilio et actione petunt, et ex alterA, consociati domini perpendunt quali pretio res confeétas vendere de­ beant, ut, absque proprio dispendio, legitimis operariorum petitionibus satisfacere valeant. Cum autem difficultates ac dissidia saepe oriantur, concilia vocantur deputatorum,zx. utroque ordine eleôtorum, et ita, post honestam sinccramque rerum expositionem ct disceptationem, lis amice com­ ponitur. Objicitur quidem collegia opificum separata nihil aliud esse nisi legiones contra dominos armatas, ad rebellionem semper paratas, et in socialismum plus minusve prolabentes. — Rem ita se habere in Galliâ et quibusdam Germanice partibus ex multis faélis satis certe constat. Resp. Concedimus quidem collegia opificum, quando primum instituuntur, ac præsertim ubi optimi operariorum ab eorum ingressu deterrentur, sæpe quemdam rebellionis spiritum fovere, et socialista­ rum placita plus minusve ampleéli; inde nascuntur dissidia, cessa­ tiones ab opere ex condiélo, violentiæque permultæ. Sed traélu temporis, experientiâ atque rerum socialium studio, duces consocia­ tionum paulatim intelligunt nihil violentia ac seditione obtineri posse, cum officinarum ruina non minus operariis quam heris noceat; quapropter, post varia tentamina, sapere incipiunt resque saniori mente considerare, et legitimis mediis suam sortem meliorem efficere satagunt. Ita præsertim in Majori Britannia' et Statibus Americæ Foederatis3; proindeque exspeélari potest, post aliquod ’ Ad fusiorem rei intelligentiam, cfr J. Huret, Enquête sur la Ques­ tion sociale en Europe, Paris 1807; G. Routier, La Question soci «le et l’opinion du pays, Paris, 1.894 ; G. Lebon, Psychologie du Socialisme, Paris, 1902, p. 44-56; 317-323; 332-342î 414-4’«· • Sydney and lieatrice H'e/'b, The History of Trade Unionism, Lon­ don, 1894; G. Howell, Trade Unionism new and old, London, 1894, /Λ Fagnot, Le Syndicalisme anglais, Paris, 1903; de Rousiers, op. cit. 3 R. T. Ely, The Labor movement in America. Ne w York. 18'6; G. E. N. Neill. The Labor Movement, 1887; Levasseur, op. cit., t. I, p. 247-305. — Recenter in 230 Congressu Americana Fa'deraaonis opificum, Bostonii habito (nov. 1903), l'ræses Gompers aperte declarn- DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 373 tempus, res ita sc habituras in Galliâ, præsertim si honesti ac bene morati opifices collegia independentia instituant, juraque sua non minus strenue, sed magis legitime quam socialistæ vindicent. ’ 839. (c) His collegiis bene ordinatis promovetur operario­ rum educatio, quatenus videlicet hi, propriae dignitatis magis ac magis conscii, in suâ arte peritiores, in suis moribus pu­ riores ac temperatiores, in rebus gerendis solertiores fieri conantur; ita v. g., vi statutorum in quibusdam collegiis vigentium, excluduntur ebriosi, blasphematores, luxuriosi, uno verbo ii omnes qui honestatem aut bonos mores offen­ dunt.2 — Præterea, quando consociati opifices sunt catholi­ ci, bonisexemplis verbisque hortatoriis ad colendam virtutem religionemque sese mutuo excitant, aliosque ad praxim religiosam suasione et benigna agendi ratione haud raro adducunt. 840. (d) Ita etiam via paratur collectivo contractui *laboris qui rite intelleélus dominis æque ac operariis prodest; in magnis siquidem officinis, moraliter impossibile evadit ut heri cum singulis opificibus contrarium laboris ineant, aliunde, ut æquum sit paôtum, nec multis dissidiis occa­ sionem præbvat, conditiones quoad quantitatem aut quali­ tatem operis, necnon pretii determinationem, minutim defi­ niri debent. Jamvero ad hæc omnia juste definienda, nihil magis expedit quam conventio delegatorum, qui partes hero­ rum ct opificum ex officio gerant: quod quidem facile prastatur si adsint collegia herorum et opificum separata; tunc bat socialistarum doélinas so'ido carere fundamento, imo erroneas esse et iu praxi impossibiles. (Report of (he proceedings, Washington, 1903; hulieltti de TOffice du Travail, mars 1904, p. 240.) ' Revera collegia typograflhorum, quæ antiquiora sunt, majorem exhibent prudentiam, ut videre est ap. Λ. de Seilhac, p. 121-125. ’Exempla habes, pro Anteriai, ap. Ely, op. cit., p. 120-160; pro/fz/‘7/J, ap. /’. htneati. Le Contrat de Travail, p. 227-228, ubi hæc referuntur verba unius e ducibus opificum : “ Croyez-vous que si nous luttons avec l’ardeur que vous connaissez..., ce soit uniquement pour vous faire gagner trois ou quatre pence de plus par jour? Λ quoi cela servirait-il si vous continuez ù parier aux courses, et à vous enivrer dans les public hautes? Beau résultat de nos étions en vérité! Non, mes amis, sachez le bien, ce que nous voulons, ce qu’il nous faut obtenir, c’est que vous vous éleviez à une vie meilleure, à une vie plus conforme à la dignité de l’espèce humaine. " 374 J > e CAPUT II. enim ab ipsis operariis libere eliguntur deputati, qui ipsorum jura tueantur, proptereaque conditiones a deputatis sub­ scripta?, facilius ratæ habentur et adimplentur.1 841. (C) Conclusio. Cum utrinque non spernendaafferantur rationes, quisque potest, prout libuerit, alterutri collegiorum generi favere. (a) In parvis officinis, ubi heri et opifices facilius convenire possunt et amicæ relationes haberi, mixta collegia utiliter institui valent2; curent tamen domini ut operariis liceat libere mentem suam aperire et exponere quales immuta­ tiones sibi placeant aut displiceant; ipsis pariter liberum sit proprio motu varias societates instituere ac gerere, ne secus omnino ab heris pendere videantur, posicaque, hujus depen­ dentia? conscii, in apertam rebellionem propendant.3 842. (b) In magnis autem officinis, attentis psychologicis dispositionibus tam diversis opificum atque dominorum, nccnon experimentis in variis regionibus factis, sæpe moraliter impossibilis evadit mixtorum collegiorum institutio et diuturna conservatio. Hinc hodie, apud plerasque Gentes, sive catholicas sive acatholicas, vigent collegia separata, qua tamen pacem et concordiam tueri conantur Concilio mixto conciliationis et arbitrii. Sedulo tamen curandum est ut hujusmodi collegia, præjudiciis politicarum partium sepo­ sitis, spiritum seditionis non foveant, sed potius legitimis mediis bonum operariorum professionale, physicum, intelleélualc, morale et religiosum promoveant. Ab his proinde collegiis non arceantur viri probi et honesti, catholicæ reli­ gioni addidli; ubi socialistarum errores jam pervaserunt opificum collegia, alia instituantur independentia, quibus probi se jungere possint; tempus enim veniet quando ope ’ Raynaud, Le Contrat colleélif de travail, Paris, 1901; P. Bureau, Le Contrat de travail, p. 183-271; /’. Pic, op. cit., n. 442-444. ’ Ita in loco diiflo Val-des-Btds, amicæ omnino vigent relationes inter L. Hannel, qui bonus pater vocatur, ejusque opifices; cfr. L. Harntel, Manuel de Ia Corporation clu etienne, Tours, 1879, p. 23-38; 213-255; U. Guérin, Fileur en peigné du Val-des-Bois (Col­ lection Les Ouvriers des Deux Mondes), 2e série, 38e fus., 1896, P-73->36· » Exemplum hujns rei babes ap. La Quinzaine, Ier avril 1902, p. 350375, Montceau-les Mines et le Paternalisme, par /< Bureau. DE CUNTHAGT1EUS IN SPECIE. 375 rarii. a socialistic illecti, intelligent se fuisse deccptns, îllisque consociationibus sc adjungent quæ meliorem opificum sor­ tem reddere satagunt, quin tamen totum ordinem socialem ct religiosum evertere velint.’ \d rem Leo XIII: “ Isti quidem se plerumque intelligunt falsâ spe simulatâque rerum specie deceptos... Fraélo animo, exte­ nuato corpore, quam valde se mulli vellent e servitute tam humili vindicare : nec tamen audent, seu quod hominum pudor, seu metus inopiæ prohibeat. Jamvero his omnibus mirum quantum prodesse ad salutem collegia catholicorum possunt, si haesitantes ad sinum suum, expediendi^ difficultatibus. invitârint, si resipiscentes in fidem tutelamque suam acceperint. ” S43. (c) Ut catholicorum collegia professionalia bonum privatum et sociale promoveant, catholico spiritu imbui debent et ad perfectionem pietatis et morum, non minus quam ad incrementum bonorum corporis, animi, reique fami­ liaris tendere. Quapropter sacerdotes, qui opificum collegiis sese adjungere nequeunt, in multis regionibus, curare debent ut quidam saltem ex catholicis, qui hæc collegia ingrediun­ tur, ita sint in fide roborati ac genuina pietate instituti ut verbis et exemplis alios instruere valeant; sicut enim modi­ cum fermentum totam massam sublevat, ita pusillus grex devotorum totam laborantium multitudinem paulatim ad meliora convertet. Quod quidem Leo XIII illustrat exemplo priorum Christianorum, * “ Les ouvriers qui sont réfrai lames aux excitations socialistes, ct qui ne demandent qu’à secouer le joug du parti socialiste sont nom­ breux; nous croyons même qu’ils sont la majorité. Mais abandonnes à eux-mêmes, une neuvent-ils faire, sinon courber l’échinc devant les 376 CAPUT II. - i** - —β····" · ** Μ ■Μ — -^1— — quorum plerique opere manuum vinitabant : “ Cernere licebat impigros, laboriosos, pacificos, justitiæ maximeque caritatis in exemplum retinentes; ad ejusmodi vitæ morumque spectaculum, evanuit omnis praejudicata opinio, obtrectatio obmutuit malevo­ lorum, atque invetcratæ superstitionis commenta veritati christianæ paulatim cessere. ” Ita christiani artifices, si pietati arduum labo­ rem conjungant, simulque industrios, modestos ac benignos sese ostendant, multorum fiduciam ac benevolentiam sibi conciliabunt, ct catholicae religioni reverentiam et honorem'. IV. De cessatione ab opere (grève, strike).· 844. t° Status quæstionis. (A) Quando initur anitraflus laboris, definitur explicite aut implicite quamdiu durare debeat; quo posito, injuste agunt opifices aut domini, qui, sine gravi ratione, c legitima conventione desistunt, idcoque damnum exinde alteri illatum compensare tenentur.3 — Si vero contraditus fuerit ab initio, vel evaserit injustus (quod ex regulis superius expositis, n. 793- 2, dijudicari potest), injuriam non committunt qui, propter læsioncm quam patiuntur, a contradu recedunt. — Tempore elapso, sine injuria erga dominum operarii desistere possunt, etiam absque ullâ ratione: eis enim licet sive quiescere, sive aliis operam suam locare.< (B) Sed quaestio exsurgit num opifices possint turmatim I r h P ' Ad recflam et Christianam juniorum opificum institutionem multum conferunt quædam catholicæ societates, quæ, dum Christianarum virtu­ tum praxim assidue inculcant, adolescentes edocent quomodo legitimis mediis, illæsis dominorum juribus, suam sortem meliorem reddere valeant. Cfr. Max Tttnnann, Education populaire, 2e éd. * Le/unkuhl, Arbeitsvertrag und Strike, Freiburg, Herder, 1895, gallice Le Contrat entre patrons et ouvriers et les grèves; Politer, op. cit., n. 172-183; Vermcersch, op. cit, n. 470 477; Antoine, op. cil., p. 462-470; Rutten, Nos grèvres houillères et l’aétion socialiste; Purquan, Les Grèves, Paris, 1890; L. de Seilkac, La Grève de Cannaux, Paris, 1897; id. Les Grèves, 1903; Howell, Confliéls of Capital and Labour, London, 1890; Levasseur, op. cit., t. I, p. 497·571; IV. F. IVillougby, La Corporation de l’Acier des Etats-Unis et la Grève de ses ouvriers en 1901, traduit de l’anglais par J. de Montaignac, ap. Musée social, février 1902. . >9 3 Quod generatim leges civiles sanciunt; pro Galliâ, cfr. Planiol, n. 1878-1896, ubi exponuntur leges 27 dec. 1890 et 19 juil. 190t. 4 Attamen, si laborare indigent ad sui suorumque sustentationem, nec affulget spes alium dominum inveniendi a quo conducantur, ex caritate et ex prudentia teneri possunt ad non relinquendum opus DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 377 ex conditio ab opere cessare, eo fine ut majus salarium aliasvc conditiones ab heris obtineant aut extorqueant. Quæ qui­ dem cessatio ab opere operistitii nomine appellatur, et defi­ nitur communis multorum operariorum secessio ex conditio ad qucedam emolumenta ab heris consequenda. — Sæpe operari i a laborando desistunt ad majorem mercedem obtinendam, sed aliquandoctiam ut labor minusdiuturnus minusaue gravis fiat, aut quia quidam opifices, præsertim si sint consociati, dimissi fuere vel durius traélati; quandoque conqueruntur fidem lassam fuisse, aut iniquam stipulationem contractui adnexam. Haud raro, præsertim in Galliâ, a politicis agitatoribus exci­ tantur,1 qui amorem affcébant erga populares, ut eorum captent suffragia; hinc aliquando evenit ut plerique causam ignorent cur operari recusaverint, et nesciant quid ab heris petendum sit. 845. 20 Principia de cessatione ab opere (A) Com­ munis cessatio ab opere ex conditio non licet nisi gravi de causa, post maturam deliberationem, et inutiles conatus ad litem pacifice dirimendam. (a) Etenim operistitium est veluti bellum inter heros et opifices, multaque mala secum trahit : “ Genus illud cessa­ tionis non heros duntaxat, atque opifices ipsos afficit damno, sed mercaturis obest reique publicæ utilitatibus, cumque haud procul esse a vi turbisque soleat, sæpcnumcro tranquil­ litatem publicam in discrimen adducit.2” Revera, toto tempore quo ab opere desistunt, opifices nullum salarium percipiunt, sed pecuniam diuturna parcimonia thesauri­ za tam, ad sui suæque familiæ sustentationem expendunt; domin' autem non solum nullum faciunt luci um, sed expensas sæpe one* “ Utique pars opificum longe maxima res meliores honesto labore comparare sine cujusquam injuria malunt : verumtamen non pauci numerantur pravis imbuti opinionibus rerumque novarum cupidi, qui id agunt omni latione ut turbas moveant, ac ceteros ad vim impellant. ' (Encycl. Rerum novarum}. De variis motives propter quæ fit ces­ satio ab opere, vide A. de Seilhac, les Grèves, 177-229. ’Encycl. Rerum Novarum. Ita, Wassilies, an. 1901, opifices, ab opere desistendo, amiserunt circiter 2.000.000 fr., civitas ipsa 25.000.000 fr. per hebdomadem^ in Statibus America Fœderatis, vigente cessatione ab opere in carbonariis (houillères) Pensylvania an. 1902, domini amittebant circiter 157.500.000fr. Cfr. A. Seilhac, op. cit., p. 23-32. 378 •BJ 1 4* 4 >•ί '3 CAPUT II. rosas incurrunt ad sua ædificia laborisque instrumenta tuenda et reficienda, opportunitatem amittunt merces suas vendendi non solum pro præsenti, sed sæpe etiam pro futuro tempore, cum non pauci emptores ad alios fabricatores recurrere soleant, et hanc con suetudinem sæpe postea retineant. Insuper viæ ferreæ, necnon quædam aliæofficinæ, quæ ab illis pendent in quibus cessavit opiis, haud modica damna exinde patiuntur; quandoque totius provinciaindustria et commercium intricatis difficultatibus involvuntur,nume­ rusque pauperum in totâ regione valde augetur. Nec tacenda sunt mala ordinis moralis quæ inde exsurgunt, odia nempe qua cives dissociant, morum corruptio quæ ex diuturna otiositate naturaliter fluit, blasphemies contra religionem, adlus violenti et injusti quibus personæ aut res impugnantur, aliaque hujus­ modi. Jamvero principium ethicæ inconcussum est tot tantaque mala permitti non posse absque gravi ratione, quæ his malis vere proportionctur; bonum igitur quod ex operistitio exspeftatur debet esse maximi momenti, spes illud conse­ quendi bene fundata, proindeque commoda et incommoda sedulo et mature pensanda sunt in omni justitiâ et caritate, Præterea necesse est ut nulla suavior ac melior via præsto sit finem intentum assequendi; prius igitur convenire debent viri probi et honesti, ab heris et operariis delegati, ut, in quantum fieri potest, lis pacifice componatur mutuis conces­ sionibus; imo, omnino expedit ut, si delegati in unum idemque placitum consentire non possint, res arbitris judi­ canda relinquatur. 846. (b) Quando vero adest ratio proportionate gravis, mature ac diu perpensa, et lis non potuit pacifice præfatis mediis componi, licet operariis ab opere ex condicio desistere, dummodo bonum finem prosequantur; agitur enim de actu in se indifferenti, ex quo duplex secuturus sit effeélus, et ex hypothesi, bonus effeélus intentus praevidetur superaturus malum cffeflum; et si tale jus, in his circumstantiis, opifi­ cibus denegaretur, vix alio modo sua jura tueri possent1 — ’ Ita Leroy-Beaulieu, Traité, t. II, p. 4^3-454 : “ Le droit de grève est certainement en principe aussi utile à l’ouvrier qu’il est légitime. Il le fait d’abord respecter du patron; il lui permet de discuter et par­ fois de faire améliorer les règlements d’atelier trop tyranniques ou trop capricieux... On ne saurait sér ieusement contester que, en l'absence du droit pour les ouvriers de se concerter et de suspendre simultanément k DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 379 Nec dicatur illud medium éssc prorsus inefficax; nam, fatentibus etiam scholæ liberalis œconomistis, etiamsi opifi­ ces multa damna ex operistitiis passi fuerint, majora tamen commoda sæpe ex cis consecuti sunt; sæpe etiam timor ne cessatio ab opere prævaleat, dominos inducit ad ope­ rariis concedendum quidquid, sine detrimento, largiri possunt.1 847. (B) Etiam quando cessatio ab opere legitima est in se, violenta media adhiberi non debent sive ad deterrendos alios a laborando, sive ad damnum heris inferendum. Ratio est quia illegitimis mediis uti non licet etiam ad bonum finem prosequendum; jamvero violentia est quid illegitimum, nec adhiberi debet nisi ad vim repellendam. Quapropter opifices, qui desistunt ab opere, non possunt vi alios cogere ad idem faciendum, nec percutere aut vulnerare eos qui laborare pergunt. Possunt tamen probabiliter, quan­ do de injustitia dominorum certo constat et in commune damnum redundat, alios opifices, præsertim consociatos, moraliter cogere, suasione, justisque minis, (cos v. g. expellen­ do a consociatione), ne pro his dominis laborent, usquedum justis querelis satisfactum fuerit2; secus enim jura opera­ riorum sæpe vindicari nequeunt. Pariter damnum positive dominis inferre eorum domos aut merces comburendo, vel cos lædendo, non minus jure naturali quam positivo prohibetur; alia enim sunt media ad jura opificum tuenda; imo experientiâ constat his violentis mediis pessumdari eorum causam, tum quia ita alienatur travail, ils ne se frouvAssent dans des conditions moins bonnes pour soutenir leurs intérêts. ” - Quoad leges civiles de jure cessandi ab opere, cfr. Pic, op. cit., n. 299-327. ' “ A tout considérer, les grèves ont été plutôt utiles que nuisibles à la classe ouvrière. — Le gain permanent dépasse de beaucoup les pertes passagères. — Les grèves ont surtout contribué à faire améliorer les règlements d’atelier, à réduire la journée excessive de travail, à rendre plus loyal le mode de paiement, enfin à faire respecter l’ouvrier par le patron. ” (P. Leroy-Beaulieu, Répartition des richesses, p. 626; cfr. p. 395-407; P- Pic, n. 292-295). Ita Lehmk, Castis 278, n. 895 : “ Quod si injustitia dominorum clara est et in commune damnum operariorum grave redundat, injustum non erit etiam eos operarios, qui vellent pergere pro illa mercede inferiore laborare, ntot aliter cogere, nefaciant. ' 380 CAPUT II mens aliorum civium, tum quia locus datur armato interven­ tui Reipublicæ. 848. (C) Quando illegitima est communis cessatio ab open, sive in se, sive ex violentiis usurpatis, jus Statui incumbit huic finem imponendi. Etenim ad auéloritatem supremam speélat bonum publi­ cum promovere, caquc impedire quæ societatis ordinem perturbant; atqui operistitia quæ fiunt non propter gravem et rationabilem causam, sed ob seditionem fovendam aliave motiva hujusmodi, vel vim inferunt pacificis civibus, eo ipso pacem ct ordinem socialem perturbant, maximeque industria *, commercio ac bonis moribus nocent, ut supra diôlum est. “ Intersit igitur Reipublicæ auéloritas, ait Leo X111, injectoque concitatoribus freno, ab opificum moribus corruptrices artes, a legitimis dominis periculum rapinarum coerceant." 849. 30 De conciliatione et arbitrio.1 Cum melius sit mala præcavcrc quam corrigere, multum sane expedit dissidia inter dominos ct opifices prævenire conciliis concilia­ tionis ct arbitrii, quorum alia auéloritate privatâ, alia lege instituta sunt. a) Primum quidem in Anglià, .Belgio et Statibus America Pade­ ratis, jam ab anno i860, privatâ auctoritate creata sunt concilia hujusmodi ex æquali numero dominorum et opificum constituta, ad solvendas difficultates quæ de omnibus ad industriam speélantibus sæpe oriuntur, v. g. quotitatem salarii, durationem laboris, regulas in officina sequendas, etc. Præses horum conciliorum est vel unum e membris ab ipso concilio seleilum, vel quidam magistratus regio­ nis qui communi opificum et herorum voto ad hoc officium eligitur. His mediis multa dissidia pacifice composita fuere. 850. (b) Quapropter, in multis regionibus, leges latæ sunt ad instituenda ex officio tribunalia mixta, quæ lites inter heros et opifi­ ces componere valeant, aut ad conditiones definiendas, sub quibus * Ii. Crompton, Industrial conciliation, Londres, 1876; gallicc reddi­ tum curante Weiler: Arbitrage et conciliation entre patrons et ouvriers, Bruxelles; Office du Travail: De la Conciliation et de l’Arbitrage, Paris, 1.893; Weiler, L’organisation des Corneils d’arbitrage établi-, en Angleterre, Paris, 1877; Bayles, The Shop Coun< il, New York, 1886, gallice redditum currantc Boccroulle : Le Conseil d'Usine, Bruxelles et Paris, 1892; Peronnet, La Conciliation et l’Arbitrage, Pans, 1897; de Seilhac, La grèv e et l’arbitrage, Correspondant, déc. 1902, p. 820-842; Tanquerey, ap. Vacant, Diction. de Théologie, t. 1, 1733-1737. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 381 arbitri eligi possint. In picrisque locis, recursus ad arbitros liber omnino manet; in quibusdam tamen, ut Helvetia et Australia, co­ guntur opifices et heri, in casu dissidii, arbitrio sese subjicere. Quid sit magis opportunum hâc de re, inter sociologos controvert!tur. Censemus equidem cogi posse operarios et dominos ut sive per se, sive per delegatos, coram magistratu comparcant, ut dissidii motivum et argumenta sua honeste exponant; sed non expedit ut sententia arbitrorum ita sit obligatoria, ut ei parere cogantur. — Ratio prioris est quia opportunum sane est, ad violentos conflictus praecavendos, ut utriusque ordinis delegati simul conveniant, suatnque mentem plane aperiant; sinccrâ enim faélorum et rationum expositione multa praejudicia dimittuntur, viaque concordia· paratur. Jamvero, in multis casibus, nisi legalis obligatio ita agendi utrique parti incumbat, sub quocumque praetextu, alterutra propositam conventionem rejiciet. Ex altcrâ parte generatim non expedit ut dissidentes sententiae parere cogantur; quis enim operarios coget ad laborandum pro tali domino, contra mentem suam? et, si inviti laborant, nonne opus valde imperfectum erit? Pariter, si domini judicent se non posse impositas conditiones accep­ taro, sine proprio detrimento, numquid ad certam ruinam damnari possunt? Nec dici valet prorsus inutilem esse sententiam quæ vim legis non habeat; nam cum hæc publici juris fiat, opifices et heri ad ei parendum moraliter obligamur, dummodo satis evidenter rationi consentanea videatur; ad id enim publicâ existimatione impelluntur, ne scilicet aliorum ci­ vium indignationem incurrant. V. De inediis quibus melior effici possit conditio opificum.' 851. Status quæstionis. Quæ cum ita sint, probis et catholicis vi­ ris offici 11 m incumbit, sed præsertim sacerdotibus, omnibus viribus conandi ut conditionem opificum, in quantum lien possit, melio­ rem efficiant, et ita concordiam et pacem inter divites et proletarios 1 Sodertui, Socialisme et Catholicisme, Lille, 1896, chap. 23-27; G. Govau, Autour du. catholicisme social, Paris, 1900-11)03; Γ. Brants, Les grandes Lignes de l’Econ. pol., Moyens généraux d’améliorer la situation sociale, t. U, p. 266-36J; Millot, Que faut-il faire pour le peuple? Pans, 1901; /< Veuillot, l’Apostolat social, Paris, 1902; Bou~ 382 CAPUT II. firmiorem reddant. Ad rem Leo XIII :“ Ad Ecclesiam quod spec tat, desiderari operam suam nullo tempore nulloque modo sinet, tanto plus allatura adjumenti, quanto sibi major in agendo libertas contigerit... intendant omnes animi industriæque vires ministri sacrorum.” — Quæ quidem verba, anno 1891 prolata, laid et sacer­ dotes audierunt, et in variis regionibus catholica aflioni operam dederunt; hinc diversa creata sunt instituta in gratiam opificum “mensæ ad ruricolarum mutuationes; consociationes, aliæ ad sup­ petias mutuo ferendas, aliæ ad necessitates ob infortunia levandas: opificum sodalitia; alia id genus et societatum et operum adju­ * menta. ” Hæc agendi ratio a quibusdam socialism!christianinomen accepit, minus reéle tamen, cum socialismus, qualis de fado pro­ pugnatur, chrislianis dogmatibus aperte contradicat; — ab aliis autem, allio chrisiiana popularis, ct alibi democratia Christiana : prior quidem appellatio nullam difficultatem patitur; posterior,quæ pluribus non placuit, permittitur tamen a Leone XIII, dummodo ad sensum politicum non detorqueatur, nec superiores ac divites excludere videatur, sed “ eo unice pertineat, ut qui vitam manu et arte sustentant, tolerabiliorem in statum adducantur, habeantque sensim quo sibi ipsi prospiciunt; domi atque palam officia virtutum et religionis libere expleant ; sentiant se non animantia sed homines, non ethnicos, sed Christianos esse; atque adeo ad unum illud mas­ sarium nitantur.1” Præcipua igitur media hucusque adhibita ad meliorandam ope­ rariorum conditionem, breviter recensere haud ingratum erit : i° christianà educatione juniores instruendi sunt, ut boni opifices evadant; 20 vanis consociationibus adulti simul uniendi sunt, quo securius sibi providere valeant; 30 juvandi sunt aliis consociationibus inter ditiores institutis; 40 in fide ac virtute roborandi sunt per reli giosas associationes. 852. i° Educatio juniorum Christiana, virilis ac profes chage, L’Apostolat paroissial, Pans, 1903; Berardi, De officio parochi nostris temporibus, Faventiæ, 1902: /·.. Rostand, L’Action sociale par l’initiative privée, Paris, 3 vol., 1892-1897-1902; Vermeesch, Manuel social, Louvain, 1900; Bannard, L’Evangile du Pauvre, 2e éd., Paris, 1904. — De his etiam egimus ubi de Caritate, η. 817-835· ' ita Leo XIil, in Encycl. Graves de Communi, 18 jan. 1901; αιΊίοnis catholica evolutionem ab anno 1891 descripsit Max 'Purmann, Le Catholicisme social depuis Γ Encycl. Rerum Novarum, Paris, 1900. 3 Leo XI!I, cit. Encyclicâ Graves de Communi, quæ tota attente legenda est; commentarium habes in opusculo : L’Eglise et la Démo­ cratie chrétienne par Goyau, Toniolo et Pettier, Liège, 1901. — Quid sæculis anteaélis clerus gallicanus fecerit ad promovendum bonum etiam temporale fidelium, exponit Sicard, L’ancien Clergé de Fran· e, Paris, 1893,1. 1, pp. 142-192; 318-335. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 383 sionalis. Ad sortem opificum meliorem efficiendam ma­ xime confert juniorum bona educatio; multi siquidem, sive domi, sive in scholis neutralibus, non rccle instituuntur. Neccsse est igitur ut in piis operibus, qu;epatronatus dicun­ tur, aut in studiorum circulis (cercles detudes, debating clubs) educatio compleatur. Quæ quidem debet esse : (A) Chri­ stiana; siquidem pictas “ ad omnia utilis est, promissionem habens vitæ quæ nunc est, et futuræ * juvenes enim infor­ mando sobrios, castos, laboris et parsimoniae amantes, illos inultum sane juvat ad res etiam temporales prospere geren­ das. Sed, cum hodie errores ubique spargantur, juniorum tides nutriri et firmari debet : non satis est reéle exponere, sed oportet solidis probare argumentis præcipua dogmata, qualia sunt Dei existentia,animæ immortalitas,Christi divina missio, Ecclesiæ auctoritas, etc. Adolescentes edoceantur quomodo communibus incredulorum difficultatibus pro captu suo respondeant, et, in difficilioribus, ad doétos recurrant. Inter eos quidam seligantur, acutiori intelleélu, nobiliori ingenio ac majori fortitudine praediti, qui specialem efforment societatem, apostolico spiritu imbutam, et alios juvenes verbis ct exemplis ad virtutum praxim alliciant. Ili erunt voluti totidem apostoli, qui in propugnandâ fide moribusque refor­ mandis sacerdotes maxime juvabunt.2 853. (B) Virilis, id est, eo tendens ut animi fortitudinem et inviélum voluntatis robur praestet; ideoque pedetentim pueros in viros immutet, qui sibi sufficere valeant. Opifices siquidem variis exponuntur illecebris, sive interne ex passio­ nibus, sive externe ex vano hominum timore diversisque occasionibus quibus ad malum alliciuntur; maxime igitur interest ut firmiter credant suamque fidem exterius, absque jaélantiâ et rubore, operibus manifestent; pariter ut, in vir­ tute roborati, voluptatum illecebras despiciant, ct pravis sociis strenue resistant. Quare gradatim edoceantur quo■ 7 Tim., IV, 8. * Congris international officiel dit Patronage de làJeunesse oteuriète, du 10 au 13 juin J 900, Pans, 1901; Max Tunnann, Les Œuvres com­ plémentaires de l’Ecole, Paris, 1900; id. Les Patronages, 3e éd. 1901, Gatoùillat, Réflexions pratiques sur la nécessité et la direction des Patronages de Jeunes Gens, Troyes, 1899. 38 '► CAPUT II. modn.gratiâ Oci juvante. proprias vires angere valeant atque viriliter agere, inutiles peccandi occasiones fugiendo, in necessariis autem fortiter dimicando.1 Eisdem exponatur quanta sit consociationis efficacia ad superandas difficultates et energeias multiplicandas ; et quam necessarium sit probos simul uniri, ut malorum contundant audaciam. 854· (C) Professsionalis, quatenus efformet opifices in sui arte peritos quo peritiores enim simul ac honestiores erunt, eo pluris existimabuntur tum a sociis tum a dominis; qua­ propter majus salarium et nobiliora munera tempore oppor­ tuno consequentur. Nostris autem diebus omnino expedit ut eis tradantur palmaria principia scientiæ socialis, quo faci­ lius socialistarum sophismata confutare valeant, et in colle­ giis opificum plurimum auctoritat’.» habere; ita enim mode­ rate ac sapienter sua sociorumque jura tueri poterunt; ita etiam via parabitur concordiæ inter dominos et opifices.— Puellis autem detur educatio non solum speculativa in lit­ teris et artibus, sed praftica, ut discant quomodo rei domes­ tica attendere valeant.3 855. 20 Variæ consociationes inter catholicos opifices institutæ. (A) Imprimis promoveantur collegia opificum (syndicats professionnels); nisi enim viri probi et catholici inter se coadunentur, sua jura tueri nequibunt, et aliunde ■ “ Obligée sans doute de préserver l'enfant de certains dangers supérieurs à son âge ou à ses forces, l’éducation n’a pourtant pas pour fin la préservation : ce qui serait la substitution de l’effort du maître à l’elTort de l’enfant. Elle vise au contraire à former des énergies qui puissent se suffire à elles-mêmes et se garder elles-mêmes : il faut aider les faibles, mais arriver à les rendre assez robustes pour se passer d’aides... Un mot résume tout : notre éducation morale veut faire des hommes.” {Ackermann, ap. Congrès internat., p. 30-31.) ’ “Oui, il est nécessaire de développer la formation professionnelle et de préparer le jeune homme à la coopération sociale. L’évolution industrielle oblige à l’un, l’évolution sociale impose l’autre : ce sont deux éléments nouveaux qu’il est urgent d’introduire dans l’éducation de l’enfant du peuple. On complétera donc son instruction, on déve­ loppera donc son intelligence et son habileté technique. Puis on l’habi­ tuera à la prévoyance, à l’économie, au sentiment de solidarité, en l’ini­ tiant à toutes sortes d’institutions de prévoyance et de mutuel secours. 3 Ita in Belgio inslitutæ sum scholæ quæ dicuntur écoles ménagères, cfr. J/"z Van Gehuchten, Guide de la Jeune Ménagère, Lierre (Bel­ gique), 1894; de Diesbach, L’enseignement ménager, Paris, J903. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 385 socialistæ sodalitiis operariorum omnino præerunt, et ordi­ nem socialem mox evertent; de quibus associationibus jam supra egimus, n. 833. Inter ruricolas autem instituantur societates quæ vocantur syndicats agricoles, quibus agricolæ non parum juvantur in discendis optimis mediis ad arva perfectius excolenda, juraque sua legalitcr tuenda.1 (B) Promoveantur etiam mutua illa consociationes (mu­ tualités'), quibus operarii sibi invicem juvamen et auxilium praestare possunt, et parsimoniam augere.* 234 Cum enim opifices modicum salarium accipiant, multisque damnis obnoxii sint ex inopinatis casibus aut morbis, vel ex cessa­ tione a labore, multum sane proficient si sobrie, caste ac frugaliter vivendo, aliquam pecuniam seponant, tempore quo res sat prospere succedunt, eamque deponant apud illas societates mutuales dictas, quæ in variis regionibus instituta.· sunt. Quædam in scholis creatæ sunt, ut jam a pueritia juniores parsimoniæ studere valeant, et, vanâ prodigalitate contempta, ad parcius vivendum et futuris necessitatibus providendum assueti fiant;3 has in catholicis scholis insti­ tuere omnino expedit. 856. (C) His adjungi possunt societates cooperativa, sive ad mer­ ces emendas minori pretio, sive etiam ad res quasdam conficien­ das? Priores facile instituuntur ac geruntur; sed in parvis oppidis * Dc quorum origine, evolutione, multis commodis ct organisatione disserunt de Rocquigny, Les syndicats agricoles, leur œuvre profes­ sionnelle, économique, sociale, Paris, 1898; de Gailhard-Bancel, Ma­ nuel pratique des Syndicats agricoles, 6' éd., Paris, 1900. — Quani partem sacerdotes in eorum fundatione habuerint in Betgio, describit Max Turniann, Les Associations agricoles en Belgique, Paris, 1903. ’ F. Jalpine, La Mutualité, scs principes, ses bases véritables, Paris, 1903; L. Mabilleau, La Prévoyance sociale en Italie, Paris; Rostand, t. Ill, p. 663-678. 3 Lépine, op. cit., p. 53-67 ; M. Turniann, Educ. populaire, p. 69-76. < Ch. Gide, La Coopération, Paris, 1900; id., l’Economie Sociale à l’Exposition de 1900, Paris, 1902, p. 273-294; id., Les sociétés coopéra­ tives de consommation, Paris, 1904; Clavel et Soria, Guide pour l’orga­ nisation cl l’administration des sociétés coopératives de consommation, 4r éd. Pans, 1901 ; Hubert-Valleroux, La Coopération, Paris, 1904; Con­ gris des Associât, ouvrières de production, Paris, 1900; Comptes-rendus du Congrès de l’Alliance coopérative internationale, Paris, 1902; Ber­ trand, Histoire de la Coopération en Belgique, Bruxelles; Beatrice Botter, The cooperative Movement in Great Britain, London, 1888. Thfot Mor ΤΠ - n 386 CAPUT II i plerumque expedit societates creare, quæ non direéle merces emant ad eas cooperatoribus minori pretio vendendas, sed pactum ineunt cum mercatoribus ut hi consentiant aliquam determinatam partem sui lucri cooperatoribus cedendam; secus, excitatur odium et invi­ dia mercatorum, qui ex fundatione cooperativa: societatis maximam partem sui lucri haud raro amittunt. — Multo difficilius est feliciter et prospere curam gerere societatum quæproduflivæ dicuntur; ad hoc enim duo desiderantur : capitale haud modicum, non soluin ad instrumenta comparanda, sed etiam ad solvendas multiplices ex­ pensas quas incurrere necesse est per plures menses, antequam ullum percipiatur lucrum; peritus administrator, (pii rem sapienter gerere valeat, et auéforitate polleat sufficienti ad ceteris operariis imperandum; quæ quidem ægre inveniri possunt. * Quidquid sit, si sacerdos harum societatum promoter fuerit, in occulto latere consentiat, et rem gerendam committat probis et prudentibus laicis, qui tempore opportuno sociis rationem reddent totius rei.’ Cavendum est pariter ne hujusmodi societates aliquid lucri ipsis sacerdotibus afferre videantur; nam si opifices id suspica­ rentur, mox ab eis societatibus averterentur. * I -If I I •I *r X ,r : r» ' Melius tamen proficiunt societates pistorice, seu ad panem confi­ ciendum institutæ, tum quia ars pistoria sat facilis est, tum quia pistri­ nis (boulangeries) bene organisatis pretium panis multum minuitur, ut videre est ap. Gide, Coop, de consommation, p. 84. - Socialista non paucas societates predufiivas feliciter gerunt; inter has eminet ea quæ dicitur Zoomit, de quâ lege Pe Vboruit, la coopération et l’organisa­ tion socialiste en Belgique, ap. Musée social, 20 déc. 1897; circa societates ejusdem generis in Galliâ, cfr. Une Enquête sur les boulan­ geries coopératives rurales, ap. Musée social, déc. 1899. — Quam neces­ sarium sit Catholicis societates cooperativas instituere, ex eo patet quod socialisiez his utuntur ad suos errores spargendos; ait enim M. Pauzel, Manuel du Coopérateur socialiste, Paris, 1900, p. 17 : “ Entre les mains des socialistes, la coopération n'est qu'un moyen d'aition socialiste, un puissant levier, capable de remuer le monde capitaliste sur ses bases de propriété individuelle et d injustice sociale. Nous ne voulons pas être coopérateurs pour la satisfaction de diminuer un peu l’infinie misère du prolétariat : Nous voulons être coopérateun pour coopérer plus efficacement à ta révolution sociale. " 3 “ J’appelle tout particulièrement l’attention du Curé-fondateur sur ce point important. Voulez-vous avoir des hommes dans votre église? Voulez-vous former une réunion nombreuse, durable ct honorable? Laissez-les s’administrer eux-mêmes. Donnez leur un chez eux : il ne faut pas qu’ils soient chez vous, mais chez eux... Les changements sur­ venus depuis un siècle dans la société française n’ont fait que rendre plus impérieux ce besoin d’autonomie, de self-government, comme disent les Anglais. ” (ffi.de la P.,Les Associations d’hommes, Marseille. 1903, d. 7, 9.) Λ DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 387 857. (D) Inter illas societates merito laudantur illa trraria quæ a Raiffeisen prius inventa sunt {caisses Raiffeisen), et vocantur etiam societates mutui crediti {prêt mutuel), quia pecuniam mutuo tradunt, cum minimo atiélario.’ Constant ex agricolis ejusdem parochiæ, qui quædam immobilia possident; hi effbrmant quamdam civilem societatem, juxta leges cujusque regionis constitutam; direétores eliguntur, qui gratis munus suum adimplent; solus argentarius {trésorier) aliquam mercedem, minimam tamen, accipit. Jamvero pauperes agricolæ pecuniam mutuari possunt a societate, approban­ tibus directoribus, si promittant capitale cum modico audario re­ fundere; quotannis rationes redduntur societatis præsidibus; et si quid lucrum supersit, non distribuitur creditoribus, sed vel custo­ ditur, vel operi utilitatis publicæ impenditur, v. g. comparandis illis recenter inventis machinis, quibus opus serendi ac metendi multo promptius ac facilius peragitur. — His societatibus adnedti possunt assecu rationes contra incendium, grandinem, pestem animalium, etc,- 858. 3° Consociationes inter ditiores formatæ ad juvandos opifices. Cum enim operarii ægre possint propriis viribus se suosque sufficienter juvare, necesse est ut inter ditiores instituantur societates ad auxilium pro­ letariis præstandum.3 Jamvero, inter cas quæ jam in variis regionibus fundatae sunt, eminent : — A) Societates ad salubres domos ædificandas.4 quæ opificibus mi1 A. Kannengiescr, Catholiques allemands, Paris, 1892, p. 138-14.8; Max Turmann, Associations agricoles, p. 322-374; (7. Malherbe, Le Raiffeisenisme, Bruxelles, 1901; C. Rafi, Les Caisses de Famille, Paris, 1896. ’ Max Turmann, op. cit. p. 375-408; de Rocquigny, Les petites Ins­ titutions mutuelles de prévoyance contre la mortalité des animaux, ap. Musée social, juin 1S9S. 3 Quod sane inculcat Leo XIII, in Encycl. Graves de Communi, ubi ait : “ Non dissimili modo a democratiâ Christiana removendum est alterum illud offensionis caput : quod nimirum in commodis inferiorum ordinum curas sic collocet, ut superiores praeterire videatur; quorum tamen non minor est usus ad conservationem perfeèlionemque socie­ tatis... Eorum præsertim advocata e>t benigna opera, quibus et locus et census et ingenii animique cultura plus quiddam aufloritalis in civi­ tate conciliant. ” 4 Rostand, L’aélion sociale par l’initiative privée, t. I, p. 147; II, p. 313; Siegfried, Les Habitations à bon marché, Gans et Weber, L’Ouvrier stable et ΓHabitation ouvrière, Paris, 1897; /7. Barrau, Le Congrès internat, des Habitations à bon marché, ap. Musée social, Juillet 1900; C. Wright and Gould, The Housing of the Working people, 1895; J- Rcres Canto, El Obrero propietario, Santiago de Chile 1903; Réforme sociale. icr mars 1904, p. 382-395. I 1 I I ! 388 CAPUT II. nori pretio locari aut vendi possint. Quod quidem maximi est mo­ menti : quando enim operarii decentem domum inhabitant, non solum bene valentes manent, sed etiam de cauponis ingrediendis minus cogitant, vitamque domesticam agunt, quæ bonis moribus ac ordini sociali maxime favet. Ad hoc autem requiritur etiam ut uxores opificum practice discant artem rei domesticæ munde et ordinate vacandi. — Hinc apud varias Gentes, leges conditæ sunt quibus haud spernenda emolumenta his societatibus conferuntur, praesertim immunitas a quibusdam taxis ' (B) Quibus adjungi possunt societates quæ operariis locant aut modico pretio vendunt hortos *; hos enim propriis manibus excolere valent, fruétusque ex eis percipere quibus in re domestica non pa­ rum juvantur; præterea experientiâ compertum est hortorum cultura meliores effici relationes inter divites, qui gratis vel pro modico pre­ tio eos locant, et operarios qui eisdem fruuntur, — ebrietatem mi­ nui, — parcimoniam augeri, — inanitatem socialism! apparere,qua­ tenus hortorum cultores melius utilitatem privati dominii percipiunt 859. (C) H is addi possunt variae consociationes assecurationis contra fortuitos casus, aut involuntariam cessationem a labore; quum enim ipsi opifices sæpe non valeant lotam pecuniæ summam solvere ad seipsos contra diversa pericula tuendos, expedit sane ut a ditioribus hâc in re juventur : quod ita fieri potest ut quando illi talem pecu­ niæ summam præbent, aliam aequalem aut etiam duplo majorem benefaélores largiantur. In quibusdam regionibus, ut in Germa­ nic, lege civili præscribitur assecuratio, et fundus constituitur ex quo solvi possint pensiones omnibus operariis qui morbo aut senedlute laborant : huic fundo ipsi opifices, domini et Status determinatam pecuniæ summam conferunt. Quod quidem systema a multis impu­ gnatum est utpote jura privatorum nimis invadens; reipsa tamen sat felices habuit efleôtus4; unde, in aliis regionibus parantur leges Pro Galliâ vide P. Pic, op. cit., n. 1368, ubi exponuntur leges 30 nov. 1894 et 31 martii 1896; pro aliis regionibus, Ann. de législation étrangère, 189S, p. 546; 1900, p. 26, etc. Originem, utilitatem et praclicam organisationem harum societatum describit L. Rivière, La Terre et l’Atelier, Jardins ouvriers, Paris, 1904. cfr. D. Lancry, Une visite aux Jardins ouvriers de Sedan, ap. Démocratie chrétienne, O Cl. 1897; Lemire, qui varia hâc de rescripsit in periodico Le Coin de terre et le Foyer. J L. Lefibure, Le Devoir social, Paris, 1890, p. 217-247; 292 297. 4 P. Pic, n. 1388-1391, 1394. — Ibidem, n. 1Î92-1393, exponitur quid in aliis regionibus statutum fuerit; et n. 1396-1397, quid in Galliâ hâc de re propositum fuerit. Cfr. Salaun, Les retraites ouvrières en Belgique, ap. Musée social, juin 1901, juillet 1902; Ghio, Les retraites ouvrières en Italie, Musée social, déc. 1902; Lemire, Discours sur les Caisses de retraites ouvrières; LesQuestionsaftuelles, t L1X, 1901. pp. 354.386, 418; t. LX, 1901, p. 2, 72, 107, 112; 130; t. LXV1I, 1903, p. 56-63. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 389 phis minusve similes legi quæ in Germaniâ praevaluit Quibus favere possunt Catholici, invigilando tamen ut nimia potestas Statui non concedatur, sed privatis societatibus et individuis sua jura serventur. Involuntaria: cessationi a labore {chômage forcé} non tam facile remedium afferri potest. Quæ tamen multa mala secum trahit; operarium enim validum otio tradit et omnibus vitiis quæ ex eo sequuntur, eum privat mediis se suosque honeste sustentandi, et haud raro eumdem mendicum, vagum et ebriosum efficit. ’ Privata quidem caritate aliquando alleviatur hæc misera conditio, præsertim quando non solum eleemosyna datur, sed etiam labor præstandus offertur : aut etiam collegiis opificum, quæ membris suis modicam praebent pecuniæ summam usquedum conducantur’; vel illis insti­ tutis privatis aut publicis, quorum ope facilius conduci valeant ope­ rarii {bureaux de placement, 1*3) quin ex hoc capite inutiles expensas subire cogantur; et sane maxime optandum est ut inter Catholicos hujusmodi instituta multiplicentur. Cum vero, non obstantibus his omnibus mediis, non pauci ab opere vacare cogantur, in quibus­ dam regionibus nova creata est assecurationis forma, vi cujus auge­ tur fundus quem collegia opificum dividunt inter sodales a nemine conduélos.4 In quibusdam pariter civitatibus, subventiones his col­ legiis concessæ fuerunt5 : quod quidem expedire potest tempore quo specialis viget crisis; sed, extra hunc casum, melius est sane ita produéiionem rerum ordinare ut minuatur numerus eorum qui invo­ luntarie ab opere cessant. 860. 40 Consociationes catholicæ, quibus opifices juvari possint sive in virtutibus colendis, sive in adimplendis reli­ gionis officiis. Quæstio enim socialis non est œconomica tan­ tum, sed etiam ac præcipue moralis et religiosa. Frustra siquidem duplicabitur merces operariis soluta, incassum minuetur pretium eorum quæ ad vitSlum aut vestitum neces­ saria sunt, vel breviores erunt horæ laborando consumptæ, nisi simul bene morati, sobrii, casti, honesti et religiosi sint proletarii. Si enim salarium et tempus terant in comessa1 Variez, Les Formes nouvelles de l’assurance contre le chômage, Paris, 1903, hæc mala vivide describit p. 13-15; neenon remedia, p. 23-265; cfr. Rostand, t. II,p. 817-897; t. Ill, p. 609-626; Gide, Écon. sociale, p. 235-244; Crafts, Practical Christian Sociology, New-York, 1896, p. 138-146. ’Ita in periodico Bulletin de Γ Office du Travail, juin 1903, p. 485-488. exponitur quid hâc in re præstiterit l-'œderatio typographorum; cf. M. Lecoq, L’Assistance par le travail en France, Paris, 1900. 3 Le Bailly, Bureaux Municipaux de Placement gratuit, Paris, «890. 4 De quo lege Variez, op. cit, p. 23-71. - 5 Varies, 248-254. 390 CAPUT il. tionibus, potationibus, aleatoriis ludis aliisque hujusmodi, eorum conditio miserabilior fiet quam antea.1 Necessc est igitur ut Catholici societates ineant ad meliora plebi paranda, ad ignaros solide instruendos, ad debiles strenue roborandos, et in fide instabiles confirmandos; nccnon ad cos, qui a verâ religione alienati sunt, convertendos, ct omnes qui jam cre­ dunt, ad perfectiorem virtutum religionisque praxim paulatim alliciendos. Quâ in re nccesse est hodie ut sacerdotes in cooperatores assumant quosdam probos et pios laicos, qui zelo animarum flagrant. Ubique enim socialistæ, positivistæ ct rationalistæ omnibus viribus quotidie conantur errores suos in plebem spargere; et nisi catholici sacerdotes et laici consilia, vires et conatus uniant, fraternâque aemulatione sese provocent ad meliora præstanda, impossibile erit adversariorum con­ sociatis viribus feliciter resistere, et a viâ veritatis errantes ad redam tramitem reducere. <4 861. (A) Confraternitates quidem erigere, ad pietatem promo­ vendam inter eos qui jam religionem colunt, maxime expedit; nos­ tris enim diebus necesse est ut vitam christianam intensiorem agant nonnulli fideles, qui verbis et exemplis alios instruere et ædificare valeant; jamveroad hanc perfectiorem virtutum praxim non parum conferunt confraternitates, quæ, auspice ac promotore devoto sacer­ dote, sæpe coadunantur ad pias exhortationes audiendas, et vitam Evangelio magis conformem reddendam. Inter quas certo eminet sodalitas Tertii Ordinis S. Francisci, cujus membra vitam religio­ sam prope accedunt, quin tamen familiæ vincula abrumpant; spi­ ritus enim hujus ordinis hic est ut luxus vanaque obleélamenta I ’ Quod pra-clare exponit Leo XIII, in Encycl. Graves de Communi “ Esto namque ut operam locantibus geminetur merces; etiam annonæ sit vilitas : atqui, si mercenarius eas audiat doctrinas, ut assolet, eisque utatur exemplis, quæ ad exuendam Numinis reverentiam alliciam depravandosque mores, ejus etiam labores ac rem nece-se est dilabi Periclitatione atque usu perspeilum est, opifices plcrosque anguste misereque vivere, qui, quamvis operam habeant breviorem spatio et uberiorem mercede, corruptis tamen moribus nullâque religionis disci­ plina vivunt. Deme animissensus, quos inserit et colit Christiana sapien­ tia; deme providentiam, modestiam, parcimoniam, patientiam, ceterosque reôtos naturæ habitus : prosperitatem, etsi multum contendas, frustra persequare. Id plane est causæ, cur catholicos homines inire coetus ad meliora plebi paranda, aliaque similiter instituta invehere Nos nunquam hortati sumus, quin pariter moneremus hæc religione auspice fierent, eAque adjutrice et comite. ” DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 391 despiciantur, et pauperes diligantur tanquam imaginem Christi ferentes. * (B) Neque praetermitti debent illae societates quæ, dum sodalium 'Anélificationem promovent, aliis eleemosynam non solum corpo­ ralem, sed etiam spiritualem largiuntur. Tales sunt Societates S. Vincentii a Paulo, quas feliciter instituit ac propagavit P. Ozanam; sodales siquidem invisunt pauperes, eisque praebent non solum cibum temporalem, sed etiam panem verbi divini et humanæ consolationis. Hodierni quidem socialistic eleemosynam carpunt utpote ingenilæ hominis nobilitati injuriosam, quod sane verum esse potest, quando ex ostentatione datur; Christiana autem caritas, quæ homines \s\. fratres diligit et juvat, nihil indecorum prayse fert, sed potius veram fraternitatem et solidaritatem fovet : “ Nemo quippe hominum est adeo locuples, qui nullius indigeat; nemo est egenus adeo ut non alteri possit quâre prodesse : est id innatum ut opem inter se homines et fidenter poscant et ferant benevole. 862. (C) Ad verbum Dei annuntiandum eis qui a fide catholica longe aberrant, creata sunt instituta popularia' (institutspopulaires, universités populaires), in quibus simul conveniunt, ad pacifice dis­ putandum de rebus moralibus et religiosis, ex unâ parte doéli ca­ tholici, et ex alterâ, plebeii qui religionis praxi aut etiam fidei vale­ dixerunt. Quæ quidem instituta nostris diebus omnino necessaria esse videntur : multi sunt enim qui nunquam ecclesias ingrediantur, nunquam proinde verbum Dei audiant; nisi igitur catholici ad illas oves vadant quæ perierunt, vix sperari potest ut hæ unquam ad ovile redeant. Omni igitur honore digni sunt laici et sacerdotes qui errantes oves ad salutaria pascua reducere conantur. (D) Cum vero unum ex vitiis quæ hodie operariis maximum afferunt detrimentum, sit intemperantia, seu potuum inebriantium abusus, valde opportunæ sunt societates ad temperantiam promo­ vendam institutæ. “ Est enim hujusmodi excessus peccati fomes perpetuus, miseriarumque origo fcecunda; homines innumeros familiasque integras ruinâ pessima obruit, animasque plurimas in exitium æternum præcipites trahit 1” Hinc, in nonnullis regioni­ bus, præsertim Majori Britannia et America, institutæ sunt socie­ tates, quarum membra ab usu potuum inebriantium omnino absti­ nent. In Gallia autem Latinisque regionibus, in quibus fere omnes ' De quo vide Leonis XIII Encyclicam Auspicato concessum, 17 sept. 1882. — 3 Encycl. Graves de communi. 3 De quibus vide Max Turmann, l’Education populaire, p. 61-110, ■bi describuntur ea quæ jam a Catholicis hâc in re instituta sunt. 1 Concil. plen. Baltimor., III, n. 262. — De extensione et remediis hujus abusûs vide M. Vanlaer, L’Alcoolisme et ses remèdes, Paris, 1897;/. Bertillon, L’Alcoolisme ct les moyens de le combattre jugés par l’expérience, Paris, 1904; Cyclopedia of Temperance, New York. : I 392 CAPUT II. vinum, cere vis i am aut alios fermentatos liquores bibere solept, societates creatae sunt in quibus sodales promittunt a liquoribus ί/Δtillatis (liqueurs distillées} omnino abstinere, etfermentatis liquoribus, ut vino, moderate uti. Sacerdotes igitur illas societates promoveant quæ indoli cujusque regionis melius adaptari valent, nec ipsi bonum exemplum hâc in re præbere omittant. Legibus etiam restringi pot­ est alcooli confeétio et commercium; educatione in scholis et familiâ accepta hoc vitium minui potest; contra hujusmodi flagellum scien­ tia, mores. Status. Religio indesinenter dimicare debent.’ 863. Notanda pro praxi. Quo prudentius tamen sacer­ dotes agant, antequam nova opera instituant, sedulo inspiciant quæ in eAdem regione jam per aliquod tempus florue­ runt, ut, aliorum experientiâ edoéti, scopulos vitent ac tuto procedant. — Præterca catholicorum aétio, qualiscumquc sit, feliciorem consequetur effcéhim, si omnes consociatio­ nes, salvis cujusque juribus, unâ eademque foederatione conjunétæ fuerint.2 In quâlibet vero dioecesi, catholici sa­ cerdotes et laici Episcoporum auctoritati subditi maneant : “ Postremo id rursum graviusque commonemus, ut quidquid consilii in eAdem causA vel singuli vel consociati homines efficiendum suscipiant, meminerint Episcoporum auétoritati esse penitus obsequendum.3 ” Revera in multis dioecesibus specialia concilia instituta sunt ad promovendam ct dirigen­ dam aCtionem catholicam; et merito quidem : novis enim temporibus nova apostolatûs media accommodari debent.4 His aliisque mediis quæ suggeret animarum zelus, pru­ dentia informatus, melior sane reddetur opificum conditio, et paulatim omnia instaurabuntur in Christo. ι· ’ De quo fusius disputavimus in Tr. de Peccatis, n. 550-555. ’ Hinc, in Italia, S. Pontifex jussit ut omnes catholicae consociatio­ nes a Congressibus catholicis dirigerentur; et sane optandum est irt in aliis regionibus sæpe coadunentur, auspicio et duélu sacrorum Anti­ stitum, Congressus catholici, in quibus communis aeflio quibusdam generalibus regulis determinari possit. 3 Encycl. Graves de Communi. ‘ “ Si le travail ne nous est pas imposé comme une nécessité de l’existence, sachons l’embrasser et travailler aux œuvres sociales, syn­ dicats, mutualités et autres formes· d’aéVion bienfaisante. ” {Card. Richard, Mandement pour le Carême, 1904, p. to.) DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 393 § IV. De mutuo oneroso, seu de contractu crediti.1 8Ô4. Status quæstionis. Post diéla de locatione rerum et operarum, dicendum manet dc mutuo oneroso, quod a qui­ busdam modernis vocatur locatio aut quasi locatio pecuniœ, et ab aliis contraélûs crediti. (A) Mutuum in genere est contraélûs quo res fingibilis, seu prime usuconsumptibihs (supra, n. 121-122), alteri traditur eâ lege ut, statuto tempore,res ejusdem speciei et qualitatis reddatur.— Differt proinde ^commodato, in quo res locata eadem identice redditur, quia non es', primo usu consum ptibilis, sed permanens; necnon a locatione rerum, in quâ locator rei locatæ dominium retinet, dum in mutuo dominium pecumæ alteri transfert; hinc in locatione res perit domino, dum in mutuo perit mutuatario {emprunteur}, qui tenetur rem similem mutuanti {préteur} reddere. Mutuum, juxta jus civile romanum, est contraélûs per se gratui­ tus, et sub hoc respeéiu etiam a locatione distinguitur, quæ est ex se contraélûs onerosus (n. 779). Sed quætio est utrum mutuum possit esse onerosum, utrum scilicet mutuans juste possit, ultra rem mutuatam (quæ dicitur sors}, aliquod lucrum percipere, nempe auc­ tarium seu farnus. Quod olim magno aestu inter theologos eteeeonomistas disputatum est, et hodie etiam inter sociologos frequenter agitatur. 865. (B) Ad quod melius intelligendum, quædam no­ tiones exponendae sunt, (a) Hodie pecunia sub duplici respeéiu consideratur : ut medium commutationis {moyen ’ Inter innumera fere opera de mutuo scripta, præcipua sunt : Giialinus, De usuris, commerciis, Lugduni, 16,6; Bossuet, Traité de l’usure, 1682; Leotardus, Liber singularis de usuris, Lugduni, 1682; Collet, Traité des usures, Paris, 1691; Thomassin, Traité du négoce et de l’usure, Pans, 1697; Hroedersen, De usuris licitis et illicitis, Del­ phis, 1743; P. Ballerini, De jure divino ct naturali circa usuram, Bononiæ, 1747; Zeih, Rigor moderatus doélrinæ Pontificiæ circa usuras, 1747 Curs. Th., XVI, 763-996); Biner, Disse·tatio juridica de usuris, 1766 (ibid., 996-1007); Card.de la Laser/:'', Dissertations sur le prêt de commerce, Dijon, 18^3; Pagès, Dissertation sur le prêt à inteiêt, Lyon, 1X30-1838: hunk, Zins and Wucher, Tübingen, >Sb8; iil., Zur Geschichte des Wucherstreites, Tubingen, 1901; Ashley, An introduction to english economic history and theoiy, London, 1892; IP. Blissard, The Ethic of Usury and interest, 18/2;/. Favre, Le l’rêl à intérêt dans l’Anc. France, Paris, 1900; //. Savatier, La théo­ rie moderne du capital et la justice, Paris, 1898; Bahut Ba:vc>Z’, Capi­ tal und Capitalzms, gaHice redd tum curante J. Bernard : Histoire critique des théories de l’intérêt du capital, Paris, 1902-1903. 394 4 f î). t U.4 CAPUT LI. déchange), quatenus pccuniæ ope quælibct res comparari potest; ut medium produiïionis (moyen de production), qua­ tenus est capitale et instrumentum quo res novæ conficiun­ tur. Jamvero antiqui philosophi et theologi pecuniam ge­ neratim habebant ut medium commutationis et mensuram rerum venalium; quapropter eam sterilem dicebant, quia revera sub hoc respeélu nihil parit aut producit.1 — Mo­ derni autem ceconomistæ docent pecuniam esse non solum mensuram rerum venalium, sed etiam et praecipue medium productionis, quatenus ad novas res conficiendas maxime confert; unde aiunt eam esse virtualiterfacundam, quatenus statim mutari potest in res frugiferas cujuslibct generis, ideoque potens est multas res gignere. (b) Quapropter mutuum potest esse industriale aut com­ merciale, quando fit ad res novas conficiendas aut distri­ buendas, quando nempe pecunia traditur iis qui industriæ aut commercio operam dant eo fine ut aliquid faciant pre­ tio æstimabile; aut necessitatis, cum pecunia indigentibus mutuo datur, ut ex eâ sibi necessaria vitæ comparent. — Jamvero antiquitus plerumque vigebat necessitatis mu­ tuum, dum hodie plurimum fit mutuum commerciale. 866. (c) Insuper auflarium seu fenus, e pecunia mutuatâ perce­ ptum, potest esse moderatum, si, attentâ praxi communiter ab hones­ tis viris hujus loci aut temporis servaiâ, justos limites non excedit; vel immodicum, si, omnibus attentis, limites praetergreditur a probis determinatos. Porro antiquitus haud raro immodicum erat fenus, nempe viginli, triginta et quandoque quinquaginta per centum; dum hodie, apud Gentes excultas, quinque aut sex per centum non excedit. Hodie vox usura generatim immodicum auctarium designat; olim significabat quidquid præter sortem percipiebatur, ideoque etiam moderatum fenus Quæ quidem omnia præ oculis habenda sunt, quando antiqui auélores leguntur, et historia mutui delineatur. Cum res sit valde implexa, præcipüæque difficultates ex historiâ oriantur, historicum conspeftum hujus quæstionis trademus, expo­ nentes : i°do<5trinam utriusque Testamenti; 20 theorias antiquorum legislatorum et philosophorum; g Patrum et Conciliorum communem * Van Rney, De justo auéteirîo ex contraôlu crediti, Lovanii, 1903, p. 150-175; V. Brants, Les Théories économiques aux XIII’et XIV* siècles, Louvain, 1895,9. *33-I3S. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 395 doârinam usque ad sæc. XII; 40 Scholasticorum opiniones et Conci­ liorum decisiones usque ad saeculum XVI; 50modernorum præcipua systemata; 6° Benedifli'XZKdoélrinam et pradicas Congregationum resolutiones; 7° hodiernas de mutuo theorias; 8° solutionem difficul­ tatis quæ auétoritati simul et rationi magis consentanea videtur. 1. Exponitur doctrina utriusque Testamenti de mutuo. 867. i° Ante Christum, sub lege mosaica, usura prohibe­ batur Judæis in terse, ipsis autem permittebatur quoad alienos. (A) Prohibebatur Judæis inter jr, præsertim erga pauperes et modo excessive : “ Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi c\\\\ habitat tecum, non urgebis eum quasi exaflor, ncc usuris opprimes1 ” ; paulo infra : “ Non feneraberis fra­ tri tuo ad usuram pecuniam, nec fruges, ncc quamlibet aliam rem, sed alieno. Fratri autem tuo absque usurâ id, quo indiget, commodabis, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere tuo in terrâ, ad quam ingredieris possiden­ dam.2” Hujusmodi legem non fuisse accurate servatam ex eo colligitur quod Prophetae usuras reprobant, et eos laudant * qui pecuniam suam non dant ad usuram3; quapropter, post captivitatem, Nehemias ita usurarios objurgabat4 Cogitavitque cor meum mccum, et increpavi optimates et magi­ stratus, et dixi eis : Usurasne singuli a fratribus vestris exigitis?.... Non est bona res quam facitis. ”— Jamvero ex contextu satis evidenter constat, in his omnibus locis, agi de mutuo indigentibus faélo,non autem de mutuo commerciali. (B) Mutuum onerosum permittebatur quoad alienos; quod sane patet ex verbis supra relatis : “ Non feneraberis fratri tuo ad usu/ani.... sed alieno. ” Quod quidem facile intelligitur, si præ oculis habeatur, sub Antiquâ Lege, Judæos caritatem non coluisse erga o alienos eodem modo atque eodem gradu ac inter scipsos. Ex hoc autem statim colligi potest usuram moderatam non esse absolute et intrinsece malam; secus a Deo permitti 1 Exod., XX!I, 25; cfr. Levit., XXV, 35-37. 'Dent., XXIII, 19-20; cfr. XV, 7-10. — Hos textus non speftare mutuum commerciale fuse ostendit La Luzerne, op. cit., t. I, p. 211-284. » A. XIV, 5; Es. LXXI, 14; Esech., XVI11, 5-20. 4 Nehem., V, 7, 9. 396 CAPUT II. non potuisset etiam erga extraneos. — Nonnulli quidem dixerunt id permissum fuisse vi supremi dominii Dei, quasi videlicet Judæis potestatem dederit spoliandi extraneos; sed hæc distorta evasio viris honestis non placet : tam insolita derogatio juri naturali absque solidâ ratione admitti nequit. 868 2° Christus ipse de mutuo oneroso hæc tradidit : (a) in parabola talentorum, dominus sic alloquitur servum qui acceptum talentum absconderat : “ Oportuit ergo te committere pecuniam meam nummulariis, et veniens ego recepissem utique quod meum est cum usurâ1.” Exinde quidam inferre voluerunt fœnus ex mutuo commerciali esse legitimum; sed immerito; hic enim agitur de parabolâ, in quâ ' Christus exponit quid suo tempore agere consueverint qui pecuniam possidebant, quin eo ipso horum agendi rationem approbare velit; cos quidem non reprobat, sed neque lau­ dare intendit, cum primarius finis parabolae sit ostendere illos solum præmiandos esse qui talentis a Deo acceptis bene usi fuerint. (b) Alibi, de caritate loquens, ait : “ Verumtamcn diligite inimicos vestros; benefacite, ct mutuum date, nihil inde spe­ rantes; ct erit merces vestra multa2.” Ex quo certe colli­ gitur unum ex caritatis operibus, quæ præmium æternum consequuntur, esse gratuitum mutuum; utrum vero, et in quibusnam casibuspreeeipiatur mutuari pecuniam non clare definitur, sed determinari debet ex regulis circa eleemo­ synam. Sed, ut patet, nil dicitur de pecunia ditioribus mutuo traditâ, et ad novas res producendas destinata; de rebus industrialibus hic disserere Christus minime intendebat. — Eodem sensu dicit : “ Qui petit a te, da ei : et volenti mu­ tuari a te, ne avertaris3 ”; ibi pariter mutuum inter opera caritatis recensetur, et nil dicitur de mutuo oneroso, quod proinde in Evangelio neque approbatur neque condemnatur. I C ► r : ■ Matt., XXV, 27. * Luc, VI, 35. — In antiquioribus latinis versionibus legitur : nihil desperantes, id est, nolite timere ne pecunia vestra pereat; — in syriaeâ versione : nec prascindatis spem unius, id est, ne aliquem in despera­ tionem projiciatis, pecuniam denegando indigenti. Cfr. Fillion, Les SS. Evangiles, Saint Luc, in h. loc. — Nonnulli Patres hæc verba intellexerunt co sensu quod nec expeélari debet redditio ipsius sortis. {La Luterne, t. I, p. 290-329.) — 3 Matt,, V, 42. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 397 Notandum est sub Novâ Lege nullam distinctionem fieri inter Judæos ct alienos, sed quoad omnes commendari mutuum gratuitum. II. Antiquorum philosophorum theoriæ de mutuo. 869. Usura apud plerosque populos paganos praevaluit, ct generatim legibus fuit approbata; sed communiter ab ipsis philosophis reprobata. i° Ita, apud Gracos, usura immodica vigebat : mutuatam scilicet ad minus duodecim et sæpe triginta per centum solvere debebant. Ante Solonis tempora, debitores qui fœnus præbere nequibant, in servitutem redigebantur; quod tamen sapiens Atheniensis legislator prohibuit’, etsi mutuum onerosum permiserit’. — Philosophi autem, inter usum et abusum minime distinguentes, omnem usuram damnarunt ut a natura alienam. Plato eam reprobat ut civium aqualitati contrariam : juxta ipsum, ad seditiones vitandas, necesse est ut non sint duo civium ordines, unus ditissimus et alter pauper rimus; ideoque prohibenda sunt media quibus facile diviliæ conq arari possunt, præsertim quædam commercia et usuræ3. Aristoteles pariter, ab omni quæstuosâ pecuniae permutatione aversus, usuram speciatiin condemnat ut juri naturæ contrariam; nam pecunia ex se sterilis est, quia nummus non parit nummum; attamen usurarii pecuniam exfecunid lucrari volunt, quasi esset foecunda.4 2° Apud Romanos, lege duodecim Tabularum permittebatur fenus unciarium, id est decem per centum; a tempore Sylla, vigere ccepit centesima usura, id est duodecim per centum; haud raro autem fene­ ratores binas centesimas exigebant, seu viginti quatuor per centum ; regnantibus Christianis imperatoribus, prævaluere usura semisses, videlicet sex per centum6. — Romani tamen philosophi non minus striéle quam Græci usuras reprobarunt; ita Cicero6 ait, juxta Ca­ tonem, foenerari idem esse ac occidere : “ A quo cum quæreretur. quid maxime in re familiari expediret, respondit, bene pascere... Et cum ille qui quæsierat, dixisset, quid fanera ri? Tum Cato : quri hominem, inquit, occideret" Ita pariter Seneca c1 “ Quid enim ista sunt, quid/vz/Af ct calendarium et usura, nisi humanæ cupiditatis extra naturam quæsila nomina?” Quæ quidem præ oculis habenda sunt, quando Patrum doélrina expenditur. ‘ Schamann, Antiquités grecques, trad, par Galuski, Paris, 1884, t. 1, p. 376-379. — ’ A. Hoxter, Précis des Institutions publiques de la Grèce cl de Rome, Paris, 1903, p. 72. > Plato, de Legibus, V, 742. — 4 Aristoteles, Polit., I. I, c. 3, n. 23. 5 A. Baxter, op. cit., p. 215. — * De officiis, II, circa finem 7 Seneca, De Beneficiis, VII, 10 1 •V 398 CAPUT IL III. Patrum et Conciliorum doctrina de usurâ usque ad sæc. XII. «·£ ?ι 870. i° Patres generatim usuram habuerunt ut quid christianæ caritati contrarium, cum in Evangelico com­ mendetur ct præcipiatur indigentibus pecuniam mutuo dare, absque ullâ spe lucri; imo, præsertim quarto et quinto • sæculis, cum haud raro immodicæ usuræ a pauperibus extorquerentur, nonnulli Patres id tanquam inhumanum ct injustum aperte denuntiârunt. Pauci tamen aliquod mode­ ratum lucrum ex mutuata pecunia percipere toleraverunt aut permiserunt. Quod quidem declarabimus, quædam Patrum loca exponendo. 871. (A) Tribus prioribus sceculis, Patres solummodo docent praecepto caritatis et misericordia adversari fenus ab egeno exaftum. (a) Ita, apud Grcecos, Clemens Alexandrinus, de lege mosaicâ loquens, quatenus est omnis doélrinæ moralis fons, humanitatem ejus commendat ex eo quod prohibeat fenus exigere a fratribus' : “ De elargitione autem et communicatione cum multa dici possint, sufficit hoc dicere quod lex prohibet fratri fenerari ; fratrem nomi­ nans non eum solum qui ex iisdem natus parentibus, sed etiam qui fuerit ejusdem sententias, et ejusdem Logi particeps; non tequum censens ut ex pecuniis usuras legamus, sed laxis manibus et animis gratificemur egentibus.” (b) Apud Latino:», S. Cyprianus, corruptos Christianorum mores describendo, severe corripit Episcopos plurimos, “quos et horta­ mento esse oportet ceteris et exemplo,” nihilominus, divina procu­ ratione contempta, usuris multiplicantibus fenus augent. — Tertul­ lianus autem3, adversus Marcionem probans Novum Testamentum Veteri non contradicere, animadvertit prohibitionem usurarum, quæ apud Ezcchielem (l. cit.) invenitur, viam paravisse legi perfec­ tiori quæ commendat ut mutuator sorti ipsi renuntiet; ita enim interpretantur verba Luae : nihil inde sperantes. 872. (B) Sieculis IVet V, Patres inulto magis invalescunt contra usurarios ; et merito : his enim temporibus usuræ aliquando usque ad quinquaginta per centum evcclre fuerunt, ct nonnunquam infantes eorum, qui fenus solvere nequibant. ' Clem. Ater., Stromat., I. II, c. iR, I’ G . Vili, col. ÎO23. 3 5. Cypr., De lapsis, c 6, Aligne, P. L., IV, coi. 470-471. 'Adversus Marcionem. 1 IV, c. 17, Migne, p. L.. II, 398 599 DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 399 ut servi vendebantur1; mirum non est igitur hujusmodi « usuras tanquam inhumanas et injustas reprobatas fuisse. (a) Inter Gracos, S. J/asilius integram homiliam habet contra fana atores * in quâ declarat usuram Sacris Scripturis reprobari : “Nam reipsa perquam maxima est inhumanitas, illum quidem qui necessariorum indiget, mutuum ad vitæ subsidium quaerere, hunc vero sorte contentum non esse, sed sibi ex pauperis calamitatibus proventus excogitare, opesque colligere λ” Postea vivide describit miseram sortem mutuatarii * : “Argentum qui accepit, primum quidem splendidus ac hilaris est... sed, cum sensim diffluunt pecu­ nia-. tempusque progrediens secum fcenus advehit, tum ei requiem non afferunt noctes, non dies hilaris est, non sol jucundus, sed eum vitæ tædet. Dies ad constitutum tempus festinantes habet odio, extimescit menses tanquam foenoris parentes. Quod si dormiat, videt fœneratorem in somnis, quod malum somnium capiti est, astantem; si vero vigilet, cogitat ac sollicitus est de fcenore.” In fine, usurarium ita objurgat5 : “ Facis quaestum ex calamitatibus, ex lacrymis colligis argentum, nudum strangulas, verberas famelicum : nusquam misericordia.” Ex quibus constat hic agi de mutuo indigentibus praestito. 5. Grego/ius Nyssenus totam pariter orationem habet contra usu­ rarios,6 ubi, præter argumenta biblica, aliud affert philosophicum ex pecunia sterilitate desumptum; solus Deus adeo est omnipotens ut ex rebus minime fecundis aliquid producere valeat : “Tu vero æris et auri, rerum parere non solitarum, ne quære fetum, neque coge paupertatem ea quæ divitum sunt præstare, neque usuras pendere illum qui sortem petit.7” 5. Chrysostomus asserit a Christo prohiberi usuras quoad omnes, dum in veteri Lege vetabatur a solis fratribus cas exigere; et exinde humanitatem Christi extollit : “Et vide humanitatem Domini. In his sensibilibus pecuniis prohibuit ne quis usuram acciperet. Quare et ob quam causam? Quia uterque magno damno afficitur. Nam debitor quidem inopia atteritur, creditor autem, augens divitias, peccatorum accumulat sibi multitudinem.8 ” — Longius procedens, declarat injustitia reos esse qui pauperes usuris opprimunt?: “Qui jubentur thesauros suos egenis aperire, ex aliorum paupertate dites eunt, speciosam rapinam excogitantes et bene coloratam avaritiam... hoc injustitia vinculum est... Annon multæ sunt justæ negotiationes? Agrorum, gregum, armentorum, manualium laborum, solersque rei familiaris cura? Quid insanis ut spinas frustra demetas?” — Qua· » Troplong, Contrat de Prêt, Préface, p. LXXX11. - Ap. Migne, P. G., XXIX, coi. 263-280. ‘ Ibid., 266. — 4 Ibid., 2θ ’ /bid., col. 279. Migne, P. G., XLV1. col. 433-452. — 7 /bid., 4 I · * In Genesim homil. 56, Migne, P. L,, LIU, 377. ’ /n Matt//. homil. 56, P. L., Migne, l.VII. col. 556-558. ·■ I« CAPUT Γ1. 400 quidem verba de immodicis erga pauperes usuris satis facile expli­ cantur. 873. (b) Inter Latinos, S. Ambrosius, in libro de Tobiâ, fuse de usurâ disserit,1 quæ grave peccatum est; fœnerator enim pecu­ niam, quæ otiosa est, tradit pauperi ut plus accipiat quam dedit : “Ille medicamentum quærit, offertis venenum; panem implorat, gladium porrigitis; libertatem obsecrat, servitutem irrogatis; abso­ lutionem precatur, informis laquei nodum stringitis.234” Ibi usura reprehenditur ut quid inhumanum. Idem docet S. Augustinus, qui reprobat omne fenus ex qualibet re acceptum : 3 “ Nolo sitis feneratores, et ideo nolo quia Deus non vult... Et quam detestabile sit, quam odiosum, quam execrandum, puto quia et ipsi feneratores noverunt... si feneraveris homini, id est, mutuam pecuniam tuam dederis, a quo aliquid plus quam de­ disti expectes accipere; non pecuniam solam, sed aliquid plus quam dedisti, sive illud triticum sit, sive vinum, sive oleum, sive quodlibet aliud; si plus quam dedisti expectas accipere, fenerator es, et in hoc improbandus, non laudandus.” S. Leo Magnus injustam dicit agendi rationem eorum qui paupe­ res usuris opprimunt : “ Injusta et impudens avaritia quæ benefi­ cium se dicit præstare, cum decipit... Fugienda prorsus est iniquitas fenoris : et lucrum quod omni caret humanitate vitandum est. Mul­ tiplicatur quidem facultas injustis et tristibus incrementis, sed mentis substantia contabescit : quoniam fenus pecuniæ///4W est animæ?” Ex his aliisque locis, in quibus eadem doctrina continetur, colligi potest : (a) usuram, ab indigentibus acceptam, esse quid inhumanum ac præcepto caritatis oppositum; (b) in quibusdam casibus immodicas usuras pauperibus exactas vere injustas esse; (c) nil vero certi definiri posse quoad mu­ tuum commerciale, de quo tacent Patres. 874. 2° Eodem tempore, Concilia primum quidem pro­ hibuerunt ne clerici usuras acciperent; deinde pedetentim hanc prohibitionem ad ipsos laicos extenderunt; tandem a civilibus legislatoribus postularunt ut leges usuram per­ mittentes immutarentur. (A) Jam apud Canones Apostolorum (IV see.) legimus : “ Episco­ pus, aut presbyter aut diaconus usuras debitoribus exigens, aut desinat aut certe damnetur.s” — Cone. Eliberitanum {Elvire, 305) ' Migne, P. L., XIV, coi. 762-794. — ’ Ibid., col. 763. 3 Enar. in psalm. XXXVI, Migne, P. L., XXXVI, coi. 386. 4 Sermo XVII, al. XVI, ap. Aligne, P. L., LIV, 181. s Can. 44, ap. Mansi, Sacr. Concil. Collectio, Florcntîæ, 1759, t. 1, p. 56. — Cfr. />z Luzerne, op. cit., t. Ill, lèrc part256-386, ubi conge­ runtur omnes hâc de re editi canones. • -V '· DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 401 etiam laicis prohibet ne usuras accipiant, quamvis mitius cum eis agat quam cum clericis : “Si quis clericorum detectus fuerit usuras accipere, placuit cum degradari et abstineri. Si quis autem laicus accepisse probatur usuras, et promiserit correctus jam cessaturum, nec ulterius exacturum, placuit ei veniam tribui. Si vero in iniqui­ tate duraverit, ab Ecclesia esse projiciendum.’ ’’ — Sed Cone, gene­ rale Nicœnum (325) nonnisi de clericis agit, qui centesimas (12 °|o) exigebant ■ : “ .Equum censuit sancta et magna Synodus, ut si quis inventus fuerit post hanc definitionem usuras accipiens... e clero deponatur.”— Concil. provinciale Carthaginense Jz (419 circiter) poenas contra clericos usurarios tulit, simul reprehendens usuram in laicis; ait enim : “Quod in laicis reprehenditur, at multo magis debet in clericis prædamnari.3 ” (B) Jam a sæculo octavo communis evadit usuræ prohibitio etiam quoad iaicos; Aquisgranense (Aix-la-Chapelle, 787) : “In lege Dominus ipse preeeepit omnino omnibus interdictum esse ad usuram aliquid dare·· ita etiam Parisicnse * (829) et Meldense^ (845.) — Imo, a sæculo nono, quædam Concilia declarant usurarios restitu­ tioni esse obnoxios : “Si supersunt a quibus usuras exegerunt, ipsis restituant quæ superabundantius abstulisse probantur.?” Eodem fere tempore, videlicet ætate Caroli Magni, lex civilis, suadente Ecclesia, usuras omnibus prohibuit.8 875. 3° Quanquam hisce temporibus explicita non fiebat distinctio inter immodicam usuram et moderatum fenus, pauca allegantur facta et testimonia, ex quibus constare vi­ detur moderatum auctarium toleratum aut permissum fuisse. Ita Sidonius' Apollinaris (430-488), episcopus Claromontensis, narrat se adivisse creditorem, nomine Maximum, ut in­ ducias peteret in gratiam amici,ære alieno gravati; creditor, qui clericus factus fuerat, benigne inducias concessit et con1 Can. 20, ap. Mansi, t. n, p. io. Attamen non pauci critici sus­ pectam habent hanc ultimam sententiam, quæ deest apud fvonent et Parnorniam, J/z>/zr, P. L., CLXI, 805, 1167. ’ Can. 17, ap. Mansi, t. II, p. 675. — 31 4Ap. * ζΙΛζζζχζ, t. IV, p. 494. * Mansi, t. XIII, p. 825. — 5 Mansi, t. XIV, p. 470. 4 Mansi, t. XIV, p. 831. — ? Mansi, t. XIV, p. 937. * “C’est seulement à la législation capitulaire qu’il faut arriver pour trouver l’abrogation des lois impériales sur les usures et l’accord de l’Eglise et de l’Etat pour en proscrire l’usage. Le capitulaire d’Aix-laChapelle de 789 (lib. i, c. 5) interdit les usures à tous sans exception Omnino omnibus interdictum est ad usuram aliquid dare. Cette défense est répétée dans un autre Capitulaire de 813 (lib. V, c. 38) : Usuram non solum clerici, sed ncc laid Christiani exigere debent." ( Troplong, J-.<4 402 CAPUT II. donavit usuras; quem aélum Sidonius laudat ut pietatis ct misericordia opus, et addit creditorem jus habuisse usuras percipiendi, “cum totum possit exigere, ” id est sortem et auélarium, ut ex contextu apparet.1 876. Pariter S. Gregorius AI. (540-604) rogat .4ntheniium ut adeat quemdam creditorem, qui merces alteri tradiderat sub conditione alicujus Teneris, ab eoque petat de jure suo cedere, quia debitori res male successerant, ita supponens aliquod moderatum lucrum legiti­ mum esse : “ Lucrum de damno alterius non exspeélet, sed recepti pretii sit sorte contentus, quatenus quidquidpauperi cesserit, omnipo­ tens ei Deus multiplicata, sicut promisit, restitutione compenset.3" Item 5. Gregorius Turonensis (538-593) narrat Desideratum, ep. Viridunensem, a Theuderico rege petiisse ut aliquam pecuniam commodaret .civibus negotium exercentibus, promittens se pecu­ niam redditurum cum legitimis usuris : “ Pecuniam tuam cum usuris legitimis reddemus.3” Revera cives cum illa pecunia nego­ tiati sunt, et quidem cum felici exitu; oblatam vero pecuniam rex liberaliter recusavit. — Ex quibus constare videtur quoddam mode­ ratum fenus ut legitimum habitum fuisse. 877- 4° Attamen, a tempore Gratiani { 1 1 50), usura universim prohibita fuit : Gratianus enim, in suo Decreto, illas inseruit Patrum sententias illosque Canones quibus usura. * modo generali reprobantur. 4 Postea Gregorius IX, in Decretalibus, titulum integrum promulgavit de Usuris,5 ubi contra clericos usurarios decernitur suspensio, ct contra laicos excommunicatio. 1 V. Scholasticorum theoriæ et Conciliorum decreta ad sæc. XVI. 878. Ad reôte intelligendas scholasticorum doétrinas de mutuo, sententiam exponere juvat S. Thomce, quem omnes fere secuti sunt alii.6 i° Doctrina S. Thomæ. (A) “ Accipere usuram pro pecuniâ mutuatâ est secundum se injustum.7 " \d quod probandum, asserit, post Aristotelem, pecuniam principauté! ' Sidonius, Epistola 24, Aligne, P. L., t. LVIII, coi. 528-531. * Epist. 38 ad Anthemium, Aligne, LXXVII, coi. 973. 3 Histor. Franc., 1. Ill, η. 4, Aligne, P. L., LXXI. coi. 267. 4 Decret. Grat., *2 p., causa XIV, p. 3-4, p. 734-738, cd. Friedberg 5 Decretal, lib. V, tit. XVIII, p. 811-816, ed. Friedberg. • 5. Thom., 2. 2., q. 78; Quodlibet III, art. 19; De Malo, q. 13, art 4. 7 5. Thorn., 2. 2., q. 78, a. 1. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 403 esse inventam ad commutationes faciendas, ct ita præcîpuum pecuniæ usum esse ipsius consumptionem; agit proinde de mutuo ad consumptionem, non ad commercium destinato. Quo posito, sic probat suam thesim : (a) Si fenus pro pecu­ nia accipitur, venditur id quod non est, scilicet usus rei qui non distinguitur ab ipsâ re; seu, aliis verbis duplex compen­ satio pro eâdem re exigitur : una quidem, restitutio æqualis rei; altera vero, pretium usûs, quod usura dicitur; quod est injustum. Nam, in rebus consumptibilibus, non debet seor­ sum computari usus rei a re ipsâ, sed cuicumque conceditur usus, ex hoc ipso conceditur res; si igitur, præter sortem, ali­ quod fenus exigatur, injuste venditur usus rei, quasi esset ab ipsâ re distinctus; sicut injuste ageret qui, postquam vendiditvinum justo pretio, vellet iterum vini z/j/zwscorsim vendere (b) Cætcroquin pecunia, quæ principaliter est medium com­ mutationis, sterilis est, idcoque pro ejus usu nil accipi potest. 879- (B) Ter accidens autem aliquod lucrum ex pecunia mutuata percipi valet : (a) “ Si quis concederet pecuniam signatam ad osten­ tationem vel ad ponendum loco pignoris; et talem usum pecuniæ licite homo vendere potest.' ” Tunc enim pecunia non destinatur ad con­ sumptionem, sed ad alium usum, ex quo lucrum legitime accipitur, (b) “ Ille qui mutuum dat, potest absque peccato in paChim deducere :um eo qui mutuum accipit, recompensationem damni, per quod sub­ trahitur sibi aliquid quod debet habere; hoc enim non est vendere usum pecuniæ,sed damnum vitare,- ” En origo tituli exti inseci,quod postea vocatum est damnum emergens, (c) “ Qui committit pecu­ niam suam vel mercatori vel artifici per modum societatis cujusdam, non transfert dominium pecuniæ suæ in illum, sed remanet ejus; ita quod cum periculo ipsius mercator de eâ negotiatur, vel artifex operatur; et ideo sic licite potest partem lucri inde prove­ nientis expetere, tanquam deresuâ.3” Seu, aliis verbis, qui contrac­ tum societatis init cum mercatore et artifice, mutuans pecuniam ut hic cum eâ negotietur vel operetur, aliquod lucrum liene percipit, quia retinet dominium pecuniæ, atque subit periculum sortis. 880. 2“ Conciliorum decreta. Quibus expositis, melius intclligi possunt Canones Conciliorum hujus temporis. Cum enim Medio /Evo industria ct commercium non mul­ tum florerent, pecunia mutuo tradebatur, plerumque saltem, non ad res novas producendas, sed ad consumptionem, tndi' S. Thom., 2. 2., q. 78, a. i, ad 6. ’ 5. Thom., 2. 2., q. 78, a. 2. ad' 1. — ’ Ibid., ad 5. 404 CAPUT II. gentibus, et sæpe cum maximo auétario (15 ct 20 %)1 : unde mirum non est usuram fuisse strifte prohibitam, ita Concil. Lateranense ///(1179) ait usuras esse utriusque Testa­ menti paginis condemnatas, et usurarios excommunicatione pleiiit.2 Lugdunense II (1274) prohibet insuper ne domus locentur alienigenis volentibus eas conducere ad usuras excrccndas.3 Viennense autem (1311), post renovatas excom­ municationes antea latas, damnat etiam errorem eorum qui pertinaciter asserunt usuram non esse peccatum : “ Si quis in illum errorem inciderit, ut pertinaciter affirmare præsumat, exercere usuras non esse peccatum, decernimus eum velut haereticum puniendum.4 ” Non ibi definitur utrum usura sit peccatum contra justitiam an contra caritatem, utrum contra legem naturalem an contra legem positivam. Neque pariter declaratur quid sit usura; sed postea, in Concil. Lateranensi ^(1550), hæc notio tradita fuit,quæ definitioni Viennensis Concilii accommodari potest : “ Ea propria est usurarum interpretatio, quando videlicet ex usu rei, quæ non germinat, nullo labore, nullo sump u, nullove periculo lucrum fœtusque conquiri studetur.5” Quapropter prohi­ bitas usuras non exercet qui lucrum accipit ex re quæ frugi­ fera est, aut alicui periculo sortis exponitur. — Circa finem sæc. XVI, Sixtus V reprobat “ usurarum voraginem, Deo hominibusque odiosam, sacris canonibus damnatam et christianæ caritati contrariam.6 ” 881. Multi quidem hodierni scriptores vitio vertunt Scholasticis et Conciliis, quod leges ceconomicas ignoraverint et. usurarum pro­ hibitione, industriæ commerciique progressum retardaverint. — Animadvertimus imprimis errorem, de quo insimulantur, non esse moralem, sed oeconomicum; putabant siquidem pecuniam esse sterilem, et exinde inferebant nullum fenus ex pecuniâ mutuaiâ/^ se accipi posse : quod principium verum est, si revera pecunia sit omnino sterilis. Praeterea error faéli, qui eis tribuitur, facile excu­ sari potest. Nam pecunia in se est vere sterilis, nec fit fœcunda ’ " Du XII' au XIV' siècle, on cite en France et en Angleterre, de la part des Lombards et des Juifs, le taux de 20 p. 100. Philippe IV, de France, fixe à 20 p. 100 l’intérêt maximum, et l’abaisse à 15 p. too pour les foires de Champagne. ” (A Leroy-Beaulieu,Traité,t. 11, p. 148.) ’ Mansi, t. XXII, p. 231. — 3 Mansi, t. XXIV, p. 99. ♦ Ap. Densinger, n. 407. —5 Ap. Deming., n. 623. • Buliar., p. 4, t. 4, p. 263. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 405 nisi quando vertitur in res frugiferas. Jamvero Medio /Evo valde difficile erat, propter oeconomicas conditiones illius temporis, pecu­ niam vertere in res frugiferas : fundi scilicet ægre comparari poterant, propter systema quod vocant fcodale, industriæ erant locales et opificum consociationibus reservatæ, commercium nonnisi a paucis exercebatur, scilicet Judicis et Lombardis; mirum igitur non est pecuniam tanquam sterilem communiter habitam fuisse.’ Cæteroquin, si hac prohibitione Ecclesia aliquomodo progressum commercii retardaverit, agricultural necnon parvis industriis favit, et opificum dignitati atque felicitati non parum contulit. Aliunde contraélu societatis, aliisque hujusmodi pactis industriæ evolutioni satis cautum est,usquedum inventio machinarum orturndederit novo rerum statui, novæque mutui formæ quæ contractus crediti vocatur. 882. 30 Mitigatio disciplinae circa usuras. Jam a saculo XV mitior disciplina pedetentim vigere incœpit.' (A) Primum quidem instituti sunt Montes pietatis (Montsde-piété, Funds of piety}, in quibus colligebantur pecuniæ aliæque res fungibiles quæ pauperibus mutuo tradebantur, mediante aliquo pignore ct moderato auétario. Jamvero Concil. Lateranense V (1515) solemniter declaravit licitos et meritorios esse hos montes “ in quibus pro eorum impen­ sis ct indemnitate aliquid moderatum ad solas ministrorum impensas ct aliarum rerum ad illorum conservationem, ut præfertur, pertinentium, pro eorum indemnitate duntaxat, ultra sortem absque lucro eorumdem Montium accipitur. " Ex quo etiam faôlum est ut opulenti mercatores, præsertim Lombardi, a principibus obtinuerint licentiam moderatum 1 “ Avec un marché très étroit, sans outillage puissant et sans indus­ trie aéiivc, alors que les grandes entreprises se réduisaient à la cons­ truction des églises ct des forteresses féodales, /es emplois productifs de l'argent faisaient défaut. Il n’y avait guère place, au moins au XIIe siècle et presque encore au XIIIe, que pour les prêts à la con­ sommation... La fixité de la propriété féodale et l’immobilité générale des conditions écartaient même ce que nous appelons aujourd'hui les emplois en immeubles. '* (f’. Rambaud, Histoire des doctrines écon., p. 39). De statu industriæ et commercii, necnon de doôrinis oecono­ micis Medii /Evi, cfr. IV. f. Ashley, An introduction to english econo­ mic history and theory, London, 1892-1S93; Ch. Jourdain, Mémoires sur les commencements de ('Economie polit, dans les écoles du Moyen Age (Méni. A 883. (B) Postea, etiam quoad divites, præter contraélum societatis (supra, n. 879) recognitus est contrarius censualis, vi cujus acquire­ batur jus percipiendae annuae pensionis primum quidem ex re frugiferâ alienata, deinde etiam ex pecuniâ alteri Iraditâ. Talis contradus differebat quidem a mutuo, quia pecunia in perpetuum alteri tradebatur, eâ lege ut census annuus {rente annuelle') solveretur; sed, quando stipulabatur censum redimibilem fore, reipsa vix ille contraélus a mutuo oneroso distinguebatur. Quare a Pio E (1569) reprobatus fuit; nihilominus ut legitimus a non paucis theologis et canonistis habitus est. ' SS4. (C) Pariter tituli extrinseci, ex quibus legitime accipi potest fenus e mutuata pecunia, multiplicari coeperunt; videlicet admitte­ batur non solum damnum emergens (supra, n. 879), sed etiam lucrum cessans, quod videlicet verificatur quando mutuans amittit occa­ sionem lucrandi, quatenus cum pecuniâ suâ volebat censum vel agrum fruétiferum emere, aut licite negotiari; necnon periculum sortis, quatenus legitime limetur ne pecunia mutuata amittatur. (D) Mox consuetudine ac lege civili invaluit mos, sæc. XVI, mode­ ratum focnus (5%) accipiendi, tanquam ab usurâ distinélum; quod quidem ut legitimum agnovitTW/Zer, S. J., propter bonum publicum. —/Insuper, crescentibus opportunitatibus pecuniâ utendi ad negotia­ tionem,non pauci theologi docuerunt licere cuilibet mercatori aucta­ rium exigere promutuo tamquam pretium obligationis carendipecu­ nia pro certo tempore, etiamsi nullum lucrum reipsa inde cessaret. 885. (E) A mullis paiiter tanquam licitus agnitus est trinus con­ trarius, ita diélus quia triplex in eo includebatur paélum : contraétus societatis, contraétus assecurationis sortis et contraétus assecurationis lucri. Videlicet Petrus et Joannes societatem ineunt negotiationis, in quam Petrus confert 1000 aureos, et Joannes suas operas : Petrus sperat ex hoc 200 aureos lucrari; en contraétus societatis. Petrus autem, qui non vult sortem periclitari, Joanni offert 50 aureos ut sortem assecuret ; en contraétus assecurationis sortis. Quia vero lucrum certum minus præfert lucro majori incerto, Joanni vendit spem lucrandi 200 aureos pro 100 aureis : en contraétus assecuratio­ nis lucri. Finita igitur negotiatione, Petrus accipiet 50 aureos. Jam vero facile intelligilurhâc agendi ratione accipi pro pecuniâfenusj0/». Merito autem reprobatus est contraétus mohatra, quo, sub specie vendilionis-emptionis. immoderatæ percipiebantur usuræ." ‘ Historiam hujus contractus censualis delineavit Thomassin, op. cit, P· 45.V47'· ’ Contractus sic initur Petrus, centum aureis indigens, illos a Joanne mutuari cupit; hic deneyat mutuum, sed Petro merces offert 407 V. Morlornortim theoriæ de mutuo. 886 i° Protestantium theoriæ. Primi mutui onerosi defensores fûcrc Calvinus et Molinceus (Dumoulin), qui non paucos habuerunt asseclas. (A) Calvinus (1509-1564) docebat non omnem usuram esse pecca­ tum, sed solum eam quæ caritati erga miseros adversatur, znt justi­ tia opponitur, utpote immodicum fenus exigens. Textus enim Scriplurce superius allati solos Judæos respiciunt; ratio autem osten­ dit usuram esse legitimam, quia pecunia non est sterilis, sed est virtualiter fœcunda, quatenus cum eâ comparari possunt res frugiferæ. ' Quem secuti sunt (Ecolampadius, Virclus zz Rivetus. (B) A/olinaus (1500-1566), celeberrimus jurisperitus Parisiensis, asserebat pecuniam mutuandam esse quidem pauperibus absque ullo foenore, sed ex mutuo negotiatoribus concesso legitime percipi moderatam usuram; ad bonum enim publicum requiritur ut nego­ tiatores pecuniam mutuari possint; porro hanc obtinere nequibunt, nisi aliquod audtarium solvant.’ (C) Grotius contendebat jure naturali moderatam usuram licere, sed fassus est eam jure divino prohiberi.3 - Pufendorf tenebat eam licere jure tum naturali tum divino : “ Etsi enim nummus non gignat alterum, tamen postquam in eumdem pretium eminens fuit collatum, mediante industria hominum redditur utique foecundissimus, compa­ ratis pro eo rebus naturaliter et civiliter fiuétifens.4 — Salmasius (Claude de Saumaise, 1588-1658) censebat pecuniam locari posse, seu pecunia usum esse vendibilem, sicuti usum omnium rerum fecunda­ rum : pecunia enim, sicut ager, humanâ industriâ redditur fertilis.s. 887. 20 Œconomistarum theoriæ. Scriptores multi, qui rei politicæ et œconomicæ operam dederunt.efeneratim docecredito vendendas summo pretio, v. g. centum et decem aureis, cum pacto ut Petrus Joanni easdem merces statim retrovendat infimo pre­ tio, v. g. centum aureis; ita Petrus obtinet quidem centum aureos, sed, post annum elapsum, reddet centum et decem. ' Doélrinas suas exposuit in Comment, ad Esechielemy et m Epist.ad (Ecolampadium; cfr. Favre, op. cit.. p. 127-129; Bo/im-Ban>erky op. cit., t. I, p. 32-34. ’ Tractatus contractuum et usurarum redituumque pecuniâ constitu­ torum, 1546; cfr. laure, op. cit., p. 130· 145; Bohm-Bawetk, op. cit., t· Î, P· 34-38· ’ De Jure belli ac pacis, lib. 11, cap. XII, § 20-23; Commentar, in Lucam, VI, 35; cfr. p. 158-161. 4 De jure naturæ et gentium, lib. V, cap. 7,§ 10; cfr. Favre, p. 161-165. ' Salmasius, De usuris, 1638; De modo usurarum, 1639; Dissertatio de foenore trapezitico, 1640; Diatriba de mutuo, 1640; cfr. Favre, P· >48*53; Bohm-Baiuerk, I, p. 41-47. 40« CAPUT II. bant moderatam usuram necessariam esse, — ideoque legi­ timam — ad bonum publicum, præsertim vero ad res com­ merciales. , Ita Montesquieu (1689-1755) tradebat negotiationem impossibilem fore absque mutuo oneroso',· idem docebant Condillac * (1715-1780; et Turgot, qui præterea addebat pecuniam esse fcecundam, quate­ nus est veluti capitale, quod ad res novas producendas multum inservit3; neenon Bentham, qui contendit auétarii quotitatem non lege, sed libera pasciscentium conventione definiendam esse.4 888. 30 Quorumdam theologorum opiniones. Quibus argumentis moti, nonnulli catholici theologi mitiorem doctri­ nam de usurâ tradere coeperunt; ita, inter alios, Jos. Gibalinus, S. J., qui aperte liceitatem trini contractus propugnavitS; — Maignan, ex Ordine Minimorum, qui tanquam licitum agnoscit contraClum commisses pecuniæ, “ quo propriam quis pecuniam, retento sibi proprietatis in eam dominio, proindeque repetendam, tradit ad negotiandum non suâ, sed alienâ mediante operâ et industria ad id conduclâ, cum paClo vin­ dicandi quidem sibi partem unam lucri mediocrem, judicio prudentiim determinandam6; — Le Correur, presbyter Parisiensis7,qui duplex mutuum distinguit: alterum, quo res datur in consumptionem, alterum quo datur in negotiatio­ nem; jamvero lucrum ex priori, utpotc ex re sterili, percep­ tum, est usurarium,sed lucrum ex postcrioriacccptum licitum est, quia res datur in usum pretio æstimabilem; — Scipio Maffei, qui docet usuram esse quidem injustam, quando lu­ crum exigitur ultra modum legibus determinatum, vel apau’ Montesquieu, Esprit des Lois, liv. XXII, ch. 19-22; cfr. Favre, p. 216-220. 9 Condillac, Le commerce elle gouvernement, ch. 18; cfr. Favre, p. 224-226. 3 Turgot, Mémoire sur les prêts d’argent, présenté au Conseil d'Etat en 1769. 4 Henlham, Defense of usury, 1787, gallice : Lettres sur l’usure, 1787; cf. Favre, p. 232-237. 5 Gibalinus, De usuris, commerciis, deque æquitate et usu fori Lug­ dunensis, Lugduni, 1656. * Maignan. De usu licito pecuniæ, Tolosæ, 1673, p. 42. Idem fere docuit P. ac Calonia, ejusdem Ordinis. Eclaircissement sur le légitime commerce des intérêts, Lyon, 1676; cfr. Can tire, 111, η. 1114, not. *♦ '· Le Carre r, Traité de la pratique des billets entre les négociants, MOUS, I684. . ;;· DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 409 peribus; sed licitum esse lucrum moderatum a divitibus per­ ceptum,qui mutuum postulant ad fortunam amplificandam.1 VI. Doctrina Benedicti XIV et Rom. Congregationum de mutuo. 8S9. i° Encyclica lt Vix pervenit”. Cum animi in Ec­ clesia, et præsertim in Italiâ, his variis opinionibus et contro­ versiis maxime permoverentur, Benediflus XI J7 congressum theologorum instituit ad rem penitus expendendam, eorumque conclusiones promulgavit in Encycl. Vix pet venit, 1 nov. 1745, quam ad omnes Italiae episcopos misit2. Hâc in Epîstolâ, noluit, ut ipse declarat, aliquid decernere de illis contraélibus, “ pro quibus Theologi ct Canonum interpretes in diversas abeunt sententias,” sed certam de usuris doflrinaui constituere. Hæc autem doétrina quinque propositio­ nibus continetur, quas breviter contrahimus 3. 1. Usura in eo reposita est quod quis ex ipso mutuo, quod suâ natura tantumdem duntaxat reddi postulat quantum receptum est, plus sibi reddi velit, quam est receptum, ideoque ultra sortem lucrum aliquod, vi ipsius mutui, sibi deberi contendat : quod illi­ citum et usurarium est. 2. Neque usura legitima fieri potest ex eo quod lucrum sit mode­ ratum, vel a divite exigatur, vel ab eo qui pecuniam impensurus est adfortunas suas ampliandas, vel novis coemendis prædiis, vel quæ’ Maffei, Dell’ impiego dei Danero, 1744; gallice : Pe 1’cmploi de l’argent, par M. le marquis de Maffei, Avignon, 1787. — Maffei librum suum Benediflo AVE dicaverat, sed nihil ostendit Pontifici hanc dedi­ cationem placuisse; cæteroquin, post editam Encycl. Vix pervenit, nil retraélavit, sed in secunda editione declaravit doôrinam Encyclicæ minime suis theoriis adversari. ’ Dc vi doflrinali hujus Encyclicæ multum disputatur; alii siquidem tenent eam esse infallibilem definitionem; alii vero judicium doctrinale gravissimi momenti, sed non infallibile. Ad rem Vermescit, S. J., n. 360, p. 458 : *· Observes tamen litteras istas missas fuisse ad solos Italiæ episcopos. Diu post quidem, 29 Jul. 1836, 5. Officium, appro bante Gregorio XVI, obiter declarasse videtur litteras respicere Eccle siam universalem. Non ideo tamen potuere hæ littera? evadere infallibilis definitio. Quare gravissimam quidem, non tamen summam,existimamus ipsis inesse auctoritatem.” Pariter E. Van A’oey, op. cit., p. 44, not. ι, scribit hanc “ non esse locution m ex cathedrâ, imo potius formam quasi referre decreti alicujus Congregationis, speciali quidem et solemniori modo a S. Pontifice approbati, et ab ipso auctoritate promulgati. ’Textum habes ap. Deminger, n. 1318-1322. 410 CAPUT II. stuosis agitandis negotiis; vi mutui ipsius nihil percipi potest, et si quis lucrum acceperit, restituendo erit• obnoxius. 3. Attamen cum mutui contraélu concurrere possunt tituli ertrinseri, ex quibus justa consurgat causa quiddam amplius supra sortem exigendi. — Potest pariter pecunia per alios contraflus a mutuo diversos reélc collocari et impendi, sive ad proventus sibi annuos conquirendos, sive etiam ad licitam mercaturam et negotiationem exercendam, honestaque lucra inde percipienda. 4. In his variis contradibus servari debet æquahlas; secus inju­ stitia committitur et obligatio adest restituendi; servatâ autem aequalitate, multiplex remanet licitus modus fruduosam negotia­ tionem ad publicum commodum conservandi ac frequentandi. 5. Falso et temere asseritur referti i st infer ac frœsto ubique esse simul cum mutuo titulos alios legitimos, vel alios justos contradus, quibus liceat audarium moderatum ultra sortem exigere. Nam in multis casibus tenetur homo simplici ac nudo mutuo alteri gratuito succurrere, juxta illud ' : “ Volenti mutuari a te ne avertaris ”. 890. 20 Controversiæ post Encyclicam. Hæc epistola liti finem non imposuit. Maffei, in nova editione sui operis, dicebat se in antecessum docuisse quidquid Pontifex tradebat, non vero docuisse quidquid in eâ reprobabatur. — P Grangier tripli­ cem contraélum propugnare non desinebat’; De la Forest, parochus Lugdunensis, contendebat in mutuo negotiationis non admitti usuram 3; — Beurrey, presbyter Rupellensis, dicebat pecu niam locari posse tanquam rem frugiferam 4. Initio sæc. XIX, duc præsertim viri moderatum fenus c mutuo commerciali legitime per­ cipi posse contenderunt : Card, de la Luzerne, qui exponit pecu­ niam mutuo alteri tradi posse ob triplicem finem, ad consumptio­ nem, ad conservationem, vel ad incrementum : in primo casu adest mutuum proprie dictum, ex quo non potest legitime percipi usura; in secundo et tertio casu, adest contractus crediti commercialis, ex quo moderatum fenus legitime accipitur5; - Mastrofini, qui osten­ dere conatus est facultatem concessam mutuatario aliquid lucrandi, y ’ Matt., N, 42. Examen théologique sur la société du prêt à rente, Paris, 1741, quod opus confutavit Lecoq, prepositus generalis Eudistarum, Dissen théologique sur l’usure, Rouen, 1767. ' Traité de l’usure ct des intérêts, Cologne ct Paris, 1769, 1776; quod confutavit P. Carfuae, Minor. Convent., Examen ct réfutation du Tr. de l’Usure, Avignon, 1779. 4 La question de l’usure éclaircie, Paris, 1786; quod impugnavit Bougane, Les nouveaux patrons de l’usure réfutés, 1789. 5 Dissertation sur le prêt de commerce, Dijon, 1823; quod impugna­ vit Bouyon, canonicus Claromontensis, Examen du système de feu Mgr le Card, de la Luzerne sur le Prêt de commerce, Clermont, 1826. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 411 mediante usu pecuniae mutuatæ, esse pretio aestimabilem, proinde que legitimum titulum aliquod auéùirium accipiendi '. 891. 30 Romanarum Congregationum responsa. Ά) Usque ad annum 1830, SS. Congregationes, de mutuo inter­ rogatae, respondebant, ad mentem Benedifli AVI7, non licere aucta­ rium percipere vi mutui, sed solum vi tituli extrinseci, videlicet ratione periculi sortis, lucri cessantis et damni emergentis. Ita v. g., an 1645, ad Miss. Sinenses responsum est : “ Ratione mutui, imme­ diate et precise, nihil esse accipiendum ultra sortem principalem; si vero aliquid accipiant ratione periculi probabiliter imminentis, ... non esse inquietandos, dummodo habeatur ratio qualitatis periculi et probabilitatis ejusdem ibidem additur aliquid accipi posse ratione lucri cessantis et damni emergentis’. 892. (B) Ab anno 1830, longius processerunt SS. Congregationes : (a) 5. Officium, interrogatum ab episcopo Rhcdonensi utrum pro­ bari possit agendi ratio confessariorum qui absolutionem non dene­ gabant pœnitentibus lucrum percipientibus e pecunia negotiato­ ribus mutuo data, respondit, 18 augusti 1830, “eos non esse inquie­ tandos”; (b) 5. Pccnitcntiaria, 16 sept. 1830, declaravit non esse inquietandos presbyteros qui contendunt licitum esse percipere audarium quinque pro centum solius vi legis Principis absque alio titulo; (c) Eadem Cong. respondit, u nov. 1831, durius et severius se gerere confessarium qui denegat absolutionem pœnitentibus qui lucrum percipiebant e mutuo, solo titulo legis civilis; (d) 5. Officium declaravit, 17 jan. 1838, pœnitentes qui moderatum lucrum solo legis titulo ex mutuo dubiâ vel malà fide perceperunt, absolvi sacramentaliter posse, nullo imposito restitutionis onere.— Partem precipuam horum documentorum hic subjicimus. 893. Pius VIII, in audientia Assessoris 6’ Officii, ad dubia Epi­ scopi Rhedonensis : — “ Episcopus Rhedonensis in Gallia exponit Sacræ Congregationi Inquisitionis, non eamdem esse Confessa­ riorum suæ dioecesis sententiam de lucro percepto ex pecunia nego­ tiatoribus mutuo datâ, ut ea ditescant. Dc sensu epistolae encyclicae Vix pervenit acriter disputatur. Ex utrâque parte momenta afferuntur ad tuendam eam quam quisque amplexus est sententiam, tali lucro faventem, aut contrariam. Inde querelæ, dissensiones, denegat io sacramentorum plerisquc negotia 1 Le Usure, libri tre, Roma, 1831 ; quod confutatum est in sequentibus operibus: Osservazioni pacifiche sopra di un’opera intitolata, Le Usure, Roma, 1834; Réponse au livre de Mastrofini, par Moralet, pr.dudioc. d’Annecy, Lion. 1836; < fr. Pages, Dissertation sur le Prêt à intérêt t. II, Lyon, 1838. ’Ap. Collctlanea S. C. de Propag. Fide, n. 2118; ibid. n. 2119-2143 invenies præcipua Congregationum responsa; cfr. Buceeroni, Enchi­ ridion, n. 853 sq.,863 sq. 412 7 Î .,f t ■ Λ 1 u. iit· IL k / „i toribus isti ditescendi modo inhærentibus, et innumera damna animarum. Ut animarum damnis occurrant, nonnulli Confessarii mediam inter utramque sententiam viam se posse tenere arbitrantur. Si quis ipsos consulat de istiusmodi lucro, illum ab eo deterrere conantur. Si pœnitens perseveret in consilio pecuniam mutuo dandi negotia­ toribus, et obiiciat sententiam tali mutuo faventem multos habere patronos, et insuper non fuisse damnatam a sanélâ Sede non semel eâ de re consultâ; tunc isti Confessarii exigunt, ut pœnitens pro­ mittat se filiali obedientiâ obtemperaturum judicio summi Ponti­ ficis, si intercedat, qualecumque sit : nec, hâc promissione obtentâ, absolutionem denegant, quamvis probabiliorem credant opinionem contrariam tali mutuo. Si pœnitens non confiteatur de lucro ex pecunia sic mutuo data, et videatur in bonâ fide, isti Confessarii, etiamsi aliunde noverint ab eo perceptum esse aut etiam nunc per­ cipi istiusmodi lucrum, cum absolvunt, nullâeâ de re interrogatione faclâ, quando timent ne pœnitens admonitus restituere aut a tali lucro abstinere recuset. Inquirit ergo diélus Episcopus Rhedonensis : I. Utrum possit horum posteriorum Confessoriorum agendi rationem probare. II. Utrum alios Confessorios rigidiores ipsum adeuntes, consulendi eausâ, possit hortari, ut istorum agendi rationem sequantur, donec sanfla Sedes expressum eâ de qtneslione judicium ferat. — C. L. Episcopus Rhedonensis. Feriâ IV, die 18. Augusti 1830, Sanctissimus Dominus noster Pius divina providentia Papa VIII, in solita audientia R. P. D. Assessori S. Officii impertita, auditâ relatione superiorum dubiorum una cum voto eminentissimorum DD. Cardinalium Inquisitorum Generalium, respondit : Ad /. Non esseânquielandos. Ad II. Pro­ visum in primo. ” 894- S. Pœnitentiaria ad dubia D. Denavit, Professoris theologi» in Seminario S Irenæi Lugdunensi : — “ Quando Sacrae Pœnitentiariæ dubia circa materiam usuræ proponuntur, semper remittit ad doétrinam Summi Pontificis Benediéti XIV, quæ revera sat clara et perspicua est pro iis qui bonâ fide eam perscrutari volunt. Attamen sunt quidam Presbyteri, qui contendunt licitum esse per­ cipere auctarium quinque pro centum solius vi legis Principis absque alio titulo vel damni emergentis vel lucri cessantis : quia, inquiunt, lex Principis est titulus legitimus, cum transferat dominium auétarii sicut transfert dominium in præscriptione : et sic prorsus annihi­ lant legem divinam et legem ecclesiasticam, quæ usuras prohibet. Quare infrascriptus Orator humiliter supplicat, ut sequentia dubia solvantur : I. Utrum possit in conscientia denegare absolutionem presbyteris pnefatis. II. Utrum debeat. — Lugduni, 25 Maii 1830. Denavit professor. Sacra Pœnitentiaria, diligenter ac mature perpensis dubiis pro­ positis, respondendum censuit : Presbyteros, de quibus agitur, non DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 413 use inquietandos quousque sangla Sedes definitivam decisionem emise­ rit, cui parati sint se subiicere; adeoque nihil obstare eorum absolu­ tioni in sacramento Panitentia. Datum Romæ, in Pœni tentiariâ. die 16 Septembris 1830.” 895. Sacra Pœnitentiaria ad nova quæsita D. Denavit profes­ soris : — “ Ad sacram Pœnitentiariam iterum exponit orator infrascriptus : E responso sacræ Pœnitentiariæ ad oratorem infrascriptum direélo die 16 Septembris 1830, absolvendi sunt presbyteri, qui contendunt legem Principis esse titulum sufficientem et legiti­ mum aliquid percipiendi ultra sortem in mutuo absque alio tituloa Theologis communiter admisso, donec sangla Sedes definitivam decisionem emiserit, cui parati sint se subiicere : et huic responso humiliter et libenter acquiesça. Attamen, salvo sacræ Pœnitentianæ responso præfato, consultis auétoribus probatis, et attentâ do&rinâ omnium fere Seminariorum Galliæ, ac præsertim eorum quæ a presbyteris Congregationis sanéti Sulpitii diriguntur, sen­ tentia quæ reiieit titulum legis civilis tamquam insufficientem vide­ tur longe probabilior, securior et sola in praxi tenenda, donec sanéla Sedes definierit. Quapropter fidelibus, qui a me consilium petunt utrum possint auctarium percipere ex mutuo, et qui nullum habent titulum a Theologis communiter admissum praeter titulum legis civilis, respondeo, eos non posse præfatum auétarium exigere, et denego absolutionem sacramentalem si exigant. Pariter denego absolutionem iis, qui, perceptis hujuscemodi usuris, id est vi solius tituli legis, nolunt restituere. Quæritur : I. Utrum durius et se­ verius me habeam erga huiuscemodi fideles. II. Qua agendi ratio in praxi tenenda erga fideles, d<>ne.c sanfla Sedes definitivam sententiam emiserit. Lugduni, 24 Septembris 1831. Denavit Professor. Sacra Pœnitentiaria, perpensis dubiis, quæ ab oratore proponun­ tur, respondit : Ad I. Affirmative : quandoquidem ex dato a sacra Pernitentiariâ responso liquet, fideles hujusmodi, qui bonà fide ita se gerunt, non esse inquietandos. Ad II. Provisum in primo : unde orator priori sacra Pœnitentiaria responso sub die 16 Septembris rSjo, sese in praxi conformare studeat. Datum Romæ, in sacra Pœnitentiariâ, die n Novembris 1831.” Ex his aliisque hujusmodi responsis, quæstio praética jam soluta est, et lucrum moderatum percipi potest in omni casu, usquedum S. Sedes aliter judicaverit, salvis tamen officiis cari­ tatis, de quibus infra; sed expendenda manet quæstio specu­ lativa. VII. Hodiernæ theoriæ de mutuo. 896. Ad tres præcipuas reducuntur: Socialistarum, (Pconomistarum, Theologorum. i° Socialistic, cum Proudhon, Lassalle, K. Marx, contendunt nullum lucrum posse unquam ex oecuniâ percipi; cum enim labor 414 CAPUT II sit non solum primarius, sed unicus fons valoris, totus quantus valor producitur ad ipsos opifices pertinet; proinde auctarium, quod capitaliste tribuitur, injuste ipsi datur, cum operarium privet parte valoris ipsi debita . * — Quidam tamen admittunt aliquod modera­ tum fenus tamdiu legitimum esse quamdiu privatum dominium permanet. 897. 20 Ex adverso autem (Economiste, qui colleétivismum reji­ ciunt, non solum liceitatem fenoris ex mutuata pecunia agnoscunt, sed etiam ejus commoda et necessitatem, in statu hodiernæ civili­ zation is, uno ore proclamanta; de ratione tamen propter quam liceat auétarium percipere valde dissentiunt. (A) Multi dicunt primariam causam, seu rationem cur ex pecunia mutuatâ auétarium accipi possit, esse facunditatem seu produfliùtatem capitalis et pecunia, quæ naturam capitalis participat, quando ad novas res producendas concurrit. Tria videlicet ad productio­ nem concurrunt : natura, seu naturales vires, — labor et capitale : mediante enim pecuniâ, statim comparari aut confici possunt machinæ, materiæ aliaquc hujusmodi ex quibus vires humanæ multi­ plicantur et vis produétiva centuplum augetur. Jamverosi pecunia partem habet non mediocrem in rerum produétione, partem habere debet in lucro3. (B) Alii vero dicunt hâc pecuniæ fecunditate non satis explicari auétarium, nisi addatur auétarium esse renumerationem usûs pecumæ; hæc enim non est per se produétiva, sed solum ex humano labore; proinde non ipsa pecunia, sed pecuniæ usus confert jus ad aliquod lucrum percipiendum; videlicet qui pecuniâ mutuatâ utitur, plura producit quam solus producere potuisset; proinde qui pecu­ niam mutuo tradidit, jus aliquod habet ad partem rerum confec­ tarum 4. 898. (C) Quæ tamen sententia non omnibus placuit; quare nonnul‘ K Modeste, Le prêt à intérêt, dernière forme de l’esclavage. Quam theoriam exponit et confutat Bdhm-Bawerk, t. II, p. 1-136; cfr. G. Rambaud, Hist, des Doélrines économiques, p. 447-466. —Præter sociahstas, quidam ut illicitum ac bono societatis contrarium rejiciunt omne auctarium ex pecuniâ perceptum : ita J. Morel, Du prêt à inté­ rêt ou des causes théologiques du socialisme, Paris, 1873; A Lapeyre, Le Catholicisme social, Paris, s. d., t. II, p. 125-150. ’P. Leroy-Beaulieu, Traité, II, p. 83-108; Gide, Principes d’Econ.. ► p. 487-490. 3 Ita præcipue f. B. Say, Traité d’Econ. Politique, Paris, 1803; Cours complet d’Econ. Pol., Paris, 1828-29; Lauderdale, /\n inquiry into the nature and origin of public wealth, Edinburgh, 1804; quam theoriam exponit ac critice expendit lîôhm-Bcnoerk, t. 1, p. 135-243; t. II, * t (· p. 248-268. ‘ Hermann, Staatswirthschaftliche Untersuchungen, 1870; Menger, Gründsatze; cfr. Bohm-Bawek, t. I, p. 244-343; t. II, p. 198 200. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 415 Ii aliam excogitaverunt theoriam, videlicet aliquam renumerationem capitalistis deberi, quia per aliquod tempus se privant rebus quibus imi possent, easque aliis voluntarie cedunt ut hi novas res conficere valeant; hæc autem privatio, seu abstinentia, quatenus ad produc­ tionem aliquid confert, quamdam mercedem meretur. * Qui enim voluntarie se abstinet a fruitione alicujus pecuniæ, eamque alteri cedit, huic emolumentum, opportunitatem nempe aliquid lucrandi, confert quod est pretio aestimabile. (D) Alii vero, putantes unicum valoris fontem esse humanum laborem, contendunt auétarium nihil aliud esse nisi pretium laboris anteafli; videlicet pecunia, sicut capitale, est veluti labor alicui rei insertus et in ea veluti congelatus {travailcristallisé); quando igitur pecunia mutuo traditur, eo ipso aliquis labor alteri præstatur, qui sane aliqua mercede dignus est. 1 — Aliter tamen quidam scrip­ tores Germani hanc theoriam proponunt; dicunt siquidem capitalistam esse quasi ministrum a societate ad bona producenda cons­ titutum, cui proinde auétarium debetur ut merces laboris quasisocialis.* 3 (E) Quas theorias ut insufficientes nonnulli rejiciunt, novamque proponunt, vi cujus auétarium legitimum evadit ex discrimine quod existit inter p rœsentia et bona futura; videlicet bona preesentia pluris valent, ceteris paribus, quam bona futura; ita v. g. centum nummi hic et nunc possessi merito pluris æstimantur quam centum nummi qui nonnisi post annum elapsum possidebuntur; quapropter qui centum nummos hic et nunc alteri tradit, eâlege ut sibi reddan­ tur post annum, revera aliquid amittit si, anno elapso, nonnisi cen' N. IV. Senior, Outlines of the Science of Political Economy, London, 1836; Bastiat, Harmonies Economiques, p. 188-211; cfr. BiihmBaw.rk, t. 1, p. 344-373; t. 11, p 200-230. Quam theoriam sic deri­ debat Lassalle, Kapital und Arbeit, Berlin, 1864, p no : “ Le profit du cap tai est le salaire de l’abstinence ! Heureux, inestimable mot ! Les millionnaires européens sont des ascètes, des derviches indiens, des saints canonisés! Ils se tiennent sur une colonne, la mine pâle, le corps penche, le bras tendu pair présenter le plateau dans lequel ils recueillent le salaire de leurs privations!” (Ap. Bohm-Bawcrk, I, 352). Hæc sane lepida sunt; nihilominus pecunia, quâ se privant capitalist» ad produélionem augendam, plus aliis prodest, quam si voluptatibus inutiliter consumeretur. ·/. Mill, Elements of Political Economy, London, 1821; J/. Culioh, Principles of Polit. Economy, 1825; Courcelle-Seneuil, Traité d’Econ. Paris, 185.8; cfr. Bohm-Bawerk, I, 374-384. 3 Schiiffle, Das gesellschaftliche System, der menschlichen Wirthschaft, 1873; Wagner, Allgemeine oder theoretische Volkswirthschaftslehere, 1879, I p. ; Stolzmann, Die Sociale Kategorie in der Volkswirthschaftslchere, Berlin. 1.896; — cfr. Bohm-Bawerk, 1, 384-394; If 230-248. ;si 41e CAPUT 11. turn accipiat; ergo jus habet ad aliquid amplius consequendum : secus non servatur æqualitas 899. (F) Tandem quidam ecleflici simul componunt plures ex his titulis, quo facilius auétarii legitimitatem demonstrent. Ita P. Leroy-Beaulieu putat fundamentum principale auétarii legitimi esse quidem pecuniœ produclivitatem, sed simul ad id conferre dis­ crimen inter bonaprœsentia atque futura, necnon privationem quam patitur creditor et periculum sortis, atque emolumentum quo fruitur debitor3. Ex quibus colligi potest rem esse satis intricatam, nec proinde sine injustitia carpi posse theologos antiquos, eo quod hodierna scientiæ œconomicæ principia ignoraverint : industriæ et commer­ cii evolutionem praevidere nequibant; aliunde, ex diétis, adhuc sub judice lis est. 900. 30 Theologi autem hodierni in varias pariter abeunt sententias, quæ ad tres præcipuas reduci possunt. (A) Multi, Benedicti XfP vestigiis inhærentes, tenent omne lucrum ex ipso mutuo acceptum vi mutui esse injus­ tum, sed, ob peculiares hodiernae societatis conditiones, sæpissimc percipi posse lucrum moderatum vi tituli extrinseci 3. Priorem partem probant tum ex diétâ Encyclicâ, tum auéloritatc fere unanimi antiquorum theologorum, et .rationibus quas supra exposuimus, n. 878. Tituli autem extrinseci, propter quos licite percipitur auétarium, quilique numerantur : (a) Periculum sortis, id est periculum ne sors, seu pecunia mutuata, recuperari nequeat, vel nonnisi cum laboribus vel expensis : hoc est pretio aestimabile. Sed periculum debet esse vere probabile, ac distinélum a periculo communi quod etiam penes dominum incurritur; pariter fenus proportionali debet peri­ culo, ac majus esse potest ubi periculum magis imminet. Jam­ vero hodie, propter rerum et fortunarum instabili’atem, sæpe adest hujusmodi periculum. (b) Damnum emergens, seu damnum quod creditor patitur in rebus suis jam acquisitis, v. g. si defeétu pecuniæ, quam mutuo tradidit, k C- t * Ita Bohm-Bawerk, t. p. 332 : “ Le prêt est un véritable échange de biens aéluels contre des biens futurs... Les biens aéluels possèdent une valeur supéiieure à celle des biens futurs de même sorte pris en quan­ tité égale. En conséquence et en règle générale, une quantité déter­ minée de biens aéluels ne peut être acquise qu’à l’aide d’une somme plus considérable de biens futurs. ’’ ’P. Leroy-Beaulieu, Traité, II, p. 83-94; Cfr. Bdhm-Bawerk, II, P- »37-159. 3 Quorum argumenta exponit //. Hay, De mutuo et usurâ, Angers 1902. DE CONTRACTIBUS IN bPECIE. 417 cogatur merces aut census viliori pretio vendere, vel domum fatis­ centem reparare nequeat. (c) Lucrum cessans, id est lucrum legitime ac probabiliter spera­ tum, quo se privat creditor pecuniam suam alteri mutuando. Jam­ vero hodie hic titulus fere semper existit; ubique enim Status, Civitates, Municipia pecuniam mutuo accipiunt ad rerum publica­ rum gestionem, et innumeræ instituuntur societates industriales et commerciales, quæ pecunias colligunt easque fruétuosas reddunt; itaque nullus est hodie qui aliquod lucrum non amittat, si pecu mam mutuo tradat absque auélario. (d) Piena conventionalis, id est paélum quo mutuatarius se obligat ad aliquod auétarium solvendum per modum pœnæ, si tempore præfixo sortem non reddiderit; quod quidem æquum est. dummodo auétarium dilationi proporlionetur et dilatio sit culpabilis : tunc enim adest damnum injuste illatum. (e) Titulus legis civilis, quando scilicet lex permittit moderatum fenus accipere'; de hoc titulo olim disputatum est; sed, ex supra allegatis responsis SS. Congregationum, praélice sufficit, quia, dum lex id permittit propter bonum publicum, eo ipso agnoscit, in præ­ senti rerum ordine, pecuniam mutuatam jus habere ad aliquam remunerationem. 901. (B) Quidam, cum Ballerini(n. 707-735), contendunt ex ipso mutuo proprie diLlo percipi non posse auétarium, bene vero ex locatione pecuniœ; sicut enim equum alteri conce­ dere potes vel commodato, si gratuito usum equi concedis, vel locatione, si mercedem exigas; ita pariter pecuniam uten­ dam tradere potes vel gratis, faciendo contractum mutui, vel pro aliquo pretio seu auélario, ineundo contraétum loca­ tionis. — Quod tamen non videtur juridicis notionibus con­ sentaneum; nam, in locatione, redditur identice eadem res quæ data fuerat; dum pecunia, cujus usus alteri concedi­ tur, non eadem redditur, sed solum æquivalenter. (C) Quare alii, post Lehmkuhl (n. 1105-1107), dicunt pecuniam, quæ ex se sterilis est, nostris diebus quasi-frugiferam esse, quando nempe instrumentum negotiationis est, vel charaéterem habet reprœscn ta tricis omnium rerum, etiam frugiferarum 2 : tunc enim pecunia, præter substantial * De quo vide Ballerini P., n. 699-706. ’ Quod codem fere modo sic exponit IVeiss, Apologie des Christenthums, l. IV, p. 49S sq. : Quamdiu pecunia manet mera pecunia seu instrumentum permutationis, essentialiter infructuosa est, et fœnus quodlibet injustum; si vero evadit cafntale, seu instrumentum producTllKO!.. Μοκ II! < , I * 4 i % — 1.1 ! CAPUT IT. 418 I ( .r t valorem, habet usum pretio œstimabilem, ex quo juste perci­ pitur moderatum ferius. Huic theoriæ affinis est ea quæ tenet auélarium legitimum esse, eo quod mutuator se privat aliquo emolumento quod mutuatario confert *; nam res ita se habet, quia hodie pecunia est virtualiter frugifera. VIII. Solutio proposita et conclusiones practicæ. < ► i° Solutio proposita. Si, inter tot opinionum varietates, nostram sententiam exponere liceat, his tribus assertis eam contrahemus : — 902. (A) Hodie, ob peculiares oeconomicas societatis condi­ tiones, pecunia ad production em destinata, est virtualiter et vere foecunda. Agitur proinde de hodiernis temporibus, non autem de ' præteritis aut futuris, in quibus œconomicæ conditiones plane diversæ esse possunt. Nec contendimus omnem pecu­ niam esse fertilem, sed solum eam quæ ad produClionem destinatur, ideoque de naturâ capitalis participat. Hæc autem pecunia per se quidem sterilis est, quia nummi non generant nummos; sed virtualiter foecunda dici potest, quia hodie statim, et absque ullâ difficultate, converti potest in res fructuosas aut usus frugiferos. Quæ quidem aptitudo ad lucratorios usus non pendet a speciali industriA singulorum utentium, sed ipsipecunia inest, prout nunc generatim consideratur. Quam facillime enim convertitur in agros feraces, domos ex quibus census legitimus percipitur, machi­ nas et instrumenta ex quibus multum augetur vis produc­ tiva laboris. Si qui vero nolint propriâ pecuniâ hoc modo uti, ubique sunt societates agricolares, industriales et com­ merciales quæ hanc pecuniam frugiferam reddere, pro mode­ rato auCtario, vehementer exoptant; nec desunt Status Civitates, Municipia quæ capitalistas sollicite efflagitant ut pecunias sibi committere velint, pro moderato foenore, ad bonum publicum promovendum. Nec dicatur pecuniam concreditam esse solum occasionem, non tionis, lucrum gignit, et jus habet ad partem lucri sub specie mode«ati fœnoris. — Cfr. Antoine, Economie sociale, p. 534-538, cum auiloribus ibi allegatis. ’ Ita üaeues, üe l’intérêt et de l’Usure, Paris, 1891. fl » DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 419 auieni causam lucri, quod rcipsa ex solo humano labore acquiritur. Verum est quidem nummos, absque hominis industria, otiosos manere et nihil ex se producere, sicut generatim ager non fert fruc­ tus sine cultura, nec instrumentum aliquid operatur sine manu artificis. Sed agricola, qui sapienter pecuniâ utitur ad fundos melius excolendos, artifex qui pecunià mutuatâ perfectiora instru­ menta comparat, multo majus lucrum legitime faciunt, et quidem tx iis, quæ pecuniæ ope, consecuti sunt; pecunia igitur non est solum occasio, sed vere causa efficiens instrumentons, saltem partia­ lis, hujus incrementi, ac proinde jus aliquod ad partem lucri vindi­ care potest. 903. (B) Cum hodie pecunia sit virtualiter fecunda, licet ex eâ moderatum fenus percipere, quando alteri traditur ad produSlionem. Qui enim alteri utendam tradit pecuniam, per determi­ natum tempus se privat opportunitate aliquod lucrum faciendi, ct alteri confert emolumentum, quatenus ei præbet facultatem aliquid lucrandi; seu, aliis verbis, ex parte cre­ ditoris, adest lucrum cessans, dum cx parte debitoris adest opportunitas reditus suos augendi. Porro hæc duo sunt quid pretio æstimabile, quod aliquam meretur mcrccdem. Olim titulus lucri cessantis satis raro occurrebat; hodie vero, datâ virtuali fœcunditate pecuniæ, universalis evasit. 904. (C) Contractus, quo pecunia alteri committitur, sub conditione alicujus auétarii moderati, non estproprie mutuum, nec locatio pecuniæ, sed contractus sui generis, qui dici potest contraditis crediti1. (a) Non est quidem mutuum, quale a veteribus intelligebatur; juxta ipsos siquidem, in mutuo tradebatur res primo usu consumptibilis, quæ nullo modo erat frugifera; dum hodie traditur res quæ est virtualiter fecunda; hinc anti­ quitus mutuum ex se gratuitum erat, dum hodie traditio pecuniæ non fit nisi pro aliquo pretio. (b) Non est locatiopecuniæ, quia in locatione res non alie­ natur, sed eadem omnino post aliquod tempus redditur; dum in casu nostro, pecunia vere alienatur, nec redditur nisi in æquivalcnti. (c) Sed est contraéhis sui generis, qui dici potest contrac­ tus crediti; revera hoc aut simili nomine jam apud peritos 1 De quo vide E. Fan Eoey, op. cit., p. 219-297. ES ■2' i -et .M * 420 rerum commercialium vocatur; et merito; nam qui pecu­ niam alteri tradit, vere huic rei'suce usum concredit, câ lece ut, post determinatum tempus, reddatur tum res æquivalens rei commissae, tum aliqua merces pro usu rei virtuali­ té!' frugiferae. — Nec mirum est novum nomen requiri pro re nova; jamvero, datâ mutatione quæ in rebus oeconomi­ cis locum obtinuit, contractus novus, antiquis ignotus, sen­ sim et sine sensu invaluit, qui novis subjacet regulis. Et ita, ni fallimur, optime explicatur apparens discrepantia inter i ( 9 > 3 4 ·' j theologos veteres et recentes hâc de re. Principia ethica eadem sunt hodie ac sæculis anteaciis; sed diversæ sunt omnino oecono­ mica; conditiones. Tempore quo pecunia ut sterilis habebatur, verum erat dicere nullum audlarium percipi posse ex mutuata pecu­ nia vi mutui ipsius, sed solum vi tituli cxtrinseci. Sed hodie, cuin pecunia virtualiter frugifera evaserit, non minus verum est dicere ex contracta crediti, quo alteri traditur, legitime aliquod auélarium percipi posse, dummodo sit moderatum. 905. 2° Conclusiones practicæ. (A) Nostris diebus, sicut tempore Christi, caritas exigere potest ut proximo, in gravi necessitate constituto, succurramus ope mutuigratuiti, quando nempe auétarium solvere nequit, et aliunde id facere valemus absque gravi incommodo. Ad rem Benedicius A'IΓ, cit. Encyclicâ : “ Neminem enim id saltem latere potest, quod multis in casibus tenetur homo simplici ac nudo mutuo alteri succurrere, ipso præsertim Christo Domino docente : Volenti mutuari a te ne avertaris.1 ” Ordinarie tamen non tenentur divites magnas pccuniæ summas pauperibus mutuo tradere, propter periculum amittendi sortem, possuntque imitari 5. Franciscum Salesium, qui pauperibus aut ditioribus mutuum petentibus parvam pccuniæ summam donare sole­ bat, et putabat talem agendi rationem sili et aliis prodesse. 906. (B) Extra hos casus, licet ex credita pecuniâ mode­ ratum fenus accipere; nec inquirere necessc est utrum ad productionem destinetur necne; id enim hodie supponitur ex communiter contingentibus. Fenus autem erit moderatum, si proportionctur periculo sortis, lucro cessanti, damno emergenti, aliisque circumstan­ tiis temporum ac locorum, juxta communem proborum æsti- DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. mationem. Quare, ubi adest taxa legalis vel consuetudine definita, huic standum est, nisi speciales adsint rationes aliquid amplius petendi, v, g. majus periculum amittendi sortem. — Reprobandi sunt igitur ut injustitia rei qui alio­ rum indigentia abutuntur ad immodicas usuras extor­ quendas. Hodie, apud excultas Gentes, auctarium satis moderatum est (3-6%) et gradati ni minus quotannis evadit, præsertim quando pecu­ nia valde abundat, et aliunde bella non oriuntur in quibus inutiliter consumitur. ' Et sane optandum est ut auétarium adhuc decrescat; ita enim qui opibus carent, et aliunde ingemo, solertiâ atque activi­ tate gaudent, pecuniam mutuando, poterunt res nova·» producere, non solum ad propriam utilitatem, sed ad Reipublicæ bonum pro­ movendum. § V. De CONTRACTU SOCIETATIS2. • * 907. i. Notio et species. t° Contraétus societatis ille est rpio duo velplures se obligant ad rem aliquam in commune conferendam, ut lucrum quod inde oriri potest aqua propor­ tione inter se dividant. Duo igitur elementa in eo reperiuntur : a aliqua res in communi posita, quæ potest esse vel pecunia vel aliquod bonum mobile aut immobile, aut etiam aliqua opera, industria, aliquod creditum commerciale. Societas ita iniri potest ut ambo simul pecuniam ct operam conferant, — vel unus operam ct alter pecuniam; et quidem æqualitcr vel in.v< ualitcr. (b) Aliquod lucrum inter socios {sociétaires) dividendum; hic est finis intentus, ut scilicet aliquod emolumentum per­ cipiatur ac dividatur : quod potest esse sive pecunia, sive usus alicujus rei, sive intelleéluale aut morale beneficium. Nccesse non est ut de facio aliquod lucrum accipiatur, sed sufficit ut possit probabiliter percipi. Si vero adsint damna, æque pariter socii ea subire debent. 908. 20 I Iodic innumeræ sunt societates, variisque regun' 1 )c causis quæ maxime influunt in diminutioneni fenoris ingeniose disserit P. Bureau, La Diminution du revenu, Paris. 1S93: cfr. P. Leroy-Beaulieu, Traité, II, p. 109-182. Lugo, disp. XXX; BiUuart, diss. V, art. 3; S. Αΐρ/ions., n. 904-Qlo; Ca> riïre, 11, 851-900; Marres, lib. IV, n. 401-426; Bail. P., n. 8S4891; Génicot, n. 651 652. 422 CAPUT II. tur regulis apud diversas gentes.1 — Quæ magis recepta sunt, exponemus. (A) Societas potest esse universalis vel particularis : prior in com­ mune confert universa bona præsentia et universos quæstus, aut so­ lum omnes quæstus postea faciendos; posterior autem certas res determinatas, vel illarum usum, aut fruôtus ex eis percipiendos, vel determinatam negotiationem. Hæc multo frequentior est quam societas universalis. (B) Societates autem particulares aliæ sunt civiles et aliæ conimerdales : priores ineuntur quidem ad lucrum faciendum, sed alio modo quam negotiatione; v. g. ad prædia emenda et excolenda, ad domos ædificandas, ad collegia instituenda et administranda, etc. ; commerciales autem dicuntur quæ negotiationi dant operam. (C) Sub alio respedlu, societates sunt : (a) colleflivo nomine desi­ gnates^ quando duo vel plures socii sub communi personali nomine (raison sociale) agunt, ita ut quisque personaliter et in solidum teneatur de omnibus debitis societatis; ita, v. g. Desclce, Lefebvreet socii: (b) anonyma, quando socii non agunt proprio colledivo nomine, sed nomine societatis (Banque de Prance, Crédit Lyonnais), ita ut non teneantur de debitis ultra portionem capitalis quam con­ tulerunt aut conferre debuerunt.3 909. II. Principia. Officia sociorum, sive inter se sive quoad alios, definiri debent tum ex lege civili, tum ex spe­ cialibus statutis cujuslibet societatis. Quapropter nonnisi generalia principia tradere possumus. i° De obligationibus sociorum erga societatem. (A) Quilibet socius honeste ct integre societati transferre debet ea omnia quæ’conferre promisit (apports}, sive agatur de pecunia aut rebus, sive dc industria et operâ; secus, injustitiam commit­ tit ct damnum illatum restituere tenetur. Si promissa sit pecunia, nec tradita fuerit, auctarium legale debetur. B) Socii non possunt nomine ipsius societatis agere, eamque obligare, nisi sub conditionibus a lege, statuto aut con­ suetudine determinatis; pariter uti nequeunt rebus societati propriis nisi modo præfinito. Si, contra leges ct statuta. cfr. Cod. commere., a. 18-64; Bœuf, Résumé de Droit Commercial, Paris, 1903, p. 26-108 ; Baudry-Laçantinerte ct JPalrt, De la société, du prêt, du dépôt, Pans, 1898. * Pro Galliâ, Cad. Contmerc., a. 19-28; Bœuf, p. 37-70. Pro Galliâ, vide leg. 24 juil. 1867, et 1« août 1893; Bœuf op. cit., p. 70-80; Houpin, Traité général théorique et pratique des sociétés civiles et commerciales, 3e éd., Pans, 1901. • Pro Galliâ, DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 423 societatis administration! se immisceant, proprio nomine agunt et seipsos, non autem societatem, obligant. (C) Administratores gerere debent res societatis tanquam proprias, communi saltem diligentiâ, proindeque damnum e culpabili incuriâ ortum adæquate compensare. 910. 2° De obligationibus sociorum inter se. (A) Partitio lucrorum fieri debet secundum æquitatis leges, id (^proportio­ nate ad ea quæ quilibet socius societati contulit, attentis non solum pecuniis ct rebus, sed etiam industria et operâ præstitis. Lucra autem computantur, dcduclis impensis; quare fit etiam partitio damnorum proportionate inter socios, si hæc lucra superent. Attamen in multis societatibus, damna limitantur ad partem quæ in communi collata est : ita præsertim in societatibus anonymis. Generatim hæc proportio lege et statutis particularibus determi­ natur, eique in conscientiâ standum est, nisi sit manifeste injusta. Ita iniqua esset conventio quâ unus e sociis omnino excluditur a lucro; si quis autem omnino eximatur a damno, quamvis partem habeat in lucro, non adest societas proprie difla, sed alius contrac­ tus, vi cujus ille qui operam præstat. aleatoriam partem in lucro consequetur. (B) Nullus socius in proprios usus convertere potest com­ munem pecuniam : hæc enim ad ipsam societatem pertinet, non autem ad singulos socios, ante partitionem. Quare, si quod lucrum c fundo communi ablatum fuerit, absque morâ restitui debet, cum auélario legali; præterea com­ pensanda sunt damna societati ex hoc capite illata, ut diélum est de injusto damnificatore et possessore malæ fidei. 911. III. Praecipui modi quibus injustitia committi­ tur in societatibus, præsertim anonymis.1 Hodie fre­ quentes injustitiæ committuntur in institutione ac gestione societatum, præsertim anonymarum, quas breviter recensere expedit, non solum ut dc eis æquum judicium ferant confessarii, sed etiam ut cautiores sint qui cum his societatibus negotia transigunt. i° In ipsa institutione societatum, (a) haud raro fundatores sibi tri­ buunt partem lucrorum quæ valde superat ea quæ societati contule- ’ Cfr. Cl. fanned Le Caoital, la Spéculation et la Finance, Paris, 189e, p. 167-188. 3 9 424 CAPUT II. runt, multum videlicet exaggerando valorem sive rerum quas in com­ muni posuerunt, sive industria et i/M/vequam præstant aut praestare promittunt; aequum est sane ut qui captum aliquod excogitarunt, suaque industriâ societatem formaverunt, aliquam mercedem acci piant sive numerata pecunia, sive concessione jurium quæ dicuntur parts defondateur'; sed in his omnibus, excedere non licet id quod, omnibus attentis, tanquam aequa retributio ab honestis viris habetur. (b Quando augetur capitale harum societatum, sæpe administra­ tores partem pecuniæ a privatis subscriptæ sibi retinent, et nonnisi dimidiam partem ad augendas societatis opes adhibent (quod dici­ tur watering the stock, mettre de l'eau dans le capital}1 : ex quo fit ut injuste reditus sociorum valde minuantur. — Quod frequenter etiam occurrit quando duæ vel plures societates simul uniuntur ad novam constituendam, vel ad efforinandum quod vocant trust. 912. (c) Quandoque etiam instituitur societas cum capitali ad rem prospere gerendam plane insufficienti; paulo post, societate jam ad ruinam vergente, fundatores aliam societatem, sive per se sive per alios, instituunt, quæ vili pretio comparat omnes prioris societatis opes, magno cum detrimento eorum qui pecunias huic contulerant'. ( d; Injustitiæ pariter rei sunt nummularii{panquiers'), qui his socie­ tatibus instituendis cooperantur, aclioncs et obligationes emittendo et vendendo pretio quod sciunt esse æquo majus4; ephemeridum dire» tores5, qui pecuniam accipiunt ad extollendum valorem harum societatum, quando prævident leôtores, his scriptis deceptos, dam­ num exinde passuros esse. 1 Ad rem Jannet, op. cit., p. 167 : “ Les parts de fondateur (les defered shares, comme on les appelle en Angleteire), sont en soi fort légitimes, ct, sous cette foi me, il n’y a rien à objecter aux prélèvements des fon­ dateurs : ils représentent la rémunération légitime de la conception d’une affaire. Mais ces prélèvements s’opèrent la plupart du temps sous forme de majoration des apports en nature, tels que immeubles, brevets d’invention, clientèles.” Ibidem affert exempla, et addit . “ En dix affaires commerciales ou industrielles mises en allions, le public a perdu plus de 84 millions!” “ D’autres fois une société déjà existante accroît son capital, sous prétexte d’étendre ses affaires, sans qu’un accroissement proportionnel des bénéfices en soit la conséquence; on appelle cela, en Amérique, nn tire de Peau dans le capital.' Cfr. Nettleton, Trusts or Competition, p. 54-56; Martin Saint-Léon, Canells et Tiusts, p. 119, 124-129. 5 Cl. Jannet, op. cit., p. 168. 4 Ibid., p. 168-170; cfr. Cauwès, Eton. Politique, t. Il, n. 651-655. 5 “ Lorsqu’en mars 18S8, Γ Assurancefinancière mit en souscription, au prix de 250 fr. l’un, 100 000 bons d’épargne, le traité passé entre M. Boulan et M. Xau, publiciste, fixait à 2.850.000 fr., soit 28 fr. 50 par titre ou 11 fr. 40 pour 100 les frais de publicité. ” (Jannet, op. cit., P- 171). 3| DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 425 QI3- 2° In societatum gestione non paucæ pariter commit­ tuntur fraudes : — (a) Ad fiduciam plebis captandam, his societatibus præficiuntur viri politici aut nobiles, qui negotiis societatis tempus et operam dare nequeunt aut nolunt, sive propter imperitiam, sive quia aliis negotiis jam præoecupantur' : quorum nominum auéloritate decepti, non pauci societati adhærent et haud raro partem pecuniæ commissæ amittunt. (b) Aliquando etiam lidem viri variarum societatum gestioni incumbunt, et injuste uni præ alterâ favent. (c) Frequenter etiam decipiuntur socii fraudulenta rerum expositione : prioribus annis distribuuntur lucra, quæ revera fatfia non sunt (dividendes JifliJs), ut ita novi socii ad comparandas partes stu afliones majori pretio allidantur; quo faéto, paulo post, societas decoétionem patitur. His aliisque hujusmodi fraudibus injustitia committitur, et damna injuste illata æque compensari debent. — Caute igitur agant sacerdotes de his rebus judicando, nec suos parochianos imprudenter inducant ad tali vel tali societati adhaerendum, eo praetextu quod præses de catholica religione bene meritus sit : experientiâ enim constat quosdam magni nominis umbra fuisse deceptos. Moneant insuper eosdem ne pecuniam conferant iis societatibus quæ religioni aut bonis moribus adversantur : tunc enim cooperatores efttciuntur mali ab istis societatibus peraéti. IB \ I IBI |J| I I i 41 ri ■ I I I I IKI | I i ’* I RI 11 ■ i| p . | ^Bll t Kl ; B· Il II | j, II I] I 1 I | I I Ili I II ; ‘V II j Art. III. De contractibus aleatoriis. Π 914. Contraditis aleatorii, sic diéli ab alcâ {coup de dé), ii sunt in quibus illud quod datur vel promittitur ab uno vel alterutro contrahente, pendet ab incerto eventu.— Quandoque enim incertitudo existit solum quoad unum contrahentem, — ut in asseoit ratione, in quâ unus rem certam solvit, dum alter ad incertum damnum reparandum se obligat; aliquando vero quod ab utroque præstandum est, ab aleâ pendet, ut in ludo. — Eventus autem potest esse incertus BM l | ) ! ! ||r| Si I Bl Γ · *·ί Ιι 1 “ Sénateurs et députés de droite, de gauche, du centre sc jettent sur les sociétés financières comme sur une proie : le titre d’ancien ministre vaut une place de président de conseil d’administration : le commun des députés et des sénateurs devient simplement administra­ teur. Ils sont bien deux ou trois cents dans ce cas, cherchant à sc tailler quelque sinécure assez maigre par les profits directs qu’elle donne, mais que l’on espère devoir être plus productive par les profits indirects, émissions à primes, participations dans les syndicats.” (/’. Leroy-Beaulieu, wp. Jannet, op. cit., p. 176.) L> w H- I I 426 CAPUT II. duplici modo, vel quia est fu turns, vel quia est ignotus, quamvis præsens aut præteritus. Ex quo sequitur contraélum aleatorium multum differre a condttionato : hic siquidem non existit nisi adimpleta conditione, dum ille firmus et absolutus est, quamvis incertum sit utrum ·,\\\\. quisnam e contrahentibus aliquid præstare debeat. * 4 Præcipui contraélus aleatorii de quibus agendum est, sunt : i° assecuratio, in quâ pro certo pretio jus acquiritur ad compensationem pro damno possibili; 2° ludus et spon­ sio, in quibus certum pretium viélori tribuitur; 30 specula­ tiones Bursœ, quæ ad ludum accedunt, quatenus lucrum determinatum aut indeterminatum uni c contrahentibus afferunt et damnum alteri. § I. De assecuratione ». 915. i° Notio, origo et liceitas. (A) Assecuratio est contraflus quo unus, pro certo pretio, se obligat ad compen­ sanda damna quæ alter ex involuntario casu pati potest. — Qui obligationem damnum compensandi in se suscipit, assecurans vel assecurator dicitur; alter vero assecuratus vocatur. Materia hujus contractus esse potest quidquid ex unà parte est pretio æstimabile, et ex alterâ, alicui periculo sub­ jacet. Ita assecurari solent naves et merces contra pericu­ lum naufragii, ædificia aut mobilia contra periculum incen­ dii, segetes contra periculum grandinis, res fragiles contra periculum fraétionis, integritas membrorum contra mutilationem, vita contra periculum mortis, etc. (B; Hujusmodi contraélus, antiquis fere ignotus, modernis tem­ poribus institutus est, et hodie apud omnes gentes excultas maxime invaluit. Sæculo XIV, primum induétus est quoad merces trans­ vehendas supra mare, quando videlicet maritimum commercium jam florere incœpit. Sæculo XVII, Londini fundata est prima assecurationis societas contra incendia (1684); sæc. XVIII, ejusdem i c ► ► ' 1-Ugo, disp. XXXI, n. 93-103; Camire. III, n. 951-1011 ; fxhmk.. n. 1131-1135 ; Ball. P., n. 933-937 ; Génicot, n. 656-658 ; — pro jure civili gallico : Alauset, Traité général des Assurances, Paris, 1844 ; Agnet et de Corny, Manuel général des Assurances, Paris, 1900; — pro Americâ : J. IC. A/ay, The Law of Insurance, 4th cd. revised by Gould, Boston, 1900. Ê DE COM TRACTIBUS IN SPECIE. generis societas in Gallia instituta fuit'; sæc. XIX, ubique, et quoad cujuslibet generis pericula, prodierunt innumerae fere societates hujusmodi. 916. (C) Antiquitus nonnulli theologi de liccitatc hujus contraélûs dubitârunt, quia timebant ne aliquid usurarium præ se ferret; sed hodie, melius inspeétâ ejus natura, ejus legitimitas ab omnibus agnoscitur, dummodo serventur rcgulæ infra exponendae. — Imo ejus socialem utilitatem nemo est qui non videat. Ad bonum enim publicum refert ut provideantur et prœcaveantur damna quæ ex fortuito casu occurrere possunt ; secus industria, et com­ mercium in suo progressu sæpe retardarentur, sæpe etiam domini ct opifices ad extremum inopiæ et egestatis dedu­ cerentur; jamvero, ad damna hujusmodi præcavenda, nil simplicius et efficacius hucusque excogitatum est quam ille contraélus vi cujus, mediante modico pretio quotannis soluto, fundus instituitur ad compensanda omnia damna fortuito accidentia. — Ita insuper promovetur singulo­ rum providentia et parsimonia, cum maximâ securitate conjunéia. 917. 2° Principia. Modo generali standum est legibus et specialibus statutis, quibus determinantur mutua assecitrantis et assecurati officia. Quædam tamen generalia prin­ cipia exponere juvat, quorum ope difficultates communius occurrentes solvi valeant. (A) De pretio solvendo. Pretium assecurationis quan­ titati et probabilitati periculi proportionari debet, juxta prudentûm aestimationem. In hoc enim sita est æqualitas hujus contraélûs ut æqua sit proportio, omnibus sedulo perpen­ sis, inter probabilitatem extensionemque periculi et pretium quod ab assecurato solvitur, ita ut, ex communiter contin­ gentibus, societas assecurationis, post omnia damna com­ pensata, aliquod moderatum lucrum percipiat. — Hæc autem proportio determinatur secundum statisticas quæ hodie satis accuratae sunt; et, cum aliunde multæ sint * Sicarii^ L’ancien Clergé, t. I, p. 475-476, describit quomodo Epis­ copi in Galliâ quoddam assecurationis genus instituerint, collecflas præscribendo in ecclesiis ad opem ferendam iis qui ex incendie aliquod damnum passi fuerant. Ιί» 428 CAPUT II. societates non solum nationales, sed etiam internationales quæ hâc in re libere concurrunt, communiter pretium cur­ rens est legitimum. Nam, si lucrum sit immodicum, brevi aliæ excitabuntur societates quæ minori pretio contra idem periculum assecurationcm præstabunt ’. Secus autem dicen­ dum esset, si omnes aut plcræque societates simul conveni­ rent de pretio non minuendo. — Cæteroquin, quando pre• tium excessivum esse videtur, nil prohibet quominus mutua· societates instituantur, in quibus ipsi assecurati partem habent in lucro percepto2. 918. (B) De officiis assecurati. Assecitratus honeste et sincere declarare debet verum rei assecuratce valorem et omnia pericula quibus exponitur. Secus enim non erit proportio inter pretium, quod a societate exigitur, ct periculum quod in se suscipit. a Quare, jure naturali, contractus irritus est, si in decla­ rando periculo rei assccuratæ, voluntarie notabilis circums­ tantia reticetur, qufi cognitâ, contraéhis initus non fuisset; si vero circumstantia notabilis non est, ita ut contra&us nihilominus initus fuisset, contradus validus est, sed assecuratus pretium ratione periculi augere tenetur. Hinc etiam, si, re jam assecuratâ, periculum augeatur, id candide decla­ rari debet. — Sæpe autem jure civili, aut ex specialibus statutis in ipso paéto contentis, irritus declaratur contraClus, etiam quando reticita est circumstantia parum notabilis, aut saltem rescindibilis ad nutum assecurantis, et quidem ita ut pretium jam solutum retinere valeat, quamvis damnum compensare non teneatur. Quod tamen, utpote juri natu- £ k ' Quapropter raro occurrit quod ait Lehmkuhl (n. 1135) : “ Si enim ii, qui partem habent in societate assecurationis, post detrattas omnes expensas administrationis, consueverunt quotannis excessivum lucrum habere, v. g., ut aliquando accidere dicitur, 20 °/„ et ultra, pro summa quam cautionis causâ tradiderunt : id justitiæ limites mihi excedere videtur.”— Insuper, antequam res injusta declaretur, expendi debet utrum hæc lucra non proveniant ex magno numero assecuratorum, ex peritia administratorum, qui acceptam pecuniam in usus frugiferos sapienter adhibent, et præsertim utrum periculum adsit hæc omnia lucra amittendi, quando communis occurrit calamitas, v. g. incendium in quo maxima pars civitatis destruitur. Cfr. Ball. n. 935. ’ Aslrcsse, Traité général des assurances mutuelles, Paris, 1901; Agncl et Corny, op. cil., n. 177-198. DE CON lit ACT! BUS IN sPEC> E. rali minus consentaneum, non obligat nisi post sententiam judicis. Ita, quando agitur de assccuratione vitie (assurance sur la . life insurance), non pauci assecurati decipiunt quoad tttatem suam, ut minuatur pretium solvendum; tunc augeri debet pretium, ut licite percipiatur premium Si vero reticitus fuerit morbus, ex quo valde augetur periculum mortis, error est substantialis, et qui scien­ ter assecuratores decepit, non solum jus amittit ad pecuniam jam solutam, sed etiam compensare debet damna quæ exinde societas subiit. Quod quidem verum est, etiam «piando assecuratus medi call investigationi, prout mos est, sese subjecit : sincere enim expo­ nere debet morbos sibi cognitos, et candide respondere le^iliniis quaestionibus a medico propositis’. — Si tamen, labentibus annis, sanitas assecurati contra spem convaluerit, validatur contractus, quia implicite renovatur contraditis quoties pretium solvitur ct accipitur. 919. (bj Quando error versatur circa rei valorem, hæc statui possunt, solo jure naturali attento : si uterque con­ trahens bonâ fide erraverit, contractus validus manet, sed, detcclo errore, valor rei assecuratæ et pretium solvendum minui debent; si uterque scienter ct volenter de valoris excessu convenerit, conventio naturam induit sponsionis (gageure), de quâ infra dicemus; si assecuratus assecuratorem deceperit, invalidus est quidem contraditis quoad exces­ sum valoris, sed stat quoad verum rei valorem, qui proinde compensari debet, casu quo res perierit : error enim non est substantialis, nec proinde totum irritat contradtum. — Si quid contrarium in statutis declaretur, non obligat in foro conscientiæ nisi post sententiam judicis. Valor autem declarari debet qualis communiter æstimatur tempore initi contraélûs; si vero minutus fuci it tempore ’ Juxta statuta quarumdam societatum, assecuratus novam declara tionem facere potest, quin sua juta amittat, dummodo pretium augeat; sed juxta aliarum statuta, omnia jura sua amittit, statim ac fraus agnita fuit. Pro Galliâ, vide Maire et Gellie, Manuel théorique et pratique de l’Assurance sur la vie, Paris, 1898; '.Igact et Corny, op. eu , η. 258-468. * Attamen, m Germania et quibusdam aliis regionibus, mult.v socie tales in suis statutis declarant se renuntiare juri contractum impu­ gnandi ob falsas declarationes, postquam per quinque annos jam dura­ verit ; non ita vero m Gallia .lynel ct tie Corny, n. 3Î0-376). Quoad Germaniam, vide Ph. Happert, Det l.cbensvcrsicherungsvertrag, Mainz, 1896. 430 CAPUT IT. quo res periit, societas assecurationis communiter non com­ pensat damna nisi proportionate ad valorem tunc temporis habitum, juxta arbitrorum aestimationem. Quapropter si mobilia, quae assecurata fuerant, magnâ ex parte vendita fuerint, id declarari debet ut pretium et debita compensa­ tio proportionate minuantur. Si vero hæc declaratio faefla non fuerit, nec proinde pretium minutum, distinguendum est : si frau­ dulenter id faélum fuerit, non debetur omnium restitutio, sed solum earum rerum quæ revera perierunt; si vero id bond fide, assecuratus retinere potest quidquid societas solverit : non enim damnum injuste et voluntarie ei infertur, cum idem pretium quotannis solutum fuerit. 4 N. B. Ex superius diélis, ubi dc injusto damnificatorc, n. 477, qui voluntarie rem assecuratam destruit, non solum jus non obtinet ad compensationem, sed reparare debet omnia damna injuste illata. — Qui vero, casu fortuiti incen­ dii, nullo modo conatur conflagrationem coercere, pariter injustitiae reus ; diligentiâ enim ordinariâ uti debet ad res suas tuendas; reus est a fortiori qui alios prohibet quomi­ nus flammas extinguant. 920. (C) De officiis assecurantis. (a) Assecurans par esse debet compensandis omnibus damnis de quibus tenetur : ad id enim explicite se obligat. Ad hoc autem necessarium non est ut summam pecuniæ possideat aequalem omnibus bonis quorum periculum in se suscepit, sed solum tantam habeat quanta probabiliter requiritur ad compensanda damna quæ. ex communiter contingentibus, accidere pos­ sunt : plane enim improbabile est omnia bona, quorum periculum in se suscepit, simul peritura esse. Injuste igitur agunt societates quæ plura in se suscipiunt pericula quam verisimiliter compensare possunt, nisi tamen statim pericu­ lum ad justos limites reducant, recurrendo ad societates reassecurationis,<\\.\&., mediante aliquo pretio, partem proportionatam periculi subire consentiunt. Si assecurans toti damno reparando impar sit.asSecuratus contrac­ tum rescindere potest et pretium solutum repetere, quia non con­ senserat contraélui nisi ad perfeélam securitatem consequendam. — Hinc etiam, si, postquam pretium solvit, res assecurata perierit, jus habet omnibus legitimis mediis integram damni reparationem prosequendi. 921. (b) Assecurans reparare debet totum damnum revera illatum rei assecuratce, secundum conditiones in ipso con- É DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 4 31 tradu determinatas, et quidem quam primum moraliter postquam res perierit aut deterior fad:a fuerit : non enim suum facit pretium ab assccurato solutum, nisi se obligando ad damna reparanda. Quænam autem compensatio debeatur, definiri debet tum ex lege tum ex statutis in pado expressis. Quoad tempus, quo com­ pensatio præstari debet, assecurans potest quidem exspedare donec moraliter constet damnum ex fortuito casu, non autem ex ipsâ culpâ assecurati ejusve familiæ illatum fuisse; sed injuste ageret qui, quando id constat, sub uno vel alio prætextu,compensationem differret, aut assecuratum cogeret absque ratione coram tribunali sese sistere. Quando autem damnum ex gravi culpâ assecurati illatum est ', vel cognatorum ejus, — eorum scilicet qui in statutis assecurationis designantur, — assecurans illud compensare non tenetur. Si vero ex aliorum malitiâ acciderit, assecurans illud reparare debet, nisi aliter statutum fuerit, salvo tamen ejus recursu contra injustum damnificatorem : tunc enim assecurans succedit in omnia jura assecurati quoad audorem damni. » § II. De ludo, sponsione et loteria. 922. I. De ludo. 1° Hic non agitur de ludo quatenus est animi relaxatio, vel corporis exercitatio ad mentis recreationem ordinata; sed de co in quo ludentes conveniunt de certo pretio viflori in preemium tradendo. Ludus triplex esse potest : aleatorius, cujus exitus a casu omnino pendet, ut in ludo alearum; induslrialis, in quo eventus potissi­ mum ab industria ludentium pendet {billard, vel base-ball); mixtus, cujus exitus partim ab aleâ et partim a peritia pendet, ut ludus chartarum. v 923. 2° Ejus liceitas. Ludus honestus, in quo relative modica tantum summa periculo sortis exponitur, et cui ludentes nec frequenter nec diu vacant, sed solum utilis recreationis causâ, jure naturali omnino licet Nam, ex una parte, animi relaxatio per se licita est, imo sæpe moraliter necessaria, — et, ex altcrâ, languent ludi, in quibus nullum omnino pretium exponitur. — Si vero pecuniæ summa sit notabilis relate ad ludentes, præsertim vero si frequenter et diu ita ludatur, committuntur peccata prodigalitatis, impru’ Si culpa sit levis vel solum juridica, assccuratus compensationem licite accipit, nisi per sententiam judicis hoc jure privetur, ex did ■> n. 475· CAPUT 11. < f c dentia, otiositatis, ct quandoque ebrietatis, quatenus vi «Stores lætantur in poculis et viéii solatium quærunt in vino, l’ræterca qui exponunt pecuniam ad familiæ sustentationem necessariam, contra caritatem ct pietatem peccant. — Sed timendum est præsertim ne ludi habitus contrahatur, ct ludentes, honestum laborem relinquentes, totos se dent periculosis speculationibus; ludus enim immoderatus facile excitat vanam spem et inordinatum desiderium pecuniam lucrandi absque proportionate labore. Quapropter sacerdotes sedulo invigilare debent ne pœnitentes aut parochiam, præ­ sertim juniores, his ludis assueti fiant. 924. Sed hic inquirere debemus præsertim qua nam con­ ditiones requirantur ut ludus immunis sit ab injustitia. Jamvero quatuor præcipuæ sunt hujusmodi conditiones: — ,Aj Ut ludentes libere disponere possint de bonis quæ expo­ nunt : res enim alienas, aut quarum administrationem non habent, vel pecuniam ad solvenda debita necessariam peri­ culo sortis exponere nequeunt. Quare (a si quis reipsa pecuniam alienam exponat et lucretur, potest quidem lucrum servare, utpote fruétum induslrialem; si vero reni alienam amittat, viétor, qui id certo novit, eam relinere non potest, sed domino restituere debet, quamvis postea compensa­ tionem quaerere possit ab eo qui viâtus est, dummodo hic non sit solvendo impar. (b) .Minores, vel uxores, vel alii sub tutore non possunt ludo expo­ nere nisi summas pecuniae, quarum liberam administrationem habent. Unde «pii ab eis lucratus est magnam pecuniæ summam quam alienare non poterant, eam retinere nequit, sed restituere tenetur./ 1 925· (B) Ut ludus libere ineatur; secus, non erit verus consensus, nec proinde verus ludi contraélus. I line : — (a) Qui ludit cum semi-ebrio, vel semi-fatuo, vel alio qui pleni consensûs est incapax, lucrum ab eo perceptum restituere debet. (b) Si quis gravi metu, fraude, vel alio injusto medio ad luden­ dum allectus fuerit, non tenetur solvere pecuniam quam amisit, quia liberum consensum non praebuit; si vero ipse viétor evaserit, ad restitutionem non tenetur, quia alteri injuriam non intulit. Ille vero qui metu aut fraude usus est, restituere tenetur id quod forsan lucratus est, quia vi«5to injuriam intulit. 926. (C) Ut honeste lutpi. leges serventur, vitando nempe traudes et artes illicitas; secus enim damnum infertur, et qui fraude usus est, non solum tenetur lucrum injuste obten- DE CONTRACTIBUS IN SPECIE. 433 tum restituere, sed etiam reparare damnum quod intulit alium privando spe aliquid lucrandi. Quædam tamen astiitiee in ludo, sicut in bello, consuetudine vel regulis permittuntur aut saltem tolerantur, v. g. simulare metum aut fiduciam, ut alter audacior aut timidior fiat, secundum vanas ludi opportunitates. 927. (Dj Ut quædam servetui æqualitas ititer ludentes; u' quis enim valde peritus simplicitate abuteretur alterius ad emungendas ab eo copiosas summas, injustitiam com­ mitteret. Si quis vero, jam maturi judicii, sciens et volens cum alio pentiori ludat, conqueri nequit, quia scienti et volenti non fit injuria; pariter si uterque ludens majorem peritiam aut imperitiam alterius ignoraverit, sed fortunam tentare voluerit, proprie loquendo non committitur injuria; quia in hoc casu res vere aleatoria est, ct uterque bonâ fide damno quod pati potest consentit. N. B. In plerisquc regionibus, lex civilis contra&um ludi nec approbat nec agnoscit; in aliis, quidem ludi pro­ hibentur ut periculosi aut viam fraudibus parantes : quo casu, lex, utpote ad bonum commune ordinata, servanda est etiam in conscicntiâ; si explicite ludus declaretur irritus, viétor lucrum retinere nequit; secus, si solummodo illicitus habeatur, servatis tamen conditionibus supra expositis. 928. II. De sponsione (gageure, pari, betting). i° Spon­ sio est contractus aleatorius quo duo vel plures, de veritate alicujus rei aut cujusdant incerti eventus certantes, conveniunt de aliquo pretio vitiori cessuro. 2° De liccitate hujus contraélûs idem dicendum est ac de ludo, supra, n. 923; omnino cavendum est ne habitus facile spondendi contrahatur, præsertim quando pretium est rela­ tive notabile, cum nihil magis avertat homines ab honesto ct arduo labore, nihilquc cos efficacius inducat in potationes ct ebrietatem. Ouod præsertim verum est de habitu spon­ dendi in publicis equorum cursibus; quare, in nonnullis regionibus, id lege civili prohibitum est, propter multos abusus exinde ortos. Attamen si sponsio raro fiat, propter honestum motivum, v. g. tanquam animi relaxatio; vel stimulus veritatem rei aut faéli indagandi, ct quidem dc re licita aut saltem indiffe­ renti, statuto moderato pretio, non est per se illicita. 434 CAPUT II. 929. Ut hic contraélus ab injustitia immunis sit : (a) præmium ntrinque aquale esse debet, nisi tamen unus e contrahentibus sponte ac libere pretium majoris valoris offerat; (b) eventus utrique parti incertus esse debet; unde si unus de eventu vere certus sit, non potest licite spondere, nisi aperte dicat faélum esse sibi notum et alter nihilominus in spondendo perseveret : tunc enim hic de jure suo cedit, et censetur, sub sponsionis specie, donationem facere. < f 930. III. Loteria est contractus aleatorius quo, soluto certo pretio, jus acquiritur obtinendi aliquod præmium, si sors faverit. — Quæ quidem per se non est illicita, cum de eâ dici possit quod de ludo et sponsione jam expositum est; sed ad multos abusus facile trahit, præsertim vanain spem excitando cito et absque labore ditescendi; unde non pauci dantur qui ab omnibus fere abstineant ad comparandum loteriœ schedulam. Quare in multis regionibus sapienter, lege civili prohibita est, vel saltem nonnisi cum speciali licentiâ, propter grave motivum, permittitur. I I*··; |4« i 931. Ut loteria injusta non sit : fa) æqua proportio esse debet inter pretium solutum et spem præmium obtinendi, attentis tum valore præmii, tum numero concurrentium. Hinc domino seu institutori loteriæ non licet multo plus lucrari quam in honesto negotio lucri­ facere valeret, nisi tamen omnibus notum sit loteriam institutam fuisse ad aliquod bonum opus promovendum : quo casu loteria nihil aliud est nisi occasio eleemosynam faciendi, cum modica spe aliquid lucrandi. (b) Omnis fraus in schedulis educendis aut in præmio vifiori tri­ buendo, sedulo vitari debet : si enim tollitur æqualitas inter con­ currentes, aut minuuntur præmia proposita, injustitia commit­ titur. § III. De Speculationibus Bursæ* 1. 932. i Natura harum speculationum breviter exponitur. (A) Bursa {Bourse, Borse, Stock-Exchange) locus est in quo venduntur et emun­ tur census publici, aétiones et obligationes societatum {aflions, obli­ gations, stock, bonds), neenon quædam merces, ut frumentum, oleum, lanæ, metalla, etc. Unde duplex distinguitur Bursa : Bursa pecu* 1 i Ci * Carrière, HI, n. 1248-1266; Berardi, n. 938-940; Ball. P., n. 927932; Génicot, n. 664-665; Deville, Les Operations de Bourse devant la conscience, Lyon, 1884; A. Tavernier, Traité élémentaire des Opera­ tions de Banque et de Bourse, Paris, 1899; Courcelle-Seneuil, Traité théorique et pratique des opérations de Banque, 8e éd., Paris, 1899; Courtois, Traité des Opérations de Bourse, 12e éd., Paris, 1902. -- De quo fusius gallice scripsimus in Supplent., p. 216*. DE CONTRACTIBUS IN SPECI . 435 niaria, ubi venduntur census et afliones, obligationesve, et Bursa commercialis, ubi venduntur quædam merces. Jamvero contraélus in utrâque Bursâ initi duplicis sunt generis : vel de prasenti, vel ad terminum {au comptant ou à terme). De prioribus nil speciale dicendum occurrit, cum his applicandae sint regulæ superius expositae de emptione-venditione : tunc enim pro numeratâ pecuniâ comparantur aut venduntur quædam jura aut merces. (B) Tota igitur difficultas versatur circa contraflus ad terminum; in his emuntur aut venduntur valores aut merces, eâ lege ut pretium .solvatur post certum tempus, v. g. primo vel quintodecimo die mensis (qui dies liquidationis dicitur), et quidem pretium quod illo in die Bursâ vigebit. Jamvero, cum hujusmodi pretium perpe­ tuis mutationibus obnoxium sit, contraélus aleatorius et vocatur speculatio quædam, quia uterque contrahens aliquid lucrari aut amittere potest, prout pretium majus aut minus erit die liquida­ tionis. Hoc autem die adveniente, plerumque non traduntur valo­ res aut merces, sed solum viflori solvitur differentia inter pretium quod in Bursâ die emptionis vigebat et illud quod viget die liquidafionis. Res exemplo declaratur. Die 3 maii, Albertus ab Augusto com­ parat, pretio 7000 francorum, quod solvet die 15 ejusdem mensis, censum 300 francorum, fidenter expeétans pretium tunc temporis fore 7080 fr.; si res ita se habeat, Augustus Alberto solvet differen­ tiam, nempe 80 fr.; si vero res aliter se habuerit, et die 15 maii pre­ tium sit 6950, Albertus Augusto tradet differentiam, videlicet 50 fr. 934- (C) Quando emptor videt se aliquod damnum passurum esse, si differentiam solvat, expetere potest ut operatio protrahatur, seu differatur ad quindecim dies (se faire reporter à la quinzaine). Ad hoc autem requiritur ut tertium contrahentem inveniat qui. statuto pretio, censum emat illumque retrocedere promittat eodem pretio, post quindecim dies, mediante tamen aliquo auélario; et ita, si per illud tempus, valor censûs augeatur, emptor, nedum aliquid amittat, potest aliquod lucrum percipere. Ita, ut idem sumamus exemplum, die 15 maii, Albertus postulat ut operatio protrahatur usque ad finem ejusdem mensis; rogat igitur Casimirum ut, pro pretio currenti 6950, accipiat censum quem primo die Junii retrocedet pro 7025; tunc enim, si reipsa census die liquidationis valeat 70S0, Albertus, nedum amittat 50 fr., lucrabitur differentiam inter 7025 et 7080, id est 55 fr. 935. (D) Quandoque etiam, ut limitetur damnum quod emptor subire potest, contrahere valet sub conditione quod pactum sit rescindibile, dummodo quoddam pramium determinatum venditori relinquatur (quod dicitur marche à prime). Ita Albertus, emendo 7000 fr. censum 300 fr., stipulari potest se posse huic paélo renuntiare, dummodo pridieliquidationis vendi- 436 CAPUT 11. i ton cedat præmium determinatum, v. g. 20 fr.: quare, si pridit liquidations prævideat censum nonnisi 6950 valiturum esse, dccla rare potest se velle rescindi contractent; et ita, loco 50 fr., amittet solummodo 20 fr. i < 936. 2° Principia moralia de speculationibus Bursæ. i A Operationes Bursts, etiam ad terminum, non sunt per sc i • ·<< »% •i» » ·'* 5. At i .3 S I »1 U 51 »1 I injustae, dummodo fraudes vitentur, nec plus pecuniæ periculo sortis exponatur quam quod contrahens solvere potest. Speculationes enim de quibus agitur, nihil aliud sunt nisi sponsiones quædam de censuum aut mercium augmento vel, decremento, s\nwx\c\\.\c lusus aleatorii. in quibus viétor aliquod præmium recipit; licent igitur sub conditionibus supra expo­ sitis. — Nec dicendum est has operationes illicitas esse, quia suppeditant medium magnas acquirendi divitias absque pro­ portionate labore; nam, ut quis satis secure hujusmodi con­ trains inire valeat, industriæ. commercii ct fori argentarii statum sedulo et quotidie introspicere debet : perpetua: enim mutationes quæ in pretio rerum occurrunt, non cx fortuito casu, sed ex variis causis oriuntur, quas apprime cognoscere debent speculatores, nisi in certam ruinam ruere velint. — Aliunde ad bonum publicum refert ut quidam sint viri, qui, spe lucri, ad res hujusmodi investigandas alliciantur; ita enim verum rei pretium facilius ac tutius definitur, atque melius progressui industriæ et commercii providetur’. ' De utilitate speculationis quoad merces scribit Cl. Jannet, Le Capi­ ta!, p. 241-279, ubi hæc, inter alia, dicit : “Les opérations à terme sont indispensables à l’industrie; elle a besoin de compter sur des livrai­ sons de matières premières à des époques fixes et à des prix déterminés pour établir ses prix de revient... Le marché à terme est aussi en règle générale favorable aux producteurs; car il assure un débouché constant i leurs produits. Sans lui, il y aurait de longues périodes pendant les­ quelles les agriculteurs ne trouveraient pas à vendre leurs produits ou ne pourraient le faire qu’à des marchands locaux portés par l’absence de concurrence à les exploiter... /Aujourd’hui au contraire, en Europe comme aux Etats Unis, tout propriétaire est sûr de pouvoir vendre ses produits au jour qu’il veut et à un prix en rapport avec la cote du marché régulateur.” — Idem fere dicit de censibus, aflionibus et obii' potionibus: “S’il n’y avait pas de vendeurs à terme, c.-à-d. des spé­ culateurs qui espèrent à la liquidation se procurer les titres au-dessous du cours auquel ils les vendent aujourd’hui, 1’ on ne trouverait pas à acheter certains jours. On l'a vu pour les emplois des fonds des < aisses d’épargne, en mai, juin et juillet 1S90. Le comptant ne suffisait DE CONTRACTIBUS IN SPECIE 937· (B' Tnjustitim ret sunt qui dolo, metu aut fraude satagunt ut pretia valurum artificiose augeantur aut minuan­ tur,cum proprio lucro ct aliorum damno. Ita agunt v. g. qui falsos rumores spargunt dc statu prospero vel calamitoso talis regni aut talis societatis, ut decipiant alios cosque inducant ad valores vendendos minori pretio aut emendos majori1; pariter ii qui simul coalescunt ut quibuslibet inediis, per fas et nefas, societates sibi invisas opprimant. Hæc enim sunt media injusta, de sc apta ad damnum aliis inferendum; et lucrum exinde captum, non ex aleâ aut prudentia, sed ex fraude oritur; atqui nemini fraus patro­ cinari debet. 938. Corollaria. a Qui scienter et volenter tot et tanta aleatoria negotia in sc suscipiunt, ut prævideant valde pro­ babiliter se incapaces fore omnibus suis obligationibus satis­ faciendi, eo ipso injustitiæ rei sunt; nam sese exponunt periculo damnum aliis inferendi. — Ita etiam potiori jure dicendum est de iis qui non solum propriam pecuniam peri­ culo sortis exponunt, sed etiam pecuniam sibi commis-.tm ab iis qui nolunt his speculationibus immisceri. b) Qui vero aleatoriis negotiis impendunt opes necessa­ rias ad familiam alendam, non solum prudentiâ carent, sed etiam graviter peccant contra caritatem filiis debitam. (c) Praeterea consuetudo vacandi ludis Bursæ valde peri­ culosa est, tum propter nimias anxietates quas secum affert, tum propter periculum ruinæ temporalis quod inducit, tum propter aélus injustitiæ ad quos facile impellit, aliaquc mala quæ descripsimus, ubi de ludo, n. 923. pas à fournir des contreparties aux demandes dc rente; le terme. — c. à d. les grands spéculateurs, — a pu seul fournir les quantités demandées.” (C. fannet, op cit., p. 358). ' “ Les grands joueurs cherchent à faire arriver l’événement, hausse ou baisse sur lequel ils ont parié c’est ce qui constitue l'agiotage, et ce qui fait au point de vue moral son caractère absolument coupable. Leshaussiers et les baissiers sont organisés en deux parties qui se livrent des luttes acharnées, en employant les moyens les plus immoraux. Les fausses nouvelles répandues à voix basse ou les journaux financiers spéciaux étaient l’enfance de l’art On recourt aujourd'hui à de faus­ ses statistiques de la production pour influencer les cours. net, op. cit., p. 279·280.) !> H 438 CAPUT 11. (d) Clericis autem interdicuntur hujusmodi speculationes, quia negotiationis naturam induunt. Hinc 5. Officium, 15 apr. 1885, declaravit “ juxta exposita et attentis peculia­ ribus temporis circumstantiis, personas ecclesiasticas non esse inquietandas, si emerint aut emant aétiones seu titulos mensæ nummulariae, dummodo paratæ sint stare mandatis S. Sedis, et abstineant a qualibet negotiatione di diorum titu­ lorum, et praesertim ab omni contraditi, qui speciem habeat, ut vulgo dicitur, deiginociti di borsa ” 1 (jeux de bourse'). Et hæc sufficiant de contradiibus et dc virtute justitiae. Quam si coluerint privati homines inter se, pèrpetuâ pace fruentur : “ Eae justitiam et habebis pacem, ut osculentur se justitia et pax; si enim non amaveris justitiam, pacem non habebis2. Justitia pariter gentes elevat, quatenus varii ordines civium hâc virtute coadunati ad bonum com­ mune sociatis viribus constanter tendunt : “Quocirca ubi -w non est vera justitia, juris consensu sociatus coetus homi­ num non potest esse 3”. Quæ pariter si inter varias Gen­ tes vigeat, jam bella et pugnæ cessabunt, regnum Dei, quod est regnum justitiæ et pacis tandem adveniet, et omnia instaurabuntur in Christo. ’ Ap. Nouv. Rev. TMoL, t. XXV, p. 604; cfr. Rail. P., Tr. IX, n. 478. *5. Augustinus, in Ps. LXXXIV, n. 12; Migne, P. L., XXXVI, to~x 3 5. Aug.. De Civ. Dei, lib. XIX, c. 2r, P. L., XLI, 648. w De Variis Statuum obligationibus.' 939. Hucusque aôhim est dc officiis quæ omnibus in genere incumbunt; sed, cum varii sint vitæ status, quibus diversa respondent officia, de his pauca addere necesse est. Jam­ vero tres sunt vitæ status, ad quos alii referuntur : status laicorum, status clericorum et status religiosorum; siquidem, inter Christianos, alii in sæculo manent, et, quamvis de propriâ salute curent, sæcularibus negotiis sunt addiéti; alii, clericali dignitate ornati ac sacerdotali munere fungentes, ex officio animarum saluti incumbunt, etsi inter sæculi peri­ cula commorentur; alii tandem, a mundanis curis sese eri­ pientes, tribus votis paupertatis, obedientice et castitatis ad perferiorem vitam ample^cndam sese obligant, sive laicali conditione contenti sint, sive sacerdotium suscipiant. 940. De statu religioso hic non agemus, cum Canonistæ de eo disserere soleant. De statu laicali et clericali ea præsertim exponemus quæ ex jure naturali et divino defluunt, brevius perstringentes officia quæ fusius in Praelectionibus Juris Canonici declarantur. Ex societate domestica Dc officiis Ex societate laicorum " civili : Parentum et filiorum. Dominorum et famulorum. Superiorum et subditorum. Munus speciale exercentium. ' Omnium clericorum in genere. De officiis Speciatim eorum qui in sacris ordinibus sunt clericorum constituti. < Specialius eorum qui sacerdotium susceperunt. ’ 5. Thom., 2. 2., q. 183; .Intonius, Thcol. Moralis, De obligationibus specialibus certorum statuum et officiorum (Aligne, Theol. Curs., X\ I, 1131-1276) ; Conférences d'Angers, sur les Etats, 3 vol., Paris, 1829-1830; Valentin, Examen raisonné sur les devoirs et les péchés des diverses professions, Lyon, 1844; Berardi, Praxis, Tr. VII, De statibus parti­ cularibus; Ballerini P., Tr. IX, Dc præceptis particularibus. I 1 Caput j. < DE OEF1CIIS LAICORUM. 7 i » «t » # ··✓ ·»< « « Γ ' !<♦· Officia specialia quæ laicis incumbunt, ex duplici præser­ tim fonte oriuntur, ex societate domesticâ et ex societate civili. Art. I. Dc officiis ad vitam domesticam spectantibus. I 941. Status quæstionis. Societas domestica, quæ ceteris societatibus antiquior est, ex ipsâ naturà oritur, Cum enim genus humanum naturaliter propagari nequeat, nisi unione viri ac mulieris, eo ipso nascitur societas conjugalis, de quâ diéhim est in Tr. de Matrimonio; postea vero, quando filii procreati sunt, jam exsurgit societas parentalis, quæ inter parentes ct liberos viget; cui sæpe accedit socie­ tas herilis, quæ ex relationibus inter dominum et famulos profluit. Quapropter dicemus dc mutuis officiis t° paren­ tum filiorumque; 2° dominorum et famulorum. § I. De mutuis parentum ac filiorum officiis. 942. Juxta S. Tliomam », parentes “ sunt particulare prin­ cipium nostri esse, sicut Deus est universale principium ” ; sicut enim Deus creat homines, ita parentes procreant filios suos; sicut Ipse conservat creaturas in esse, casque dirigit ad finem ct providentia suâ gubernat, ita parentes natos assiduis curis tuentur, consiliisque. exemplis, necnon sapienti provident iâ eosdem regunt et ad finem dirigunt. Ex quo sequitur parentibus jus et officium incumbere proprios filios educandi, ct aliunde filios teneri debitum honorem parenti­ bus reddere. 1 Ç Thnm., 2 2., η. »22, art. ς. DE OFFICIIS LAICORUM 441 I. De jure quod parentibus inest proprios filios educandi 943. Status qiiæstionis. Socialiste, vestigiis/.y. Rousseau inhae­ rentes, contendunt filios ad Rempublicam potiusquam ad parentes speôare, ideoque Statui officium incumbere eos alendi ct educandi : parentes enim, inquiunt, multis praejudiciis sæpe imbuti, eadem proli suæ inculcant, et ita dissidia inter cives oriuntur, quia non omnes canitiem acceperunt disciplinam: quapropter, ad nationalem unitatem in tuto collocandam, necesse est ut infantes a parentibus eripiantur, ut omnes et singuli eodem modo in scholis publicis instruantur; tunc nullum erit discrimen inter divites et pauperes, nobiles et ignobiles, catholicos et acatholicos;' omnes, iisdem prin­ cipiis imbuti, cogitandi libertatem, socialem æqualitatem atque perfeflam solidaritatem propugnabunt; nulla agnoscetur præeminentia nisi ea quæ cujusque ingenio et merito debetur3. — Anarchiste, qui Status auéloritatem prorsus rejiciunt, nolunt tamen pueros, e libera unione procreatos, a parenti educari, sed ab iis qui hos magis diligunt, atque in filios adoptant, libereque eisdem alimenta atque ’ TapareUi, Essai de Droit naturel, η. 1555-1575; Meyer, Instit. juris naturalis, t. II, η. 107-1 il; 660-678: A. Jànsen, De facultate docendi, 1885; Castelein, Droit naturel. Paris, 1903, p. 625-640; R. Lavollée, L’Etat, le Père et l’Enfant, Paris, Plon, 1904. ' Ille enim tenet familiam esse quidem quâlibct aliâ societate anti­ quiorem, sed filios parentibus non manere conjunélos nisi quamdiu Ius indigent ad vitam suam tuendam : “ La plus ancienne de toutes lea sociétés, et la seule naturelle, est celle de la famille : encore les enfants ne restent-ils liés au père qu’aussi longtemps qu’ils ont besoin de lui pour se conserver; sitôt que ce besoin cesse, le lien naturel se dissout.” (Contrat social, 1. I, ch. 5). Postea vero (ch. 6-8) declarat, vi pacli socialis, omnem auctoritatem penes Principem esse. 3 Ita (7. Renard, Le Régime socialiste, Paris, 1898, p. 89-100, ubi hæc inter alia scribit : “ L’enfant, personne morale en puissance, ou, pour mieux dire encore, en voie dc développement, ne doit plus ainsi qu’autrefois être considéré comme la propriété de ses parents. Le pouvoir du père ou de la mère ne sc justifie, comme toute autorité s’exerçant sur des êtres humains, qu’à condition d’être créateur dc liberté, et non d’oppression... Si les patents demeurent maîtres abso­ lus de son éducation, je crains sur son esprit une pression d’autant plus puissante que l’élève est naturellement prédisposé à subir la suggestion affeélueuse de ceux qui lui sont les plus proches. Gare alors aux prêiugés héréditaires, qui sont la négation meme du progrès scientifique... L’enseignement étant gratuit et l’entretien des enfants étant mis à la charge de la communauté, on ne verra plus, comme en notre société mercantile, cette déraisonnable anomalie l'instruction publique réser­ vée à ceux qui peuvent la payer... l’éducation s’adressera également à toutes les intelligences qui seront capables d’en profiter. I* ! Μ •1 CAPUT I. ►W 1 s » 4 (Γ |lC n»’ I 4 educationem præbere consentiunt — I isdem erroribus plus minusve imbuuntur non pauci ex iis qui feminarum jura plus æquo advo­ cant (féministes): cum enim contendant mulieribus, pari jure ac viris, facultatem inesse res publicas gerendi, volunt casa domesticis curis et puerorum educatione immunes esse, ut civilibus muneribus se tradere valeant ’. Ç44. Thesis *: Jus et officium propriam prolem educandi primario parentibus competit, et nonnisi secundario Sta­ tui, defectu nempe parentum. Xam si certo et publice constet aliquos parentes educationem suis liberis necessa­ riam non præbere, nec alii sint qui vices parentum gerant, ad Statum speélat, quatenus boni publici provisorem, huic educationi providere. 3 (A) Ratione probatur. Jus enim et officium prolem educandi naturaliter competit iis qui eamdem genuerunt : “ Sanôtissima naturæ lex est ut viCtu omnique cultu pater­ familias tueatur, quos ipse procréant Nam filii, quamdiu rationis usum non attigerunt, ad propriam vitam tuen­ dam omnino inhabiles sunt; pariter, quando jam primum elucescit ratio, nonnisi cum maximâ difficultate propriis viribus, absque ullo externo adjutorio, veritatem in ordine intellectuali, morali et religioso, adipisci valent, ideoque aliquA indigent auctoritate quæ ipsos in reéto veritatis tramite dirigat. Jamvero ipsa natura manifeste ostendit educatio­ nis opus ab ipsis parentibus primario peragendum esse. * Ita f Grave, La Société future, ch. 23, ubi ait : “ L’enfant n’est pas une propriété, un produit, qui puisse appartenir plus à ceux qui l’ont procréé, comme le veulent les uns, qu’à la société, comme le préten­ dent les autres.” Cujus ergo erunt infantes? “ A ceux qui aimeront le plus l’enfant... Au lieu d’être une charge pour ceux qui l’adopte­ ront, l’enfant ne sera plus qu’une jolie petite créature à aimer ct à cajo­ ler.” — Quod systema exponit et confutat C. Turgeon, Le Féminisme français, Paris, 1902, t. II, p. 405-420. 1 Apud Turgeon, op. cit., t. II, 417-420. 3 Non hic agimus de Ecclesiæ juribus, cujus est moralem et reli­ giosam educationem tradere iis omnibus qui e catholicis parentibus orti sunt, aut per baptismum Ecclesiam ingressi sunt, ut declaratum est in Tr. de Ecclesiâ. Quoad scientias humanas, auéloritas spiri­ tualis jis habet eas docendi, eodem saltem jure ac privati cives aut privatæ consociationes. — Cfr. /'. Gavagnis, Instit. juris publici, 1. IV, ‘-«45· * I eo XIII Encycl. Rerum Novarum. DE OFFICIIS LAICORUM. 443 “Filius enim, ait S. Thomas1, naturaliter est aliquid patris; ct primo quidem a parentibus non distinguitur secundum corpus, quamdiu in matris utero continetur; postmodum vero postquam ab utero egreditur, antequam usum liberi arbitrii habeat, continetur sub parentum cura, sicut sub quodam spirituali utero. ” Revera natura matri, non autem Statui, ubera dedit ad laélandos filios; utrique parenti, non autem Civitati aut alienis nutricibus, cor praebuit maternum paternumve ad proprios natos tenero simul ac generoso amore prosequendos; parentibus, non autem alienis, saltem ex communiter contingentibus, inclinationem dedit ut non solum sua, sed etiam seipsos et propriam vitam, pro prolis suae salute, libenter tradant. Quapropter longâ et univer­ sali experientia constat pueros, domi educatos, materno lacte enutritos, parentumque vigilanti curâ sollicite custodi­ tos, multo facilius morborum mortisque pericula effugere, multoque magis proficere quam eos qui ab alienis enu­ triuntur. 2 945. Idem dicendum est de educatione intclleCtuali et morali; nemo, sicut mater, natorum suorum mentem intro­ spicere potest, nemo eorum pravas inclinationes detegere et corrigere, aut voluntatis vires in bonum dirigere : instinctu siquidem materno duéta, hæc omnia naturaliter peragit, et aliunde nativa propensione infans inclinatur ad suavem matris directionem sequendam. Postea, quando jam ado­ lescit puer, virili indiget educatione, ad quam præbendam nemo aptior est quam pater : nam, propter specialem ac generosum amorem quo filios prosequitur, mansuetudine temperat auéloritatem necessariam ad compescendos pra­ vos habitus ad quos illi propendunt, eosque per opportuna consilia adjuvat ad vitandas periculosas occasiones,3 verbis *5. Thom , 2. 2., q. 10, art. 12. ’ Multi siquidem ex iis qui alienis traduntur nutricibus moriuntur 41 Déjà en 1889, au congrès d’hygiène et de démographie, le doéteur Fleury attestait qu’à Lyon la mortalité des nourrissons s’élevait à 49%.’’ (C. Rail, Natalité, Paris, 1901, p. 364). * Ad rem legitur apud Exposé des motifs du Code civil, ubi agitur de auéloritate paternâ : “ L’enfant naît faible, assiégé par des besoins et des maladies; la nature lui donne ses père et mère pour le défendre et DE OFFICIIS LA ICOR UM. < c. ct exemplis ad virtutum praxim eosdem allicit; imo ipse ad honestiorem et perfectiorem vitam agendam inducitur, eâ ratione ductus quod, nisi bonum præbeat exemplum, vix pueros suos ad honestatem hortari valeat. — Hinc expe­ rientia constat pueros domi educatos, ceteris paribus, gene­ ratim multo magis in studiis et virtutum praxi proficere quam eos qui ab alienis instituuntur.1 946. Objiciunt quidem socialiste infantibus jura inessequæ opprimere parentibus non licet. — Mirum est sane istos de parentum tyrannide conqueri, dum ipsi tyrannice suas opi­ niones junioribus inculcare volunt; nonne ita sibi contradi­ cunt? — Jura infantium minime negamus, cum Christus ipse ct Ecclesia contra paganorum infandos errores eadem sedulo vindicaverint, ut alibi probatum est, de Verd Religione, n. 155; sed cum puer ipse hæc jura tueri non valeat, ad parentes, potiusquam ad alienos vel Statum, speélat ea sarta teôaque servare; ii enim qui filios genuerunt ct alue­ runt intimius cum eis conjunguntur, et ad cos instituendos aptiores sunt quam quilibet alii. Familia siquidem historice ct logice prior est Statu, nec reélæ rationi consentaneum est ut civile imperium arbitratu suo intima domorum pervadat, et domesticam pacem perturbet; patria potestas nec extin­ gui nec absorberi a republicâ debet, sed potius ab eâ fir­ mari.2 Et sane, si parentibus præjudicia insunt, nonne timendum est nc Status, pejoribus imbutus præjudiciis, ea Je protéger. Quand arrive l’époque de la puberté, les passions s’éveil­ lent en même temps que l’intelligence et l’imagination... C’est alors que l’enfant a besoin d’un conseil, d’un ami, qui défende sa raison naissante contre les séduélions de tout genre qui l’environnent.” ‘ De munere utriusque parentis in educatione, cfr. Turgeon, II, 34 ’ -362. Quod præclare declaravit Leo XJΠ, Encycl. Rerum Novarum : “ Velle igitur ut pervadat civile imperium arbitratu suo usque ad intima domorum, magnus ac perniciosus est error... Patria potestas est ejus­ modi, ut nec extingui, neque absorberi a republic;! possit, quia idem et commune habet cum ipsa hominum vitâ principium Filii sunt aliquid patris, et vehit paternæ amplificatio qiuedam personæ; proprieque loqui si volumus, non ipsi per se, sed per communitatem domesticam in quâ generati sunt, civilem ineunt ac participant societatem.” Cfr Brunetière, Le Droit de l’Enfant, in periodico Réjorme sodale 1" fév. 1903, p. 202-221. 445 junioribus inculcare velit, et ita filiorum ;cque ac parentum libertatem intolerabili tyrannide opprimat? - Et, cum aliunde opiniones et theoriae Status diversæ sint secundum diversos ministros qui res publicas gerunt, numquid et pueri suas ideas mutare tenebuntur ad nutum variorum officia­ lium? Ubi, quæso, libertas? — Nec dicatur juniores ita educandos esse ut neque a Statu, neque a parentibus in religiosis aut ethicis disciplinis instituantur, usquedum, ætate et ratione maturi, inter varias religiones aut diversa ethicæ systemata libere eligere valeant;— id enim nihil aliud est nisi indifferentismum promovere in rebus ad reétam vitæ ordinationem omnino necessariis, junioresque privare mediis quibus indigent ad pravas inclinationes compescendas.1 947. instant dicendo paterna educatione servari ct firmari illa dissidia quæ unicam regionem et civitatem veluti in duas aut plures factiones distrahunt, atque national! unitati inviéle obstant. — Retorqueo argumentum : nonne in ipsa Statu adsunt faétiones ct dissidia, et quidem inter ipsos socia listas? Nonne anarchiste, colletliviste, moderati socia­ listic ad sua systemata juniorum mentes trahere conantur? — Hæc igitur difficultas falso unitatis conceptui innititur : impossibile est enim nostris præsertim diebus, ubi effrænata viget cogitandi, loquendi et scribendi libertas, omnes cives unius Civitatis idem sentire ac velle de rebus religiosis, philosophicis aut politicis. Qui igitur nationalem unitatem vindicant eo sensu quod velint omnibus civibus eadem esse principia de his omnibus, non solum intolerabilem promovent tyrannidem, sed rem omnino impossibilem somniantur. Unitas inter cives rationales et liberos nulla alia vigere potest quam ea quæ ex mutuâ tolerantiâ et fraternâ caritate oritur2; omnes siquidem cives ad bonum commune patriæ ■ —-------------------------- ~~~~—7 “ ’ In quos excessus frequenter incidant juniores qui absque religione ct morali disciplina educantur, inter alios descripserunt: G. Bonjean, Enfants révoltés ct parents coupable-. Paris, 1805; A Bouillie, Les Jeunes Criminels, l’école ct la presse, in period. Revue des Deux Mondes, 15 janv. 1897, p. 417-449; //. Joly, L’Enfance coupable, Paris, 1904. Cfr. Ch. Dupuy, in concione ad Senatum habita 5 nov. 1903, apud Questions actuelles, t. 71, p. 168-192; E. FagUct, Le Libéralisme, Paris, 1903, p. 128-1'69, ubi lucide ostendit quantum sibi contradicant Il I Kt II I . III HI II i || p I II | || II | Ml |, H «1 I Il I II I > 11 II Ml ê ii qui, sub prætextu imitatis, libertatem docendi extinguere satagunt. H I Il j < I ? || CAPUT I. .< t f 3 1 I i s: h . U >» tendere debent, nec aliquid moliri quod in ejus detrimen­ tum vergat; sed dc meliori ratione hunc finem prosequendi libera esse debet disputatio, juxta illud : in necessariis uni­ tas, in dubiis libertas, in omnibus caritas. Quod quidem luculenter patet exemplo gentium, quæ inter excultas nationes eminent, ut Majoris Britannice necnon America: ibi sane viget patriæ amor singularis, eo præcise quia maxi­ ma floret pro parentibus libertas filios educandi; et sane co magis diligitur patria quo securius et efficacius domcsticæ vitæ libertas protegitur. 948. (B) Historici idem constat. Gentes enim quæ soli Reipublicæ munus adseripserunt pueros educandi, mox in dcspoticam tyrannidem inciderunt; ita Spartani, qui, huma­ na: dignitatis ignari, Statui infantium educationem commi­ serant, non homines nec liberos cives, sed milites institue­ runt. Ita etiam Gallicce Revolutionis duces, Danton et Robespierre, qui soli patrice jus filios educandi assignabant, concives suos æneâ tyrannide et crudeli persecutione oppres­ serunt. Hinc qui Ccesarismo favent, ut Napolco Z, Statbs Socialistce, uno verbo, omnes libertatis osores ct oppressores, docendi jus exclusivum seu monopolium sibi vindicant.1 — Ex adverso autem religio Christiana, quæ populos a tyran­ nide liberavit, jura parentum ad propriam prolem educan­ dam semper asseruit ac propugnavit; pariter ubique et 1 Quod quidem fatetur vir cæteroquin Ecclesiæ doctrinis infensissi­ mus, Cllntenceau, in oratione ad Senatores habitâ 17 nov. 1903 : “ L’État, je le connais : il aune longue histoire, toute de meurtre et de t * I sang. Tous les crimes qui se sont accomplis dans le monde, les mas­ sacres, les guerres, les manquements à la foi jurée, les bûchers, les supplices, les tortures, tout a été justifié par l’intérêt de l’État, parla raison d’État... J’entends bien : vous rêvez l’Etat idéal. Ainsi Pla­ ton, ainsi Aristote, ainsi Thomas Morus, ainsi d’autres rêveurs. Vous rêvez l’État idéal. Cet État, dans les livres, vous le faites aussi beau qu’il peut vous plaire; mais nous sommes ici des hommes faibles, chan­ geants, aux prises avec la réalité... Si vous pouviez réussir, vous met triez aux mains du suffrage universel, aux mains des majorités chan­ geantes qui se succèdent dans les Assemblées, l'instrument de réaQion le plus formidable qui ait encore été vu dans le monde, car la respon­ sabilité en serait insaisissable, dispersée dans la foule anonyme. ” (Apud Questions ai/ueties. t. 71, 1- uccciiiore 1903, pp. 19/, 190, 199; ibidem p. 177-1 S3, loge quæ Lamarsellc præclare de libertate docendi locu­ tus est.) DE OFFICIS LAICORUM. 447 omni tempore his favit institutis ct Universitatibus quæ independenter a Statu, varias disciplinas tradunt Qua­ propter nostris etiam diebus gentes vere excultæ, quæ libertatis non solum umbram et nomen, sed rem ipsam pro­ sequuntur, quales sunt Belgium, Helvetia, Major Britannia et Status Ameriae Bcederati, jura parentum ad proprios natos in variis disciplinis instruendos libenter agnoscunt et tuentur, simulque maximam libertatem independentibus scholis et Universitatibus conferunt.1 Nisi igitur privato­ rum familiarumque libertati valedicere velimus, jura paren­ tum quoad prolis educationem omnibus legitimis mediis, præsertim vero patrumfamiliarum reéte ordinatis consocia­ tionibus, indesinenter vindicare debemus. 949. Corollarium. Auéloritati civili duplex munus com­ petit circa puerorum institutionem, nempe curare ut independentes scholce corruptioni morum non faveant, et fundare scholas ad reDam civium institutionem necessarias. (A) Ratio prioris est quia ad Statum speétat bonum publicum promovere, ideoque ea prohibere quæ manifeste huic bono obstant. Jamvero, si quæ esset schola quæ notorie juniorum animos corrum­ peret doétrinis juri naturali evidenter contrariis, aut bonos mores labefaétaret, illos abusus merito civilis auéloritas compesceret, cum jus et officium ipsi incumbat arcendi pericula quæ reipublicæ fun­ damenta evertere possunt. — Diximus tamen notorie, quia de occul­ tis nimis sollicita esse non debet publica auctoritas, ne forte, dum abusus compescere nititur, omnem prorsus libertatem tollat. (B) Eadem ratio boni publici auôloritatem civilem sæpe urget ad scholas et collegia instituenda. Quamvis enim primario ad parentes speélet propriam prolem educare, multi tamen neque per seipsos, neque per privatos magistros hoc munus implere valent; quapropter ad Civitatem pertinet huic insufficient)’» mederi fundatione publi­ carum scholarum, ad quas parentes suos natos mittere valeant: reéta enim juniorum institutio maxime bono publico prodest. Respublica vero monopolium educationis instituere nequit, præcipiendo videlicet ut parentes suos filios ad scholas publicas mittant, 1 Ita y. Stuart Mill (Principles of Political Economy, New λ'oik, 1882, t. II, p. 576-577) scribit Statui nullomodo jus competeie exclusive docendi, aut etiam specialia privilegia conferendi iis qui Statûs scholas frequentant; et intolerabilem esse tyrannidem velle omnes scholas suo imperio subjicere . “ to possess such a control, and actually exert it, is to be despotic. ” — Hujus quæstionis historiam, legesque diversarum Gentium delineat A’. Lavollle, op. cit., p. 3-202. 1 > ; ■ 9 Γ< J I ·>. · A. CAPUT I. I If i φ •t 9 seclusâ facultate cos privatim educandi per magistros sibi bene visos: hæc enim esset juris domestici usurpatio ac libertatis conscientis aperta violatio. Imo aequalitati ac libertati civium nocet illud systema, apud non paucas nationes hodie vigens, vi cujus sohe publica schola e.x coni muni arario sustentantur; tunc enim taxa scholaris ab omnibus so\vitur. quamvis multi ex eâ nullum emolumentum percipiant.' Multo aequius est systema in Majori Britannià aliisque regionibus pnevalens, vi cujus æque sustentantur scholæ publicæ ct privatæ, dum­ modo certum profeélûs gradum attingant : ita enim intaéla manet libertas familiarum, æque distribuuntur onera, et nobilis inter diver­ sas scholas prævalet aemulatio. II. De officiis parentum erga filios.’ 950. Parentes, cuni vices Dei gerant quoad suos natos, eos speciali amore prosequi tenentur, eisque educationem imper­ tiri corporalem et spiritualem, necnon qufidam providentia ad finem cos dirigere. i0 De amore parentum erga filios. 951. 11ujusmodi amor/z?/rtj vocatur, quia aliquid sacrum et religiosum præ se fert, cuj\xs fundamentum ct’ dotes expo­ nere juvat. ; A Motiva propter quæ parentes prolem suam diligere debent, naturalia sunt et supernatiiralia. a Naturalia quidem; nam si quisque diligit opus ma­ nuum suarum, si feræ ipsæ instinélu quodam naturali pullos suos amant et protegunt,3 etiam cum periculo propriæ vitæ, 1 Quod ita exponit Faguet, op. cit., p. 134 : “ C’est comme si de Paris à Bordeaux il y avait deux chemins de fer, l’un par Chartes, l’autre par Orléans,exploités par deux compagnies différentes,et que j’eusse ledroit de nie rendre à Bordeaux par Orléans, mais à la condition dc payer ma pl.u - .1 la Compagnie d’Orléans et aussi à la Compagnie de Chartres. ” ’ X. Chrysostomus, De liberorum educatione, ap. Mign , P. G., t. 1 XIII, col. 763-772; Sayrus, Clavis regia sacerdotum, lib. VII, cap. 7; Mayol, Summa doclrinæ moralis circa decem Decalogi præcepta, ap. Aligne, Curs. Tlîeol., t. XIV, p. 503-532; Jaugey, Dc virtuti- bu -1 ardinalibus, Parisiis, 1876, p. 464-475; Herareti, Praxis, Trait. Vil, n. 1-32; Fosset, De sacram. Matrimonii, t. V, n. 3520-3572; A. de Mar­ gerie, De la Famille, Paris, 1869, t. 1, p. 226 sq.; P. Janet, La Famille, 15e édit., Paris, 1894, p. 107-236; A. de Gasparin, La Famille, Paris, j866, t- I, P- '43-297; M. D'Hulst, Carême de 1894, 4e Conférence. Quod argumentum lucide exponit A'. Augustinus, Sermo 349 (alias, de Tempore 52), ap. Mignc, P. L., XXXIX, 1530 : “ Amant filios ei DE OFFICIIS LA1CORUM. 440 quanto magis parentes tenero ac devoto affeftu prosequi debent natos quos ex propriâ substantif genuerunt, et qui sunt vclut paternae quaedam amplificatio personæ? — Quod etiam manifestius apparet, si consideretur infantes quos procrearunt, esse ratione et libero arbitrio præditos, in se Dei simul ac parentûm imaginem ferre, immortalitate gau­ dere, ad Deum tanquam ad finem ultimum destinari, cosdemque cives esse patriæ terrenæ, cujus bonum honoremque promovere possunt, si rite educati fuerint; quis enim hæc attendens sincere ac devote non diligeret dulces natos, qui Dei gloriam, patriæ exaltationem ac familiæ felicitatem procurare valent? 952. (b) Quibus accedunt supernatiiralia motiva; hi enim non solum terrenæ, sed etiam coelestis patriæ cives sunt : ad finem supernaturalem, nempe claram Dei visionem perfeélamque possessionem destinantur; quapropter vitâ divina donantur, omnibusque gratiis ad eam augendam necessariis; a Christo redempti, et ejus pretioso sanguine mundat . Christi imaginem in cordibus impressam gerunt, ej usque virtutes imitari debent. Jamvero parentes sunt voluti Dei cooperatores in filiorum sanctificatione, uti fuerunt in pro­ creatione; proindeque speciali ac supernatural! amore natos diligere debent, ut paternf sollicitudine in eis efforment spiritum ac virtutes Christi, eosque supcrnaturalitcr gignant quos carnaliter genuerunt, juxta illud Apostoli 1 ; “ Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis.” 953- (B) Hujus amoris dotes. Parentum amor erga filios debet esse : • (a) Ferus et internus, quatenus eorum bonum sincere velint non solum quoad corpus, sed etiam et praecipue quoad animam, non solum pro præsenti, sed etiam pro futuro. - Quare per se graviter peccant qui deliberate eos injuste prosequuntur odio, aut eis serio et ex animo maledicunt seu mala imprecantur aut illos nominibus feræ : amant filios aspides, amant filios tigrides, amant filios leone» Nulla enim bestia est, quæ non filiis suis blande immurmuret. Nam cum terreat homines, parvulos fovet. Fremit leo in silvis, ut nemo transeat : intrat in speluncam, ubi habet filios suos, omnem rabiem feritatis exponit. Foris eam ponit, cum ipsâ non ingreditur. Ergo qui non amat filios suos etiam leone pejor est.” ‘ Galat,, IV, 19. Tiif.01. Μοκ. III. ··♦ 450 4 'I J ( r I 4 » I •<îr * CAPUT I. graviter injurioris ad iracundiam provocant; ad rem 0’. Paulae “ Et vos, patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros, sed educate illos in disciplina et correptione Domini ” ’. — Sæpe tamen a gravi peccato excusantur parentes qui, ira permoti, absque per fectA deliberatione ita agunt. Nec ullum committunt peccatum, sed reéle agunt qui, oh justam causam, severe filios reprehendunt, eosque moderate castigant. (b) Refle ordinatus, id est rationali simul et supernaturali motivo innixus et regulatus, ita ut neque nimius sit, neque irrationabiliter uni potiusquam alteri faveat. — Hinc filios non diligant amore quasi idololatrico, omnia ipsis indulgendc, propter segnitiem aut crudelem benignitatem, eorum vitia minime corrigendo, etc. Pari­ ter aqualiter omnes natos diligant, in quantum fieri potest; et si aliquod sit discrimen, caveant ne id absque rationabili causA fiat; haud raro incauti parentes externis qualitatibus aut fallacibus blan­ ditiis decipiuntur, ac teneriori affeélu prosequuntur cos qui minori digni sunt amore; et exinde non paucæ oriuntur invidiæ, rixæ, con­ tentiones et alia hujusmodi, ut ex historia Joseph constat’. (c) Generosus et operosus, quatenus parentes filiis non solum bene velint, sed benefaciant, omne malum sive corporale sive spirituale ab eis avertendo, in quantum fieri potest, idque praestando quod ad eorum bonum et salutem conducere valeat; quod quidem præsertim per optimam educationem peragitur. 2° De educatione, filiorum 3. 954. Educatio est progressiva ct harmonica evolutio facultatum, quâ infantes pedetentim ct ordinate in viros perfectos transformantur. Infantes siquidem a Deo varias acceperunt facultates, quæ, quamvis gencrice eaedem sint in omnibus, specialibus tamen imbuuntur propensionibus, sive bonis sive malis; jamvero in eo sita est bona educatio ut malas inclinationes eradicet, indomitas passiones frænct et ad bonum dirigat, bonas vero qualitates roboret, excolat, et 1 Ephes^ VI, 4. ’ “ Videntes autem fratres ejus quod a patre plus cuntflis filiis ama­ retur, oderant eum, nec poterant ei quidquam pacifice loqui." (Gcn. XXXVII, 4). — Hinc 5. Ambrosius scribit (de Joseph, ap. Aligne, P. L., XIV, 643): “Amare liberos dulce, et impensius amare prædulce; sed frequenter amor ipse patrius, nisi moderationem teneat, nocet liberis; si aut nimia indulgentia dileilum resolvat, aut pnelatione unius ceteros ab affecflu germanitatis avertat... Jungat liberos aqualis gratia quos junxit aqualis natura." 3Dupanloup, De l’Education, 7'éd., Paris, 1866, t. Il, 1. 2, p. 138 Vu; Guibert, l’Educateur apôtre, Paris, 1894, p. 66-84. • t· DE OEFICIIS LA1C0RUM. 451 ad perfeilionem humanam simul ct christianam ordinet — Hæc autem evolutio nonnisi lenta ct progressiva esse potest, quia multis impeditur obstaculis, et aliunde homo natura­ liter nonnisi pedetentim perfectionem adipisci valet. Har­ monica, seu reCle ordinata esse debet, in quantum omnes facultates sive corporales, sive spirituales ac religiosa: ita excoli debent, ut totus homo efformetur, id est mens sana in corpore sano; si igitur unum genus facultatum præ aliis evolvatur, id tamen proportionate fieri debet, ut corporalis exercitatio mentis progressui non noceat, nec nimia intellec­ tualis cultura corporali obstet sanitati. — Dicemus de edu­ catione tum corporali tum spirituali, necnon de scholis ad quas parentes suos filios mittere debent. 955. (A) De educatione corporali. Hæc jam in utero materno incipit, nec finem accipit nisi maturâ ætate. (a) Statim ac constat infantem fuisse conceptum, id omne vitari debet quod probabiliter vitæ pueruli nocere posset. Quare mater abstinere debet ab illis saltationibus, violentis molibus et adliombus aliisque hujusmodi quæ vehementiores corporis concussiones indu­ cunt’; necnon ab immoderatis excitationibus, angoribus, aut ab excessibus in potu; hæc enim omnia abortum inducere valent. Peccant etiam viri aliique mulierem praegnantem inhumane trac­ tantes, exasperantes aut percudentes, cum exinde vita foetus periclitetur. (b) Post nativitatem prolis, parentes sedulo invigilare tenentur ut ab eâ arceatur quidquid mortis periculum induceret. Quare Rituale parentes admonet tie parvulum secum in ledlo habeant, propter periculum suffocationis. 956. (c) Mater debet filios proprio ladle nutrire, quoties id fieri potest8 : multa enim incommoda ex contraria praxi oriuntur quoad Ad rem Capelmann. Medicina pastoralis. 1896. p. i 56, n 1 : “ Eliam quam maxime cavendum ne curru vehantur (prægnantes mulieres· per plateas male stratas vel vias asperas. 1 psæ veéliones in via ferreâ continuis concussionibus non raro occasionem abortûs præbent, quare longiora itinera in viâ ferreâ sine necessitate suscipienda non sunt Hin etiam pertinet usus machinarum ad suendum {machines à coudre, sewing machines') quæ pedibus moventur.” De gravitate hujus obligationis vix aliquid certi statui potest; per se ut levis a picrisque theologis habetur; sed quando providetur multa mala, caque gravissima, ex usu alienæ nutricis oritura esse, c.v jc comittitur grave peccatum, si id fiat absque legitimâ causa. De quo egregie scripsit Capelmann, op. cit., p. 47-53;. cfr. R Basin, Donatienne; Brieux, Les Remplaçantes. 452 < 7 CAPUT I ipsam matrem quæ diuturniori febri exponitur, — quoad pueros ad quos enutriendos aptius est lac maternum — quoad ipsas nutrices, quæ plerumque viros suos et propriam prolem derelinquere cogun­ tur, cum incontinentiae periculo et negleélu officiorum vitæ domesticæ. Ab hoc tamen officio excusantur matres quæ, propter laélis penuriam, infirmitatem, aliamve rationabilem causam, prudenter nequeunt suos natos Ia «Stare. Quando autem parvuli nutricibus traduntur, curetur ut hæ mente et corpore sanæ sint, et sanitati simul ac moribus infantis provi­ deant : materna enim sollicitudo non minus necessaria est in hoc casu quam ubi ipsæ genitrices suos alunt filios. (d) Parentes sub gravi per se tenentur natis pricbere alimenta aliaque ad vitam honeste sustentandam necessaria, juxta suam con­ ditionem, quousque hi seipsos alere valeant: ad ipsos enim speélat vitam tueri eorum quos procreaverunt, et hæc obligatio ex naturâ suâ gravis est. Peccant igitur parentes qui, absque gravi necessitate, prolem exponunt in viis publicis, cum periculo mortis, aut ad portam orpha­ notrophii, ut se liberent ab onere eam alendi, quando cæteroquin ejus educationi facile providere possunt. Attamen, si agatur de illegitima prole, prudentia exigere potest ut orphanotrophio com­ mendetur; quo tamen casu, honor et æquitas postulant ut divites expensas resarciant pro nutrienda prole. Utrum vero justitia id requirat, inter theologos disputatur; quidam probabiliter negant, quia hujusmodi hospitalia instituta sunt non solum ad subvenien­ dum pauperibus, sed etiam divitibus qui secus infamiæ notam ; * incurrerent unde si qui parentes has expensas non solverint,enixe hortandi sunt, non autem cogendi ad restitutionem. 957· (e) 'Pandem modo generali curare debent parentes ut filii corporali exercitatione et labore ætati proportionate vires suas phy­ sicas ordinate evolvant atque augeant; cum enim corpus sit animæ instrumentum, corporisque sanitas non parum intelleélualis vitæ evolutioni faveat, valde expedit ut legitima adhibeantur media ad vires physicas multiplicandas3. Quod etiam dc puellis verum est : si enim delicate educantur ac debiliori sunt corpore, facile nervis dolent et irritabili indole alios exasperant4. ' Hinc, experientiâ teste, inter infantes qui arte nutriuntur, mortalitas longe major est quam apud cos qui laite materno aluntur. Alphons., lib. IV, de Decalogo, n. 656; Bail. B., n. 824. ■Quomodo in Majori BritanniA physicæ puerorum educationi atten­ datur descripsit Demolins, A quoi tient la supériorité des Anglo-Saxons? Paris, s. d.,p. 52-86; omnis quidem excessus hâc in re vitari debet, sed in sæpe parentes et magistri de corpoiali educatione non satis curant. 4 Ad rem Bentson, Causeries de Morale, p. 236: “C’est un devoir que de se bien porter. Sans doute chacun de nous hérite d’un tempé­ rament plus ou moins robuste; mais, tel qu’il est, nous devons par une w· DE OFFICIIS LA1CORUM. 453 958. (B) De educatione spirituali. Cura parentum ad corporis sanitatem non coarftatur, sed maxime in rcCte instituendis filiorum animis versari debet Ad hoc necesse est ut eorum propensiones et psychologicas dispositiones caute et sedulo introspiciant : non enim omnes eodem modo eâdcmque methodo instrui debent, sed quisque secundum proprias vires ac specialem indolem quâ præditu.s est *l. Quædam tamen magis generalia trademus : educatio vide­ licet debet esse virilis, praElica et Christiana, 959. (a) Imprimis educatio debet esse virilis, quatenus eo tendere debet ut viros gradatim efformet. Sunt siqui­ dem parentes ac magistri qui putent in junioribus nihil aliud desiderari nisi perfeélam animi docilitatem ac caxam voluntatis obedientiam, quâ statim et sine querela amplec­ tantur opiniones a superioribus expressas eorumque man­ datis pareant. Non ita instituuntur viri, ratione ac libertate præditi. Sed verbis simul et exemplis, suasione ac blanda suggestione, necnon paterna correptione juniores doceantur quomodo suas excolant facultates, et paulatim per se ipsos cogitare, velle et operari valeant, non quidem independenter a Deo et rcgulâ morum, sed independenter a vano homi­ num timore, et praejudiciis rationi minime consentaneis. Quapropter, statim ac elucescit rationis exercitium, eis exponatur cur et quomodo malum fugere bonumque facere debeant; deter­ reantur præsertim a vitiis ætali eorum communibus, ut mendaciis, parvis furtis, contentionibus et rixis; inducantur ad perfectam sin­ ceritatem et honestatem, justitiam et caritatem, modestiam et casti­ tatem 2. Hæc autem omnia peragere doceantur non solum ex hygiène sensée le maintenir dans le meilleur équilibre possible. Et pourquoi? Parce que l’âme est liée au corps; combien de nerveux, en perdant tout empire sur leur volonté, deviennent insupportables à eu.vmèmes et aux autres ! Combien de jeunes filles sont maussades, quin­ teuses, désagréables, parce qu’elles se surmènent, digèrent mal, mènent une vie trop surexcitée, abusent de la danse et des plaisirs mondains...” 1 Courtade et d'Hulst, De l’aélton individuelle dans l'éducation 're­ tienne, Paris, 1870; E. Picard, Comment traiter l’enfant à l'école, ap. Science sociale, t. XXXVI, août 1903, p. 97-129. 1 Quomodo juniores in castitate roborentur egregie exponit Fonssa· grives, Conseils aux parents et aux maîtres sur l'éducation de la pureté, 2* édit., 1902. — Ad servandam castitatem, sedulo curandum est ut puelli et puellte non in eodem cubiculo, et præsertim in eodem leclo, simul dormiant, saltem post septennium. 454 CAPUT I. timore aut consuetudine, sed ex intimâ animi persuasione, quâ intelligant se ad id teneri tum ex Dei voluntate tum ex conscientis didamine. Pariter voluntatis vires assiduis conatibus augeant' quo facilius superent indomitas passiones, quæ intus exsurgunt, et mundi illecebras quæextrinsecus eosdem ad vitia alliciunt. 960. (b) Prafiica etiam esse debet educatio, id est vere pueros puellasve praeparans ad illud vitæ genus ad quod destinantur, secundum cujusque indolem et conditionem. Multi parentes hodie, præsertim in Galliâ, unice cogitant de litteris edocendis, natosque ad collegia et universitates mit­ tunt, ut hi quietam vitam ducere possint in liberalium artium exercitio aut in rebus publicis gerendis; ex quo fit ut multi nullum munus exerceant, quia multo plures sunt candidati quam munera distribuenda. Jamvero liberales artes a qui­ busdam, non autem ab omnibus, excoli necesse est; secus industria, commercium, agricultura aliæque artes ad vitam necessariæ mox languescerent perirentque. Insuper multi sunt qui ad liberales artes minus idonei inveniantur, dum ex adverso agriculturæ, industriæ aut commercio se dare vel­ lent, si in his reéle instituerentur. Sedulo igitur parentes et magistri suorum filiorum aut discipulorum indolem ct pro­ pensiones introspiciant, nec ad litteraturam diutius exer­ ceant cos qui industriæ vacare intendunt. Vehementer igitur optandum est ut scholæ, quas dicunt professionales, inter Catholicos multiplicentur, in quibus rcéle informen­ tur ii omnes qui industriale munus, a Statu independens, amplcéli volunt 2 961. (c) Christiana præsertim sit educatio, quâ videlicet efformentur adolescentes qui religionem ampleélantur eique adhæreant, non solum quando sub parentum magistrorumve tutelâ versantur, sed etiam quando jam proprio marte agunt et longe a familiâ vitam ducunt. Ad quod requiritur ut <-.r intimâ et rationabili animi persuasione credant, fidemque operibus manifestare non erubescant; hodie siquidem, cum ’ J. Payot, L’Education de la volonté, 18e édit., Paris, 1804; Ribol, Les maladies de la volonté, Paris, 18e édit.; A. Martin, L’Education du caractère, Paris, ! 889. ’Demolins, op. cil., p. 87-112, idem auélor, in alio opere {L'Educa­ tion nouvelle, Paris, s. d.) describit quomodo juniores practice ad vitam industrialem praeparari valeant. . ,, DF. OFFICIIS LAICORUM. 455 ubique fides catholica impugnetur, necesse est ut catholici juvenes pro fide viriliter pugnare parati sint, tanquam milites Christi. Quapropter parentes tenentur sub gravi, sive per se, sive per alios, filiis suis tradere doôtrinam catholicam de iis omnibus quæ ad salutem assequendam et christiane vivendum scitu necessaria sunt ; eosdem informare ad praxim illarum virtutum sine quibus salvari nequeunt. Cum enim hujusmodi infantes ad finem supernaturalem destinen­ tur, qui eos procreaverunt eo ipso onus in se susceperunt, in quantum fieri potest, eis præbendi media ad hunc finem consequendum necessaria. — Quam obligationem his verbis inculcat Catechismus Romanus 1 .· “ Parentum propria offi­ cia sunt, atque munera, ut sanctissimis disciplinis ac mori­ bus filios imbuant, iisque optima dent vivendi praecepta, ut ad religionem instructi et parati, Deum sancte inviolateque venerentur.” Idem in Codice traditur, c. 1113. 962. 1) Hinc curare debent parentes ut filii quamprimum bapti­ zentur (Ζλ· Baptismo, n. 48) gratiamque regenerationis accipiant, quâ filii Dei efficiantur, cives Ecclesiæ et regni cœlorum; — ut a tenerrimis annis præcipua fidei mysteria discant, nomen Dei invo­ cent a, Christum mediatorem diligant, ejusque Matrem pio prose­ quantur affectu ; - - ut matutinis et vespertinis orationibus, sacrificio missæ ac divinis officiis,necnon catechismis assueti fiant; — ut pra­ vos socios et periculosas leétiones devitent, et præsertim ne ab im­ piis aut inhonestis famulis corrumpantur. 2) Ipsi vero bonum exemplum natis praebere debent, caute coram eis loquendo præsertim de rebus ad religionem aut castitatem spec­ tantibus, ne inopportuno tempore discant quæ adhuc ignorare debent; — caute pariter agendo, ne forte scandalum pusillis præ bt-anl·5 : facile enim in omnia quæ vident, imitari cupiunt; — om- ' Catech. Rom., In quart. Decalogi præcept., n. 13. ’ Curent matres ut filii, discretionis annos primum attingentes, se convertant ad Deum; ad rem 5. Thomas, 1. 2., q. 89, a. 6, ad 3 : “ Primum enim quod occurrit homini discretionem habenti est quod de ipso cogitet, ad (piem alia ordinet sicut ad finem. Finis eniin est prior in intentione. Et ideo hoc est tempus pro quo obligatur ex Dei prae­ cepto affirmativo, quo Dominus dicit : Convertimini ad me, et ego convertar ad vos {Zack., 1, 3).” a Hinc etiam paganus poeta, Juvenalis, scribit (Satira 14“) : “ Maxima debetur puero reverentia; si quid Turpe paras, ne tu pueri contempseris annos : Sed peccaturo obsistat tibi filius infans. ” I * t 456 ( 1 •'f I •I •I ilium virtutum exempla eis exhibendo : cum enim prima ætas .sicut mollis cera distinctius et elegantius impressiones recipiat, magni sane interest ut nonnisi virtutis specimina coram pueris exhibeantur, præsertim ab eis qui maxima apud eos auctoritate gaudent. 3) Tenentur etiam parentes filios delinquentes corrigere, moderate tamen, prudenter ac benigne, ut clare appareat id emendationis, non autem indignationis et iracundiæ causa fieri. — Parentes siqui­ dem Dei vices gerunt in regimine domus, eumque imitari debent qui suaviter et fortiter omnia disponit, et homines nonnisi sapien­ ter castigat, ad eos erudiendos et a vitio deterrendos. Proinde ne quid acerbius in liberos aut loquantur aut statuant; sed, monente Catechismo Romano ’, “si qua culpa commissa est, cum necessaria sit castigatio et objurgatio, ne quid liberis per indulgentiam disso­ lute remittant : sæpe enim filii parentum nimia lenitate et facilitate depravantur; quamobrem a dissoluta indulgentia deterreat exem­ plum Heli, summi sacerdotis, qui, cum in liberos indulgentior fuisset, maximo supplicio est affectus.” 963. (C) De scholis catholicis. Tandem parentes, quan­ do domi perfectæ filiorum educationi providere nequeunt, cos mittere tenentur ad scholas catholicas ; ex Codice enim, c. 1374, “pueri catholici scholas acatholicas, neutras, mixtas, quæ nempe etiam acatholicis patent, ne frequen­ tent;” ne periculo exponantur amittendi fidem vel mores 3. Ad rem fusius exponendam, sciendum est scholas acatho­ licas duplicis generis esse : neutrales, quæ in puerorum edu­ catione a qualibet positivâ religione praescindunt, sed nihil hæretici aut impii docent; positive malas, in quibus plus minusvc propugnatur atheismus, hæresis aut indifferentismus. a) Jamvero non licet parentibus filios mittere ad scholas positive malas, in quibus proximum perversionis periculum removeri nequit : hic enim agitur de animarum ætcrnâ salute, quæ omnibus bonis anteponi debet; nec licet se expohere proximo peccandi periculo, ut constat ex dictis ubi de Occasione proximâ, De Pcenit., n. 458-469. Hinc, si quæ existant publicæ hujusmodi scholæ, patresfamilias eas ’ Co tech. Rom^\oc. cit., n. 14. Dc dotibus magistrorum et modo juniores educandi præclare dis­ serit Dupanloup, de 1 éducation, et Lettres sur l’Education dos Filles* Pari'·. 1879: cfr. Guibert, op. cit. >aB DE OFFICIIS LAICORUM. 457 denuntiare non omittant, utpote bono communi contrarias, omnibusque legitimis utantur mediis ad eas penitus abo­ lendas. — Si vero, attentis omnibus circumstantiis, pericu­ lum certo moral iter removeri possit, pra· oculis hæc ex Codice, c. 1374, attendantur : “ Solius autem Ordinarii est decernere, ad normam instructionum Sedis Apostolicæ, in quibus rerum adjunctis et quibus adhibitis cautelis, ut periculum perversionis vitetur, tolerari possit ut eæ scholæ celebrentur.” Quod etiam valet de scholis neutris. 964. Scholæ quæ neutrales dicuntur, sunt etiam valde peri­ culosae ; nam eo ipso quod omnem excludunt religionem, religioso indifferentismo viam parant, praesertim quoad pue­ ros teneræ ætatis; saltem in eorum existimatione multum religionis dignitas et auéloritas minuitur si intra domesticos parietes relegata videatur; aliunde in his scholis haud raro morum puritas magnis periculis exponitur; tandem vix fieri potest ut omnino a religione præscindatur, præsertim in rebus historicis et moralibus, et sæpe, sub prætextu neutralitatis, dogmata catholica impugnantur aut deridentur.1 Quare scholæ catholicæ erigendæ sunt ubicumque fieri potest,eo magis quod, ubi tales institutæ sunt, scholæ publicæ coguntur religionem catholicam magis revereri, ne forte parentes suos natos ex his ad scholas catholicas mittant. Ubi vero non sunt scholæ catholicæ, junioribus conve­ nienter erudiendis idoneæ, parentibus licet prolem suam publicis scholis committere, dummodo cautclæ adhibeantur quibus periculum perversionis e proximo remotum fiat.3 ’ Quæ pericula vivide descripsit XIII, F.ncycl. Nobilissima Gallorum gens, 8 febr. 1884; cfr. Instruit. Λ'. C. de Prop. Fide, 24 nov. 1875, ad Ep. Stat. rimer. Foederatorum, ap. ColleClanea, n. 481 ; Concil. Baltimorense III, n. 194-213; Littera S. C. de Prop. Fide, ap. Alla S. Sedis, t. XXVIII, p. 381. In Gallici, quam periculosæ sint Status scholae exposuerunt Episcopi, in litt. 14 sept. 1909; cfr. Goyau, L’école d’aujourd’hui, Paris, 1899; J. Bricout, Ce qu’on enseigne aux enfants dans nos écoles publiques, Paris, 1910. In quibusdam scholis negantur aut in dubium vocantur Dei existentia, animæ immortalitas et ipsa moral itatis fundamenta! ’ Ita S. Sedes declaravit jam tolerari posse ut juvenes catholici Oxomensem et Cantabrigensem Universitates frequentent, simulque defini­ vit quæ cautiones necessariæ sint ad removenda pericula inde oritura (5. Officium. 26 mari. 1895.) 458 > CAPUT I. Cautiones autem adhibendæ ut arceatur perversionis pe­ riculum, hæ sunt : Christianam institutionem ct educationem extra scholam rite ac diligenter tradere, præsertim de illis veritatibus quæ in scholis impugnari solent; sollicite invi­ gilare ne filii ex auditis le&ionibus, ex pravis libris vel ex consortio cum pravis sociis in fide aut moribus aliquod detrimentum patiantur.1 1 3° De providentiâ parentum erga filios. 965. Quando parentes filiorum educationi operam dede­ runt, remanet ut, paternali quâdam providentiâ^ ad statum eligendum vitamque rcCle ordinandam cos adjuvent. (A) Tenentur imprimis eos juvare ut statum suæ condi­ tioni ct indoli convenientem ampleéti valeant; non enim decet ut etiam divites et nobiles otiosi maneant, sed cuique obligatio incumbit alicui labori vacandi, ut sibi, familiæ et societati aliquam utilitatem conferre valeat. Quod qui­ dem præstabunt : — (a) Curando ut pueri et puellæ (nam et hæ aliquid utile facere debent) artem vel litteras discant, — illasque corporis et animi dotes acquirant, quibus, etiamsi hæreditate orbarentur, sibi ho­ nestam sustentationem consequi valerent. (b) Eisdem consilium præbendo de eligendo vitæ statu, secundum suam conditionem : parentes enim, qui majori pollent experientia, incautos juvenes multum hac in rc juvare possunt; attamen vim in­ ferre nequeunt suis liberis qui jus habent decentem statum sibi eli­ gendi, postquam consilium parentum exquisierunt. 966. (c) Opem eis ferendo, ut statum, quem elegerunt, assequi va­ leant; proinde, si parentes ditiores sint, omnino decet ut filios moderate dotent, quo facilius hi alicui industriæ aut arti vacare pos­ sint et seipsos suamque familiam, quando nupserint, sustentare. Utrum vero id ex justitiâ debeatur, solo jure naturali non tam certe constat, dummodo aliter filii sibi providere valeant. — Quidquid sit in multis regionibus mos invaluit ut filiæ dotentur, quo facilius nubere possint, secundum suam conditionem; et, ubi viget consue' Ita 5. Officiunt' ap. Colleflanea, n. 481. — Hinc Cone. Plen. Baltimorense III, n. 199, statuit “omnes parentes catholicos prolem suam ad scholas parochiales mittere teneri, nisi vel domi vel in aliis scholis catholicis christianæ filiorum suorum educationi sufficienter et eviden ter consulant, aut, ob causam sufficientem, ab Episcopo approbat.nn, et cum opportunis cautionibus remedusque ad alias scholas mittere ipsis liceat. ” DE OFFICIIS LA1CORUM. 459 uido, parentes qui sine rationabili causâ id præstare nollent, contra caritatem peccarent, — graviter aut leviter secundum circumstan­ tias, — quia eorum culpâ sæpe filia innupta maneret aut nonnisi dispar connubium iniret. Decet pariter ut parentes pro filiis thesaurizent, eisque partem hæreditatis relinquant, quo tutius honori ac securitati familiarum provideatur; sed, solo naturali jure inspedto, illud ex justitiâ non praescribitur1; quare, in quibusdam gentibus, lex civilis plenam libertatem patribus relinquit, ut supra declaravimus, de Virtutejustitiœ, n. 716. Ubi vero lex civilis aliquid hâc de re definivit, quid in conscientia agendum sit, ibidem tradidimus, n. 725. 967. (B) Postquam filii statum vitæ elegerunt atque nupserunt, cura paterna minuitur quidem, sed non omnino extinguitur; nam filii, etiam post matrimonium celebratum, parentibus propinquiores sunt quam alieni; quapropter ordo caritatis exigit ut, si in necessitate corporali aut spirituali versentur, parentes eis subveniant magis quam extraneis. (a) Si proinde filii fortuito casu, cx infirmitate physicâ aut infor­ tunio, imo ex propriâ culpâ, egeni facti fuerint, nec habeant neces­ saria ad sui suorumque filiorum sustentationem, et aliunde uxores quas duxerunt eisdem alimenta praebere non possint, paterna cari­ tas postulat ut parentes, in quantum possunt, filiorum necessitati­ bus provideant : si enim pauperes juvare teneantur, a fortiori eos qui arétiori vinculo consanguinitatis sibi junguntur. — Minime tamen eis opulentiam et luxum supplere debent, sed tantum ea qua' ad honestam sustentationem requiruntur. 968. (b) Ita pariter si filii spirituali correptione aut opportuno consilio indigeant, parentibus potius quam extraneis jus et officium incumbit paterno afleétu spiritualem eleemosynam præbcndi, prop­ ter arétiorem conjunélionem quam retinent cum eis. Uno verbo, specialia caritatis vincula, quibus parentes filiis devin­ ciuntur, malurâ ætate relaxantur quidem, sed penitus non dissol­ vuntur. Quibus tamen in rebus, maxime attendendum est moribus ac consuetudinibus quæ in tali vel tali regione, imo etiam in eadem regione inter varia familiarum genera, praevaluerunt; vincula enim, quibus parentes filiique juguntur, arctiora aut laxiora sunt apud diversas Gentes, necnon variis temporibus aut inter diversas fami lias : hâc in re, consuetudo est optima legum interpres. * Ad probandum id esse officium justitiæ, multi allegant Apostoli verba : “ Nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes tiliis” (// Cor., XII, 14); sed, inspecto contextu, patet 5. Paulum ibi nullomodo agere de officio justitia· parentibus incumbente, sed solum ea qu;v decent, et suo tempore communiter fiebant, referre. 460 CAPUT I. III. Deoificiis filiorum erga parentes.’ I I I > ♦ ’£. t " I : ff' ** 969. Cum parentes apud filios vices Dei gerant, jus habent ut ab eis diligantur ct colantur, imprimis propter Deum, quem repraesentant; hinc honor parentibus red­ ditus, Deo potiusquam hominibus tribuitur. Quapropter ipsis, sicut Deo, minori tamen gradu, debetur ainor, reve­ rentia et obedientia : amor quidem, quia Dei infinitam bonitatem finito modo participant; reverentia, quia in eis divina excellentia specialiter elucet; obedientia, cum divinæ auéloritatis participes efficiantur; de quibus seorsim dicendum. 2 t° De an10re parentibus debito. 970. Principium : Filii non solum ex communi lege caritatis, sed ex speciali praecepto pietatis, parentes dili­ gere tenentur. Probatur. Etenim, præter motiva omnibus commu­ nia, quædam sunt specialia propter quae amari debeant parentes; filios enim procreando, ipsis vitam largiti sunt, ct cum eâ omnia bona quae exinde fluunt 3, eos nutriendo ac tuendoeamdem vitam servaverunt, sæpe sibi plurima subtra­ hentes ut illis providerent; educatione horum facultates ex­ coluerunt atque auxerunt; uno verbo, quidquid filii habent, post Deum, progenitoribus debent, proptereaque specialem amorem ct gratitudinem cis exhibere tenentur. Revera si Deus amari debet eo quod in se bonus est ct nobis benignus, nonne pariter diligendi sunt parentes qui, divinae bonitatis 0 k ’ Mayol, op. cit., p. 478-504; Jaugey, p. 448-464; Rail. P., Tr VI, n. 815-822; A de Margerie, t. II, p. 138-171; P. Janet, op. cit., p 143236; M. D'Hulst, op. cit., 5° Conf. Et ita exponemus quartum Decalogi præceplum : “ Honora patrem tuum ct matrem tuam, ut sis longævus super terram, quam Dominus Deus tuus dabit tibi” (Exod., xx. 12). Nam, ut retfle animadvertit Catech. Rom., I c., n. 4, honorare est de aiiquo honorifice sentire, et quae illius sunt maximi putare omnia. Huic honori conjuntfla sunt cetera, amor nempe et obedientia; etenim qui amat, non semper vene­ ratur; qui metuit, non semper diligit; qui vero aliquem ex animo ho­ norat, eum amat et veretur. 3 “ In toto corde tuo honora patrem tuum, et gemitus matris tu:e ne obliviscaris : memento quoniam nisiper illos natus non passes; et retri­ bue illis quomodo et illi tibi ” (Eccli., VII, 29-30). DE OFFICIIS LAICORUM. 45) participes, ejus benignitatem erga prolem /rituali. Ita, quando parentes infirmitate aut senio laborant, aut cx adversis casibus patiuntur, filii eos visitare et conso‘ Exod., xx, 13. — ' Eccli., III, 7, 9-10. 3 Efhes., VI, 2-3; alios textus vide in opere La Eamille suivant Γ Ecriture Sainte, Paris, 1881, p. 233-268. 462 CAPUT 1. lari cisqtie opitulari debent; si in paupertate versantur, non solum extremâ sed gravi, eisdem alimenta aliaquc vitae necessaria præbere tenentur. Tanta est hæc obligatio ut, parentibus in extremâ aut gravi neces­ sitate versantibus, filius ingredi nequeat religionem, etiamsi votum religionem ingrediendi emiserit, sed debeat in sæculo manere ut eis subveniat, dummodo nullus sit alius qui possit aut velit id praes­ tare; lex enim naturalis de cura parentum antecedit obligationem propria voluntate susceptam. ' — Quando vero jam professus est religionem, potest et tenetur ad tempus e conventu egredi, etiam invito Prælato, si parentes sint in necessitate extremâ et evidenti, cui aliter subveniri nequeat, propter eamdem rationem;" si vero ipsa religio necessaria indigentibus parentibus provideat (quod om­ nino decet quoties id fieri potest), religiosus intra claustrum manere debet. — Si vero necessitas sit tantum gravis, controvertitur; juxta probabiliotemsententiam,tenetur, salvâsui Prœlati obedientiâ, media adhibere quibus ejus parentibus subveniatur. 973. Item eis subveniendum est in necessitatibus spiri­ tualibus, curando nempe ut hi omnia spiritualia auxilia, quibus indigent, consequantur, maxime vero ut extreme decumbentibus ministrentur sacramenta aliaque adjumenta ad bene moriendum utilia. Pariter impedire eos non debent quominus ante mortem aliena restituant, aut reparent dam­ num proximis illatum, vel testamentum faciant ad aliquid piis operibus donandum. — Post eorum mortem, juxta facultates suas, curent ut decentes exequias accipiant et t ’ 5. Thorn., 2. 2., q. tot, a. 4. — Ita etiam lex civilis in plensque regionibus; sic in Galliâ : “ Les enfants doivent des aliments à leurs père et mère ou autres ascendants qui sont dans le besoin... Les ali­ ments ne sont accordés que dans la proportion du besoin de celui qui les réclame, et de la fortune de celui qui les doit... Si la personne qui doit fournir des aliments justifie qu’elle ne peut payer la pension alimentaire, le tribunal pourra, en connaissance de cause, ordonner qu’elle recevra dans sa demeure, qu’elle nourrira et entretiendra celui auquel elle devra des aliments ” (Cod. civ., art. 205, 208, 210). ’ Contrarium docere videtur 5. Thom., I. c., ad 4; sed ibi non loquitur de extrema necessitate; nam alibi scribit (Quodlibet 3, q. 6, art. it) : “ Debet quantum potest, salvâ ordinis obedientiâ, satagere ut per se vel per aliumsuisparentibus subveniatur, si in necessitate fuerint constituti. " Caeteroquin rationabiliter invitus non esset Superior qui licentiam e religione egrediendi denegaret ei qui secus parentum extrema necessi­ tati succurrere non valeret. Ita 5. Alphonsus, n. 67; Jaugey, op. cit. n. 551; Ball. P., n. 148. Λ· '· ‘ DE OFFICIIS LAICOROM. 463 ♦ sacrificium mîssæ pro cis aliquoties offeratur : pietas enim etiam ad mortuos extenditur. H 2° De reverentiâ parenlibus debitA. ’■ 974. (A) Principium : Tenentur filii parentibus exhi I bere specialia reverentiæ et honoris signa, juxta morem patriæ ac conditionis suæ. — Dicitur specialia, quia major reverentia, ceteris paribus, parentibus debetur quam alienis. Id sane aperte constat ex omnibus Scripturæ locis supra relatis, in quibus directe agitur de honore parentibus debito.— Quod etiam ratione probatur : iis siquidem honor debetur quibus competit excellentia, et quidem eo major quo altior est eorum dignitas; atqui parentes particulari modo Dei excellentiam participant, quatenus cooperatores Dei fuere in filiorum procreatione ct educatione; sunt igitur Dei invisibilis visibiles ac viventes imagines, ct eorum excellentia est veluti quaedam emanatio et participatio divinæ excellentiae, his igitur, quatenus vices Dei gerunt, filii specialem honorem ac reverentiam* exhibere debent. 975· (B) Quod quidem præstare debent corde, verbo et opere : (a) Corde quidem, honorifice de eis sentiendo, tanquam superiores eos agnoscendo, bonamque æstimationem de eorum excellentia concipiendo. Peccant igitur filii qui eos contemnunt, dedignantur, aut erubescunt, nolentes eos ut suos parentes agnoscere; quod aliquando accidit quando filii ad altiorem statum eriguntur, dum parentes in paupertate degunt, sed viro honorabili indignum esse merito judicatur. (b) Verbo etiam, modeste ac reverenter cum eis loquendo, absque ullo coniemplûs signo, nihilque de eis dicendo quod bonæ existimationi, quâ gaudent apud alios, nocere valeat. - Peccant igitur filii, et quidem mortaliter ex se, qui deliberate verbis contumeliosis, irrisoriis aut conviciosis parentes afficiunt, aut in re gravi eis detrahunt, vel eos ad iram sine causa provocant; a fortiori qui illis maledicunt : “ Qui maledixerit patri suo, vel matri, morte morietur’ “ qui maledicit patri suo, ct matri, exstinguetur lucerna ejus in mediis tenebris.’” (c) Opere tandem, eos salutando et honorando, secundum patriæ morem, aliaque signa exhibendo quæ internum reverentiæ sensum denotent, v. g. opportune eorum consilia, præsertim in rebus magni momenti, exquirendo et sequendo, in quantum fieri potest. — Peceant igitur graviter qui deliberate parentes percutiunt, etsi leviter, ■ Exod., XXI, 17. — ’ Prov., XX, 20. J I I | I I I \ I I I | 3 I I ( I I j i | J I · j i j 464 CAPUT I. aut manum extollunt ad percutiendum, quamvis reipsa non percu­ tiant, vel injuriose eos pertradant. Ex adverso cum omni patientiâ, absque ira et indignatione, eorum defeéùis ferre, occultare et excusare debent, necnon mores agrestes, inurbanos aut difficiles : siquidem et ipsi infantium defeélus rudesque mores olim patienter tulerunt. Quæ quidem omnia sic contrahit Sapiens:1 “ In opere et ser­ mone, et omni patientia honora patrem tuum, ut superveniat tibi benedidio ab eo, et benedictio illius in novissimo maneat. Benediétio patris firmat domos filiorum : malediClio autem matris era­ dicat fundamenta. Ne glorieris in contumelia patris tui : non enim est tibi gloria, ejus confusio... Fili, suscipe seneCtam patris tui, et non contristes eum in vitâ illius; et, si defecerit sensu, veniam da, et ne spernas eum in virtute tuâ 3° De obedientiA parentibus debitA. 976. Principium : Filii debent parentibus obedire in omnibus honestis et licitis ad curam paternam spectan­ tibus, quamdiu sub eorum potestate manent. — Amorct reverentia toto vitæ tempore debentur, sed obedientia stricte filios ligat solum quamdiu sub auctoritate paterna vivunt; proinde quando jam emancipati fuerunt, vel majoritatem attigerunt, aut nupserunt, jam sui juris efficiuntur. Si tamen sub tcCto paterno degunt, quamdam obedientiam patri, ut familiæ capiti, praestare tenentur. (A) Probatur, (a) Id enim sæpe inculcat Scriptura : “ Audi, fili mi, disciplinam patris tui, ct ne dimittas legem matris tuæ2... Filii, obedite parentibus vestris in Domino; hoc enim justum est3.... Filii, obedite parentibus per omnia; hoc enim placitum est in Domino. 4” (b) Et merito; nam, si modo generali inferiores obedire debent superioribus, a fortiori filii parentibus : hi enim, utpote Dei cooperatores in procreatione et educatione filiorum, ejus auctoritatem speciali modo participant, proindeque jus habent filiis præcipiendi in omnibus quæ ad eorum institu­ tionem et disciplinam speCtant; cum enim ipsis incumbat munus ct officium prolem educandi et instruendi, eo ipso filii parentibus juste præcipientibus obedire tenentur sicut ipsi Deo, cujus vices gerunt. * Eccli., III, 9-14; integrum legas caput. ’ Prov., I, 8. — 3 Ephes., VI, 1. — 4 Colos., III, 20. DE OFFICIIS LMCORUM. 465 977. (B) Declaratur. Non tamen in omnibus, absque ullo discri­ mine, obedire tenentur, sed solum: (a) in /icitis et honestis; nam, si parentes aliquid mali aut minus honesti praeciperent, v. g. vindic­ tam exercere, odio prosequi inimicos, eos ad duella provocare, aut furari damnumve aliis inferre, vel periculosis peccandi occasionibus obviam ire, etc., eis resistere oporteret, quia tunc vices Dei minime gerunt : “ Obedire oportet Deo magis quam hominibus.’ ” (b) In omnibus ad curam paternam speélantibus; siquidem parentum auétorilas nec absoluta nec universalis est, sed intra cer­ tos limites continetur, ac restringitur ad ea quæ educationem prolis respiciunt familiæque gubernationem. Ita filii sane obedientiam præstare debent in iis quæ æternam salutem et bonos mores spec­ tant, v. g., dum parentes praecipiunt divinis interesse officiis diebus festis, — aut vetant ne suspcélæ domus, et periculosa conventicula frequententur, vel prohibent ludos immoderatos, quædam consortia periculis plena, ingressum in cauponas intemperanti» deditas, alia­ que hujusmodi quæ mores corrumpere possunt. In his omnibus, quæ jam lege divina velantur aut præcipiuntur, probabilius non committitur duplex peccatum, unum contra specialem virtutem quæ offenditur et alterum contra obedientiam parentibus debitam, nisi violatio ex contemptu parentum procedat; sed malitia peccati augetur ex irreverentia contra parentes commissa, et juvenes hor­ tandi sunt ad hanc circumstantiam declarandam, ut confessor opportuna hâc de re consilia tradere valeat. — Pariter filii obedire tenentur in iis quæ ad domûs et familiæ administrationem perti­ nent, v. g. quoad res domesticas non alienandas aut destruendas. Ut peccatum contra obedientiam parentibus debitam grave sit, requiritur ut parentes serio et striélc praecipiant,— materia præcepti sit gravis, omnibus attentis, — et inobedientia sit plene voluntaria. Quare haud raro, ex defectu unius ex his conditionibus, peccatum censetur leve, præsertim quando committitur non ex contemptu aut contumacia, sed ex quadam fragilitate aut innato independentiæ sensu. 978. (c) Filii vero parentibus obedire non tenentur in eleflione vitee status, quamvis eorum consilium exquirere generatim multum expediat. Ratio est quia vocatio ad statum particularem est aélus providentiæ divinæ qui parentum auéloritatem transcendit; aliunde, cum felicitas juniorum maxime pendeat a tali eleélione, ipsorum est hunc statum eligere et ampleéli, juxta suavem inclinationem quam experiuntur et spiritualis direéloris monita. Utile est tamen genitorum consilium petere, præsertim si agatur de statu laicali, cum in his rebus majori polleant experientia quam adolescentes. Quapropter filii possunt religionem ingredi aut sacros ordines suscipere, dissentientibus parentibus, dummodo non leviter, sed ' API., V, 29. 466 4 I ·< » * •f c post maturam deliberationem hoc ineant consilium. Quid valeant in ordine ad matrimonium, jam exposuimus de Matrimonio. p. 217-221. 979. Notandum pro praxi. Sæpe juniores utriusque sexûs, nonnisi modo confuso et vago peccata contra obedientiam aut reverentiam parentibus debitam accusant; et cum multum intersit nostris diebus paternam auctoritatem roborare, optimo consilio confcssarius hâc de re prudenter et sedulo interrogabit, ut, dcteôlâ peccati naturâ, ejus mali­ tiam poenitentibus vivide manifestet, et suaviter simul ac fortiter juniores hortetur ad parentes honorandos sicut Dei viventes imagines, iisque sicut Domino parendum. —Filii, qui parentes offenderunt, per se debent veniam petere; sed, si prævideatur rem valde difficilem fore, id non est urgen­ dum, ne forte qui ægre id ferunt iterum periculo peccandi exponantur, hanc veniæ petitionem omittendo; aliunde læsum honorem alio modo reparare possunt, videlicet miti sermone, aut sinceri amoris manifestatione; hoc enim posito, parentes hanc obligationem facile condonant. § II. De officiis dominorum et famulorum, SEU DE SOCIETATE HERILI.1 980. Sæpe societas domestica per societatem herilem com­ pletur, quatenus videlicet famuli et famulæ suas operas familiae capiti locant, et pro certo pretio sese obligant ad quædam officia in domo fideliter adimplenda. Quod qui­ dem ex duplici indigentiâ et necessitate oritur : ex unâ parte, membra familiae omnia opera, quæ ad rem domesti­ cam requiruntur, peragere nequeunt; ex alterâ autem, qui­ dam sunt homines qui, ob inopiam aut infortunium, per scipsos vitæ necessaria nonnisi ægre obtinere valent : quare suas operas locare exoptant, ut sibi vel aliis sibi conjunftis alimenta procurare possint; inde natus est famulatus, seu contradus quo quidam extranei, suas operas locando, fiunt de familiâ domini, ideoque domestici vocantur. •> I ' Mayol, Summa moralis, coi. 544-549, ed. Migne; Valentin, Examen sur les Commandements, Lyon, 1869, t. I,p. 202-216; Bail. P., n. 833839» IMtuPt, Carême, 1894,6' Conf.; L. Âf. Salmon, Domestic sc vice, New York, 1897. DE OFFICIIS JLAICORUM. 467 » 9 t Eamuli distinguuntur ab ôperaritsl qui suas operas locant ad breve tempus, sed in familiam domini non recipiuntur; opifices siquidem propriam domum et sæpe familiam habent, nec subduntur heris nisi per illas diei horas pro quibus con­ ducuntur, dum famuli dominis obcdientiain praestare debent toto tempore famulatûs, domumque dominorum inhabitant Historice constat non camdem semper fuisse domesticorum con­ ditionem; antiquitus mulli servituti addicebantur; quando postea Uberi facti sunt, per longa tempora nexus inter ipsos dominos­ que multo aréliores fuêre quam sunt nostris diebus; hodie pariter, contraéius famulatûs non eodem modo in diversis regionibus initur; imo, in eadem regione, diverso modo accipitur ruri et in urbibus. Quare his omnibus sedulo attendendum est ad definiendas mutuas dominorum et famulorum obligationes : harum extensio et vis obligatoria multum pendet a consuetudinibus temporum et loco­ rum. — Pariter, quando in medium proferuntur textus Scripiuiæ, Patrum et Theologorum, sedulo distinguendum est inter principia generalia, quæ omnibus locis ac temporibus accommodantur, et regulas speciales quæ nonnisi certis locorum ac temporum condi­ tionibus applicantur. I. De officiis dominorum, 981. Domini suam auéloritatcm a Deo con.sequuntur, qui, inæqualcs dotes hominibus largiendo, voluit in societate humanâ alios esse aliis superiores, et quemdam hierarchicum ordinem constituit; quo sensu dici potest : “ Non est enim potestas nisi a Deo.1 ” Quæ tamen auctoritas non est absoluta, sed moderate, prudenter ac Christiane exerceri debet : famuli enim, quamvis statu et conditione dominis inferiores, ipsis sunt æqualcs quatenus ejusdem coelestis Patris filii, ab eodem Salvatore redempti, corumdcm sacra­ mentorum participes, ct ad eumdem finem destinati; auCloritas igitur Christiana caritate ac modestia temperetur. Quibus positis officia dominorum tum ex justitid, tum ex caritate oriuntur : ex justitiâ, quando explicite aut implicite ex ipso famulatûs contraChi libere inito defluunt; ex cari­ tate, quæ major esse debet erga domesticos quam erga extraneos. 982. i° Justitia postulat ut æque serventui omnes legi- I' 1 Rom., XIII, i. 468 CAPUT I. timæ conditiones in contractu inclusæ : — (A) Salarium justum solvi debet tempore statuto, vel secundum regionis morem legibus aut consuetudine firmatum; ad id enim se obligarunt domini ex ipso contraéhi. (a) Quoad determi­ nationem justi pretii, sequenda.· sunt regulæ de salario opifi­ cum superius traditae {De Justitiâ, n. 819-826). Hinc injustitiae rei sunt qui, inopiâ aut simplicitate famulorum abutentes, extorquent eorum consensum in salarium infra illud quod ex communi judicio æquum judicatur. Et sane minus facile excusantur domini infima salaria famulis tribuentes quam heri qui multos habent operarios; hi siquidem aliquando, vi effrænatæ con­ currently ad minuenda stipendia coguntur, ne secus in ruinam vergant; illi autem, qui paucos habent famulos, plerumque plenum salarium solvere possunt, quin lege concurrents vincantur.' (b) Peccant pariter qui promissam mercedem statuto tempore non solvunt, sed diu differunt’ ; gravitas autem injustitiae pendet a gra­ vitate damni ita illati : major est. v. g., quando famuli hoc stipendio indigent ad suos sustentandos. 983. Corollaria (a) Si famulus, ad annum conduétus, per breve tempus, v. g., per hebdomadem ægrolat, plerumque ex consuetudine locorum integrum debetur salarium : et merito quidem, cum hujus­ modi ægritudo ex communiter contingentibus praevideri possit. Si vero per notabile tempus ægrotat, strifle non debetur integrum salarium, cum merces, si sola justitia attendatur, operi præstito proportionari debeat : proinde si totum solvatur, opus erit miseri­ cordia. (b) Si famulus sponte, absque legitima causa, ante praefixum tem­ pus abierit, v. g., ante elapsum mensem, stridte loquendo jus amittit ad salarium tempori servitii respondens, quia ipse fregit contradlum, et exinde damnum forsan domino intulit; attamen, si reipsa hic nullum passus fuerit damnum, v. g., quia statim alium famulum invenire potest, æquitas suadet ut aliqua detur compensatio pro opere præstito. — Si vero famulus injuste dimittatur ante prae­ fixum tempus aut ex culpâ domini, qui, v. g., eum dure t radiat aut ad peccandum provocat, jus striélum habet ad compensatio­ nem obtinendam pro omnibus damnis ex hoc capite sibi injuste illatis. 984. (B) Domini plures operas exigere nequeunt quam ' Quidam domini famulorum stipendia minuunt ut copiosiores elee­ mosynas, ut aiunt, largiantur; nonne tamen melius est \ps\s domesticis, utpote propinquioribus, eleemosynam dare sub specie maioris salarii? ’ Huc enim spedlant verba Scripturae : “ Ecce merces operariorum qui messueiunt regiones vestras, quæ fraudata est a vobis, clamat, ct clamor eorum in aures Domini sabaoth introivit (Jacob, V. 4). DE OFFICIIS LAICORUM 469 cas de quibus in contraélu paétum est; et si quid amplius petant, stipendium augere tenentur. Cum enim tale salarium pro tali opere mutuo consensu determinatum fuerit, si augeatur opus, augeri debet stipendium. Sæpe tamen nil certi definitum est, ct res judicio ct morali æstimationi prudentûm relinquenda est, juxta varias locorum consuetu­ dines. 985. 20 Caritatis officia. Domini eo magis diligere de­ bent famulos quo hi sunt illis propinquiores. Quapropter : — (A) Eos benigne trailare debent : “ Si est tibi servus fidelis, sit tibi quasi anima tua; quasi fratrem sic cum traita1 ideoque humanissime cos alloqui, sine arrogantia eis præesse et imperare, sufficientia alimenta eis præbcre, nec illos nimiis laboribus gravare. — Peccant igitur, si cos sine causâ verbis asperis ct contumeliosis, et a fortiori ver­ beribus afficiant. Si famuli aliqua infirmitate seu morbo laborent, domini invigilare debent ut illis diligens cura præbeatur; striéte quidem non tenentur ad expensas pro medico et remediis solvendas, nisi id in pactum dedudlum fuerit; sed sæpe id suadebit Christiana cantas. 986. (B) Bonum etiam spirituale famulorum prudentci procurare debent : tempus concedendo ad religiosa officia adimplenda,2 videlicet ad Sacrum audiendum, suscipienda sacramenta, doctrinam Christianam ediscendam, etc.; — ideoque eos non cogendo, extra necessitatem, ad opera ser­ vilia diebus festis aut ad vescendum carne tempore prohi­ bito; — bonis moribus vigilando, præsertim ubi sunt junio‘ Eccli., XXXI11, 31 ; cfr. JZphes., VI, 9; Ep. ad Philemonem. — Ad rem Turgeon, op. cit., t. I, p. 363 : “ Faisant appel aux maîtres et sur­ tout aux maîtresses, nous les prions de se mieux pénétrer de celte idée chrétienne et humaine, que leurs domestiques sont leurs égaux devant Dieu ct devant la nature, des êtres qui pensent comme eux, qui souf­ frent comme eux, ct que les progrès de l’inslruclion ct de l'égalité ren­ dent de plus en plus sensibles à l’injustice, à la dureté, à l’humiliation. Ayons le courage de nous dire qu’il leur faut plus de patience et de résignation pour nous servir qu’à nous pour les supporter. ” • “ Re-pciflez la conscience du serviteur : pas de religion imposée ; l’hypocrisie n’honorc pas Dieu; pas de religion entravée c’est une tyrannie odieuse que de dénier à qui sert son semblable la libellé de servir son Dieu. Λ (M. D'ifulst. op. cit., p. 18**^.1 470 CAl’ÜI 1. res famuli diversi sexus,1 - prudenter et suaviter, sed for­ titer, eos corrigendo, quando blasphemiis, turpiloquiis, impiis sermonibus, illicitis familiaritatibus alios domesticos scanda­ lizant; — cavendo præcipuc ne ipsi pravo exemplo, incauto sermone aut sollicitatione famulos ad peccandum inducant; ct ne filiifamilias importunis assiduitatibus juniores ancillas ad atSlus modestiæ ct castitati contrarios alliciant _ ! I. De officiis famulorum. 987. i° Officia justitiæ. (A) Vi ipsius contraélus, tenen­ tur integre ct fideliter suas operas præstare, prout libere ct æque paélum est, cum illâ communi diligentia, quæ ex lege vel consuetudine requiritur; — ideoque nullum damnum inferre domino aut illius rebus sive deliberate, sive ex cul­ pabili negligentiâ {De Justitiâ, n. 793-794). — Peccant igitur qui notabilem partem temporis servitio debiti otiose terunt, vel ad propriam aliorumve utilitatem divertunt. — Prætcrea obedientiam præstare debent in iis omnibus quæ ad famulatum et bonos mores speétant,2 et peccant qui legitimis dominorum mandatis pertinaciter resistunt. (B) Qui ex officio conducuntur ad rem aliquam custodiendam, ut sunt custodes domorum, rei familiaris administratores, etc., c.x justitiâ tenentur impedire ne ullum damnum inferatur his rebus quarum custodiam aut gestionem habent; et si, ex culpabili eorum negligentiâ, damnum illatum fuerit, ad ejus reparationem, tanquam injusti cooperatores tenentur. Si vero ad communem laborem condiiéli fuerint, ex caritate quidem ad damna impedienda tenentur, non autem ex striélâ justitiâ, probabiliter, juxta hodiernos mores. {De Justitiâ, n. 512-515; ibidem, nn. 439, 457, vide quæ diximus dc furtis famulorum et occultâ compensatione.) 4 Γ « c » ' “ Soyez vigilants : le serviteur fait partie de la famille; il ne faut pas qu’il la déshonore par ses vices; vous avez charge d’âmes à l’égard de tous ceux qui vivent à votre foyer. ” {M. D'Hulst, ibid.) Quare prælaudatus auélor dolet, p. 450, quod Parisiis et in magnis urbibus famuli et famulæ promiscue relegantur, longe a dominorum cubiculis, in partem superiorem ædificii, ubi juniores sæpe proximis peccandi occasionibus exponuntur. ’ Huc pertinent verba Apostoli, debito tamen servato discrimine inter seruos et famulos : “ Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo; non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed ut servi Christi, faciente^ voluntatem Dei ex animo. ” {Ephes., VI, ç-6; cfr. 1 Petr., II. 18-19.» DE OFFICIIS LA1GORUM (C) Famulatum deserere ante præfixum tempus non licet nisi ob gravem causam, et, in quantum fieri potest, oppor­ tune admonito domino : patet ex ipsâ naturâ contraélûs. 988. 2° Officia caritatis. (A) Reverentiam interiorem et exteriorem dominis præstare debent, quatenus divinitus sibi præpositi sunt in iis quæ ad familiæ regimen attinent; famulis enim aliquatenus accommodari possunt verba Apo­ stoli ad servos : “ Quicumque sunt sub jugo servi, dominos suos omni honore dignos arbitrentur1 ”,— Peccant igitur si dominos contemnunt, derident, contumeliosis verbis offen­ dunt; aut proterve erga cos se gerunt. (B) Speciali modo curare debent ne detrailione aut mani­ festatione sccretorwHy quæ cx munere sibi credito cognoscunt, domino ejusve familiæ noceant : ex eo quod domesticæ vitæ aliquomodo participes efficiuntur, cautiores esse debent quando dc rebus domesticis cum alienis confabulantur. Multum sane optandum est ut intimiores sint relationes inter famulos dominosque, prout revera adhuc in quibusdam existunt familiis, sed si universim restitui nequeant, difficultates famulatûs mutuâ reverentia et cantate saltem temperentur. — Sacerdotes autem spiritualem curam famulorum non negligent, sed paterni sollicitudine satagant ut opportunis consiliis ac piis confraternitati­ bus eos a malo arceant et ad virtutis perfeélionem dirigant.' Art. II. De officiis e societate civili dimanantibus. 989. Prænotanda de origine et naturâ hiyus societatis.3 Societati domesticæ, jam ab initio institute, mox superad­ dita est societas civilis. Primum quidem apparent patriar­ chales fainilicEy pluribus generationibus auétæ, simulque ab extraneis hominibus adjuta· qui familiæ adjunguntur sive ut famuli operas suas præstantes, sive ut socii protcétionem 1 Tint. VI, i. — “ Comme le maître doit voir dans son serviteur un frère, son égal devant la nature et devant la rédemption, ainsi l’homme qui seit son semblable doit respecter en celui-ci cet clément de divinité qui réside dans sa personne et consacre son autorité. ” (J/. D'Hnlsty 1. c., p. 189.) Quod quidem quam sollicite præstiterit H. de Tourville y vir cæteroquin de re sociali optime meritus, exposuit P. Rureau, L’Œuvre de H. de Tourville, ap. Science Sociale, t. XXXV, 1903, p. 470-471. 1 J/. D'HulSty Carême de 1895, Ie Conf.; J/cytT, op. cit., L II n. 266 seq.; Castdein, Droit naturel, p. 737-767. 472 CAPUT 1. quaerentes : hi omnes sub senioris patrisfamilias regimine simul degunt Paulo post alia familiæ, debiliores ad se tuendas contra externa pericula, bestiarum aut hominum incursus, in construenda oppida confluebant, ct confoedera­ tionem quamdam instituebant sub regimine potentioris ducis; et ita nascebantur tribus, seu plurium familiarum consociationes. Postea vero quædam tribus aliis se adjun­ gunt, sive securitatis causâ, quo efficacius externos hostes repellant, sive ex quâdam necessitate, quia debiliores a potentioribus viélæ sub carum regimen transeunt; et ita paulatim nationes eflbrmantur. 990. Pauca tantum notamus de variis formis civilis regiminis. Tri­ plex jam distinguebatur forma ab Aristotele : monarchica, quando suprema potestas in uno homine residet; aristocratica, quando auélontas alicui optimatum collegio competit; democratica, si auétoritas penes totum populum organice unitum manet. Hodie vero, apud excultas nationes, dnæ præsertim regiminis formæ vigent : — monarchia, aliis elementis, aristocratico et democratic©, temperata; respublica, seu democratia repriesentativa, in quâ populus non directe per seipsum (quod impossibile est), sed per deputatos^ se eleélos publicas res gerit. 1 Quaecumque autem sit regiminis forma, suprema quædam au floritas necessaria est tamquam publica ordinis socialis custos et patrona, sive ad tuendam pacem et securitatem contra hostes externos, sive ad protegenda civium jura con­ tra injustos aggressores in ipsâ civitate degentes; et tanquam provida promotrix institutorum quæ bono communi inservire possunt. — Singuli autem cives, præsertim qui aliquod munus exercent, sub regimine supremæ auôoritatis, bono rcipublicæ adlaborare debent. — Quibus positis, agemus : 1° dc officiis superiorum et inferiorum in genere; 2° de qui­ busdam muneribus in specie. § I. ÜE OFFICIIS SUPERIORUM ET SUBDITORUM IN GENERE. 991. Superiores, seu principes hic dicuntur non solum qui supremâ potestate in societate civili potiuntur, quales sunt Rex, Imperator, Rtipublicæ Prases, sed etiam ii qui partem habent in Gubernio, ut ministri, aut etiam deputati senatoresve, in regionibus ubi suprema potestas inter plurcs divisa DE OFFICIIS LAICORUM. 473 est — Subditi vero vocantur qui civili auéloritati subji­ ciuntur. Omnibus autem communis esse debet patria amor et cultus, non quidem eo sensu quod despiciantur aut odio habeantur extraneae Gentes, sed eo sensu quod specialiter diligatur regio ubi quis natus est atque educatus, in quâ patres sepulti sunt, et quæ suam a Deo accepit missionem. Qui quidem amor generosus esse debet, ita ut pro patriae communi bono reéle agere, patienter pati ac mori parati simus. 1 I. De officiis Superiorum, seu Principum’. 992. Superiores legitimi, quicumque sint et quomodocum­ que fuerint eleéti, vices Dei gerunt, cum omnis potestas a Deo procedat; ideoque non illimitatâ au&oritatc gaudent, sed imperium exercere debent dependenter a lege naturali et divinâ. Horum munera et officia, necnon ambitus eorum potestatis Constitutione ac legibus civilibus variarum Gen­ tium definiuntur; hic nonnisi magis generalia breviter attingere possumus. 993- i° Superiores tenentur, vi muneris sui, bonum com­ mune primario intendere ac procurare, ct nonnisi secundario bonum particulare sive proprium, sive eorum qui sibi pro­ pinquiores sunt. Cum enim societas ad bonum commune promovendum instituta fuerit, ii qui societati præsunt ideo fuerunt eletfii ut huic communi bono providerent; quaprop­ ter contra officium statûs sui peccant, si, reipublicæ curam remisse ac negligenter gerentes, paucorum commodo serviie satagant. Hinc : — (A) Imprimis cognoscere debent in quo consistat bonum com­ mune, sive materiale sive spirituale, quibus inediis promoveri possit ac debeat, non solum in se, sed etiam omnibus attentis temporum, rerum ac personarum circumstantiis; secus enim imprudenter agent, multaque damna reipublicæ et privatis inferent. Quare ' Cant. Gibbons, Patriotism and Politics, in pci iodico 1X01 th.Amo . Review, april. 1892, p. 385-400. ■ S. Thom., De regimine principum, Opusc. XVI, inter opera Parnuv edita, t. XVI, p. 225-291; Beltarminus, De officio principis christi.mi; cfr. Leo XIII, Encycl tnmunta/c Dei, 1 nov. 1S8;; \otdin. ». 304-306. 474 CAPUT I. scientiæ politic®, oeconomicae ac sociali sedulo incumbere debent; et si patriae magis prodesse velint, non solum suæ gentis, sed etiain exterarum nationum mores legesque aliquatenus scire conabuntur : comparatione enim faétâ inter diversorum populorum leges, melius intelligi potest quomodo patrii mores emendari valeant. (B) Imperii exercitium justum esse debet, nec tyrannicum, “ sed quasi paternum, quia Dei justissima in homines potestas est et cum paterna bonitate conjunéla’.” Quapropter vitanda est personarum acceptio, vi cujus uni civium classi potiusquam alteri, vel aliquibus privatis potiusquam aliis, absque rationabili causa, favor præbetur. Quod præsertim in distributione munerum et onerum servandum est; quandonam hâc in re injustitia admittatur jam expositum est, De Justitia, n. 467-468. Sed, etiam illæsâ justitia, peccant rei pubhcæ administratores qui scienter ac volenter digniores a mune­ ribus arcent, et minus dignos advocant; ita enim bono publico non provident; sed suo vel paucorum amicorum, cum detrimento aliorum. 994. 2° Bonos civium mores tueri ac promovere tenentur non solum legibus ct judiciali potestate, sed etiam exemplis. Nam bonos mores ad utilitatem etiam temporalem reipublicæ multum conferre omnes concedunt. Quapropter, quando abusus jam praevalere incipiunt, v. g., publica ebrietas pro­ pter multitudinem tabernarum, juniorum corruptio per obsccenos libros obsccenasvc pitSturas aut exhibitiones, necesse est ut suprema auétoritas illos compescere studeat sive justis legibus, sive cfficaciori legum observatione. — Ex quo sequitur eos qui præsunt striéliori obligatione ad bonum exemplum præbendum teneri, cum subditi ad imitandos superiores tendant, juxta illud : Eegjs ad exemplar totus componitur orbis. r 995· 3° Privatas consociationes quæ ad civium bonum conferunt tueri ac protegere debent, eas vero quæ bonis moribus evidenter adversantur coercere; priores enim rei public® auxilium præstant, posteriores autem eidem valde nocent. Quod fusius expositum est ubi de jure consociationis, De Justitia, n. 183-194. De relationibus autem inter civilem potestatem et Ecclesiam alibi disputavimus. De Verb Ecclesiâ, n. 227-250. 996. 40 Quoad deputatos speciatim, eosque omnes qui in Comitiis jure suffragii gaudent, hæc sunt præcipue na­ tanda : — A) Hoc munus illi soli ambire et acceptare possunt qui illud ' / en V///, Encycl. Immortale Dei. j DE OFFICIIS LAICORUM. 475 pnidcnter atque utiliter exercere valent; secus, se exponunt peri­ culo grave damnum rei publie» inferendi. — Si qui vero idonei eleéli fuerint, munus sine gravi causa recusare nequeunt : bonum enim publicum postulat ut sapientes et probi munus et onus, patriæ utile, non declinent. 'B) Officium suum fidelitei et strenue adimplere tenentur, de bono communi potiusquam privato curantes. Quare scientiam œconomicani et socialem, sui muneris exercitio necessariam, adipisci debent, non solum speculativam, sed etiam praélicam, theoriis simul et faétis studendo, præsertim vero illis quaestionibus quæ in Cœtu Legislativo pertractanda: praevidentur. (C) Sessionibus interesse debent, quoties gravi causa non impe­ diuntur; imo, quando præsentes esse nequeunt, curent ut, quoties quaestio magni momenti dirimenda est, telephonio aut telegrapho statim advocentur, ne forte lex iniqua aut inopportuna, ipsis defi­ cientibus, condatur. — Suffragium autem ferre debent juxta cons­ cienti» diôlamen, et, si res dubia sit, ad illos recurrant qui sapiens consilium praebere valent. — Si suffragio suo ad iniquam legem concurrant, peccant et quandoque ad restitutionem tenentur, secundum principia superius exposita, de Justitia, n. 503-505. II. De officiis subditorum.1 997· i° In regionibus in quibus eliguntur deputati et senatores, qui ad res publicas gerendas suis suffragiis con­ currunt, primarium officium eorum qui jus eligendi habent, est prudenter ct strenue adlaborare ad electionem idonei candidati p ro c u r a n d u m. Res enim, de quâ agitur, nostris præsertim diebus, est maximi momenti · nam, in Cœtibus legislatives, sæpe agi­ tantur quæstiones non solum commerciales et industriales, sed etiam morales et rcligiosæ, c quarum solutione pendet bonum non solum temporale, sed etiam spirituale multorum civium, imo ct totius Gentis. Jamvero solutio hujusmodi quæstionum maxime ab electionibus pendet : si seligantur prudentes et honesti viri, animi fortitudine, catholico spiritu, ct, in quantum fieri potest, cloquentiâ pollentes, religio simul et patria florebunt ; si vero eligantur insipientes, mali, irreligiosi, via paratur non solum temporali ruinæ, sed etiam morum corruptioni et innumeris erroribus contra fidem. ' Meyer, t. II, n 497-537; Noldin, n. 307-319; Vcrmeersch, De Justi­ tii, n. 83-131 ; Ami du Clergé, Le péché électoral, t. XXV, 1903, p. 979, et t. XXVI, 1904, p. 2. 4/6 CA PUT 1. Quapropter omnibus electoribus officium grave incumbit non solum abstinendi a suffragio vendendo, sed etiam ad eleélionein idonei candidati, strenue concurrendi; a quo excusari nequeunt nisi ob causam proportionate gravem. Hinc : 998. (A) Ab hoc officio minime excusant causæ leves, quatenus sunt jactura temporis, venatio aut honesta recreatio, vel irrisio malevolorum concivium : hæc enim omnia sunt quid leve relate ad utilitatem publicam. Nec generatim excusat probabilis inutilitas suffragia emittendi, quia v. g. vix ulla est spes bonum candidatum eligendi; nam, etiam in hoc casu, multum expedit fadtis ostendere bonos cives minime desperare, sed paratos esse ad omnibus licitis utendum mediis usquedum boni deputati tandem eligi valeant. — Ut quis a tali officio dispensetur, requiritur causa omnino gravis, (pialis esset amissio muneris ad honestam sustentationem necessa­ rii. — Attamen, si certo moraliter constet suffragium suum nihil profuturum, vel societatem nullum detrimentum passuram esse ex eleétione, quicumque candidatus eligatur, quia v. g. uterque æque bonus aut malus est, minor causa sufficit ut quis possit ab eleétione abstinere. Nihilominus, etiam in his casibus, plerumque expedit pro aliquo probo cive suffragium emittere, ut ita bonum præbeatur exemplum ; quod quidem magis urget eos qui majori pollent audioritate atque alios suo exemplo ad suffragia danda possunt pertrahere. 999. (B) Si optio detur solum inter duos candidatos indignos, (piorum tamen unus est alio pejor, v. g., inter socialistam et alterum liberalibus erroribus imbutum, pro minus indigno suffragium emitti potest et plerumque expedit; nam inter duo mala minus elicere licet; sed, ad praecavendum scandalum pusillorum, publice declaretur id fieri solummodo ad impedienda mala e pejoris eledlione secutura; præterea borri cives, qui pro minus indigno suffragium ferunt, hunc moneant se ad ejus eleétionem non concurrere nisi ut strenue obstet malis principiis ab alio candidato advocatis, et iniquas leges repellat : ita enim hic cautius agere conabitur. (C) Quo efficacius probi cives ad res publicas honeste et prospere gerendas concurrant, necesseest ut inter se permanentes consociatio­ nes instituant, publicasque conciones habeant, quibus eleétores de suis officiis instruantur, de momento quæstionum quæ in Comitiis dirimendæ proponentur, de necessitate optimos seligendi deputatos; quod quidem non solum speculative, sed praflice declarari debet, fallis exponendo quomodo talis provinciæ deputati pro tali vel tali lege suffragium tulerint, quæ consedtaria exinde orta fuerint, etc., ut electores prudenter et libere inter varios candidatos digniorem eligere valeant. 1000. 2° In omnibus autem regionibus, subditi reveren­ tiam, obedientiam et fidelitatem legitimis superioribus pr.estare debent : — K DE OFFICIIS LAICORUM 4 77 (ΑΊ Reverentiam quidem, quatenus superiores Dei vices gerunt ; ideoque, quæcumque sint dotes quibus præfulgent aut vitia quibus laborant, jus habent ad debitum honorem suscipiendum, propter audoritatem sibi commissam, et excellentiam quæ ex hâc auéloritate defluit : “ Reddite ergo omnibus debita : cui tributum, tributum... cui honorem, honorem. ’ ” — Peccant igitur qui debita honoris signa civili potestati sine justa causA denegant, eique contemptum et irreverentiam exhibent. Hodie quidem ministrorum et officialium publici aClus merito scrutinantur et stricto exa­ mini subjiciuntur, ut ita praecaveantur abusus quibus favere possent; id tamen honeste fieri debet, vitando quidquid mendacium et calumniam redolet. 1001. (B) Obedientiam^ in quantum scilicet justis legibus obedire debent, nccnon aequis judicum sententiis : “ Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit : non enim potestas nisi a Deo... Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit... Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam.3” — Revera nulla societas diu subsistere potest sine legum fideli custodia; si enim quisque prout libuerit agat, et leges despiciantur, mox debiliores a potentioribus opprimentur, et paci concordiaeque dissidia et pugnae succedent. — Quousque se extendat obligatio legibus obtemperandi, in Tr. de Legibus, n. 341-348, expositum est; dc lege tributorum in specie diélum est, de JustitiA, n. 591-598. Quando vero lex injusta aut minus opportuna videtur, non solum licet, sed expedit licitis uti mediis ad eam abrogandam aut refor­ mandam, scribendo deputatis ut hanc immutationem proponant, si de novo eligi velint. 1002. (C) Fidelitatem etiam praestent, quatenus rebellio­ nem excitare aut eos qui præsunt interficere non licet, ut exposuimus, de justitiA, n. 362-363; cum enim hodie suprema auéioritas sit penes Coetum Legislativum, cujus membra civium suffragiis eliguntur, majorem vim habent, ' Rout., XIII, 7. — Quomodo antiqui Christiani imperatoribus, etiam persecutoribus, reverentiam et obedientiam praestiterint describit Guignebert, Tertullien, p. 21-128; AdMmar d'Alis, la théologie de Tertullien, p. 397 sq. * Rom., XIII, 1-5. 478 CAPUT I. ad libertatem ct justitiam tuendam, civium suffragia quam cujuslibet generis arma. § H. De oeitciis quorumdam civium in specie. Ne limites brevis Compendii transgrediamur, dicemus tantum : de judicibus, advocatis, actore, reo ct testibus, necnon medicis : ex modo enim quo hi munus suum adimplent, patriæ et privatorum bonum maxime pendet. I. De Judicibus. * 1003. Judex est persona publica, legitini A auCloritate constituta adjus dicendum et definiendum. Non enim suf­ ficit ut leges condantur et promulgentur, sed requiritur ut sedulo et fideliter custodiantur. Jamvero legum obser­ vantia potestate judiciali maxime promovetur : quando lites inter privatos oriuntur, aut quando delicta vel crimina perpetrantur, ad judices speélat rem inter partes controver­ sam dirimere, vel delinquentes punire : in priori casu, causa est civilis, in posteriori, criminalis dicitur. Hic non agitur nisi de judicibus scecularibus ; de eccle­ siasticis enim fuse disseritur in Preelection ibus Juris Cano­ nici. — Hodie vero, apud plerasque nationes, in causis crimi­ nalibus, duplicis generis adhibentur judices : jurati, qui de ipso fallo judicant, utrum scilicet ct quo gradu reus sit vere culpabilis ; judices proprie dicti qui poenam decernunt cri­ mini proportionatam. Dicemus : i° de judicibus proprie dictis ; 2° de juratis. 1° 5C a k fer; De judicibus proprie dictis. 1004. Ÿxætevjurisdictionem, quæ necessaria est ad validi­ tatem sententiæ, et de quâ agitur in utroque Jure ubi de competentiâ fori, tres præsertim incumbunt judici obliga­ tiones : — (A) Scientia competente pollere debet, ut aequum ferat judicium : secus se exponit periculo damnum inferendi iis qui coram suo tribunali se sistunt. Legibus ergo in suâ 1 Lessius, lib. II, c. 29; Lugo, De Justitiâ, disp. XXXVII; Conf. d'Angers, t. Il, 3e Conf.; Valentin, Examen sur les devoirs des pro­ fessions, t. I, p. 1-60; Bail. P., η. 537-5931 ‘Voldin, n. 708-717. DE OFFICIIS LA ICOH (J Μ. 479 regione vigentibus nccnon jurisprudents sedulo studere debet; quo altius ct difficilius est munus ei creditum, eo eminentiori pollere debet scientiâ. Hinc, si quis judex scientiâ competenti sit destitutus, absolvi nequit nisi officium dimittat, aut scientiam juridicam discat et inte­ rim a munere exercendo abstineat, si fieri potest, vel saltem doutio­ ns consilium capiat, si prorsus abstinere nequeat. Pariter communi saltem diligentia uti debet ad causam particula­ rem cognoscendam, de quâ judicium feret,et ad audienda argumenta quæ pro et contra ab advocatis proferuntur; secus enim circa faéta exposita decipi potest. Si judex culpabiliter damnum alicui parti intulerit, sive ob impe­ ritiam sive ob negligentiam cujus conscius est. tenetur damnum reparare quod pars læsa passa est : efficaciter enim et injuste hujus damni causa fuit. — Si vero inculpabiliter> ex inadvertentiâ qua­ dam, debet monere partem læsam, ut hæc sibi per appellationem aut alio modo consulat. 1005. (B) integritatem perfectam in omnibus exhibere debet, ita ut ncc amori nec odio, nec precibus nec minis cedat, sed solum conscientiæ diélamen sequatur; non enim hic agitur de gratiâ seu favore, sed de striéiâ justitiâ, ad quam perfeéta incorruptibilitas omnino requiritur. Hinc omnia jura merito prohibent ne, pro re expendendâ et sen­ tentia ferenda, pecuniam aut munera judex accipiat; secus enim exponeretur periculo injuste agendi : munera enim semel accepta plus minusve alliciunt ad sententiam dicendam in gratiam donato­ ris. Imo a litigantibus munera accipere, tanquam dona ex mera liberalitate oblata, non decet; judex siquidem jam stipendium acci­ pit pro munere suo fideliter adimplendo, ideoque nullum jus habet ad aliquid aliud consequendum; aliunde vir honorabilis omnia hujusmodi munera, etiam parva, rejicit, ne forte ejus integritas in suspicionem veniat. - Neque etiam pecuniam ultro sibi oblatam acceptare debet, ut unam causam præ aliâ expediat; vi muneris sui, omnes causas cito expedire tenetu% nec uni præ altero favere debet.’ 1 Quidam dicunt parva munera acceptari posse, quia vim alliciendi ad injustam sententiam non censentur habere; ita A’oldin, n. 710. Alii contendunt pecuniam accipi posse ad rem diligentius expedien­ dam, si ad hoc requiratur extraordinarius labor (id., n. 711), aut ad unam causam præ aliâ expediendam, quando plures æquali jure gau­ dent {Lay manu, 1. Ill, tr. IV, c. 4, n. 9). Sed hæc omnia ut pericu­ losa rejicienda esse put.unus, et viro honorabili indigna. Attamen, post facium, si revera nullum damnum injuste alicui illatum fuerit, nor. d»u«r strieffa obligatio restituendi. 4S0 CAPUT I. 1006. (C) Judex secundum leges procedere debet quoad or­ dinem ct formam judicii, et sententiam ferre secundum alle­ gata et probata. Non est enim legis conditor, sed interpres; nec agit secundum privatam scientiam quam habet, sed secundum scientiam publicam, quam ut judex acquisivit, proindeque secundum probata. Hoc est principium gene­ rale, quod tamen quasdam admittit exceptiones, proindeque panlo fusius exponendum est. a) Quando quis scientiâ privatâ tanguant reus cognosci­ tur, sed juridice non fuit convitdus, absolvi debet : nam ad bonum publicum melius est ut unus reus absolvatur quam ut ordo judicialis turbetur, cum periculo innocentem ali­ quando condemnandi. 1007. (b' Si vero judex privata scientiâ certo noverit aliquem esse innocentem, qui tamen juridice probatus est reus, multum inter theo­ logos controvertitur : alii dicunt, cum 0’. Thotnà,' eum debere qui­ dem, propter hanc scientiam, diligentius examinare testes, ut inve­ niat occasionem liberandi innoxium, et, si non possit, eum superiori relinquere judicandum; si vero nec hoc potest, remanet ut senten­ tiam ferat secundum allegata, quæ debet sequi in judicando magis quam quod ipse novit tanquam privata persona. — Alii vero hanc opinionem limitant ad casum quo poena imponenda est pecuniaria vel aliqua privatio officii : tunc enim auéloritas publica vult eum privare aliquot bonis temporalibus, propter bonum commune quod exigit ut in his rebus servetur ordo judicialis. Si vero agatur de poena capitis vel carceris, judex innocentem condemnare nequit, quia societas non habet jus innocentem vitâ aut libertate privandi, cum hoc sit intrinsece malum.1— Alii tandem asserunt in nullo casu licere condemnare eum qui certo, quamvis ex scientiâ privatâ, ut innocens cognoscitur. Hodie vero, propter mutatas circumstantias, res ita com­ poni potest : in causis criminalibus, jurati de ipso faélo sententiam ferunt; hi autem, ex lege civili, id tantum affir­ mare debent de quo intime sibi persuasum est, nec senten­ tia: quam ferunt rationem reddere tenentur; quare hi nunquam debent innocentem condemnare, quocumque modo sciant eum innoxium esse. — Quando vero jurati pronuntiaverunt aliquem esse reum, nil amplius judici­ bus manet nisi ut declarent poenam quæ huic crimini com- « ' 5. Thorn., 2. 2., q. 64, a. 6, ad 3; q. 67, a. 3. ’ Lugo, De Justitia, disp. XXXVII, n. 42-47; 5. Alphons., n. 208. DE OFFICIIS LAÏCORUM. 481 petit1: non possunt igitur cum absolvere; forsan possent aliquam formam legalem omittere, ut locus dari possit novo causæ examini novæque opportunitati veritatem dete­ gendi. 1008. (c) Si vero argumenta utrinque allata rem dubiam relinquant, hæc statuenda videntur : in causis criminalibus, in quibus imponenda est pcena, reo favendum est, ideoque hic absolvendus est, nisi de crimine certo moraliter constet : crimina enim non praesumuntur, sed probari debent In causis civilibus, si una pars est in legitimA posses­ sione rei, hanc retinere potest : nam in dubio melior est con­ ditio possidentis; si vero neutra possidet, res adjudicari debet ei cui favet major probabilitas : quando enim jura juribus opponuntur, judex præferre debet ea quæ majorem pro se evidentiam habent2; — si probabilitas ex utrâque parte est ecqualis, amica compositio suadenda est aut etiam imponenda. 1009. (D) Si lex civilis manifesto sit injusta, distinguen­ dum est : (a) si solum legi ecclesiastica adversetur, v. g. immunitati clericorum, judex ab ecclesiasticis superioribus facultatem petat talem causam dijudicandi; quæ quidem generatin'» facile conceditur, ne probus judex officium suum dimittere cogatur; (b) si veio diredte legi naturali aut divina opponatur, non licet juxta injustam legem senten­ tiam ferre, sed judex vel abstinere debet a re judicandâ, vel officium dimittere : nam alicui imponere, per senten­ tiam judicialem, aliquid quod diredte et manifesto legi natu­ rali aut divinæ contrarium est, intrinsece malum dici debet.3 ’ In inultis tamen regio * ibus, ut in Galh'â. judices hodie quamdaiw potestatem habent pœnam deliito proportionandisi igitur sibi peisuasum est accusatum esse inno entem, minimam pcenam infligere debent. * Hinc ut scandalosa et in praxi perniciosa ab innocentia XI, 2 mart. 1679, reprobata est sequens propositio : “ Probabiliter exi­ stimo, judicem posse judicare juxta opinionem etiam minus probabi­ lem. ” (Denzingcr, n. 1019; quoad fusiorem expositionem, cfr. Uva. in hanc propos.) ' Non videtur autem intrinsece malum levem panam innocenti impo­ nere, juxta legem injustam, si secus judex officium deponere cogeretur: ltn-.uL. Μοκ. III. — 16 482 CA PUT I. toro. Corollarin. A Si judex injustam tulerit sententiam, sive damnando innocentem, sive pœnam justa majorem infligendo, dam­ num illatum meliori quo fieri potest modo reparare tenetur, (a) Si culpabiliter id fecerit, sententiam revocare debet, dum potest; etiam cum magno proprio incommodo; secus, monere debet innocentem ut appellet ad superius tribunal, et damna ex hoc c apite illata repa­ rare. .b) Si inculpabiliter, ex inadvertentiâ, tenetur sententiam revocare, si sine magno incommodo fieri potest, aut appellationem suggerere: sed non tenetur striéle damnum inculpabiliter illatum propriis expensis reparare, ex diélis in Tr. de Justitia, n. 474 SQ· Si vero de mulPlà agatur, quæ imponi debuisset, sed de faélo impo­ sita non fuit, judex ad restitutionem non tenetur, quamvis contra justitiam legalem peccaverit, quia jus ad mulctam non ex justilià comminativa sed ex justitia legali oritur. xon. (B.) Sententia judicialis certo justa obligationem parit in conscientiâ : est enim authentica declaratio legis, quæ vim habet præcepti particularis quoad ipsos litigantes. Ex adverso, si sit certo injusta, nullam vim habet in conscientiâ, ut patet; sed, si detur appellationi locus, expedit hoc privilegio uti potiusquam aperte auctoritati judiciali resistere aut occultâ compensatione uti. — Si dubie justa sit, appellatio quidem fieri potest ad judicem superio­ rem, sed inierim sententia vim habet etiam in conscientiâ: nam in dubioprcesunrptio stat pro superiore. 2° De Juratis. 1012. Judices jurati (jurés,jury) ita dicuntur, quia jura­ mento promittunt rite suo munere fungi. Jamvero ipsis proprie competit judicare dc culpabilitatc non solum mate­ riali, sed etiam formali facti quod eorum examini subjicitur, attentis omnibus circumstantiis personarum, faétorum, etc., secundum intimam persuasionem quam ex his omnibus acquisierunt; nec de suo judicio rationem reddere unquam tenentur. Cum jurati inter omnes cives probos seligantur, nec ab eis exi­ gatur juridica scientia, sed solum probitas, munus illud acceptare possunt, etiamsi jurisprudentiam prorsus ignorent, dummodo ani­ mum habeant ab inordinatis affectibus et præjudiciis vacuum, et parati sint diligenter attendere iis omnibus quæ in aétione judiciali exponentur. Kano est quia solum ùcfafiis, et eorum culpabilitale, pronuntiare debent, non autem de quæstionibus juridicis. tunc enim innocens bonum publicum, ne {Noldin, n. 714.) — divortii, exposuimus, memo censetur huic pcemr consentire, propter scilicet judices honesti munus deserere cogantur. Quid speciatim de ratione agendi quoad legem» de Mattiuionio, n. 116. DE OFFICIIS LAICORUM. 483 1013. Quando agitur de rc criminali, jurati culpabilitatcm affirmare nequeunt nisi de eâ certo moraliter constet; secus periculum incurrerent innocentem condemnandi. Hanc autem certitudinem acquirere possunt praesertim ex aéiis judicialibus, quin tamen prohibeantur privata uti scientia : lex enim civilis ipsis permittit secundum suam conscientiam judicare, ideoque secundum scientiam quam quomodocum­ que legitimo modo adepti fuerint. — Hinc si scientia pri­ vata certo norint accusatum esse innocentem, etsi ex alle­ gatis et probatis videatur esse noxius, eum absolvere de­ bent. Si vero innocens appareat ex aciis judicii,et aliunde certo culpabilis esse noscatur, controvertitur; æquius videtur eum esse absolvendum,1 tum quia odiosa sunt restringenda, tum quia secus periculum adest ne innocens irreparabile damnum patiatur : melius est enim, plerumque saltem, pau­ cos nocentes liberari quam unum innocentem injuste damnari. II. De officiis advocatorum.3 1014. Advocatus, seu causidicus ille dicitur qui litigantium causam in judicio defendendam suscipit; quod opportunis consiliis præstat, et praesertim coram judice causam agendo sive ore, sive scriptis, prout mos est in variis regionibus. — Hinc scientia competente pollere debet, ut diximus Acjudice; secus, periculo nocendi se exponit, et damnum r< vera illa­ tum reparare tenetur, juxta superius exposita, n. 1005. Praeterea vero ipsi incumbunt officia 1° quoad causam defen­ dendam; 2° fidelitatem clienti debitam; 30 stipendium exi­ gendum. 1015. i° De justitia causæ quæ suscipitur. Principium generale est advocatum non posse nisi justas causas susci­ pere, casque nonnisi justis mediis defendere; secus enim damnum infertur alteri parti. Ad rem vero fusius decla­ randam, quædam distinctiones necessariae sunt : — (A) In re civili, advocatus suscipere nequit causam quam certo ’ Ita Lchntk., n. 807; /> ?//. n. 592; Noldin, n. 717; contrarium tenet Berardi, Praxis, Tr. VII, n. 108. • Lesdus, lib II, c. 31; Zr/jfP, ‘lisp. XLI; Confer. d ’Angers, t. II, Coni. 4-5; Valentin, op. cit., p. 113-170; Ball. P., u. 596-'09. 484 CAPUT I. injustam cognoscit; si enim vincit, injuste cooperatur damno quod adversu- pani infertur; si vincitur, damnum infert suo clienti, qui inutiles expensas incurrit. Quare, si in decursu judicialis proces * sûs, certo noverit injustam esse causam quam bonâ fide ab initio suscepit, eam deserere debet, et clientem hâc de re monere. — Si vero causa ab initio dubia sit, tam suscipere potest advocatus, monito cliente, cum tribunalia ad controversias dirimendas insti­ tuta fuerint, et aliunde causa, quæ initio dubia videbatur, in decursu processus certo justa evadere possit. Quamdiu causa dubia manet, advocatus amicabilcm compositionem suadere potest; si vero certe injusta apparet, nil manet nisi ut deseratur. B) In causa criminali : (a) licite potest reum defendere, etiamsi certo constet eum esse nocentem; imo, apud excultas (lentes, mos invaluit ut cuilibet reo assignetur advocatus, quo securius serventur formæ judiciales, et accusatus ab omni injustitia aut excessi va seve­ ritate immunis evadat. Potest igitur advocatus reum juvare omni­ bus legitimis mediis quæ ipsi praesto sunt, minime vero dolo, fraude aut mendaciis. — (b) Non licet vero tueri partes accusatoris, quando accusatus certo aut valde probabiliter innocens est; ita enim advo­ catus injuste cooperaretur injustæ innocentis condemnationi. (C) In utroque causarum genere, mediis injustis uti non licet, nempe mendaciis, fraudibus, falsis testibus falsisve documentis, quia nemini fraus et dolus patre cinari debent. — Hinc si documen­ tum authenticum amissum fuerit, non licet ei substituere fraudulen­ tum transsumptum : id enim mendacium est legibus merito veti­ tum, ne secus via omnibus fraudibus aperiatur, magno cum publico detrimento. Quando advocatus damnum injuste clienti vel adversæ parti intu­ lit, illud reparare tenetur, juxta principia superius exposita, de Justi­ tia, n. 466, sq. ; (D) Quid possit in causa divortii, exposuimus in Tr. de Matri­ monio, n. 115. « e 1016. 20 De fidelitate erga clientem. Vi muneris sui, advocatus tenetur diligenter ct fideliter agere causam quam suscepit, videlicet : (A) Causam serio examinare, eâ nempe diligentia quam rei gravi­ tas postulat; posteaque sincere clientem monere de Justitiâ vel injustitia causæ, necnon de probabilitate vincendi aut succumbendi, ut hic rite edoétus inutiles sumptus vitare possit; si culpabiliter id omittat, damna exinde secuta reparare tenetur. (B) Causam susceptam expedire et defendere debet eâ diligentia quam in simili negotio viri prudentes adhibere solent. Quare, si, dum officium ei incumbit rem attente considerandi, documenta perlegendi aut judices adeundi, vanis conversationibus aut ludis DE OFFICIIS LAICORUM. 485 4 indulgent, vel aliis rebus operatu det, mala reparare tenetur suo clienti vel adversario ex hâc negligentiâ aut cunélatione obve­ nientia. Peccat etiam graviter qui causam ex industrià male traélat, u* alteri parti faveat, aut litem incoeptam deserit, ut adversæ parti paliocinvtur : quod lege civili merito prohibetur, ob periculum «ecreiis abutendi a priori cliente commissis. 1017. 30 De taxis quæ exigi possunt, (a) Stipendium pro causâ quam egit, exigere potest, dummodo limites justi pretii non excedat; justum autem pretium lege,conventione aut consuetudine determinatur, juxta prudentiam judicium, ratione habitâ negotii, peritià advocati et laboris in causâ impensi. Si, pretio convento, cliens, propter justam cau sam, a litigando desistat, v. g propter deteétam litis injus­ titiam, non debetur integrum pretium, sed solum compen­ satio pro labore impenso, juxta prudentûm æstimationem. (b) Quando de pauperibus agitur, qui in extremâ necessitate ver­ santur, ex caritate gratis camam agere tenetur, etiam cum gravi incommodo; si in gravi 'at.tum necessitate sint constituti, ad id tenetur cum levi tantum incommodo Constat ex diélis ubi de caritate, cum hic sit unus e modis eleemosynam præbendi. III. De actore, reo et testibus *. 1017 r° De actore ct accusatore. A) Aflor dicitur qui in causa civili altuum in judicium vocat. Hic tenetur· (a) justa petere; (b) procedere ad tramites juris; (c) proba tiones adducere. Si injusta petit aut innocentem sine ra­ tione in judicium trahit, contra justitiam peccat, et ad repa­ rationem damni illati tenetur. (B) Accusator is est qui in causâ criminali crimen ad judicem defert ct onus probandi in se suscipit. — Hodierno jure communiter non admittitur accusatio judicialis a pri­ vatis faéla (quæ fieri debet a procuratore regio aut reipublica), sed solum denuntiatio, quâ deliélum ad judicem aut procuratorem defertur, quin denuntians in se suscipiat onus probandi. Denuntiare delifla aut crimina tenentur: (a) ex justitia qui vi muneris sui aut specialis pafli ad id constituti sunt, quales sunt officiales publici, custodes agrorum aut silvarum, etc.; hi, negleéto officio, ad restitutionem tenentur secundum principia superius exposita, n. 512-515; (b) ex caritate, quando agitur de crimine com’ 5. Alphons., 1. V, n. 234-290; Lehntk., t. I, n. S11-S21 ; Ballerini-Pabr t. IV, n. 612-638. b 485’ CAPUT. I. mittendo, ex quo innocenti grave damnum imminet quod secus averti nequeat, — aut de crimine etiam praeterito quod sine gravi damno communi taceri nequeat, — aut de crimine quod leges positivæ legitimâ ex causé denuntiare praecipiant. Ut denuntiatio liceat^ crimen certum esse debet aut saltem valde probabile,*in hoc ultimo casu tanquam certum manifestari non debet i 1017’· 2° De reo. Reus dicitur qui in judicium trahitur et contra quem agitur. t ·>( «U (A) In causa civili, reus qui novit adoris causam esse certo justam: (a) litem inchoare non debet, sed justis petitionibus adoris satisfa­ cere; si res dubia est, jus suum probabile tueri potest; (b) imino, etiamsi in judicio absolutus fuerit, non excusatur ab obligatione solvendi debitum; nam pars læsa, etiam quando a sententia prolata non appellat, non censetur juri suo renuntiasse in foro interiori; (c) si mediis injustis sententiam obtinuit, tenetur insuper ad litis expensas compensandas; secus vero, si, propter defedum probatio­ num, sententia in sui gratiam lata est. (B) In causa criminali: (a) reus, jure hodierno, crimen a se com­ missum fateri non tenetur, sed potest se innocentem declarare (anglice plead not guilty}, quia, ex circumstantiis, talis declaratio signi­ ficat se judicialiter de hoc crimine convicium non fuisse; (b) jus habet se defendendi manifestando testium etiam occulta delifla, si id necessarium est ad vim eorum testimonii elidendam, quia non tenetur eorum famam servare cum gravi proprio incommodo; non licet vero calumniose falsum crimen eis imponere, nec a fortiori falsos testes aut iniquum judicem interficere : non sunt enim fa­ cienda mala ut eveniant bona; (c) ad sui punitionem aclive concurrere non tenetur, ideoque, etiam juste captus, fugere potest, aut e carcere evadere, immo probabiliter carcerem effringere, ad vitam aut libertatem servandam; ideoque custodes et satellites decipere et terrere, non autem eis vim inferre aut eos corrumpere ut officio suo desint; si tamen innocens data pecunia custodes inducit ut ipsius fugæ non obstent, non peccat, quia tunc non eos allicit ad adum malum. — Quando reo licet fugere, alii qui ceteroquin non sunt ejus custodes ex officio, ei consilium et adjutorium præstare possunt. 10173. 30 De testibus. Testes dicuntur qui legitime vo­ cantur in judicium ad testimonium de re litigiosâ ferendum. (A) De obligatione comparendi (a) Nemo tenetur sponte se offerre ad testandum, nisi id necessarium sit ad grave damnum rcipublicæ vel alicujus innocentis avertendum; si de bono publico agitur, testari debemus etiam cum proprio gravi incommodo; si de bono privato, non obligamur cum gravi incommodo. (b) Qui a legitima auctoritate citatus est, comparera tenetur, et quidem sub gravi, nisi de re levis momenti agatur aut testimonium non sit necessarium:id enim exigit obedientia civili audoritati debita. (B) De obligatione testandi. Judici legitime interroganti, servato ordine juris, testis tenetur sub giavi juxta veritatem et conscientiam DE OFFICIIS LAICORUM. 485’ respondere, nisi legitima causa excusetur (a; Falsum testimonium est ex se grave peccatum contra veracitatem, contra religionem, si juramentum prius, ut fieri solet, emissum fuerit, et contra justitiam, si exinde damnum proximo illatum fuerit (supra, n. 402). Discrimen vero est inter eum qui falsum dicit et eum qui asserit se nihil scire : prior positive ad injustitiam cooperatur, ideoque ad restitutionem tenetur (supra, n. 403); posterior est tantum coopera­ tor negativus, nec proinde ad restitutionem tenetur nisi ex justitiâ officium ei incumbat reum denuntiandi (supra, n. 512-516). (b) Causa legitima excusans a testimonio reddendo est timor fun­ datus mali publici aut privati valde notabilis; tunc testis non potest quidem proprie mentiri, sed dicere se nescire, cum, ex adjunétis, id significet se non posse moraliter, absque gravi incommodo, rem detegere. Ita respondere debet confessarius, qui rem novit tantum ex con­ fessione sacramentali, aut ex secreto naturali vel commisso : in priori casu nunquam sigillum sacramenlale violari potest; in poste­ riori, secretum revelari nequit nisi id exigat bonum commune aut bonum privatum maximum, secundum principia superius exposita, n. 421-425.— Paiiter a testimonio dicendo excusantur : qui injuste, per vim aut fraudem, in cognitionem rei pervenit, v. g. aperiendo litteras alienas; qui scit reum non peccasse, quamvis materialiter delidum commiserit; qui ex testimonio prudenter timet maximum damnum sibi aut suis impendere, nisi tamen damnum ex negato testimonio secuturum multo majus sit; qui fadlum tantum novit a testibus fide paium dignis : tunc enim nescire censetur. IV. De ciliciis medicorum .* Medici ct chirurgi nobile ct arduum munus exercent, cum ipsis committatur vita hominum corporalis, et aliunde, christianc officium adimplendo, non parum vitæ· etiam spi­ rituali conferre valeant. 1018. i0 Scientiâ competenti ctperitia saltem orciinariâ pol­ lere debent; secus periculo exponuntur irreparabile dam­ num ægrotis aut vulneratis inferendi, et ex hoc capite ad restitutionem obligari possunt. Quia vero hodie scientia medica progreditur, qui suum munus fideliter adimplere volunt, studio incumbere non desinant. Pariter in difficil­ limis casibus, quando de propria peritia dubitant, alium medicum peritiorem advocare non dubitent, si æger aut ejus familia in id consentiat. * Conférences d’Angers, t. Ill, 3' Conf., p. 76-149; Valentin, t. 1, P- 293 348; Surbled, op. cit., t. Ill, p. 155-245; 6*//. Coppens, Moral and Medicine, New York, gallice redditum curé f. Forbes, Morale et Médecine, Paris, 1901, 3" Conf. 486 I CAPUT I. 1019. 2° Diligenter etfideliter suum munus exercere debent, videlicet : (A) Quando, stipendio accepto aut promisso, ad aliquem ægrotantem curandum sese obligârunt, quAvis horâ diei aut noélis quamprimum moraliter accurrere debent, nisi certo sciant ex dilatione nullum damnum infirmo secutu­ rum esse; id enim postulat gravitas rei, scilicet vita humana eorum curæ commissa. — Pariter quando a Municipio vel aliquA communitate pa6lo stipendio conduéli sunt, munus suum tempore morbi contagiosi deserere nequeunt. Si nul­ lum adfuerit paélum, ex JustitiA non tenentur striélc ad manendum in civitate ubi lues viget, et ex caritate raro, cum alii sint qui de ægrotis curent; sed honorabilis medi­ cus in hoc casu munus non deseret nisi ex gravissimà causA. 1020. (B) Tutiora remedia adhibere tenetur, quoties praesto sunt. Quare non licet, rcliélis mediis securis, incerta experiri; prioribusdcficicntibus,minus certa adhiberi possunt, dummodo sint innoxia; tandem, si desperata est salus infirmi, nec adest nisi remedium dubium, quod sanitatem probabilius restituere, sed etiam mortem probabiliter accele­ rare valet, illo uti licet, cum minus malum eligere permit­ tatur; si vero salus ægroti desperata non est, remedium dubium, quod probabiliter prodesse ct nocere potest, non est adhibendum, ne mors acceleretur, sed res natura committatur, quæ haud raro ipsa se sublevat. — Hinc minime licet novum explorare remedium, cum probabili periculo vitæ, etiam cum consensu infirmi : hic enim suæ vitae non est dominus. Quapropter honesti ac prudentes medici nova hujusmodi remedia primum in brutis explorant, nec homi­ nibus eadem applicant, nisi quando dc eorum efficacitate simul ac innocuitate moraliter constat. Dc operationibus chirurgicis, hypnotism! usu, nccnon procuratione abortûs aut craniotomiA alibi diximus.1 1021. 30 Tenentur non multiplicare expensas sine causà, sive per inutiles visitationes, aut superflua remedia, sive præsertim inutiles ct periculosas chirurgicas operationes ' De Justiliâ, nn. 309, 313; De Deo Creante, n. 113-115; De Virt. Religionis, n. 914-916; Supple/η. ad Tr. de Matrimonio, n. 68 sq. ; ibid, n. 63-67 declaratur quandonam et quomodo fœtus abortivi baptizari valeant sive a medicis, sive ab aliis e medicorum consilio. DE OFFICIIS LAICORUM 4«7 lentando, lucri causA (quod quidem nostris diebus haud raro contingit). — Stipendium non exigant ordinario majws, juxta prudentum aestimationem, attentis locorum ac perso­ narum circumstantiis. — Ex caritate vero pauperes in necessitate constitutos gratis curare debent, secundum prin­ cipia superius tradita dc advocato. 1022. 4° Quando infirmus in proximo mortis periculo ver­ satur, tenetur medicus ex caritate eum monere perse a”· per alium, ut sacramenta recipere valeat tempore oppoituno, antequam rationis usum amittat, simulque res suas temporales componat; familiam pariter monere debet, quo tutius spirituali et temporali bono moribundi provideatur. Quæ quidem obligatio per se gravis est, cum agatur de re maximi momenti. Quando medici prudenter et opportune hoc officium adimplent, maximum caritatis opus pcr.ciunt. ct dc familia ac religione optime merentur.1 * Oliin jure canonico praecipiebatur medicis ne curam infirmi pericli lose decumbentis susciperent, nisi eum monendo de confessione facien­ di ; et si intra 1res dies hic confessus non fuisset, eum visitare prohi­ bebantur. Quæ quidem lex hodie fere ubique in desuetudinem abiit. 1023· Clericorum nomine, lato sensu, veniunt quicumque baptizati servitio ct cultui divino specialiter et legitima auftoritate fuerunt deputati. Quo sensu religiosi utriusque sexûs comprehenduntur, fratribus laicis non exceptis. — Striflo sensu clerici tantum dicuntur qui ex aliquo ordine ecclesias­ tico aut saltem prima tonsurâ divinis ministeriis et officiis mancipantur. Hic autem nonnisi de clericis striéliori sensu intellects agendum est. Jamvero, in Tr. dogmatico de Ordine, exposuimus clericonim a laicis distinctionem, necnon præcipua munera sacerdotio et singulis ordinibus adnexa; in Tr. morali de Ordine, de vocatione ad statum clericalem, conditionibus requisitis ad ordinationem et irregulari­ tatibus quæ ab ordinibus arcent, pauca pariter disseruimus; remanet igitur ut breviter perstringamus præcipua officia : 1° clericorum in genere; 2° eorum qui sacris ordinibus sunt initiati; 30 sacerdotum. Art. I. De officiis clericorum in genere. I 4 1024. Clericos, præsertim sacris initiatos, sanctitate tum interna, tum externâ ornandos esse Sacrœ Litteree' multi­ plici modo declarant, non solum quia sunt ministri Dei, sed etiam quia fidelibus bonum exemplum præbere debent : “ In omnibus teipsum præbe exemplum bonorum operum in doCrinâ, in integritate, in gravitate, verbum sanum, irre­ prehensibile, ut is qui ex adverso est vereatur, nihil habens malum dicere de nobis. ” 2 Idem docuerunt Patres et Concilia, (piorum decreta sic contrahit 1 I Tim., IV, 6-16; 11 Tim., I, 6-14; II, 1-26; Tit., 1.5-9; II, 1-8. 7it., 11, 7-8; cfr. / Petr., V, 3, ubi de sacerdotibus dicitur : “ Forma iafli ureris ex animo.” DE OFFICIIS CLERICORUM. 4R9 Tridentinum “ Nihil est quod alios magis ad pietatem et Dei cultum assidue instruat, quam eorum vita et exemplum, qui se divino ministerio dedicârunt; cum enim a rebus saeculi in altiorem sublati locum conspiciantur, in eos tanquam in speculum, reliqui oculos conjiciunt, ex iisque sumunt quod imitentur. Quapropter sic decet omnino Clericos, in sortem Domini vocatos, vitam mores­ que suos omnes componere, ut habitu, gestu, incessu, sermone aliisque omnibus rebus nil nisi grave, moderatum ac religione ple­ num præ se ferant; levia etiam deliéta, quæ in ipsis maxima essent, effugiant, ut eorum aéliones cunélis afferant venerationem. ” Cum ascetici scriptores de interna clericorum sanétitate ac virtutibus fuse disserant, hic breviter perstringemus quæ sacri canones de extemâ eorum vitâ statuerint :2 i°de externo habitu; 2° de quibusdam scecularibus artibus clero vetitis; 3° de vitandis quibusdam obleclamentis. § I. De externo clericorum habitu. Ad cultum externum referuntur habitus clericalis et tonsura. I. De habitu clericali. 1025. Non agitur de sacris vestimentis quibus utuntur clerici in divinis officiis, sed de vestibus quas gerunt in com­ muni vitæ conversatione. i° Origo vestitùs clericalis. 3 Per quinque priora sa < u .1. clerici a laicis non distinguebantur vestium formâ aut colore, sed tantum modestiâ ct simplicitate. Imo, quando nonnulli, præsertim in GalliA, pallium induerunt quod erat philoso­ phorum ct monachorum proprium, eos vituperavit N. Calcs*. tin/is — Sed, jam a sæculo VI, habitus ecclesiasticus a sæculari distinguebatur : videlicet, post Barbarorum inva' Trident.y sess. XXII, cap. I de Reformatione. — Ex Codice, c. 124, “ clerici debent sanctiorem præ laicis vitam interiorem ct exteriorem ducere eisque virtute ct recte factis in exemplum excellere. ’ Cfr. can. 125, 126. ■Quæ hic breviori stylo exponimus, contrahimus ex manuseriptis Λ. )/az?r, Juris Canonici professoris apud Caibo icam Universitatem Parisicnsein, qui benigne mihi licentiam fecit iis utendi quæ assiduo labore collegit ac fusiori calamo lucide digessit. 3 T/ioniassin, Discipline de I’Eglise, *1 I, 1. II, ch. 43-44, 46, 48, S°-S7· 4 Ep. ad Episcopos iXarbonensis et Viennensis provinciae, an. 428, ap. Atiane, P. L., t. L, p. 429-436. 490 CA PUT II. sioncm. multi laid breviores horum vestes induere ccepcrunt, dum clerici antiquas Romanorum vestes retinerent; pauci quidem laid, præsertim nobiles, togam ct pallium pariter servaverunt, sed ab his distinguebantur clerici, quia simpli­ citatem et formam habitûs monachorum imitabantur. — Decursu temporum, Romani Pontifices jam prœcipere coepe­ runt ut clerici longas ct modestas vestes retinerent, ncc exemplo laicorum traherentur qui breviores assumebant Quorum decreta firmavit Tridentinum :1 “ Quia vero, etsi habitus non facit monachum, oportet tamen clericos vestes proprio congruentes ordini semper deferre, ut per decen­ tiam habitûs extrinscci, morum honestatem intrinsecam ostendant... ” 1026. 20Obligatio clericalem habitum deferendi: Jure communi, clerici in sacris constituti vel ecclesiastica beneficia habentes, tenentur habitum clericalem deferre, et quidem ex se sub gravi, nisi legitima excuset ratio. Quod breviter decla­ ramus : (a) Hæc obligatio restringitur ad clericos/// sacris constitutos vel bénéficiâtes, quia Tridentinum (cap. cit.) hos tantum complectitur; sed ex Codice, c. 136, ad omnes clericos extenditur sub poena e statu clericali decidendi, si ab Ordinario moniti sese non emendaverint. (b) Gravis est hujusmodi obligatio, ut constat ex ipso fine lefis, nempe distinguendi clericos a laicis, eos tutandi contra varia peri­ cula, et in memoriam revocandi clericatûs officia; necnon ex panis contra delinquentes statutis, videlicet suspensione ut privatione bene­ ficii ferendæsententiæ. Admittit tamen levitatem materiæ, v. g., si quis habitum dimittat ad tempus hebdomade brevitis. ’ Hinc qui domi clericalem vestem deponit, eam reassumpturtis quando foras egreditur, poenas non incurrit, nec probabilius peccat, nisi ex statuto particulari contrarium declaretur; decet tamen ut clericus etiam domi eam gerat, nisi gravis ratio excuset. 1027. (c) Testis clericalis, juxta 77 identinum, ea est quæ ordini ac dignitati clericorum congruit. — Sixtus T injunxerat quidem vestem fala/em deferendam esse sub poenis supra statutis; sid hanc consti­ tutionem temperaverunt ejus successores, permiseruntque vestes infra genua descendentes iis præsertim qui rure degebant, dum­ modo tamen vestis talaris pro sacris functionibus ac celebratione misstc indueretur. * Trident., «es«. XIV. cap 6 de R< fnnn.it. D'Annibale. Summula, t. ill, n. 146. note 7 fed. 3·, p. 132) DE OFFICIIS CLERICORUM. 491 Cæteroquin Tr dentinum (I. c ) Ordinariis potestatum relinquit statuendi quænam vestis oidini ac dignitati clericorum conveniat, et in praxi statutis cujusque dioecesis standum est. Jamvero, in plerisque catholicis regionibus, Concilia provincialia aut statuta dio cesana clericos adegerunt ad gustandam vestem talarem, ut quidem nigri coloris.’ (d) Λ gestandà veste clericali excusat causa rationabilis, id est, juxta sacros canones, justus timor ne quis gravem injuriam patiatur, aut longum iter; (piando vero peregrinus clericus in aliquo loco per tem­ pus notabile consistit (v. g. per duas hebdomades), clericalem habi­ tum reassumere debet vel proprii domicilii vel loci ubi commoratur. II. De tonsura clerici. Tonsuraduplici sensu accipitur: pro capillis breviter tonsis, vel pro rotundâ capillorum rasurâ in vertice capitis. 1028. ic Conspectus historicus. (A) Per quinque priora sæcula nul­ lum invenitur vestigium tonsuræ proprie diétæ, sed solum clericis commendatur ut neque comam nutriant, neque caput suum radant (B) Sæculo sexto, tonsio capillorum quasi signum clericatus eva­ dit, iit clerici a laicis distinguantur qui ad comam nutriendam magis intenti erant. Circa finem ejusdem sæculi. et præsertim in septi­ mo, clerici non solum tonsuram, sed coronam gestabant, id est. detonsa totâ superiore parte capitis, inferius relinquebant circulum capillorum, in modum coronæ, ut etiam mos est hodie apud non­ nullos Regulares. Versus sæculum nonum, non tantum tond< bantur, sed etiam radebantur capilli, ita ut magis emineret corona Sæculo decimo quarto ad finem vergente, pars rasa capitis im minutionem passa est, ita ut tonsura major non fuerit quam est hodie. Imo, sæculo decimo quinto, in pluribus regionibus fere obs ■■ 1 Ita in statutis dioecesis Parisiensis (n. 196-197) legitur : “ Le cos­ tume ecclésiastique se compose de la soutane, à laquelle l’usage des diocèses de France a ajouté le rabat, la ceinture et le chapeau à larges bords relevés sur les côtés... Dans toute l’étendue du diocèse, on devra porter le costume ecclésiastique tel qu’il vient d*être décrit. Nous dé­ fendons, sous peine de suspense, à tout ecclésiastique demeurant dans notre diocèse et admis à y célébrer les saints Mystères, dc paraître au dehors, même une seule fois, sans la soutane, dans toute l’étendue du diocèse de Paris. ” - Quoad Status America Taderafos, hæc statuit C. Pt. Italhmorense III, n. 77 : “ Volumus itaque et pnecipimus, ut omnes E< clesiæ legem servent, domique agentes vel in templo veste talari, quæ clerico propria est, semper utantur. Cum foras pio deunt... breviori quâd.un veste indui licet, quæ tamen nigri coloris sit et ad genua producatur, ita ut a laicis distingui possint... Stricto praceplo sacerdotibus nostris injungimus, ut tam domi quam foris, sive in propria dioecesi degant, sive extra eam, collare quod romanum vocatur gerant. ” • Tbomassin, op. cit., 1. II, ch. 38-42. 492 CAPUT 11. leverat. Sed Tridentinum veterem renovavit disciplinam modo generali de clericorum vitâ, honestate et cultu externo; et in toto fere orbe catholico Concilia provincialia quæ celebrata sunt, leges de tonsura clericali instaurarunt.’ 1029. 20 Hodierna disciplina. Datur, jure communi, preeeeptum gestandi tonsuram, seu capillos breviter tonsos, et coronam clericalem, nisi legitima excuset ratio. N a m Sixtus F, antiquos canones hac de re confirmans, sub gravibus poenis jubet ut clerici debeant tonsuram ct habitum clericalem assumere et jugiter ferre'2. Vox autem tonsura designat sal­ tem capillos breviter tonsos, ct, vi consuetudinis in plerisque regionibus, clericalem coronam. (a) Hæc autem obligatio non perstringit nisi clericos sacris initia­ tos aut bénéficiâtes. Insuper, m regionibus ubi multi sunt Protes­ tantes, v. g., in Anglià aut Statibus Amer. Dederatis, mos invaluit ut non deferatur corona clericalis. (b) Obligatio per se gravis est, sed, ad peccatum mortale requi­ ritur ut quis habitualiter, vel saltem per integrum annum, absque legitima ratione tonsuram deferre negligat. 1030. Scholium. Quoad barbam, non eadem fuit praxis et disci­ plina in variis sæculis; primis Ecclesiæ temporibus, clerici mode­ stam barbam nutriebant; a sæculo nono eam recidere solebant, sed postea in multis regionibus decenter eam nutrire coeperunt. — 11 odie, jure communi. solum prohibetur ne clerici barbam nutriant; quod non excludi^ barbam moderatam.3 Lege vero particulari, con­ suetudinaria aut sy nodali, præcipi potest, et de faélo in multis dioecesibus præcipitur ut tota barba recidatur.· * § II. DE QUIBUSDAM SÆCULARIBUS NEGOTIIS AUT ARTIBUS CLERO VETITIS. t9 1031. Clerici in sacris constituti non solum debent externo habitu internam sanétitatem manifestare, sed etiam ab * Ita Cone, provinc. Mediolanense Γ (an. 1579), inter Alla Ecclesiæ Mediolan., Lugduni, 1683, t I, p. 219, ubi præscribitur pro quolibet ordine mensura tonsuræ; C. Romanum (an. 1725), tit. 16, c. 3, et in Appendice, n. 18, pp. 63. 313, ed. Bruxellis edita, 1726. ’ Rullar. Rom., t. V, P. 1, p. 43. 3 De Angelis, in tit. de Vitâ et honest, cleric., η. 7; Santi, ibid., η.36 4 “ Le port de la barbe est interdit dans le diocèse. Si, pour des rai­ sons de >anté ou d’autres motifs graves, des prêtres croyaient devoir garder la barbe, ils ne pourraient le faire sans en avoir obtenu notre autorisation. L autorisation de garder la barbe ne dispense pas de porter la tonsure. ” {Statuts Synodaux de Paris, n. 195.) DE OFFICIIS CL' HICORUM 493 omnibus officiis ct negotiis abstinere quæ impediunt ne mi­ nisterio sibi commisso rite fungantur. vel reverentiam clericali dignitati debitam minuunt : “ Nemo militans Deo implicat sc negotiis saecularibus, ut ei placeat cui se probavit ” ’. Cum vero, inter ea quæ clericos arcent a suis officiis, pra·cipua sit negotiatio, dicemus : 1° de negotiatione clericis prohibitâ; 2° de aliis artibus vetitis. I. De negotiatione clericis prohibita. 1032. Negotiatio duplex distinguitur, videlicet stride ct late sumpta. Prior in eo consistit quod res ematur ut sub eàdcmforma carius revendatur. Unde quatuor ad proprie dictam negotiationem requi­ runtur : (a) rem emere : si enim rem ex meo fundo ortam vendo, non dicitur proprie negotiatio: (b) rem emere ut revendatur: nam, si rem emo ut eâdem fruar, non negotior, — quamvis postea, imo eodem die, mulatâ sententia, eam revendam, v. g , quia inexpectatam naétus sum occasionem; (c) ut sub eadem forma revendatur : si enim res per artem aut industriam mutata revendatur, non dicitur stricte negotiatio, v. g. si quis uvas emat et vinum ex eis confeélum vendat; (d) ut carius revendatur : nam si merces eodem fere pretio reven­ datur, ita ut lucrum non percipiatur, non est proprie negotiatio. Posterior autem, seu late diéta negotiatio, ea est quæ caret una saltem e quatuor conditionibus supra expositis. i° De negotiatione proprie diciA. 1033. Negotiatio proprie difla clericis saltem in sacris cons­ titutis et beneficiatis sub gravi prohibetur, etiam quando per alium negotiantur. Constat cx libro III Decretalium, tit. L, Ne clerici vel monachiscEcularibus negotiis se immisceant, cap. 6 : “ Secun­ dum instituta prædecessorum nostrorum sub intermini itione anathematis prohibemus, ne monachi vel clerici causa lucri negotientur. ” Quod decretum a Cone. Viennensi confirma­ tum est : “ Adversus alios clericos negotiationibus vel com­ merciis saecularibus vel officiis non convenientibus clericali proposito publice insistentes vel arma portantes, sic (Epi­ scopi) canonica servare studeant statuta,quod ct illi ab exces­ sibus compescantur hujusmodi ” 2. — Ratio autem prohibi’ // 7'im., 11,4. ’ Decretal, Clemtniin. I. HI, tit 1, c. i, p. 1156. ed Friedberg 494 CA PUT II. tionis est ut avertantur clerici a sollicitudinibus rerum ternporalium ct cupiditate divitiarum, quæ cum sacris muneribus minime conciliantur : “ Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, quæ mergunt homines in interitum ct per­ ditionem ”x. 1034. (a) Quæ quidem prohibitio illos etiam afficit qui omnia lu­ cra impendere intendunt in opera pia; nam finis operantis non mutat naturam operis, et aliunde pia hæc intentio anxietates vanasque curas non tollit.— Illos insuper complectitur qui per alium nego­ tiantur, tum quia, ex regulâ juris 72 in VI", “ qui facit per alium, est perinde ac si faciat per seipsum ”, tum quia Benedidlus XJ V decla­ ravit prohibitionem et pcenas canonicas extendi “ad clericos, illicite sub laici nomine quomodolibet negotiantes, perinde ac si per se ipsos ac proprio eorum nomine negotia ipsa illicita exercerent’” (b) Hæc prohibitio per se gravis est, ut constat tum ex fine legis, tum ex poenis contra negotiantes clericos latis, præsertim excom­ municatione ferendæ sententiæ. Admittit tamen parvitatem maleriæ; ita negotiari bis aut ter in materia levi, imo, juxta plures, in materia gravi (modo non graviori), veniale non excedit; quæ sit autem materia gravis aut levis, judicio viri docti et pii, juxta varia adjunCla determinandum est.3 (c) Hac lege certo tenentur clerici majores et bénéficiât!, et, juxta probabiliorem sententiam, etiam minores clerici, cum leges supra relatæ minime distinguant; unde, si negotiari velint, a clero sece­ dant, prout ipsis licet. Specialiter vero missionarii in Indiis Orientalibus et i·; Americâ (non autem in aliis regionibus), prohibentur ne vacent negotiationi quovis praetextu, etiam semel,per se aut mediantibus ministris, tam nomine proprio quam suarum religionum; et quidem sub panà excommunicationis latce sententia:, et amissionis mercium et lucrorum omnium; quæ quidem pœnæ adhuc hodie vigent, ex declaratione authentica 5. Cong, de Prop. BideP— Hæc tamen excommunicatio ' / Tim., VI, 9-10. Bened XIV, Bulla Apostolica servitutis, 25 febr. 1741, § \ (Bullar. Hened., t. I, n. 13). 15. Alphons., 1. III, n. 831; /J’Annibale, t. III, n. 156. 4 Ap. Colleflanea, n. 351 ; ibid., n. 352, declaratur: "A quâ excom­ municatione latæ sententiæ ipso facio incurrenda nemo absolvi potest, præterquam in articulo mortis constitutus, nisi lutris hujusmodi resti­ tutis... Ut eadem prohibitio ac pœna... non solum afficiat missionaries europæos, sed etiam quoscumque ecclesiasticos viros, qui sub nomine inissionariorum, aut quovis alio titulo, pro tempore missi fuerint, aut in illis partibus quomodolibet morabuntur. ” DE OFFICIIS CLERICORUM 495 non est proprie S. Pontifici reservata, cum delinquens a suo confessario absolvi possit lucris restitutis: si vero lucra restituta non fuerint, a nemine absolvi potest : quare hæc non est proprie reservatio, sed conditio absolutionis. Iisdem pcenis subjacent supe­ riores immediati, Provinciales et Generales (pii suos subditos hâc in re delinquentes non punierint, saltem per amotionem a locis ubi deliétum commissum fuerit. (d) Si clericus pnesenti prematur inopia, alicui licitæ negotiationi vacare potest, ut huic occurrat necessitati. Si necessitas non sit urgens, vel si agatur tantum de necessitate parentum, clericus Indul­ tum postulet a Sede Apostolica, si sit intra Italiam, — vel ab Ordi­ nario, si extra Italiam degat; Indultum vero non concedatur nisi vera sit præfata necessitas et desit alius modus huic subveniendi ; et Indultum ipso jure cesset statim ac cessat ipsa necessitas aut alia adest ratio eidem consulendi. ’ 1035. Corollarium. Ex hoc intelligi datur quid clerico faciendum sit, si commerciale institutum perhæreditatem. aut alio modo, acci­ piat. Juxta Benediflum XIV"3, statim illud institutum dimittere debet, si possit sine temporali detrimento; si non possit sine detri­ mento, retinendi petat licentiam a 5. Cong. Concilii, si intra Italiam degat, vel ab Ordinario, si extra Italiam. In litteris licentiam con­ cedentibus, praescribatur tempus congruum ad dimittendum nego­ tium; interea vero clericus per laicum administret. 2° De negotiatione late sumptâ. 1036. Principium generale est negotiationem late diflant clericis licere, quia leges ecclesiasticae nonnisi negotiationem striéte diélam prohibent. Attamen, ex communi canonistarum et theologorum con­ sensu 3, in uno casu vetatur, nempe quando res emitur ut postea, industria aliorum hominum mutata, revendatur lucri causâ. Nam illud negotiationis genus tam prope accedit ad striéte diétam negotiationem, ut vix moraliter Xü eâ differat, v.g.,si pannum emam, ct ex eo vestimentum conficiatur con­ ducti sartoris industriâ, ut carius illud revendam, idem est moraliter loquendo ac si vestimentum confectum emam ut ’ Ita Clemms XIll, Bulla Cum primum 17 sept. 1759, ap. Collegia nea, n. 340, p. 118. ’ Bened. XIV, Consi Apostolica: servitutis, 25 febr. 1741. 3 'Keiffenstuel, in ut. De vitâ et honest., n. 131; Pirhing, in tit. Xe clerici, n. 4; Schmalggruebei, ibici., n. 18; De Lugo, De Justniâ,disp XXVI, n. 34; 5. Alphons., 1. 111, n. 836; 1?Annibale, t. Ill, n. 155, not <). 496 GAPUT II. idem revendatur. — Eadem mala generat, videlicet tempo­ rales sollicitudines et divitiarum cupiditatem. — Tandem, nisi prohiberetur, facillime eluderetur lex striélain negotia­ tionem prohibens : clericus enim, negotiari volens, materiam a mercatoribus emeret, et curaret ut a mercenariis mutaretur antequam venderetur. 1037. Corollana. a) I acet clei ico rem emere ut eam propria indus­ tria mutatam revendat : tunc enim fru&um proprii laboris vendit, et artificiolum exercet; jamvero manualis labor a 5. Paulo et Patribus multum commendatur (b) Item licitum est animalia emere ut eadem saginata revendan­ tur : hæc enim mutatio est partim frufius naturœ, et partim frudus proprii laboris. (c) Pariter licite clericus vendit res ex propriis priediis comparatas, sive non fuerint immutatæ, sive mutat® sint etiam mercenariorum operâ; hoc enim non est proprie negotiari, sed agros excolere. (d) Licet etiam clerico domum aut prædia emere, ut ea locet et exinde lucrum faciat : hæc enim non est negotiatio, sed rerum locatio, quæ nullo jure prohibetur. - In his tamen omnibus sedulo vitetur quidquid clericali dignitati dedecus afferre potest. 30 De emptione et venditione titulorum crediti. 1038. Cum hodie frequenter emantur aut vendantur cen­ sus publici (rentes sur l'Etat), necnon acitones ct obligationes societatum (aflions, obligations, stock, bonds'), inquirendum manet utrum clerici his negotiis vacare possint.1 Jamvero magnum est discrimen inter obligationes ct afliones : obligatio est jus ad lucrum annuum determinatum ex summâ pecuniæ quæ alicui societati quasi in mutuum data fuit; aclio autem est quædam pars capitalis, ex quo constituitur societas, ct jus confert ad proportionatam partem lucrorum. Hinc obligationis dominus (Z’obligataire, bond-holder) est unus c creditoribus societatis, dum aclionarius (Γ'afiionnaire, stock­ holder) est co-proprietarius fundi socialis. 1039. (A) Non prohibentur clerici obligationes emere in quibuslibet societalibus,servatisjustitiœ et cooperationis regulis. Obligatio enim haberi potest ut mutuum, aut census redimibihs vel ut contractus crediti; jam\ eroha c omnia licent, ut ' De his et de speculationibus littrsce, c(\ •et Supplent, prn (.,alliti, p 219-224. De Justitui, n. 932 9$, j | DE OFFICIIS CLERICORUM. 497 probavimus in Tr. de JustitiA, n. 032; nec aliunde clericis prohibentur, cum nullo modo negotiationem sapiant. — Non possunt tamen emi obligationes societatum quæ ad finem malum instituuntur, quia ita quis malo ab his com­ misso cooperaretur. 1040. (B) Major est difficultas quod actiones, et triplex datur sententia. (a) Alii dicunt clericis non licere a tones emere in societatibus commercialibus vel * industrialibus. Nam hæ societates proprie negotiantur; ideoque afliones emere vel retinere in his societatibus nihil aliud est quam negotium exercere per alios, cum adminis­ tratores omnia negotia gerant nomine aclibnariorum; porro cle­ ricus negotiari nequit etiam per alium. — Confirmatur decisione 5. Officii, i apr. 1857; ad dubium : “Utrum liceat ecclesiasticis personis titulos super vias ferreas emere lucrumque ex eis prove­ niens accipere respondit : “ Sanitissimus concedit facultates Episcopis, communicandas per S. Congreg. Episcoporum, permit­ tendi ecclesiasticis ut accipiant aéliones viæ ferreæ de propriâ pecu­ niâ tantum ergo, inquiunt, sine speciali licentiâ non licet. * (b) Alii vero distinguunt inter societates quæ vocantur commer­ ciales et eas quæ sunt industriales3·, quoad priores, clericis non licet afliones comparare, quia tunc commercio cooperarentur; revera 0". Cong. Episcop. ct Regui. interrogata : “Utrum liceret clericis in sacris constitutis vel bénéficiais acquirere aéliones in diétâ socie­ tate” (agebatur de constituenda societate argentaria), respondit : "non licere”'. — Quoad societates industriales, non prohibentur clerici afliones emere, quia artes industriales exercere possunt; hinc 5. C. Concilii declaravit religiosos artem molitoris exercere posse, modo fiat per operarios conduites.® 1041. (c) Tertia sententia6, quam ut probabiliorem ampletSiimur, docet licere clericis aétiones emere in quibuslibet • Lehmk., t. II, n. 612; Marc, t. II, n. 2228. 3 Apud Ball. /’., Tr. IX, n. 47S. 3 Craisspn, ap. Revue des Sciences ecclésiastiques, t. XIII, 1866, p. 460 483, n. 356; Icard, t. II, n. 4 Bissatri, Collcifianea, Romæ, 1885, p. 530. 5 b'erraris, verbo Clerici, art. 3, nn. 37, 43. 6 Bouix, in periodico Revue des Sc. ecclés., t. II, 1S60, p. 444 470; Vecchiotti, Institutiones Canoôicæ, Taurini, 1876, t. 1, p. 399400; Sanguinetti, Juris ecclesiastici Institutiones, 2* ed , Romæ, iSço, p. 157163; Allègre, Code civ. commenté, Paris, 1902. p 310-315; Nouvelle Revue Rhéologique, t. XXV, 1893, p. 604-614; Bail. P., n. 474-476, qui hanc sententiam ut probabilem babel. 498 r < r t I rf I I Jri societatibus, sive industriab’bu'ï.civecnmmercialibus,dummo­ do tamen hæ serventur conditiones : clericus sit solum aflionarius, non autem socius proprie dicitis, ideoque non teneatur ultra valorem suarum adionum; — societas nullum habeat finem illicitum aut suspctSium; — nec clericus in illA socie­ tate administrationis partem suscipiat; — neque aflionum negotiationem exerceat; — et abstineat præsertim ab illis speculationibus aleatoriis alibi descriptis, De JustitiA, n. 932938. Revera, juxta communem aestimationem, aflionarii non censen tur negotiari neque per se neque per alios; in se quidem sunt coproprietarii fundi, et, si res/zz abstraflo speéletur, eorum nomine geruntur societatis negotia; sed de faflo, aflionarii vix sciunt quo­ modo res societatis gerantur, de iis parum curant, et, etiam quando jus habent in Coetibus generalibus suffragium ferendi, sæpe huic juri valedicunt, et aliunde eo uti minime tenentur. Quare secure quiescere possunt, quia nihil aliud amittere possunt nisi pretium aflionum quas emerunt; proinde generalim non magis saecularibus implicantur sollicitudinibus quam si census publicos possideant; nec multum incenditur eorum cupiditas, cum lucrum exinde perceptum sæpe non sit multo majus ordinario auétario ex obligationibus acce­ pto: unde motiva propter quæ negotiatio clericis prohibetur, hic non applicantur. — Confirmatur ex responso 5. OJJicii, 15 apr. 1885, ubi declaratur “ personas ecclesiasticas non esse inquietandas, si eme­ rint aut emant a&iones seu titulos mensae nummulariae, dummodo paratae sint stare mandatis S. Sedis, et abstineant a qualibet nego­ tiatione diéiorum titulorum, et præsertim ab omni contractu, qui speciem habeat, ut vulgo dicitur, dei giuochi di borsa {specula­ tionum et ludorum liursus abstineant cursibus, a theatris et spcélaculis. ’ Statuta Patisiens. rem fusius declarant, n. 234 : “ Nous défendons à tou-, les clercs, et, sous peine de suspense, à tous les prêtres ct ecclé­ siastiques dans les ordres sacrés, d'assister aux repré-cotations des théâtres publics, operas, bals, cafés-concerts et en général aux speélacles profanes où la présence d’un ecclésiastique pourrait devenir nn sujet de scandale... Nous signalons, comme peu conforme à la dignité et à la modestie cléricales, la présence des ecclésiastiques dans les cliques, conceits publics, fêtes foi aines. ” Notetur etiam n. 2,ti " Nous leur interdisons absolument ri/ith., VII, 1-38. V. 8 ; DE OFFICIIS CLERICORUM 505 Deo... De virginibus autem præccptum Domini non habeo; consilium autem do tanquam misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis.... Qui sine uxore est, sollicitus est quæ Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. ” Jamvero qui, pro Dei gloria et ani­ marum salute, totum se impendere vult, hujusmodi consi­ lium in praxim adducere conabitur. (C) Attamen neque Christus, neque Apostoli continentiam cle­ ricis præceperunt; imo probari nequit usum conjugii vetitum fuisse uxoratis, (pii sacerdotium accipiebant; solummodo bigami, id est qui successive duas uxores habuerant, a sacris ordinibus arceban­ tur : “ Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum... Diaconi sint unius uxoris viri 1052. 20 Continentiae clericalis historia usque ad Concilium in Trullo (691). (A) Per tria priora sæcula virginitas quidem a Patribus mul­ tum extollitur, et jam inveniuntur christiani utriusque se.xûs qui cælibes maneant, præsertim inter clericos; multi siquidem ex cis, Christi et zXpostolorum exempla imitari volentes, et a sæculi solli­ citudinibus immunes esse, continentes manserunt, post receptos sacros ordines, etiam quando ante ordinationem nuptias contra­ xerant’. (B) Primum autem Concilium provinciale quod sacris ministris coelibatum praescripserit, fuit Elibetitamini (an. 305), quod statuit (can. 33) : “ Placuit in totum prohibere episcopis, presbyteris et diaconibus vel omnibus clericis positis in ministerio, abstinere se a conjugibus suis et non generare filios : quicumque vero fecerit, ab honore clericatus exterminetur ”J. —- Idem fere statuit C. Aretatense (an. 314). In Ecclesia orientali, C. Neo-Casareuse (an. 314) depositionis pcenam tulit contra presbyteros uxorem ducentes4 : “ Presbyter si uxorem duxerit, ab ordine suo illum deponi debere.” Diaconi autem qui, tempore suæ ordinationis, dixerant se nubere velle, poterant postea uxores ducere5. — Sed hucusque nulla erat * / Tim., III, 2, 12. Quod constat præsertim ex iis quæ declaravit Paphnutius in Concil. Nicanto (325), ubi de lege cælibatûs condenda actum est; cfr. Socrates, H. eccles., I, 11 ; Sosom., H. eccles., I, 23; Hêfélc, Histoire des Con­ ciles, Paris, 1869, t. I, p. 422-426. ·’ Ap. IDfélé, t. I, p. 147 Vox prohibere hic impropria est, sed sensus ab omnibus acceptus idem est ac si di< eretur pnecipere. 4 Ap. Ut'felt'. I. p. 217; Roskovany. I, p. 18. Quidam dc veritate hujus fafti dubitarunt, sed absque gravi ratione, ut ostendit /DfAe, 1. c. 5 Ita C.Ancyianuni (an. 314), can. 10 (ap. ////?//, |,p. 204; Roskov., I, 17) : “ Diaconi quicumque cum ordinantur, si ut t psâ ortiinatione proies- 506 CAPUT IT. lex universalis. Tn C. Vicano nonnulli Patres statutum EHberitanum ad universalem Eccksiam extendere proposuerunt; iis tamen restitit Paphnutius, episcopus in Ægypto, qui quamvis ipse perfeélam continentiam semper coluisset, strenue declaravit coelibatum non esse omnibus sacris ministris imponendum, quia, inquiebat, non omnes perpetuo sese continere valent'. Quapropter Com ilium abstinuit a lege universali hâc de re condendâ; sed simul interdixit episcopis, presbyteris, diaconis aliisque clericis secum habere mulieres subintroduflas, nisi forte matrem, sororem, amitam aliamve personam omni suspicione majorem’. 1053. (C) Varii autem canones in utrâque Ecclesia, Orientali et Occidentali, prohibuerunt ne episcopi, presbyteri et diaconi, qui innupti sacros ordines susceperant, postea uxores ducerent. In Ecclesia tamen Orientali, diaconi qui, tempore suæ ordinationis, declaraverant se nubere velle, hoc beneficio uti poterant, ut supra notavimus. Sed quoad uxoratos, qui sacros ordines accipiebant, praxis Ecclesiæ latinæ omnino a praxi Ecclesiæ^vwt? discrepabat : in illa siqui­ dem, sacri ministri ab usu matrimonii abstinere debebant3; dum in Ecclesia Orientali uxores suas relinquere prohibebantur, poterantque marifaliter cum eis vivere, exceptis tamen diebus quibus sacrum celebrare volebant; notari etiam debet paulatim consuetu­ dine prohibitum fuisse ne in episcopos eligerentur non 1 ælibes. 1054. (D) Quoad subdiaconos, quædam particularia Concilia ipsis quidem injunxerant coelibatum,sedante sæculum sextum hujusmodi lex non erat universalis, etiam in Occidente, quia subdiaconatus adhuc inter minores ordines recensebatur. Λ". Leo (an. 444) præscripserat quidem subdiaconis continentiam;4 sed id non fuit statim in praxim deduélum per totam Ecclesiam. Postea 5 Gregorius idem statuit præsertim pro Sicilia, ubi praxis contraria vigebat : “ Unde videtur mihi, ut a præsenti die Episcopis omnibus dicatur, ut nullum subdiaconum facere praesumant, nisi qui se viélurum tati sunt, dicentes velle se habere uxores, nec posse se continere : hi postea si ad nuptias venerint, maneant in ministerio, propterea quod his episcopus licentiam dederit. Quicumque sane tacuerunt, ct susce­ perunt manûs impositionem, professi continentiam, si postea ad nuptias venerint, a ministerio \el < Iero «essaie debebunt, laicam tan­ tum recipientes communionem. ” 1 Ap. Hefélé, I, p. 422-426. 1 Héfilé, I, 370; Roskov., I, p. 19-20. Subiiitrodufla mulieres non erant uxores, sed mulieres quæ ut sororec habebamur. 3 Quod 5. Hieronym. testatur, ep 4X, n. 21 : “ Episcopi, presbyteri, diaconi aut virgines eliguntur, aut vidui, aut certe post sacerdotium in æternum pudici”; alios textus ejusdem auftoris refert Roskov ,1, p. 15-42 4 S. Leo, Ep. ad Anastasium, cap. 4, ap. Roskovany, t. I, p 98. DE OFFICIIS CLEHICORTTM. 507 caste promiserit il'od cmtntnm non fuit ah omnibus ser­ vatum, et quædam variationes et exceptiones usque ad sæc. XII permanserunt. ΙΟ55· 3° Decreta Concilii Trullani (an. 692) el praxis Ecclesia graae. Discrimen quod inter utramque Ecclesiam quoad cœlibatûs extensionem vigebat, firmatum est decretis Concilii quod vocatur Quinisexfum, exeo qtiod quintum et sextum Concilium complere debebat, aut Trullanum, ex trullo seu aulâ ubi habitum est. Hæc autem de clericali continentia statuit’ : — (a) Confirmat præteritos canones de vitandâ cohabitatione mulie­ rum, quæ non sunt ab omni suspicione immunes; insuper prohi­ bentur clerici ne secundas nuptias unquam contrahant. (b) Vetantur etiam sacri ministri ne post suam ordinationem nubant : “Ut deinceps null: penitus hypodiacono, vel diacono, vel presbytero post ordinationem contrahere liceat. Si autem fuerit hoc ausus facere, deponatur. ”(Can. 6.) (c) Si quis autem antequam hypodiaconus, vel diaconus vel pres­ byter ordinetur, velit nubere, hoc faciat; neque ordinationis tem­ pore ab eo postuletur ut profiteatur se a legitima uxore abstinere3; attamen si ad episcopatum promoveatur,continentiam colere debet : ‘‘Uxor ejus qui ad episcopalem dignitatem promovetur, communi sui viri consensu prius separata, postquam in episcopum ordinatus est ac consecratus, monasterium ingrediatur procul ab episcopi ha­ bitatione exstTuélum, et episcopi providentia fruatur.” (Can. 48.) Pariter “ qu» divino altari assident, in sacrorum tractandorum tem­ pore esse omnino continentes (oportet), ut possint id quod a Deo simpliciter petunt obtinere." (Can. 13.) Quæ quidem disciplina etiam nunc in Ecclesià græcà viget; sed subdiaconi non habentur ut sacri ministri, ideoque nubere possunt; sed, si ante diaconatum uxorem non duxerint, jam amplius nubere nequeunt. 1056. 40 /Pistoria calibatusin Eiclesià Latinà a C. T> ulla no usque ad Tridenthmm. (A) Dum Orientalis clerus disciplinam ecclesiasti­ cam de caelibatu ita mitigabat, Romani Pontifices clericalem conti­ nentiam contra ejus impugnatores et violatores invicte propugna­ bant atque tuebantur. Quod tamen non sine maximis conat«bus et ludlaminibus praestare potuerunt Saeculis enim IX—XII, magna vigebat morum corruptio apud principes, populas et ipsos ’ .S. Gregor. M., lib. I, Ep 44, a I Petrum subdiaconum, Siciliæ, ap. Roskov.., I, 143-144. ’ Ap. Roskovany, t. I, p. 167-171; Héféliy t. IV, p. 208-212. 3 Hujus Concilii Patres agnoscunt contrariam legem in Ecclesià Romanâ vigere : “Quoniam Romanæ Ecclesiæ pro canone traditum esse cognovimus, ut promovendi ad diaconatum vel presbyteratum pro­ fiteantur se non amplius su;s uxoribus conjungendos.” (Can. 13.) 508 CAPUT II. clericos, nec Cathedra Petri omnino immunis fuit ah il'â cnrniptel.i; sed. ex unâ parte, provincialia Concilia, ut IVormatieuse (li'orms, an. 868), Suessioniense {Soissons, an. 889), Erfordicnse, {Erfurt, an 932), Aitsanum {Ansa, près de Lyon, an. 994), Bitu> icense {Bour­ ges, an 1031), etc.; et ex altera, SS. Pontifices, ut Leo VII (an. 938), Leo IX (an. 1031), Stephaniis X (an. 1057), præcipue vero Grego­ rius VII (An. 1074 1078), etc. non solum in memoriam revocarunt legem caelibatus, sed etiam severis pœniseamdem violantes pleélere non dubitârunt.’ 1057. (B) Celebre est præsertim can. 7. Cone. Lateranensis II (an. 1139), quo matrimonia clericorum majorum, hucusque illicita, prorsus invalida declarantur “Ut autem lex continenti® et Deo placens munditia in ecclesiasticis personis et sacris ordinibus dila­ tetur, statuimus : quatenus episcopi, presbyteri, diaconi, subdiaconi... qui sanétum transgredientes propositum uxores sibi copulare prae­ sumpserint, separentur. Hujusmodi namque copulationem, quam contra ecclesiasticam regulam constat esse contractam, matrimo­ nium non esse censemus." Quo decreto maxime corroborata luit lex cælibatûs, ita ut nihil amplius maneret nisi eam in praxim adducere. 1058. (C) Tempore pseudo reformationis, Protestantes,ecclesiasti­ carum institutionum osores, ecclesiasticum coelibatum totis viribus impugnarunt, et plerique sacerdotes ct monachi, qui huic adhæserunt hæresi, mox ad exoptatas nuptias convolarunt, vestigiis inhæ· rentes Lutheri, potiusquam Christi et Apostolorum. Sed, non obstantibus quorumdam principum etiam catholicorum postula­ tionibus, Tridentinum antiquos canones confirmavit, matrimonia clericorum majorum irrita declaravit, et poenas contra concubinarios latas renovavit, concedens Ordinariis potestatem adversus delin­ quentes sine strepitu et figura judicii procedendi, remota qualibet appellatione aut exemptione, quo facilius et efficacius eradicaretur vitium incontinenti®.’ Quæ quidem decreta sua fecerunt ac pro­ mulgaverunt omnia fere concilia particularia aut synodi, quæ usque ad hodiernum diem habita fuerunt. » «C •u ii < i II. Moliva quibus innititur lex ecclesiastici cælibatûs. 1059. Lex hujusmodi est quidem ecclesiastica, sed, juri naturali nedum obstet, omnino rationi ac fidei consentanea esse videtur. t-a ' Quorum decreta multaque alia legare est ap. Rnskovany, t. I, p. 191 sq ; Cf. Vacandard, La loi du célibat ecclésiastique in Revue du clergéfrançais, Ier Janvier 1905. ’ Roskovany, t. I, p. 335; Héfêlé, t. VII, q. 237. — Conc. Lat. I, an. 1123, hæc matrimonia quidem reprobaverat, et contracta jusserat disjungi, sed eadem irrita esse non declaraverat. > Trident., sess. XXIV, can. 9; -e-s. XXV, cap. 14-15 de Reformat. DE OFFICIIS CLERICORUM. 509 Ratio fundamentalis ex eo desumitur quod sacerdos christianus Christi vices gerit in terris, ejus potestatem accipit, ideoque ejus virtutes imitari debet, et in suâ agendi ratione quam proxime Summum Sacerdotem acce­ dere Jamvero, ex diôtis, Christus perfectissimam virgi­ nitatem coluit, ejusque praxim haud obscure commenda­ vit. — Quod quidem magis patebit, si munera sacerdotis intimius specientur ex parte Dei, fidelium. et ipsius socie­ tatis. 1060. i0 Si sacerdos in suis ad Deum relationibus consi­ deretur, preces ct sacrificia offerre debet, non solum nomine proprio, sed etiam totius Christianae plebis : “ Omnis nam­ que pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus cons­ tituitur in iis quæ sunt ad Deum, ut offerat dona et sacri­ ficia pro peccatis.” 1 Jamvero ad utrumque officium pcrfctSie complendum, virginitas desideratur. (A) Et primum quidem ad orationem. Quamvis enim uxorati preces fundere valeant, eos tamen hortatur Apos­ tolus ut ad tempus se contineant, quo facilius ac ferventius orationi vacent 2 “Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi." Revera qui nupse­ runt, et filios habent educandos, maxime curis s.æcularibusimplicantur, et domesticâ sollicitudine ab orationis officio retardantur; dum c contra mundi corde facilius ad Deum ascendunt ct cum eo conversantur. Porro sacerdotes pluries in dic pro scipsis totoque populo christiano orare debent, diu quidem ct perseveranter, ideoque immunes esse a curis sæcularibus; secus, nec protraéle, nec ferventer, ex communiter contingentibus, orabunt ; sed, mente distrafti, vix aliquot preces recitabunt. 1061. (B) Inter orationes, præcipuæ sane eæ sunt quæ inter sacrum Deo offeruntur; sacrificium missæ siquidem est præstantissimum religionis opus. Ad ferventem vero sacrificii oblationem nonne per fc (A a exoptanda est casti­ tas? Si enim, sub Antiqua Lege, sacerdotes ab uxoribus sese continere debebant, tempore quo sacrificium erant oblaturi, nonne omnino decet ut perpetuo continentes sint ’ Hebr.. V, r. — · / Cor., VII. 6. 510 CAPUT II. sacerdntes Nnvæ Legis, qui quotidie immaculatam offerunt hostiam? Quod argumentum jam urgebat Innocentius III : ° Quanto magis hi sacerdotes et levitæ pudicitiam ex die ordinationis servare debent, quibus vel sacerdotium, vel ministerium sine successione est, nec præterit dies quâ vel a sacrificiis divinis, vel a baptismatis officio vacent.”1 Idem præclarc exponitur in lib. IV de Imitatione Christi, c. n, n. 6 : “0 quam mundae debent esse manus illæ, quam purum os, quam sanélum corpus, quam immaculatum cor erit sacerdotis, ad quem toties ingreditur audior puritatis!” Cum enim in hoc sacrificio omnia perfodiam munditiam ac sui abnegationem redoleant, nempe principalis offerens,Christus, viclima, ritus et preces, nonne omnino decet ut secundarius offerens, nempe sacerdos, Christi virginitatem atque perfec­ tam abnegationem imitetur? Et sane Orientales illud rite intellexerunt; nam et uxorati sacerdotes sese continere debent illis saltem diebus quibus sacrificium offerre volunt. Hinc etiam Protestantes coelibatum simul ct sacrificium missæ abolere communiter decreverunt. Ex quibus fadlis inferre licet inter sacrificii oblationem et coelibatum, juxta communem .extimationem, quemdam esse moralem nexum, quem Ecclesia suis legibus merito firmavit. 1002. 2° In suis cum plebe sibi commissa relationibus, sa­ cerdos multum continentiæ praxi juvatur. (A) Cum enim a Deo et Ecclesiâ seligatur ut, temporalibus curis abdicatis, totum se devoveat animarum saluti, omnia impendere ct superimpendere debet pro grege sibi credito. Jamver® uxoratus sacerdos non tam prompte, aut facile aut gene­ rose illud officium adimplere valet; notabilem sollicitudi­ num, laborum atque opum suarum partem uxori atque filiis devovere tenetur, ct ita nonnisi minores curas in animarum salutem impendere valet : “ Qui autem cum uxore est, solli­ citus est quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est"a. Unde, si agatur de erudiendis parvulis, vel de infir­ mis invisendis, aut pauperibus juvandis, sacerdos, qui domes­ ticis curis irretitur, nec tam assidue nec tam libenter aut ’ Innocent. Ill, Ep. • / Cor., VI I, 33. ad Vitnc., ep. Rotom. DE OFFICIIS CLEKIGORUM. 511 devote his incumbet operibus : de propriis enim filiis solli­ citior esse debet quam de alienis. — Quod quidem magis etiam apparet, quando sacerdos, ad ministranda sacramenta, mortis periculum incurrit; quamvis enim non desint conju­ gati qui vitam suam pro aliis juvandis exponant, id tamen non tam prompte ac facile præstant, eo praecise quia de propria prole merito cogitant. Quare, ex communiter con­ tingentibus, uxoratus sacerdos aliquoties anceps haerebit, et quidem merito, ubi agetur de sacramentis cum proprio vitæ discrimine ministrandis : uxorem scilicet dulccsque natos recogitabit, et quandoque a munere implendo hâc cogita­ tione retardabitur. (B) Innupti sacerdotes pauperum patres esse solent; cum ■enim necessitatem non habeant pro filiis thesaurizandi, superflua Sua pauperibus libenter largiuntur; aliunde ditiores sæpe sacerdotem eligunt suarum eleemosynarum dispensa­ torem, quia hic non habet filios quibus jucundius opituletur qu.im miseris. Si vero sacerdos numerosam prolem habeat educandam, vix aliquid dare poterit viduis, orphanis aliisque miserabilibus personis : ipsi enim primario officium incumbit uxorem atque filios suos sustentandi et educandi. Hinc di­ vites non tam solliciti erunt per ejus ministerium in eleemo­ synis distribuendis : timendum est enim ne harum pars nota­ bilis ipsius familiæ assignetur. 1063. 30 Ex parte ipsius societatis valde convenit ut sacer­ dotes cælibes maneant. (A) Ex quodam scilicet divino instin&u, populi communiter majorem reverentiam et fidu­ ciam vere continentibus exhibent. Notum est, v. g., quantis honoribus Romani innuptas vestales cumularent, necnon quanta reverentiâ et admiratione hodierni pagani cælibes missionarios excipiant. Quâ ratione duéli. nonnulli Angli<~ani seminarium instituerunt missionai iorum, qui coelibatui sesc adstringunt, quo facilius ad Christum exteras nationes convertere valeant. Qui pariter inter Protestantes diu vixe­ runt optime norunt ipsos haereticos plerumque majorem reverentiam ct fiduciam catholicis sacerdotibus ostendere quam prolcstanticis ministris; porropræcipua ratio est quia vident innuptos sacerdotes a saecularibus negotiis segregatos, ■totos se devovere animarum saluti, dum uxorati ministr, Γκκοε Mor/III. — 17 ·?-··. · » I 512 CAPUT 11. domesticis curis irretiti, non multum in suit agendi ratione a communi hominum grege differunt. (B) Aliunde maximi interest ut in societate dentur homi­ nes qui, suo exemplo, alios alliciant ad praxim virtutum etiam arduarum, præsertim vero castitatis, quæ ex uno capite, præ aliis difficile servatur, et cx altero, ad bonum totius communitatis maxime confert. Jamvero nihil aliud efficacius est ad libidinem vincendam quam exemplum eorum qui, propter Deum et animas, voluptatibus carnis perpetuo valedicunt; quando videlicet adolescentes viri innuptæquc puellæ aut viduæ nimis arduam esse dicunt continentiam, vel quando conjuges maritalem castitatem vix custodire queunt, nonne appellare licet ad illos cælibes sacerdotes qui, despectis terrenis voluptatibus, perpetuo vir­ ginitatem colunt? Prætcrea, horum exemplo allecti, juvenes utriusque scxûs vitam religiosam amplectuntur atque cælibes manent, ut totas vires opesque impendant in aliorum utilita­ tem; quod quidem ad bonum commune non parum confert : nam varia caritatis opera facilius exercent, videlicet orphanorum, infirmorum et pauperum curam, aut parvulorum educationem quos affeétu paterno maternove prosequuntur. • «' 5 1064. Solvuntur difficultates. (A) Non pauci medici et physiologi asserere non dubitarunt perpetuum cælibatum esse naturæ et cor­ poris sanitati contrarium, necnon innumeros post se trahere moi bos, inter quos hystcriam et amentiam. — Id vero negant peritissimi medici, multis faétis innixi. Ex publicis enim statisticis constat generatim longaeviores esse catholicos sacerdotes quam viros uxo­ ratos, multoque plures morbos atque acerbiores ex incontinentia oriri quam ex virginitate fideliter servata. Revera vita brevior efficitur passionibus indulgendo, præsertim vero libidini; qui igitur suas domant passiones, vitamque sobriam et castam ducunt, ceteris paribus, suas vires diutius retinent.'— Hysteria, de quâ loquuntur κ -η ’ Quod probant, inter alios, Dujfienr, Nature et virginité; Surbled, op. cit., t. 1, Célibat et Mariage, p. 42-66, ubi hæc senbit, pp. 50, 56 : “ Les maux de l’incontinence sont, hélas! bien connus, incontestés, ceux que provoquerait la continence sont supposés, imaginaires. Ce qui le prouve, c’est que de nombreux ouvrages, savants et volumineux, ont été consacrés à exposer les premiers et que les autres attendent encore leur historien... On sait depuis longtemps, ct on verra dans le cours de cet ouvrage que, de toutes les professions, l’état ecclésiastique »e distingue le plus par sa longévité.’’ Eli OFIICIIS CLERICORUM. 513 adversarii, ex nervorum perturbatione oritur, et multo frequentius apud dissolutas mulieres invenitur quam apud virgines;' insania pariter minime ccelibatui tribui potest, sed ex multis diversisque causis oritur, etsæpius inter uxoratos quam inter cælibes reperitur’. Quare proposita difficultas fadtis minime probatur, sed potius eis adversatur. 1065. (B) Instant &W\, Protestantes scilicet non pauci,Rationalists aliique Acatholici, dicentes continentiam esse moraliter impossibilem, ideoque pierosque ex eis qui virginitatem vovent, mox in laqueum diaboli incidere et libidini secreto indulgere. — Non diffitemur qui­ dem perpetuam virginitatem arduam esse virtutem, imo moraliter impossibilem iis qui media a Christo proposita respuunt, non autem iis qui periculosas occasiones fugiunt, carnis mortificationi, studio vel labori operam dant, simulque orationi assidue vacant, ac sacra­ menta, præsertim Eucharistiam, frequenter recipiunt; his enim mediis concupiscentia efficaciter frænatur. Quod candide agnosce bat protestans Leibnitz A “ Clerici et religiosi firmiter habeant per­ suasum, quod, ad continentiam servandam, vix opus est alia re, quam devitare otiositatem et periculosas occasiones, et habere voluntatem firmam, cujus gratiam Deus non denegat postulanti eam ferventi studio. ” Revera inter ipsos Protestantes nonne sunt vidui et viduæ innuptæque virgines, quibus obligatio diu continen­ tiam servandi incumbit? Numquid praesumere licet hos omnes vitio deditos esse? Si non liceat, cur catholici sacerdotes vel alii qui pro­ pter Deum virginitatem vovent, tanquam incontinenti® rei insimu­ lantur? — Ad faéhim quod spedtat, dantur quidam sacerdotes qui, præfata media négligentes, sive secreto, sive publice virginitatis votum frangant; hos autem paucos esse, ex eo constat quod infensis­ simi sacerdotum osores, qui libenter et sollicite omnia hujusmodi * “ Quant à l’hystérie, le médecin la rencontre dans toutes les con­ ditions sociales, chez les femmes les plus chastes comme chez les plus dissolues. Celle étrange et malheureuse névrose est souvent trans­ mise par les parents, elle n'est jamais due a la pratique de la conti­ nence. Nous l’avons observée, mais très rarement, chez des religieu­ ses; nous la constatons tous les jours, dans la pratique courante, chez «les femmes maiiées, chez des jeunes filles, et surtout chez des femmes de mœurs légères.” {Surbled, 1. c., p. 54.) 4 “ Etrangère à l’hystérie, la continence l’est aussi à la folie. Cette redoutable affeflion, quand elle n’est pas héréditaire, naît du dérègle­ ment des passions; et l’on comprend qu’elle soit exceptionnelle chez tous ceux qui vivent, en dehors des agitations du monde, sous l’empire de la loi religieuse. ’’ {Surbled, 1. c.) 3 Systema thcolog., n 66. — Quod jam animadverterant ό\ Gregor. Nas., Orat. 31; Δ’ό. Lhrysost. et Hieronymus, in cap. XIX Matt., S. August., 1. VI Confess., cap. XI; cfr. M. Rosset, op. cit., t. I, n. 398 sq. scandala collegerunt, nonnisi paucissima recensere potuerunt, lamvero incommoda ex his faiiis orta minora sunt malis quæ ex matrimonio sacerdotum sequerentur, ut colligi potest ex iis quæ acatholici auctores narrant de moribus ministrorum apud Graecos Protestantesve. — Sapienter ergo Ecclesia coelibatum sacris minis tris præscripsit. y HI. Media quibus servari debet lex caelibatus. »< 1066. Sapienter etiam determinavit Ecclesia quædam media quibus facilius continentia a sacris ministris custo­ diatur. Hæc breviter contrahit Pontificale Roinanum, De ordinatione subdiaconi : “ Si usque nunc fuistis tardi ad ecclesiam, amodo debetis esse assidui. Si usque nunc som­ nolenti, amodo vigiles. Si usque nunc ebriosi, amodo sobrii. Si usque nunc inhonesti, amodo casti. ” 3, < , «· A. 6w I I I* p M k Γ Primum quidem sacri ministri debent esse assidui in ecclesiA, id est, mundum ejusque vanitates et voluptates fugere, ct sacra taber­ nacula frequentare, m quibus diu noéluque vivit ipse auélor puri­ tatis. Illi enim soli virginitatem facile servant, qui toto corde Chris­ tum in Eucharistia delitescentem diligunt. Cor siquidem hominis, ad amorem natum, diu sine amore manere non potest; nisi igitur tenero simul ac devoto affeélu Christum amet, mox creaturis adhae­ rebit, non sine magno castitatis discrimine; si vero frequenter Chris­ tum sub sacris speciebus latentem visitat, ibi amicum fidelem inve­ niet, ibi robur el solatium ad superandas omnes creaturarum ille­ cebras. 1067. 20 Vigilare etiam debent et orare ne in tentationem intrent, (a) Vigilantia in eo sita est ut periculosae occasiones peccandi, quæ necessariæ non sunt, sedulo amoveantur, et, in occasionibus neces­ sariis, omnes cautelæ adhibeantur quibus moraliter removeri pos­ sint. Fugiet igitur sacerdos leétiones, speélacula et obleélamenta quæ ad libidinem excitare possunt, ut diétum est supra, n. 1049. Sensus internos et externos, oculos præsertim et phantasiam, ita reget, ut non solum quod impurum est, sed etiam quod speciem mali habet, deliberate repellat. Neque unquam obliviscetur sen­ sualem volup atem affinem esse libidini, et ad eam sensim et sine sensu multos trahere; quare sua faciet Apostoli verba : “ Qui Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis"; experientia enim teste, qui se in licitis mortificant, ab illicitis multo facilius se abstinent. — Nec solum ebrietatem sedulo vitabit, sed etiam omnem excessum in cibo aut potu, qui ex naturâ suâ ad libi­ dinem excitandam tendit. (b) Cum vero nemo diu virginitatem colere possit absque divino auxilio, frequenti atque ferventi oratione gratiam sibi necessariam implorabit. Reminiscetur divini officii recitationem ipsi injunélam DE OFFICIIS CLERICORUM. 515 fuisse tanquam efficacissimnm rustndicnd® castitatis medium; quod proinde digne, attente ac devote recitabit. Quo ferventius oret7 matutinae meditationi vacabit, ut, a primis diei horis coram Deo ambulans, pvrfedus esse possit; et sæpe oculos et Cor ad Deum . convertet, quo facilius Deo uniri valeat, quando orationis tempus advenit. — Tenerrimam devotionem indesinenter fovebit erga Beatam Virginem, cujus ipsum nomen castitatem redolet, cujusque potenti auxilio pudicitia facilius custodiri potest. 1068. 3nPrcecipuum vero medium,ab Ecclesia injundum.est vitare cohabitationem cum mulieribus. Jam enim C. Nicanum, can. 3. hæc statuerat : “ Interdixit per omnia magna Synodus non episcopo, non presbytero, non diacono, nec alicui omnino qui in clero est, licere subintroduélam habere mulierem, nisi forte aut matrem, aut sororem aut amitam, vel eas tantum p rsonas, quæ suspicionem effugiunt.” Quæ quidem lex nunqiram fuit abrogata, sed sequen­ tibus Conciliis confirmata magique determinata. (A) Hodie, jure communi, licet regulariter clerico habitare cum feminis sibi consanguineis in primo aut in primo secundo gradu, qua­ les sunt mater, avia, filia, amita, matertera, filia fratris aut sororis; imo per extensionem, consuetudine firmatam, cum affinibus primi gra­ dus, aut illis affinibus gradùs secundo-primi, quibus clericus, juxta canones, reverentiam exhibere debet, quales sunt noverca, nurus, uxor fratris defundi, uxor patrui vel avunculi defundi, — non autem uxor filii fratris sororisve. — Ratio est quia regulariter naturale fœdus, quod inter clericum et piæfalas personas existit, omnem suspicionem videtur tollere. 1069. (B) Clericus, cui permittitur cum his personis habitare, potest etiam cum carum famulabus aut pedissequis habitare, nec­ non cum uxore famuli; tunc enim, ob specialia adjunda, removetur suspicio.' (C) Potest etiam cohabitare cum mulieribus extraneis titulo M/////latus, modo sint pravefla œtatis (id est saltern annorum quadraginta, juxta communem interpretationem), et borne fama. Sed, in præfatis casibus, semper excluditur casus prudentis suspi­ cionis aut scandali, ita ut clerico nefas sil etiam cum propinquis­ simis habitare feminis, si sint suspefla : patet ex ipso line legis. (D) Jure vero particulari, Episcopus non potest quidem clericis interdicere ne cum ullâ prorsus muliere habitent (quod esset contra jus commune), sed præcipere ut cum nullâ muliere, etiam matre, absque curiæ episcopalis licentia, maneant; ad ipsum enim spedat judicare num hujusmodi personæ sint suspedæ.’ — Potest etiam * Reijfentt., in tit. de cdiabitat»one, n. 8; Schmaisgr, ibid., n. 1; Bencd ΑΊΓ, Instil. S3, n. 10; D'Annibale, t. 111, n. 361, not. 47. 3 Ita Codex, can. 133, § 3. CAPUT 11. 516 definire quæ jus commune indeterminata reliquit, v. g. ætatem ancillarum aliaque hujusmodi. 1070. De punis contra hujus legis violatores. Clerici qui suspeélæ mulieris cohabitationem servant, judicio Episcoporum relinquuntur, qui sine strepitu et figura judicii procedere possunt; nec ulla appel­ latio aut exemptio exsecutionem sententiæ suspendere potest.' Jam­ vero, (a) clerici beneficia aut pensiones non habentes “juxta deliéti et contumaciae perseverantiam et qualitatem, ab ipso Episcopo carceris pœnâ, suspensione ab ordine, ac inhabilitate ad beneficia obtinenda, aliisve modis, juxta sacros canones, puniantur. ” (b) Cle­ rici habentes beneficium non curatum. qui, post primam monitionem, a suspeclæ mulieris consuetudine non abstinuerint, “ tertia parte fruduum, obventionum, ac proventuum beneficiorum suorum quo­ rumcumque, et pensionum, ipso faéto sint privati : quæ fabricæ Ecclesiæ, aut alteri pio loco arbitrio Episcopi applicetur”; — si secunda monitio inanis evaserit, “a beneficiorum ipsorum administratione, quoad Ordinarius, etiam ut Sedis Apostolicæ delegatus, arbitrabitur, suspendantur”; — si vero ita suspensi mulieres suspe­ ctas non expellant, “beneficiis, portionibus, ac officiis et pensio­ nibus quibuscumque ecclesiasticis perpetuo priventur, atque inha­ biles ac indigni quibuscumque honoribus, dignitatibus, beneficiis ac officiis in posterum reddantur, donec post manifestam vitæ emendationem ab eorum Superioribus cum iis, ex causâ, visum fuerit dispensandum ”; — tandem, si postquam eas semel dimi­ serint, intermissum consortium repetant, aut alias suspeélas mulieres sibi adjungant, excommunicationis pœnâ pleélantur. (c) Clerici vero beneficium curatum habentes, postquam moniti fuerint, casti­ gentur, et si incorrigibiles in suâ nequitia perseverent, beneficiis priventur.’ (d) Si Episcopi ab hujusmodi crimine non abstinuerint, et a Synodo provinciali admoniti, se non emendaverint, ipso faflo sint suspensi; etsi perseverent, ad Rom. Pontificem deferantur, qui pro qualitate culpæ, etiam per privationem, in eos animadvertat.3 § II. De recitatione divini officii. 4 1071. Divini officit recitatio unum est ex cfficacissitnis mediis ad continentiam servandam ; ideoque sacris ministris jam a longo tempore injumSta fuit. Divinum officiunt vo’ Trident., sess XXV. cap. 14 de Reformat. — Ex eodem capite contrahimus ea quæ sequuntur de poenis in specie infligendis. ’ Trident., sess. XXI, cap. 6 de Reformat. 3 Trident., sess. XXV, cap. 14 de Reformat. 4 E. Amort. Vetus disciplina canonicorum regularium et saecularium, Venctiis, 1748; Thomassin. op. cit., P. Il, 1. I, c. 15 rç; Suarez. De oratione, devotione et horis canonicis, lib. IV, c. 1-30; Card. Tona. 1 DE OFFICIIS CLEKICURUM. 517 catur. quia ad Deum laudandum ab EcclcsiA institutum fuit; nomen etiam horce canonicæ sortitum est, quia per sacros cano­ nes pro certis horis praescriptum fuit. Hodie septem nume­ rantur horæ canonicæ diversae : Matutinum cum Laudibus seu officium nocturnum ; Prima, Tertia, Sexta, Nona, Vesperi? ct Completorium, quæ diurnum officium constituunt. 1 lie agitur de divino officio quatenus clericos speétat ; dc regularium ct monialium obligationibus alibi dicitur, ct duo exponemus : i° obligationem divinum officium recitandi; 2° modum illud munus adimplendi. 1. De obligatione divinum officium recitandi. Existentiam et extensionem hujus obligationis declarabi­ mus, nccnon causas ab eAdem excusantes. 1° Existentia hujus obligationis 1072. Principium : Omnis clericus, in sacris ordinibus constitutus aut beneficiatus, tenetur quotidie, divinum officium recitare. Quæ quidem obligatio non ab initio viguit, sed paulatim introduéla est, et pressius praxi Ecclesiæ determinata fuit, ut ex sequentibus patebit : — 1073. (A Historica hujus obligationis evolutio delineatur, (aj Pars officii divini quæ prior in usu fuit, est Matutinum, quod pruno dilu culo canebatur. Primum quidem in Vigilià PascJue, postea vero in vigiliis dominicarum, quorumdam festorum et stationum (quæ locum habebant feriis 4' et *6), clerus et populus cantare solebant psalmos, hymnos et orationes in quibusdam designatis basilicis; et in quibus­ dam locis hujusmodi vigiliæ quotidiana. faélæ sunt, propter fidelium majorem devotionem. (b) Sæculo quinto, vigiliæ quotidianæ celebrantur in quoque Uibis titulopresbyterali, et quidem a solis clericis huic titulo adseriptis. Quæ quidem praxis sequentibus sæculis ad alias ecclesias extensa est; ita papa llormisdas (514 *523), “composuit clerum et De divinâ psalmodia, Parisiis, 1603; X. Alp/imts., lib. V, n. 140 179; Roskovany, op. cit., t. IV. sq.; Λ Batiffol, Hist, du Bréviaire romain, 2'· éd., Paris, 1895; F. Probit, Brevier und Breviergebct; Bimmer, Geschichte des Brevier s, vel ejus versio Gallica : Histoire du Bréviaire, Traduction française mise au courant des derniers travaux sur la ques­ tion par dom Biron, Paris, Letouzey, 1905; Ballcrini-Palm.gVr. IX, u. 329-429; Lehmk., t. II, n. 620-640; Notdin, n. 742-767. — Multum puriter profuerunt manuscripta quæ benigne mihi utenda tradidit P. Valat, juris canonici professor in Seminario S Sulpitii Parisiens!. 518 CAPUT Π. psalmis erudivit”‘; et Justinianus imperator, an. 529 clericis revo­ cabit obligationem quotidie psallendi vigilias in ecclesia cui erant incardinati; sæc. septimo, legimus unum ex episcopis provinciæ romanæ, jubente Romano Pontifice, suis clericis præcepisse ut “cottidianis diebus vigiliæ celebrentur in Ecclesia (c) Interim vero Matutino officio addebantur hora· diurna, posteaque Vespera et Completorium : ct ex boc tempore magis ac magis invaluit mos ut soli clerici d'vinæ psalmodiæ adstringerentur. Pri­ mis quidem temporibus, nullum fit discrimen inter clericos majores et minores quoad recitationem officii : minorati divinum officium æqueac sacri ministri canebant in ecclesiis quibus adscript! fuerant’. Sed, jam a sæculo decimo tertio, illud discrimen apparet; siquidem Concil. Coloniense (an. 1280) omnibus clericis in genere obligationem officii recitandi indicit, sed preesertim beneficiariis ct clericis majo­ ribus. Ex hoc tempore, Concilia sacros ministros et bénéficiâtes solum commemorant; ita Cone. Basileense (1431-1442). (d) Primitus officium publice in ecclesiis a clericis psallebatur; quod sæculo nono adhuc perseverâsse, constat ex decreto Hincmari, archiepiscopi Rhemensis, quo suis clericis praescribit (an. 8,2) ut statutis horis ad officium persolvendum conveniant non solum in ecclesiis cathedralibus et collegiatis, sed etiam in parochialibus. — Paulatim tamen, ex quadam benignitate, Ecclesia suas leges tem­ peravit; ita C. Viennense (an. 1311-1312) assistendam in choro pro solis ecclesiis cathedralibus, regularibus et collegiatis imposuit; ceteri igitur clerici privatim officium recitare poterant. 1074. (e) Ut merito animadvertit Lehmkuhl, n. 624, Pontifices et Concilia potius supponunt hanc obligationem recitandi officium adesse, quam proprie imponunt. Quosdam tamen textus, utpote magis explicites referre juvat; primum quoad presbyteros : “ Presby­ ter, mane matutinali officio expleto, pensum servitutis suæ. videlicet Primam, Tertiam, Sextam, Nonam, Vesperamque persolvat” 4. Postea, enumeratis variis abusibus in recitando officio vigentibus, additur : “Hæc igitur et similia sub pœnâ suspensionis penitus inhibemus, distriôle præcipientes in virtute obedientiæ, ut divinum officium noéturnum pariter et diurnum, quantum eis dederit Deus, studiose celebrent pariter et devote ”s. — Concil. Basileense de reéle recitando officio admonet non solum presbyteros, sed “quoscum­ que beneficiates, seu in sacris constitutos, cum ad horas canonicas teneantur ”£. ed. Difc/iesiie, t. I. p. 269. ’ z\ntiquos canones de officio divino invenies ap. Decretum Gra­ tiani, distinél. 91 et 92. ’ Van Espen, Jus canonicum, t. II, De Horis Canonicis, C. I, § 1. 4 Decretal. Greg. IX, lib. Ill, tit. 41, cap. I. s Ibid., cap. 9, Dolentes. — 6 Ap. Rodcovany, t. V, p. 117. * Cfr. Liber Pontificalis, DE OFFICIIS CLERICORUM. 519 1075. (B) Ex praxi Erc^siæ et consuetudine hæc obligatio pressius determinatur. Hoc est, inter alia, emi­ nens et apodiélice concludens argumentum. Ex iis enim quæ supra diéla sunt, non semper liquido patet utrum agatur de clericis beneficiariis tantum, an etiam de non bene­ ficiariis indistincte; neque utrum agatur de officio divino in ecclesiâ solum adimplendo, an etiam de officio privatim unicuique imposito. Sed consuetudo, optima legum inter­ pres, a longo jam tempore, unicuique clerico in sacris ordi­ nibus constituto obligationem personalem clare et absolute imponit recitandi officium divinum, etiam privatim, et extra conventus ecclesiæ. 1076. Hu jus consuetudinis testes ct probatio sunt facta sequen­ tia: (a) Doctrina omnium Moralistarum et Canonistarum, e quibus ne unus quidem hodie reperietur docens non esse obligatoriam Breviarii quotidianam recitationem pro Clericis Majoribus, (b) Mo­ dus agendi Episcoporum qui, quamvis jure consuetudinario in tali lege dispensari possint, rarissime et nonnisi transitorio modo de facto dispensant, (c) Sensus omnium sive Presbyterorum, sive Diaconorum, sive Subdiaconorum, qui, etiam quando sunt minus pietati et perfectioni addicti, ita existimant se adstrictos esse huic obligationi, ut notabiles omissiones graves culpas esse censeant. Quam consuetudinem ita sancivit Codex, c. 135 : “Clerici, in majoribus ordinibus constituti... tenentur obligatione quotidie horas canonicas integre recitandi secundum pro­ prios et probatos liturgicos libros.” Notandum est quod Clericus etiam interdictus, suspensus, excommunicatus non eximitur ab obligatione Breviarii, ex juris axiomate : “ Nemo debet ex propria culpa ct iniquitate commodum reportare.” Attamen de clerico degradato, qui scilicet ab Ecclesia in statum sæcularem dejicitur, res controvertitur ’. 2° De gravitate hujus obligationis. 1077. Principium. Obligatio divinum officium recitandi per se gravis est, quia ejus finis est quid maximi momenti, cultus scilicet Deo, nomine Ecclesiæ, reddendus; admittit ' Cf. Perraris, Bibi. Juris, verbo Officium div., art. 1, n. 21-22. 520 1 I Of i: 1« hO < j ϊί CAPUT II. tamen parvitatem materiez, quia omissio brevis alicujus ora­ tionis non censetur moraliter gravem injuriam Deo inferre. Hinc : — 1078. (A) Qui integrum officium unius diei, vel notabilem ejus partem deliberate, absque sufficienti causa, omittit, graviter peccat Pars autem notabilis censetur integra hora, etiam brevis, ut Tertia rut Completorium1, quia, ex communi prudentum judicio, omissio unius horæ est quid grave relate ad totum officium. — Leviter igitur peccat qui horam non integre, sed tantum ex parte omittit, v. g. leétiones unius noéturni. Si e pluribus horis aliquid omittatur, major requiritur materia ad peccatum mortale, quia omissio con­ tinua judicatur gravior quam plures omissiones separata,·. — Qui integrum officium unius diei omittit, probabilius unum tantum pec­ catum committit, gravius tamen quam si unam solum horam negli­ gent; ratio est quia officium unius diei unopracepto ab Ecclesiâ injungitur. 1079.(B) Bénéficiait, v. g., canonici aut parochi, qui, post sex menses ab obtento beneficio elapsos, officium divinum culpabiliter omiserunt, piis operibus restituere debent fruôlus beneficii pro ratâ parte omissarum horarum. Ita ex lege positiva Ecclesiæ, a Cone. Lateranensi J7 latâ, et a Pio Vaccuratius declarata. (a) Restitutio fieri debet etiam ante sententiam judicis, ut constat ex damnatione hujus propositionis 20 ab Alexandro VII : “ Resti­ tutio a Pio V imposita beneficiatis non recitantibus non debetur in conscientia ante sententiam declaratoriam judicis, eo quod sit poena.” (b) Beneficiatus simplex, qui aliam obligationem non habet nisi officii recitationem, omnes fruétus restituere debet pro ratâ parte horarum omissarum; sed beneficiatus curatus, cuialiæ obligationes incumbunt, ut celebratio missæ aut pastorale munus, illam tantum partem fructuum restituere debet quæ, omnibus aliis officiis attentis, respondet obligationi officii divini. Ita parochus, qui per unum mensem breviarium recitare neglexerit, non tenetur restituere duodecimam partem fruéluum anni, cum jus ad illos fruétus non solum ex officio divino, sed ex aliis muneribus oriatur. Quamnam partem restituere debet? Id pendet ex morali prudentûm æstima­ tione; quidam cum Noldin, (n. 747), probabiliter dicunt decimam circiter partem, quia recitatio breviarii videtur esse quasi decima pars officiorum parochi. 1080. (C) Obligatio divinum officium recitandi incipit die et horb quâ suscipitur subdiaconatus. Ita qui mane ordinatur, ante horam nonam, incipere debet a Tertih ; qui ordinatur horâ decimâ, a Sexti ’ Gravis tamen non censetur omissio Vesperarum sabbato sanëlo, quia hæc materia levis est tum in se, tum ratione totius officii (NoldtK, λ. 746). DE OFFICIIS CLEHICORUM. 521 incipiet. Qui ante ordinationem recitat horas ad quas nonnisi post ordinem susceptum tenetur, obligationi suæ probabiliter satisfacit, propter moralem unionem quæ inter hæc duo momenta existit. 3° De causis ab hâc obligatione excusantibus. Tres sunt : impossibilitas physica aut moralis; maxima proximi utilitas; dispensatio a legitimo superiore. 1081.(A) Impossibilitas physica aut moralis a recitatione officii excusat, quamdiu et quatenus perseverat. Nam ad impossibile nemo tenetur, et lex positiva non obligat cum tanto incommodo. Ita qui amisit breviarium, aut iter agens illud ex oblivione secum non tulit, ab eo recitando excusatur, quamdiu, sine gravi incom­ modo, aliud habere nequit; si tamen memoriter notabiles retinuerit partes, eas dicere tenetur. Idem dic de eo qui cæcus evasit. In­ firmus autem et convalescens, qui sine magnâ defatigatione legere nequit, ad tempus ab eo dispensatur. In dubio, judicio superioris, aut medici vel prudentis amici stare potest, aut proprio judicio. Qui potest partem recitare, non autem alias partes, ab illa minime dispensatur, quia quælibet pars notabilis per se obligat, et quidem sub gravi; hinc merito ab Innocentio XIreprobata est hæc propo­ sitio 54 : “ Qui non potest recitare matutinum et laudes, potest autem reliquas horas, ad nihil tenetur, quia major pars trahit ad se minorem ” *, Qui non potest solus officium recitare, sed potest cum socio, non tenetur tamen socium adhibere, nisi facile, absque incommodo, eum inveniat. — Qui non potest horas recitare, non tenetur striéle alias orationes fundere, quia objeélum præcepti est officium ab Ecclesia ordinatum, non autem quælibet oratio; sed id omnino suadendum est, cum mens Ecclesiæ sit ut sacri ministri pro populo deprecentur. Ad impossibilitatem moralem accedit maxima difficultas, quam scrupulosi patiuntur aliquando in divino officio persolvendo; quare ad tempus dispensari possunt a confessario, usque dum sine gravi anxietate illud recitare valeant. 1082. ( B) Maxima proximi utilitas excusat ab officio reci­ tando, quando agitur de occupatione quæ cum recitatione componi nequit, nec aliunde ad aliud tempus, absque gravi incommodo,differri potest. Ratio est quia lex divina caritatis anteponenda est legi ccclesiasticæ. — Quare excusantur: — (a) Qui vesperas et completorium recitaturus, repente ad graviter ægrotantem vocatur, neque postea revertitur tempore apto ad reci­ tationem officii. ' Denzinger, n. 1071. 522 CAPUT 11. (b) Qui toto pomeridiano tempore confessiones excipit, quæ in aliam diem commode differri nequeunt. (c. Qui totâ die in assistendis infirmis tempore morbi contagiosi, aut graviter vulneratis, absque intermissione vacat. (d) Qui concionem habiturus, quam omittere nequit, toto tem­ pore indiget ad eam parandam. — In his aut similibus casibus, nemo tenetur necessaria refeélione corporis aut somno se privare, ut officium recitare possit. Prudens autem et pius sacerdos has difficultates praevidere cona­ bitur, et plerumque tempus inveniet ad breviarium dicendum, quin pastoris munera negligat. 1083. (C) Dispensatio a legitimo superiore. Cum enim agatur de lege mere ecclesiasticâ, ό'. Pontijex ab câ in omni casu valide dispensare potest; licite autem, quando rationa­ bilis est causa, etiamsi per se non sufficeret. — Episcopus autem per se ab câ dispensare nequit, cum sit lex univer­ salis; sed ex generali consuetudine, quæ legitima habetur, in aliquo casu particulari ad tempus, justâ accedente causa, dispensationem concedere valet. II. De modo divinum officium recitandi. Tria præsertim inquirenda : i° quale officium sit recitan­ dum; 2° quænam externæ conditiones requirantur; 3°quænam internæ animi dispositiones. i° De officio recitando. 1084. (A} Officium divinum recitari debet quale ab EcclesiA prascribitur; cum enim auctoritate Ecclesiæ fuerit institu­ tum ct ordinatum, ecclesiasticis regulis hâc de re vigentibus clerici in conscientiâ parere debent. Hæc autem sunt præ­ sertim notanda : — (a) In Ecclesia latina, breviario romano utendum est, exceptis tamen locis et religiosis ordinibus, in quibus alia breviaria a primi institutione ab Ecclesia approbata vel a consuetudine induéla fuerant, et a ducentis annis in usu fuerant ante promulgationem Pianæ Constitutionis Quid a nobis (9 jul. 1568). Ita ecclesia Medio­ lanensis, Trevi censis. Lcod ensis, etc., necnon Benediclini, Dominicani, legitime sua retinent breviaria'. * ïn Galltti, multa sane erant breviaria valde antiqua, quæ retineri potuissent. Sed, cum, post puciatam Constitutionem, immutata fuerint, absque auctoritate S. Sedis, >ua privilegia amiserunt, e<»ruinque loco suffecluin est Breviarum Romanum cum Propiio dicece>ano DE OFFICIIS CEEKlCORUxM. 523 (b) Hodie non amplius viget obligatio recitandi Officium parvum Ii. Marite, Officium defunflorum (excepto dic Commemorationis omnium fidelium), Psalmos pamitemiales et Psalmos graduates iis diebus, quibus in Breviario assignantur, nisi ubi permansit con­ suetudo, quæ tamen extra chorum non obligat. — Sed recitari debent, etiam extra chorum. Litania majores die festo .S'. Marci d triduo Rogationum. 1085. (B) Quotidie recitari debet officium cuique diei in calendario scu directorio assignatum, nisi legitima excuset ratio. (a) Qui caret officio huic diei assignato, aliud recitare debet; v. g. qui non habet officium alicujus sanéli, officium de communi legere debet; idem dic de partibus officii quæ præ manibus non habentur : v. g. qui caret lectionibus propriis, communes legat. (b) Clerici non bénéficiait, in alienà dioecesi commorantes, recitare possunt officium hujus loci, sed ad id non tenentur nisi ibi inten­ dant quasi-domicilium acquirere. — Bénéficiât! autem ad officium propriæ ecclesiæ tenentur, etiam quando alibi morantur .* (c) Officium recitari debet, prout in calendario diœcesano indi­ catur, nisi certo moraliter constet illud enare’. — Item officia pro­ pria diœcesis et officia votiva legi debent secundum ordinem in calendario definitum; quamvis enim concessio horum privilegiorum sit privilegium communitati concessum, singula membra non pos­ sunt illud respuere, sed debent communitatis officio se conformare. 1086. (C) Quoad mutationes, distinguendum est utrum sint voluntariæ vel non : — (a) Qui involuntarie erravit in officio, non tenetur aliud recitare, quia Ecclesia non vult obligare ad breviarium eodem die bis legen­ dum; tunc legitime applicatur axioma : officium pro officio Attamen si officium recitatum sil notabiliter brevius (v. g. officium de s.méto pro officio de die dominica), juxta quosdam, oportet, et, juxta omnes, decet aliquid supplere, v. g. in casu præfato, recitando novem psalmos ex primo nofturno dominicæ. Si error detegatur, officio nondum absoluto, juxta quosdam, incoeptum officium absolvi potest; sed probabilius, juxta Alphonsum (n. 161) et alios, reliqua de officio praescripto legi debent, juxta illud : error corrigitur, ubi deprehenditur. Qui bis eamdem horam recitavit, v. g. Tertiam, aliam non potest omittere, v. g. Sextam, quia forma officii et distinctionis horarum servata non fuit. Qui ex errore unum officium pro altero dixit, convenientius, die quo occurrit officium jam recitatum, illud de novo recitabit, ut se ’.S’. G Λ’/Λ, 12 nov. iBp.ad 46, n. 26^2 ed novie. * Λ. C. J?//., jun. 1899, n. 4031 cd. novtr. 524 ί /U CAPUT II. communi Ecclesiæ ritui conformet’; prohabiliter tamen omissum officium legere potest, ne hoc eo anno praetermittatur’. 1087. (b) Qui vero ex industriâ officium commutat, graviter pec­ cat, si aliud recitet plane diversum et multo brevius, quia graviter perturbat ordinem liturgicuin; qtwtre mento ab Alexandro VII damnata est hæc propositio 34 : “ In die palmarum recitans offi­ cium paschale satisfacit praecepto”3. — Idem dicendum de coqui frequenter, absque ratione, officium commutat. Leviter peccat qui, sine rationabili causa, officium mutat in aliud 1 fere æquale; nullomodo peccat, si id fiat ex qualibet rationabili causa. Jamvero ut sufficientes habentur sequentes aut similes rationes : ratio itineris, si quis utatur socii breviario: ratio specialis devotionis, si quis ter aut quater in anno aliquod officium particu­ lare recitet; ratio caritatis, v. g. ut aliquis caecutiens juvetur in officio recitando; —sed, ex recenti decisione, obligationi suæ non satisfacit clericus in sacris constitutus, “ qui sponte vel invitatus se adjungit clero, officium ab officio ipsius clerici diversum canenti vel reci­ tanti”* *. 2e De externis conditionibus ad recitationem officii requisitis. Quatuor sunt præsertim consideranda : ordo servandus, tempus quo recitandæ sunt vàriæ horæ, pronuntiatio verbo­ rum, locus ct situs quo recitari debent. 1088. (A) Ordo inter horas servandus. Qui quidem duo excludit : inversionem ordinis præscripti, et interruptio­ nem in câdcm horâ. (a) Servandus est in recitatione horarum ordo prœscriptus, vide­ licet : matutinum et laudes, prima, tertia, sexta, nona, vesperæ et completorium. Hoc præceptum non obligat sub gravi in recita­ tione privata, nec etiam in choro, juxta communem sententiam, quia inversio hujus ordinis non censetur moraliter gravis deformitas. — Imo, justâ accedente causa, nullum est peccatum etiam veniale. Jamvero caus'a rationabilis adest : si quis, breviarium piæ manibus non habens, horas ante matutinum recitet, vel psalmos legat ad aliud tempus differens leéliones; aut si quis sero veniat in chorum aliquâ horâ jam finitâ et cum sociis laudabiliter pergat officium canere, omissam horam postea recitaturus; vel si quis privatim ab 1 5. C. R., 17 jun. 1673, n. 1474 (olim n. 2634). ’ 5. Alphons., n. 161 ; Ball. P.. n. 383; Lehmk., n. 626; Noldin, n.753. 3 Viva, Ihe-»es darnnatæ, in hanc propositionem animadvertit dupli­ cem e-se rationem cur ita agens graviter peccet : quia officium Paschae est prorsus diversum ab officio Palmarum, quod memoriam passionis recolit; et aliunde est notabiliter brevius; Denzinger, n. 1005. * 5. C. Rit., 27 jan. 1899, n. 4011 ed. novæ. DE OFFICIIS CLERICORUM 525 alio invitetur ad horas dicendas, cum nondum recitaverit matu­ tinum. 1089. (b) Quando una hora mcœpta est, debet regulariter tota legi usque ad finem, nec potest licite interrumpi sine justâ causa; id enim requirit reverentia erga Deum et Ecclesiam, quæ hymnos, psalmos, orationes, etc. apte disposuit ad finem intentum, scilicet laudem Dei. Attamen, juxta communem sententiam, nulla inter­ ruptio, quamtumvis magna, mortale peccatum est, dummodo totum officium intra spatium unius diei recitetur; nam singulæ officii partes non habent necessariam connexionem cum aliis, sed tantum acci­ dentalem ex ordinatione Ecclesiæ. Est autem peccatum veniale. nisi legitima accedat causa. — Jamvero, inter causas rationabiles, hæ et similes recensentur : utilitas proximi, v. g. excipienda con­ fessio alicujus qui non facile aut libenter exspectaret; obedientia, ad citius exsequendum superioris mandatum; caritas et urbanitas, aci aliquem salutandum vel benigne alloquendum; privata utilitas, v. g. ad devotionem augendam, ad notandum aliquid utile in charta. Quodcumquc sil intervallum, nulla est obligatio repetendi partem ante inteiruptionem recitatam; sufficit ut ea tantum reassumantur quæ necessaria sunt ad sensum propositionis intelligendum Laudes a matutino, sine causa, per longum tempus, dividi pos­ sunt; antiquitus enim matutinum mediâ noéte dicebatur, laiides\c\o incipiente aurora. Quo casu, matutinum concludendum est eo modo quo concluditur noéte Nativitatis Domini; videlicet, recitetui oratio diei, posteaque dicantur : Dominus vobiscum, Benedicamus, Fidelium'. Necesse non est tamen ut. reassumendo laudes, dicatur Pater et Ave. In ipsis matutinis, quodlibet noDurnum ab alus separari potest, sine causa, spatio trium horarum, quia antiquitus ita separari sole­ bant; et longiore etiam intervallo, si justa accedat causa. 1090. (B) De tempore quo variæ horæsunt recitandæ Tempus olim assignatum ad singulas horas recitandas, hoc erat : main tinum post mediam noélem, laudes ad auroram, prima post solis ortum, tertia ad horam nonam, sexta ad meridiem, nona ad noram tertiam pomeridianam. vespera ad solis occasum, completorium ad noéiis crepusculum. (a) Hodie vero, ad substantiam præcepti adimplendam, salis est integrum officium recitare intra spatium unius diei naturalis , * id est a media noéte unius diei usque ad mediam noétem sequentis diei; quare a peccato mortali immunes sunt qui intra illud lemptn • .S'. C. /iit, i febr. 1886, n. 3653 ed. novæ. * In recitatione officii quisque pro arbitrio sequi potest tempus ver/rw, aut tempus medium, vel tempus legale (5. C. Cone., 23 jul 1893). — 526 CAPUT II. officium integre legunt. Hoc autem elapso tempore, nemo am­ plius suæ obligationi satisfacere potest. (b) Sub vernali præcipitur ut matutinum, /audes, prima et tertia ante meridiem recitentur, nisi adsit legitima causa, ut major devotio, tempus aptius studiis, etc. -- Ex rubrica missa/is, matutinum cum laudibus ante missam recitari debet; quidam dixerunt olim id sub gravi praeceptum esse, alii sub levi; sed probabiliter hæc rubrica non obligat eos qui choro adscript! non sunt, cum nulla sit necessaria connexio inter missam et matutinum. (c) Vespcne et Completorium regulariter a meridie ad mediam noélem recitantur, nec absque causa anticipari possunt. Sed tem­ pore quadragesimæ (excepi is tribus primis diebus et dominicis), vesperæ in choro ante meridiem dicendæ sunt, in memoriam antiquæ disciplinae, juxta (piam ante vesperarum recitationem non frangebatui jejunium; privatim vero, pio lubitu, ante vel post me­ ridiem legi possunt. 1091. (d) Matutinum cum laudibus privatim' ex legitima consue­ tudine anticipai i potest, id est die præccdente recitari ab illâ horâ (pia sol medium cursum tenet inter meridiem et occasum, juxta tabellam initio Breviarii insertam. — Insuper facile conceduntur Indulta ut recitatio incipi possit hora secunda vel prima pomeridianà. — Utrum vero omnibus liceat, absque spe( iali prisilegio, matutinum hora secunda incipere, controvertitur. Multi negant, (plia ex concessione specialis privilegii merito infertur nullam gene­ ralem licentiam datam fuisse. Non pauci tamen probabiliter affir­ mant; nam. 1) id logice sequitur ex evolutione ecclesiasticæ disci­ plina in hâc materia; antiquitus matutinum noôùirno tempore legi solebat; postea consuetudo invaluit ut vespere praecedenti recita­ retur post solis occasum, et mox medio tempore inter meridiem et occasum; nostris vero temporibus paulatim mos invaluit ut dici possit statim ac vesperae in choro recitari solent, i. e honi secunda; 2) aliunde legitima est hujusmodi consuetudo : cum enim, propter pastoralis offi< ii labores, quotidie sacerdos impediri possit ne matu­ tinum circa finem diei recitet, multum sane expedit ut anticipare liceat horâ secunda, (piando nimiis occupationibus non irretitur : talis enim agmdi ratio, quæ nulli detiimentum affert, maxime pietati 1 rodest Nec dicatur contrarium sequi e.x praxi concedendi hoc privilegium quibusdam clericis; nam, ubi adest opinionum diversitas, S. Sedes Indulta petentibus tribuere solet, majoris secu­ ritatis gratia, quin velit controversiam dirimere. Revera 0. C. A’if., haede re interrogata, respondit: Consulantur probati auflores *. Quare, donec S. Sedes aliter statuerit, putamus sacerdotem hac ' In iho>o, hdbitualiter anticipari nequit nisi cum S Sedis induito; episcopus permittere potest ut ad tcrnpu* id ii u, justâ ex causâ. * 5. C. Ait., 13 jul. 1883. . DE OFFICIIS CLERICORUM. 527 opinione probabili uti posse, præsertim quando rationabilis causa accedit, v.g,opportunitas anticipandi matutinum, quæ forsan ocius non occurret, aut utilitas melius distribuendi tempus vespertinum. 1092. (C) De pronuntiatione verborum. Pronuntiatio verborum quæ divinum officium constituunt, debet esse vocalis et integra : — (a) focalis, quia est oratio non pure mentalis, sed publica Non sufficit proinde ut solâ mente vel oculis percurratur aut solo gut­ ture recitetur, sed labiis et lingua, ita ut sonus sit audibilis. Non requiritur tamen ut de faéio audiatur ab aliis, aut ipso recitante, sed sufficit ut clericus conscius sit se verba articulata pronuntiare. (b) Integra, ita ut singula verba sine mutilatione seu truncatione proferantur. Si mutilatio ita sit notabilis ut sensus multum varietur, quoad partem officii notabilem, pe< catum grave erit; quod tamen raro admodum occurrit. Sæpius ex inveterata consuetudine, aut quâdam præcipitatione, pauca verba truncantur; tunc culpa levis aut nulla adest, prout id vohimarie fit aut non Religio quidem suadet ut hi defectus vitentur; sed hâc in re sedulo vitandi sunt scru­ puli, nec, in casu dubii, officium repetendum est, sed attendendum est ut majori cum diligentia postea recitetur. 1093. Corollarium. Licet officium recitare non solum in choro, sed etiam cum socio, quamvis hic ad officium non teneatur Tunc vero alternata debet esse recitatio, prout fit in choro; proinde, si tres sint socii, non licet ita recitare, ut unus dicat primum, alter secun­ dum, et alius tertium versum; sed socii in duos veluti choros distri­ bui debent. — Requiritur insuper ut se mutuo audiant; si tamen quis, ad alia intentus, aut propter strepitum, vel quia Socius imperfeôle pronuntiat, pauca non percipiat, suæ obligationi satisfacit, nec tenetur aliquid repetere; idem dicendum de eo (pii, dum alii reci­ tant in choro, aliquid parare debet ad officium utile. — Recitatio ita fieri debet, ut unus versus non incipiatur priusquam alter abso­ lutus fuerit : secus non est integra, et de hàc muniat tone idem dicendum est ac supra. 1094. (D) De loco ct situ, (a) Publica officii recitatio fieri debet in choro; sed quoad privatam recitationem, nil ab Ecclesia praescribi­ tur; proinde quilibet locus eligi poteSI, dummodo decens sil et ad recolleélionem animi aptus. Quando commode fieri potest, pium est in loco sacro illud legere; saltem non recitetur, absque ratione, in loco tibi, propter populi frequentiam et tumultum, vix mens attenta esse potest. (b) Extra chorum, nullus pariter præscribitur situs : potest igitur sedendo, stando, vel ambulando recitari, non autem in leélo, nisi rationabilis accedat causa. — Inclinationes, signa crucis, etc. quæ a Rubricis præsciibuntur, non obligant pariter nisi in choro, sed laudabiliter extra chorum perficiuntur. 528 CAPUT U. ΙΠ. Dc internis dispositionibus ad recitationem Breviarii requisitis. Duæ sunt : intentio et attentio. 1095· 10 intentio requisita est intentio orandi, seu Deum honorandi ; non sufficit proinde intentio legendi instruôlionis causâ, aliove motive; Ecclesia enim officium præcipit ut aélum cultus divini. — Hæc autem intentio habetur quoties clericus breviarium sumit ut recitet officium; nec necesseest ut explicite intentionem orandi eliciat; unde nulla anxietas hâc de re haberi debet. Ad pietatem vero multum confert Christi intentioni, summi sacer­ dotis, sese unire, juxta illud : “ Domine, in unione illius divinae intentionis, qua ipse in terris laudes Deo persolvisti, has tibi horas persolvo. ” 1096 2 De attentione. I læcduplex esse potest: externa vel interna. Prior excludit actiones quæ ex naturâ suâ in­ ternam applicationem impediunt, v. g. scribere, attente legere, vel legenti confabulantive attentas aures præbcrc.— Posterior est applicatio mentis ad ea quæ dicuntur : si atten­ das ad voces, ut rite pronuntientur, attentio est verbalis; si ad sensum verborum, sed intellectu tantum, quin tuos facias aiïcôlus expressos, adest attentio intellectualis; si ad sen­ sum attendas, et simul corde concipias affeClus expressos, est attentio affectiva; si modo generali ad mysteria divina attendas, super his meditando, attentio dicitur mystica : ct hæc ceteris pcrfcClior censetur; quod verum est, si non excludatur quædam affectiva attentio ad præcipuas officii partes. 1097. (A) Juxta omnes, attentio saltem externa certo requiritur, ideoque vitandae sunt illæ adiones quæ cum attentione interna sunt incompossibiles. Non impeditur tamen attentio externa illis adionibus quæ leviter tantum mentem distrahunt. — Pariter, qui deliberate et voluntarie distrahitur in horis recitandis, venialikr peccat, quia in qualibet oratione distradio hujusmodi aliquam inji riam Deo irrogat. (B) Sed quæstio est utrum divinum officium recitans cum voluntaria mentis evagatione, quamvis cum externa attentione, obii gationi suæ substantialiter satisfaciat? (a) Negant alii, quia l'æclesiû voluit imponere officium ut orationem; porro non orat certe qui voluntarie est distradus. Quare Tridentinum, sacros canones con- 529 firmans, mandat ut clerici, officium in choro canentes, Dei nomen reverenter, distincte devotequelaudent’ ; vox autem devote nihil aliud significat nisi attentionem internam. (b; Nihilominus alii multi affirmant; nam officium est quidem oratio, sed publica, nomine Ecclesiæ faéta; iamvero qui internam attentionem non præbet,privatim quidem non orat, sed, dummodo externe sit attentus, agit ut minister Ecclesiæ et pub'.ice orat, sicut nuntius legens litteras Principis suum munus implet, quamvis interne non sit attentus. — zMiunde verba Tridentini supra allata, desumuntur ex cap. Dolentes3, et ex contextu patet S. Pontificem hic reprobare praxim in choro fabulandi cum sæcularibus, proindeque attentionem externam solum exigere. — In praxi igitur ut culpæ mortalis reus haberi nequit ille qui externam attentionem praebuit, nec ad repetendum officium cogendus, sed eximie hortan­ dus ut voluntarias distractiones expellat ordinaria saltem cum dili­ gentia, quo uberiores fruélus sibi et aliis exinde percipiat. ·!·!· gradûs, ad satisfaciendum præcepto sufficit, juxtaomnes. Quo ube­ riores tamen fruélus percipiantur, optandum est sane ut. ante recilationem officii, clerici suas internas facultates colligant, Christo sese uniant, qui pro nobis et Ecclesia orat gemitibus inenarrabilibus; — et aliquoties tempore recitationis suam renovent attentionem : divinum officium ita persolutum, non est onus, sed robur et solatium*. I u Art. III. De obligationibus presbyteris, et præsertim parochis specialibus. IIOO. Speciales presbyterorum obligationes ad tres praecipue reducuntur : i° missa celebrationem, de quâ egimus in Tr. de EucharistiA, n. ! 82-194; 2°sacramentorum administrationem, de quâ diélum est in Tr. de Sacramentis in genere, n. 104-109, ct in Tr. de Panitentiâ, n. 362-509, quoad spe­ cialia Confessoris officia; 30pastoralis muneris exercitium : de quo pauca dicenda manent. Pastoribus animarum, id est primario parochis, et secun­ dario vicariis, qui sub parochorum aufloritate curam animarum habent, duplex præsertim incumbit officium, videlicet docendi et regendi gregem sibi commissum. * Trident., sess. 24, c. 12 dc Reformat. • Decretal., lib. 111( tit. 41, c. 9. 3 De mediis pie ac devote officium recitandi præclare disserit Bacuer, Le Saint Office au point dc vue de la piété, Paris, 5e éd., 1904; anglice redditum : The divine office, London. ! | I i l | 530 CAPUT 11. I. De obligatione docendi. 1101. Apostolis eorumque successoribus, nem pe Episcopis officium docendi explicite his verbis impositum est: “ Euntes ergo docete omnes gentes. ” Cum autem Episcopi per seipsos nequeant illud munus in totA dioecesi exercere, paro­ chos instituerunt quibus officium demandatum est fideles docendi in suâ parceciâ. Quod quidem duplici modo prae­ cipue præstant : prcedicatione verbi divini, et puerorum instruélione, seu catechismo. 1102. i° Praedicatione verbi divini; his enim Tridentinum præcipit ut “ diebus saltem dominicis ct festis soiemnibus plebes sibi commissas, pro suâ et earum capacitate, pascant salutaribus verbis juxta idem Concilium, per cen­ suras ecclesiasticas cogi debent ii qui, ab Episcopo moniti trium nihilominus mensium spatio muncii suo defuerunt1. Quam legem confirmat Codex, addens Ordinarios curare debere ut tempore Quadragesimae, et, si expediat, tem­ pore Adventûs sacræ conciones frequentius ad fideles habeantur.2 I 1103. (a) Quæ quidem obligatio est per se gravis, cum agatur de re ad salutem animarum necessaria; et, juxta 3*. Alphonsum (I. III. n. 269), graviter peccant parochi qui per unum integrum mensem continuum, aut per tres menses discontinuas in anno, absque rationabili causa, condonari deliberate omittunt. (b) Est etiam personalis, quatenus parochi personaliter praedica­ tionis munus implere debent, quando legitime non impediuntur; ipsis enim primario incumbit animarum cura. Si vero legitime impediantur, curare debent ut per alium idoneum sacerdotem concio habeatur. Sæpe vero, ubi plures vicarii parochum in sacro ministerio adiuvant, res ita ordinantur ut quisque ex ordine, ad turnum, ut aiunt, verbum Dei annuntiet. (c) Objefium hujus piædicationis est quidquid ad salutem anima­ rum necessarium aut utile est; et modus id exponendi ita audientium captui accommodari debet, ut facile has veritates intelligere valeant; siquidem, teste * , Tridentino parochi docere debent “ quæ scire omnibus necessarium est ad salutem, annuntiando cis cum brevi­ tate et facilitate sermonis, vitia quæ eos decimare et virtutes quas seélari oporteat, ut poenam aeternam evadere, cl coelestem gloriam ' Trident., sess. V, cap. 2 de Refonn.iL * Codex, can. 1346. ’ Sess. V, cap. 2 de Reform. DE OFFICIIS CLERICORUM. 531 consequi valeam.” Ad quod præstandtim nihil magis opportunum est, nostris præsertim diebus, (piam seriem continuam et ordinatam catechisticarum concionum contexere et praedicare, in quâ methodice exp< nuitur et evolvantur illæ veritates quæ. attentis circumstantiis personarum ac locorum, magis necessariæ videntur, tum quia frequentius ab adversariis impugnantur, tum quia minus diserte ab ipsis fidelibus cognoscuntur aut intelliguntur. Modus autem veritatem exponendi diverso audientium ingenio accommodari debet, magis scientificus pro doélis, simplicior autem pro indoétis; pro omnibus autem ita Evangelio innixus, ut vere dici possit Christiana, non autem humana prædicatio : “Nos autem prædicamus Christum crucifixum... Non enim judicavi me scire aliquid inter vos nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum... Et sermo meus non in persuasibilibus humanæ sapientiae verbis, sed in ostensione spiritiis et virtutis’”. Quare præco catholicus sæpe ad verba et exempla Christi et Apostolorum provocet, eadem ita audi­ toribus exhibens ut hi suae agendi rationi eadem accommodare *. valeant 1104. 2° Pueros catechizando. Nec minus necessaria est juniorum Christiana educatio per catechismum. Triden­ tinum siquidem dc Episcopis statuit3 : “ lidcm etiam, sal­ tem dominicis et aliis festivis diebus, pueros in singulis paro­ chiis fidei rudimenta, et obedientiam erga Deum et parentes diligenter ab iis ad quos speélabit, doceri curabun ; ct, si opus sit, etiam per censuras ecclesiasticas compellent, non obstantibus privilegiis et consuetudinibus. ” — Quod quidem officium magis urget in regionibus ubi neutrales scholæ pre­ valent, cum ibi sæpe juniores nullam religiosam educatio­ nem nisi in catechismo accipiant 1105. (A) Ut rite parvuli instituantur, jam a teneris annis coadu­ nentur, ac edoceantur piæcipua fidei mysteria, Dei praecepta et sa­ cramenta. Ad rem Cone. plen. Baltimorense II, n. 436 : ‘‘ Ea instil­ let Jidei ac pietatis rudimenta, quæ postea retate adultis firmamento ac robori, tutissimoque contra pravas dæmonis ac pravorum homi­ num insidias praesidio sint futura. ” Quare parochus enixe paren­ tes hortabitur ut liberos statuto catecheseos tempore ad ecclesiam mittant; quo parvuli autem alacrius veniant, munusculis et praemiis alliciantur; sed præsertim catechista ita se eorum ætati et ingenio accommodet, eorumque mentem parabolis, saniitorum exemplis • 1 Cor., 23; II. 24. * Sedulo legantur canones 1327-1348 Codicis dc divini Verbi praedi­ catione, catecheticâ instructione et concionibus. 1 Trident., sess. XXIV, cap. 4. de Reformat. 532 CAPUT II. aliisque industriis ita raptet, ut tum parentes tum pueruli catecheticas instructiones audire sollicite exoptent. ’ (B Speciali curâ ac sollicitudine instruantur qui ad primam com­ munionem se préparant. Solojure communi spz&Ato, parochus non potest quidem exigere ut ii solum ad primam communionem et confirmationem accedant qui catechesi adesse solebant; possunt enim domi aut alibi mysteria fidei discere, suamque idoneitatem per aliquod examen probare. Sed, in multis dioecesibus, statuitur ut juniores per duos annos catechesi assistant antequam primâ vice ad sacram synaxim solemniter admittantur; de quo vide statuta diœcesana. (C) Prima communione peraflà, parochus curare debet ut pueri puellæque tanti beneficii fr ullus integros servent; ideoque ut a pravis sæculi doCtrinis ac moribus arceantur, virtutesque Christia­ nas assidue colant; ad quod sane valde prosunt catecheses perseve­ rantia,patronatus, variæque associationes, de quibus jam diétum est, de Virtute Justitiæ, n. 855-862, et de Virt. theolog., n. 820 sq. II. De obligatione parochiam regendi. Nec satis est ut parochus doceat; paroeciam sibi commis­ sam regere debet, bonum ejus promovendo sive spirituale, sive temporale. ιΐοό. i° Ad quod duplex munus rite adimplendum, paro­ chus habitualiter residere debet in sud parœciâ. (A) Quam obligationem stricte Tridentinum injungit om­ nibus curam animarum habentibus 2 : “ Cum praecepto divino mandatum sit omnibus, quibus animarum cura commissa est, oves suas agnoscere, pro his sacrificium offerre, verbique divini praedicatione, sacramentorum administratione, ac bonorum omnium operum exemplo pascere, pauperum aliarumque miserabilium personarum curam paternam gerere, ct in cetera munia pastoralia incumbere; quæ omnia nequa­ quam ab iis prœstari et impleri possunt, qui gregi suo non invigilant neque assistunt, sed mercenariorum more deserunt; sacrosanfta Synodus eos admonet et hortatur ut, divinorum praeceptorum memores, faélique forma gregis, in judicio et veritate pascant ct regant.”— Ita declaratis motivis, quibus lex residentiæ innititur, Concilium poenas contra ejus viola1 Cfr. Gersonius, De parvulis ad Christum trahendis; Dujanloup, L’Œuvre par excellence. * Trident., sess. XXIII, cap. 1. de Reformat. DE OFFICIIS CLERICORUM 53 1 tores indicit, statuens eos, prætcr reatum peccati mortalis, quem incurrunt, “ pro rata temporis absentiae.suos non facere, nec tutâ conscicntiâ. aliA. etiam declaratione non secutâ, illos sibi detinere posse, sed teneri... illos fabricaecclesiarum aut pauperibus loci erogare”; praeterea Episco­ pus potest per edidlum absentes citare, ct contumaces com­ pellere ", per censuras ecclesiasticas et sequestrationem et subtractionem fructuum, aliaque juris remedia usque ad pri­ vationem ”, quin exsecutio sententia: ullo privilegio, ullâ consuetudine aut appellatione suspendi possit. 1107. Ad quorum intelligentiam pauca adnotamus : — (a) Lex residcntiæ afficit non solum parochos perpetuos, sed etiam aniovibiles, necnon vicarios curatos, sive temporales sive perpetuos, uno verbo omnes quibus animarum cura commissa est. — Hi intra pareecice limites habitare debent, ut facile adiri possint, nisi, gravi interveniente causa, in loco vicino ab Episcopo licentiam obtineant commorandi. (b) Teste Benediflo XIV1, parochus non solum corpore prasens esse debet, sed laborare sicut bonus miles Christi, nec leviora mu­ nera sibi decernere, reliqua ministris committens : “atque certum est, ait, parochos lethali crimini obnoxios esse qui pr.esentiâ solum assident, nullâque causâ impediti, otio marcescunt. ” — Potest ta­ men linum vel plures cooperatores habere, eisque munia qua-d.un ardua relinquere, dummodo ipse munia pastoralia, præsertim pria cipaliora, personaliter præstare non intermittat, et (piando nomina­ tor) ab infirmis parochianis vocatur, ire non recuset. · — Ingruentia pestilentia parochum non liberat ab onere residendi, etiamsi alios idoneos vocet, qui vices ejus suppleant.3 1108. (B; Modum hanc obligationem servandi ita statuit Codex, can. 465 : “ £ 1. Parochus obligatione tenetur residendi in domo parœciali prope suam ecclesiam; loci tamen Ordi­ narius potest justa de causa permittere ut alibi commoretur, dummodo domus ab ecclesiâ parœciali non ita distet ut parœcialium perfunctio munerum aliquid inde detrimenti capiat. ïi 2. Eidem abesse permittitur per duos ad summum intra annum menses sive continuos sive intermissos, nisi gravis causa, judicio ipsius Ordinarii, vel diuturniorem absentiam rtquirat vel breviorem tantum permittat. ' Ratted. XIV, Instit., 17, n. 6. ‘ Ita Ferraris, verbo Parochus, art. 2, n. 20. * Rnud. XIV, dc Synodo, I. XIII, c. 19, n. 2. 534 CAPUT II. § 3. Dies quibus parochus piis exercitiis vacat, ad normam can. 126, non computantur, semel in anno, in duobus vaca­ tionum mensibus... .§ 4. Sive continuum sive intermissum sit vacationum tempus, cum absentia ultra hebdomadam est duratura, parochus, præter legitimam causam, habere debet Ordinarii scriptam licentiam et vicarium substitutum sui loco relin­ quere ab eodem Ordinario probandum *; quod si parochus sit religiosus, indiget prætcrea consensu superioris ct substi­ tutus tum ab Ordinario tum a Superiore probari debet. § 5. Si parochus repentina et gravi de causâ discedere atque ultra hebdomadam cogatur abesse, quamprimum per litteras Ordinarium commonefaciat, ei indicans causam discessus et sacerdotem supplentem, ejusque stet mandatis. 6. Etiam pro tempore brevioris absentiæ parochus debet fidelium necessitatibus providere, maxime si id peculiaria rerum adjuncta postulent.” Insuper Codex pœnas statuit contra eos qui legem violant (can. 2381) : “Qui officium, beneficium, dignitatem obtinet cum onere residentiæ, si illegitime absit : i° eo ipso privatur omnibus fructibus sui beneficii vel officii pro rata illegitimæ absentiæ, eosque tradere debet Ordinario, qui ecclesiæ vel alicui pio loco distribuat; 2° officio, beneficio, dignitate privetur ad normam can. 2168-2175 ”, ubi describitur modus procedendi contra clericos non residentes. 1109. 2° Nec satis est parocho residere, sed certis tempo­ ribus singulas parœciœ familias visitare debet, et sœfiius etiam quosdam parochianos qui majori indigent sollicitudine. Ratio est quia oves suas cognoscere et pascere debet; id vero præ­ stare nequit, nisi eas visitet, et de earum spirituali conditione inqui­ rat; lugentes præsertim adibit, ut eis solatium afferat, pauperes ad eos sublevandos, peccatores, ut eos ad ovile reducat, sicut bonus pastor; cegrotos et infirmos'1, ut eis sacramenta ministret. — Nec sa* Ubi adest vicarius jam ab Episcopo deputatus, generatim nullus alius requiritur; si vero deficiat, vel alius sacerdos vocandus est qui ad tempus curam parœciæ gerat, vel, si locus sit parvus, viciniori parocho custodia gregis committenda est, de licentià Episcopi. — In omnibus quæ ad residentiam spectant, attendenda sunt etiam diœcesana statuta, quæ generatim hanc legem pressius determinant. ‘ Dc visitatione infirmorum ct moribundorum curà alibi egimus, De Extr. Unctione, n. 28-29, el de Pcenitenliâ, n. 503-509. DE OFFICIIS CLERICORUM, i , 535 tis est si domi inclusus exspectet ut accedant parochiam; mul ■ enim non venient, nisi prius visitati; monente autem Christo, sacer dotes populum adire tenentur : “ Ite ad oves quæ perierunt domùs Israel'... Euntes ergo docete omnes Gentes.”’ Nonne et ipse Christus e cado descendit ut ad nos veniret? nonne, relictis ovibus in ovili, ad amissam ovem vadit ut eam vulneratam ad ovile super humeros reducat ? Quare Rituale Romanum parochis injungit libros distimSlos habere, in quibus accurate describantur nomina baptizatorum, con­ firmatorum, nubentium et defunétorum; et insuper librum status animarum, in quo describatur.spiritualis conditio familiarum, qualis a Pastore in externo foro cognoscitur : quo melius enim suas oves noverunt, eo tutius eas in virtutis tramite dirigere valent. j" Cetera quæ regimen spirituale animarum spectant, legere est in pastoralibus S. Pauli epistolis, Patrum operibus, necnon operibus quæ de officiis pastorum specialiter disserunt. — De temporali regi­ mine adii i possunt Canonishe, cum nostri non sit de his omnibus sermonem habere. Nonnisi breviter exponere potuimus praecipua laicorum et clericorum officia; quæ si sedulo ct perseveranter, propter Deum, adimpleverint, immarcescibilem percipient coro­ nam. Finem huic Synopsi imponens, ea omnia quæ scripsi reverenter Ecclesia.· submitto, nihil antiquius habens quam ut errores, si qui forsan contra mentem irrepserint, necnon minus accurata verba, quæ, propter humanam fragilitatem, a me scripta fuerint, sedulo corrigantur. Leélores pariter rogo, qui hæc volumina percurrerunt, ut quidquid erronei vel minus accurati detexerint, auétori candide manifestare non dubitent, ct sic opus, qualecum que sit, minus imperfec­ tum evadat, ad majorem Dei gloriam ct animarum utilita­ tem. ’ Matt., X, 5. — ’ Matt . XXV III. m. Acceptatio in contratflu, 268; quoad Amentia non est sola criminum donationem, 293; quoad hæredicausa, n2. tatcm, 317. Anarchismus, Accessio, quatenus est modus ac­ 27. ejusque fautores, quirendi dominium, 95; quoad Anatomicæ deformitates non sunt res mobiles, 96; quoad res im­ præcipua criminum cau-a, i ία mobiles, 96. Animalia, quomodo legitime occu­ Actiones societatum num clerici comparare possunt, 497. Adjunctio, pantur, 88; quis reparare debet damnum ab eis illatum, 231. modus acquirendi Anonymæ societates, quatenus in­ dominium, 96. justitiam committunt, 423. ut Adulteratio mercium, 327. Arbitrium ut modus componendi Adulterium, quatenus obligatio­ dissidia inter dominos et opifi­ nem restituendi importat, 245. ces, 380. Advocati officia quoad causam sus­ Assecuratio rei venditæ, 329. cipiendam, 483; erga clientem, Assecurationis contractus,quo sen­ 484. su legitimus, 4.7; assecurationis Ædificatio in fundo alieno quoad pretium solvendum, 427; assejura et officia quæ inducit, 97. curati et assecurantis officia, Aenea lex (/<■>/ d'ai‘rain), juxta Las428-431. salie, 26. 1 Auctarium ex mutuo perceptum, Æquivocatio, quatenus est veritatis 39 1 ; vide mutuum. occultatio, 177. Auctor alit ujus libri, quale jus ha­ Aggressor injustus, quandonam repelli et occidi potest, 140-145. Agrarius socialismus 29; confutatur, 48. exponitur, Aleatorius conlratflus, quandonam bet in eum, 18. Bellum, quandonam legitimum, 151; de modo illud gerendi, 154. Bénéficiât! superflua redituum in pios usus impendere debent, 72; licet, 425. Alluvio, ut modus dominium ac­ divinum officium recitare, 520. quirendi, 97. Birotæ {bicyclette, bicycle} usus, Altum dominium, in quo consistit, 5°2. 10. Bona mobilia ct immobilia, 53; Amentes, quo sensu dominii capa­ fungibilia et consumptib’lia, 54; *.ce 62; incapaces contrahendi, 278: incapaces donandi, 306. bona clericorum patrimonialia, casualia, ecclesiastica, 70. Bo- INDEX REHUM A LPH Λ R ETICUS. na temporalia Ecclesia possi­ dere valet, 81 ; cuinam competit jus dominii in bona ecclesiastica, 537 negotiationem titulorum crediti, ct speculationes Bursae, 496, quoad artes non exercendas, 498; quædam obleibimenta vi­ Bona fides in praescriptione requi­ sita, theologica aut juridica, 103, 107; bonæ fidei possessor quoad tanda, venationem, ludum, cho­ reas et spetflacula, 500; quoad bona ecclesiastica, 71. rem ipsam, 214, quoad fruélus, Cœlibatùs ecclesiastici origo, 504. motiva quibus innititur, 508; me­ 217, et impensas, 218 Breviarium, 516; vide Officium di­ dia quibus servari poiest, 514, vinum. Cohabitatio cum mulicribusclericis Bursæ speculationes, quænam liciventa, 515. tæ et iilicitæ, 434 438. Collectivismus exponitur, 28, 45, confutatur. 38 51. Calumnia, quomodo justitiæ oppo­ Collegia opificum (syndicats ou nitur, 163. vne> », labor-unions, trade- unions), 369. Capitale, quid est juxta A’. Marx, 26; cujus doctrina confutatur, Communismi fautores et doélrinæ, 47. 358· Caritas, quomodo a justitiâ differt, Compensatio, quatenus debita extinguit, 258. 4; quæ officia dominis erga opi­ fices imponit, 549. Compensatio occulta, quandonam Caupones.quandonam ut receptan­ illicita, quandonam tolerari po­ tes ad restitutionem tenentur, test, 197. 229. Compositio, seu debiti remissio a Causa damni efficax, ab occasione S. Sede, 259. distinCla, 205; a conditione sine Conciliatio, quatenus dissidia pr.v quâ non et causa per accidens, venit inter opifices et dominos, 206. 3S0. Causæ excusantes a restitutione. Concurrentis lex quoad merces, 322; quoad salaria opificum, 254’-59· Cessatio ab opere (grève) sæpe operariis et dominis nociva, 377; Condonatio, quo sensu debitum quandonmn licet, 377. remittit, 258. Cessio bonorum, utrum ct quatenus Consensus ad contractum requisi­ tus, 266 : liberet internus, 266; obligationem plene solvendi dc- ' externus ac mutuus, 267; vitia bita extinguit, 28S-289. Chorcæ clericis interdiClæ, 502. Circumstantiae 240. restitutionis, 235- Civium officia quoad electiones, 475; reverentia, obedientia, fide­ quæ consensui nocere possunt, 268. Consentiens, quatenus injustuscoo peiator, ad leslitutioncm tene­ tur, 227-229 Consociationis jus vindicatur, 76litas a civibus pnestanda, 477. 80; quænam consociationes άρε­ Clericorum officia quoad habitum ι anis prodesse possunt, et tonsuram, 489-492; quoad ne­ gotiationem vitandam ,493 ;quoad 392· INDEX RERUM A LPHA BETICUS. 538 Consulens ut injustus cooperator, Debitor, debitis solvendis impar, 225;quandonarn ad restitutionem potestne quædam bona retinere, tenetur, 225-227. Continentia clericalis, 503; vide cce- 286; quem ordinem inter cre­ ditores servare debet, 286; li- libatus. Contumeliae notio, species, ct gra­ beraturne vitas, 171. Contractus, ut modus acquirendi dominium, 260; ejus notio, 262; bonorum cessione, 288. Defectus accidentalis vel substan­ tialis in emptione-venditione, 327; quinam defellus ab emptore manifestari debent, 328. species, 263; consensus ad con­ ' tractum requisitus, 266; objec­ Defensio cruenta, quandonam li­ tum, seu materia contraifliis, cet, 141. 273; subjetflum contraifliis, 278; Defraudator tribuli, quandonam ad effeiflus contractuum, 281. — restitutionem tenetur, 251-254. Contraifliis gratuiti, 290; onerosi, Deputati, quomodo ad restitutio­ 320; aleatorii, 425. nem teneri possunt, 228; quinam Convicium, quale peccatum, 172. ad comitia eligi debent, 475; Cooperatio ad injustitiam, 223; eorum officia, 473. sive positiva, 223; sive negativa, Detractio variis modis committi­ 230; varii cooperatores, quomodo tur, i6i ; est peccatum contra ad restitutionem tenentur, 223justitiam, 163; regulæ ad dijudi­ 235· Cooperativæ societates, quatenus opificibus utiles, 385. candum de ejus gravitate, 164; detr.uflionis auditores, 169; ne­ Cordis punctio post mortem, utrum licita, 134. reparandi, 246. Corporis cura qualis tur, 132. Crimen publicum cessitas et modus detractionem Diffamatio, 161 ; v ide detraitio. præscribi- Distributiva justitia, 5. Dolus, quandonam invalidai con­ aut occultum, tractum, 27 t. quatenus manifestari potest. 166- Domini : eorum obligationes quoad operarios, 346; quoad famulos, 169. —Criminis causæ,juxta Lom­ broso, 110; causæ sociales et mo- 467. ra'es criminum, 115 ; media qui­ Dominium, quid est, io; quotuplex, bus crimina minui possunt, 118. » I I :! 1! % ·Ι ·< :ί .1 ■ft Culpa theologica et juridica, 206; quænain ad restitutionem obli­ gat, 207-208; num sufficit culpa venialis, 208. jo. Dominium in bona interna, 15; in propriam famam, 17; in proprii ingemi fœtus, 18; in bona externa, 20; dominium in alio­ rum hominum servitia, 58. Donatio inter vivos, 293; præscnpta legis civilis circa donationem, ct Damnificatio injusta ad restitutio­ eorum vis in conscientia, 293nem obligat quando est causa 294; donationum limitationes, efficax et culpabilis damni illati, 305-309; donationum reduflio, 204 ; damnificatio cum errore pa­ 310. De donatione m trtis causà, trata, 210; damnificatio cum ali- ( 294quo dubio causata, 212; damni­ Dotale regimen quid impnt.it, 07. ficatio leviter culpabilis, 208. INDEX R ER TIM ALPH ABF.TICUS. 539 Dotatio filiorum, quo sensu paren- Ferarum nrrnp-πίο, 88. tes obligat, 458. Fictus consensus in contractibus, Duellum : ejus origo, 145; quo quas obligationes inducit, 266. sen-m illicitum, 146; quas prunas Fideicommissum, quo sensu prohiinducit, 147; de duellis acadcbetur, 308. micis, 150; — quandonam duel- Fidelitas in custodiendo secreto, luin ad restitutionemobligat,243. Ebrietas excusatne damnificato- 184; in servandis promissis, 291 ; erga Principes, 477; erga domi­ nos, 470. Filii rein a restitutione, 213. paientes diligere tenentur, Ecclesia jus habet bona temporalia possidendi et administrandi, 81. 460; eosdem revereri, 463; eis obedientiam præstare, quamdiu Ecclesiastica bona ad quem perti­ sub eorum p -testate manent, 464; eis subveniie, 461. nent, 85; eorum superflua in Filnfamilias, quodnam dominium pios usus impendi debent, 72, Educatio filiorum, quid est, 450 : corporalis, virilis, praclica, Chri­ stiana esse dehet, 451-456. — Educatio opificum, quomodo promovenda, 382. Electio deputatorum et senatorum, qua’ officia inducit, 475 habent m bona sua, 63; quo­ modo di-ponrre possunt «le mi­ nutis bonis sibi datis, 63; quæ­ nam lucra sua faciunt, 64; quos contratflus perficere valent, 278; quid don.ire, 305. Fisco qumnodo restituendum, 240. Emancipatio filiorum, quomodo fit, Fœnus ex mutuo perceptum, 394; vide mutuum. et quæ jura confert, 279. ; Fornicatio quandonam obligatio­ Emptio-venditio, quid esi, nem restituendi inducit, 243. quænam officia venditori impo­ nit, 327; quænam emptori, 330 Fraus in tributis solvendis. 253; in contractibus, 271. Error damnificato· is, quo sensu a restitutione excusat, 210. Error Fructus naturales, industriales, ci­ viles, mixti, 95; quinam fruclus in contractu invalidante pailum, a posses-ore bon.e fidei restitui 269. Evictio, quænam jura emptori con­ debent. 217; a possessore make fidei, 220. fert, 329. Expositio prolis a parentibus,quan­ Furtum, quid ct quotuplex, 189; ejus giavitas, 190; quænam ma­ donam prohibetur, 452. teria gravis censetur m furto, 17; 191; quandonam minuta furta in famam alienam lædere interius est judicium temerarium, 157; gravem materiam coalescunt, 193; furta filiorum et uxorum, ex/ehus, est detractio, 161 ; ne­ 192; famulorum, 193; quænam cessitas et modus læsam famam causæ a furto excusant, 195. Fama est bonum proprium, reparandi, 246. Gestio societatum, quandonam in­ Famulorum erga heros otlicia ex justa, 425. justitia, 47°; C * caritate, 471; eorum furia, quandonam gravia, Hæreditas testamentaria, 295; ntestato, seu per successionem, ‘93· 5*0 INDEX RERUM ALPHA BET1CUS. 315; quinam ab hæreditate ex­ tur, I2t; generalia principia de cluduntur, 315; acceptatio h.ereinjuria, 120. ditatis, 317; ejus partitio, 318. — Innocentem direéle occidere gra­ Hæ red itas quoad morales pro­ vissimum est peccatum, 133; in­ pensiones, 114. directe vero, non licet nisi ex Hæres universalis, 303; titulo uni­ versali, 304; titulo particulari, 304. gravi causâ, 134. Intentionis influxus in injustitiam aélus externi, 122. Hæredes regulares et irregulares, Interdicti quoad contraétus ineun­ 316; hærcduin obligationes dos, 279. quoad solutionem debitorum, Internationalis justitia, 6. 303-304, 3’S. Intimatio consensûs quo sensu re­ Herorum oflicia quoad famulos,467. quieta, 268. Historiographi, quandonam de- Inventio thesauri, 91; rerum amis­ funélorum vitia manifestare pos­ sarum, 92; ad quid tenetur in­ sunt, 165. ventor rei alienæ, 92. Homicidium directum, quale pec­ Irreverentia erga parentes, quale catum, 133; indirectum, quando­ peccatum, 463. 134; qualetn resti­ Irritatio contraétus quotuplici mo­ tuendi obligationem inducit, 240. do declarari potest a lege, 264. Honor per contumeliam læditur, nam licet, 171, per irrisionem et convicium, Judex scientiâ et integritate pol­ 172; quomodo reparari debet, lere debet, 478; secundum leges 248. procedere, et secundum allegata Hostes in bello quomodo tractan­ judicare, 480; quid, si scientiâ di, 154· Hypothecarii creditores quo ordine privatâ noverit aliquem esse in­ solvi debent, 2S7. nocentem qui juridice reus agni­ tus est? 480. Judicium temerarium : ejus gra­ dus et causae, 158; gravitas hu­ Illegitimi lilii quoad Im ruditatem, jus peccati, 159. 310; quoad reservationem htereJuramentum contraélui accedens, ditariam, 310. Impedire aliquem a consecutione quam firmitatem ei addit, 283. boni, quandonam obligationem Jurati judices, ad quid tenentur, restituendi inducit, 249. *2, 4 Incapacitas legalis donandi, 305; Juridica culpa, quamnam resti­ accipiendi, 306; succedendi, 315. tuendi obligationem inducit, 2®7- Incerta debita, quomodo solvi de­ Jus, quomodo definitur, 7; jus stric­ bent, 236. I tum differt a non striélo, 8; di­ Inculpabilis aélio inducere potest obligationem vendi, 209. damnum praeca­ viditur in jus iti re et ad rem; 9; jus fruendi, disponendi, ab utendi, 10. Infantes sunt capaces juris ac do­ Justitia etymologice speélata, 2; minii, 62. ut virtus moralis, 2-3; ab aliis Injuria late et striéle sumpta, 109; virtutibus distinéla, 4. Justitia ejus gravitas quomodo dignosci­ particularis, socialis ct interna- INDEX RERUM ALPHABETICUS. 54 1 tionabs, 5; commutativa, lega­ tenetur erga damnification, 224 lis, distributive, vindicativa, 5. erga mandat artum, 224. Maritus quædam jura habet ir. bona uxoris, 66; sed dissipans Labora Scriptura et Patribus mul­ ejus bona, injustitiam commit­ tum commendatur, 341. ; tit, 69 Laboris contractus evolutionem quamdam subiit. 341 ; ejus natura Mater officia habet quoad prolis vitam temporalem, 451 ; ejusqut declaratur, 342 ; obligationes ex educationem, 453. illo contractu ortæ pro opifici­ bus, 344; pro dominis, 346; qua­ Medicinæ exercitium quatenus cle­ ricis prohibetur, 499. lis Status interventus in contrailu labaris admitti potest aut de­ Medicus scientiâ competenti policre debet, 485; prudenter mu­ bet, 351. Legalis justitia, 5. Legata pia valentne, quando lega­ libus formis sunt destituta, 301. Legatarius universalis, titulo uni­ nus suum exercere, 486; præser­ tim quoad operationes chirurgi­ cas. 135; infirmos opportune monere mortem esse proximam, 487 versali, titulo particulari, 303. Lex civilis, quam vim habet in Mendacium, quid et quotupkx, 175: quid docuerit .S‘. Augustinus de conscientia quando irritat con­ trarius, 2Ô4, 280, 314; quando ejus malitia, 175; quid Λ *. 7'Zonias, 177; rccentiorum theoriæ de taxas et tributa statuit, 251. Licitatio, seu venditio sub hasta, mendacio, 179. Mendacium pro- 332· Litteras alienas legere, quale pec­ pri<» ditflum, seu negatio debitæ veritatis, est intrinsece malum, 180: falsiloquium extra rasum catum, tS8. non licet, 181 ; in Locatio operarum, seu contrarius necessitatis laboris, 340. Locatio operis, quasnam obliga­ tiones inducit pro conduôore et ca-u necessitatis, uti licet falsi­ locatore, 339. Locatio rerum : obligationes catoris et condufloris, 337. loquio aut mentali restrictione, 181 ; veritatis amor omnibus in­ culcetur, 183. lo­ Merces operariis debita, 356. vide safari uni. Lombrosianum systema de causâ Metus extremus, gravis aut levis in ordine ad contractum, 272. < rnninum exponitur, 1 io: critice Militum officia tempore belli, 156. expenditur, 111-118. Minores, quo sensu contrahere va­ Loteria, quandonam licet, 434 lent, 278; quandonam uti pos­ Ludus, in quo moderatum lucrum sunt beneficio legis ad conse­ honeste percipitur, licitus est, quendam rescissionem contrac­ pos tis quibusdam conditionibus, tus, 280; minorum bona præ431 ; ludiis, seu speculatio burscribi nequeunt, 102. sæ, quandonam licet, 436. — Ludi clericis prohibiti, 501. Missionarii negotiationem exer­ centes, excommunicantur, 494. Mandans, ut cooperator injustus, Moderamen inculpatas tutelae, quid significat. 142. cur ct quatenus ad restitutionem 542 INDEX RERUM A LPH ABET1CUS. Mohatra, contraétus propter usu­ Occasio et causa mere occasionalis, ram palliatam merito prohibi­ quomodo differt a causa efficaci tus, 406. damni, 205. Monialium facultas donnndi et Occisio sui direéte intenta est gra­ accipiendi limitata. 306. te peccatum, 125; indirecte vo­ Monopolia {cartells et trusts) licita lita, non licet nisi ex gravi cau­ esse possunt, si certis limitibus sed, 130. circumscribantur, 355 ; quando- Occisio directa et indirecta inno­ nain illicita, 336. centis, Munera accipere quo sensu judi­ cibus non licet, 479. 133; occisio malefailo- rum, 135; occisio injusti adres­ sons, 140. Mutilatio suiipsius generatim illi­ Occupatio, modus originalius do­ cita, 132. minium acquirendi, 87; ejus con­ Mutuum onerosum, 393 : præviæ ditiones, 87; occupatio ferarum, notiones dc dupli» i respeélu pe88; animalium mansuefactorum cuniæ, 393; de mutuo commer­ et domesticorum, 89; occupatio ciali et de mutuo necessitatis, thesauri, 91; occupatio rerum 394. Doctrina utriusque 'l'esta amissarum, 92; occupatio bono- menti de mutuo, 395; antiquo rum derelitflorum et vacantium, rum philosophorum, 397; Pa­ 94· trum et Conciliorum usque ad Officium divinum : obligatio illud sæc. XII, 39S; Scholasticorum recitandi, 517; qu.de officium re­ et Conciliorum usque al sæc. citandum, 522; ordo inter horas XVI, 402; Protestandum etŒcoservandus, 524; tempus quo va­ nomistarum theoriæ de mutuo, 407; doôlrina Henedifti XlKt 409; decreta Rom. congregatio­ num, 411 ; socialist.e mutuum im­ pugnant, 413; hodiernorum ccco· riai none sunt recitandæ, 525; potestne matutinum incipi pri­ die horâ secundà pomendianâ, 526; qualis esse debet recitatio, 527; attentio et intentio requisi­ .nomisiarum di versteiheoria·, 414 ; te, 528. vaiiæ theologorum sententi.e, Operarii : eorum officia erga do­ solutio proposita, ct conclusiones minos, 344; eorum jura quoad praélicæ exinde fluentes, 416. salarium, 356-309; humane et Necessitas extrem i, quatenus ex cusat ab o cupatione rei alienæ, 195; necessitas simpliciter gravis non excusat, 197. Negotiatio proprie dicta clericis juste tractandi sunt, 346; asso­ ciationes seu collegia ( syndicatst instituere po-sunt, 369; quandonam juste possum ab opere ces­ sare, 376; quomodo eorum con­ ditio melior effic' potest, 381. interditfla, 493; negotiatio late Operatio chirurgica, sumpta generatim eis licet, 495. licita, 132. •1 Μ quandonam Obligatio direéta et indirecta con­ tractuum, 282; obligatio juramen­ Pœna capitalis, a quo et quandon.nn infligi potest, 136. to firmata, 283; obligatio condi- cionata, 284; obligationum ex· stinétio, 285. 4 Palpo, ut injustus cooperator, ad restitutionem tenetur, 227. 54i INDEX RERUM ALPH ABET1CUS. Paraphernalia bona, quid sunt, 67, Parcimonialia bona clerici. 71. Praedicatio verbi Jivini, quando it quomodo fieri debet, 530. Parentes jus habent proprios filios Præscriptio acquisitiva et libera tiva, 98; legitima est acquisitiva educandi, 441; eos diligere de­ præscriptio, 98; debilis tamen bent amore vero et supernatu­ vestita conditionibus, ioi;præral!, necnon recle ordinato, 448; quomodo eosdem educaredebent criptio liherativa, quienam in quoad vitam corporalem et spi­ conscientiâ valet, 106. ritualem, 450; eosque ad scholas Pretium rei, undenam desumitur, 321; pretium legale, vulgare et catholicas mittere, 456; quate­ conventionale, 322; controversia nus filiis providere debent, 458. de nonnâ justi pretii, 323; solu­ Parochus munus docendi exercere tio proposita, 324; quandonam debet praedicatione verbi, 530; et pueros catechizando, 531; resi­ dere in parochia, 532; visitare licet supra pretium vulgare ven­ dere, et infra imum pretium emere, 325. Participans, utpote unus ex inju­ Principum seu superiorum officia, stis cooperatoribus, quandonam 473 Prodigus, cui datum est concilium restituere debet, 230. judi< iarium, 280. Paiticipatio lucrorum (participa­ tion auv bénéfices, profit s/ia· Promissio, ut contractus, 290: obli­ gat ex fidelitate xel ex justitiâ, 367· parochianos, 5 q. Pater jus et officium habet filios educandi, 441: vide Parentes. 291; quandonam corruit. 292; quandonam transit ad hæredes, 292 Utrum tenetur reparare damnum Proprietatis jus in bona externa, a filiis illatum, 231. 32; vide dominium Pecunia, ut medium commutatio­ nis et productionis, 393; hodie Proxeneta (courtier) quomodo ne­ est virtualiter fœcunda, 418. Periculum sortis, quatenus aura­ rium percipere permittit, 416. gotium sibi commissum gerere debet, 331; num pariem lucri retinere potest, 331. Periculum vitæ subire licet ex gra­ Quasi contractus, seu contraétus vi causâ, 130. implicitus, 264. Persona moralis, seu juridica, quæ jura habet, 75. Rapina novam malitiam addit fur­ Piscatio, 90. to, 190. Pontifex Summus remittere potest incerta debita, 259; quam pote­ Receptans, ut injustus cooperator, restituere tenetur, 229. statem habet in bona ecclesia­ Regimen matrimoniale communi­ stica, 86. tatis, 66; communitatis exclusiPossessio,qualis requiritur ad præ- scriptionem, 102; possessio rei alienæ, quænam jura et officia inducit, 213; possessio bonæ vum, 67; reginem dotale, 67. Res mobiles et immobiles, 53; fun- fidei, 214; malæ fidei, 219; du- gibilcs, consumptibiles, ^4; res amissæ, dereliétæ, vacantes, 92; biæ fidei. 221. res clamat domino, 213. rHEOi Mns III — f* 544 INDEX RERUNt ALPHABETICUS. Restitutio : ejus obligatio, 201; ra­ Secretum naturale, promissum et commissum, 184; obligatio se­ dices, 203; quandonam obligat ratione damnificationis, 204; cretum servandi, 1.84; causæ quænam ejus extensio, 20S; in excusantes a revelatione secreti, casu erroris, 210; aut dubii, 212; 185; extorquere secretum, quale quinnm cooperatores ad restitu­ tionem tenentur, 223; et quidem peccatum, 187; secretum in lit­ teris contentum violare non li­ in solidum, 233; quo ordine, 234; cet, 188. quinam possessores rei alienæ Servitus, seu dominium hominis restituere debent, 213; restitutio in alios homines, quo sensu to­ rei ipsius, 214, 219; restitutio lerari potuit, quamvis humanæ fru&uum, 217, 220; restitutio im­ dignitati minus consentanea, 58. pensarum, 2tS, 221. Circumstan­ — Servitutes reales, tiae restitutionis : cui restituen­ dominium limitant, 57. quatenus dum, 235, ubi. 238; quandonam, Socialis justitia, 5. 239; quomodo, 239. Restitutio Socialismus, quid est, 20; variæ ob homicidium ac vulneratio- i ejus formæ, 20; ejus historia nem, 240; ob duellum, 243; ob delineatur, 21; præcipuæ ejus stuprum et fornicationem, 243; causæ, 21; hodierna ejusdem ob adulterium, 245. Restitutio evolutio, 24: præcipua socialista­ fainæ, 246; restitutio honoris, rum systemata, 27; eorum ar­ 248; restitutio ob impeditam gumenta, 45: quomodo confu­ consecutionem boni,249; propter tantur, 32-51; media ad sociatributa defraudata, 250. Causæ a lismum piæcavendum, 51. restitutione excusantes, 254; ad Societates ad juvandos opifices intempus, 255; in perpetuum. 257. stituendæ, 384-392. Restrictio mentalis: origoet abusus, ■ Societatis contraflus, 421; variæ 177; quandonatn licet, 178, 181. formæ quas induere potest, 422; Revelatio secreti, quandonam illi­ sociorum obligationes, 422; modi cita, 184; quandonam licet, 185. Reus : ejus officia, 48;’. quibus injustitia in societatibus committitur, 423. Sacrilegium est furtum rei sacræ, Solutio debitorum quo ordine fa­ 190. cienda, 286; solutio creditori cre­ Salarium opificum, quale esse de­ ditoris faéia, 258. bet, juxta liberales, 356: juxta Specificatio ut modus acquirendi social'istas, 358; juxta Leo­ dominium, 96. nem XI//, 359; controversia de Spectacula clericis prohibita, 502. salario familiali, 360; proposita Sponsio {gageure, pari, belting) li­ solutio, 361; media quibus au­ cita esse potest, sed valde pen geri possit salarium, 365. culosa, 433. Scholaecatholicæ maxime fovendæ, Status tollere nequit jus naturale 457; quandonam licet filios ad consociationis, 76; nec jus tem­ scholas acatholicas mittere, 456; poralia possidendi, quod Eccle qu;e cautiones adhibendae, 457; siæ inest, 81; justa tributa insti­ schol.e neutrales quam pericu­ tuere valet, 251; quoad contrac­ losae. 457. tum laboris leges feire, 353. 5 INDEX RERUM ALPHABEllüUb. ■« ■ — — ■ ■ "■ — 1 1 — ■ ■ — ■ ■ I ■ Status vitæ, quid et I quotuolex, 439; fibi bberi sunt in elecfli »ne menti per revnc^tinrcn, caducitatem aut rescissionem, 304. status vitæ, 465. Testimonium falsum est grave pec­ Stuprum, o •-'tenus obligationem catum contra justitiam, 173; restitue di in licit, 243. quandonam et quomodo reparari debet, 174. Subditorum otite a quoad eleiflionem deputatorum, 475; quoad superiores, 476. Substitutio in Testium obligationes, 485’. Thesaurus : ad quem pertinet, jure donationibus aut naturali et civili, 91. hæreditate, quandonam prohibe­ Titulus possessionis, quisnam ad tur, 308. praescriptionem requiritur, 105. Successio hæreditaria : quinam ab Tributa dire (fla et indireifla, 250; eâ excluduntur, 315; ordo succes­ quo sensu in conscientiâ obligant sionis, 316; acceptatio aut repu­ per se, 251; attentis circumstan­ diatio successionis, 317; partitio successionis, 318. tiis, 252; quomodo restitutio fieri potest, 253. Suffragium dantes rei injustae, quan­ Tyrannicidium non licet, 157. donam ad restitutionem tenen­ tur, 227; obligatio suffragium dandi dignis, et negandi indi­ gnis, 476. Suicidium historice speilatum. Usura olitn quodlibet auilarium, hodie immodicum significat, 394 ; vide mutuum onerosum. Usus rei, quænam jura confert, 56. 123; Deo injuriosum, individuo Ususfructus, quomodo oritur, 55 ; et societati nocivum, 125; suiciquænam jura et officia inducit, dii defensores confutantur, 127; 56. suicidium indirectum, quid et Uxor quoad bona fortunæ, 65; ejus quandonam licet, 130. jura et officia varia sunt secun­ Superflua ex bonis ecclesiasticis in dum varias conventiones matri­ pios usus impendi debent, 72. moniales initas, 65; sub quolibet Superiorum officia, 473. regimine, quædam essentialia Suspicio temeraria ad judicium te­ jura retinet, 68; uxorum furta merarium accedit, 158; genera­ erga maritum, ut sint gravia, ting veniale non excedit. 160. majorem requiiunt quantitatem, Susurratio est ex se grave pecca­ 192. tum, 170. Temerarium judicium, judicium. 15S; vide Vacantia bona, quo sensu occupa ri possunt, 94. Testamentum : jus testandi a jure Venatio in genere, 90; quoad cleri­ cos, 500. naturali dimanat, 296; cur illud rejiciunt socialist#, 297; formæ Venditio, 320 ; vide emptio, pre­ tium. legales ad valorem testamenti requisites, 299; earum vis in con­ Venditoris obligationes quoad rei scientiâ, 300; præsertim quoad pias causas, 301; testamenti ex­ secutores, 304; cessatio testa- venditæ qualitates et defeClu», 327 ; traditionem et assecuratio- nem rei venditae, 329. 546 INDEX RERUM ALPtiABETLGUS. » - - —■ - — II ■< * »■ -‘ Veniale peccatum, quo «cnsu obli­ sensum vitiat in contratflu, 271. gationem restituendi inducit, 208. Vita hominis supremo Dei domi­ Veracitas sedido inculcanda, 183 1'es/is clericalis, qualis esse debet, nio subjacet, 15; eam diretfie tol­ 490. Violentia, seu vis, quatenus con-1 lere non licet, 125; neque eam exponere absque gravi causâ, 130. I Imprimeries |<>in 1 Évangéliste. Drsclée et cie. - Tournai (Belgique).